stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Người Gia Rai
Lịch sử và tên gọi

Vào năm 1471, Đại Việt sử ký toàn thư có ghi chép về sự kiện Chămpa đầu hàng quân Đại Việt của vua Lê Thánh Tông như sau: Một lúc sau, đứng xa trông thấy toán quân đi trước đã trèo lên được chỗ tường thấp trên mặt thành, bèn bắn luôn ba tiếng pháo để tiếp ứng, lại hạ lệnh cho vệ quân thần võ phá cửa đông thành tiến vào. Thành Chà Bàn bị phá vỡ. Quân Đại Việt bắt được hơn ba vạn tù binh và chém được hơn bốn vạn thủ cấp. Ngô Nhạn dẫn tướng đầu hàng là bác ruột Trà Toàn tên là Bô Sản Ha Ma. Lê Thánh Tông sai trưng bày những thứ người Chiêm dùng làm lễ vật đem đến xin hàng mà ở Đại Việt không có, sai viên quan đô úy Đỗ Hoàn chỉ tên từng thứ một. Có cái hộp bạc, hình như thanh kiếm, vua hỏi vật gì. Hoàn trả lời rằng đó là đồ của nước Chiêm Thành từ xưa, người làm quốc vương phải có vật đó để truyền cho con cháu. Quân Thuận Hóa bắt sống Trà Toàn dẫn đến trước vua Lê Thánh Tông, nhà vua cho Trà Toàn được sống. Hôm ấy là ngày mồng 1 tháng 3 âm lịch (1471).
Cuộc nam tiến của người Việt xuống Chăm Pa tạo ra các làn sóng người Chăm Pa vùng ven biển Trung, Nam Trung Bộ liên tục chuyển cư lên vùng bình nguyên Cheo Reo, hỗn dung với cộng đồng Rang Đê có trước, từ đó hình thành ra nhóm tộc người mới Anak Jrai. Nhóm Rang Đê vùng thung lũng sông Ba tự gọi mình là Ană Jrai. Ană Jrai chính là cụm danh xưng Pô Krung Jrai (Pô Krung Jrai là cách gọi tôn xưng thái tử Chăm Pa là Harijit (R'cam Mal, Chế Mân) lãnh đạo người Rang Đê đánh đuổi Mông Cổ. Krung hay Kurung trong ngôn ngữ Rang Đê và Mã Lai cổ có nghĩa là thủ lĩnh. Dần dần, Pô Krung Jrai hay Pô KLong Jrai phiên âm thành Jarai. Jrai tách khỏi khối bộ tộc Rang Đê để tự nhận mình là Ană Jrai, với ý nghĩa là những đứa con của Vua Chế Mân (Pô Krung Jrai, Pô Klong Jrai hay Ană).
Tiểu quốc J'rai (còn gọi là Ala Car P'tao Degar, Dhung Vijaya, Nam Vijaya, Nam Bàn, Nam Phan, Nam Phiên, Chămpa Thượng) là một tiểu quốc cổ của các bộ tộc Nam Đảo ở Tây Nguyên, Việt Nam với bộ tộc nòng cốt là người Gia Rai và người Êđê hình thành từ khoảng cuối thế kỷ 15 và chấm dứt sự tồn tại sau khi phân rã ra thành các bộ tộc độc lập vào khoảng cuối thế kỷ 19. Tiểu quốc này được cai trị dưới quyền các vị tiểu vương mà người Việt gọi là Thủy Xá - Hỏa Xá, tức là Pơtao Apui-Pơtao Ia.
Theo tương truyền, các vị vua là hiện thân của thần Gươm Y'Thih (nhân vật trong các truyền thuyết của người người Êđê và Gia Rai. Một tài liệu khác ghi là 20 "đời vua" tiểu quốc J'rai, là người kế tục giữ gươm thần do chàng Y'Thih để lại. Có ý kiến khác cho rằng gươm thần của các Pơtao thực ra là các bảo vật truyền ngôi của hoàng gia Chăm Pa sau khi Lê Thánh Tông tiêu diệt thành Vijaya (Đồ Bàn, Bình Định). Xét về hình thái, tộc người Rhade (Êđê) lui về phía nam và cùng các nhóm Gia Rai thực ra là một dân tộc Rang Đê, hai nhóm tộc người này bị phân ly do nguyên nhân lịch sử mà trong tiếng Gia Rai gọi là thời kỳ Pha ra, nghĩa là cuộc chia ly anh em.
Đặc điểm kinh tế

