stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Tiếng Việt
Phương ngữ

Bài chi tiết: Phương ngữ tiếng Việt
Tiếng Việt có sự thay đổi trong giọng nói từ Bắc vào Nam, không đột ngột mà tiệm tiến dần theo từng vùng liền nhau. Trong đó, giọng Bắc (Nam Định – Thái Bình), giọng Trung Huế và giọng Nam Sài Gòn là 3 phân loại chính. Những tiếng địa phương này khác nhau ở giọng điệu và từ địa phương. Thanh ngã và thanh hỏi ở miền Bắc rõ hơn ở miền Nam và Trung. Miền Bắc phát âm một số phụ âm (tr, ch, n, l...) khác với miền Nam và miền Trung. Giọng Huế có nhiều từ vựng địa phương hơn những giọng khác. Từ điển Việt-Bồ-La (1651) của Alexandre de Rhodes lấy tiếng miền Bắc làm nền tảng, Dictionarium Anamitico Latinum (1772-1773) của Pierre Pigneaux de Béhaine lấy tiếng miền Nam làm nền tảng. Theo trang thông tin của Đại sứ quán Việt Nam tại Trung Quốc và học giả Laurence Thompson thì cách đọc tiêu chuẩn hiện nay dựa vào giọng Hà Nội. Tuy nhiên, chưa có quy định nào nói rằng giọng Hà Nội là chuẩn quốc gia.
| Miền Bắc | Miền Trung | Miền Nam |
| --- | --- | --- |
| này | ni, nì | nè |
| thế này | ri nì | vầy, như vầy |
| ấy | nớ, tê | đó |
| thế, thế ấy | rứa, rứa tề, rứa đó | vậy, vậy đó |
| kia | tê | kia |
| kìa | tề | kìa |
| đâu | mô | đâu |
| nào | mồ | nào |
| sao, thế nào | răng | sao |
| không | nỏ | hông, hổng |
tôi: tui
| tao | tau | tao |
| chúng tôi | bọn tui | tụi tui |
| chúng tao | bọn tau, bọn choa | tụi tao |
| mày | mi | mầy |
| chúng mày | bây, bọn bây | tụi bây |
| nó | hắn, hấn | nó |
| chúng nó | bọn hắn | tụi nó |
| ông ấy | ông nớ | ổng |
| bà ấy | bà nớ | bả |
| cô ấy | o nớ | cổ |
| chị ấy | chị nớ | chỉ |
| anh ấy | anh nớ | ảnh |
Ngữ âm

Bài chi tiết: Ngữ âm tiếng Việt
Ngữ âm > Nguyên âm

Dưới đây là bảng các nguyên âm theo giọng Hà Nội.
|  | Trước | Giữa | Sau |
| --- | --- | --- | --- |
| Đóng | i [i] | ư [ɨ] | u [u] |
| Nửa đóng | ê [e] | ơ [əː] | ô [o] |
| Nửa mở | e [ɛ] | â [ə] | o [ɔ] |
Mở: ă [a] / a [aː]
Trong bảng trên, các nguyên âm trước, giữa và nguyên âm mở là nguyên âm không tròn môi, còn lại là nguyên âm tròn môi. Ă và â là dạng ngắn của a và ơ.
Đồng thời, tiếng Việt còn có hệ thống nguyên âm đôi và nguyên âm ba.
Ngữ âm > Phụ âm

Bảng dưới đây trình bày các phụ âm trong tiếng Việt và chính tả tương ứng của chúng.
|  |  | Môi | Lợi | Quặt lưỡi | Ngạc cứng | Ngạc mềm | Thanh hầu |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Mũi | Mũi | m [m] | n [n] |  | nh [ɲ] | ng/ngh [ŋ] |  |
| Tắc | thường | p [p] | t [t] | tr [ʈʂ~ʈ] | ch [c~tɕ] | c/k/q [k~q] |  |
| Tắc | thanh hầu hóa | b [ɓ] | đ [ɗ] |  |  |  |  |
| Tắc | bật hơi |  | th [tʰ] |  |  | kh [x~kʰ] |  |
| Xát | vô thanh | ph [f] | x [s] | s [ʂ] |  | kh [x~kʰ] | h [h] |
| Xát | hữu thanh | v [v] | d [z~j] | r [ʐ~ɹ] | gi [z~j] | g/gh [ɣ] |  |
| Tiếp cận | Tiếp cận | u/o [w] | l [l] | r [ʐ~ɹ] | y/i [j] |  |  |
Một số phụ âm chỉ có một cách viết (như b, p) nhưng một số có nhiều hơn một cách viết như k, có thể biểu diễn bằng c, k hay q.
Đồng thời, các phụ âm có thay đổi tuỳ theo địa phương. Sự khác biệt về phụ âm giữa các vùng miền trình bày kỹ càng hơn trong bài phương ngữ tiếng Việt.
Ngữ âm > Thanh điệu

