stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Chiến tranh Việt – Xiêm (1833–1834)

| x t Kháng chiến của Việt Nam |
| --- | --- |
Chống Tần (218–208 TCN) • Chống Triệu (179 TCN) • Chống Tây Hán (111 TCN) • Chống Đông Hán lần 1 (40–43) • Chống Đông Hán lần 2 (157-160) • Chống Đông Hán lần 3 (178-181) • Chống Đông Ngô (248) • Chống Lưu Tống (468) • Chống Lương (542–550) • Chống Đường lần 1 (687) • Chống Đường lần 2 (722) • Chống Đường lần 3 (791) • Chống Nam Hán lần 1 (930–931) • Chống Nam Hán lần 2 (938) • Chống Tống lần 1 (981) • Chống Tống lần 2 (1075–1077) • Chiến tranh Nguyên Mông – Đại Việt * (Chống Nguyên-Mông lần 1 (1258) • Chống Nguyên–Mông lần 2 (1285) • Chống Nguyên-Mông lần 3 (1287–1288)) • Chống Minh lần 1 (1406–1407) • Chống Minh lần 2 (1407–1413) • Chống Minh lần 3 (1418–1427) • Chống Xiêm (1785) • Chống Thanh (1788–1789) • Chống Pháp lần 1 (1858–1884) • Chống Nhật (1940–1945) • Chống Pháp lần 2 (1945–1954) • Chống Mỹ (1954–1975)
| x t Chiến tranh Việt – Thái |
| --- | --- |
1718 • 1771–1772 • 1785 • 1833–1834 • 1841–1845 • 1940–1941 • 1965–1968 • 1979–1989
Chiến tranh Việt – Xiêm (1833–1834) là một cuộc chiến gồm hai đợt tấn công của quân Xiêm vào lãnh thổ Việt Nam thời Nhà Nguyễn của vua Minh Mạng, đợt thứ nhất khởi đầu từ tháng 11 năm 1833, đợt thứ hai tấn công từ tháng Giêng năm Giáp Ngọ (1834), đến tháng Năm cùng năm thì kết thúc. Sau cùng, quân Việt chiến thắng. Theo Việt sử tân biên, Quyển 4, thì:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ |  Nhờ cuộc chiến thắng này, mà uy danh của chính quyền Việt Nam được nổi hơn bao giờ hết, các nước chư hầu càng thêm kính phục. Quốc vương Xiêm La phải cử một sứ bộ qua Huế xin giảng hòa... | ” |
— Phạm Văn Sơn
Kế hoạch và lực lượng > Phía Xiêm La

Gồm 5 đạo quân, có nhiệm vụ như sau:
Đạo thứ nhất từ tỉnh Battambang, theo đường bộ vào Chân Lạp, chiếm Nam Vang, đi dọc sông Mê Kông xuống Châu Đốc để tới Gia Định. Đây là cánh quân quan trọng nhất, do Phi Nhã Chất Tri (Chao Phraya Bodin Decha hay còn gọi là Bodin) chỉ huy gồm 40.000 quân bộ binh.
Đạo thứ nhì tiến bằng đường thủy, từ Chanburi qua vịnh Thái Lan tiến công vào Hà Tiên, với 10.000 quân thủy do Phi Nhã Phật Lăng (còn gọi là PhraKlang, Prayurawongse, Tish Bunnag, Bộ trưởng bộ Ngoại giao) chỉ huy.
Đạo thứ ba theo đường bộ đánh lấy Cam Lộ (Quảng Trị).
Đạo thứ tư theo đường bộ đánh lấy Nghệ An.
Đạo thứ năm theo đường bộ đánh lấy Trấn Ninh.
Tuy rằng năm đạo trên cùng tiến, nhưng chủ đích chính là đánh lấy Chân Lạp và các tỉnh thuộc miền Nam nước Việt; nên chỉ có đạo quân thứ nhất và thứ hai là đông đảo và hùng mạnh; còn các đạo khác, chỉ cốt để phân tán lực lượng của quân Việt.
Trong cánh quân do tướng Bođin chỉ huy có hai hoàng tử Campuchia là Ang Em và Ang Duong đi cùng. Họ là những người đã chạy sang Xiêm cùng với anh trai Ang Suguon (Nặc Ong Nguyên) và sống ở Băng Cốc vào năm 1812 (Ang Suguon sau đó chết ở Xiêm năm 1822). Thêm vào đó còn có sự tham gia tích cực của hai viên quan người Campuchia tên là Kâu và Preah Ang Kêv Ma  (hai người đó rời bỏ Campuchia chạy đến tị nạn ở triều đình Băng Cốc, một năm trước đó). Bốn người này cầm đầu 4 phân đội tiến công vào Campuchia. Nhiệm vụ của các đội quân này là: "quét hết quân đội Việt Nam trong đất Campuchia" rồi tuyển thêm người Khmer bổ sung cho cánh quân này, sau đó vượt Campuchia sang chiếm thành Châu Đốc nằm ở cửa kênh Vĩnh Tế để phối hợp với cánh quân thủy của PhraKlang sẽ đến đó.
Kế hoạch và lực lượng > Phía Đại Nam

