ZANU–PF
Lịch sử > Thành lập (1963)

Chính trị dân tộc chủ nghĩa châu Phi ở Rhodesia trong những năm 1960 được đặc trưng bởi sự ganh đua nội bộ và tranh chấp về chiến lược. Sự chia rẽ trong ZAPU lên đến đỉnh điểm vào tháng 4 năm 1963 khi Nkomo triệu tập một cuộc họp của ban điều hành đảng tại Dar es Salaam, nơi ông đã đến sau khi ZAPU bị cấm vào cuối năm 1962. Những lời chỉ trích chính đối với Nkomo hướng đến việc ông ban đầu ủng hộ hiến pháp năm 1961 của Nam Rhodesia (một lập trường mà sau đó ông đã đảo ngược), các chuyến công du nước ngoài rộng rãi của ông để theo đuổi sự ủng hộ quốc tế cho phong trào và cách ông xử lý việc thành lập chính phủ lưu vong ở Tanganyika. Theo Nkomo, ông đã được phép thành lập chính phủ lưu vong, nhưng khi phần còn lại của ban lãnh đạo ZAPU đến Dar es Salaam, ông đã thay đổi ý định và phản đối ý tưởng này. Các tài khoản khác mô tả sự chia rẽ giữa Nkomo, người muốn một phong trào có cơ sở bên ngoài, và những người khác—bao gồm Enoch Dumbutshena và Ndabaningi Sithole—ủng hộ một cuộc đấu tranh nội bộ và gây sức ép buộc Nkomo trở về Rhodesia. Chủ tịch Julius Nyerere nói với các nhà lãnh đạo ZAPU đã tập hợp rằng cả ông và các nguyên thủ quốc gia châu Phi khác đều không ủng hộ ý tưởng thành lập chính phủ lưu vong và rằng "chiến thắng" chỉ có thể đạt được trong phạm vi Rhodesia.
Nkomo trở về Salisbury vào ngày 2 tháng 7 năm 1963, sau đó phần lớn ban chấp hành đảng vẫn ở lại Dar es Salaam đã bỏ phiếu bãi nhiệm ông khỏi vị trí chủ tịch ZAPU. Để đáp lại, Nkomo đã đình chỉ nhiều "kẻ nổi loạn" khác nhau, bao gồm Sithole và Robert Mugabe, khỏi đảng. Không thể qua mặt Nkomo trong ZAPU, những người đối lập với ông đã quyết định thành lập tổ chức riêng của họ. Ngày 8 tháng 8 năm 1963, Sithole, Herbert Chitepo, Leopold Takawira, Edgar Tekere, Henry Hamadziripi và Mukudzei Midzi đã tập trung tại nhà của Enos Nkala ở Highfield để thành lập Liên minh Dân tộc Châu Phi Zimbabwe (ZANU).
Để phản ứng lại việc thành lập ZANU, Nkomo đã triệu tập một cuộc họp quần chúng vào ngày 10 tháng 8 năm 1963 tại Cold Comfort Farm, một hợp tác xã đa chủng tộc bên ngoài Salisbury, nơi ông thành lập một tổ chức mới People's Caretaker Council (PCP), để thay thế ZAPU, vẫn bị cấm.  Để ngăn chặn sự phát triển của ZANU, Nkomo đã thực hiện các bước để củng cố quyền kiểm soát của mình đối với quần chúng, thay thế cấu trúc tập trung hiện tại của ZAPU bằng một số lượng lớn các chi nhánh mới và nhỏ hơn. Trong sự chia rẽ giữa ZAPU và ZANU, hầu hết các đồng minh lâu năm của Nkomo, những người đã ở bên ông kể từ khi thành lập SRANC năm 1957—bao gồm Jason Moyo và George Nyandoro—đã ở lại với ZAPU, trong khi nhiều nhà lãnh đạo theo chủ nghĩa dân tộc nổi lên vào năm 1960 hoặc sau đó—như Sithole và Mugabe—đã gia nhập đảng mới.
