stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Giải vô địch bóng đá thế giới 1974

| 1974 FIFA World Cup - West Germany Fußball-Weltmeisterschaft 1974 |
| --- | --- |

Chi tiết giải đấu
Nước chủ nhà: Tây Đức
Thời gian: 13 tháng 6 – 7 tháng 7
Số đội: 16 (từ 5 liên đoàn)
Địa điểm thi đấu: 9 (tại 9 thành phố chủ nhà)
Vị trí chung cuộc
Vô địch:  Tây Đức (lần thứ 2)
Á quân:  Hà Lan
Hạng ba:  Ba Lan
Hạng tư:  Brasil
Thống kê giải đấu
Số trận đấu: 38
Số bàn thắng: 97 (2,55 bàn/trận)
Số khán giả: 1.865.753 (49.099 khán giả/trận)
Vua phá lưới:  Grzegorz Lato (7 bàn)
Cầu thủ xuất sắc nhất:  Johan Cruyff
Cầu thủ trẻ xuất sắc nhất:  Władysław Żmuda
Thủ môn xuất sắc nhất:  Sepp Maier
Đội đoạt giải phong cách:  Tây Đức
← 1970 1978 → 
Giải vô địch bóng đá thế giới 1974 là lần tổ chức thứ mười của Giải vô địch bóng đá thế giới, diễn ra tại Tây Đức từ ngày 13 tháng 6 đến ngày 7 tháng 7 năm 1974. Đây là lần thứ sáu giải đấu được tổ chức tại châu Âu sau các năm 1934 tại Ý, 1938 tại Pháp, 1954 tại Thụy Sĩ, 1958 tại Thụy Điển và 1966 tại Anh, và  là lần đầu tiên chiếc cúp mới được giới thiệu thay thế Cúp Jules Rimet.
Linh vật chính thức của giải đấu là Tip và Tap, hai chú bé mặc áo đồng phục của Đội tuyển bóng đá quốc gia Tây Đức với dòng chữ WM (viết tắt của Weltmeisterschaft trong tiếng Đức, đồng nghĩa World Cup) và con số 74 đại diện cho năm tổ chức giải đấu.
Đội chủ nhà Tây Đức đã đoạt chức vô địch lần này sau khi đánh bại Hà Lan 2–1 trong trận chung kết trên  sân vận động Olympic ở München.
Vòng loại

99 đội bóng tham dự vòng tuyển và được chia theo các châu lục để chọn ra 14 đội vào vòng chung kết cùng với nước chủ nhà Tây Đức và đội đương kim vô địch thế giới Brasil.
Các sân vận động

| München  | Tây Berlin  | Hamburg  |
| --- | --- | --- |
| Olympiastadion  | Olympiastadion  | Volksparkstadion  |
| Sức chứa: 77.573  | Sức chứa: 86.000  | Sức chứa: 61.300  |
 
| Dortmund  | Düsseldorf  | Gelsenkirchen  |
| Westfalenstadion  | Rheinstadion  | Parkstadion  |
| Sức chứa: 53.600  | Sức chứa: 70.100  | Sức chứa: 72.000  |
 
| Frankfurt  | Hannover  | Stuttgart  |
| Waldstadion  | Niedersachsenstadion  | Neckarstadion  |
| Sức chứa: 62.200  | Sức chứa: 60.400  | Sức chứa: 72.200  |
 
Tây Berlin
Dortmund
Düsseldorf
Frankfurt
Gelsenkirchen
Hamburg
Hannover
München
Stuttgart
Trọng tài

| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
|  AFC  Jafar Namdar   Govindasamy Suppiah CAF  Mahmoud Mustafa Kamel   Youssou N'Diaye CONCACAF  Alfonso González Archundia   Werner Winsemann CONMEBOL  Ramón Barreto   Omar Delgado Gómez   |   Vicente Llobregat   Armando Marques   Luis Pestarino   Edison Peréz-Núñez UEFA  Aurelio Angonese   Doğan Babacan   Bob Davidson   Rudi Glöckner   Pavel Kasakov   Erich Linemayr   Vital Loraux   Károly Palotai   |   Nicolae Rainea   Pablo Sánchez Ibáñez   Rudolf Scheurer   Gerhard Schulenburg   Jack Taylor   Clive Thomas   Kurt Tschenscher   Arie van Gemert   Hans-Joachim Weyland OFC  Tony Boskovic   |
Phân nhóm