Vua Minh Mạng được tin báo cấp, liền xuống chiếu sai quan quân phòng ngự các nơi.
Phía Tây Nam: Trương Minh Giảng, Nguyễn Xuân lấy quân ở Gia Định, giữ mặt An Giang. Sau có thêm Tống Phước Lương và Phạm Hữu Tâm cùng mang binh đến chi viện.
Phía Tây Bắc: Lê Văn Thụy giữ mặt Cam Lộ, thuộc Quảng Trị.
Phía Nghệ An: Phạm Văn Điển trấn giữ.
Phía Trấn Ninh: Nguyễn Văn Xuân trấn giữ.
Diễn biến > Quân Xiêm chủ động tiến công

Khi quân của Bodin tiến vào Campuchia thì quân Việt đóng tại đó đã rút về nước để tăng cường lực lượng chống Lê Văn Khôi. Cánh quân của Bođin tiến vào Campuchia một cách khá dễ dàng. Quân Xiêm chỉ gặp một cuộc chống cự duy nhất ở trận Kampong Chhnang, nơi mà quân Campuchia đã gấp rút tổ chức để cố gắng chặn đứng quân Xiêm nhưng không được. Sau trận đánh này, vua Ang Chan đó phải rời bỏ thủ đô Phnôm Pênh (Nam Vang) chạy đến ẩn náu ở dinh Long Hồ, Vĩnh Long. Bodin cho hoàng tử Ang Em đóng ở thành Oudong, Ang Duong ở thành Nam Vang để thu phục dân chúng Chân Lạp.
Trong đợt tấn công đầu tiên, quân Xiêm làm chủ tình thế. Tháng 11, quân Xiêm chiếm được thành Nam Vang rồi chia quân làm hai đạo tiến vào Đại Nam. Cánh quân của Phraklang tràn vào Hà Tiên hầu như không gặp phải một sự kháng cự nào đáng kể. Tại mặt trận Hà Tiên, quân của Ngô Văn Loan hạ được ba tàu chiến của quân Xiêm, chặn đối phương được ít ngày nhưng thành Hà Tiên thất thủ.
PhraKlang để lại ở Hà Tiên một đội pháo nhỏ rồi theo kênh Vĩnh Tế tiến lên phía thành Châu Đốc để hội quân với Bodin từ Nam Vang theo sông Hậu tiến xuống. Tỉnh An Giang nhanh chóng thất thủ.
Quân Xiêm thừa thắng, từ Ba Nam, Chân Lạp cho chiến thuyền đổ xuống theo sông Tiền, tập trung quân, lập nhiều đồn ở hai bên bờ sông Thuận Cảng (Vàm Nao, An Giang).
Kết quả