Người Gia Rai sống chủ yếu bằng nghề trồng trọt nương rẫy; lúa tẻ là cây lương thực chính. Công cụ canh tác của người Gia Rai giản đơn, chủ yếu là con dao chặt cây, phát rừng, cái cuốc xới đất và cây gậy chọc lỗ khi tra hạt giống. Chăn nuôi trâu, bò, lợn, chó, gà phát triển. Xưa kia, người Gia Rai có đàn ngựa khá đông. Người Gia Rai còn thuần dưỡng và nuôi cả voi. Đàn ông thạo đan lát các loại gùi, giỏ, đàn bà giỏi dệt khố, váy, mền đắp, vải may áo cho gia đình. Săn bắn, hái lượm, đánh cá là những hoạt động kinh tế phụ khác có ý nghĩa đáng kể đối với đời sống của họ xưa và nay.
Tổ chức cộng đồng

Người Gia Rai sống thành từng làng (plei, plơi hay bôn). Trong làng, ông chủ làng cùng các bô lão có uy tín lớn và giữ vai trò điều hành mọi sinh hoạt tập thể, ai nấy đều nghe và làm theo. Tuỳ từng nhóm Gia Rai, mỗi làng đều có nhà rông. Đây tộc người duy nhất thuộc hệ ngôn ngữ Nam Đảo có nhà rông, có thể do ảnh hưởng của cư dân Ba Na thuộc ngữ tộc Môn-Khmer. Có nhóm Arap của người Gia Rai thực ra là người gốc Ba Na đã bị Gia Rai hóa. Đây là tộc người duy nhất ở Tây Nguyên đã có một tổ chức xã hội tiền nhà nước với hai vua (Ptao): vua Nước và vua Lửa, còn được gọi là Tiểu quốc J'rai.
Hôn nhân gia đình

Dân tộc Gia Rai theo truyền thống mẫu hệ, phụ nữ tự do lựa chọn người yêu và chủ động việc hôn nhân. Sau lễ cưới, chàng trai về ở nhà vợ, không được thừa kế tài sản. Trái lại, con gái lấy chồng lần lượt tách khỏi cha mẹ ra ở riêng, được phân chia một phần tài sản. Con cái đều theo họ mẹ. Ngoài xã hội, đàn ông đóng vai trò quan trọng hơn, nhưng trong nhà, phụ nữ có ưu thế hơn. Ngày xưa, có tục những người cùng dòng họ (theo phía mẹ), khi chết chôn chung một hố, nay tục này đã giảm. Kèm theo đó là tục nối hôn, nếu người vợ chết đi mà có em gái hoặc chị gái chưa lấy chồng thì người này tiếp tục chung sống với chồng của người đã chết.
Nhà cửa

Có nơi ở nhà dài, có nơi làm nhà nhỏ, nhưng đều chung tập quán ở nhà sàn, đều theo truyền thống mở cửa chính nhìn về hướng bắc.
Trang phục

Người Gia Rai ít nhiều gần với trang phục của người Êđê, nhưng có nét riêng trong phong cách tạo hình và trang trí. Mặc dù hoa văn trang trí cụ thể các nhóm khác nhau nhưng có thông số chung của tộc người.
Trang phục > Trang phục nữ

Phụ nữ để tóc dài búi sau gáy hoặc quấn gọn trên đỉnh đầu. Áo là loại áo ngắn, chui đầu, phổ biến là kiểu chui đầu cổ "hình thuyền", riêng nhóm Jrai Mơthur lại có kiểu cổ thấp hình chữ V và các loại cổ phổ biến. Trên nền chàm áo được trang trí các sọc hoa văn theo bố cục ngang thân áo ở cổ, vai, ống tay, giữa ngực, gấu áo và hai cổ tay áo. Đó là các sọc màu đỏ xen trắng và vàng trên nền chàm hoặc màu xanh nhạt diệp và màu chàm. Váy là loại váy hở quấn vào thân (kích thước trên dưới 140 cm x 100 cm). Phong cách trang trí trên váy cũng thiên về lối bố cục ngang với các đường sọc màu (như áo là chính). Có nhóm ở Plei Ku với nguyên tắc trên nhưng được mở rộng thành các mảng hoa văn ở giữa thân váy, nửa thân dưới áo và hai ống tay. Trang sức có vòng cổ, vòng tay.
Các nhân vật

