Hoài Nam tử
Tư tưởng > Trị thế và xử thế

Hoài Nam tử đưa ra những lời khuyên cho bậc quân vương, bàn về thuật trị quốc và tìm kiếm cách để xây dựng một trật tự chính trị hoàn hảo. Tác phẩm cho rằng một trật tự hoàn hảo chỉ có thể xuất phát từ một vị vua lý tưởng, được gọi là "Chân Nhân". Trong tác phẩm, khái niệm "vô vi" được diễn giải theo cách mới. Các thiên "Tu Vụ" và "Thái Tộc" cho rằng quan niệm "vô vi" của Đạo gia thời Tiên Tần mang tính tiêu cực, và đề xuất rằng vô vi thực sự là không có tư lợi và hành động hợp lý theo quy luật tự nhiên. "Vô vi" không có nghĩa là không làm gì cả, mà là hành động dựa trên các điều kiện khách quan và phù hợp với quy luật tự nhiên. Ngược lại với "vô vi" là "hữu vi", tức là làm theo ý chí chủ quan và đi ngược lại tự nhiên.
Hoài Nam tử cũng tiếp thu tư tưởng "vô vi" của Pháp gia, tức là "vua nhàn, bề tôi vất vả". Theo đó, một nhà cai trị nên để các thuộc hạ làm việc mà không trực tiếp hành động, sử dụng trí tuệ và sức lực của người khác để đạt thành tựu lớn. Đây chính là lý tưởng "vô vi nhi vô bất vi" (không làm gì mà không gì không làm được). Tuy nhiên, Hoài Nam tử không ủng hộ chế độ chuyên chế khắc nghiệt của Pháp gia, mà thay vào đó ủng hộ sự tự nhiên và hài hòa của Đạo gia. Luật pháp, theo Hoài Nam tử, được tạo ra để bảo vệ lợi ích chung và kiểm soát cả người cầm quyền, không để họ vượt qua pháp luật, giống như khái niệm pháp trị hiện đại. Một vị "Chân nhân" muốn trị vì thiên hạ phải biết "an dân", và để an dân thì phải giảm bớt công việc, tiết kiệm sức dân và thực hành tiết kiệm. Điều này có nghĩa là người cai trị phải tiết chế ham muốn của mình – đó chính là "vô vi" trong chính trị. Những tư tưởng về tiết kiệm và giảm công việc này cũng là một sự ngầm phê phán chính sách tập trung quyền lực của Hán Vũ Đế và triều đình nhà Hán. Thuyết "vô vi" này cũng trở thành cơ sở để giảm bớt quyền lực tập trung của nhà vua.
Về mặt chính trị, Hoài Nam tử chủ trương rằng người cai trị cần khoan dung và hòa hợp các ý kiến khác nhau, điều này sẽ giúp duy trì sự ổn định lâu dài. Trong thiên "Tề Tục", tác phẩm mượn lời từ thiên "Tề Vật Luận" trong Nam Hoa kinh để nhấn mạnh rằng các lễ nghi và phong tục địa phương mỗi vùng đều có giá trị riêng, không có cái nào hơn cái nào. Tác phẩm chủ trương rằng không cần phải đồng nhất hóa phong tục và thể chế trong thiên hạ, mà nên để cho mỗi vùng tự do phát triển theo cách riêng của mình. Người xưa và người nay, người Hán và các dân tộc khác đều có phong tục khác biệt, nhưng tất cả đều có giá trị riêng. Nếu mỗi vùng đều được sống theo điều kiện của mình, thì dân chúng có thể sống yên vui. Nếu một vị vua cố gắng ép buộc sự đồng nhất, điều đó sẽ gây hại cho sự sống còn của xã hội. Thiên "Tề Tục" còn ngầm phản đối sự tập trung quyền lực vào trung ương và ủng hộ quyền tự do của các chư hầu, cho rằng mỗi vùng nên được tự do phát triển theo cách riêng của mình, không cần phải ép buộc thống nhất.
Hoài Nam tử cho rằng trong thế giới, những điều như họa phúc, lợi hại, được mất, thành bại tuy đối lập nhau nhưng thường xuyên chuyển hóa lẫn nhau. Sự phát triển của sự việc chính là quá trình chuyển hóa giữa các mặt đối lập này. Tác phẩm cũng chỉ trích sự suy đồi của phong tục xã hội thời bấy giờ: lễ nghĩa bị bóp méo, lời nói và hành động không chân thành, người ta chỉ tìm cách đánh bóng tên tuổi và lợi dụng lẫn nhau, dẫn đến bạn bè, người thân trở nên xa lạ, lễ nghĩa mất đi ý nghĩa thực sự. Tác phẩm phản đối những lễ giáo giả tạo, cho rằng lễ nhạc nên nhất quán từ trong ra ngoài, phù hợp với thời đại và phong tục và nên thay đổi để thích ứng với bản tính con người. Một số thiên phê phán việc con người đã bỏ qua "Đạo". Sau thời kỳ thịnh vượng và hòa hợp xa xưa, xã hội đã bước vào giai đoạn suy thoái vào cuối thời nhà Chu, tuy đặt ra lễ nhạc nhưng lại xa rời bản tính tự nhiên của con người. Tuy vậy, cũng có những thiên ca ngợi sự tiến bộ của xã hội, ủng hộ sự phát triển của văn minh, sự tích lũy tri thức và giáo hóa, khen ngợi sự đóng góp của các thánh nhân trong việc phát triển văn minh. Tác phẩm cũng ca ngợi việc nhà Hán thống nhất thiên hạ, khôi phục lại đạo đức thời Ngũ Đế.
Về bản tính con người, tác phẩm cho rằng con người vốn thuần phác, không có thiện hay ác cố định. Môi trường sống có ảnh hưởng quan trọng đến sự phát triển tính cách. Quan điểm này tương đồng với Mặc Tử và Cáo Tử, nhưng khác biệt với Mạnh Tử và Tuân Tử. Thiên "Tu Vụ" đặc biệt nhấn mạnh vai trò của môi trường và sự rèn luyện, cho rằng khả năng học hỏi và tiến bộ là điểm phân biệt con người với loài vật. Quá trình rèn luyện không chỉ giúp trau dồi bản thân mà còn là cách để kế thừa kinh nghiệm của người đi trước. Tuy nhiên, một số thiên lại cho rằng việc học hành không mang lại nhiều lợi ích, phản ánh sự pha trộn hai luồng tư tưởng đối lập của Nho gia và Đạo gia trong tác phẩm.