stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Văn Giang
Lịch sử

Đây là vùng đất cổ, là huyện có lịch sử hình thành lâu đời, thế kỷ X vùng đất này trở thành trung tâm chiếm đóng của thủ lĩnh Lữ Đường, một trong 12 sứ quân cai trị giai đoạn xen giữa nhà Ngô và nhà Đinh.
Trước năm 1947, huyện Văn Giang là một trong 5 huyện thuộc cụm phía nam sông Đuống thuộc tỉnh Bắc Ninh.
Năm 1947, huyện Văn Giang của tỉnh Bắc Ninh được sáp nhập vào tỉnh Hưng Yên.
Huyện Văn Giang khi đó gồm 11 xã: Cửu Cao, Liên Nghĩa, Long Hưng, Mễ Sở, Nghĩa Trụ, Phụng Công, Tân Tiến, Thắng Lợi, Văn Phúc (huyện lỵ), Vĩnh Khúc, Xuân Quan.
Về địa lý hành chính huyện Văn Giang ngày nay chính là huyện Văn Giang thời điểm từ trước năm 1977.
Ngày 11 tháng 3 năm 1977, hợp nhất huyện Văn Giang và huyện Yên Mỹ thành một huyện lấy tên là huyện Văn Yên.
Ngày 24 tháng 2 năm 1979, cắt 14 xã của huyện Văn Yên trong đó có 9 xã của huyện Văn Giang cũ (trừ xã Nghĩa Trụ và Vĩnh Khúc) sát nhập với huyện Khoái Châu thành huyện Châu Giang. Số xã còn lại của huyện Văn Yên hợp nhất với huyện Văn Mỹ thành huyện Mỹ Văn.
Ngày 14 tháng 5 năm 1999, chuyển xã Văn Phúc thành thị trấn Văn Giang.
Ngày 24 tháng 7 năm 1999, Chính phủ ban hành Nghị định 60/1999/NĐ-CP về việc chia huyện Châu Giang thành 2 huyện Khoái Châu và Văn Giang và chuyển 2 xã Nghĩa Trụ và Vĩnh Khúc thuộc huyện Mỹ Văn cũ.
Huyện Văn Giang có 7.316,8 ha diện tích tự nhiên và 91.780 nhân khẩu, gồm 11 đơn vị hành chính trực thuộc là các xã: Xuân Quan, Phụng Công, Thắng Lợi, Liên Nghĩa, Mễ Sở, Cửu Cao, Long Hưng, Tân Tiến, Nghĩa Trụ, Vĩnh Khúc và thị trấn Văn Giang.
Hiện nay, huyện Văn Giang có 1 thị trấn và 10 xã.
Văn hóa

Huyện có nhiều lễ hội như: Hội Hai Bà Trưng, hội Chử Đồng Tử - Tiên Dung, hội chùa ông Khổng, hội đình Bến...
Đặc sản địa phương: bánh giày, bánh khúc, bánh tẻ, bánh cuốn....v.v.v.
Phát hiện mới tại Thôn Đông Khúc - Vĩnh Khúc - Văn Giang. Nghệ thuật hát ca trù độc đáo.
Văn hóa > Hội Hai Bà Trưng

Tương truyền khi Hai Bà Trưng bị quân giặc đánh đuổi, đã rút về huyện Văn Giang, qua từng xã, từng thôn để lánh nạn. Hai bà qua một thôn nọ, người dân ở đây vì sợ liên lụy, kiên quyết đuổi hai bà đi, trong lúc tức giận, bà đã đặt tên là thôn Lại Ác (sau này người dân nói trại thành Lại Ốc cho đẹp). Tiếp tục, hai bà đến thôn bên cạnh nhưng kết quả như trước, bà thấy người dân ở đây thật bạc tình bạc nghĩa nên đặt tên làng này là làng Bạc. Hai Bà Trưng sang thôn tiếp theo, người dân ở đây rất mực cung kính, che chở cho hai bà nhưng làng này rất gần hai làng bên, ở lại không tiện. Vì thế, hai bà rút đi, và gọi làng này là làng Rồng (Như Lân vì làng hay dệt vải rồng). Các thôn vừa rồi đều thuộc xã Long Hưng. Tiếp tục cuộc hành trình của hai bà sang một xã khác. Ở nơi này, dân chúng lập ranh giới, đắp chướng ngại vật, đào hào nước quanh, mở cổng đón hai bà lãnh đạo nhân dân chống giặc. Hai bà cảm động gọi tên xã này là Phụng Công (Phụng sự công ơn). Khi hai bà mất, dân xã lập đền thờ, tưởng nhớ đến hai bà. Lễ hội này có liên hệ mật thiết với lễ hội ở Hà Nội.
Văn hóa > Chùa Mễ Sở

