Hoàng tộc nhà Nguyễn
Hoàng tộc > Lương bổng

Khi mới lập triều, lệ cấp lương cho Hoàng thân, Tôn Thất cùng quan lại của triều đình vẫn là tùy trường hợp mà ân ban, chứ chưa có số liệu cụ thể làm phép bất biến. Năm Gia Long thứ 15 (1816), Vua Thế Tổ phong Hoàng tứ tử Đảm làm Hoàng thái tử (tức Vua Thánh Tổ), lệnh mỗi năm 5000 quan tiền và 3000 phương gạo.
Năm đầu Minh Mạng (1820), Thánh Tổ định ban bổng hằng năm cho các Thân công (là em khác mẹ của Hoàng đế được phong năm cuối Gia Long) với mức bổng khá hậu hĩnh, 3000 quan tiền và 2000 phương gạo, trong đó có 60 phương gạo trắng. Năm thứ 10 (1829), khi bắt đầu phong các Hoàng tử của mình làm Công tước, Thánh Tổ quy định cấp lệ năm là 1000 quan tiền cùng 1000 phương gạo. Từ năm thứ 13 (1832), Vua Thánh Tổ nghĩ lại "khi ấy có thiên lệch quá, ban ơn (hậu như thế) cũng là quá đáng", sau cũng vì lý do các em cùng cháu nhận lệ cũ chỉ còn 7 người mà không nỡ cắt đi, nên trừ những người đã được lệnh gia ân mà giữ nguyên, thì nghị định về sau các Hoàng tử tước nào thì vẫn như bổng đã định bàn.
Năm thứ 21 (1840), chính thức ban dụ về cấp bổng lộc những Hoàng thân có tước vị theo như bảng dưới. Về lệ cấp lương, dụ rằng cứ lấy tháng mới phong mà tính toán. Hai thân phận cơ bản là Hoàng tử cùng Hoàng thân, trong đó Tôn Thất họ xa của hoàng gia cũng tính cùng đãi ngộ với Hoàng thân. Cách gọi "Hoàng thân" chính là nói đến anh em chú bác của Hoàng đế cùng hậu duệ của họ, chia rõ với thân phận Hoàng tử luôn có đãi ngộ cao nhất.
| Lệ lương bổng của các tước theo năm (số trong ngoặc là số phương gạo trắng>  Từ Trợ quốc khanh trở xuống không có).Tước xưng.Tước xưng.Tước xưng | Lệ lương bổng của các tước theo năm (số trong ngoặc là số phương gạo trắng>  Từ Trợ quốc khanh trở xuống không có).Thân phận.Hoàng tử.Hoàng tử | Lệ lương bổng của các tước theo năm (số trong ngoặc là số phương gạo trắng>  Từ Trợ quốc khanh trở xuống không có).Thân phận.Tôn Thất hoặc Hoàng thân.Được lệ tập phong | Lệ lương bổng của các tước theo năm (số trong ngoặc là số phương gạo trắng>  Từ Trợ quốc khanh trở xuống không có).Thân phận.Tôn Thất hoặc Hoàng thân.Được ân phong | Lệ lương bổng của các tước theo năm (số trong ngoặc là số phương gạo trắng>  Từ Trợ quốc khanh trở xuống không có)... |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Thân vương | 1500 quan tiền, 1200 phương gạo (72) | 900 quan tiền, 700 phương gạo (54) | 700 quan tiền, 500 phương gạo (48) |  |
| Quận vương | 1200 quan tiền, 1000 phương gạo (60) | 700 quan tiền, 500 phương gạo (48) | 600 quan tiền, 400 phương gạo (42) |  |
| Thân công | 1000 quan tiền, 1000 phương gạo (54) | 600 quan tiền, 400 phương gạo (42) | 500 quan tiền, 300 phương gạo (30) |  |
| Quốc công | 700 quan tiền, 500 phương gạo (48) | 450 quan tiền, 300 phương gạo (30) | 400 quan tiền, 260 phương gạo (28) |  |
| Quận công | 600 quan tiền, 400 phương gạo (42) | 400 quan tiền, 280 phương gạo (28) | 350 quan tiền, 240 phương gạo (26) |  |
| Huyện công | 500 quan tiền, 350 phương gạo (36) | 350 quan tiền, 260 phương gạo (28) | 300 quan tiền, 220 phương gạo (26) |  |
| Hương công | 450 quan tiền, 300 phương gạo (30) | 300 quan tiền, 240 phương gạo (26) | 250 quan tiền, 200 phương gạo (24) |  |
| Huyện hầu | n/a | 250 quan tiền, 200 phương gạo (26) | 200 quan tiền, 150 phương gạo (24) |  |
