stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Vườn quốc gia Quttinirpaaq
Lịch sử

Do vĩ độ cao của nó cùng hệ động vật hoang dã hạn chế, nên tại đây chưa bao giờ có bất kỳ sự hiện diện của những nhà thám hiểm nào trên đảo Ellesmere. Các đường chuyền từ vịnh hẹp Tanquary qua hồ Hazen cho thấy bằng chứng của những người sống tại Bắc Cực từ khoảng 5000 năm trước. vòng Tent và chỗ chứa thực phẩm cho thấy khu vực này được viếng thăm bởi những người thuộc tiền Dorset, Dorset và người Thule, tổ tiên của hiện đại Inuit.
Phía đông và tận cùng phía bắc của hòn đảo này đã được sử dụng như là một điểm khởi đầu cho nhiều cuộc thám hiểm địa cực. Fort Conger là một cơ sở nghiên cứu thăm dò Bắc Cực đầu tiên tại đây, và hiện đang được bảo tồn và duy trì như một tòa nhà di sản liên bang.
Động thực vật

Động vật hoang dã gồm có Lemmini, thỏ Bắc Cực, Bò xạ hương và sói Bắc Cực, nhưng thảm thực vật tại đây rất thưa thớt bởi nhiệt độ khắc nghiệt khiến các loài động vật ăn cỏ chỉ có số lượng nhỏ. Tuần lộc Peary là loài ăn cỏ có số lượng tốt nhất tại vườn quốc gia. Trong những tháng mùa hè, một số loài chim xuất hiện trong vườn quốc gia bao gồm Chim choi choi, Dẽ lưng nâu, Cắt kên kên và Jaeger đuôi dài. Thực vật chủ yếu gồm liễu lùn và bông Bắc Cực, ngoài ra là cỏ và địa y. Thực vật và động vật sinh sản phát triển tập trung hơn trong khu vực hồ Hazen, nhờ có một khí hậu ôn hòa hơn so với khu vực băng giá xung quanh, hay các đỉnh núi bao phủ và thung lũng đầy tuyết.
Du lịch

Vịnh hẹp Tanquary và hồ Hazen là các điểm truy cập chính cho khách du lịch. Hai tuyến đường Backpacking là tuyến đường giữa Hồ Hazen và Tanquary, và một tuyến đường vòng xung quanh các chỏm băng Astra Ad và Viking, cả hai khoảng 100 km. Nó cũng là một di sản tiềm năng đã được đề cử vào năm 2004.
Hình ảnh

Bản đồ vườn quốc gia Quttinirpaaq
Sông băng Gull tại Vịnh hẹp Tanquary
Vịnh hẹp Tanquary, tại hợp lưu của sông Air Force, Rollrock và Macdonald
Sông băng Air Force 2011
Sông Beauty và hồ Ekblaw
Hợp lưu của Scylla và sông băng Charybdis
Dãy núi British Empire, phía Bắc Tanquary
Cáo Bắc Cực
(Alopex lagopus)
Thỏ Bắc Cực
(Lepidus arcticus )
Brachychiton spectabilis

| Brachychiton spectabilis |
| --- | --- |

Phân loại khoa học
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
(không phân hạng): Rosids
Bộ (ordo): Malvales
Họ (familia): Malvaceae
Chi (genus): Brachychiton
Loài (species): B. spectabilis
Danh pháp hai phần
Brachychiton spectabilis Guymer, 1988 
Brachychiton spectabilis là một loài thực vật có hoa trong họ Cẩm quỳ. Loài này được Guymer mô tả khoa học đầu tiên năm 1988.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Brachychiton spectabilis”. Truy cập ngày 4 tháng 6 năm 2013.
Carpilius convexus

| Carpilius convexus |
| --- | --- |


Phân loại khoa học 
Vực:: Eukaryota
Giới:: Animalia
Ngành:: Arthropoda
Phân ngành:: Crustacea
Lớp:: Malacostraca
Bộ:: Decapoda
Phân thứ bộ:: Brachyura
Họ:: Carpiliidae
Chi:: Carpilius
Loài:: C. convexus
Danh pháp hai phần
Carpilius convexus (Forsskål, 1775)