| Nhóm 1: Tây Âu | Nhóm 2: Đông Âu | Nhóm 3: Nam Mỹ | Nhóm 4: Các đội còn lại |
| --- | --- | --- | --- |
|   Tây Đức (chủ nhà)   Ý   Hà Lan   Scotland |   Bulgaria   Đông Đức   Ba Lan   Nam Tư |   Brasil (đương kim vô địch)   Argentina   Chile   Uruguay |   Úc   Haiti   Thụy Điển   Zaire |
Vòng bảng > Bảng 1

| Đội | Tr | T | H | B | BT | BB | HS | Đ |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  Đông Đức | 3 | 2 | 1 | 0 | 4 | 1 | +3 | 5 |
|  Tây Đức | 3 | 2 | 0 | 1 | 4 | 1 | +3 | 4 |
|  Chile | 3 | 0 | 2 | 1 | 1 | 2 | −1 | 2 |
|  Úc | 3 | 0 | 1 | 2 | 0 | 5 | −5 | 1 |
14 tháng 6 năm 1974
16:00 UTC+2
| Tây Đức  | 1–0 |  Chile |
| --- | --- | --- |
| Breitner  18' | Chi tiết |  |
Khán giả: 81.100
Trọng tài: Doğan Babacan (Thổ Nhĩ Kỳ)
14 tháng 6 năm 1974
19:30 UTC+2
| Đông Đức  | 2–0 |  Úc |
| --- | --- | --- |
| Curran  58' (l.n.) Streich  72' | Chi tiết |  |
Khán giả: 17.000
Trọng tài: Youssou N'Diaye (Sénégal)
18 tháng 6 năm 1974
16:00 UTC+2
| Úc  | 0–3 |  Tây Đức |
| --- | --- | --- |
|  | Chi tiết | Overath  12' Cullmann  34' Müller  53' |
Khán giả: 53.300
Trọng tài: Mahmoud Mustafa Kamel (Ai Cập)
18 tháng 6 năm 1974
19:30 UTC+2
| Chile  | 1–1 |  Đông Đức |
| --- | --- | --- |
| Ahumada  69' | Report | Hoffmann  55' |
Khán giả: 28.300
Trọng tài: Aurelio Angonese (Ý)
22 tháng 6 năm 1974
16:00 UTC+2
| Úc  | 0–0 |  Chile |
| --- | --- | --- |
|  | Chi tiết |  |
Khán giả: 17.400
Trọng tài: Jafar Namdar (Iran)
22 tháng 6 năm 1974
19:30 UTC+2
| Đông Đức  | 1–0 |  Tây Đức |
| --- | --- | --- |
| Sparwasser  77' | Chi tiết |  |
Khán giả: 60.200
Trọng tài:  Ramón Barreto (Uruguay)
Vòng bảng > Bảng 2

| Đội | Tr | T | H | B | BT | BB | HS | Đ |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  Nam Tư | 3 | 1 | 2 | 0 | 10 | 2 | +8 | 4 |
|  Brasil | 3 | 1 | 2 | 0 | 3 | 0 | +3 | 4 |
|  Scotland | 3 | 1 | 2 | 0 | 3 | 1 | +2 | 4 |
|  Zaire | 3 | 0 | 0 | 3 | 1 | 14 | −13 | 0 |
13 tháng 6 năm 1974
17:00 UTC+2
| Brasil  | 0–0 |  Nam Tư |
| --- | --- | --- |
|  | Chi tiết |  |
Khán giả: 62.000
Trọng tài: Rudolf Scheurer (Thụy Sĩ)
14 tháng 6 năm 1974
19:30 UTC+2
| Zaire  | 0–2 |  Scotland |
| --- | --- | --- |
|  | Chi tiết | Lorimer  26' Jordan  34' |
Khán giả: 27.000
Trọng tài: Gerhard Schulenburg (Tây Đức)
18 tháng 6 năm 1974
19:30 UTC+2
| Nam Tư  | 9–1 |  Zaire |
| --- | --- | --- |
| Bajević  8', 30', 81' Džajić  14' Šurjak  18' Katalinski  22' Bogićević  35' Oblak  61' Petković  65' | Chi tiết |  Tisserand  90+2' |
Khán giả: 31.700
Trọng tài: Omar Delgado Gómez (Colombia)
18 tháng 6 năm 1974
19:30 UTC+2
| Scotland  | 0–0 |  Brasil |
| --- | --- | --- |
|  | Chi tiết |  |
Khán giả: 62.000
Trọng tài: Arie van Gemert (Hà Lan)
22 tháng 6 năm 1974
16:00 UTC+2
| Scotland  | 1–1 |  Nam Tư |
| --- | --- | --- |
| Jordan  88' | Chi tiết | Karasi  81' |
Khán giả: 56.000
Trọng tài: Alfonso González Archundia (Mexico)
22 tháng 6 năm 1974
16:00 UTC+2
| Zaire  | 0–3 |  Brasil |
| --- | --- | --- |
|  | Chi tiết | Jairzinho  12' Rivellino  66' Valdomiro  79' |
Khán giả: 36.200
Trọng tài: Nicolae Rainea (Romania)
Vòng bảng > Bảng 3