Chùa Mễ Sở (Diễn Phúc Tự) nằm trên địa bàn thôn Mễ Sở, chùa được xây dựng vào cuối thế kỷ XVIII đầu thế kỷ XIX, diện tích là 3696m2, chùa được công nhận di tích lịch sử văn hóa năm 1989, nơi đây có Tượng Phật Bà nghìn mắt nghìn tay rất đẹp và quý hiếm, là một trong hai pho tượng còn lại tại Việt Nam rất có giá trị về lịch sử, nghệ thuật điêu khắc.
Văn hóa > Chùa ông Khổng

Chùa ông Khổng làng Công Luận thị trấn Văn Giang thờ Khổng Minh Không. Theo truyền thuyết Khổng Minh Không là một danh y có công cứu khỏi bệnh cho vua Lý Thần Tông. Để trả ơn, nhà vua ban cho Khổng Minh Không được vào kho lấy đồng về đúc chuông. Khi chuông đánh lên, một con Trâu vàng tưởng là con nó chạy từ xa chạy tới. Trâu vàng lồng lên tìm kiếm khắp nơi mà không thấy con. Những vết chân dẫm đạp của trâu tạo thành sông Kim Ngưu, nơi nó nằm là làng Đa Ngưu.
Chùa ông Khổng là một ngôi chùa đẹp. Hàng năm từ ngày mùng 3 đến ngày mùng 5 tết nguyên đán mở hội rất to. Chùa ở ngay ven đê sông Hồng, gần ngã ba rẽ vào thị trấn Văn Giang nên khách du xuân về lễ phật, lễ thánh, xem hội rất đông.
Văn hóa > Chùa Phú Thị

Chùa tọa lạc tại thôn Phú Thị, xã Mễ Sở, huyện Văn Giang có tên chữ là Hưng Phúc Tự. Chùa được xây dựng vào thời Hậu Lê trên một khuôn viên rộng, kiến trúc theo kiểu chữ "đinh", cửa nhìn về hướng Tây Nam. Tiền đường gồm 5 gian, kiến trúc theo kiểu chồng diêm, cao ráo, thoáng mát, bốn hàng cột lim đều đặn. Trên xà ngang trung tâm tiền đường được bài trí một cửa võng chạm nổi "lưỡng long chầu nguyệt" sơn son thiếp vàng. Giáp tường phía sau đặt 6 pho tượng: ông Thiện, ông Ác, 2 tượng Thánh tăng, 2 tượng Thị giả làm tăng vẻ uy linh của tiền đường. Tiếp nối tiền đường là 4 hậu cung. Đây là một kiến trúc khá đặc biệt: bệ kèo gỗ được gia công theo hình càng cua, trên trần gỗ cuốn vòm khiến cho hậu cung như sâu thêm và làm cho cảnh chùa càng thêm trầm tĩnh, uy nghiêm. Hòa nhập với mái trần uốn cong, phía dưới được sắp đặt bệ thờ rất cân xứng để các đồ tế tự và tượng Phật. Chùa còn giữ được nhiều di vật quý và tượng Phật. Chùa Phú Thị được công nhận là di tích cấp quốc gia vào năm 1984.
Văn hóa > Đình trăm cột Đa Ngưu

Đình trăm cột Đa Ngưu tọa lạc tại thôn Đa Ngưu, xã Tân Tiến. Ngôi đình nổi tiếng với trăm cột bằng lim với lối kiến trúc tương đồng với các ngôi đình cổ thời Lý, Trần. Đình thờ đức thánh Chử Đồng Tử, Tiên Dung công chúa, Tây Sa công chúa. Đình Đa Ngưu không những tôn vinh nét đẹp văn hóa thờ Tứ bất tử trong văn hóa tín ngưỡng của người Việt mà còn thể hiện sự sáng tạo về kiến trúc nghệ thuật của dân tộc từ thời xa xưa. Đình trăm cột Đa Ngưu đã được xếp hạng di tích cấp quốc gia 1995.
Văn hóa > Đình Bến