Các đồng nghĩa 
 Cancer convexus Forsskål, 1775  Cancer adspersus Herbst, 1790  Cancer petraeus Herbst, 1801
Carpilius convexus là một loài cua trong họ Carpiliidae. Loài cua này phân bố ở Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương, từ Hawaii đến Biển Đỏ và Nam Phi. Loài này đã được miêu tả khoa học lần đầu bởi Peter Forsskål vào năm 1775 với danh pháp "Cancer convexus", và một số tác gia đã xem loài này là một biến thể của loài lớn hơn Carpilius maculatus. Người ta ít biết về thông tin sinh học của chi Carpilius.
Chú thích

↑  Peter K. L. Ng; Danièle Guinot & Peter J. F. Davie (2008). “Systema Brachyurorum: Part I. An annotated checklist of extant Brachyuran crabs of the world” (PDF). Raffles Bulletin of Zoology. 17: 1–286. Bản gốc (PDF) lưu trữ ngày 6 tháng 6 năm 2011.
1 2 3  Regina Wetzer, Joel W. Martin & Sandra E. Trautwein (2003). “Phylogenetic relationships withtrong coral crab genus Carpilius (Brachyura, Xanthoidea, Carpiliidae) and of the Carpiliidae to other xanthoid crab families based on molecular sequence data” (PDF). Molecular Phylogenetics and Evolution. 27 (3): 410–421. doi:10.1016/S1055-7903(03)00021-6. PMID 12742746. Bản gốc (PDF) lưu trữ ngày 22 tháng 2 năm 2016. Truy cập ngày 22 tháng 3 năm 2013.
Parsonsia penangiana

| Parsonsia penangiana> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
Bộ (ordo): Gentianales
Họ (familia): Apocynaceae
Chi (genus): Parsonsia
Loài (species): P. penangiana
Danh pháp hai phần
Parsonsia penangiana King & Gamble 
Parsonsia penangiana là một loài thực vật có hoa trong họ La bố ma. Loài này được King & Gamble mô tả khoa học đầu tiên năm 1908.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Parsonsia penangiana”. Truy cập ngày 10 tháng 6 năm 2013.
Gomphia lunzuensis

| Gomphia lunzuensis> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
(không phân hạng): Rosids
Bộ (ordo): Malpighiales
Họ (familia): Ochnaceae
Chi (genus): Gomphia
Loài (species): G. lunzuensis
Danh pháp hai phần
Gomphia lunzuensis (N.Robson) Verdc., 2005 
Gomphia lunzuensis là một loài thực vật có hoa trong họ Ochnaceae. Loài này được (N.Robson) Verdc. mô tả khoa học đầu tiên năm 2005.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Gomphia lunzuensis”. Truy cập ngày 15 tháng 9 năm 2013.
Pseudostixis vicina

| Pseudostixis vicina> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Coleoptera
Phân bộ (subordo): Polyphaga
Liên họ (superfamilia): Cerambycoidea
Họ (familia): Cerambycidae
Chi (genus): Pseudostixis
Loài (species): P. vicina
Danh pháp hai phần
Pseudostixis vicina Breuning, 1936 
Pseudostixis vicina là một loài bọ cánh cứng trong họ Cerambycidae.
Chú thích

↑  Bisby, F.A.; Roskov, Y.R.; Orrell, T.M.; Nicolson, D.; Paglinawan, L.E.; Bailly, N.; Kirk, P.M.; Bourgoin, T.; Baillargeon, G.; Ouvrard, D. (2011). “Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist”. Species 2000: Reading, UK. Truy cập ngày 24 tháng 9 năm 2012.
Siêu mẫu

Gisele Bündchen, người mẫu được trả lương cao nhất thế giới từ năm 2003 đến năm 2016.
Siêu mẫu (tiếng Anh: supermodel, super-model hay super model) là những người mẫu thời trang cao cấp được trả lương cao, thường nổi danh trên khắp thế giới và thường có kinh nghiệm về thời trang cao cấp và làm người mẫu thương mại. Thuật ngữ này đã trở nên phổ biến và thường xuất hiện đặc biệt trong văn hóa đại chúng những thập niên thứ 80 và 90 của thế kỷ thứ 20.
Nguồn gốc và sử dụng