Quân Xiêm sang đánh (lần hai) từ tháng 1 năm Giáp Ngọ (1834), đến tháng 5 năm ấy, thì quân nhà Nguyễn đã bình xong cả mọi nơi. Vua Minh Mạng mừng rỡ, ban thưởng cho các tướng sĩ và bố cáo ra cho mọi nơi đều biết.
Quân Xiêm rút lui, quân nổi dậy của Lê Văn Khôi ở thành Phiên An cũng không còn lực lượng hỗ trợ, chỉ có thể cố thủ trong thành cho tới khi thành bị hạ vào tháng 9 năm 1835.
Khi rút chạy, PhraKlang cướp thuyền biển và mang theo 2.000 người Việt, phần lớn theo đạo Thiên Chúa (ít nhiều có liên hệ với cuộc nổi dậy Lê Văn Khôi) đưa về sống ở ngoại thành Băng Cốc. Về sau Xiêm sử dụng số người này để phá rối vùng biên giới Việt Nam-Campuchia. Trước khi rời bỏ Phnôm Pênh, quân Xiêm đốt cháy và phá huỷ dinh thự của vua Ang Chan, đồng thời tranh thủ thời cơ, lợi dụng tình thế khi rút lui để bắt dân Khmer sống dọc bờ sông Tonle Sap và một vài nơi khác đưa về Xiêm .
Cuộc tấn công bất ngờ của Xiêm gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến bang giao hai nước. Hai nước cắt đứt quan hệ, bắt đầu một thời kỳ căng thẳng, xung đột và chiến tranh trên đất Campuchia kéo dài hơn 10 năm (từ cuối năm 1833 cho đến đầu năm 1847). Thắng lợi của cuộc chiến này đem lại cơ hội cho Đại Nam dưới thời vua Minh Mạng, được quyền bảo hộ phần lớn đất đai của Cao Miên như trước. Sau chiến thắng này, Minh Mạng quyết định nhập toàn bộ vùng đất Cao Miên nằm trong quyền bảo hộ của Đại Nam vào lãnh thổ Đại Nam và đổi tên là Trấn Tây thành, khi Ang Chan II mất, mà không có con trai nối dõi.
Năm Minh Mạng thứ 16 (1836), Trương Minh Giảng đã dâng biểu xin được vua Minh Mạng chia Cao Miên thành 33 phủ là: Nam Vang, Kỳ Tô (Thời Thâu), Tầm Đôn (Tầm Giun), Tuy Lạp (Xui Rạp), Ba Nam (Ba Cầu Nam), Ba Lại (Ba Lầy), Bình Tiêm (Bông Xiêm), Kha Bát (Lợi Ỷ Bát), Lư Viên, Hải Đông (Bông Xui), Hải Tây (Phủ Lật), Kim Trường, Thâu Trung (phủ Trung), Ca Âu (Ca Khu), Vọng Vân, Trung Hà, Trưng Lai (Trưng Lệ), Sơn Phủ, Sơn Bốc, Tầm Vu (Mạt Tầm Vu), Khai Biên, Kha Lâm (Ca Rừng), Ca Thê, Lạp Cẩm, Bài Lô, Việt Long, Tôn Quảng, Biên Hóa, Di Chấn Tài, Ý Dĩ (Phủ Phủ), Chân Thành (Châu Chiêm) (sau thuộc huyện Hà Dương An Giang), Mật Luật (sau thuộc huyện Tây Xuyên An Giang), Ô Môn (sau thuộc huyện Phong Phú An Giang), và 2 man là Cân Chế và Cân Dò, rồi cử quan cai trị. Phế bỏ tước hiệu quan chức bản địa của Cao Miên, áp dụng quan chế nhà Nguyễn: cử Lê Đại Cương (sau được thay bằng Dương Văn Phong) làm Tham tán đại thần, cắt đặt các chức hiệp tán, đề đốc, lãnh binh, lang trung, viên ngoại lang, giáo thụ huấn đạo,... Dùng người Cao Miên làm bia tập bắn cho quân sĩ Việt. Lòng dân Cao Miên không phục, nhưng Trương Minh Giảng vẫn tâu về triều là họ tín phục.
Nhận định về việc cai trị của Đại Nam ở Cao Miên thời Minh Mạng

Phê phán việc quan lại Việt sang Chân Lạp làm nhiều điều trái lẽ, sử gia Trần Trọng Kim viết:
Sử gia Phạm Văn Sơn nhận định:
Cyclophora granti

| Cyclophora granti> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Lepidoptera
Họ (familia): Geometridae
Chi (genus): Cyclophora
Loài (species): C. granti
Danh pháp hai phần
Cyclophora granti Prout 1935 
Cyclophora granti là một loài bướm đêm trong họ Geometridae.
Chú thích