Đình Bến là một minh chứng tiêu biểu cho vùng đất Tế Giang xưa vốn từng là một trung tâm quyền lực thời 12 sứ quân. Do có công cai quản và lập ấp ở địa phương, giúp dân mở mang phát triển kinh tế trong thời loạn, tướng Lã Đường được lập đền thờ ở đình Bến, xã Phụng Công. Người Phụng Công thường gọi chệch từ "đường" thành "đàng" để khỏi phạm húy và khi cúng thành hoàng làng thường có con heo không có đầu do sự tích ông bị tướng Chu Công Mẫn chém đầu.
Lã Đường hay Lữ Đường là một sứ quân trong thời 12 sứ quân cuối triều nhà Ngô trong lịch sử Việt Nam, cát cứ vùng Tế Giang tức Văn Giang ngày nay. Lã Đường vốn là một thổ hào địa phương ở vùng Tế Giang. Thời bấy giờ, nơi đây đất bùn lầy rất nhiều, quanh co, địa thế hiểm yếu. Khi nhà Ngô suy yếu, không còn khả năng kiểm soát địa phương, Lã Đường tự chiêu mộ và xây dựng lực lượng cát cứ, dựa vào địa thế hiểm yếu để cố thủ. Đầu năm 968, Đinh Bộ Lĩnh chuyển quân về Siêu Loại, Thuận Thành, cho Đinh Liễn và Nguyễn Bặc đem ba ngàn quân tiến đánh quân Lã Đường. Lã Đường chủ trương tản quân, đóng giữ chỗ hiểm yếu. Khi quân Hoa Lư đi đông thì tránh mà đi lẻ là chặn đánh, diệt một vài lính, rồi lại bỏ chạy. Nguyễn Bặc bày kế cho quân Hoa Lư tập trung, tập kích quân lương tiếp vận của quân Lã Đường. Trong vòng 7 ngày, vòng đai phòng thủ bên ngoài của quân Lã Đường bị tiêu diệt hoàn toàn, Đinh Liễn, Nguyễn Bặc, Chu Công Mẫn đánh sâu vào trung tâm, bắt được Lã Đường, chém chết, thu phục hoàn toàn đất Tế Giang.
Theo thần tích đình Thắm, làng Đan Nhiễm, thị trấn Văn Giang thì Lã Tá Đường bị tướng Chu Công Mẫn đánh bại, Lã Tá Đường bị chém đầu, thủ cấp bị mang về thành Hoa Lư. Chu Công Mẫn là người làng Đan Nhiễm, nên xưa dân 2 làng Phụng Công và Đan Nhiễm thường có hiềm khích với nhau. Gần đình Bến có đình Phi Liệt cũng thờ Lã Đường và đình Phù Liệt thờ các tướng của Đinh Tiên Hoàng.
Hạ tầng

Hiện nay trên địa bàn huyện Văn Giang đã và đang hình thành một số khu đô thị mới như khu đô thị Ecopark nằm ở các xã Xuân Quan, Phụng Công và một phần xã Cửu Cao, thị trấn Văn Giang; khu đô thị Vinhomes Dream City (The Empire) nằm ở hai xã là Long Hưng và Nghĩa Trụ; khu đô thị Đại An (The Crown) một phần nằm ở xã Nghĩa Trụ; khu nhà ở Xuân Quan nằm ở xã Xuân Quan; khu đô thị mới bắc Văn Giang nằm ở thị trấn Văn Giang... Tỷ lệ đô thị hóa tính đến năm 2020 đạt 65%.
Giao thông

