stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Tiếng Yết
Sự chứng thực > Phân tích > Thuộc ngữ hệ Enisei

Edwin G. Pulleyblank (1963) lập luận rằng cách diễn giải bằng tiếng Turk không thực sự thành công vì chúng mâu thuẫn với các giá trị ngữ âm của văn bản tiếng Trung và bản dịch tiếng Trung. Thay vào đó, ông đề xuất mối liên hệ với các ngôn ngữ Enisei, cũng như nhận xét về đuôi -ŋ của động từ Enisei, đặc biệt phổ biến ở tiếng Kott.
Alexander Vovin (2000) đã đưa ra bản dịch sau đây dựa trên ngữ hệ Enisei, chứng thực những phát hiện của Pulleyblank. Vovin (2000) ngụ ý mối liên hệ với nhánh Nam Enisei, và đã nhận được sự đồng tình từ những nhà Enisei học khác.
suke
quân
t-i-r-ek-ang
PV-CM-PERF-đi ra-3P
bok-kok
bok-kok
k-o-t-o-kt-ang
PV-?-OBJ-CM-catch-3P
suke t-i-r-ek-ang bok-kok k-o-t-o-kt-ang
quân {PV-CM-PERF-đi ra-3P} bok-kok PV-?-OBJ-CM-catch-3P
Quân đã ra trận. [Họ] sẽ bắt Bokkok.
Có thể thấy đuôi động từ -ŋ trong tiếng Yết, là một đuôi động từ phổ biến trong các ngôn ngữ Enisei, đặc biệt là tiếng Kott. Dạng cùng nguồn gốc của từ tiếng Yết "kot-o-kt-aŋ" "họ sẽ bắt" trong tiếng Ket là "d-kas-a-qos-n", thể hiện đặc điểm của tiếng Pumpokol trong đó âm /t/ tương ứng với âm /s/ trong tiếng Ket, do đó tiếng Yết được cho là có quan hệ gần gũi với tiếng Pumpokol. Từ "kel" "chiến đấu" trong tiếng Arin một phần trùng khớp với âm tiết thứ hai của *śuke "quân", tuy nhiên mối liên hệ này không rõ ràng và Vovin cho rằng đây là một từ mượn, vì nếu những người nói tiếng Pumpokol trở thành một phần của Hung Nô, từ chỉ quân đội có thể đã được vay mượn.
Vovin và cộng sự (2016) sửa lại bản dịch trên, cũng như sắp xếp các động từ theo mẫu động từ Ket và chỉ trích cách Shimunek và cộng sự phân tích cụm từ.
śuke
quân
t-il-ek-ang
out-PAST-go-3ANIM.PL.SBJ
bok-kok
?
got-o-kt-aŋ
bàn chân(?)-3MASC.SG.OBJ-lấy-3ANIM.PL.SBJ
śuke t-il-ek-ang bok-kok got-o-kt-aŋ
quân {out-PAST-go-3ANIM.PL.SBJ} ? {bàn chân(?)-3MASC.SG.OBJ-lấy-3ANIM.PL.SBJ}
Quân ra trận và sẽ bắt Bokkok!
Chính sách thị thực của Gabon

Du khách đến Gabon phải xin thị thực từ trước, từ một trong những phái vụ ngoại giao Gabon hoặc qua mạng.
Chính sách thị thực

Chỉ công dân của  Maroc,  Mauritius và  Tunisia được miễn thị thực, trong khi công dân của  Nam Phi có thể đến Gabon xin thị thực tại cửa khẩu. Người sở hữu giấy phép nhập cảnh cấp bởi Cục Nhập cảnh từ trước có thể xin thị thực ở cửa khẩu. Người sở hữu hộ chiếu ngoại giao hoặc công vụ của Bénin, Brasil, Burkina Faso, Cameroon, Cộng hòa Trung Phi, Tchad, Trung Quốc, Congo, Bờ Biển Ngà, Cuba, Djibouti, Ai Cập, Ethiopia, Guinea Xích Đạo, Pháp, Guinée, Israel, Mali, Nga, Rwanda, Sénégal, Hàn Quốc, Tunisia, Thổ Nhĩ Kỳ, Hoa Kỳ và chỉ người có hộ chiếu ngoại giao của Angola và  Đức không cần thị thực để đến Gabon.
Quá cảnh không cần thị thực