| Dấu | Chữ mẫu |
| --- | --- |
ngang: a Vi ngang tone.oggTập tin:Vi ngang tone.ogg
sắc: á Vi sac tone.oggTập tin:Vi sac tone.ogg
huyền: à Vi huyen tone.oggTập tin:Vi huyen tone.ogg
hỏi: ả Vi hoi tone.oggTập tin:Vi hoi tone.ogg
ngã: ã Vi nga tone.oggTập tin:Vi nga tone.ogg
nặng: ạ Vi nang tone.oggTập tin:Vi nang tone.ogg
Tiếng Việt là ngôn ngữ thanh điệu, mọi âm tiết của tiếng Việt luôn mang 1 thanh điệu nào đó. Do các thanh điệu của tiếng Việt trong chữ quốc ngữ biểu thị bằng các dấu thanh còn gọi là dấu nên một số người quen gọi các thanh điệu của tiếng Việt là các "dấu". Có sự khác biệt về số lượng thanh điệu và điệu trị của thanh điệu giữa các phương ngôn của tiếng Việt, thanh điệu có tên gọi giống nhau không đồng nghĩa với việc nói chúng sẽ giống nhau trong mọi phương ngôn của tiếng Việt. Phương ngôn tiếng Việt Bắc Bộ có 6 thanh điệu, phương ngôn tiếng Việt Trung Bộ và Nam Bộ có 5 thanh điệu. Thanh điệu của tiếng Việt tiêu chuẩn gồm 6 thanh: ngang (còn gọi là thanh không dấu do chữ quốc ngữ không có dấu thanh cho thanh điệu này), sắc, huyền, hỏi, ngã, nặng nhưng lại thiếu các quy định cụ thể về việc lấy cách phát âm trong phương ngôn nào của tiếng Việt làm cách phát âm tiêu chuẩn cho 6 thanh điệu này.
Các âm tiết mang vần nhập thanh, tức là các vần kết thúc bằng 1 trong 3 phụ âm cuối /k/ (chữ quốc ngữ ghi lại bằng chữ cái "c" hoặc chữ cái nhị hợp "ch"), /t/ (chữ quốc ngữ ghi lại bằng chữ cái "t"), /p/ (chữ quốc ngữ ghi lại bằng chữ cái "p") chỉ có thể mang thanh sắc hoặc thanh nặng. 3 âm tắc trên đã làm cho các âm tiết mang vần nhập thanh chỉ có thể mang các thanh điệu có điệu trị ngắn và nhanh.
Trong thơ ca các thanh điệu phân thành 2 nhóm: thanh bằng gồm có ngang và huyền, thanh trắc gồm các thanh còn lại. Trong các thể thơ cổ như Đường luật và lục bát, có thể có sự hòa hợp thanh điệu bằng trắc giữa các tiếng trong 1 câu thơ.
Ngữ pháp

Bài chi tiết: Ngữ pháp tiếng Việt
Tiếng Việt là 1 ngôn ngữ đơn lập. Các quan hệ ngữ pháp thể hiện chủ yếu thông qua hệ thống hư từ và cách sắp xếp trật tự từ trong câu. Trật tự từ thông dụng nhất trong tiếng Việt là chủ ngữ - vị ngữ - tân ngữ (SVO). Tuy nhiên, trật tự trong câu có thể trong một số trường hợp sắp xếp theo kiểu ngôn ngữ nổi bật chủ đề, vì thế mà 1 câu có thể theo trật tự Tân ngữ - Chủ ngữ - Vị ngữ (OSV).
Vị trí các từ sắp xếp theo thứ tự, từ mang ý chính đứng trước từ mang ý phụ đứng sau bổ sung nghĩa cho từ mang ý chính, tương tự như danh từ đứng trước tính từ đứng sau bổ sung nghĩa cho danh từ. Tuy nhiên trong một số trường hợp, bổ ngữ (bao gồm từ mang ý phụ và tính từ) sẽ đứng trước danh từ.
Tiếng Việt còn có hệ thống đại từ nhân xưng dựa trên các từ ngữ chỉ quan hệ xã hội và hệ thống danh từ đơn vị.
Từ vựng