Văn Giang nằm bên tả ngạn sông Hồng giáp ranh thành phố Hà Nội là huyện có tốc độ đô thị hóa nhanh. Hệ thống giao thông khá phát triển và đồng bộ kết nối với thành phố Hà Nội và các khu đô thị, cụm công nghiệp, quốc lộ, các đường vành đai Hà Nội,... Huyện có cao tốc Hà Nội - Hải Phòng chạy qua và nhiều tỉnh lộ quan trọng liên kết vùng.
Cao tốc Hà Nội - Hải Phòng
Tỉnh lộ 379: nối đường vành đai 3 Hà Nội với quốc lộ 39 đi qua 5 xã, thị trấn của huyện. Đoạn tuyến đi qua huyện đi qua khu đô thị Ecopark, khu đô thị Văn Giang, khu dân cư thị trấn Văn Giang,...
Tỉnh lộ 376: nối quốc lộ 5 với huyện Tiên Lữ qua duy nhất một xã của huyện là Vĩnh Khúc. Đoạn tuyến đi qua huyện tại cụm công nghiệp Vĩnh Khúc.
Tỉnh lộ 377: nối từ thị trấn Văn Giang với các huyện Khoái Châu, Kim Động và Ân Thi. Đoạn tuyến thuộc huyện đi qua nhiều làng nghề hoa, cây cảnh như Liên Nghĩa, Mễ Sở,...
Tỉnh lộ 379B (nguyên là tỉnh lộ 179 cũ): nối tỉnh lộ 378 với đường Kiêu Kỵ, quốc lộ 5, đường Ỷ Lan,... thuộc thành phố Hà Nội.
Tỉnh lộ 381C: kết nối khu công nghiệp Phố Nối A với xã Tân Tiến. Trên tuyến có cầu Mới bắc qua sông Bắc Hưng Hải thuộc xã Vĩnh Khúc.
Tỉnh lộ 378: tuyến đường đê tả Hồng, tả Luộc. Đoạn tuyến thuộc huyện đi qua khu đô thị Ecopark, làng gốm Xuân Quan và các làng nghề hoa cây cảnh như Phụng Công, Thắng Lợi, Mễ Sở,...
Tỉnh lộ 382B: đoạn qua huyện đi qua khu đô thị Đại An, Dream City.
Các đường vành đai 3,5, vành đai 4 (dự án).
Đường thủy: sông Hồng chảy qua 6 xã, thị trấn của huyện.
Người nổi tiếng

Nhà chính trị Tô Hiệu
Cố họa sĩ Tô Ngọc Vân
Cố họa sĩ Dương Bích Liên
Cố nhà văn Nguyễn Công Hoan
Cố họa sĩ, thi sĩ, bác sĩ Dương Cẩm Chương
Cố thi sĩ, liệt sĩ Dương Thị Xuân Quý
Cố Bộ trưởng Bộ Công an Lê Giản (tên thật Tô Dĩ)
Liệt sĩ Tô Chấn
Nhà chính trị Lê Văn Lương
Nhà chính trị Tô Quang Đẩu
Nhà chính trị Nguyễn Tài
Cố Giám đốc Công an tỉnh Hải Hưng, Đại tá Tô Quyền
Tổng Bí thư ban chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam, Đại tướng Tô Lâm
Nhà giáo Dương Quảng Hàm, và anh trai ông là Dương Bá Trạc, một sáng lập viên của Đông Kinh nghĩa thục
Nhà giáo, nhà báo Dương Tụ Quán, cộng tác với các tờ báo Văn Học tạp chí, Tri Tân
Chí sĩ Dương Trọng Phổ, một thành viên của phong trào Đông Kinh nghĩa thục
Nhà giáo, tiến sĩ Chu Mạnh Trinh
Nhà cách mạng Phó Đức Chính
Cố nhạc sĩ Phó Đức Phương
Nhà văn, nhà báo Trần Khắc Cần
Nhà văn, nhà thơ Nguyễn Thị Hồng Ngát
Nhà giáo ­ưu tú, Anh hùng lao động, Giáo sư­ Dương Trọng Bái
Cố phó Tổng giám đốc Nha Công an Nguyễn Công Bồng
Cố tổng giám đốc Nha Bình dân học vụ Nguyễn Công Mỹ
Cố đạo diễn điện ảnh Nguyễn Hữu Phần
Làng nghề

Nếu ai đó đến Văn Giang nhất vào dịp giáp Tết không khỏi ngỡ ngàng và thích thú trước bạt ngàn quất cảnh, bưởi cảnh, ổi cảnh, cam cảnh, nhiều loại hoa, quả... Văn Giang là một huyện rất giàu nhờ lợi thế từ các làng nghề trồng hoa, cây cảnh, cây thế, cây chơi tết... Một số làng nghề truyền thống và làng nghề mới ở huyện Văn Giang:
Làng nghề hoa sinh vật cảnh Xuân Quan
Bánh giày làng Gầu (Cửu Cao)
Làng nghề hoa cây cảnh Liên Nghĩa
Làm cây giống ở làng làm rế thêu Đan Kim (Liên Nghĩa)
Nghề xây dựng công trình thôn Lại Ốc (Long Hưng)
Dược liệu, thuốc nam Nghĩa Trụ
Nghề làm bánh răng bừa (tẻ) ở thị trấn Văn Giang
Làng nghề hoa, sinh vật cảnh Phụng Công
Làng nghề gốm sứ xóm 4 (Xuân Quan)
Làng nghề quất cảnh, bưởi cảnh Mễ Sở
Bánh cuốn, chế biến thực phẩm Phú Thị (Mễ Sở)
Quất, bưởi cảnh phía tây xã Tân Tiến
Mây tre đan, nứa Công Luận I (Văn Giang)
Vận tải hàng hóa, vận chuyển Như Lân (Long Hưng)
Nghề làm bánh tẻ ở Phụng Công
Làng nghề hoa, cây cảnh Thắng Lợi.
Chú thích