Quá cảnh không cần thị thực áp dụng cho người tiếp tục hành trình bằng máy bay lúc đầu hoặc bay kết nối đầu tiên trong vòng 24 giờ nếu họ là công dân của các nước: Albania, Armenia, Azerbaijan, Belarus, Bulgaria, Trung Quốc, Cộng hòa Séc, Gruzia, Hungary, Kazakhstan, Triều Tiên, Kyrgyzstan, Moldova, Mông Cổ, Montenegro, Ba Lan, Romania, Nga, Serbia, Slovakia, Tajikistan, Turkmenistan, Ukraina, Uzbekistan và  Việt Nam. Công dân Liban không được cho phép.
Thị thực điện tử

Gabon thông báo về thị thực điện tử cho du khách trong tháng 1 năm 2015.
Thị thực điện tử bắt đầu từ tháng 7 năm 2015, và hệ thống thị thực điện tử này có thể được sử dụng bởi bất cứ quốc gia nào cần thị thực để đến Gabon. Thị thực được cấp 72 giờ sau khi xin và chỉ có hiệu lực nếu đến qua Sân bay quốc tế Libreville ở Libreville.
Chính sách thị thực của Gabon   Gabon  Miễn thị thực  Thị thực tại cửa khẩu  Cần thị thực
Leonard Bernstein

| Leonard Bernstein |
| --- | --- |

Thông tin cá nhân
Sinh: 
Tên khai sinh: Louis Bernstein
Ngày sinh: 25 tháng 8, 1918
Nơi sinh: Lawrence
 
Mất: 
Ngày mất: 14 tháng 10, 1990
Nơi mất: Thành phố New York
Nguyên nhân: viêm phổi
 
An nghỉ: Nghĩa trang Green-Wood
Giới tính: nam
Quốc tịch: Hoa Kỳ
Nghề nghiệp: nhạc trưởng, nghệ sĩ dương cầm, nhà soạn nhạc, nhà âm nhạc học, nhà soạn nhạc phim
Gia đình: 
Cha: Samuel Joseph Bernstein
Mẹ: Jennie Resnick
Hôn nhân: Felicia Montealegre
Con cái: Jamie Bernstein, Alexander Bernstein, Nina Bernstein
 
Thầy giáo: Richard Stöhr, Nadia Boulanger
Học sinh: Marin Alsop, Evelyn Lear, Yutaka Sado, Paavo Järvi, Jeannette Sorrell

Sự nghiệp nghệ thuật
Năm hoạt động: 1940 – 1990
Đào tạo: Đại học Harvard, Học viện Âm nhạc Curtis, Eliot House
Thể loại: giao hưởng, nhạc cổ điển, opera
Nhạc cụ: dương cầm
Hãng đĩa: Columbia Records, Deutsche Grammophon, Philips Records
Thành viên của: Viện Hàn lâm Khoa học và Nghệ thuật Hoa Kỳ, Học viện Nghệ thuật và Văn học Hoa Kỳ, Học viện Mỹ thuật Bavarian, Dàn nhạc giao hưởng Vienna
Tác phẩm: Symphony No. 1, Symphony No. 2, Symphony No. 3, West Side Story, Candide
Giải thưởng: Huân chương Thập tự CHLB Đức hạng 5, Ring of Honour of the City of Vienna, Great Golden Medal of Honour for Services to the Republic of Austria, Giải Grammy Thành tựu trọn đời, Giải thưởng Văn hóa thế giới tưởng niệm Takamatsu-no-miya, Giải thưởng âm nhạc Léonie Sonning, Huy chương vàng Hiệp hội Philharmonic Hoàng gia, Kennedy Center Honors, Huân chương Công trạng Cộng hòa Ý hạng 2, tiến sĩ danh dự của Đại học Tel Aviv
 
