stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Ngôn ngữ
Ngôn ngữ trong bối cảnh xã hội > Chữ viết và biết chữ

Bài chi tiết: Chữ viết và Biết chữ
Suốt chiều dài lịch sử, nhiều kiểu cách biểu diễn ngôn ngữ bằng phương tiện trực quan đã được phát minh. Chúng được gọi là hệ chữ viết.
Chữ viết khiến ngôn ngữ trở nên hữu ích hơn đối với con người. Chữ viết cho phép con người lưu trữ số lượng lớn thông tin mà có thể dùng lại/kích hoạt lại sau này, đồng thời nó cho phép con người giao tiếp vượt khoảng cách địa lý và thời gian, điều mà trước đó bất khả thi. Nhiều ngôn ngữ sử dụng các thể loại, phong cách và âm vực khác nhau giữa dạng viết và nói; và ở một số cộng đồng ngôn ngữ, ngôn ngữ viết truyền thống là một ngôn ngữ khác hoàn toàn so với ngôn ngữ nói. Có một số bằng chứng cho thấy chữ viết ảnh hưởng đến sự phát triển nhận thức ở con người, có lẽ bởi vì để có được khả năng đọc viết, con người cần phải được giáo dục chính quy.
Thời điểm hệ chữ viết đầu tiên xuất hiện có tương quan với sự khởi đầu của thời đại đồ đồng vào cuối thiên niên kỷ thứ 4 TCN. Chữ hình nêm của người Sumer và chữ tượng hình Ai Cập cổ xưa được nhiều học giả coi là các hệ chữ viết xuất hiện sớm nhất, cả hai đều phái sinh từ các hệ thống biểu tượng tiền-chữ viết trước đó vào khoảng 3400-3200 TCN, với các văn bản mạch lạc sớm nhất xuất hiện vào ​​khoảng năm 2600 TCN. Phần lớn học giả cho rằng chữ viết của người Sumer là một phát minh độc lập; tuy nhiên, vẫn còn có những tranh luận rằng chữ viết Ai Cập và chữ viết Sumer có mối quan hệ nào đó. Các chuyên gia cũng có nghi vấn tương tự về chữ Hán của Trung Quốc, xuất hiện lần đầu vào khoảng 1200 TCN. Các hệ chữ Trung Bộ châu Mỹ tiền-Columbus (ví dụ chữ Olmec và chữ Maya) nhiều khả năng đã phát triển độc lập.
Sự đa dạng ngôn ngữ

Xem thêm: Danh sách ngôn ngữ và Danh sách ngôn ngữ theo tổng số người sử dụng
| Ngôn ngữ | Người nói bản ngữ (triệu) |
| --- | --- |
Quan thoại: 848
Tây Ban Nha: 329 
Anh: 328
Bồ: 250
Ả Rập: 221
Hindi: 182
Bengal: 181
Nga: 144
Nhật: 122
Java: 84.3
SIL Ethnologue định nghĩa "ngôn ngữ sống" là "ngôn ngữ có ít nhất một người nói và phải là ngôn ngữ đầu tiên của họ". Số lượng chính xác các ngôn ngữ sống đã biết dao động trong khoảng 6.000 đến 7.000, tùy thuộc vào định nghĩa "ngôn ngữ" của mỗi tác giả và phương thức xác định sự khác biệt giữa "ngôn ngữ" và "phương ngữ". Tính đến năm 2016, Ethnologue đã lập danh mục 7.097 ngôn ngữ sống của con người. Ethnologue phân loại nhóm ngôn ngữ dựa trên các nghiên cứu về mức độ thông hiểu lẫn nhau (mutual intelligibility), và do đó thường bao gồm nhiều mục hơn các phân loại bảo thủ. Ví dụ, tiếng Đan Mạch được hầu hết các nhà ngôn ngữ học coi là một ngôn ngữ với một phương ngữ nhưng Ethnologue lại liệt thành hai ngôn ngữ riêng biệt (ngôn ngữ Đan Mạch và phương ngữ/ngôn ngữ Jutland).
Theo Ethnologue, 389 ngôn ngữ (chiếm 6% tổng số ngôn ngữ) có hơn một triệu người nói. Những ngôn ngữ này cộng lại chiếm 94% dân số thế giới, trong khi 94% ngôn ngữ trên thế giới được nói bởi 6% dân số toàn cầu còn lại.
Sự đa dạng ngôn ngữ > Ngôn ngữ và phương ngữ