Bài chi tiết: Từ vựng tiếng Việt
Từ vựng tiếng Việt có 2 bộ phận chính: từ thuần Việt và từ mượn. Ngoài ra còn có những từ hỗn chủng là kết quả của sự kết hợp các yếu tố thuần Việt và ngoại lai.
Từ vựng > Từ thuần Việt

Bài chi tiết: Từ thuần Việt
Từ thuần Việt là những từ xuất hiện lâu hơn trong tiếng Việt, biểu thị những sự vật, hiện tượng, khái niệm cơ bản nhất trong đời sống hằng ngày. Do có sự tiếp xúc từ sớm hơn với các ngôn ngữ nhóm Tày-Thái nên nhiều từ thuần Việt và các từ tương ứng trong các tiếng này có sự giống nhau nhất định về ngữ âm và ngữ nghĩa.
Trước 1960, một số từ thuần Việt dùng để đặt tên thông tục cho người trong tầng lớp bình dân hoặc để tránh bị ma quỷ thần thánh bắt đi. Tại miền Bắc có các tên như "Rụt", "Tằm", "Cột", "Cu", "Gái",... Tại miền Nam có các tên như "Đực",... Sự phát triển dân trí dẫn đến cách đặt tên thông tục giảm dần.
Từ vựng > Từ Hán Việt

Bài chi tiết: Từ Hán Việt
Sự tiếp xúc giữa tiếng Việt và tiếng Hán bắt đầu khi nhà Hán của Trung Quốc xâm chiếm khu vực Việt Nam. Quá trình tiếp xúc đã đưa vào tiếng Việt một khối lượng từ ngữ của tiếng Hán. Giai đoạn đầu, hiện tượng này diễn ra lẻ tẻ, rời rạc hơn chủ yếu thông qua đường khẩu ngữ qua sự tiếp xúc giữa người Việt và người Hán, tạo nên 1 lớp từ có nguồn gốc Hán cổ mà đã hoà lẫn với các từ thuần Việt. Đến đời Đường, tiếng Việt mới có sự tiếp nhận các từ ngữ Hán một cách có hệ thống qua đường sách vở. Các từ ngữ gốc Hán này chủ yếu đọc theo ngữ âm đời Đường tuân thủ nguyên tắc ngữ âm tiếng Việt gọi là âm Hán–Việt. Khi đưa vào tiếng Việt, bên cạnh việc thay đổi về mặt ngữ âm, một số từ Hán Việt thay đổi cả ngữ nghĩa.
Từ Hán-Việt chiếm 1 phần trong vốn từ vựng tiếng Việt, chúng hiện diện một số lĩnh vực của đời sống xã hội.
Từ vựng > Từ có nguồn gốc Ấn–Âu

Bài chi tiết: Từ mượn và Vinish
Kể từ khi Việt Nam trở thành thuộc địa của Pháp, tiếng Pháp đã có ảnh hưởng đến tiếng Việt và các từ ngữ gốc Pháp thâm nhập vào tiếng Việt. Sự ảnh hưởng này là do tiếng Pháp có sử dụng trong các văn bản, giấy tờ của Nhà nước và trong giảng dạy ở nhà trường cũng như trong các loại sách báo khác. Ảnh hưởng này kéo theo sự xuất hiện của các từ gốc Pháp trong các lĩnh vực khác nhau đặc biệt là trong khoa học kỹ thuật.
Trong thời kỳ Chiến tranh Việt Nam, miền Bắc Việt Nam chịu ảnh hưởng của Liên Xô. Do đó, một số từ ngữ gốc Nga có điều kiện du nhập vào tiếng Việt. Đồng thời, cùng với sự tiếp xúc, hội nhập sâu rộng hơn với thế giới, trong tiếng Việt cũng xuất hiện các từ ngữ có nguồn gốc từ tiếng Anh.
Nhìn chung, khi đưa vào tiếng Việt, những từ này đã Việt hoá về mặt âm đọc (thêm thanh điệu, thay đổi âm hoặc giảm bớt âm tiết). Những từ đơn âm tiết (hoặc đơn âm hoá), vay mượn qua khẩu ngữ thâm nhập vào tiếng Việt. Trong khi đó, những từ có 2 âm tiết trở lên, vay mượn thông qua sách vở vẫn còn dấu ấn ngoại lai. Có những từ vay mượn nguyên dạng nên tạo ảnh hưởng trong cách phát âm.
Từ vựng > Từ có nguồn gốc tiếng dân tộc thiểu số