Khái niệm supermodel (siêu mẫu) được Gianni Versace lần đầu đưa ra năm 1991 khi nhà tạo mẫu nổi tiếng này tập hợp một nhóm các cô - ngoài những tên tuổi trên còn có Cindy Crawford, Helena Christensen và Stephanie Seymour - trình diễn trang phục của ông. Những siêu mẫu thường làm việc cho những nhà thiết kế và nhãn hiệu thời trang hàng đầu. Họ có những hợp đồng và chiến dịch trị giá hàng triệu đô la. Họ được xem là những cái tên của mọi gia đình và được cả thế giới công nhận sự nghiệp người mẫu. Họ xuất hiện trên bìa của nhiều tạp chí khác nhau như Vogue, Elle, Harper's BAZAAR, Numéro, GQ.... Claudia Schiffer đã nói, "Để trở thành một siêu mẫu, bạn phải xuất hiện trên bìa tạp chí khắp nơi trên thế giới cùng một lúc, để mọi người đều có thể nhận ra bạn". Được nhận ra ngay lập tức khi nhắc tên là một dấu hiệu của địa vị siêu mẫu trong ngành công nghiệp thời trang.
Xếp hạng siêu mẫu trên toàn thế giới

Việc xếp hạng siêu mẫu dựa trên nhiều yếu tố trong đó bao gồm gu thẩm mỹ được ưa thích nhất định, cá tính của siêu mẫu, danh tiếng và thành công về thương mại. Dưới đây là danh sách những siêu mẫu thành công nhất mọi thời đại:
Siêu mẫu đầu tiên

Lisa Fonssagrives là người mẫu người Thụy Điển được coi là siêu mẫu đầu tiên trên thế giới.
Siêu mẫu thập niên 1960s–1970s

Tháng hai năm 1968, một bài báo trên tạp chí Glamour miêu tả 19 người mẫu như những "siêu mẫu": Cheryl Tiegs, Veruschka, Lisa Palmer, Peggy Moffitt, Sue Murray, Twiggy, Sunny Harnett, Marisa Berenson, Gretchen Harris, Heide Wiedeck, Irish Bianchi, Hiroko Matsumoto, Anne de Zogheb, Kathy Carpenter, Jean Shrimpton, Jean Patchett, Benedetta Barzini, Claudia Duxbury và Agneta Frieberg.
Vào thập niên 1970, một vài người mẫu nổi lên và tên tuổi của họ được công chúng dễ dàng ngày một nhận ra. Jule Campbell biên tập viên của tờ Sports Illustrated đã bỏ một cột báo của ấn phẩm Sports Illustrated Swimsuit Issue dành cho những người mẫu và mốt thời thượng lúc đó thay vào đó là chụp ảnh những người mẫu California "béo và khỏe" hơn, và chú thích những hình ảnh đó với tên từng người, vô tình những cái tên này trở thành những cái tên của mọi nhà và xác lập ấn phẩm đồ bơi này là một cột mốc trong sự phát triển của siêu mẫu.
Năm 1973, Lauren Hutton trở thành người mẫu đầu tiên nhận được một hợp đồng kếch xù từ một công ty mỹ phẩm, khi đó Revlon thuê cô quảng bá cho dòng sản phẩm Ultima của hãng. Cô cũng xuất hiện trên bìa của Vogue 26 lần. Iman cũng được xem là siêu mẫu da mầu đầu tiên tại khu vực Bắc Mỹ.
Năm 1975, Margaux Hemingway đã ký một hợp đồng triệu đô vô tiền khoáng hậu trở thành gương mặt đại diện cho dòng nước hoa của Fabergé và cùng năm, cô xuất hiện trên bìa của tạp chí Time, được gọi với danh xưng một trong "những vẻ đẹp mới", đưa tên tuổi của những người mẫu thời trang vươn xa và được công nhận hơn.
Anna Bayle, một người mẫu gốc Philipin đã nổi lên vào những năm 70, cô được xem là siêu mẫu châu Á đầu tiên.
Donyale Luna là người mẫu da đen đầu tiên xuất hiện trên British Vogue, tháng 3 năm 1966. Naomi Sims, cô thỉnh thoảng được nhắc đến như siêu mẫu da đen đầu tiên, đã trở thành người Mỹ gốc Phi đầu tiên lên bìa tờ Ladies' Home Journal, năm 1968. Người mẫu Mỹ gốc Phi đầu tiên lên bìa American Vogue là Beverly Johnson in 1974. Pat Cleveland, một người mẫu mỹ gốc phi nổi bật lúc đó cũng được mô tả như một trong những siêu mẫu da đen đầu tiên đặc biệt trong các ấn phẩm bản to của American Vogue André Leon Talley, trong một bài viết của ấn bản tháng sáu năm 1980 của tạp chí "Ebony", và lặp lại trong hồi ký của báo này năm 2003.
Siêu mẫu thập niên 1980s