| Tên | Sinh thời | Hoạt động |
| --- | --- | --- |
Tại Việt Nam
| Nay Luett  | 1924–1983 | Tốt nghiệp Tú tài 2, Huế, năm 1946, là Tổng Trưởng Phát Triển Sắc tộc Saigon, Tham Sự Hành Chánh Saigon Miền Nam Việt Nam, quê xã Đất Bằng, huyện Krông Pa, tỉnh Gia Lai. |
| Puih San  | 1937–2000 | Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân kháng chiến chống Mỹ, là mẫu A Sanh trong bài thơ Người lái đò trên sông Pô Kô, quê buôn Nú, xã Ia Krai, huyện Ia Grai, Gia Lai. |
| Ksor Phước  | 1954–... | Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam khóa XI, đại biểu Quốc hội Việt Nam khóa 10, 11, 12, Chủ nhiệm Ủy ban Dân tộc (2002–2007), con ông KSor Ní, người lai dân tộc Gia Rai và Ba Na, quê huyện Ayun Pa, Gia Lai. |
| Ksor Nham  | 1960–... | Chủ tịch Hội đồng nhân dân tỉnh Gia Lai (2004), Trung tướng CANDVN, con ông KSor Ní, người lai dân tộc Gia Rai và Ba Na, quê huyện Ayun Pa, Gia Lai. |
| Rơ Chăm Phiang  | 1960–... | Còn gọi là R'com Phiang, nghệ sĩ ưu tú, giảng viên Trường Cao đẳng Nghệ thuật Quân đội, quê xã Ia Pnôn, huyện Đức Cơ, tỉnh Gia Lai. |
| Rơ Mah Tuân  | 1979–... | Trung tá Quân đội nhân dân Việt Nam, Đại biểu Quốc hội Việt Nam khóa 14 (2016–2021), quê xã Ia Púch, huyện Chư Prông, tỉnh Gia Lai. |
| Ksor H’Bơ Khăp  | 1982–... | Đại biểu Quốc hội Việt Nam khóa 14 (2016–2021), Thiếu tá Công an nhân dân Việt Nam, quê xã Ia Trok, huyện Ia Pa, tỉnh Gia Lai. |
Tại Hoa Kỳ
| Ksor Kok  | 1945–2019 | Cư trú tại bang South Carolina, Hoa Kỳ, Chủ tịch của Quỹ người Thượng, tham gia tổ chức FULRO từ hồi mới thành lập, thành lập nhà nước Đề Ga độc lập và tự phong làm Tổng thống nhà nước này. |
Chú thích

1 2  Kết quả toàn bộ Tổng điều tra dân số 2019. p. 44. Trung tâm Tư liệu và Dịch vụ Thống kê, Tổng cục Thống kê, 19/12/2019. Truy cập 1/09/2020.
↑  “CHƯƠNG TRÌNH GIÁO DỤC PHỔ THÔNG | MÔN TIẾNG JRAI” (PDF). Bộ Giáo dục và Đào tạo. Truy cập ngày 6 tháng 8 năm 2023.
↑  Các dân tộc Việt Nam Lưu trữ 2018-10-03 tại Wayback Machine. Cổng Thông tin điện tử Chính phủ Việt Nam, 2016. Truy cập 01/04/2019.
↑  Người Gia Rai Cổng Thông tin điện tử Chính phủ Việt Nam, 2016. Truy cập 01/04/2017.
1 2  Ban chỉ đạo Tổng điều tra dân số và nhà ở trung ương. Tổng điều tra dân số và nhà ở Việt Nam năm 2009: Kết quả toàn bộ. Hà Nội, 6-2010. Biểu 5, tr.134-225. Truy cập ngày 10 tháng 2 năm 2011
↑  Số liệu điều tra dân số năm 1999
↑  2008 Cambodian census. Truy cập 02/10/2015.
1 2 3  Đặng Nghiêm Vạn (2003). “Cộng đồng quốc gia dân tộc Việt Nam”. Nhà xuất bản Đại học quốc gia thành phố Hồ Chí Minh. Thành phố Hồ Chí Minh: 316–317.
↑  Về làng Nú, Người lái đò trên sông Pô Cô Lưu trữ 2018-05-16 tại Wayback Machine. nghiatinhdongdoi, 27/09/2013. Truy cập 11/05/2018.
Tháp Bánh Ít tại Bình Định. Trong tiếng Gia Rai, nó được gọi là tháp Yang Mtian (theo cuốn "Pays Jorai" của nhà dân tộc học Jacques Dournes).
Tháp Nhạn tại Phú Yên. Trong tiếng Gia Rai, nó được gọi là tháp KơHmeng (theo cuốn "Pays Jorai" của nhà dân tộc học Jacques Dournes).
Trang phục nam nữ dân tộc Gia Rai, trưng bày tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam.
Trang phục phụ nữ Gia Rai.
Guam