↑  Bisby, F.A.; Roskov, Y.R.; Orrell, T.M.; Nicolson, D.; Paglinawan, L.E.; Bailly, N.; Kirk, P.M.; Bourgoin, T.; Baillargeon, G.; Ouvrard, D. (2011). “Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist”. Species 2000: Reading, UK. Truy cập ngày 24 tháng 9 năm 2012.
Cyathea producta

| Cyathea producta> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
Ngành (divisio): Pteridophyta
Lớp (class): Pteridopsida
Bộ (ordo): Cyatheales
Họ (familia): Cyatheaceae
Chi (genus): Cyathea
Loài (species): C. producta
Danh pháp hai phần
Cyathea producta Maxon, 1922 
Cyathea producta là một loài dương xỉ trong họ Cyatheaceae. Loài này được Maxon mô tả khoa học đầu tiên năm 1922.
Danh pháp khoa học của loài này chưa được làm sáng tỏ.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Cyathea producta”. Truy cập ngày 28 tháng 5 năm 2014.
Pomacanthus asfur

| Pomacanthus asfur |
| --- | --- |

Tình trạng bảo tồn
 Ít quan tâm  (IUCN 3.1)
Phân loại khoa học
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Chordata
Lớp (class): Actinopterygii
Bộ (ordo): Perciformes
Họ (familia): Pomacanthidae
Chi (genus): Pomacanthus
Loài (species): P. asfur
Danh pháp hai phần
Pomacanthus asfur (Forsskål, 1775) 
Danh pháp đồng nghĩa
 Chaetodon asfur Forsskål, 1775 
Pomacanthus asfur là một loài cá biển thuộc chi Pomacanthus trong họ Cá bướm gai. Loài này được mô tả lần đầu tiên vào năm 1775.
Từ nguyên

Từ định danh asfur bắt nguồn từ Asfûr, tên thông thường trong tiếng Ả Rập của loài này và được gọi ở Yemen, cũng là nơi mà mẫu gốc được thu thập.
Phạm vi phân bố và môi trường sống

P. asfur có phạm vi phân bố ở Tây Ấn Độ Dương. Loài này được ghi nhận từ Biển Đỏ trải dài xuống vịnh Aden và bờ biển Nam Oman, dọc theo bờ biển Đông Phi đến đảo Zanzibar ở phía nam.
Từ năm 1995 đến 2002, loài này đã được quan sát vài lần ở ngoài khơi Boca Raton và Dania Beach (đều là những thành phố thuộc bang Florida, Hoa Kỳ), nhiều khả năng là do phóng thích cá cảnh.
Bên cạnh đó, P. asfur còn được báo cáo là xuất hiện tại Malta ở Trung Địa Trung Hải dựa vào một mẫu vật trưởng thành được thu thập vào năm 2015, tuy nhiên, ảnh chụp mẫu vật cho thấy đó là Pomacanthus maculosus.
P. asfur sống gần các rạn san hô viền bờ và các hang động ở độ sâu khoảng từ 3 đến 30 m.
Mô tả

P. asfur có chiều dài cơ thể tối đa được biết đến là 40 cm. P. asfur trưởng thành có thân màu xanh lam thẫm ở thân trước và màu xanh đen ở thân sau. Đầu sẫm đen với một vệt màu vàng tươi ở giữa thân của nó. Vây đuôi có màu vàng tươi, không có đốm. Vảy ở thân trước, ngực và gáy có viền đen. Vây lưng và vây hậu môn phát triển dài vượt qua vây đuôi. Cá con có màu xanh thẫm (gần như đen) với các dải sọc màu trắng và xanh óng; vây đuôi trong suốt.
P. asfur và P. maculosus đều có vệt vàng trên thân, nhưng vệt vàng của P. maculosus nằm ở thân sau và không lan rộng lên vây lưng, còn vệt vàng của P. asfur nằm ngay giữa thân và lan rộng lên một phần vây lưng trước. Những cá thể lai giữa hai loài này cũng đã được ghi nhận tại Kenya.
Số gai vây lưng: 12; Số tia vây ở vây lưng: 19–21; Số gai vây hậu môn: 3; Số tia vây ở vây hậu môn: 18–20; Số tia vây ở vây ngực: 17–18.
Sinh thái