Tháng 10 năm 1981, tạp chí Life nhắc đến Shelley Hack, Lauren Hutton, và Iman với Revlon, Margaux Hemingway với Fabergé, Karen Graham với Estee Lauder, Cristina Ferrare với Max Factor, và Cheryl Tiegs với CoverGirl nhằm khen ngợi họ là "những gương mặt triệu đô" của ngành công nghiệp làm đẹp. Những người mẫu này đã đàm phán những hợp đồng độc quyền và kếch xù chưa từng có trong lịch sử với những công ty mĩ phẩm khổng lồ, họ ngay lập tức được nhận ra trên khắp thế giới, tên họ được biết đến trong công chúng.
Đầu thập niên 1980, Inès de La Fressange là người mẫu đầu tiên ký một hợp đồng người mẫu độc quyền với nhà mốt đắt giá Chanel. Trong suốt thập niên 80, các nhà thiết kế bắt đầu quảng bá sản phẩm trên tivi và biển quảng cáo ngoài trời. Những nữ hoàng Catwalk  như Gia Carangi, Tiegs, Christie Brinkley, Kim Alexis, Paulina Porizkova, Yasmin Le Bon, Kathy Ireland, Brooke Shields, Carol Alt, và Elle Macpherson bắt đầu quảng bá sản phẩm với tên họ cũng như khuôn mặt của họ qua kênh marketing của hãng như Diet Pepsi và Ford trucks. Vào năm 1980, Shields 14 tuổi đã trở thành người mẫu nhỏ tuổi nhất được xuất hiện trên bìa Vogue. Sau đó cùng năm, Shields xuất hiện trên tivi và các ấn phẩm quảng cáo gây tranh cãi quảng bá coho quần jeans của hãng Calvin Klein. Trong quảng cáo được phát toàn cầu này có đoạn Shield nói một câu nói viral toàn cầu, "You want to know what comes between me and my Calvins? Nothing." Những quảng cáo có Brooke Shields tham gia đã giúp cho sự nghiệp của nhà mốt Klein vươn lên vị thế ngôi sao.
Giai đoạn này người mẫu theo đuổi phong cách sang chảnh theo kiểu glamour, họ bắt đầu thay thế các ngôi sao điện ảnh như một biểu tượng của sự xa hoa và giàu có. Vì thế mà thời này, siêu mẫu được nhìn nhận không phải như những cá thể riêng biệt mà là hình ảnh bề ngoài của cả giới này.
Siêu mẫu thập niên 1990s > Xếp hạng siêu mẫu thập niên 1990s

Amber Valletta (Hoa Kỳ)
Christiy Turlington (Hoa Kỳ)
Cindy Crawford (Hoa Kỳ)
Claudia Schiffer (Đức)
Gisele Bündchen (Brasil)
Helena Christensen (Đan Mạch)
Kate Moss (Anh)
Linda Evangelista (Canada)
Naomi Campbell (Anh)
Shalom Harlow (Canada)
Stephanie Seymour (Hoa Kỳ)
Bên cạnh những siêu mẫu được công nhận khác, một số người mẫu nổi tiếng như Naomi Campbell, Cindy Crawford, Christy Turlington, Linda Evangelista, Tatjanja Patitz thường được gọi là Big Five Supermodels of the 1990s (Ngũ đại Siêu mẫu thập niên 90) hoặc đôi khi là Original Supermodels (Nguyên siêu mẫu).
Siêu mẫu ngày nay