Guam (/ˈɡwɑːm/ Tập tin:En-us-Guam.ogg; Chamorro: Guåhån [ˈɡʷɑhɑn]), tên chính thức là Lãnh thổ Guam, là một hải đảo nằm ở miền tây Thái Bình Dương và là một lãnh thổ có tổ chức nhưng chưa hợp nhất của Hoa Kỳ. Người Chamorros, cư dân bản thổ của Guam là nhóm người đầu tiên sinh sống tại hòn đảo khoảng 6.000 năm về trước. Guam là hòn đảo lớn nhất ở vị trí cực nam của Quần đảo Mariana. Thủ phủ của đảo là Hagåtña, trước đây viết là "Agana". Kinh tế của Guam chủ yếu dựa vào du lịch (đặc biệt là từ Nhật Bản, Hàn Quốc và Đài Loan) và các căn cứ quân sự của Hoa Kỳ.
Guam nằm về phía Tây của Hawaii cách đó 6298 km, về phía Đông của Philippines với khoảng cách 2058 km và 3400 km từ Bình Nhưỡng, Triều Tiên.
Lịch sử

Nhà hàng hải người Bồ Đào Nha Ferdinand Magellan phụng lệnh Vua Tây Ban Nha phát hiện ra đảo Guam năm 1521 trong chuyến đi vòng quanh Trái Đất. Sau đó Tướng Miguel López de Legazpi nhân danh vua Tây Ban Nha đã đến Guam và tuyên bố chủ quyền năm 1565. Người Tây Ban Nha đặt nền cai trị thuộc địa Guam từ năm 1668 khi linh mục San Vitores sang Guam truyền giáo phổ biến đạo Công giáo. Lúc bấy giờ Guam cũng như toàn phần Quần đảo Mariana và Quần đảo Caroline phụ thuộc Philippines như một phần của xứ Đông Ấn thuộc Tây Ban Nha. Trong thời gian non 200 năm (1668-1815), Guam là trạm dừng chân quan trọng trên chặng hải hành của thương thuyền Tây Ban Nha từ México sang Philippines. Dưới sự cai trị của Tây Ban Nha, văn hóa Chamorro và các thổ dân nói chung chịu sự chi phối mạnh mẽ của văn hóa Tây Ban Nha.
Tây Ban Nha và Hoa Kỳ xung chiến vào cuối thế kỷ 19, kết quả là Tây Ban Nha nhượng đứt Philippines và Guam cho Hoa Kỳ năm 1898. Quần đảo Bắc Mariana thì Madrid bán cho Đức với giá 837.500 đồng vàng Đức. Hoa Kỳ từ đấy dùng đảo Guam làm trạm tiếp tế cho tàu chiến hải quân khi vượt đại dương đi lại sang Philippines.
Khi Chiến tranh thế giới thứ hai bùng nổ thì Quân đội Đế quốc Nhật Bản tiến chiếm ngày 8 tháng 12 năm 1941. Vì được dự đoán trước, Hoa Kỳ đã di tản phần lớn kiều dân khỏi đảo. Trước đó từ năm 1914 thời Chiến tranh thế giới thứ nhất Nhật đã tiếp thu Quần đảo Bắc Mariana từ Đức và cai trị chiếu theo hiệp định Ủy thác Nam Dương. Thổ dân Chamorro từ Quần đảo Bắc Mariana được Nhật đưa đến Guam làm thông dịch viên cho lực lượng chiếm đóng Nhật Bản. Trong khi đó dân Chamorro ở Guam thì bị liệt vào thành phần địch quân. Cũng vì sự kiện này mà sau chiến tranh, dân Chamorro ở Guam mang mối thù với thổ dân từ Bắc Mariana mặc dù cả hai đều là người Chamorro.
Trong suốt thời giam bị chiếm đóng 31 tháng, dân Guam bị quân Nhật bắt người thì lao dịch, kẻ thì bị giết hại, giam cầm, có khi ép buộc cả phụ nữ phục vụ sinh lý cho Quân đội Nhật dưới dạng mại dâm, nhiều gia đình ly tán. Theo cuộc điều tra của Quốc hội Hoa Kỳ năm 2004 thì trong gần ba năm Nhật chiếm đóng, có khoảng một nghìn người ở Guam bị giết.
Ngày 21 tháng 7 năm 1944 Hoa Kỳ mở cuộc tái chiếm Guam, giao tranh ác liệt. Nhật phải rút lui, bỏ cả Quần đảo Bắc Mariana.
Lịch sử > Sau đệ nhị thế chiến