Thức ăn chính của P. asfur là hải miên (bọt biển) và những loài thuộc phân ngành Sống đuôi. P. asfur khá nhát, hiếm khi bơi xa khỏi nơi ẩn náu nên không dễ tiếp cận chúng. P. asfur thường sống đơn độc và rất hung hãn đối với đồng loại, trừ khi bắt cặp.
P. asfur thường được đánh bắt trong ngành buôn bán cá cảnh.
Cyclophora grisea

| Cyclophora grisea> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Lepidoptera
Họ (familia): Geometridae
Chi (genus): Cyclophora
Loài (species): C. grisea
Danh pháp hai phần
Cyclophora grisea Schawerda 1938 
Cyclophora grisea là một loài bướm đêm trong họ Geometridae.
Chú thích

↑  Bisby, F.A.; Roskov, Y.R.; Orrell, T.M.; Nicolson, D.; Paglinawan, L.E.; Bailly, N.; Kirk, P.M.; Bourgoin, T.; Baillargeon, G.; Ouvrard, D. (2011). “Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist”. Species 2000: Reading, UK. Truy cập ngày 24 tháng 9 năm 2012.
Pomacanthus navarchus

| Pomacanthus navarchus |
| --- | --- |

Tình trạng bảo tồn
 Ít quan tâm  (IUCN 3.1)
Phân loại khoa học
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Chordata
Lớp (class): Actinopterygii
Bộ (ordo): Perciformes
Họ (familia): Pomacanthidae
Chi (genus): Pomacanthus
Loài (species): P. navarchus
Danh pháp hai phần
Pomacanthus navarchus (Cuvier, 1831) 
Danh pháp đồng nghĩa
 Holacanthus navarchus Cuvier, 1831 
Pomacanthus navarchus là một loài cá biển thuộc chi Pomacanthus trong họ Cá bướm gai. Loài này được mô tả lần đầu tiên vào năm 1831.
Từ nguyên

Từ định danh của loài bắt nguồn từ tiếng Latinh là navarch (có nguồn gốc từ tiếng Hy Lạp cổ đại là ναύαρχος, "thủ lĩnh của những con tàu"), dựa theo Admiral, mang nghĩa là "đô đốc", tên gọi bằng tiếng Hà Lan do Louis Renard (k. 1678–1746) đặt cho loài cá thần tiên này vào năm 1719.
Không rõ hàm ý mà cái tên này đề cập đến, có lẽ nhắc đến dải sọc xanh lam băng ngang qua nắp mang, được ví như dây đeo vai màu xanh lam của một đô đốc.
Phạm vi phân bố và môi trường sống

P. navarchus có phạm vi phân bố rộng rãi trên hầu hết vùng biển các nước Đông Nam Á (trừ phần lớn Biển Đông và vịnh Thái Lan đổ ra eo biển Karimata), và từ Papua New Guinea trải dài về phía đông đến đảo Yap (Liên bang Micronesia), Palau, quần đảo Solomon, Nouvelle-Calédonie; giới hạn ở phía nam đến rạn san hô Great Barrier và những bãi cạn, rạn san hô vòng ngoài khơi Tây Úc.
P. navarchus sống tập trung gần các rạn san hô viền bờ và trong các đầm phá ở độ sâu đến 40 m.
Mô tả

P. navarchus có chiều dài cơ thể tối đa được biết đến là 28 cm. Thân, vây lưng, vây đuôi có màu vàng da cam; vảy hai bên thân lốm đốm xanh lam. Từ trán, một dải màu xanh lam thẫm viền xanh óng trải dài xuống mắt, hẹp dần về phía bụng; một dải xanh tương tự ở thân sau kéo dài xuống dưới bụng; hợp với dải ở đầu thành một dải xanh ở bụng, lan rộng sang vây ngực, vây bụng và vây hậu môn. Trừ vây ngực, các vây còn lại đều có viền màu xanh óng. Cá con có màu xanh thẫm (gần như đen) với các dải sọc cong màu trắng và xanh óng; vây đuôi trong suốt.
Số gai vây lưng: 13–14; Số tia vây ở vây lưng: 17–18; Số gai vây hậu môn: 3; Số tia vây ở vây hậu môn: 16–18.
Sinh thái