1 2 3  “Niên giám thống kê tỉnh Hưng Yên năm 2020 (Dân số tr.55)”. Cục thống kê tỉnh Hưng Yên. 17 tháng 7 năm 2021.
↑  Tổng cục Thống kê
↑  “Nghị định 60/1999/NĐ-CP về việc điều chỉnh địa giới hành chính và chia các huyện Mỹ Văn và Châu Giang để tái lập các huyện : Mỹ Hào, Văn Lâm, Yên Mỹ, Khoái Châu và Văn Giang, tỉnh Hưng Yên”. Thư viện pháp luật. 24 tháng 7 năm 1999.
↑  Nguyễn Danh Phiệt. "Nhà Đinh dẹp loạn và dựng nước". Nhà xuất bản Khoa học xã hội 1990, tr 37
Bolbitis longiaurita

| Bolbitis longiaurita> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
Ngành (divisio): Pteridophyta
Lớp (class): Polypodiopsida
Bộ (ordo): Polypodiales
Họ (familia): Dryopteridaceae
Chi (genus): Bolbitis
Loài (species): B. longiaurita
Danh pháp hai phần
Bolbitis longiaurita F.G. Wang & F.W. Xing, 2006 
Bolbitis longiaurita là một loài dương xỉ trong họ Dryopteridaceae. Loài này được F.G. Wang & F.W. Xing mô tả khoa học đầu tiên năm 2006.
Danh pháp khoa học của loài này chưa được làm sáng tỏ.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Bolbitis longiaurita”. Truy cập ngày 28 tháng 5 năm 2014.
Glycosmis aglaioides

| Glycosmis aglaioides> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
Bộ (ordo): Sapindales
Họ (familia): Rutaceae
Chi (genus): Glycosmis
Loài (species): G. aglaioides
Danh pháp hai phần
Glycosmis aglaioides R.H.Miao, 1993 
Glycosmis aglaioides là một loài thực vật có hoa trong họ Cửu lý hương. Loài này được R.H.Miao mô tả khoa học đầu tiên năm 1993.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Glycosmis aglaioides”. Truy cập ngày 12 tháng 6 năm 2013.
Parnara

| Parnara |
| --- | --- |
African Straight Swift Parnara bada on Lantana in Hyderabad, India.
Phân loại khoa học
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Họ (familia): Hesperiidae
Tông (tribus): Baorini
Chi (genus): Parnara Moore, 1881
Danh pháp đồng nghĩa
 Baorynnis Waterhouse, 1932 
Parnara là một chi bướm ngày thuộc họ Bướm nâu.
Các loài

Parnara naso (Fabricius, 1798)
Parnara monasi (Trimen, 1889)
Parnara bada (Moore, 1878)
Parnara apostata (Snellen, [1880])
Parnara ganga Evans, 1937
Parnara guttatus (Bremer & Grey, [1852])
Parnara batta Evans, 1949
Parnara kawazoei Chiba & Eliot, 1991
Parnara amalia (Semper, [1879])
Parnara ogasawarensis Matsumura, 1906
?Parnara marchalii (Boisduval, 1833)
?Parnara kuwanoi Seok, 1937
Pyotr I của Nga