Bài chi tiết: Phương ngữ
Không có sự phân biệt rõ ràng giữa ngôn ngữ và phương ngữ. Nhà ngôn ngữ học Max Weinreich từng nói một câu cách ngôn rất nổi tiếng rằng "ngôn ngữ là một phương ngữ với quân đội và hải quân". Biên giới các quốc gia thường bóp méo sự khác biệt ngôn ngữ thực chất, làm khó khăn cho việc phân loại ngôn ngữ và phương ngữ. Ví dụ, tiếng Khách Gia, tiếng Quảng Đông và tiếng Quan Thoại thường được coi là "phương ngữ" của tiếng Trung, mặc dù sự khác biệt giữa chúng rất lớn, hơn cả sự khác biệt giữa giọng Hà Nội và giọng thành phố Hồ Chí Minh của tiếng Việt chẳng hạn. Trước chiến tranh Nam Tư, tiếng Serbo-Croatia được coi là một ngôn ngữ duy nhất với hai biến thể quy chuẩn, nhưng vì lý do chính trị xã hội, tiếng Croatia và tiếng Serbia hiện nay bị coi là những ngôn ngữ riêng biệt và sử dụng các hệ chữ viết khác nhau. Nói cách khác, sự phân biệt ngôn ngữ-phương ngữ còn phụ thuộc vào tình hình chính trị, văn hóa, hệ chữ viết hoặc mức độ thông hiểu lẫn nhau.
Sự đa dạng ngôn ngữ > Các ngữ hệ của thế giới

Bài chi tiết: Ngữ hệ, Phương ngữ học, và Ngôn ngữ học lịch sử
Các ngôn ngữ trên thế giới có thể được nhóm lại thành các ngữ hệ nếu người ta chứng minh được chúng diễn tiến từ một tổ tiên chung. Hiện nay các nhà ngôn ngữ học đã xác định được hàng trăm ngữ hệ, song phải chú ý rằng các ngữ hệ có thể được gộp lại nếu các bằng chứng mới lộ diện ủng hộ tổ tiên chung của chúng. Ngoài ra, cũng tồn tại hàng tá ngôn ngữ biệt lập, tức những ngôn ngữ không thể được chứng minh là có quan hệ "di truyền" với bất kỳ ngôn ngữ nào khác trên thế giới. Một vài ví dụ điển hình bao gồm: tiếng Basque ở châu Âu, tiếng Zuni ở New Mexico, tiếng Purépecha ở Mexico, tiếng Ainu ở Nhật Bản, tiếng Burushaski ở Pakistan, v.v.
Ngữ hệ có nhiều người nói nhất trên thế giới là hệ Ấn-Âu với khoảng 46% dân số thế giới sử dụng. Hệ này bao gồm nhiều ngôn ngữ chính trên thế giới như tiếng Anh, tiếng Tây Ban Nha, tiếng Pháp, tiếng Đức, tiếng Nga và tiếng Hindustani (tiếng Hindi/tiếng Urdu). Ngữ hệ Hán-Tạng được sử dụng bởi tầm 20% dân số thế giới và bao gồm nhiều ngôn ngữ ở Đông Á, bao gồm tiếng Khách Gia, tiếng Quan Thoại, tiếng Quảng Đông, tiếng Tây Tạng, tiếng Miến Điện và hàng trăm ngôn ngữ khác.
Châu Phi là ngôi nhà chung của rất nhiều ngữ hệ. Lớn nhất trong số đó là ngữ hệ Niger-Congo, bao gồm các ngôn ngữ như tiếng Swahili, tiếng Shona và tiếng Yoruba. Người nói các ngôn ngữ Niger-Congo chiếm 6,9% dân số thế giới. Có một số lượng tương tự người nói các ngôn ngữ Phi-Á ở châu Phi và châu Á, bao gồm ngữ tộc Semit như tiếng Ả Rập, tiếng Do Thái và các ngôn ngữ của vùng Sahara, chẳng hạn ngữ tộc Berber và tiếng Hausa.
Ngữ hệ Nam Đảo được 5,5% dân số thế giới sử dụng và phân bố trải dài từ Madagascar đến Đông Nam Á hải đảo rồi ra tận Châu Đại Dương. Hệ này bao gồm các ngôn ngữ như tiếng Malagasy, tiếng Māori, tiếng Samoa và nhiều ngôn ngữ bản địa của Indonesia và Đài Loan. Các ngôn ngữ Nam Đảo có nguồn gốc từ đảo Đài Loan vào khoảng 3000 năm TCN và bành trướng qua châu Đại dương thông qua các luồng di cư trên đại dương với công nghệ hàng hải tiên tiến của người Nam Đảo. Các ngữ hệ đông dân khác là hệ Dravidia ở Nam Á (chẳng hạn tiếng Kannada, tiếng Tamil và tiếng Telugu), hệ Turk ở Trung Á (chẳng hạn tiếng Thổ Nhĩ Kỳ và tiếng Duy Ngô Nhĩ), hệ Nam Á (chẳng hạn tiếng Môn, tiếng Khmer và tiếng Việt), và hệ Tai–Kadai ở Đông Nam Á (chẳng hạn tiếng Thái, tiếng Lào và tiếng Tày).
Các khu vực trên thế giới có sự đa dạng ngôn ngữ lớn nhất, chẳng hạn Châu Mỹ, Papua New Guinea, Tây Phi và Nam Á, có hàng trăm ngữ hệ nhỏ. Những khu vực này có sự đa dạng ngôn ngữ rất cao so với thế giới mặc dù không chiếm phần đông người nói. Ở châu Mỹ, một số ngữ hệ lớn nhất bao gồm ngữ hệ Quechua, ngữ hệ Arawak, và ngữ hệ Tupi-Guarani của Nam Mỹ, ngữ hệ Ute-Aztec, ngữ hệ Oto-Mangue và ngữ hệ Maya của Trung Bộ châu Mỹ, và ngữ hệ Na-Dene, ngữ hệ Iroquois và ngữ hệ Algonqui của Bắc Mỹ. Ở Úc, hầu hết các ngôn ngữ bản địa thuộc về ngữ hệ Pama–Nyungar, còn New Guinea là nơi phân bố phần lớn các hệ nhỏ và các nhóm biệt lập, cũng như một số ngôn ngữ Nam Đảo.
Sự đa dạng ngôn ngữ > Ngôn ngữ bị đe dọa