Thức ăn chủ yếu của P. navarchus là hải miên (bọt biển) và hải tiêu. Chúng thường sống đơn độc và ghép cặp khi bước vào giai đoạn sinh sản. Những cá thể lai giữa P. navarchus và Pomacanthus xanthometopon đã được ghi nhận tại Indonesia, Philippines và bang Queensland, Úc.
P. navarchus là một loài thường được xuất khẩu trong ngành buôn bán cá cảnh.
Cylindrothecium flaviusculum

| Cylindrothecium flaviusculum> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
Ngành (divisio): Bryophyta
Lớp (class): Bryopsida
Phân lớp (subclass): Bryidae
Bộ (ordo): Hypnales
Họ (familia): Entodontaceae
Chi (genus): Cylindrothecium
Loài (species): C. flaviusculum
Danh pháp hai phần
Cylindrothecium flaviusculum (Müll. Hal.) Paris, 1900 
Cylindrothecium flaviusculum là một loài Rêu trong họ Entodontaceae. Loài này được (Müll. Hal.) Paris mô tả khoa học đầu tiên năm 1900.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Cylindrothecium flaviusculum”. Truy cập ngày 10 tháng 8 năm 2013.
Culicoides impunctatus

| Culicoides impunctatus |
| --- | --- |

Phân loại khoa học
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Diptera
Họ (familia): Ceratopogonidae
Chi (genus): Culicoides
Phân chi (subgenus): Culicoides
Loài (species): C. impunctatus
Danh pháp hai phần
Culicoides impunctatus Goetghebuer, 1920 
Danh pháp đồng nghĩa
 C. minor Tokunaga, 1941 
Culicoides impunctatus (tiếng Scots: Midgie) (Gaelic: Meanbh-chuileag) là một loài côn trùng bay, tìm thấy ở các vùng đầm lầy ở tây bắc Scotland từ cuối mùa xuân đến cuối mùa hè. Các loài này cũng được tìm thấy ở môi trường sống phù hợp khắp Vương quốc Anh, Scandinavia, và các vùng khác ở châu Âu, Nga và Bắc Trung Hoa. Chúng bay thành đàn và cắn con người, và là loài bay nhỏ nhất ở Scotland cắn người dù phần lớn máu chúng hút từ súc vật nuôi, cừu và hươu. They are generally regarded as pests.
Chú thích

↑  “'Biting midges in Scotland'”. Scottish Natural Heritage. Bản gốc lưu trữ ngày 23 tháng 9 năm 2010. Truy cập ngày 26 tháng 2 năm 2011.
Cylindrothecium fulvonitens

| Cylindrothecium fulvonitens> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
Ngành (divisio): Bryophyta
Lớp (class): Bryopsida
Phân lớp (subclass): Bryidae
Bộ (ordo): Hypnales
Họ (familia): Entodontaceae
Chi (genus): Cylindrothecium
Loài (species): C. fulvonitens
Danh pháp hai phần
Cylindrothecium fulvonitens (Mitt.) Paris, 1894 
Cylindrothecium fulvonitens là một loài Rêu trong họ Entodontaceae. Loài này được (Mitt.) Paris mô tả khoa học đầu tiên năm 1894.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Cylindrothecium fulvonitens”. Truy cập ngày 10 tháng 8 năm 2013.
Cyclosorus extensus

| Cyclosorus extensus> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
Ngành (divisio): Pteridophyta
Lớp (class): Polypodiopsida
Bộ (ordo): Polypodiales
Họ (familia): Thelypteridaceae
Chi (genus): Cyclosorus
Loài (species): C. extensus
Danh pháp hai phần
Cyclosorus extensus Blume H. Itô, 1937 
Cyclosorus extensus là một loài dương xỉ trong họ Thelypteridaceae. Loài này được Blume H. Itô mô tả khoa học đầu tiên năm 1937.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Cyclosorus extensus”. Truy cập ngày 28 tháng 5 năm 2014.
Cyclosorus ferox