"Peter Đại đế" đổi hướng tới đây. Đối với Peter III của Aragon, xem một vị vua xứ Aragon.
Pyotr I (tiếng Nga: Пётр Алексеевич Романов, Пётр I, Пётр Великий), có sách viết theo tiếng Anh là Peter I hay tiếng Pháp là Pierre I (sinh ngày: 10 tháng 6 năm 1672 tại Moskva – mất ngày: 8 tháng 2 năm 1725 tại Sankt-Peterburg) là Sa hoàng của nước Nga cũ và sau đó là Hoàng đế của Đế quốc Nga (từ năm 1721), đồng cai trị với vua anh Ivan V - một người yếu ớt và dễ bệnh tật - trước năm 1696. Ông được tôn là Pyotr Đại đế (hay Pierre Đại đế, Peter Đại đế, tiếng Nga: Пётр Великий, Pyotr Velikiy). Ông được xem là một trong những nhà cải cách kiệt xuất trong lịch sử Nga.
Vua Pyotr Đại đế đã tiến hành cuộc cải tổ lớn lao tại nước Nga Sa hoàng. Trong những năm 1697 - 1698 ông đi vòng quanh Tây Âu, học được những điều mới lạ ở đó và truyền vào Nga. Dưới triều ông, nước Nga có nền kinh tế phát triển và thành lập thể chế nghị viện. Trong việc xây dựng đất nước, Pyotr thường tham vấn những cố vấn tài ba người nước ngoài. Nhờ vậy, dưới triều đại không lâu dài của ông (1696 – 1725), nước Nga trở thành một đế quốc hùng cường trên thế giới thời đó, Hải quân Nga được thành lập. Người Nga đã có đủ sức giành chiến thắng trước hai cựu thù vào thời đó là đế quốc Ottoman và Thụy Điển, nhằm tái chiếm các lãnh thổ đã mất và lấy đường thông ra biển.
Năm 1703, ông hạ lệnh cho xây dựng thành phố Sankt-Peterburg. Chính tại đây, năm 1782 người ta đã hoàn thành việc xây cất tượng Pyotr I - tức tượng "Kị sĩ đồng". Sankt-Peterburg trở thành một "thành Venezia của phương Bắc", và trở thành kinh đô nước Nga vào năm 1712. Người ta đã ca ngợi ông như một vị "Đại đế Ross toàn nước Nga", hay "Cha của Tổ quốc".
Thân thế

Qua cuộc hôn nhân thứ nhất của mình, Nga hoàng Aleksei có hai hoàng tử và sáu công chúa. Trong số đó có Fyodor (Theodore) sau này lên làm vua ở tuổi 15 tuổi. Fyodor là con trai trưởng của Hoàng hậu quá cố Maria Ilyinichna Miloslavskaya, tức là anh cùng cha khác mẹ của Pyotr, lên ngôi vua. Hoàng tử Fyodor là một người yếu đuối, nhưng đã được Aleksei I phong làm Thái tử một năm trước khi ông vua này qua đời.
Người con trai thứ của Aleksei I là Ivan (còn gọi là John) còn xấu số hơn cả hoàng tử Fyodor: Ivan gần như bị mù và câm, lại còn rất ốm yếu và mắc phải chứng co giật. Trong sáu người con gái của vợ cả Aleksei I, công chúa Sophia được nhiều người châu Âu biết đến hơn cả. Sophia là người có tài năng, sau này đã bất hòa với vua Pyotr Đại đế.
Người vợ thứ hai của Aleksei I là con gái của boyar Narishkin. Bà đã sinh hạ hoàng tử Pyotr và công chúa Natalia. Năm 1672, Pyotr chào đời ngày 30 tháng 5 - tức ngày 10 tháng 6 theo lịch mới, lên bốn tuổi khi Nga hoàng Aleksei qua đời. Ông có tên đầy đủ là Pyotr Alekseyevich Romanov (Пётр Алексеевич Романов).
Vua nhỏ mất quyền