| Đội | Tr | T | H | B | BT | BB | HS | Đ |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  Hà Lan | 3 | 2 | 1 | 0 | 6 | 1 | +5 | 5 |
|  Thụy Điển | 3 | 1 | 2 | 0 | 3 | 0 | +3 | 4 |
|  Bulgaria | 3 | 0 | 2 | 1 | 2 | 5 | −3 | 2 |
|  Uruguay | 3 | 0 | 1 | 2 | 1 | 6 | −5 | 1 |
15 tháng 6 năm 1974
16:00 UTC+2
| Uruguay  | 0–2 |  Hà Lan |
| --- | --- | --- |
|  | Chi tiết | Rep  7', 86' |
Khán giả: 55.100
Trọng tài: Károly Palotai (Hungary)
15 tháng 6 năm 1974
16:00 UTC+2
| Thụy Điển  | 0–0 |  Bulgaria |
| --- | --- | --- |
|  | Chi tiết |  |
Khán giả: 23.800
Trọng tài: Edison Perez Nunez (Peru)
19 tháng 6 năm 1974
19:30 UTC+2
| Bulgaria  | 1–1 |  Uruguay |
| --- | --- | --- |
| Bonev  75' | Chi tiết | Pavoni  87' |
Khán giả: 13.400
Trọng tài: Jack Taylor (Anh)
19 tháng 6 năm 1974
19:30 UTC+2
| Hà Lan  | 0–0 |  Thụy Điển |
| --- | --- | --- |
|  | Chi tiết |  |
Khán giả: 53.700
Trọng tài: Werner Winsemann (Canada)
23 tháng 6 năm 1974
16:00 UTC+2
| Bulgaria  | 1–4 |  Hà Lan |
| --- | --- | --- |
| Krol  78' (l.n.) | Chi tiết | Neeskens  5' (ph.đ.), 44' (ph.đ.) Rep  71' de Jong  88' |
Khán giả: 53.300
Trọng tài: Tony Boskovic (Úc)
23 tháng 6 năm 1974
16:00 UTC+2
| Thụy Điển  | 3–0 |  Uruguay |
| --- | --- | --- |
| Edström  46', 77' Sandberg  74' | Chi tiết |  |
Khán giả: 28.300
Trọng tài: Erich Linemayr (Áo)
Vòng bảng > Bảng 4

| Đội | Tr | T | H | B | BT | BB | HS | Đ |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  Ba Lan | 3 | 3 | 0 | 0 | 12 | 3 | +9 | 6 |
|  Argentina | 3 | 1 | 1 | 1 | 7 | 5 | +2 | 3 |
|  Ý | 3 | 1 | 1 | 1 | 5 | 4 | +1 | 3 |
|  Haiti | 3 | 0 | 0 | 3 | 2 | 14 | −12 | 0 |
15 tháng 6 năm 1974
18:00 UTC+2
| Ý  | 3–1 |  Haiti |
| --- | --- | --- |
| Rivera  52' Benetti  66' Anastasi  79' | Chi tiết | Sanon  46' |
Khán giả: 53.000
Trọng tài: Vicente Llobregat (Venezuela)
15 tháng 6 năm 1974
18:00 UTC+2
| Ba Lan  | 3–2 |  Argentina |
| --- | --- | --- |
| Lato  7', 62' Szarmach  8' | Chi tiết | Heredia  60' Babington  66' |
Khán giả: 32.700
Trọng tài: Clive Thomas (Wales)
19 tháng 6 năm 1974
19:30 UTC+2
| Argentina  | 1–1 |  Ý |
| --- | --- | --- |
| Houseman  20' | Chi tiết | Perfumo  35' (l.n.) |
Khán giả: 70.100
Trọng tài: Pavel Kazakov (Liên Xô)
19 tháng 6 năm 1974
19:30 UTC+2
| Haiti  | 0–7 |  Ba Lan |
| --- | --- | --- |
|  | Chi tiết | Lato  17', 87' Deyna  18' Szarmach  30', 34', 50' Gorgoń  31' |
Khán giả: 25.300
Trọng tài: Govindasamy Suppiah (Singapore)
23 tháng 6 năm 1974
16:00 UTC+2
| Argentina  | 4–1 |  Haiti |
| --- | --- | --- |
| Yazalde  15', 68' Houseman  18' Ayala  55' | Chi tiết | Sanon  63' |
Khán giả: 25.900
Trọng tài: Pablo Sánchez Ibáñez (Tây Ban Nha)
23 tháng 6 năm 1974
16:00 UTC+2
| Ba Lan  | 2–1 |  Ý |
| --- | --- | --- |
| Szarmach  38' Deyna  44' | Chi tiết | Capello  85' |
Khán giả: 70.100
Trọng tài: Hans-Joachim Weyland (Tây Đức)
Vòng 2 > Bảng A

