Tam cương ngũ thường
Lịch sử phát triển

Các tư tưởng hình thành nên Tam cương ngũ thường đã manh nha từ thời Tiên Tần, nhưng khái niệm Tam cương ngũ thường với đầy đủ nội dung chỉ bắt đầu được định hình rõ ràng vào thời Tây Hán. Khổng Tử nhấn mạnh vai trò của đạo đức trong việc trị nước và giữ gìn trật tự xã hội, nhưng chưa trực tiếp dùng thuật ngữ "Tam cương, Ngũ thường". Học thuyết của ông xoay quanh đức Nhân (lòng nhân ái) và các đức tính nền tảng khác như Lễ, Trí, Dũng. Ông cũng đề cập đến Ngũ luân (năm mối quan hệ xã hội cơ bản): "Phụ tử hữu thân, quân thần hữu nghĩa, phu phụ hữu biệt, huynh đệ hữu tự, bằng hữu hữu tín", nghĩa là cha con thì có tình thân, vua tôi thì có nghĩa, vợ chồng có phân biệt, anh em có thứ tự, bạn bè có sự tin cậy​. Tư tưởng về năm quan hệ này đặt nền móng cho quan niệm luân lý Nho giáo, trong đó ba mối quan hệ đầu (vua tôi, cha con, vợ chồng) được coi là hệ trọng nhất.
Mạnh Tử, người nối tiếp Khổng Tử, đã phát triển thêm các luận điểm về tính thiện trong bản tính con người. Ông đề xướng thuyết "Tứ đoan" (bốn mầm thiện), từ đó xác lập bốn đức hạnh cốt lõi là Nhân, Nghĩa, Lễ, Trí​. Bốn đức này thường được gọi là "Tứ đức" trong tư tưởng Mạnh Tử, và được xem như các chuẩn mực đạo đức cơ bản nhất phản ánh bản tính lương thiện bẩm sinh của con người​. Tuy nhiên, thời Mạnh Tử, khái niệm Tín vẫn chưa được đưa vào nhóm đức hạnh chính.
Đến thời Tây Hán, học giả Đổng Trọng Thư mới chính thức kết hợp các quan niệm trên thành học thuyết Tam cương Ngũ thường hoàn chỉnh​. Trong bộ sách Xuân Thu phồn lộ (春秋繁露), Đổng Trọng Thư đã đề xuất rõ "Tam cương" gồm ba mối quan hệ quân-thần, phụ-tử, phu-thê với yêu cầu tuyệt đối phục tùng của bề tôi, con cái, người vợ đối với vua, cha, chồng​. Ông đồng thời nhấn mạnh vai trò nêu gương đạo đức của người đứng đầu trong mỗi quan hệ ấy (vua, cha, chồng phải là mẫu mực về đạo đức cho bề dưới)​. Về Ngũ thường, Đổng Trọng Thư kế thừa bốn đức Nhân, Nghĩa, Lễ, Trí của Mạnh Tử và bổ sung thêm đức Tín làm hoàn thiện hệ thống năm đức hạnh cơ bản của Nho giáo​. Việc đưa thêm yếu tố "Tín" đã được Đổng Trọng Thư luận chứng và khẳng định trong bối cảnh ông xây dựng học thuyết "đức trị" (trị nước bằng đạo đức) thời Hán. Từ đây, thuật ngữ "Ngũ thường" (nhân, nghĩa, lễ, trí, tín) mới được chính thức nêu ra và trở thành quan niệm đạo đức căn bản của xã hội phong kiến Trung Quốc​.
Sau Đổng Trọng Thư, học thuyết Tam cương Ngũ thường được các triều đại chấp nhận và phát triển thành hệ ý thức thống trị. Thời Đường – Tống, Nho giáo (đặc biệt là Lý học Tống Minh) tiếp tục đề cao cương thường như trụ cột luân lý xã hội, kết hợp với thuyết thiên lý và lễ giáo để củng cố trật tự phong kiến. Các nhà Lý học đời Tống – Minh như Chu Hi vẫn nhấn mạnh ngũ thường là những phẩm chất đạo đức phổ quát của con người, đồng thời phân tích sâu hơn mối quan hệ giữa các đức​. Ở giai đoạn này, đã có sự đồng thuận rộng rãi rằng năm đức Nhân, Nghĩa, Lễ, Trí, Tín là quan trọng bậc nhất, chi phối mọi hành vi đạo đức của người quân tử.
Bước vào cận đại và hiện đại, khi các trật tự cũ lung lay và phương Tây du nhập tư tưởng mới, quan niệm Tam cương ngũ thường dần bị thách thức. Ở Trung Quốc, các nhà cải cách cuối thế kỷ 19 như Khang Hữu Vi từng tìm cách diễn giải lại Nho giáo cho phù hợp thời đại, nhưng phong trào Ngũ Tứ (1919) và những người như Trần Độc Tú, Lỗ Tấn đã kịch liệt phê phán đạo đức "cương thường" mà họ cho là trói buộc, kìm hãm xã hội Trung Hoa. Tại Việt Nam, từ đầu thế kỷ 20, các sĩ phu duy tân và sau này là các trí thức Cộng hòa, Mác-xít cũng phê phán nặng nề những hủ tục và tư tưởng phong kiến, trong đó có tam cương và đạo "trọng nam khinh nữ" của Nho giáo. Dù vậy, một bộ phận xã hội vẫn tiếp tục duy trì hoặc tôn trọng một số giá trị Ngũ thường như trọng chữ tín, đề cao nhân, nghĩa, lễ, xem đó là các giá trị đạo đức truyền thống cần giữ gìn. Nhìn chung, từ giữa thế kỷ 20 trở đi, vai trò chi phối của Tam cương ngũ thường trong đời sống xã hội đã suy giảm nhiều, nhường chỗ cho các hệ giá trị hiện đại hơn, tuy ảnh hưởng văn hóa của nó chưa hoàn toàn biến mất.[cần dẫn nguồn]