Là 1 nước đa sắc tộc với 54 dân tộc đã công nhận, tiếng Việt phổ thông tiếp nhận 1 phần tiếng dân tộc thiểu số, gồm từ thông dụng và tên riêng của người hay địa vật và các từ này có thể có vần "phi Việt". Quá trình này diễn ra trong lịch sử. Dựa theo tên người/danh xưng đăng tải trên báo chí và các địa danh trên các bản đồ hành chính, chúng ta có thể phân loại các cách nhập tiếng dân tộc thiểu số như sau:
Từ tiếng nói của hầu hết các dân tộc từ Quảng Bình trở ra, đã cư trú lâu hơn cùng người Kinh và/hoặc thuộc vùng Văn hóa Đông Á, như người Mường, Tày, Nùng, Thái,... thì họ tên người thì theo từ Hán Việt như các họ "Triệu", "Đàm", "Cầm", "Đèo",..., còn địa danh thì theo ghi âm như "Nậm", "Huổi/ Khuổi", "Pắc",... Đôi khi sự giao lưu với người Kinh dẫn đến những tên hỗn hợp như Hang Bua (tên tiếng Thái là Thẩm Bua, nghĩa là Hang Sen).
Từ tiếng H'Mông thì theo ghi âm mà không theo từ Hán Việt, mặc dù tiếng H'Mông có quan hệ gần hơn với tiếng Hoa. Ví dụ như các họ Vàng (Vương, Vang), Giàng (Dương, Yang),... hay các địa danh như Lào Cai (nghĩa chữ là Chợ Cũ, từ Hán Việt là Lão Nhai 老街), Sa Pa (Sa Pả, nghĩa chữ là Bãi Cát),... Trường hợp loại trừ là họ tên vua Mèo mà dùng từ Hán Việt như Vương Chí Sình.
Từ tiếng nói của các dân tộc ở Tây Nguyên, Nam Bộ,... thì theo ghi âm là chính, như Đắk Lắk, Krông Pắc,... hoặc biến âm như Sóc Trăng, Nha Trang,... Cá biệt có việc giới chức biên phòng đã "Kinh hóa" địa danh đặt tên đồn biên phòng, ví dụ tại xã Pờ Y có Đồn/Cửa khẩu Bờ Y.
Các chữ và vần "phi Việt" viết theo hướng dẫn trong Quyết định 240/QĐ "Về tên riêng không phải tiếng Việt", trong đó các chữ cái F, J, W, Z có thể tùy nghi sử dụng.
Từ vựng > Từ hỗn chủng

Từ hỗn chủng là những từ tạo thành từ các yếu tố có nguồn gốc khác nhau như giữa yếu tố thuần Việt và Hán Việt, giữa yếu tố thuần Việt và yếu tố Ấn-Âu. Cùng với sự phát triển của tiếng Việt, các từ hỗn chủng đã gia tăng, đóng 1 vai trò trong việc diễn đạt các khái niệm mới hơn trong xã hội.
Ví dụ:
vôi hoá (Hán-Nôm: 𥔦化) – "vôi" là thuần Việt, "hoá" là Hán-Việt.
ôm kế – "ôm" là từ tiếng Đức Ohm, "kế" là Hán-Việt.
nhà băng – "nhà" là thuần Việt, "băng" là từ tiếng Pháp banque.
game thủ – "game" là tiếng Anh, "thủ" là Hán-Việt.
Chữ viết > Thư pháp

Xem thêm: Thư pháp Đông Á § Thư pháp Việt Nam
Cùng với chữ Hán, Kana và Hangul, có người "yêu thích" thư pháp nâng chữ viết tiếng Việt lên thành một bộ môn nghệ thuật.
Thư pháp chữ Việt ban đầu là thư pháp chữ Nôm và chữ Hán. Sau này chữ Quốc ngữ trở nên phổ biến hơn trong khi nhu cầu và sở thích treo chữ trong nhà vẫn còn, người chơi chữ đã khởi xướng thư pháp chữ Quốc ngữ. Còn thư pháp chữ Hán và chữ Nôm hiện nay vẫn duy trì song song.
Chữ viết > Bộ gõ tiếng Việt và giao tiếp tiếng Việt qua mạng