 
Chữ ký

https://www.leonardbernstein.com
Leonard Bernstein trên X, Facebook, Instagram, YouTube, và IMDb
x • t • 
Leonard Bernstein năm 1971.
Leonard Bernstein (phát âm /ˈbɜrnstaɪn/, us dict: bûrn′·stīn; 25 tháng 8 năm 1918 – 14 tháng 10 năm 1990) là nhạc trưởng, nhà soạn nhạc, tác giả, giảng viên âm nhạc và nghệ sĩ dương cầm người Mỹ. Ông là một trong những nhạc trưởng đầu tiên sinh ra và lớn lên ở Hoa Kỳ có tiếng tăm trên thế giới. Có lẽ ông nổi tiếng nhất trong công chúng với vai trò là người điều hướng âm nhạc (music director) trong thời gian dài ở New York Philharmonic, là nhạc trưởng cho những dàn nhạc giao hưởng hàng đầu thế giới, và tác giả của những cuốn sách về âm nhạc West Side Story, Candide, Wonderful Town, và On the Town. Bernstein là nhạc trưởng âm nhạc cổ điển đầu tiên xuất hiện trên truyền hình giai đoạn 1954 và 1989. Ông có kỹ thuật chơi piano điêu luyện cũng như có khả năng soạn các bản giao hưởng và nhạc hòa tấu. Theo tờ The New York Times, ông là "một trong những nhạc sĩ tài năng và thành công nhất trong lịch sử Hoa Kỳ."
Christine Gregoire

| Christine Gregoire |
| --- | --- |

Chức vụ
Thống đốc Washington
Nhiệm kỳ: 12 tháng 1 năm 2005 – 16 tháng 1 năm 2013
Tiền nhiệm: Gary Locke
Kế nhiệm: Jay Inslee
 
Tổng chưởng lý Washington thứ 16
Nhiệm kỳ: 13 tháng 1 năm 1993 – 12 tháng 1 năm 2005
Tiền nhiệm: Ken Eikenberry
Kế nhiệm: Rob McKenna
 
Thông tin cá nhân
Sinh: 24 tháng 3, 1947 (77 tuổi) Adrian, Michigan
Nơi ở: Governor's Mansion
Tôn giáo: Roman Catholicism
Đảng chính trị: Đảng Dân chủ
Con cái: Courtney Michelle
Alma mater: Đại học Washington Đại học Gonzaga
Website: Official website
Christine O'Grady "Chris" Gregoire (phát âm /ˈɡrɛɡwɑr/; sinh ngày 24/3/1947) là một nhà chính trị Hoa Kỳ. Bà là Thống đốc thứ 22 tiểu bang Washington, Hoa Kỳ. Bà thuộc Đảng Dân chủ Hoa Kỳ
Chris O'Grady lớn lên ở Auburn, Washington cùng với mẹ là người làm nghề nấu ăn thức ăn nhanh. Sau khi tốt nghiệp trường trung học Auburn, cô học tại Đại học Washington ở Seattle, tốt nghiệp năm 1969 với bằng cử nhân. Cô theo học trường luật tại Đại học Gonzaga ở Spokane, nhận bằng Juris Doctor vào năm 1977.
Cô đã làm như một trợ lý tổng chưởng lý tại văn phòng của Tổng chưởng lý bang Slade Gorton, một Đảng viên Đảng Cộng hòa. Là một trợ lý tổng chưởng lý, Gregoire tập trung vào các trường hợp lạm dụng trẻ em, phối hợp với các nhân viên xã hội để đưa trẻ em ra thoát khỏi tình trạng gia đình lạm dụng và đưa chúng đến với người thân hoặc gia đình nuôi. Đứa con đầu của Gregoire, Courtney, được sinh ra ở Spokane vào năm 1979. con gái thứ hai của cô, Michelle, sinh năm 1984. Michelle chơi bóng đá cho các trường đại học Willamette ở Salem, Oregon.
Khi không ở Olympia, Gregoire sinh sống ở ngoại ô Lacey gần đó cùng với Michael chồng bà, hai vợ chồng cũng dành một phần của hầu hết các mùa hè tại một cabin bên bờ hồ Hayden, Idaho mà gia đình đã mua lại vào năm 1979. con gái của họ, Michelle và Courtney, cả hai đều tốt nghiệp trường trung học Olympia Olympia, Washington.
Năm 2003, cô được chẩn đoán bị ung thư vú ở giai đoạn đầu sau khi kiểm tra thường xuyên lên chụp quang tuyến vú. Cô đã phẫu thuật và hồi phục. Cô ấy đề cập đến cuộc chiến của cô với bệnh ung thư trong bài phát biểu về chăm sóc sức khỏe.
Rio Grande do Norte