Trên một trang web thống kê về thứ hạng và update về profile người mẫu Hoa Kỳ là models.com đã mô tả cái mà họ gọi là thế hệ tiếp theo của những siêu mẫu. Danh sách đó bao gồm Cara Delevingne, Karlie Kloss, Kendall Jenner, Gigi Hadid, Natalia Vodianova, Doutzen Kroes, Joan Smalls, Fei Fei Sun, Adriana Lima, Bella Hadid, Lara Stone, Miranda Kerr, Liu Wen, Jourdan Dunn, Liya Kebede, Anja Rubik, Laetitia Casta, Natasha Poly, Ashley Graham, và Kaia Gerber.
Siêu mẫu ngày nay > Siêu mẫu quá khổ

Từ năm 2000, nổi lên một lớp người mẫu hàng đầu được gọi là "plus-size" (người mẫu quá khổ), bao gồm Robyn Lawley, Crystal Renn, Ashley Graham, Candice Huffine, Tara Lynn, Whitney Thompson, Katya Zharkova, Denise Bidot, Sophie Dahl, Jennie Runk và Natalie Laughlin. Những người mẫu này cũng  catwalk, lên tạp chí, biển quảng cáo cho những nhãn hàng nổi tiếng toàn cầu như Vogue, Glamour, Levi's, Forever 21, Cover Girl, Saks Fifth Avenue, GQ Magazine, và Chanel. Graham đã đạt được mức độ nổi tiếng toàn cầu rộng khắp sau khi cô lên bìa của một trong ba ấn phẩm năm 2016 của tờ tạp chí Sports Illustrated Swimsuit Issue.
Siêu mẫu ngày nay > Siêu mẫu size giữa hay trung bình

Camille Kostek, một người mẫu "size giữa" hay "trung bình", đã lên bìa tờ Sports Illustrated Swimsuit Issue năm 2019 mặc dù cô không đang ở điểm cực của bảng cân nặng như runway size (0–2) hay plus-size (10 up). Nhớ  lại những khó khắn cô kể "Người ta bảo tôi là rất là tệ nếu tôi không phải size 10. Size plus là một thị trường lớn hiện tại và sẽ là rất tệ nếu mà tôi không lớn hơn. size của tôi là 4/6 gọi là size giữa, nghĩa là tôi không phải người mẫu gầy cũng không phải người mẫu quá khổ, nói chung tôi ở giữa. Dù vậy nhưng cô cũng lên sàn cat walk cho New York Fashion Week và Miami Beach Swim Week.
Tiếp nhận từ công chúng

Liu Wen, siêu mẫu đến từ Đông Á catwalk cho nhà mốt Diane von Fürstenberg Xuân Hè 2014
Halima Aden vừa catwalk vừa posing đội mũ hijab
Việc tiếp nhận siêu mẫu như một nền công nghiệp đã được báo chí đề cập không ít thì nhiều, đa phần là sự lo lắng của công chúng cho rằng những người phụ nữ muốn trở thành siêu mẫu sẽ nhịn ăn một cách không khoa học đến những vấn đề liên quan đến những nhóm fan phân biệt chủng tộc đối với những nhóm người mẫu có xuất thân khác biệt trong thập niên đầu của thế kỷ 21 hoặc một siêu mẫu nói chung phải tuân thủ theo một tiêu chuẩn quốc gia về vẻ đẹp của nơi họ đến từ. Ví dụ, tiêu chuẩn Bắc Âu ở Mỹ hay tiêu chuẩn Ấn ở Ấn Độ. Theo nhà nghiên cứu thời trang Guy Trebay của tờ New York Times, năm 2007, dựa vào ý kiến của một số nhà mốt trong thị trường thời trang, vẻ ngoài của người mẫu cần hiện đại kiểu "android" 4.0, một kiểu phổ biến, một ánh nhìn trống rỗng cùng một cơ thể gầy gò nhằm phục vụ cho ngành công nghiệp. Tuy nhiên điều đó không phải lúc nào cũng đúng. Vào thập niên 1970, tại Bắc Mỹ, người mẫu đen, nặng hơn và có xuất thân thiểu số đã chiếm lĩnh sàn catwalk nhưng những cuộc thay đổi xã hội vào thập niên 80 tới đầu thập niên 2000 đã thuyết phục những nhà đầu tư tay chơi trong ngành thời trang tìm kiếm những đề xuất từ "sự khác biệt". Song, từ nửa sau của thập kỷ đầu thế kỷ 21, sự đa dạng chủng tộc tăng lên trong giới siêu mẫu ở ngành thời trang Mỹ được ghi nhận nhờ sự phát triển lớn mạnh của các thị trường Đông Á, bao gồm những người mẫu Nhật Bản như Tao Okamoto và những người mẫu Trung Quốc như Fei Fei Sun và Liu Wen. Nhờ những hoạt động và mạng xã hội đang ngày một đóng vai trò quan trọng đối với thời trang ví dụ như  third wave body positivity (làn sóng thứ ba tích cực với cơ thể), cho nên phạm vi tìm kiếm một người mẫu cho ngành công nghiệp thời trang hiện nay cũng đang ngày một mở rộng từ kích cỡ, giới tính đến việc thông qua những phương tiện truyền thông nghe nhìn mạng xã hội.
Người mẫu và siêu mẫu