Bài chi tiết: Bộ gõ tiếng Việt
Xem thêm: Tiếng Việt và máy tính
Tuy cùng là chữ Latinh, ngoài 22 ký tự không dấu có trong bảng chữ cái tiếng Anh thì chữ Quốc ngữ còn chứa lượng ký tự có dấu, bao gồm 7 ký tự Ă, Â, Đ, Ê, Ô, Ơ, Ư cùng 60 chữ nguyên âm (A, Ă, Â, E, Ê, I, O, Ô, Ơ, U, Ư, Y) mang thanh điệu sắc-huyền-hỏi-ngã-nặng. Tổng cộng là máy tính hay điện thoại cần phải nạp thêm 67 ký tự, gấp hơn 2,5 lần bảng chữ cái của tiếng Anh (26 ký tự) thì mới đủ để viết tiếng Việt. Nên để có thể viết tiếng Việt trên máy tính và điện thoại di động cần có bộ gõ là phần mềm hỗ trợ soạn thảo văn bản bằng tiếng Việt đi kèm một số phông chữ Quốc ngữ. Người dùng cũng có thể cài đặt thêm các phông ký tự chữ Quốc ngữ khác phục vụ trang trí và nghệ thuật. Các bộ gõ tiếng Việt khác nhau sẽ quy định các phím bấm khác nhau để hiển thị các dấu thanh, dấu mũ và dấu móc. Có những quy ước chuẩn dấu tiếng Việt, bộ mã, cách gõ và những phần mềm khác nhau. Có bộ mã chữ Việt theo chuẩn quốc tế Unicode.
Do ký tự có dấu phải mã hóa mất lượng bộ nhớ lớn hơn ký tự không dấu, việc tin nhắn SMS bằng tiếng Việt có dấu bị hạn chế 70 ký tự/tin nhắn (ít hơn một nửa so với 180 ký tự/tin nhắn của tiếng Anh) nên trước đây người Việt thường nhắn tin SMS không dấu để có thể viết nhiều nội dung hơn và tiết kiệm tiền hơn dù nội dung bằng tiếng Việt không dấu có thể gây hiểu nhầm. Một số trường hợp lợi dụng viết tắt, biến đổi ký tự nhằm giảm số lượng (j=gi; f=ph; bỏ h trong "gh","ngh") hay thể hiện rõ âm (z=d vì "đ" viết không dấu thành "d"). Hiện nay nhờ sự phát triển của Internet trên di động (như Wi-Fi, 4G không giới hạn dung lượng) cùng các ứng dụng OTT và mạng xã hội, việc nhắn tin bằng tiếng Việt có dấu trở nên thoải mái hơn mà không lo bị hạn chế ký tự.
Đối với việc gõ chữ Hán và chữ Nôm bằng tiếng Việt, do dạng ký tự này hiện không được sử dụng phổ biến ở Việt Nam nên các hãng sản xuất máy tính, điện thoại hay phần mềm coi như loại bỏ. Thời gian gần đây để phục vụ cho nhu cầu tìm hiểu về lịch sử hay văn học cổ cũng như chuyên ngành Hán Nôm, một số cá nhân hay tổ chức đã tạo ra những trang web hay phần mềm giúp viết chữ Hán và chữ Nôm bằng bộ gõ chữ Quốc ngữ. Với chữ Hán do đồng bộ với các chữ của bộ gõ tiếng Trung và tiếng Nhật nên việc hiển thị không khó khăn, còn chữ Nôm do một lượng chữ chưa được mã hoá đầy đủ nên có thể hiển thị bị lỗi trên một số máy tính và điện thoại dưới dạng ô vuông hay dấu hỏi chấm.
Chú thích

↑  Tên gọi "Khu tự trị dân tộc Choang Quảng Tây" xuất hiện trên Báo ảnh Trung Quốc cỡ năm 1958, do biên tập viên của báo trú tại Hà Nội đã phiên âm trực tiếp từ Zhuang theo giọng Hà Nội thành Choang mà lẽ ra phải là Troang. Giới chức Quảng Tây sử dụng tên này khi sang làm việc với bên Việt Nam.
Thư mục > Tuyển tập