| Đội | Tr | T | H | B | BT | BB | HS | Đ |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  Hà Lan | 3 | 3 | 0 | 0 | 8 | 0 | +8 | 6 |
|  Brasil | 3 | 2 | 0 | 1 | 3 | 3 | 0 | 4 |
|  Đông Đức | 3 | 0 | 1 | 2 | 1 | 4 | −3 | 1 |
|  Argentina | 3 | 0 | 1 | 2 | 2 | 7 | −5 | 1 |
26 tháng 6 năm 1974
19:30 UTC+2
| Hà Lan  | 4–0 |  Argentina |
| --- | --- | --- |
| Cruyff  11', 90' Krol  25' Rep  73' | Chi tiết |  |
Khán giả: 56.548
Trọng tài: Bob Davidson (Scotland)
26 tháng 6 năm 1974
19:30 UTC+2
| Brasil  | 1–0 |  Đông Đức |
| --- | --- | --- |
| Rivellino  60' | Chi tiết |  |
Khán giả: 59.863
Trọng tài: Clive Thomas (Wales)
30 tháng 6 năm 1974
16:00 UTC+2
| Argentina  | 1–2 |  Brasil |
| --- | --- | --- |
| Brindisi  35' | Chi tiết | Rivellino  32' Jairzinho  49' |
Khán giả: 39.400
Trọng tài: Vital Loraux (Bỉ)
30 tháng 6 năm 1974
16:00 UTC+2
| Đông Đức  | 0–2 |  Hà Lan |
| --- | --- | --- |
|  | Chi tiết | Neeskens  7' Rensenbrink  59' |
Khán giả: 68.348
Trọng tài: Rudolf Scheurer (Thụy Sĩ)
3 tháng 7 năm 1974
19:30 UTC+2
| Argentina  | 1–1 |  Đông Đức |
| --- | --- | --- |
| Houseman  20' | Chi tiết | Streich  14' |
Khán giả: 54.254
Trọng tài: Jack Taylor (Anh)
3 tháng 7 năm 1974
19:30 UTC+2
| Hà Lan  | 2–0 |  Brasil |
| --- | --- | --- |
| Neeskens  50' Cruyff  65' | Chi tiết |  |
Khán giả: 53.700
Trọng tài: Kurt Tschenscher (Tây Đức)
Vòng 2 > Bảng B