Một ngôn ngữ được coi là bị đe dọa khi đa số người nói ngôn ngữ đó mất đi hoặc chuyển sang dùng ngôn ngữ khác. Sự mai một ngôn ngữ xảy ra khi một ngôn ngữ không còn người nói bản ngữ và trở thành ngôn ngữ chết. Nếu một ngôn ngữ chết không được lưu giữ lại hoặc không phát sinh ra ngôn ngữ hậu duệ nào, thì nó được gọi là một ngôn ngữ thất truyền hay "tuyệt chủng" (extinct). Sự thất truyền ngôn ngữ là điều thường xuyên xảy ra suốt lịch sử nhân loại; tuy vậy khi nhân loại bước vào thế kỷ 20 và 21, nhiều ngôn ngữ đang dần biến mất với tốc độ nhanh chóng mặt do các quá trình toàn cầu hóa và chủ nghĩa thực dân mới, điều kiện mà khiến cho các ngôn ngữ nhỏ bị lấn át bởi các ngôn ngữ có vị thế kinh tế-xã hội vượt trội hơn.
Trong số 6.000 đến 7.000 ngôn ngữ được sử dụng tính đến năm 2010, 50-90% tổng số đó được dự đoán là sẽ thất truyền vào năm 2100. 20 ngôn ngữ top đầu đều có hơn 50 triệu người nói, chiếm tận 50% dân số thế giới; trong khi đó, hầu hết các ngôn ngữ nhỏ có số lượng người nói chỉ vỏn vẹn dưới 10.000.
Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên Hợp Quốc (UNESCO) đề ra 5 mức độ nguy cấp ngôn ngữ như sau: "an toàn", "sắp nguy cấp" (trẻ em chỉ nói ngôn ngữ đó ở nhà), "chắc chắn nguy cấp" (trẻ em không được nói ngôn ngữ đó), "cực kỳ nguy cấp" (chỉ thế hệ già lão mới biết nói ngôn ngữ đó) và "nguy cấp trầm trọng "(chỉ một bộ phận thế hệ già nhất biết nói ngôn ngữ đó, mà cũng hiếm khi sử dụng trong hội thoại hằng ngày). Bất chấp những luận điệu kiểu như "thế giới sẽ tốt đẹp hơn nếu mọi người chỉ sử dụng một ngôn ngữ chung duy nhất", chẳng hạn tiếng Anh hoặc tiếng Esperanto, các chuyên gia đồng thuận rằng sự mai một ngôn ngữ sẽ gây tổn hại tới đa dạng văn hóa của thế giới. Quay lại câu chuyện về tháp Babel trong Cựu ước, nhiều người tin rằng sự đa dạng ngôn ngữ là nguyên nhân gây ra xung đột chính trị, nhưng điều này mâu thuẫn với thực tế rằng nhiều xung đột lớn trên thế giới diễn ra ở những nơi có sự đa dạng ngôn ngữ rất thấp, chẳng hạn chiến tranh Nam Tư và nội chiến Hoa Kỳ, hoặc cuộc diệt chủng Rwanda, trong khi nhiều nơi có sự đa dạng ngôn ngữ cao lại có tình hình chính trị rất ổn định.
Nhiều dự án đã và đang được đưa ra nhằm ngăn chặn hoặc làm chậm lại sự mất mát ngôn ngữ bằng cách tái thiết các ngôn ngữ đang bị đe dọa, ví dụ như việc thúc đẩy giáo dục và xóa nạn mù chữ ở các cộng đồng bản ngữ. Trên khắp thế giới, nhiều quốc gia đã ban hành những đạo luật cụ thể nhằm bảo tồn các ngôn ngữ bản địa. Tuy vậy, một số ít các nhà ngôn ngữ học cho rằng sự mất mát ngôn ngữ là quá trình tự nhiên không nên chống lại, và việc lưu trữ các ngôn ngữ đó cho hậu thế đã là quá đủ.
Noi theo dự án phục hồi tiếng Wales đã rất thành công ở Anh, Đại học Waikato ở New Zealand cũng đã khởi hoạt chương trình phục hồi tiếng Māori của riêng họ. Năm 2019, công ty truyền hình Hawaii thuộc kênh Oiwi đã đến thăm một trung tâm dạy tiếng Wales ở Nant Gwrtheyrn, Bắc Wales, để trao đổi nhằm tìm phương án bảo tồn ngôn ngữ Ōlelo Hawaiʻi của họ.
Chú thích