| Cyclosorus ferox> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
Ngành (divisio): Pteridophyta
Lớp (class): Polypodiopsida
Bộ (ordo): Polypodiales
Họ (familia): Thelypteridaceae
Chi (genus): Cyclosorus
Loài (species): C. ferox
Danh pháp hai phần
Cyclosorus ferox Ching, 1938 
Cyclosorus ferox là một loài dương xỉ trong họ Thelypteridaceae. Loài này được Ching mô tả khoa học đầu tiên năm 1938.
Danh pháp khoa học của loài này chưa được làm sáng tỏ.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Cyclosorus ferox”. Truy cập ngày 28 tháng 5 năm 2014.
Con lắc

| --- | --- |
Mô hình "Con lắc đơn" với giả sử không có ma sát và sức cản không khí.

Con lắc theo định nghĩa chung nhất là một vật gắn vào một trục cố định mà nó có thể xoay (hay dao động) một cách tự do. Khi đưa con lắc dịch chuyển khỏi vị trí cân bằng theo chiều ngang, nó sẽ chịu một lực phục hồi do tác dụng của hấp dẫn đưa nó trở lại vị trí cân bằng. Khi được thả ra, lực phục hồi kết hợp với trọng lượng của con lắc khiến cho nó dao động xung quanh vị trí cân bằng. Thời gian để con lắc hoàn thiện một lần dao động tới lui gọi là chu kỳ dao động. Chu kỳ dao động phụ thuộc vào độ dài của con lắc cũng như một phần vào biên độ. Tuy nhiên, nếu như biên độ là nhỏ và con lắc không chịu lực cản hay ma sát nào thì chu kỳ dao động độc lập với biên độ con lắc dao động.
Từ khi được khám phá và nghiên cứu bởi Galileo Galilei vào năm 1602, chuyển động đều của con lắc đã được ứng dụng để đo thời gian và là thiết bị đo thời gian chính xác nhất cho đến thập niên 1930. Đồng hồ quả lắc được Christian Huygens phát minh vào năm 1658 đã trở thành thời gian kế tiêu chuẩn của thế giới, được sử dụng tại gia và văn phòng trong 270 năm và có sai số khoảng một giây mỗi năm trước khi nó được thay thế bởi các đồng hồ thạch anh vào những năm 1930. Con lắc cũng được áp dụng vào các dụng cụ đo đạc khoa học như gia tốc kế và địa chấn kế. Trong lịch sử, chúng còn được sử dụng trong các hấp dẫn kế để đo gia tốc hấp dẫn trong khảo sát địa lý hay thậm chí để làm đơn vị chuẩn của độ dài.
Con lắc
Minh họa con lắc với các lực tác dụng lên quả nặng: lực căng dây  và trọng lực .
Minh họa con lắc với các véc-tơ vận tốc và gia tốc.
Chu kỳ dao động