| Đội | Tr | T | H | B | BT | BB | HS | Đ |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  Tây Đức | 3 | 3 | 0 | 0 | 7 | 2 | +5 | 6 |
|  Ba Lan | 3 | 2 | 0 | 1 | 3 | 2 | +1 | 4 |
|  Thụy Điển | 3 | 1 | 0 | 2 | 4 | 6 | −2 | 2 |
|  Nam Tư | 3 | 0 | 0 | 3 | 2 | 6 | −4 | 0 |
26 tháng 6 năm 1974
16:00 UTC+2
| Nam Tư  | 0–2 |  Tây Đức |
| --- | --- | --- |
|  | Chi tiết | Breitner  39' Müller  82' |
Khán giả: 67.385
Trọng tài: Armando Marques (Brasil)
26 tháng 6 năm 1974
19:30 UTC+2
| Thụy Điển  | 0–1 |  Ba Lan |
| --- | --- | --- |
|  | Report | Lato  43' |
Khán giả: 44.955
Trọng tài: Ramón Barreto (Uruguay)
30 tháng 6 năm 1974
16:00 UTC+2
| Ba Lan  | 2–1 |  Nam Tư |
| --- | --- | --- |
| Deyna  24' (ph.đ.) Lato  62' | Chi tiết | Karasi  43' |
Khán giả: 58.000
Trọng tài: Rudi Glöckner (Đông Đức)
30 tháng 6 năm 1974
19:30 UTC+2
| Tây Đức  | 4–2 |  Thụy Điển |
| --- | --- | --- |
| Overath  51' Bonhof  52' Grabowski  76' Hoeneß  89' (ph.đ.) | Chi tiết | Edström  24' Sandberg  53' |
Khán giả: 67.800
Trọng tài: Pavel Kazakov (Liên Xô)
3 tháng 7 năm 1974
16:30 UTC+2
| Ba Lan  | 0–1 |  Tây Đức |
| --- | --- | --- |
|  | Chi tiết | Müller  76' |
Khán giả: 62.000
Trọng tài: Erich Linemayr (Áo)
3 tháng 7 năm 1974
19:30 UTC+2
| Thụy Điển  | 2–1 |  Nam Tư |
| --- | --- | --- |
| Edström  29' Torstensson  85' | Chi tiết | Šurjak  27' |
Khán giả: 41.300
Trọng tài: Luis Pestarino (Argentina)
Vòng 2 > Tranh hạng ba

6 tháng 7 năm 1974
16:00 UTC+2
| Brasil  | 0–1 |  Ba Lan |
| --- | --- | --- |
|  | Chi tiết | Lato  76' |
Khán giả: 77.100
Trọng tài: Aurelio Angonese (Ý)
Vòng 2 > Chung kết

Bài chi tiết: Trận chung kết Giải vô địch bóng đá thế giới 1974
7 tháng 7 năm 1974
16:00 UTC+2
| Hà Lan  | 1–2 |  Tây Đức |
| --- | --- | --- |
| Neeskens  2' (ph.đ.) | Chi tiết | Breitner  25' (ph.đ.) Müller  43' |
Khán giả: 78.200
Trọng tài: Jack Taylor (Anh)
Danh sách cầu thủ ghi bàn

| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
|  7 bàn  Grzegorz Lato   |  5 bàn  Johan Neeskens   Andrzej Szarmach   |  4 bàn  Johnny Rep   Ralf Edström   Gerd Müller   |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
|   René Houseman   Rivellino   |   Johan Cruyff   Kazimierz Deyna   |   Paul Breitner   Dušan Bajević   |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
|   Héctor Yazalde   Jairzinho   Joachim Streich   |   Emmanuel Sanon   Joe Jordan   Roland Sandberg   |   Wolfgang Overath   Stanislav Karasi   Ivica Šurjak   |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
|   Rubén Ayala   Carlos Babington   Miguel Ángel Brindisi   Ramón Heredia   Valdomiro   Hristo Bonev   Sergio Ahumada   Martin Hoffmann   Jürgen Sparwasser   Pietro Anastasi   |   Romeo Benetti   Fabio Capello   Gianni Rivera   Theo de Jong   Ruud Krol   Rob Rensenbrink   Jerzy Gorgoń   Peter Lorimer   Conny Torstensson   Ricardo Pavoni   |   Rainer Bonhof   Bernhard Cullmann   Jürgen Grabowski   Uli Hoeneß   Vladislav Bogićević   Dragan Džajić   Josip Katalinski   Branko Oblak   Ilija Petković   Marcel Tisserand   |
Roberto Perfumo (trận gặp Ý)
Colin Curran (trận gặp Đông Đức)
Ruud Krol (trận gặp Bulgaria)
Bảng xếp hạng giải đấu

| R | Đội | G | P | T | H | B | BT | BB | HS | Đ>  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |

| 1 |  Tây Đức | 1/B | 7 | 6 | 0 | 1 | 13 | 4 | +9 | 12 |
| 2 |  Hà Lan | 3/A | 7 | 5 | 1 | 1 | 15 | 3 | +12 | 11 |
| 3 |  Ba Lan | 4/B | 7 | 6 | 0 | 1 | 16 | 5 | +11 | 12 |
| 4 |  Brasil | 2/A | 7 | 3 | 2 | 2 | 6 | 4 | +2 | 8 |
Bị loại ở vòng 2
| 5 |  Thụy Điển | 3/B | 6 | 2 | 2 | 2 | 7 | 6 | +1 | 6 |
| 6 |  Đông Đức | 1/A | 6 | 2 | 2 | 2 | 5 | 5 | 0 | 6 |
| 7 |  Nam Tư | 2/B | 6 | 1 | 2 | 3 | 12 | 7 | +5 | 4 |
| 8 |  Argentina | 4/A | 6 | 1 | 2 | 3 | 9 | 12 | −3 | 4 |
Bị loại ở vòng 1
| 9 |  Scotland | 2 | 3 | 1 | 2 | 0 | 3 | 1 | +2 | 4 |
| 10 |  Ý | 4 | 3 | 1 | 1 | 1 | 5 | 4 | +1 | 3 |
| 11 |  Chile | 1 | 3 | 0 | 2 | 1 | 1 | 2 | −1 | 2 |
| 12 |  Bulgaria | 3 | 3 | 0 | 2 | 1 | 2 | 5 | −3 | 2 |
| 13 |  Uruguay | 3 | 3 | 0 | 1 | 2 | 1 | 6 | −5 | 1 |
| 14 |  Úc | 1 | 3 | 0 | 1 | 2 | 0 | 5 | −5 | 1 |
| 15 |  Haiti | 4 | 3 | 0 | 0 | 3 | 2 | 14 | −12 | 0 |
| 16 |  Zaire | 2 | 3 | 0 | 0 | 3 | 1 | 14 | −13 | 0 |
Các địa điểm tổ chức World Cup 1974
Các đội tham dự vòng chung kết
Trận đấu giữa Tây Đức và Úc
Jairzinho trong trận đấu với Zaire
Capello (số 8) trong trận đấu với Haiti
Cú đánh đầu của Joachim Streich (Đông Đức) vào lưới Argentina
Chăm Pa

Champa (tiếng Phạn: चम्पा, Tiếng Trung: 占婆 Chiêm Bà, tiếng Chăm: ꨌꩌꨚ) hay Chiêm Thành (占城) là một quốc gia cổ từng tồn tại độc lập liên tục qua các thời kỳ từ năm 192 đến năm 1832. Cương vực của Chăm Pa lúc mở rộng nhất tương ứng với miền Trung Việt Nam ngày nay, trải dài từ dãy núi Hoành Sơn, Quảng Bình ở phía Bắc cho đến Bình Thuận ở phía nam và từ biển Đông cho đến tận miền núi phía tây của nước Lào ngày nay.
Qua một số danh xưng Lâm Ấp, Panduranga, Chăm Pa trên phần đất nay thuộc miền Trung Việt Nam. Văn hóa Chăm Pa chịu ảnh hưởng của văn hóa Ấn Độ và Java, đã từng phát triển rực rỡ với những đỉnh cao nghệ thuật là phong cách Đồng Dương và phong cách Mỹ Sơn  mà nhiều di tích đền tháp và các công trình điêu khắc đá, đặc biệt là các hiện vật có hình linga vẫn còn tồn tại cho đến ngày nay, cho thấy ảnh hưởng của Ấn Độ giáo và Phật giáo là hai tôn giáo chính của chủ nhân vương quốc Chăm Pa khi xưa.
Chăm Pa hưng thịnh nhất vào thế kỷ 9 và 10 và sau đó dần dần suy yếu dưới sức ép của các vương triều Đại Việt từ phía Bắc và các cuộc chiến tranh với Đế quốc Khmer. Năm 1471, Chăm Pa chịu thất bại nặng nề trước Đại Việt và bị mất phần lớn lãnh thổ phía bắc vào Đại Việt. Phần lãnh thổ còn lại của Chăm Pa bị chia nhỏ thành các tiểu quốc, và sau đó tiếp tục dần dần bị các chúa Nguyễn thôn tính và đến năm 1832 toàn bộ vương quốc chính thức bị sáp nhập vào Việt Nam dưới triều vua Minh Mạng.
Lịch sử