↑  -X là ký hiệu cho thanh thượng theo hệ thống phiên âm Hán trung cổ của Baxter
↑  Con khỉ đột tên Koko được báo cáo là có thể sử dụng 1000 từ trong ngôn ngữ ký hiệu Mỹ, và hiểu 2000 từ tiếng Anh. Có một số hoài nghi cho rằng Koko không thực sự có sự hiểu thấu phức tạp mà đây chỉ đơn giản là hiện tượng điều kiện hóa kết quả.
↑  Đây là thuật ngữ dùng trong nghiên cứu ngôn ngữ học tiến hóa. Trong ngành ngôn ngữ học lịch sử, "proto-language" được dùng với nghĩa khác hẳn, đó là: ngôn ngữ tổ tiên (hay nguyên thủy) của một nhóm các ngôn ngữ có quan hệ họ hàng, được các nhà ngôn học phục nguyên và tái tạo. Ước tính ngôn thời độ sâu lịch đại của các ngôn ngữ nguyên thủy lịch sử chỉ ở cỡ tầm vài ngàn năm đổ lại. Thứ tiếng cổ nhất được phục dựng là tiếng proto Phi-Á, được nói cách đây hơn 10.000 năm theo Igor M. Diakonoff hoặc 15.000 năm theo Christopher Ehret (điều này còn bị tranh cãi và phương pháp ngữ thời học cũng đang nhận nhiều chỉ trích).
↑  "Ngữ pháp chức năng phân tích cấu trúc ngữ pháp, giống với ngữ pháp chính thống và ngữ pháp cấu trúc; nhưng nó cũng phân tích cả tình huống giao tiếp: mục đích của một cuộc hội thoại, những đối tượng tham gia, ngữ cảnh diễn ngôn của nó. Các nhà chức năng cho rằng tình huống giao tiếp cổ động, kìm hãm, giải thích, hoặc quyết định cấu trúc ngữ pháp, và rằng hướng tiếp cận chính thống hoặc cấu trúc không chỉ giới hạn ở các cơ sở dữ liệu hạn chế nhân tạo, nhưng vẫn bất cập cho dù theo phương pháp cấu trúc. Ngữ pháp chức năng, do đó, khác biệt so với ngữ pháp chính thống và cấu trúc ở chỗ nó được tạo ra không phải là để mô hình hóa mà là để giải thích; và lời giải thích gói gọn trong các tình huống giao tiếp".
↑  Ngoài phương thức ký hiệu tác động đến thị giác, ta còn có phương thức ra hiệu xúc giác; và ngoài phương thức nói miệng tác động đến thính giác, ta còn có các phương thức đọc môi và tadoma.
↑  Dấu * ở trước là ký hiệu tiêu chuẩn để chỉ một câu không có ý nghĩa về mặt ngữ/cú pháp.
↑  Số liệu này của Ethnologue lấy vào năm 1995. Số người nói tiếng Tây Ban Nha hiện nay rơi gần hơn vào khoảng 420 triệu.
Trích dẫn > Từ điển tham khảo