Nhiều tác giả (2019).  Nigel Duffield; Trang Phan & Tue Trinh (biên tập). Interdisciplinary Perspectives on Vietnamese Linguistics [Quan điểm liên ngành về Việt ngữ học]. Amsterdam, Hà Lan: John Benjamins Publishing Company. ISBN 9789027261991.
—— (2018).  Đinh Văn Đức (biên tập). Tiếng Việt lịch sử: Một tham chiếu hồi quan. Hà Nội: Nhà xuất bản Văn học.
—— (2017).  Nguyễn Thiện Giáp (biên tập). Lược sử Việt ngữ học. Hà Nội: Nhà xuất bản Tri thức.
—— (2014).  Đinh Văn Đức (biên tập). Tiếng Việt lịch sử trước thế kỷ XX: Những vấn đề quan yếu. Hà Nội: Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội.
—— (2013).  Daniel Hole & Elisabeth Lobel (biên tập). Linguistics of Vietnamese: An International Survey [Ngôn ngữ học tiếng Việt: Một khảo sát quốc tế]. Đức: De Gruyter Mouton. ISBN 9783110289411.
—— (2008). Ngữ pháp tiếng Việt: Những vấn đề lí luận. Hà Nội: Nhà xuất bản Khoa học Xã hội.
Tiếng Việt Nam theo John Barrow trong sách "A Voyage to Cochin China, in the years 1792, and 1793: containing a general view of the productions..."
Từ vựng tiếng Thái, tiếng Việt, tiếng Khmer, tiếng Chăm, tiếng Lào, tiếng Môn, tiếng Pali,... trong sách của John Crawfurd xuất bản năm 1828.
Phân bố độ phổ biến của tiếng Việt trên lãnh thổ Việt Nam. Trong đó các khu vực màu vàng nhạt là các khu vực sử dụng tiếng dân tộc bản địa trong đời sống là nhiều hơn so với tiếng Việt.
"Tôi nói tiếng Việt Nam" (碎呐㗂越南), bên trên viết bằng Chữ Quốc ngữ (chữ Latinh), bên dưới viết bằng chữ Nôm (gạch chân) với chữ Hán
Truyện Nôm Phan Trần, ấn bản Nhâm Tý (1912) triều Duy Tân.
Một trang Dictionarium Annamiticum Lusitanum et Latinum tức Từ điển Việt-Bồ-La in năm 1651
Vệ tinh tự nhiên của Sao Mộc

Sao Mộc và bốn vệ tinh lớn nhất của nó
Đến tháng 2 năm 2023 đã có 92 vệ tinh của Sao Mộc được khám phá và được chia ra làm 7 nhóm (dù quỹ đạo của vệ tinh mới S/2003 J 24 chưa được tính toán). Trong những vệ tinh này, Io, Europa, Ganymede và Callisto được khám phá bởi Galileo Galilei từ đầu thế kỷ 17 và được lập thành một nhóm. Bốn vệ tinh này, cũng như Metis, Adrastea và Amalthea của nhóm Amalthea, tự quay một vòng chung quanh chính mình trong một thời gian bằng một vòng chung quanh Sao Mộc nên luôn luôn có một mặt hướng về Sao Mộc và một mặt quay đi – trường hợp giống như Mặt Trăng đối với Địa Cầu. Đại đa số những vệ tinh nhỏ còn lại tuy quay chung quanh Sao Mộc nhưng đi ngược với chiều quay của hành tinh này. Tất cả các vệ tinh từ Euporie trở ra đều được đặt theo tên các con gái của thần Zeus.
Chú thích

↑  David Kindy (22 tháng 7 năm 2021), “Amateur Astronomer Discovers New Moon Orbiting Jupiter”, Smithsonian
1 2 3  “Natural Satellites Ephemeris Service”. IAU: Minor Planet Center. Truy cập ngày 3 tháng 9 năm 2008. Note: some semi-major axis were computed using the µ value, while the eccentricities were taken using the inclination to the local Laplace plane
↑  Sheppard, Scott S. “Jupiter's Known Satellites”. Departament of Terrestrial Magnetism at Carniege Institution for science. Truy cập ngày 28 tháng 8 năm 2008.
1 2  “Gazetteer of Planetary Nomenclature”. Working Group for Planetary System Nomenclature (WGPSN). U.S. Geological Survey. 7 tháng 11 năm 2008. Truy cập ngày 2 tháng 8 năm 2008.
1 2 3 4 5 6 7 8  Siedelmann P.K.; Abalakin V.K.; Bursa, M.; Davies, M.E.; de Bergh, C.; Lieske, J.H.; Obrest, J.; Simon, J.L.; Standish, E.M.; Stooke, P.; Thomas, P.C. (2000). The Planets and Satellites 2000 (Bản báo cáo). IAU/IAG Working Group on Cartographic Coordinates and Rotational Elements of the Planets and Satellites. Bản gốc lưu trữ ngày 10 tháng 8 năm 2011. Truy cập ngày 31 tháng 8 năm 2008.Quản lý CS1: nhiều tên: danh sách tác giả (liên kết)
Lê Nguyễn Ngọc Hằng

| Lê Nguyễn Ngọc Hằng |
| --- | --- |
Sinh: 8 tháng 12, 2003 (21 tuổi) Thành phố Hồ Chí Minh, Việt Nam
Quốc tịch:  Việt Nam
Dân tộc: Kinh
Trường lớp:  Trường THPT Trưng Vương  Trường Western Sydney-Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh 
Nghề nghiệp: Ca sĩ Á hậu Người mẫu
Năm hoạt động: 2022–nay
Danh hiệu:  Á hậu Việt Nam 2022  Á hậu Liên lục địa 2023  Á Quân Bước nhảy hoàn vũ 2024 
Thông tin chỉ số
Số đo: 81 – 58 – 89
Chiều cao: 1,74 m (5 ft 8+1⁄2 in)
Màu mắt: Đen
Màu tóc: Đen
Màu da: Vàng
Cân nặng: 52 kg (114 lb)
Kích thước giày: 39
 