Rio Grande do Norte (/xiu 'gɾɐ̃.di du 'nɔx.ti/ hoặc /ʁiw 'gɾɐ̃.ð(ɨ) du 'nɔɾ.t(ɨ)/) là một trong số các bang của Brasil, nằm ở phía Đông Bắc Brasil, phần rìa của lục địa Nam Mỹ. Với địa thế như trên, Rio Grande do Norte có rất nhiều điểm đặc biệt. Nó là quê hương của nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Câmara Cascudo và là nơi thứ hai trên thế giới (theo NASA) có được bầu không khí trong lành tuyệt đối (sau châu Nam cực). Rio Grande do Norte có phần đất khoảng 410 km trải dài với cát, ánh nắng, cọ dừa và phá, các bờ biển đẹp và các địa danh nổi tiếng ở Natal như Fortaleza dos Reis Magos và Parque das Dunas, công viên đô thị rộng lớn thứ nhì Brasil.
Pernå

Pernå trong tiếng Thụy Điển) hoặc Pernaja (/ˈpernaja/ ở tiếng Phần Lan là một đô thị của Phần Lan.
Đô thị này tọa lạc tại tỉnh Nam Phần Lan trong Đông Uusimaa Vùng. Đô thị này có dân số 3.925 (thời điểm 31 tháng 12 năm 2005) với diện tích là 425,39 km² trong đó có 7,04 km² là diện tích mặt nước. Mật độ dân số là 9.3 người trên mỗi km².
Đô thị này sử dụng hai ngôn ngữ, với đa số nói tiếng Thụy Điển Phần Lan và thiểu số dùng tiếng Phần Lan.
Pernå là đô thị cổ nhất ở vùng Đông Uusimaa. Các đô thị hiện nay gồm Lapinjärvi Liljendal và Loviisa đã từng thuộc đô thị nàyt. Mikael Agricola sinh ra ở Pernå đầu thế kỷ 16.
Chó Kangal

Chó Kangal là một giống chó có nguồn gốc là chó săn từ thời vua Ashurbanipal của Assyrian. Chúng tên gọi khác là Sivas Kangal Dog, Chó chăn cừu Anatoli (Anatolian Shepherd Dog). Trong tiếng Thổ Nhĩ Kỳ chúng có tên là Karabash, được hiểu như là đầu đen. Chúng được coi như một tài sản quốc gia ở Thổ Nhĩ Kỳ. Tại quận Sivas quê hương của chúng, chúng được sử dụng chính trong việc bảo vệ gia súc và được bán với giá khá cao.
Tổng quan

Dòng Kangal hiện nay tại Thổ nhĩ Kỳ có nguồn gốc là chó săn từ thời Vua Assyria Ashurbanipal. Người Herodotus mô tả chúng là giống chó to lớn, khỏe mạnh hơi giống giống chó săn của Ấn Độ được nuôi bởi người Babylon. Mặc dù như chúng có nguồn gốc từ Trung đông nhưng có ý kiến cho rằng cho rằng chúng được đưa vào Trung Đông từ vùng Trung Á bởi những dòng chó được coi như họ hàng của Kangal có xuất hiện ở Syria và Iraq. Người ta cho rằng chó Kangal được nuôi bởi người Thổ Óc-hút (Oghuz Turks) những người đã chạy trốn từ những cuộc xâm lăng của Thành Cát Tư Hãn. Chúng được mang từ Trung Á đến cao nguyên Anatolia trong thế kỷ 11. Trong thời gian này có xuất hiện rất giống chó rất giống Kangal hiện tại. Cặp chó đầu tiên xuất hiện tai Anh vào những năm 1967 là Gazi của Bakirtolloköyü và Sabahat của Hayirogluköyü. Ở Mỹ cũng bắt đầu nhập giống chó này từ những năm 1980 của thế kỷ 20.
Đặc điểm

Chó Kangal là một giống chó to lớn, khỏe mạnh và có một bộ khung xương rất vững chắc. Con đực với chiều cao 30-32 inches (77–86cm) còn con cái 28-30 inches (72–77cm). Cân nặng của con đực từ 110-145 pounds (50–66kg) cái 90-120 pounds (41–54kg). Do ngoại hình và kích cỡ to lớn như thế, chúng được sử dụng hiệu quả trong việc bảo vệ gia súc chống lại các loại thú ăn thịt như chó sói, gấu hay các loại chó rừng khác. Cấu trúc thân của Kangal có một số điểm nổi bật như chiều dài thân dài so với chiều cao của chúng. Chân trước của chúng bằng 1/2 chiều cao của chúng.
Mặc dù đây là một dòng chó ngao rất to lớn nhưng chúng có thể chạy với tốc độ lên đến 50 km/h. Khi phát hiện đến sự nguy hiểm, tai và đuôi chúng thường dựng thẳng rồi sủa cảnh báo. Chúng được mệnh danh là tay giết sói chuyên nghiệp với thân hình đồ sộ và hàm răng rất khỏe. Chúng có cái đầu rất to, tai cụp, chúng được coi như một dòng chó ngao với bộ lông màu nâu xám nhạt hay màu lông chồn với khuôn mặt đen. Đuôi chúng hơi cong. Lông của Kangal có 2 lớp, chúng ngắn và dày đặc. Tuổi thọ từ 12-15 năm, chúng đẻ từ 5 -10 con trên một lứa.
Tập tính