Xuân Hạo, Cao & Dũng, Hoàng (2004). Đề tài khoa học cấp Bộ: Thuật ngữ ngôn ngữ học/Anh-Việt/Việt-Anh. Thành phố Hồ Chí Minh: Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh.
Một cuộc hội thoại sử dụng ngôn ngữ ký hiệu Mỹ
William Jones phát hiện mối quan hệ họ hàng giữa tiếng Latin và tiếng Phạn, đặt nền móng cho ngành ngôn ngữ học lịch sử.
Ferdinand de Saussure phát triển hướng tiếp cận cấu trúc luận đối với nghiên cứu ngôn ngữ.
Noam Chomsky là nhà ngôn ngữ học có ảnh hưởng nhất trong thế kỷ 20.
Các khu vực ngôn ngữ của não bộ. Hồi góc được tô màu cam, hồi trên viền được tô màu vàng, vùng Broca được tô màu lam, vùng Wernicke được tô màu lục và vỏ não thính giác chính được tô màu hồng.
Bản khắc tiếng Tamil cổ đại tại Thanjavur
Ngoài từ loại, một câu có thể được phân tích thành các phần mang chức năng khác nhau: "The cat" là chủ ngữ, "on the mat" là cụm chỉ vị trí, và "sat" là lõi của vị ngữ.
Bức tường tình yêu ở Montmartre, Paris: "Em yêu anh/Anh yêu em" trong 250 thứ tiếng, tác phẩm của nhà thư pháp Fédéric Baron và họa sĩ Claire Kito (2000)
Một buổi học tại Học viện Kituwah, nơi sử dụng cả tiếng Anh lẫn tiếng Cherokee trong giảng dạy
Tác phẩm Cuộc hội thoại của họa sĩ Arnold Lakhovsky (k. 1935)
Chữ khắc tiếng Cree Đầm Lầy sử dụng bảng ký tự âm tiết Thổ Dân Canada, một kiểu chữ abugida được các giáo sĩ Công giáo phát triển để ghi chép các ngôn ngữ Canada bản địa
Trang đầu tiên của bài thơ Beowulf trong tiếng Anh Cổ sơ kỳ trung đại (800–1100). Tuy tiếng Anh Cổ là tổ tiên trực tiếp của tiếng Anh hiện đại, người nói tiếng Anh hiện đại không thể hiểu được tiếng Anh Cổ.
Một biển hiệu đa ngôn ngữ bên ngoài văn phòng thị trưởng Novi Sad, viết bằng 4 ngôn ngữ chính thức của thành phố: Serbia, Hungary, Slovak, và Pannonia Rusyn
Các ngữ hệ chính trên thế giới (tuy có một số trường hợp là nhóm ngôn ngữ địa lý). Xem Phân bố của ngôn ngữ trên thế giới để có chi tiết hơn.
Tổng cộng lại, 8 nước màu đỏ trên biểu đồ này là mái nhà của hơn 50% ngôn ngữ toàn cầu. Các vùng màu xanh nước biển là các khu vực đa dạng ngôn ngữ nhất thế giới, và cũng là nơi có nhiều ngôn ngữ đang lâm nguy nhất thế giới.
Lễ lạy