Sau chiến tranh, Hoa Kỳ thông qua Đạo luật Tổ chức Guam 1950 nhằm thiết lập Guam như một lãnh thổ chưa hợp nhất của Hoa Kỳ. Đây là cơ chế pháp lý cai trị Guam, thiết lập guồng máy hành chính và trao quyền công dân Hoa Kỳ cho cư dân Guam. Thống đốc Guam được liên bang bổ nhiệm cho đến năm 1968, khi Đạo luật bầu cử thống đốc Guam cho phép bầu cử phổ thông chức vụ này . Vì Guam không phải là tiểu bang Hoa Kỳ, công dân Mỹ cư trú trên đảo Guam không được phép bỏ phiếu cho tổng thống và đại diện Quốc hội của họ là một thành viên không bỏ phiếu. Tuy nhiên, họ có quyền bỏ phiếu cho các đại biểu đảng trong các cuộc bầu cử sơ bộ của tổng thống.
Tháng Tư 1975 khi Sài Gòn thất thủ, Hoa Kỳ mở cuộc di tản bằng hàng không cũng như đường biển thì Guam được dùng làm chặng dừng chân đầu tiên của hơn 100.000 người Việt tỵ nạn đến đất Mỹ. Chính nơi này cũng là nơi con tàu Việt Nam Thương Tín cập bến vào Tháng Chín năm 1975 sau khi thoát khỏi Việt Nam từ Tháng Tư. Ngày 16 tháng 10 chính con tàu này đã làm cuộc hành trình về Việt Nam chở 1.546 người Việt muốn hồi hương.
Guam là nơi tạm trú của 111.919 người Việt tỵ nạn  trước khi chính phủ Liên bang Hoa Kỳ dàn xếp chuyển họ sang Bắc Mỹ định cư ở Hoa Kỳ.
Địa lý

Guam nằm ở vị trí 13.5° bắc 144.5° đông và có diện tích là 210 dặm vuông (544 km²). Nó là đảo cận nam nhất của Quần đảo Mariana và là đảo lớn nhất trong Quần đảo Micronesia. Chuỗi đảo này được hình thành bởi các mảng kiến tạo Thái Bình Dương và Philippines. Rãnh Mariana, một vùng bị quằn sâu, nằm bên cạnh chuỗi đảo về phía đông. Challenger Deep, điểm sâu nhất trên Trái Đất, ở phía tây nam của Guam có độ sâu khoảng 35.797 ft (10.911 mét). Điểm cao nhất tại Guam là Núi Lamlam cao 1.332 ft (406 m). Đảo Guam dài 30 dặm Anh (48 km) và rộng từ 4 dặm (6 km) đến 12 dặm (19 km). Thỉnh thoảng đảo bị động đất vì nó ở rìa phía tây của Mảng Thái Bình Dương và gần mảng Philippines. Trong những năm vừa qua, các trận động đất có trung tâm chấn động gần Guam có cường độ từ 5,0 đến 8,7. Không như núi lửa Anatåhan tại Quần đảo Bắc Mariana, Guam không phải là vùng núi lửa còn hoạt động. Tuy nhiên, vì hướng gió và gần Anatahan, các hoạt động núi lửa nhất là tàn tro đôi khi ảnh hưởng đến Guam.
Phần phía bắc của đảo có bình nguyên rừng với đất đá vôi và bờ đá san hô trong khi phía nam có những đỉnh núi lửa có thảo nguyên và rừng. Một bờ đá san hô bao quanh phần lớn đảo, trừ những nơi có vịnh cung cấp lối ra cho các con sông nhỏ và suối nước chảy từ các ngọn đồi xuống Thái Bình Dương và biển Philippines. Dân số của đảo tập trung nhiều nhất ở khu vực phía bắc và miền trung.
Khí hậu