Thành tích sắc đẹp
Cuộc thi lớn:  Hoa hậu Thế giới Việt Nam 2022 (Top 10)  Hoa hậu Việt Nam 2022 (Á hậu 2)  Hoa hậu Liên lục địa 2023 (Á hậu 2) 
 
Lê Nguyễn Ngọc Hằng (sinh ngày 8 tháng 12 năm 2003) thường được biết đến với nghệ danh HERA. Cô là một á hậu, ca sĩ, người mẫu, người dẫn chương trình người Việt Nam. Cô giành ngôi vị Á hậu 2 tại cuộc thi Hoa hậu Việt Nam 2022 cùng với giải phụ Người đẹp Tài năng Trước đó cô từng lọt vào Top 10 Hoa hậu Thế giới Việt Nam 2022. Cô đại diện Việt Nam dự thi Hoa hậu Liên lục địa 2023 và đạt danh hiệu Á hậu 2 Hoa hậu Liên lục địa 2023, cùng danh hiệu Hoa Hậu Liên lục địa châu Á & châu Đại Dương 2023.
Tiểu sử

Lê Nguyễn Ngọc Hằng (sinh năm 2003) sinh ra và lớn lên tại Thành phố Hồ Chí Minh. Cô từng là cựu học sinh của trường THPT Trưng Vương. Đồng thời có 12 năm đạt được danh hiệu học sinh giỏi. Hiện tại, cô đang là sinh viên của trường Đại học Western Sydney của Australia.
Ngọc Hằng còn là thành viên của một số chương trình, dự án cộng đồng như dự án phi lợi nhuận hướng về người cao tuổi như The Elderly of Saigon, dự án hướng nghiệp và chia sẻ kỹ năng ứng tuyển đến nhân tài trẻ VOCO Center... Cô còn từng xuất hiện trong MV Việt Nam tái chế của ca sĩ (S)TRONG Trọng Hiếu và tham gia sáng tác tranh kỷ niệm 45 năm quan hệ ngoại giao Việt Nam - Singapore.
Sự nghiệp > Hoa hậu Thế giới Việt Nam 2022

Ngọc Hằng từng tham gia cuộc thi Hoa hậu Thế giới Việt Nam 2022 tại Quy Nhơn, Bình Định. Cô dừng chân ở Top 10 chung cuộc cùng các thành tích Top 5 Người đẹp Biển, Top 9 Người đẹp Thể thao. Đăng quang ngôi vị cao nhất là Huỳnh Nguyễn Mai Phương, Á hậu 1 là Lê Nguyễn Bảo Ngọc và Á hậu 2 là Nguyễn Phương Nhi.
Sự nghiệp > Hoa hậu Việt Nam 2022

Cô tiếp tục tham dự và đã đạt danh hiệu Á hậu 2 chung cuộc bên cạnh Hoa hậu Huỳnh Thị Thanh Thủy và Á hậu 1 Trịnh Thùy Linh. Đồng thời trong cuộc thi, cô đã chiến thắng phần thi "Người đẹp Tài năng" và có mặt trong Top 3 "Người đẹp Thể thao".
Sự nghiệp > Hoa hậu Liên lục địa 2023

Với danh hiệu Á hậu 2 Hoa hậu Việt Nam 2022, cô đã được chỉ định là đại diện Việt Nam tham gia Hoa hậu Liên lục địa 2023 được tổ chức vào ngày 15 tháng 12 năm 2023 tại Ai Cập và giành ngôi vị Á hậu 2
Sự nghiệp > Chọn gì chọn đi 2024 và Bước nhảy Hoàn vũ 2024

Năm 2024, cô tham gia chương trình truyền hình thực tế Chọn Gì Chọn Đi cùng Annie, Emcee L, OgeNus, Muộii và PiaLinh. Cùng năm cô tham gia chương trình Bước nhảy Hoàn vũ và đạt ngôi vị Á quân 1 cùng danh hiệu Nữ Hoàng Latin.
Thành tích