Đảnh lễ khi hành hương tại Lhasa
Lễ lạy (tiếng Phạn: namas-kara; tiếng Pali: panipāta) hay còn gọi là Lễ bái (chữ Hán: 禮拜, lǐbài; chữ Nhật: Raihai) hay còn gọi là Đảnh lễ là một cử chỉ được sử dụng trong thực hành Phật giáo để thể hiện lòng tôn kính đối với Tam bảo (gồm Phật-Pháp-Tăng) và các đối tượng đáng tôn kính khác. Đối với những người theo đạo Phật và các Phật tử thì lễ lạy được cho là có lợi cho những người thực hành vì một số lý do như là sự trải nghiệm về bố thí (Dana) hoặc sự bày tỏ lòng thành kính, lễ bái cũng như là một hành động để thanh lọc ô nhiễm (kilesa) đặc biệt là dứt bỏ đi cái sự tự phụ, cao ngạo, lễ bái cũng một hành động chuẩn bị cho sự thiền định, là hành động tích lũy công đức (tích đức). Trong Phật giáo Phương Tây đương đại, một số giáo lý viên sử dụng lễ lạy như một nghi thức thực hành giáo lễ trong khi những giáo viên lý khác lại xếp việc phủ phục vào nghi lễ phụng vụ thông thường, phụ trợ cho việc thiền định.
Tra  trong từ điển mở tiếng Việt Wiktionary
Đại cương

Trong kinh điển Pali đã kể lại cảnh tượng người tu tại gia quỳ lạy trước Đức Phật còn sống, việc đảnh lễ này cũng được đề cập đến trong một số Kinh Phật (Sutta). Trong truyền thống Phật giáo Thượng tọa bộ, như một phần của việc thực hành hàng ngày, người ta thường lạy trước và sau khi tụng kinh và thiền định. Trong những dịp này, người ta thường lạy ba lần, một lần trước Phật (Đức Phật Cồ Đàm), một lần trước Pháp và một lần trước Tăng đoàn, đồng thời, người ta cũng có thể lạy trước "bất kỳ vật linh thiêng nào để tôn kính". Phật tử Theravada thực hiện một kiểu lạy được gọi là "lễ bái năm điểm" (tiếng Pali: Patitthitapanca) hoặc "lễ lạy năm chi" (tiếng Pali: Pañc'anga-vandana) trong đó hai lòng bàn tay và khuỷu tay, hai ngón chân và đầu gối, và trán được đặt trên sàn. Ở tư thế quỳ, bàn tay của một người trong tư thế añjali [lòng bàn tay khép lại, các ngón tay duỗi thẳng và hướng lên trên] được nâng lên trán rồi hạ xuống sàn sao cho toàn bộ cẳng tay đến khuỷu tay nằm trên mặt đất, khuỷu tay chạm vào đầu gối. Hai bàn tay, lòng bàn tay hướng xuống, cách nhau bốn đến sáu inch với đủ khoảng trống để trán chạm đất giữa chúng. Bàn chân vẫn giữ nguyên như tư thế quỳ và đầu gối cách nhau khoảng một bộ. Ở Myanmar (Miến Điện), lễ lạy được đi kèm với lời cầu nguyện chung của Phật giáo, được gọi là Okāsa. Ở Thái Lan, theo truyền thống, mỗi lễ lạy trong ba lễ lạy được đề cập ở trên đều đi kèm với các câu thơ Pali.
Ở các nước theo truyền thống Phật giáo Theravada như Sri Lanka, khi một người đến trước thầy của mình, để "mở rộng tâm trí để tiếp nhận chỉ dẫn", người đó cúi đầu và đọc câu "Okāsa ahaṃ bhante vandāmi" ("Con kính lễ ngài đáng kính"). Trong Phật giáo Kim Cương thừa, lễ lạy thường được thực hiện trước khi thiền định hoặc giảng dạy, nhưng có thể tự nó tạo thành một thực hành riêng biệt. Lễ lạy được coi là một phương tiện để thanh lọc thân, khẩu và ý khỏi những nghiệp chướng tiêm nhiễm, đặc biệt là lòng kiêu ngạo, ngã mạn. Lễ lạy được sử dụng cùng với việc hình dung và có thể được sử dụng để bày tỏ lòng tôn kính đối với Guru Rinpoche (Sư Tôn Bảo) và những bậc đáng tôn kính khác. Kiểu lạy này thường được thực hiện 3, 7, 21 hoặc 108 lần. Một lần lạy thì người ta sử dụng chuỗi hạt cầu nguyện Phật giáo (Mala) có thể được sử dụng để dễ dàng lần đếm. Trong đảnh lễ (tiếng Phạn: śirasā'bhivandate; chữ Hán: 頂禮) là để hai đầu gối, hai cùi chỏ và đầu chạm đất, lấy đỉnh đầu lạy xuống, tiếp xúc với hai chân của đối tượng mình đảnh lễ. Khi hướng tượng Phật hành lễ thì nâng hai tay quá đầu, để khoảng trống, biểu hiện tiếp xúc với bàn chân đức Phật, còn gọi là Đầu Đảnh Kính Lễ (頭頂禮敬, đỉnh đầu kính lạy), Đầu Diện Lễ Túc (頭面禮足, đầu mặt lạy dưới chân), Đầu Diện Lễ (頭面禮, đầu mặt lạy), đồng nghĩa với Ngũ Thể Đầu Địa (五體投地, năm vóc gieo xuống đất), Tiếp Túc Lễ (接足禮, lạy chạm chân). Hình thức này thể hiện sự sùng kính tối cao, lấy cái cao nhất của mình là đỉnh đầu, kính trọng cái thấp nhất của người khác là chân.
Chú thích