Bài chi tiết: Lịch sử Chăm Pa
Xem thêm: Người Chăm
Lịch sử vương quốc Chăm Pa được khôi phục dựa trên ba nguồn sử liệu chính:
Các di tích còn lại bao gồm các công trình đền tháp xây bằng gạch còn nguyên vẹn cũng như đã bị phá hủy và cả các công trình chạm khắc đá.
Các văn bản còn lại bằng tiếng Chăm và tiếng Phạn trên các bia và bề mặt các công trình bằng đá
Các sách sử của Việt Nam và Trung Quốc, các văn bản ngoại giao, và các văn bản khác liên quan còn lại.
Vương quốc Chăm Pa không phải là một quốc gia có thể chế chính trị "Trung ương tập quyền" mà là một dạng nhà nước liên bang gồm tộc người Chăm theo Đạo Bàlamôn, Phật giáo và Hồi giáo chiếm đa số và một số tộc người nhỏ hơn ở vùng núi Đêga Tây Nguyên điển hình cùng ngôn ngữ như Êđê, Giarai đã từng là cư dân vùng trung Chămpa duy trì tín ngưỡng dân gian Nam Đảo bản địa, nay hầu hết chuyển sang Kitô giáo từ giữa thế kỷ 19. Có những nguồn tài liệu cho biết Chăm Pa có thể được kết hợp từ bốn tiểu quốc là Amaravati, Vijaya, Kauthara và Panduranga. Mỗi tiểu quốc đều có thể chế chính trị theo hình thức tự trị và có quyền ly khai khỏi liên bang để xây dựng quốc gia riêng độc lập. Vương quốc Chăm Pa đã trải qua nhiều triều đại với nhiều lần dời đô từ Bắc vào Nam và ngược lại.
Theo sử thi người Chăm, dân tộc chính của Chăm Pa là tộc người Chăm được chia thành hai nhóm: Chăm ở phía bắc và Chăm ở phía nam. Nhóm Nam Chăm thuộc bộ tộc Cau (Kramuta Vanusa) và nhóm Bắc Chăm thuộc bộ tộc Dừa (Naeikela Vanusa). Hai bộ tộc này vừa liên minh với nhau, vừa cạnh tranh nhau quyền đứng đầu Vương quốc Chăm Pa.
Lịch sử > Thời tiền sử

Người dân Chăm Pa có nguồn gốc Mã Lai-Polynesia di cư đến đất liền Đông Nam Á từ Borneo vào thời đại văn hóa Sa Huỳnh ở thế kỷ 1 và 2 trước Công nguyên. Qua quan sát đồ đất nung, đồ thủ công và đồ tùy táng đã phát hiện thấy có một sự chuyển đổi liên tục từ những địa điểm khảo cổ như hang động Niah ở Sarawak, Đông Malaysia. Các địa điểm văn hóa Sa Huỳnh rất phong phú đồ sắt trong khi nền văn hóa Đông Sơn cùng thời kỳ ở miền Bắc Việt Nam và các nơi khác trong khu vực Đông Nam Á lại chủ yếu là đồ đồng. Ngôn ngữ Chăm thuộc ngữ hệ Nam Đảo.
Lịch sử > Văn hóa Sa Huỳnh

Bài chi tiết: Văn hóa Sa Huỳnh
Văn hóa Sa Huỳnh là xã hội tiền sử thuộc thời đại kim khí tại khu vực ven biển miền Trung Việt Nam. Năm 1909, đã phát hiện khoảng 200 lọ được chôn ở Sa Huỳnh, một làng ven biển ở nam Quảng Ngãi. Từ đó đến nay đã phát hiện được rất nhiều hiện vật ở khoảng 50 địa điểm khảo cổ. Sa Huỳnh có đặc điểm văn hóa thời đại đồ đồng rất đặc trưng với phong cách riêng thể hiện qua các hiện vật như rìu, dao và đồ trang sức. Việc định tuổi theo phương pháp phóng xạ cacbon đã xếp văn hóa Sa Huỳnh đồng thời với văn hóa Đông Sơn, tức khoảng thiên niên kỷ 1 trước Công nguyên. Người Chăm bắt đầu cư trú tại đồng bằng ven biển miền Trung Việt Nam từ khoảng năm 200. Lúc này người Chăm đã tiếp thu các yếu tố của văn hóa tôn giáo và chính trị của Ấn Độ. Các nghiên cứu khảo cổ học của các tác giả Việt Nam đã cho thấy người Chăm chính là hậu duệ về mặt ngôn ngữ và văn hóa của người Sa Huỳnh cổ. Các hiện vật khảo cổ của người Sa Huỳnh đã cho thấy họ đã là những người thợ thủ công rất khéo tay và đã sản xuất ra nhiều đồ trang sức và vật dụng trang trí bằng đá và thủy tinh. Phong cách trang sức Sa Huỳnh còn phát hiện thấy ở Thái Lan, Đài Loan và Philippines cho thấy họ đã buôn bán với các nước láng giềng ở Đông Nam Á cả bằng đường biển và đường bộ. Các nhà khảo cổ cũng quan sát thấy các hiện vật bằng sắt đã được người Sa Huỳnh sử dụng trong khi người Đông Sơn láng giềng vẫn còn chủ yếu sử dụng đồ đồng.
Lịch sử > Lâm Ấp (192 - 757)