Nga hoàng Aleksei I giao việc dạy dỗ hoàng tử Pyotr cho một số gia sư, nổi bật hơn cả là Nikita Zotov, Patrick Gordon và Paul Menesius. Ngày 29 tháng 1 năm 1676, Nga hoàng Aleksei I qua đời, truyền ngôi vua cho Fyodor III. Trong suốt thời gian này, cuộc đời thơ ấu của hoàng thân Pyotr trải qua bình lặng, Artamon Matveev - bạn của Aleksei I - nắm phần lớn quyền hành trong triều đình. Nga hoàng Fyodor III qua đời năm 1682 sau sáu năm trị quốc, hưởng dương 20 tuổi. Do Fyodor III không có con, tranh cãi về việc ai là người thừa kế ngôi vua nảy sinh giữa hai gia tộc Naryshkin và Miloslavsky. Pyotr, lúc đó 10 tuổi cùng với người anh cùng cha khác mẹ là Ivan V, 17 tuổi là hai ứng viên của ngôi vua Nga. Do Ivan là một người yếu đuối, Hội đồng Boyar Duma của tầng lớp quý tộc Nga đã tôn Pyotr làm vua, mẹ ông là Natalia trở thành Thái hậu nhiếp chính. Theo truyền thống Nga, nhân dân Moskva đã được thông báo về việc phong vương cho Pyotr, và họ đồng ý. Ông được Tổng Giám mục và đa số lãnh chúa địa phương ủng hộ. Song Natalia lại là người hiền lành, lương thiện, thiếu tinh thần phấn đấu và trí tuệ cũng bình thường và vì thế bà không hợp với vị trí nhiếp chính.
Vài tháng sau, người chị cùng cha khác mẹ của Pyotr, tức chị ruột của Ivan, Sophia Alekseyevna, đã sách động Cấm vệ quân Streltsy làm loạn. Trong cuộc nổi dậy của Cấm vệ quân Streltsy, một số người thân và bạn bè của Pyotr bị giết hại, trong số đó có Matveev. Bản thân Pyotr đã chứng kiến được một số vụ giết người trong cuộc bạo động này. Sau cuộc nổi dậy từ tháng 4 đến tháng 5 năm 1682 của quân Streltsy, công chúa Sophia, gia tộc Miloslavsky (phe cánh của Ivan), cùng đồng minh của họ đã cho Ivan và Pyotr trị vì bên nhau với danh nghĩa đồng Sa hoàng – Ivan là Sa hoàng có vị thế cao hơn - là Sa hoàng đệ nhất, còn Pyotr chỉ là Sa hoàng đệ nhị. Công chúa Sofia Alekseyevna được cử làm Phụ chính. Quyền lực trong triều đình thực sự nằm trong tay Sofia.
Trưởng thành ở thôn dã

Trong thời gian Sofia điều hành việc nước, Pyotr rời xa kinh đô Moskva, lớn lên nơi thôn dã. Khi Pyotr lên 14, ông và mẹ là Natalia đến cư ngụ ở Cung điện Preobrazhenskoe, trong ngôi làng cùng tên dọc bờ sông Yauza, cách Moskva khoảng 50 km. Những trò chơi tập đánh trận mà Pyotr ưa thích biến nơi này thành một doanh trại quân đội hoàn chỉnh. Tổng cộng có 800 thiếu nhi và trai trẻ, sống trong những khu doanh trại, tập luyện như quân đội, sử dụng ngôn ngữ của quân đội và lĩnh lương theo chế độ quân đội. Một trong những thiếu niên này là Aleksandr Danilovich Menshikov, sau này trở thành đại thần thân thiết nhất của Pyotr. Pyotr xem tất cả thiếu niên đồng trang lứa như là bạn của mình, từ nhóm nhỏ này ông gây dựng nên Lữ đoàn Preobrazhenskoe. Đây cũng là lữ đoàn đầu tiên của lực lượng Cảnh vệ Hoàng gia mà lữ đoàn trưởng luôn luôn là Nga hoàng, mãi cho đến khi chế độ Nga hoàng bị Cách mạng Tháng Hai lật đổ vào năm 1917.
Không bao lâu, mọi doanh trại trong ngôi làng nhỏ bé Preobrazhenskoe đều chật lính, các doanh trại mới được xây dựng thêm ở ngôi làng Semyonovsky gần đó; với thời gian, đội quân này phát triển thành Lữ đoàn Semyonovsky, và là lữ đoàn thứ hai của lực lượng Cảnh vệ Hoàng gia. Mỗi lữ đoàn lúc sơ khai có 600 quân, được tổ chức thành bộ binh, kỵ binh và pháo binh giống như bên quân đội thực thụ. Lữ đoàn Cảnh vệ Hoàng gia cũng có hệ thống quân hàm, với sĩ quan trận địa, đội hậu cần, ban hành chính, ban quân lương, lính thổi kèn, lính đánh trống,… như bên quân đội.
Trong thời gian này, một thương nhân già người Hà Lan tên là Franz Timmerman đã dạy cho Nga hoàng Pyotr số học, hình học, cách tính toán đạn đạo,… Đối với Pyotr, Timmerman vừa là chuyên gia tư vấn vừa là người bạn, và ông luôn giữ ông thầy bên mình để trả lời các câu hỏi liên tục tuôn ra từ vị Nga hoàng nhỏ tuổi.
Chính Timmerman và Pyotr tìm thấy một chiếc thuyền mục nát kiểu Anh, được một người Hà Lan khác sửa chữa, và ông này chỉ dẫn Pyotr lái chiếc thuyền. Nga hoàng Pyotr gọi chiếc thuyền này là "Thủy tổ của Hải quân Nga", hiện được trưng bày ở Bảo tàng Hải quân Nga ở thành phố Saint-Peterburg.
Sau đó, Nga hoàng Pyotr học đóng thuyền trên bờ hồ Pleschev, cách kinh đô Moskva gần 140 kilômét về phía đông bắc. Việc tình cờ tìm thấy chiếc thuyền và những bài học lái thuyền đầu tiên cùng với việc đóng những chiếc tàu khu trục nhỏ và thuyền buồm đầu tiên khởi đầu cho lòng đam mê biển và ước muốn học hỏi từ các nước Tây Âu của ông.
Vào ngày 27 tháng 1 năm 1689, Pyotr lên 17 tuổi và nghe theo lời mẹ, cưới Evdokiya Fyodorovna Lopukhina - một cô gái xuất thân trong tầng lớp quý tộc, lúc đó lên 20. Họ có ba người con, trong số đó có Aleksei sống đến tuổi trưởng thành và Aleksandr qua đời 7 tháng sau khi ra đời. Tuy nhiên, mười năm sau, sau chuyến đi Tây Âu ông đã buộc Lopukhina trở thành một nữ tu sĩ và cuộc hôn nhân kết thúc.
Giành lại quyền lực