↑  See, for instance, Tromge (1995), pp. 87-96.
↑  See, for example, Aitken (1982), pp. 29-31, where he discusses such rituals as having a twofold purpose: "First, ritual helps to deepen our religious spirit and to extend its vigor to our lives.  Second, ritual is an opening for the experience of forgetting the self as the words or the actions become one with you, and there is nothing else." (p. 29).
↑  Khantipalo (1982).  In addition to making this general statement, Khantipalo quotes an example of lay people prostrating before the Buddha from the Kalama Sutta (AN 3.65).
↑  Indaratana (2002), p. v.
↑  Indaratana (2002), p. v. Khantipalo (1982).
1 2  Khantipalo (1982).
↑  Bhikkhu Bodhi (2006), Sn 2.9 Kiṃsīla Sutta — Right Conduct (lecture) at time 25:20, available as "Sn032" (mp3) from "Bodhi Monastery" at http://www.bodhimonastery.net/bm/about-buddhism/audio/903-audio/84-sutta-nipata.html Lưu trữ 2011-09-30 tại Wayback Machine.  Before a nun (as opposed to a monk), one would presumably use ayye instead of bhante.
↑  Tromge (1995), p. 87.
↑  Tromge (1995), pp. 88-9.
↑  Tromge (1995), p. 95.
Quan hệ giữa nội dung và hình thức

Nội dung và hình thức là một cặp phạm trù trong phép biện chứng duy vật của chủ nghĩa Mác-Lenin và là một trong những nội dung của nguyên lý về mối liên hệ phổ biến dùng để chỉ mối quan hệ biện chứng giữa Nội dung tức phạm trù chỉ tổng hợp tất cả những mặt, những yếu tố, những quá trình tạo nên sự vật và Hình thức là phạm trù chỉ phương thức tồn tại và phát triển của sự vật, là hệ thống các mối liên hệ tương đối bền vững giữa các yếu tố của sự vật đó.
Theo chủ nghĩa Marx-Lenin thì bất cứ sự vật nào cũng có hình thức bề ngoài của nó nhưng phép biện chứng duy vật chú ý chủ yếu đến hình thức bên trong của sự vật, nghĩa là cơ cấu bên trong của nội dung. Trong cặp phạm trù này, phép biện chứng duy vật chủ yếu muốn nói đến hình thức bên trong gắn liền với nội dung, là cơ cấu của nội dung chứ không chỉ nói đến hình thức bề ngoài của sự vật. Nội dung về cặp phạm trù này đã được đưa vào chương trình giảng dạy của một số khối trường Đại học ở Việt Nam theo Quyết định của Bộ Giáo dục và Đào tạo.
Mối quan hệ biện chứng trong triết học Marxist-Leninist > Sự thống nhất