Top 10 Hoa hậu Thế giới Việt Nam 2022
Á hậu 2 Hoa hậu Việt Nam 2022
Giải phụ: Người đẹp Tài năng
Á hậu 2 Hoa hậu Liên lục địa 2023
Hoa hậu Liên lục địa châu Á & châu Đại Dương
Á quân 1 Bước nhảy hoàn vũ (mùa 8)
Lịch sử Đức (1945–1990)

| --- | --- |



 Tây Đức:  Đông Đức
 
Lịch sử Đức giai đoạn 1945 đến 1990 là giai đoạn kể từ khi Đồng Minh bắt đầu chiếm đóng Đức theo Tuyên bố Berlin ngày 5 tháng 6 năm 1945 kéo dài cho đến khi tái thống nhất hòa bình vào ngày 3 tháng 10 năm 1990. Đức bị tước bỏ mọi quyền lợi mà họ giành được trước và trong Thế chiến, các vùng lãnh thổ phía Đông bị Ba Lan và Liên Xô sáp nhập. Vào cuối cuộc chiến, có khoảng 8 triệu người nước ngoài ở Đức, chủ yếu là tù nhân và lao động cưỡng bức, trong đó có hơn 400.000 người từ phần hệ thống Trại tập trung của Đức Quốc xã toàn hầu khắp châu Âu, chỉ một phần ở trong số đó là sống sót, còn phần nhiều đã bị chết do đói, điều kiện thời tiết khắc nghiệt hoặc bị giết hay bị bắt bị ép làm việc đến chết. Hơn 10 triệu người tị nạn nói tiếng Đức đã di cư đến Đức từ các quốc gia ở Trung và Đông Âu. Khoảng 9 triệu người Đức là tù nhân chiến tranh, phần đông bị buộc phải làm lao động cưỡng bức trong nhiều năm, nhằm tái thiết rất nhiều các quốc gia bị thiệt hại trong chiến tranh bởi Đức gây ra. Lãnh thổ Saarland của Đức bị Pháp đặt dưới chế độ bảo hộ vào năm 1947, nhưng rồi quay về với Tây Đức năm 1957 thông qua một cuộc trưng cầu dân ý. Tuy nhiên vùng lãnh thổ này có địa vị pháp lý tranh chấp.
Trong Chiến tranh Lạnh, nước Đức bị chiếm đóng bởi quân Đồng minh phương Tây (Hoa Kỳ - dẫn đầu, Anh và Pháp) ở miền tây lãnh thổ và Liên Xô chiếm miền đông. Chế độ quân quản của khối Đồng minh phương Tây và Liên Xô kéo dài cho đến khi thành lập hai nước ở hai miền vào năm 1949:
Đông Đức, tên đầy đủ là Cộng hòa Dân chủ Đức, là nhà nước cộng hòa đơn nhất, vận hành trên nền tảng tư tưởng Marx-Lenin do Đảng Xã hội chủ nghĩa Thống nhất Đức (SED) lãnh đạo tuyệt đối; được đặt trong vòng ảnh hưởng của Liên Xô như một quốc gia vệ tinh của họ, có quan hệ thân thiết với khối Cộng sản và xã hội chủ nghĩa; có 1 nền kinh tế tập trung có sự bao cấp kiểu Stalin.
Tây Đức, tên đầy đủ là Cộng hòa Liên bang Đức, là nhà nước cộng hòa đại nghị liên bang, với nền chính trị dân chủ tự do và hệ thống kinh tế tư bản; có quan hệ thân thiết với Hoa Kỳ và các nước phương Tây.
Bắt đầu với Kỳ tích sông Rhine, Tây Đức phát triển nhanh chóng, trở thành nền kinh tế thịnh vượng nhất toàn châu Âu. Dưới sự lãnh đạo của thủ tướng Konrad Adenauer; Tây Đức thiết lập mối quan hệ chặt chẽ với Anh, Pháp, Israel, và đặc biệt là Hoa Kỳ. Tây Đức cũng gia nhập Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) cùng Cộng đồng kinh tế châu Âu (sau này trở thành Liên minh châu Âu). Đông Đức, trái lại, phát triển một cách đình trệ bởi nền kinh tế của quốc gia này vốn được tổ chức nhằm đáp ứng các nhu cầu kinh tế của Liên Xô, với lực lượng cảnh sát mật (stasi) kiểm soát chặt chẽ cuộc sống người dân, và Bức tường Berlin (xây năm 1961) ngăn dòng người tị nạn về phía Tây Đức (Republikflucht). Sau sự tan rã của khối Cộng sản và sự sụp đổ của Đảng SED ở Đông Đức, nước Đức tái thống nhất vào năm 1990.