Chu kỳ của con lắc tăng nếu  tăng.
Chu kỳ dao động của một con lắc trọng lực đơn giản phụ thuộc vào chiều dài của nó, gia tốc trọng trường địa phương và ở một mức độ nhỏ dựa trên góc cực đại mà con lắc dao động so với phương thẳng đứng, θ0, được gọi là biên độ. Chu kỳ này độc lập với khối lượng của quả nặng. Nếu biên độ được giới hạn bởi dao động nhỏ thì chu kỳ T của một con lắc đơn (thời gian để hoàn thành một chu kỳ hoàn chỉnh) sẽ là:
Trong đó  L là chiều dài của con lắc và  g là gia tốc trọng trường địa phương.
Đối với dao động nhỏ, chu kỳ dao động xấp xỉ như nhau đối với các góc khác nhau: khoảng thời gian này không phụ thuộc vào biên độ. Tính chất này, được gọi là tính đẳng thời, là lý do mà các con lắc rất hữu ích cho việc đo thời gian.. Sự dao động liên tiếp của con lắc, ngay cả khi thay đổi biên độ, vẫn mất cùng một khoảng thời gian.
Đối với các biên độ lớn hơn, chu kỳ tăng dần theo biên độ nên nó sẽ dài hơn so với phương trình (1). Ví dụ, ở biên độ θ0 = 23°, chu kỳ dao động lớn hơn 1% so với phương trình (1) dự đoán. Khoảng thời gian tăng đến vô cùng khi θ0 tiến tới 180°, vì tại giá trị θ0 = 180°, hệ đang trong trạng thái cân bằng không ổn định. Chu kỳ thực sự của một con lắc trọng lực đơn giản lý tưởng có thể được viết dưới nhiều hình thức khác nhau (xem Con lắc (toán học)), một ví dụ là chuỗi vô hạn:
\theta _{0} đơn vị radian.
Sự khác biệt giữa khoảng thời gian thực này và khoảng thời gian cho các dao động nhỏ (1) ở trên được gọi là sai số vòng (circular error). Trong trường hợp của đồng hồ ông nội điển hình có con lắc có góc quệt là 6° và do đó biên độ là 3° (0,05 radian), chênh lệch giữa chu kỳ thực và xấp xỉ góc nhỏ (1) lên tới khoảng 15 giây mỗi ngày.
Đối với dao động nhỏ, con lắc xấp xỉ một dao động điều hòa và chuyển động của nó là một hàm của thời gian, t, là khoảng chuyển động điều hòa đơn giản:
Đối với con lắc thực, thời gian thay đổi một chút theo các yếu tố như sự nổi và độ nhớt của không khí, khối lượng của dây hoặc thanh, kích thước và hình dạng của bob và cách nó được treo trên dây, và tính linh hoạt và độ căng của dây. Trong các ứng dụng thực tế, việc hiệu chỉnh các yếu tố này có thể cần được áp dụng cho pt (1) để đưa ra con số chính xác.
Con lắc vật lý

Bất kỳ hệ vật rắn nào xoay tự do quanh một trục ngang cố định được gọi là con lắc hỗn hợp hoặc con lắc vật lý. Độ dài tương đương thích hợp L để tính chu kỳ một con lắc bất kỳ như vậy chính là khoảng cách từ trục đến tâm dao động. Điểm này luôn nằm dưới khối tâm; khoảng cách giữa điểm treo và tâm dao động được gọi là bán kính dao động. Vị trí của nó phụ thuộc vào phân bố khối lượng của con lắc. Nếu phần lớn khối lượng tập trung ở một quả nặng tương đối nhỏ so với chiều dài con lắc, tâm dao động sẽ gần với khối tâm.
Bán kính dao động hoặc độ dài tương đương L của một con lắc vật lý bất kỳ có thể được biểu diễn như sau
trong đó  I\; là mômen quán tính của con lắc theo điểm treo,  m\; là khối lượng của con lắc và  R\; là khoảng cách giữa điểm treo và khối tâm. Thay biểu thức này vào pt (1) nêu trên, khoảng thời gian  T\; của một con lắc hỗn hợp được cho sẽ là
cho dao động đủ nhỏ.
Ví dụ: một thanh đồng nhất cứng có chiều dài  L\; có mômen quán tính  I=mL^{2}/3\; được cho quay quanh một đầu. Khối tâm nằm ở trung tâm của thanh, vì vậy  R=L/2\; Thay thế các giá trị này vào phương trình trên ta được  T=2\pi {\sqrt {2L/3g}}\;. Điều này chứng tỏ rằng một con lắc vật lý có cùng chu kỳ với một con lắc đơn có chiều dài bằng 2/3 của chiều dài thanh.
Christiaan Huygens đã chứng minh vào năm 1673 rằng điểm treo và tâm dao động có thể thế chỗ nhau. Điều này có nghĩa là bất kỳ con lắc nào bị đảo lộn rồi vung lên từ một trục nằm ở tâm dao động trước đó, nó sẽ có cùng chu kỳ như trước và tâm dao động mới sẽ ở điểm treo cũ. Năm 1817, Henry Kater áp dụng ý tưởng này để sản xuất một loại con lắc có thể đảo ngược, gọi là con lắc Kater, để cải thiện các phép đo gia tốc trọng trường.