Chó Kangal được sử dụng để bảo vệ gia súc ở Thổ Nhĩ Kỳ. Chúng rất bình tĩnh, dễ kiểm soát tình thế, độc lập và có tính bảo vệ cao. Chúng có xu hướng không thích gần người lạ nhưng lại rất gần gũi với gia đình chủ, thân thiện với các thành viên khác, đặc biệt là trẻ nhỏ. Chúng không ngượng nghịu hay quá hung dữ. Một con Kangal đã qua huấn luyện sẽ rất nhạy cảm và nhanh chóng báo động với nguy hiểm trước mắt sẵn sàng tấn công nếu cần thiết. Chúng là người bảo vệ rất hiệu quả cho gia súc lẫn như gia đình nhưng với tính cách độc lập, thân hình đồ sộ, chúng không thích hợp cho những người chủ thiếu kinh nghiệm lẫn sức khỏe để kiểm soát chúng.
Kangal không thích hợp sống trong những nơi chật chội hay cuộc sống trong khu tập thể. Chúng cần sống trong điều kiện rộng rãi, cần có những khoảng đất rộng. Nếu qua huấn luyện tốt chúng sẽ là những vật nuôi tốt, tuy nhiên do bản năng bảo vệ của chúng, chúng rất dễ tấn công các con chó khác, đặc biệt khá hung dữ vào buổi đêm.Do đây là một giống chó lớn do vậy chúng cần phải được vận động một cách thường xuyên và liên tục. nếu chúng không được vận động một cách hợp lý chúng sẽ trở nên khó kiểm soát. Người chủ cần phải giáo dục cho chúng hiểu ai là chủ thực sự.
Chú thích

↑  “Breed standard” (PDF). KIF. Truy cập ngày 26 tháng 12 năm 2012.
Waterloo, Walloon Brabant

| Waterloo |
| --- | --- |
—  Đô thị  —
 
Waterloo: the "Butte du Lion" commemorating the Battle
  Hiệu kỳ Huy hiệu

WaterlooVị trí tại Bỉ Đô thị Waterloo ở Walloon Brabant 
Quốc gia: Bỉ
Cộng đồng: Cộng đồng Pháp ngữ
Vùng:  Wallonie
Tỉnh: Walloon Brabant
Quận hành chính: Nivelles
Thủ phủ: Waterloo
Chính quyền
 • Thị trưởng: Serge Kubla
 • Đảng chính phủ: MR
Dân số (2018-01-01)
 • Tổng cộng: 30.174
Múi giờ: UTC+1
Mã bưu chính: 1410
Mã vùng: 02
Thành phố kết nghĩa: Rambouillet, Nagakute, Differdange, Korntal-Münchingen
Website: www.waterloo.be
Waterloo (/watəʀˈloː/) là một đô thị ở tỉnh Walloon Brabant, Bỉ, phía bắc của Braine-l’Alleud. Tại thời điểm ngày 1 tháng 1 năm, 2006, Waterloo có dân số 29.315 người. Tổng diện tích là 21,03 km² với mật độ dân số là 1.394 người trên mỗi km².
Đây là nơi diễn ra trận Waterloo (18 tháng 6 năm 1815 giữa đệ nhất đế quốc Pháp của Napoleon Bonaparte và Liên minh thứ bảy (Anh quốc, Phổ, Áo và các quốc gia khác). Ở đây hiện có tượng đài tưởng niệm dưới dạng một bức tượng con sư tử đứng trên đồi nhìn về nước Pháp, có 226 bậc thang La Butte du Lion (Đồi Sư tử), nay thuộc địa phận tỉnh lân cận Braine-l’Alleud.
Oahu