Khí hậu có nét nhiệt đới. Thời tiết thường nóng và rất ẩm và ít thay đổi nhiệt độ theo mùa. Nhiệt độ cao trung bình là 86°F (30°C) và nhiệt độ thấp trung bình là 74°F (24°C) với lượng mưa trung bình hàng năm là 96 inch (2.180 mm). Mùa khô kéo dài từ tháng 12 đến tháng sáu. Những tháng còn lại là mùa mưa. Tháng 1 và tháng 2 được xem là tháng mát nhất trong năm với nhiệt độ ban đêm khoảng từ 75 đến 70 °F và thông thường có độ ẩm thấp hơn. Tháng dễ có bão nhất là tháng 10 và tháng 11. Tuy nhiên chúng cũng có thể xảy ra quanh năm.
Trung bình có ba cơn bão nhiệt đới và một cơn bão lớn đi qua Guam trong vòng 180 hải lý (330 km) mỗi năm. Cơn bão có cường độ mạnh nhất đi qua Guam gần đây là Siêu bão Pongsona với sức gió gần trung tâm là 125 dặm một giờ đập vào Guam ngày 8 tháng 12 năm 2002 để lại sự tàn phá khủng khiếp. Từ sau Siêu bão Pamela năm 1976 các cấu trúc nhà cửa bằng gỗ đã được thay thế bằng các cấu trúc bê tông. Trong thập niên 1980, các cột điện bằng gỗ bắt đầu được thay thế bằng các cột chống bão bằng bê tông cốt thép. Trong thập niên 1990, nhiều chủ nhà và cơ sở thương mải đã lắp đặt các cửa chống bão.
| Tháng | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | Năm |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Cao kỉ lục °F (°C) | 94 (34) | 93 (34) | 93 (34) | 96 (36) | 94 (34) | 95 (35) | 95 (35) | 94 (34) | 93 (34) | 93 (34) | 92 (33) | 91 (33) | 96 (36) |
| Trung bình ngày tối đa °F (°C) | 86.3 (30.2) | 86.3 (30.2) | 87.2 (30.7) | 88.4 (31.3) | 88.8 (31.6) | 88.8 (31.6) | 88.0 (31.1) | 87.5 (30.8) | 87.6 (30.9) | 87.9 (31.1) | 87.8 (31.0) | 86.8 (30.4) | 87.6 (30.9) |
| Trung bình ngày °F (°C) | 80.7 (27.1) | 80.5 (26.9) | 81.2 (27.3) | 82.5 (28.1) | 83.0 (28.3) | 83.1 (28.4) | 82.3 (27.9) | 81.9 (27.7) | 81.9 (27.7) | 82.2 (27.9) | 82.4 (28.0) | 81.6 (27.6) | 81.9 (27.7) |
| Tối thiểu trung bình ngày °F (°C) | 75.2 (24.0) | 74.8 (23.8) | 75.3 (24.1) | 76.5 (24.7) | 77.3 (25.2) | 77.4 (25.2) | 76.5 (24.7) | 76.3 (24.6) | 76.1 (24.5) | 76.6 (24.8) | 76.9 (24.9) | 76.3 (24.6) | 76.3 (24.6) |
| Thấp kỉ lục °F (°C) | 66 (19) | 65 (18) | 66 (19) | 68 (20) | 70 (21) | 70 (21) | 70 (21) | 70 (21) | 70 (21) | 67 (19) | 68 (20) | 68 (20) | 65 (18) |
| Lượng Giáng thủy trung bình inches (mm) | 3.96 (101) | 3.78 (96) | 2.35 (60) | 2.84 (72) | 4.28 (109) | 7.75 (197) | 11.45 (291) | 16.00 (406) | 13.58 (345) | 11.74 (298) | 8.08 (205) | 6.24 (158) | 92.05 (2.338) |
| Số ngày giáng thủy trung bình | 18.8 | 15.7 | 16.8 | 17.0 | 19.3 | 22.6 | 24.7 | 25.3 | 24.3 | 25.1 | 23.4 | 22.1 | 254.9 |
| Số giờ nắng trung bình tháng | 176.7 | 186.0 | 217.0 | 213.0 | 220.1 | 195.0 | 155.0 | 142.6 | 132.0 | 133.3 | 135.0 | 142.6 | 2.048,3 |
Nguồn 1: NOAA (chuẩn)
Nguồn 2: Đài Thiên văn Hồng Kông (số giờ nắng 1961–1990)
Nhân khẩu

Theo Điều tra Dân số Hoa Kỳ năm 2000, dân số của Guam là 154.805 Dân số ước tính năm 2007 cho Guam là 173.456. Cho đến năm 2005, sự gia tăng dân số hàng năm là 1,76%. Nhóm dân đông nhất là người bản xứ Chamorros, chiếm 57% tổng dân số. Nhóm dân lớn thứ nhì là người Philippines chiếm 25.5%, người da trắng 10%, Việt Nam, Trung Hoa, Nhật, Triều Tiên và các nhóm dân khác. Ngày nay, Giáo hội Công giáo Rôma là tôn giáo lớn nhất chiếm 85%. Ngôn ngữ chính của đảo là tiếng Anh và tiếng Chamorro.
Những người Việt chọn lựa ở lại và sinh cư lập nghiệp tại Guam không tới 200 người. Hiện tại, Guam có tới bảy tám tiệm ăn do người Việt Nam làm chủ, tiệm nào cũng có món phở nhưng người địa phương thích nhất là món hủ tiếu nấu theo kiểu Việt Nam mà họ gọi là combination soup. Ở Guam chỉ có hai bác sĩ người Việt, còn phần đông là buôn bán. Có người từ California hay từ những tiểu bang khác qua Guam mở quán Karaôkê hay hộp đêm để phục vụ du lịch.
Văn hóa