| Hương hầu | n/a | 200 quan tiền, 150 phương gạo (24) | 180 quan tiền, 120 phương gạo (22) |  |
| Kỳ nội hầu | n/a | 180 quan tiền, 100 phương gạo (22) | 160 quan tiền, 90 phương gạo (20) |  |
| Kỳ ngoại hầu | n/a | 170 quan tiền, 90 phương gạo (20) | 150 quan tiền, 80 phương gạo (18) |  |
| Đình hầu | n/a | 160 quan tiền, 80 phương gạo (18) | 140 quan tiền, 70 phương gạo (12) |  |
| Trợ quốc khanh | n/a | 150 quan tiền, 70 phương gạo | 135 quan tiền, 65 phương gạo |  |
| Tá quốc khanh | n/a | 140 quan tiền, 65 phương gạo | 130 quan tiền, 60 phương gạo |  |
| Phụng quốc khanh | n/a | 130 quan tiền, 60 phương gạo | 125 quan tiền, 55 phương gạo |  |
| Trợ quốc úy | n/a | 45 quan tiền, 35 phương gạo | 40 quan tiền, 30 phương gạo |  |
| Tá quốc úy | n/a | 42 quan tiền, 32 phương gạo | 38 quan tiền, 28 phương gạo |  |
| Phụng quốc úy | n/a | 40 quan tiền, 30 phương gạo | 36 quan tiền, 26 phương gạo |  |
| Trợ quốc lang | n/a | 38 quan tiền, 28 phương gạo | 34 quan tiền, 24 phương gạo |  |
| Tá quốc lang | n/a | 36 quan tiền, 26 phương gạo | 32 quan tiền, 22 phương gạo |  |
| Phụng quốc lang | n/a | 34 quan tiền, 24 phương gạo | 30 quan tiền, 20 phương gạo |  |
Còn như những Hoàng tử và Hoàng nữ chưa có tước, cùng các Hoàng tôn (cháu trai và cháu gái của Hoàng đế) cùng một số thân thuộc khác của hoàng tộc vẫn chưa có lệ định cụ thể. Năm Minh Mạng thứ 13 (1832), Thánh Tổ định bàn lệ cấp bổng theo năm:
Hoàng tử: từ tròn tháng đến 10 tuổi, 150 quan tiền và 80 phương gạo, trong ấy có 12 phương gạo trắng. Từ 11 tuổi đến 17 tuổi, nâng thành 200 quan tiền và 150 phương gạo (trong ấy là 18 phương gạo trắng), còn từ 18 tuổi đến 29 tuổi thì 300 quan tiền và 300 phương gạo, trong ấy có 24 phương gạo trắng. Còn trên 30 tuổi thì 400 quan tiền và 300 phương gạo, trong ấy tăng phương gạo trắng lên thành 30 phương.
Hoàng nữ: từ tròn tháng đến 10 tuổi, 120 quan tiền và 60 phương gạo, trong ấy có 12 phương gạo trắng. Từ 11 tuổi đến 21 tuổi, nâng thành 180 quan tiền và 120 phương gạo (trong ấy là 18 phương gạo trắng), còn từ 22 tuổi thì 300 quan tiền và 240 phương gạo, trong ấy có 24 phương gạo trắng. Dẫu đến lúc lấy chồng, bổng lộc của Hoàng nữ cũng không tăng thêm.
Hoàng tôn và Công tôn :
Hoàng tôn tử (cháu trai của Hoàng đế): từ 3 tuổi đến 10 tuổi, 60 quan tiền và 40 phương gạo, trong đó có 12 phương gạo trắng. Từ 11 tuổi đến 15 tuổi, 120 quan tiền và 70 phương gạo, từ 16 tuổi trở lên tăng 10 đơn vị mỗi thứ, trong đó có 18 phương gạo trắng.
Hoàng tôn nữ (cháu gái của Hoàng đế): từ 3 tuổi đến 15 tuổi, 60 quan tiền và 40 phương gạo, trong đó có 12 phương gạo trắng. Từ 16 tuổi trở lên lãnh 110 quan tiền và 80 phương gạo, trong đó có 18 phương gạo trắng. Khi gả chồng thì chỉ cấp 1 nửa tổng số lương.
Hoàng tằng tôn (chắt của Hoàng đế): từ 3 tuổi đến 10 tuổi, 30 quan tiền và 15 phương gạo, trong đó có 12 phương gạo trắng. Từ 11 tuổi đến 19 tuổi, 45 quan tiền và 18 phương gạo, trong đó có 12 phương gạo trắng. Từ 20 tuổi trở lên, 60 quan tiền và 30 phương gạo, trong đó có 12 phương gạo trắng.
Công tử (con trai Hoàng thân công): từ 3 tuổi đến 10 tuổi, 60 quan tiền và 40 phương gạo, trong đó có 12 phương gạo trắng. Từ 11 tuổi đến 15 tuổi, 110 quan tiền và 60 phương gạo, trong đó có 12 phương gạo trắng. Từ 16 tuổi trở lên tăng thành 120 quan tiền và 80 phương gạo, trong đó có 18 phương gạo trắng.