Sau bảy năm làm phụ chính bên cạnh vua em Ivan cũng yếu ớt như Fyodor, Sofia toan tính chuyện trừ diệt Pyotr và phế bỏ Ivan để chính thức làm nữ hoàng. Bấy giờ, Sophia đã bị mất uy tín sau thất bại trong hai cuộc chiến tranh vùng Krym. Nhờ sự ủng hộ của đông đảo quý tộc lúc đó, Pyotr I biết được ý định của Sofia. Ông còn được sự hỗ trợ đắc lực của 2 quân đoàn cấm vệ và các sĩ quan trong vệ đội hoàng gia, vì thế Pyotr không khó khăn bẻ gãy được ý định binh biến của Sofia.
Cuộc khủng hoảng bùng nổ vào ngày 17 tháng 8 năm 1689 giữa hai phe của Sofia và Pyotr Đại đế. Kết quả là Sofia bị lật đổ, bị tước bỏ hoàn toàn quyền hành rồi sau này bị đưa vào nữ tu viện Novodevichy. Từ đó, dù trên danh nghĩa, Ivan và Pyotr tiếp tục trị vì bên nhau nhưng trên thực tế quyền hành hoàn toàn do Pyotr nắm.
Trong 5 năm tiếp theo, Pyotr quay trở về Preobrazhenskoe và hồ Pleschev, vẫn sống theo lối sống thiếu niên thiếu quy củ, thiếu trách nhiệm, hoàn toàn dửng dưng với chính sự. Trước thời gian này, triều đình được điều hành bởi một nhóm nhỏ đã từng ủng hộ và dìu dắt ông trong cuộc đối đầu với Sofia và Thái hậu Nataliya Naryshkina. Năm 1694, khi Nataliya qua đời, Pyotr I trở thành một ông vua độc lập, dù ông vẫn đồng trị vì với ông vua bất lực Ivan V.
Trong hai năm 1693 và 1694, Pyotr I đi đến Arkhangelsk để quan sát những hoạt động của một bến cảng, cách tập lái tàu biển, đặt mua chiếc tàu đầu tiên và đóng thêm tàu cho Hải quân Nga. Nhận thấy tầm quan trọng của nền hàng hải, ông càng quyết tâm học hỏi điều hay từ Tây Âu và chú tâm đến việc xây dựng cảng biển.
Ngày 8 tháng 3 năm 1696, Nga hoàng Ivan V thình lình qua đời, khi mới 29 tuổi. Từ đó, Pyotr Đại đế là vị Nga hoàng duy nhất, là nhà cầm quyền tối cao độc nhất của đất nước Nga.