Người mẫu (modelling) là một công việc mà người mẫu được thuê để quảng bá bất kỳ sản phẩm hoặc thương hiệu nào thông qua nhiều hình thức khác nhau như trình diễn trên sàn diễn hoặc quảng cáo thương mại. Ngoài ra, một số người mẫu nổi tiếng được chọn làm đại diện thương hiệu. Bằng cách sử dụng các người mẫu, các nhà quảng cáo và nhà thiết kế thực hiện một nỗ lực để tạo sự thu hút hoặc lôi cuốn cho sản phẩm của họ. Khái niệm người mẫu do đó bao gồm cả những siêu mẫu.
Tuy nhiên, siêu mẫu là những người mẫu tiêu biểu đầu tư và làm việc chăm chỉ, đạt đỉnh cao trong lĩnh vực thời trang. Họ là những người nổi tiếng thu hút trong thế giới thời trang. Do đó, những siêu mẫu này được các thương hiệu và nhà thiết kế đánh giá rất cao. Họ nổi tiếng với các hợp đồng, chiến dịch thời trang triệu đô la. Tên tuổi của Siêu mẫu được công nhận trên toàn thế giới, gắn liền với sự nghiệp thành công rực rỡ, có chỗ đứng vững chắc trong thị trường của họ.
Lisa Fonssagrives tại nhà ga London Paddington năm 1951
Elle Macpherson, biệt danh "The Body" trên tạp chí Time
Claudia Schiffer nổi lên vào thập niên 90 như gương mặt đại diện Chanel
Naomi Campbell, một trong  "Ngũ đại Siêu Mẫu" của thập niên 90
Siêu mẫu Naomi Campbell tại Liên hoan phim Cannes 2018.
Siêu mẫu Cindy Crawford tại buổi ra mắt phim Fantastic Mr. Fox vào năm 2009.
Siêu mẫu Christy Turlington và Ed Burns vào năm 2008.
Adriana Lima, một trong những "Siêu mẫu mới" và thiên thần Victoria's Secret Angel dài hơi nhất
Bella Hadid (trái) and Gigi Hadid (phải), 2 siêu mẫu được trả lương cao nhất năm 2021.
Ashley Graham, một người mẫu quá khổ
Camille Kostek, một người mẫu "size giữa" hay "trung bình"
Selysioneura arboricola

| Selysioneura arboricola> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Odonata
Họ (familia): Isostictidae
Chi (genus): Selysioneura
Loài (species): S. arboricola
Danh pháp hai phần
Selysioneura arboricola Lieftinck, 1959 
Selysioneura arboricola là loài chuồn chuồn trong họ Isostictidae. Loài này được Lieftinck mô tả khoa học đầu tiên năm 1959.
Chú thích