Nội dung và hình thức thống nhất với nhau vì nội dung là những mặt, những yếu tố, những quá trình tạo nên sự vật, còn hình thức là hệ thống các mối liên hệ tương đối bền vững giữa các yếu tố của nội dung. Nội dung và hình thức luôn gắn bó chặt chẽ với nhau trong một thể thống nhất. Không có hình thức nào tồn tại thuần túy không chứa đựng nội dung, ngược lại cũng không có nội dung nào lại không tồn tại trong một hình thức xác định. Nội dung nào có hình thức đó.
Nội dung và hình thức không tồn tại tách rời nhau, nhưng không hẳn lúc nào nội dung và hình thức cũng phù hợp với nhau. Không phải một nội dung bao giờ cũng chỉ được thể hiện ra trong một hình thức nhất định, và một hình thức luôn chỉ chứa một nội dung nhất định, mà một nội dung trong quá trình phát triển có thể có nhiều hình thức thể hiện, ngược lại, một hình thức có thể thể hiện nhiều nội dung khác nhau, một hình thức có thể chứa đựng nhiều nội dung khác nhau.
Mối quan hệ biện chứng trong triết học Marxist-Leninist > Nội dung quyết định hình thức

Nội dung giữ vai trò quyết định đối với hình thức trong quá trình vận động phát triển của sự vật vì khuynh hướng chủ đạo của nội dung là biến đổi, còn khuynh hướng chủ đạo của hình thức là tương đối bền vững, chậm biến đổi hơn so với nội dung.
Dưới sự tác động lẫn nhau của những mặt trong sự vật, hoặc giữa các sự vật với nhau trước hết làm cho các yếu tố của nội dung biến đổi trước, còn những mối liên kết giữa các yếu tố của nội dung, tức hình thức thì chưa biến đổi ngay, vì vậy hình thức sẽ trở nên lạc hậu hơn so với nội dung và sẽ trở thành nhân tố kìm hãm nội dung phát triển. Do xu hướng chung của sự phát triển của sự vật, hình thức không thể kìm hãm mãi sự phát triển của nội dung mà sẽ phải thay đổi cho phù hợp với nội dung mới.
Điều này, theo Ph.Ăng-ghen nó còn áp dụng cho chính học thuyết của Chủ nghĩa Mác-Lenin. Theo ông thì: Mỗi lần có một phát minh vạch thời đại, ngay cả trong lĩnh vực khoa học tự nhiên thì chủ nghĩa duy vật không tránh khỏi phải tự thay đổi hình thức của nó.
Mối quan hệ biện chứng trong triết học Marxist-Leninist > Sự tác động của hình thức

Hình thức do nội dung quyết định nhưng hình thức có tính độc lập tương đối và tác động ngược trở lại nội dung. Sự tác động của hình thức đến nội dung thể hiện ở chỗ:
Nếu phù hợp với nội dung thì hình thức sẽ tạo điều kiện thuận lợi thúc đẩy nội dung phát triển
Nếu không phù hợp với nội dung thì hình thức sẽ ngăn cản, kìm hãm sự phát triển của nội dung.
Phương pháp luận

Trong nhận thức không được tách rời tuyệt đối hóa giữa nội dung và hình thức Vì nội dung và hình thức luôn gắn bó với nhau trong quá trình vận động, phát triển của sự vật, cần chống chủ nghĩa hình thức.
Trong hoạt động thực tiễn cần phải chủ động sử dụng nhiều hình thức khác nhau, đáp ứng với yêu cầu thực tiễn trong những giai đoạn khác nhau vì cùng một nội dung trong quá trình phát triển của sự vật có thể có nhiều hình thức, ngược lại, một hình thức có thể chứa đựng nhiều nội dung.
Để nhận thức và cải tạo được sự vật, trước hết phải căn cứ vào nội dung vì nội dung quyết định hình thức. Nhưng hình thức có tính độc lập tương đối và tác động trở lại nội dung, do vậy trong hoạt động thực tiễn cũng phải thường xuyên đối chiếu giữa nội dung và hình thức và làm cho hình thức phù hợp với nội dung để thúc đẩy nội dung phát triển.