Ngày 22 tháng 8 năm 1963, Sithole đã tổ chức cuộc họp báo đầu tiên của ZANU, nói với các phóng viên, "Khi đảng lên nắm quyền, họ sẽ bãi bỏ Đạo luật phân chia đất đai. Họ cũng sẽ bãi bỏ Đạo luật canh tác đất đai và thay thế cả hai bằng luật phân phối lại đất đai mới." Ngoài cải cách ruộng đất, Sithole đã cam kết rằng "Một dự luật về quyền sẽ được đưa vào hiến pháp đảm bảo các quyền và tự do của mọi công dân." Sithole nói với các phóng viên rằng ZANU là "phi chủng tộc" và sẽ dung nạp "những người có chung vận mệnh và chế độ dân chủ do đa số cai trị, bất kể chủng tộc, màu da, tín ngưỡng hay bộ lạc." Cương lĩnh của ZANU đã nhanh chóng được báo chí đưa tin và trái ngược với ZAPU, vốn chưa công khai một cương lĩnh toàn diện. ZAPU đã đáp trả bằng cách tấn công vào nhân cách và sự trung thực về mặt tư tưởng của các nhà lãnh đạo ZANU.
Gần như ngay sau khi chia rẽ, các cuộc đụng độ bạo lực đã nổ ra giữa những người ủng hộ các đảng ở các khu vực thành thị trên khắp cả nước. Tại một cuộc họp của ZANU vào tháng 8 năm 1963 tại Highfield, 200 người ủng hộ đã yêu cầu sự bảo vệ của cảnh sát Rhodesia để tổ chức sự kiện của họ, trong khi một "đám đông ủng hộ Nkomo gồm [một] nghìn người đe dọa giết chết những 'kẻ phản bội'" đã đợi bên ngoài và ném đá vào xe của các nhà lãnh đạo ZANU Sithole và Nathan Shamuyarira khi họ rời đi. Sự ủng hộ của Nkomo thậm chí còn mạnh mẽ hơn ở các thị trấn của Harare và Mufakose. Một ngày sau cuộc họp, Sithole "thừa nhận [một] tính toán sai lầm về sức mạnh quần chúng của Nkomo."Tại Bulawayo, hai ngôi nhà đã bị ném bom xăng, và vào ngày 17 tháng 8, ba cảnh sát đã bị thương do một đám đông những người ủng hộ Nkomo ném đá.  Đến ngày 14 tháng 8, cả Sithole và Nkomo đều kêu gọi chấm dứt bạo lực trên báo chí châu Phi, nhưng không mấy hiệu quả. Nkomo đổ lỗi cho những người ủng hộ ZANU về vụ bạo lực, lập luận rằng những người theo ông đang sử dụng "lực lượng tự vệ chống lại một nhóm người đói quyền lực đã không giành được sự ủng hộ của công chúng." Sithole cũng tuyên bố rằng những người ủng hộ ông không phải là những kẻ chủ mưu, tuyên bố rằng ông có "một nhóm quan chức kỷ luật tốt có thể kiểm soát được những người trẻ tuổi."
Mặc dù phải đối mặt với phản ứng dữ dội ban đầu, ZANU đã giành được sự ủng hộ và nhận được sự ủng hộ đặc biệt mạnh mẽ ở các quận phía đông xung quanh Fort Victoria và Umtali.Trong khi đó, ZAPU vẫn duy trì được lợi thế ở Bulawayo và Matabeleland, và trong và xung quanh thủ đô Salisbury. Mặc dù không có nhà lãnh đạo nào của đảng thuộc về một nhóm dân tộc cụ thể, nhưng sự chia rẽ này có thể được cho là có thành phần dân tộc, với việc ZAPU nhận được sự ủng hộ không cân xứng trong số những người Ndebele và ZANU thu hút cơ sở của mình chủ yếu từ những người Shona. So với ZAPU, ZANU tự coi mình là có cách tiếp cận đối đầu hơn với sự cai trị của thiểu số da trắng, trong khi miêu tả Nkomo là yếu đuối, thiếu quyết đoán và không đủ tính cách mạng.Thông điệp của ZANU hạ thấp tính dân tộc như một yếu tố gây chia rẽ trong phong trào dân tộc chủ nghĩa, thay vào đó nhấn mạnh vào những khác biệt về chiến lược và ý thức hệ. Ngược lại, Nkomo cho rằng chủ nghĩa bộ lạc là nguyên nhân chính gây ra sự chia rẽ ZAPU–ZANU trong cuốn tự truyện của mình.