Vị trí Oahu tại Hawaii
Oahu (phát âm /oʊˈɑːhuː/ trong tiếng Anh) hay Oʻahu (oˈʔɐhu) trong tiếng Hawaii), là đảo lớn thứ ba trong quần đảo Hawaii và là đảo đông dân nhất ở tiểu bang Hawaii. Thủ phủ Honolulu của tiểu bang nằm ở bờ biển phía đông nam của đảo. Tổng diện tích 1545,4 km 2, là đảo lớn thứ 20 tại Hoa Kỳ. Hòn đảo là kết quả từ sự phun trào của hai núi lửa riêng biệt là Waiʻanae vàKoʻolau. Chiều dài lớn nhất là 44 dặm (71 km) và chiều rộng lớn nhất là 30 dặm (48 km). Chiều dài bờ biển là 227 dặm (365 km). Điểm cao nhất là Núi Ka'ala cao 4.003 foot (1.220 m) trên mực nước biển.
Trung tâm Honolulu
Hòn đảo này có khoảng 907.210 người (khoảng 75% dân số thường trú của tiểu bang, khoảng 75% những người sống ở đảo là ở Honolulu).
Ngày nay, Oahu đã trở thành một thiên đường du lịch và mua sắm với hơn năm triệu du khách mỗi năm (chủ yếu là từ lục địa Hoa Kỳ và Nhật Bản) với những kỳ nghỉ trên quần đảo Hawaii và những trải nghiệm về đa dạng văn hóa trên đảo.
Chú thích

↑  “Table 5.08 - Land Area of Islands: 2000” (PDF). 2004 State of Hawaii Data Book. State of Hawaii. 2004. Truy cập ngày 23 tháng 7 năm 2007. Liên kết ngoài trong |work= (trợ giúp)
↑  “Table 5.11 - Elevations of Major Summits” (PDF). 2004 State of Hawaii Data Book. State of Hawaii. 2004. Truy cập ngày 23 tháng 7 năm 2007. Liên kết ngoài trong |work= (trợ giúp)
Macdonald, Gordon A., Agatin T. Abbott, and Frank L. Peterson. 1983. Volcanoes in the Sea. University of Hawaiʻi Press, Honolulu. 517 pp.
Pukui, M.K., S.H. Elbert, and E.T. Mookini. 1976. Place names of Hawaiʻi. University of Hawaiʻi Press. 289 pp.
Bărăganu

| Bărăganu |
| --- | --- |
—  Xã  —
 

 
 Vị trí của Bărăganu
BărăganuVị trí của Bărăganu
Tọa độ: 44°5′23″B 28°25′22″Đ﻿ / ﻿44,08972°B 28,42278°Đ﻿ / 44.08972; 28.42278 
Quốc gia:  România
Hạt: Hạt Constanţa
Cấp hành chính: Xã
Thủ phủ: Bărăganu
Chính quyền
 • Thị trưởng: Constantin Benţea (Đảng Dân chủ xã hội)
Diện tích
 • Tổng cộng: 43,96 km2 (1,697 mi2)
Dân số (2006)
 • Tổng cộng: 2.032
Múi giờ: UTC+2, UTC+3
 • Mùa hè (DST): EEST (UTC+3)
Website: http://www.cjc.ro/Info%20localitati/Localitati/Baraganu.htm
Bărăganu (/bə.rə.'ga.nu/) là một xã ở hạt Constanţa, România. Xã này có 2 làng:
Bărăganu (tên lịch sử: Osmanfacâ, tiếng Thổ Nhĩ Kỳ: Osmanfakı) - được đặt tên theo the Bărăgan Plain
Lanurile (tên lịch sử: Ebechioi, tiếng Thổ Nhĩ Kỳ: Ebeköyü)
Deinosuchus