Bài chi tiết: Lâm Ấp
Theo sử liệu Trung Quốc, quốc gia cổ Chăm Pa đã được biết đến đầu tiên với sự ra đời và tồn tại của Vương triều Sinhapura hay còn gọi là vương quốc Lâm Ấp (Liu) mà vị vua đầu tiên là Khu Liên, bắt đầu từ năm 192 ở khu vực Huế ngày nay, sau cuộc khởi nghĩa của người dân địa phương chống lại nhà Hán. Trong nhiều thế kỷ sau đó, quân đội Trung Quốc đã nhiều lần cố gắng chiếm lại khu vực này nhưng không thành công. Vào thế kỷ 4, từ nước láng giềng Phù Nam ở phía tây và nam, Lâm Ấp nhanh chóng hấp thu nền văn minh Ấn Độ. Đây chính là giai đoạn mà người Chăm đã bắt đầu có các văn bản mô tả trên đá bằng chữ Phạn và bằng chữ Chăm, và họ đã có bộ chữ cái hoàn chỉnh để ghi lại tiếng nói của người Chăm.
Vị vua đầu tiên được mô tả trong văn bia là Bhadravarman, cai trị từ năm 349 đến 361 ở kinh đô Kandapurpura (Phật Thệ) thuộc Huế ngày nay. Tại thánh địa Mỹ Sơn, vua Bhadravarman đã xây dựng nên ngôi đền thờ thần có tên là Bhadresvara, cái tên là sự kết hợp giữa tên của nhà vua và tên của thần Shiva, vị thần của các thần trong Ấn Độ giáo. Việc thờ vua như thờ thần, chẳng hạn như thờ với tên thần Bhadresvara hay các tên khác vẫn tiếp diễn trong các thế kỷ sau đó.
Đầu năm 2013, các nhà khảo cổ công bố phát hiện khu di tích thành cổ tại làng Viên Thành, thôn Trung Đông, xã Duy Trung, huyện Duy Xuyên. Đoạn tường thành dài khoảng 20 m, bề ngang 2 m đắp bằng đất sét; cùng các hiện vật khác như Kendi. Nhóm khảo cổ nhận định đây là khu thành bao bọc quanh kinh đô Sinhapura của Vương quốc Chăm Pa, được xây dựng khoảng thế kỷ 4-5.
Vào khoảng những năm 620, các vua Lâm Ấp đã cử nhiều sứ thần sang nhà Đường và xin được làm nước phiên thuộc của Trung Quốc. Các tài liệu Trung Quốc ghi nhận cái chết của vị vua cuối cùng của Lâm Ấp là vào khoảng năm 756. Vào cuối thời kỳ này, sử sách Trung Quốc vẫn ghi Chăm Pa là Lâm Âp, tuy nhiên, những cái tên như vậy đã được người Chăm sử dụng muộn nhất là đến năm 629, và người Khmer đã dùng muộn nhất là đến năm 657.
Sách sử Trung Hoa như sách Thông điển còn ghi nhận một loạt các quốc gia phía Nam Lâm Ấp như Tây Đồ (Trà Kiệu), Ba Liêu (Châu Sa), Khuất Đồ Kiển (Kauthara)...
Lịch sử > Hoàn Vương (757 - 859)

Bài chi tiết: Hoàn Vương
Vào năm 757, trung tâm chính trị của Chăm Pa đã chuyển từ Trà Kiệu xuống khu vực Panduranga và Kauthara, với kinh đô Virapura gần Phan Rang ngày nay và thánh địa tôn giáo ở quanh quần thể đền tháp là Tháp Po Nagar ở Nha Trang ngày nay nơi để thờ nữ thần đất Yan Po Nagar. Năm 774, người Java đã phá hủy Kauthara, đốt đền thờ Po Nagar, và mang đi tượng Shiva. Vua Chăm là Satyavarman đã đuổi theo quân giặc và đánh bại chúng trong một trận thủy chiến. Năm 781, Satyavarman đã dựng bia tại Po Nagar, tuyên bố đã chiến thắng và kiểm soát toàn bộ khu vực và đã dựng lại đền. Năm 787, người Java tấn công kinh đô Virapura và đốt phá đền thờ Shiva ở gần Panduranga.