Công nữ (con gái Hoàng thân công): từ 3 tuổi đến 15 tuổi, 60 quan tiền và 40 phương gạo, trong đó có 12 phương gạo trắng. Từ 16 tuổi trở lên lãnh 90 quan tiền và 70 phương gạo, trong đó có 18 phương gạo trắng. Khi gả chồng thì chỉ cấp 1 nửa tổng số lương.
Công tôn (cháu Hoàng thân công): còn cha thì từ 5 tuổi đến 20 tuổi, lãnh 12 quan tiền và 12 phương gạo. Cha mất, từ 3 tuổi đến 10 tuổi, lãnh 12 quan tiền và 12 phương gạo, từ 11 tuổi đến 20 tuổi lãnh 15 quan tiền và 15 phương gạo. Từ 21 tuổi, không xét cha còn hay mất, lãnh 18 quan tiền và 18 phương gạo. Từ 70 tuổi trở lên, lãnh 36 quan tiền và 36 phương gạo.
Công chúa tử nữ: con của Công chúa, xét người con cả không phân nam hay nữ, cấp lệ ăn bổng lộc 5 tuổi trở lên, lãnh 60 quan tiền và 40 phương gạo. Trước năm thứ 20, con gái cả khi đi lấy chồng cấp 2000 quan tiền, con thứ 1000 quan tiền, sau thôi hẳn.
Lại cho định rõ lại thể lệ cấp lương bổng hằng năm cho các người trong họ Tôn Thất. Các nhân viên Tôn Thất mỗi năm, tiền 30 quan và 30 phương gạo. Nếu có người tuổi từ 70 trở lên thì thưởng thêm tiền 6 quan, 6 phương gạo, phụ nữ bớt đi một nửa. Vua Thánh Tổ dụ rằng:"Dòng dõi nhà vua ngày thêm phồn thịnh cho nên lệ cấp lương bổng phải một phen châm chước định lại, cốt ở chỗ vừa phải công bằng, khiến cho sau này dẫu không thêm, nhưng cũng không có lý bớt được mới có thể chi cấp đều được lâu dài, chứ chẳng phải có ý tiếc ơn với người thân đâu. Lũ người đều nên phấn khởi cố gắng, nếu cứ học hành thành đạt, nổi bật tài năng có thể hữu dụng cho nhà nước, chắc triều đình sẽ liệu dùng, thì ơn vua lộc nước, ưu hậu gấp mấy, chứ đâu phải có số lương bổng thường ấy thôi?". Sau lại sửa, nếu làm quan từ Lục phẩm trở lên thì chiếu theo phẩm mà chi lương, còn dưới Lục phẩm thì theo lệ Hộ vệ mỗi năm 24 quan tiền và 24 phương gạo. Vua lại nghĩ đến những Tôn thất nữ ở chi xa không được hưởng lệ cấp lương. Với lòng thương kẻ mồ côi, vỗ nuôi trẻ nhỏ, cũng nên châm chước ra ơn, vậy đặc ân cho 9 người con gái Hoà Tĩnh Phước Long công, mỗi tháng mỗi người 3 quan tiền 2 phương gạo, 2 người con gái Thống chế Tôn Thất Bính, 4 người con gái Đô thống chế Tôn Thất Dịch, 2 người con gái Vệ uý Tôn Thất Tình, 1 người con gái Tôn Thất Đàm, đều cấp cho mỗi tháng mỗi người tiền 2 quan, gạo 1 phương, khi đã đi lấy chồng rồi thì thôi.
Bên cạnh những bổng lộc cố định, thì trong những dịp lễ Tết, hoặc lên ngôi, sinh thần của Hoàng đế và Thái hậu, thì triều đình vẫn thường xuyên ban thưởng cho hoàng tộc. Nhất là hoàng tộc, vì rất nhiều dạng lễ may mắn luôn diễn ra nhằm tạo nên không khí phúc no đủ. Ví dụ như lệ ẵm con cháu đến diện kiến, vào năm Minh Mạng thứ 11 (1830), định lại lệ thưởng bạc cho con trai, con gái của Hoàng tử và các Thân công, được đầy năm, ẵm đến ra mắt Hoàng đế. Lệ trước con trai của Hoàng tử được thưởng 50 lạng bạc, con gái 40 lạng; con gái của Thân công cũng thế. Nay chuẩn định: con trai trưởng của Hoàng tử được thưởng 60 lạng, con gái trưởng 50 lạng; còn con cái về hàng vợ lẽ vẫn theo lệ trước. Con trai trưởng của Thân công thưởng 50 lạng, con gái trưởng 40 lạng, con trai vợ lẽ 40 lạng, con gái vợ lẽ 30 lạng. Lệ này đến năm thứ 14 (1833) thì hủy bỏ.