| Deinosuchus |
| --- | --- |
Thời điểm hóa thạch: 80–73 triệu năm trước đây  TiềnЄ Є O S D C P T J K Pg N     Cuối kỷ Creta
Bộ xương phục dựng tại bảo tàng lịch sử tự nhiên Utah
Phân loại khoa học
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Chordata
Lớp (class): Sauropsida
Liên bộ (superordo): Crocodylomorpha
Bộ (ordo): Crocodilia
Phân bộ (subordo): Eusuchia
Liên họ (superfamilia): Alligatoroidea
Chi (genus): Deinosuchus Holland, 1909
Loài điển hình
Deinosuchus rugosus (Emmons, 1858 [originally Polyptychodon]) 
Các loài
 †D. rugosus  (Emmons, 1858  [originally Polyptychodon])  †D. riograndensis (Colbert & Bird, 1954  [originally Phobosuchus]) 
Danh pháp đồng nghĩa
 Polydectes Cope, 1869  Phobosuchus Nopcsa, 1924 
Deinosuchus (phát âm /ˌdaɪnəˈsuːkəs/ DY-nə-SEW-kəs) là một chi cá sấu đã tuyệt chủng, loài này đã từng sinh sống 80-73 triệu năm trước, vào cuối kỷ Creta. Tên gọi có nghĩa là "cá sấu khủng khiếp" và có gốc từ tiếng Hy Lạp cổ δεινός/deinos ("khủng khiếp") và σουχος/suchos ("cá sấu"). Hóa thạch đầu tiên được phát hiện ở Bắc Carolina (Hoa Kỳ), chi được đặt tên và mô tả năm 1909. Hiểu biết về Deinosuchus chưa hoàn chỉnh, nhưng các xương sọ được phát hiện gần đây đã cung cấp thêm thông tin về chi này.
Dù Deinosuchus lớn hơn nhiều so với bất kỳ loài cá sấu hiện đại nào, với cá thể lớn nhất dài 14,5 m (48 ft), và nặng 15,4 tấn bề ngoài của nó tương tự như các họ hàng nhỏ hơn kia. Nó có các răng lớn để xé thịt, và lưng nó được phũ vảy sừng hình bán cầu dày. Một nghiên cứu cho thấy Deinosuchus có thể sống tới 50 năm, tốc độ lớn tương tự cá sấu hiện đại, nhưng có thể duy trì sự lớn trong thời gian lâu hơn.
Hóa thạch Deinosuchus đã được tìm thấy ở 10 bang Hoa Kỳ, gồm Texas, Montana, và các ban khác dọc theo bờ đông Hoa Kỳ. Hóa thạch cũng được phát hiện ở miền bắc Mexico. Deinosuchus có thể giết và ăn thịt nhiều loài khủng long lớn. Nó cũng ăn rùa biển, cá, và các con mồi khác dưới nước và trên cạn.
Mô tả

Mặc dù có kích thước rất lớn, nói chung bề ngoài Deinosuchus không khác với cá sấu hiện đại. Deinosuchus có một cái mõm rộng, với đầu mõm hơi phồng ra. Mỗi mảnh trước hàm (premaxilla) gồm bốn răng, cặp răng gần đầu mõm đặc biệt nhỏ hơn cặp răng còn lại. Hàm trên gồm 21 hay 22 răng. Số răng ở hàm dưới ít nhất là 22. Răng rất dày và cứng; các răng nằm gần cuối hàm ngắn, tròn, và ít sắc hơn. Răng thích hợp để xé thịt, hơn là cắt thịt. Khi nó đóng chặt miệng, chỉ có bốn răng hàm dưới là thò ra.
Cá sấu cửa sông (Crocodylus porosus) hiện đại có lực cắn tối đa là 16,460 N (3,700 lbf), đó là lực cắn lớn nhất trong số các động vật hiện nay. Lực cắn của Deinosuchus được ước tính là hơn 18.000 N (4.000 lbf). Thậm chí các theropoda lớn và dài nhất, như Tyrannosaurus, cũng không thể đọ lực cắn với Deinosuchus.
Mô tả > Kích thước