Văn hóa Chamorro truyền thống được thể hiện trong điệu múa, đi biển, nấu ăn, bắt đánh cá, các trò chơi (như batu, chonka, estuleks, và bayogu), các bài hát và kiểu cách bị ảnh hưởng bởi sự di dân của những người từ những nơi khác đến. Chính sách của Tây Ban Nha thời thuộc địa (1668-1898) là một chính sách thu phục và khuyến khích cải đạo sang Giáo hội Công giáo Rôma. Tình trạng dẫn đến việc loại dần các chiến binh nam của Guam và đẩy người Chamorro ra khỏi quê hương của họ.
Sử gia Lawrence Cunningham vào năm 1992 có viết "Theo ý nghĩ của người Chamorro, vùng đất và các sản phẩm từ đất sinh ra thuộc về mọi người. Inafa'maolek, hay là phụ thuộc liên đới, là chìa khóa hay giá trị trung tâm trong văn hóa Chamorro... Inafa'maolek phụ thuộc vào một tinh thần hợp tác. Đây là ý nghĩa cốt lõi rằng mọi thứ trong văn hóa Chamorro xoay tròn quanh nhau. Mối quan tâm mạnh mẽ là vì nhau hơn là chủ nghĩa cá nhân và quyền tư hữu."
Văn hóa cốt lõi của Chamorro là sự kết hợp phức tạp quy định xã hội đặt trọng tâm vào sự kính trọng: Từ việc hôn bàn tay của người già, lưu truyền những huyền thoại, bài hát, và các nghi lễ tán tỉnh, đến việc một người cầu xin tha thứ từ tổ tiên đã khuất khi đi vào rừng sâu. Những phong tục tập quán có từ trước khi Tây Ban Nha xâm chiếm bao gồm làm thuyền galaide, làm nhạc cụ belembaotuyan,...
Phần phía bắc của Guam từ không gian
Phần phía nam của Guam từ không gian
Jack – J97

Đối với các định nghĩa khác, xem Jack.
| Jack – J97 |
| --- | --- |
Jack vào năm 2019
Sinh: Trịnh Trần Phương Tuấn 12 tháng 4, 1997 (27 tuổi) Bến Tre, Việt Nam
Tên khác: J97
Nghề nghiệp: Ca sĩ kiêm sáng tác nhạc Diễn viên Rapper
Con cái: Yên Đan (Bé Sol)
Giải thưởng: Danh sách
Sự nghiệp âm nhạc
Thể loại:  V-pop  hip hop  EDM  folktronica 
Nhạc cụ:  Giọng hát  guitar  piano 
Năm hoạt động: 2018–nay
Hãng đĩa: ICM Entertainment Nomad MGMT Vietnam J97 Entertainment
 
Trịnh Trần Phương Tuấn (sinh ngày 12 tháng 4 năm 1997), thường được biết đến với nghệ danh Jack – J97, là một nam ca sĩ kiêm sáng tác nhạc, rapper và diễn viên người Việt Nam. Anh bắt đầu được biết đến khi hoạt động trong nhóm nhạc G5R và phát hành bài hát "Hồng nhan".
Trong suốt sự nghiệp của mình, anh đã nhận được năm giải Làn Sóng Xanh, một giải Mai Vàng, một giải WeChoice Awards và bốn giải Zing Music Awards. Ngoài ra, anh còn được trao giải thưởng Nghệ sĩ Châu Á mới xuất sắc nhất tại Việt Nam ở lễ trao giải Mnet Asian Music Awards 2019, giành chiến thắng ở hạng mục Video âm nhạc hay nhất tại giải thưởng Truyền hình châu Á 2020 và cũng chiến thắng giải Nghệ sĩ Đông Nam Á xuất sắc nhất tại MTV EMA 2020.
Từ năm 2021, tên tuổi của Jack bị ảnh hưởng nghiêm trọng bởi vụ bê bối có con với bạn diễn Thiên An, khiến cho sự nghiệp của anh xuống dốc trầm trọng.
Cuộc đời và sự nghiệp > 1997–2018: Niên thiếu và khởi đầu sự nghiệp