↑  “arboricola”. World Odonata List. Bản gốc lưu trữ ngày 28 tháng 7 năm 2013. Truy cập ngày 17 tháng 6 năm 2013.
Trương Đăng Quế

| Trương Đăng Quế  張登桂 |
| --- | --- |
Ảnh truyền thần
Chức vụ
Kinh lược sứ Nam kỳ
Nhiệm kỳ: 1836 – 
 
Thượng thư Bộ binh, sung Cơ mật viện đại thần
Nhiệm kỳ: 1831 – 
 
Thượng thư Bộ lễ
Nhiệm kỳ: 1839 – 
 
Văn Minh Đại học sĩ kiêm Quốc sử quán Tổng tài
Nhiệm kỳ: 1841 – 
 

Nhiệm kỳ: 1847 – 
 

Nhiệm kỳ: 1848 – 
 
Thông tin cá nhân
Sinh: 1793 Làng Mỹ Khê, huyện Bình Sơn, phủ Quảng Ngãi, Đại Việt.
Mất: 1865
Vợ: Ngọc Lê Quận chúa
Cha: Trương Đăng Phác
Mẹ: Đỗ Thị Thiết
Họ hàng: Nham Lĩnh bá Trương Đăng Trường (tổ 6 đời) Đô đốc Trương Đăng Đồ (chú ruột)
Trương Đăng Quế (chữ Hán: 張登桂, 1793-1865), tự: Diên Phương, hiệu: Đoan Trai, biệt hiệu: Quảng Khê; là danh thần trải 4 triều Gia Long, Minh Mạng, Thiệu Trị và Tự Đức trong lịch sử Việt Nam. Trong 43 năm làm quan, có 20 năm ông giữ trọng trách lớn (có hai lần nhận di chiếu tôn phò vua mới). Ngoài ra, ông còn là nhà thơ, nhà sử học, là thầy học của vua Thiệu Trị và một số quý tộc nổi tiếng khác, trong đó có Tùng Thiện Vương và Tuy Lý Vương.
Ông thi đỗ hương tiến khoa Kỷ Mão (1819) và là người khai khoa của phủ Quảng Ngãi, nay là tỉnh Quảng Ngãi. Cháu nội của ông là Trương Đăng Trình, trở thành người đỗ tiến sĩ nho học đầu tiên của tỉnh Quảng Ngãi. Hậu duệ của ông 2 đời được Nhà Nguyễn gả công chúa, con trai trưởng Trương Quang Trụ lấy An Mỹ công chúa Huy Nhu (con vua Thiệu Trị), con của Quang Trụ và Huy Nhu là Trương Quang Chử lấy Phúc Lâm Công chúa Nhàn Gia (con vua Dục Đức)..
Thân thế

Trương Đăng Quế sinh ngày 1 tháng 11 năm Quý Sửu (1793) tại làng Mỹ Khê, huyện Bình Sơn (nay thuộc xã Tịnh Khê, Thành phố Quảng Ngãi, tỉnh Quảng Ngãi .
Tiên tổ của ông là người huyện Thạch Hà, tỉnh Hà Tĩnh. Năm Lê Hy Tông thứ 10 (1622), tổ đời thứ sáu là Trương Đăng Trường vào Nam, làm quan đến Cai quản, tước Nham Lĩnh bá. Nhân thế, ông Trường làm nhà ở tại làng Mỹ Khê.
Trải qua bốn đời truyền nối làm quan, đến đời cha ông Quế là Trương Đăng Phác, làm Tri phủ cho triều Tây Sơn. Vợ ông Phác là bà Đỗ Thị Thiết, sinh hạ được 8 người con (4 trai, 4 gái), trong đó Trương Đăng Quế là người con thứ 5.
Sự nghiệp > Làm quan trải bốn triều

Thuở nhỏ, Trương Đăng Quế có tiếng văn hay. Năm 1801, khi ông lên tám tuổi thì cha mất. Tuy nhiên, nhờ chăm học nên đến năm Gia Long thứ 18 (Kỷ Mão, 1819), ông đỗ Hương tiến (tức Cử nhân, là học vị cao nhất lúc bấy giờ). Theo sử Nguyễn thì ông chính là người đầu tiên ở Quảng Ngãi đạt được học vị này .
Sự nghiệp > Làm quan trải bốn triều > Dưới triều Thiệu Trị