Ước tính chiều dài chính xác của Deinosuchus biến đổi nhiều từ khi được phát hiện. Ước tính ban đầu vào những năm 1950 cho mẫu vật điển hình khi đó được đặt tên "Phobosuchus riograndensis" dựa trên hộp sọ dài 1,5 m (5 ft), trên cùng tỉ lệ cơ thể với cá sấu Cuba suy ra chiều dài ước tính là 15 m (50 ft). Tuy nhiên, ước tính này hiện nay bị cho là sai. Dùng các hóa thạch đầy đủ hơn, năm 1999, ước tính Deinosuchus dài từ 8 đến 10 m (26 đến 33 ft) với cân nặng 2,5 đến 5 t (3 đến 6 tấn Mỹ). Ước tính này càng vững hơn khi mà các mẫu vật D. rugosus nghiên cứu kỹ nhất thường có chiều dài hộp sọ 1 m (3,3 ft) với chiều dài ước tính 8 m (26 ft) và khối lượng 2,3 t (3 tấn Mỹ). Tuy nhiên, các mẫu hóa thạch rời rạc lớn nhất của D. riograndensis lớn gấp 1,5 lần kích thước trung bình của D. rugosus và chứng minh cá thể lớn nhất của loài này dài hơn 12 m (39 ft) và có lẽ nặng 8,5 t (9,4 tấn Mỹ).
Các ước tính gần nay và nghĩ thoáng hơn và dựa trên cá sấu mõm ngắn Mỹ suy ra chiều dài mẫu vật lớn nhất D. riograndensis, từ một đoạn hộp sọ dài 1,47 m (4,8 ft), là 10,6 mét (35 ft). Deinosuchus thường được mô tả là chi cá sấu lớn nhất mọi thời đại, nhưng vài chi Crocodylomorpha gồm Purussaurus, Rhamphosuchus, và Sarcosuchus có thể ngang bằng hoặc vượt qua Deinosuchus.
Chú thích

1 2  Farlow (2005). “Femoral dimensions and body size of Alligator mississippiensis: estimating the size of extinct mesoeucrocodylians”. Journal of Vertebrate Paleontology. 25 (2). doi:10.1671/0272-4634(2005)025[0354:FDABSO]2.0.CO;2.
1 2 3  Schwimmer, David R. (2002). “The Life and Times of a Giant Crocodylian”. King of the Crocodylians: The Paleobiology of Deinosuchus. Indiana University Press. tr. 1–16. ISBN 0-253-34087-X.
1 2 3  Schwimmer, David R. (2002). “How Many Deinosuchus Species Existed?”. King of the Crocodylians: The Paleobiology of Deinosuchus. Indiana University Press. tr. 107–135. ISBN 0-253-34087-X.
1 2 3  Schwimmer, David R. (2002). “The Size of Deinosuchus”. King of the Crocodylians: The Paleobiology of Deinosuchus. Indiana University Press. tr. 42–63. ISBN 0-253-34087-X.
1 2  Schwimmer, David R. (2002). “The Prey of Giants”. King of the Crocodylians: The Paleobiology of Deinosuchus. Indiana University Press. tr. 167–192. ISBN 0-253-34087-X.
↑  Erickson, Gregory M.; Lappin, A. Kristopher; Vliet, Kent A. (2003). “The ontogeny of bite-force performance in American alligator (Alligator mississippiensis)” (PDF). Journal of Zoology. 260 (3): 317–327. doi:10.1017/S0952836903003819. Bản gốc (pdf) lưu trữ ngày 18 tháng 1 năm 2012. Truy cập ngày 2 tháng 11 năm 2009.Quản lý CS1: nhiều tên: danh sách tác giả (liên kết)
↑  Colbert, Edwin H; Bird, Roland T. (1954). “A gigantic crocodile from the Upper Cretaceous beds of Texas” (PDF). American Museum Novitates. American Museum of Natural History. 1688: 1–22. Bản gốc (pdf) lưu trữ ngày 26 tháng 3 năm 2009. Truy cập ngày 22 tháng 2 năm 2009.Quản lý CS1: nhiều tên: danh sách tác giả (liên kết)
↑  Erickson, Gregory M.; Brochu, Christopher A. (tháng 3 năm 1999). “How the 'terror crocodile' grew so big”. Nature. Nature Publishing Group. 398 (6724): 205–206. doi:10.1038/18343.Quản lý CS1: nhiều tên: danh sách tác giả (liên kết)
↑  Brochu, Christopher A. (ngày 14 tháng 6 năm 1999). “Phylogenetics, Taxonomy, and Historical Biogeography of Alligatoroidea”. Society of Vertebrate Paleontology Memoir. 6: 9–100. doi:10.2307/3889340. JSTOR 3889340.
Phục dựng D. rugosus
Kích thước tối đa của Deinosuchus (vàng) hiện được ước tính là 10,6 m (35 ft).
Diêu Doanh Doanh

Diêu Doanh Doanh (sinh ngày 4 tháng 1 năm 1972), là một nữ diễn viên người Hong Kong gốc Singapore có tổ tiên là Triều Châu, Quảng Đông, cô từng đoạt giải hoa hậu Hoàn Vũ Singapore năm 1991, hiện đang là diễn viên của đài TVB.