Jack – J97, tên thật là Trịnh Trần Phương Tuấn, sinh ngày 12 tháng 4 năm 1997 tại xã Ngãi Đăng, huyện Mỏ Cày Nam, tỉnh Bến Tre. Anh là con của gia đình có cha làm nghề trồng dừa và chăn dê, còn mẹ kinh doanh quán trà sữa nhỏ; hai người sau đó đã ly hôn. Trong một cuộc phỏng vấn với Đẹp vào đầu năm 2020, Jack – J97 cho biết anh đã từng làm giáo viên dạy nhạc cho một trường tiểu học ở quê nhà Bến Tre trước khi nổi tiếng. Tuy nhiên, trong một cuộc phỏng vấn khác, Jack lại phủ nhận việc mình từng là giáo viên dạy nhạc, đây chỉ là việc làm thực tập khi Jack còn học tại Trường Trung cấp Văn hóa Nghệ thuật Bến Tre (nay đã được sáp nhập vào Trường Cao đẳng Bến Tre).
Jack – J97 sau đó gia nhập và hoạt động trong nhóm nhạc rap G5R. Tại đây anh giới thiệu một số ca khúc cùng với nhóm nhạc này như "Giai điệu miền Tây" và "Mẹ ơi 2". Jack – J97 bắt đầu được biết tới trong giới underground khi phát hành video âm nhạc "Về bên anh", tuy nhiên không quá rộng rãi trên thị trường V-pop.
Cuộc đời và sự nghiệp > 2019: Thành công vượt bậc cùng K-ICM

Vào ngày 19 tháng 2 năm 2019, Jack – J97 phát hành bài hát "Hồng nhan". Bài hát sở hữu hơn 13 triệu lượt nghe trên Zing MP3 và 10 triệu lượt xem video trên YouTube sau một tuần phát hành. Nhờ ca khúc này, Jack – J97 được công chúng so sánh với Phan Mạnh Quỳnh và Đen Vâu. Từ đó, anh nổi lên như một hiện tượng.
Sau "Hồng nhan", Jack – J97 rời khỏi nhóm G5R và gia nhập vào công ty ICM theo lời mời của nhà sản xuất âm nhạc K-ICM. Vào ngày 16 tháng 4 năm 2019, Jack – J97 ra mắt ca khúc "Bạc phận" hợp tác với K-ICM, nối tiếp chuỗi câu chuyện của "Hồng nhan" được khán giả đón nhận rộng rãi. Vào ngày 19 tháng 5 năm 2019, Jack – J97 tiếp tục ra mắt bài hát "Sao em vô tình" do Liam làm nhà sản xuất âm nhạc. Mặc dù bài hát không đạt được thành công thương mại như các tác phẩm trước đó, nhưng ca khúc vẫn nhận được đánh giá tích cực từ công chúng.
Vào ngày 12 tháng 7 năm 2019, Jack – J97 tiếp tục phát hành bài hát "Sóng gió" cùng K-ICM và được quảng bá là phần thứ ba của "Hồng nhan". Ca khúc đã đạt được thành công lớn về mặt thương mại, đứng đầu mọi bảng xếp hạng âm nhạc Việt Nam. Các ca khúc "Em gì ơi", "Việt Nam tôi" và "Hoa vô sắc" lần lượt được ra mắt sau đó.
Cuối năm 2019, một số thông tin cho rằng Jack – J97 và công ty quản lý ICM xảy ra mâu thuẫn về việc phân chia tiền bạc và "bóc lột sức lao động" của Jack – J97 được lan truyền trên Internet. Đáp lại, Jack – J97 đã đăng lên tài khoản Facebook cá nhân của mình một bài viết có nội dung đề cập đến việc bản phát hành "Hoa vô sắc" chỉ là phiên bản demo. Bài hát chỉ mới thu âm thử, chưa có bè và cũng chưa hoàn chỉnh phần lời bài hát. Tuy nhiên K-ICM đã tự ý phát hành trên kênh YouTube của mình. Sau một bài phỏng vấn có nội dung khẳng định "không bóc lột Jack – J97", K-ICM nhận về nhiều phản ứng tiêu cực từ khán giả. Jack – J97 quyết định rời khỏi công ty ICM Entertainment và không còn hợp tác với K-ICM cho đến thời điểm hiện tại.