Thiệu Trị năm đầu (1841), nhà vua chuẩn cho Trương Đăng Quế làm Văn Minh điện Đại học sĩ, gia hàm Thái bảo, quản lý bộ Binh, kiêm Cơ mật viện, kiêm sung chức Tổng tài ở Quốc sử quán.
Năm 1842, nhà vua đi tuần ra Bắc, sung ông làm Ngự tiền đại thần. Khi về, nhà vua tấn phong cho ông tước tử, và thưởng một đồng kim tiền hạng nhất.
Năm 1844, vì có bệnh, Trương Đăng Quế xin phép nghỉ. Trong khoảng thời gian này, ông xin bổ dùng con cháu của Mạc Thiên Tứ, được vua nghe theo.
Năm 1846, nhà vua gả con gái là An Mỹ công chúa cho con trai ông là Trương Đăng Trụ.
Năm 1847, vua Thiệu Trị tấn phong Trương Đăng Quế lên tước Tuy Thạnh bá, và cho khắc tên vào cỗ súng lớn có tên là "Bảo đại định công" (cỗ thứ nhất). Tháng 9 năm này, lại sung ông làm Phụ chính đại thần, nhận di chiếu tôn phò Nguyễn Phúc Hồng Nhậm (tức Tự Đức) lên kế vị.
Công lao nổi bật > Đóng góp cho văn học, sử học

Vốn có một kiến thức uyên bác, một tâm hồn nhạy cảm và yêu thơ nên đi đến đâu ông cũng để lại nhiều bài thơ, được sử Nguyễn khen là "bình hòa điển nhã", được Phan Thanh Giản khen là: "Không có sách nào là ngài không đọc, lại sở trường thơ ca" . Ông có chân trong Tùng Vân thi xã (còn gọi là Mặc Vân thi xã) do Tùng Thiện Vương (là học trò và là con rể ông) làm "chủ súy".
Sáng tác của Trương Đăng Quế khá nhiều, tiêu biểu là các tập:
Quảng Khê văn tập (Tập văn Quảng Khê)
Trương Quảng Khê thi văn (Thơ văn Trương Quảng Khê)
Trương Quảng Khê tiên sinh tập tự (Tuyển tập của tiên sinh Trương Quảng Khê)
Khi làm Tổng tài ở sử quán, ông tham gia biên soạn các bộ sử và điển lệ:
Đại Nam liệt truyện tiền biên (Truyện các nhân vật nước Đại Nam, phần tiền biên)
Đại Nam thực lục tiền biên (Ghi chép xác thực sử nước Đại Nam, phần tiền biên)
Đại Nam hội điển toát yếu (Tóm lược những điều cốt yếu của điển lệ nước Đại Nam)
Nam Giao nhạc chương (Âm nhạc lễ Nam Giao),...
Ngoài ra, thơ văn của ông còn được chép trong các sách: Đại Nam anh nhã tiền biên (Lời hay ý nhã của nước Đại Nam, phần tiền biên), Quốc triều hàn quyển (Vườn văn của bản triều), Thi tấu hợp biên (Hợp biên các bài thơ và tấu), Thịnh thế giai văn tập (Tập văn hay đời thịnh), Thúy Sơn thi tập (Tập thơ về núi Thúy Sơn), Từ uyển xuân hoa (Hoa xuân vườn văn),v.v...
Nói riêng về thơ Trương Đăng Quế, trong sách Từ điển văn học (bộ mới) có đoạn viết:
Công lao nổi bật > Lập địa bạ, đinh bạ Nam Kỳ năm 1836

Đầu năm 1836, vua Minh Mạng cho là sáu tỉnh Nam Kỳ, sau khi xảy ra sự biến thành Phiên An, việc binh đinh, điền thổ cần phải sửa sang nên chọn Trương Đăng Quế làm Kinh lược đại thần đi kinh lý Nam Kỳ, và ông đã đến Sài Gòn ngày 24 tháng 2 năm đó.
Theo nhà nghiên cứu Nguyễn Đình Đầu, thì chỉ trong 5 tháng, Trương Đăng Quế đã hoàn tất mọi việc, và thành công nhất là công tác duyệt tuyển và đạc điền. Ông viết: