stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Nguyễn Thái Bạt
Phò Lê không theo Mạc

Năm Nhâm Ngọ (1522) Vua Lê Chiêu Tông bị Mạc Đăng Dung ép, bỏ chạy về Thanh Hóa, ông cùng thầy dạy phò giá vua về Tây kinh (Thanh Hóa). Đến 17-2-1526 Mạc Đăng Dung bắt Vua từ Thanh Hóa ra, giết vua tại phường Đông Hà thuộc Thăng Long vào tháng 12 năm 1526. Ông từ quan trở về Hải Dương rồi lại đến Phan Xá, tiếp tục dạy học cho dân địa phương. Sau khi chiếm ngôi ngày 15-6-1527, Mạc Đăng Dung cho hạ thần tìm ép vời Nguyễn Thái Bạt vào chầu bổ dụng chức quan Đô ngự sử. Biết không thể từ chối được mãi, ngày 15-3-1527 Ông trở lại kinh thành. Nhưng với quan điểm: người trung thần không thờ 2 vua, quyết làm trung thần nhà Lê, ông đã giả vờ thong manh (mắt kém) để từ chối làm quan nhà Mạc. Khi tiếp cận Mạc Đăng Dung, ông đã thóa mạ Mạc Đăng Dung với những lời lẽ: "Mày là đồ bất trung, nghịch tặc", và dõng dạc tuyên bố "Ta thà làm ma nhà Lê, chứ không thèm làm quan nhà Ngụy Mạc", còn bất ngờ nhổ vào mặt Mạc Đăng Dung, rồi đập đầu thềm điện tử tiết. Ông mất khi đó mới 24 tuổi (năm 1527). Lúc bấy giờ rất nhiều quan lại tử tiết phản đối nhà Mạc giết vua cướp ngôi, từ đó thổi bùng lên ngọn lửa đấu tranh phù Lê diệt Mạc.
Vinh danh

Sau ngày mất 45 năm vua Lê Anh Tông sắc phong bản Thần Tích Thành Hoàng Nguyễn Thái Bạt, Thôn Phan Xá, xã Tống Phan, huyện Phù Cừ, tỉnh Hưng Yên Chính bản do Nguyễn Bính, quan nhà Hậu Lê, soạn vào tháng Giêng niên hiệu Hồng Phúc năm đầu (1572).
Hiện nay bài vị thờ tại Đình Làng Phan xá, xã Tống Phan, huyên Phù Cừ, tỉnh Hưng Yên còn ghi rõ với dòng chữ: Lê Triều Bảng nhãn, Hàn lâm thị thư Nguyễn Công Huý Thái Bạt lịch phong Trung liệt Đại vương, Đương cảnh phúc thần. Tuy nhiên, bài vị này là do hậu thế suy tôn lên, còn Nguyễn Thái Bạt không đỗ bảng nhãn mà chỉ đỗ hoàng giáp tức là tiến sĩ xuất thân, bậc tiến sĩ hạng 2 sau bậc tiến sĩ cập đệ (tiến sĩ cập đệ còn gọi là tam khôi gồm 3 vị trí cao nhất: trạng nguyên, bảng nhãn, thám hoa).
Sử sách thời Lê trung hưng sau đó có nhiều bài viết ca ngợi tấm gương trung thành của ông với nhà Lê. Năm 1666 sau ngày ông mất 139 năm, nhà Lê trung hưng xét phong thưởng cho bề tôi trung thành tiết nghĩa, ông được sắc phong là trung đẳng thần, vua cho nhân dân Cẩm Giàng dựng miếu thờ.
Sách Lê triều khiếu vinh thi tập chép rằng: "Nguyễn Thái Bạt người xã Bình Lãng, huyện Cẩm Giàng đỗ Tiến sĩ triều vua Lê Quang Thiệu (1520), làm quan ở Hàn lâm viện. Khi họ Mạc đoạt ngôi vua Lê Chiêu Tông, Thái Bạt mượn cớ có tật mắt mù, không chịu khuất phục theo Mạc, nhưng Mạc Đăng Dung vẫn ép ông vào triều kiến; ông xin được ngồi đối diện tiếp kiến. Nhân đó thóa mạ mắng nhiếc vào mặt Đăng Dung, liền bị hãm hại.
Chú thích

↑  Lịch triều hiến chương loại chí, Phan Huy Chú, tập 2, khoa mục chí, trang 202.
↑  Tên làng xã Việt Nam đầu thế kỷ 19, trấn Hải Dương, trang 26.
↑  Di sản hán nôm -Viện NC Hán Nôm - 6166/1128 Hải Dương tỉnh - Cẩm Giàng huyện- Ngọc trục Tổng - Tục lệ ký hiệu AF.A14/4
↑  Tư liệu hán nôm Đình - Chùa - Phủ thôn Phan Xá - Xã Tông Phan - Huyện Phù Cừ - Tỉnh Hưng Yên; Sở Văn hóa, thể thao du lịch Hưng Yên - Ban quản lý di tích và danh thắng phát hành năm 2008
1 2  Khí tiết của một số nhà nho thời Lê - Mạc
↑  Tư liệu hán nôm Đình - Chùa - Phủ thôn Phan Xá - Xã Tông Phan - Huyện Phù Cừ - Tỉnh Hưng Yên; Sở Văn hóa, thể thao du lịch Hưng Yên - Ban quản lý di tích và danh thắng phát hành năm 2008.
↑  Sau này khi vua sắc phong cho các thần thường tăng bậc cụ thể sắc phong của vua Khải Định (theo Tư liệu hán nôm Đình - Chùa - Phủ thôn Phan Xá - Xã Tông Phan - Huyện Phù Cừ - Tỉnh Hưng Yên; Sở Văn hóa, thể thao du lịch Hưng Yên - Ban quản lý di tích và danh thắng phát hành năm 2008, trang 27.) Ngày 25 tháng 7 năm Khải Định thứ 9 (1924): Sắc ban cho xã Phan Xá huyện Phù Cừ tỉnh Hưng Yên phụng thờ nguyên tặng Dực bảo Trung hưng Linh phù Lê triều Bảng nhãn Thị thư Nguyễn Thái Bạt Đại vương tôn thần như trước. Thần đã giúp nước che dân linh ứng rõ ràng...
↑  Ngự chế Tổng vịnh của Vua Tự Đức, quyển 5 ký hiệu VHv 1559/2 Bản khắc gỗ.
Thelypteris villana

| Thelypteris villana> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
Ngành (divisio): Pteridophyta
Lớp (class): Polypodiopsida
Bộ (ordo): Polypodiales
(không phân hạng): Eupolypods II
Họ (familia): Thelypteridaceae
Chi (genus): Thelypteris
Loài (species): T. villana
Danh pháp hai phần
Thelypteris villana L.D. Gómez 
Thelypteris villana là một loài thực vật có mạch trong họ Thelypteridaceae. Loài này được L.D. Gómez miêu tả khoa học đầu tiên năm 1970.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Thelypteris villana”. Truy cập ngày 3 tháng 6 năm 2013.
Leucobryum wightii

| Leucobryum wightii> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
Ngành (divisio): Bryophyta
Lớp (class): Bryopsida
Bộ (ordo): Dicranales
Họ (familia): Dicranaceae
Chi (genus): Leucobryum
Loài (species): L. wightii
Danh pháp hai phần
Leucobryum wightii Mitt., 1859 
Leucobryum wightii là một loài rêu trong họ Dicranaceae. Loài này được Mitt. mô tả khoa học đầu tiên năm 1859.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Leucobryum wightii”. Truy cập ngày 31 tháng 5 năm 2014.
Carex swanii

| Carex swanii |
| --- | --- |

Phân loại khoa học
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Monocots
Bộ (ordo): Poales
Họ (familia): Cyperaceae
Chi (genus): Carex
Loài (species): C. swanii
Danh pháp hai phần
Carex swanii (Fern.) Mack., 1910 
Carex swanii là một loài thực vật có hoa trong họ Cói. Loài này được (Fernald) Mack. mô tả khoa học đầu tiên năm 1910.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Carex swanii”. Truy cập ngày 11 tháng 6 năm 2013.
Saurita fusca

| Saurita fusca |
| --- | --- |

Phân loại khoa học 
Vực:: Eukaryota
Giới:: Animalia
Ngành:: Arthropoda
Lớp:: Insecta
Bộ:: Lepidoptera
Liên họ:: Noctuoidea
Họ:: Erebidae
Chi:: Saurita
Loài:: S. fusca
Danh pháp hai phần
Saurita fusca Dognin, 1923

Saurita fusca là một loài bướm đêm thuộc phân họ Arctiinae. Loài này được Paul Dognin mô tả năm 1923. Loài này có trong rừng mưa Amazon.
Winthemia citheroniae

| Winthemia citheroniae> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Diptera
Họ (familia): Tachinidae
Chi (genus): Winthemia
Loài (species): W. citheroniae
Danh pháp hai phần
Winthemia citheroniae
Winthemia citheroniae là một loài ruồi trong họ Tachinidae.
Chú thích

↑  Bisby, F.A.; Roskov, Y.R.; Orrell, T.M.; Nicolson, D.; Paglinawan, L.E.; Bailly, N.; Kirk, P.M.; Bourgoin, T.; Baillargeon, G.; Ouvrard, D. (2011). “Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist”. Species 2000: Reading, UK. Truy cập ngày 20 tháng 6 năm 2014.
↑  James E. O’Hara WORLD GENERA OF THE TACHINIDAE (DIPTERA) AND THEIR REGIONAL OCCURRENCE; Version 7; 10 december 2012
Nguyễn Tiến Tài

Nguyễn Tiến Tài (1642-1697) là danh thần thời vua Lê chúa Trịnh, làm đến Lại bộ Thượng thư, nhập nội hành khiển, Nghĩa quận công.
Xuất thân

Nguyễn Tiến Tài sinh năm 1642 tại làng Thổ Hào, xã Nhân Thành, phủ Đức Quang. Nay là xã Thanh Tùng, huyện Thanh Chương, tỉnh Nghệ An.
Theo Nguyễn Tiến gia phả: thủy tổ ông Cai tri bạ tổng Bích Triều, Thổ Hào, Võ Liệt, hiệu là Đạo Nguyên, Huyền Tế, thọ 112 tuổi.
Năm 23 tuổi ông đậu Tiến sĩ khoa Giáp Thìn năm Cảnh Trị 2 đời vua Lê Huyền Tông (1664). Trước đó ông từng đỗ Hương cống hai khoa, song thi Hội lần đầu khoa thi năm Tân Sửu (1661) chỉ đỗ đến Tam trường.
Làng của ông, Bến Ba Nghè chính là cái tên do là nơi sự xuất thân của 3 vị tiến sỹ thời phong kiến về vinh quy bái tổ: Nguyễn Tiến Tài (đăng khoa năm 1664), Phạm Kinh Vỹ (đăng khoa năm 1724) và Nguyễn Lâm Thái (đăng khoa năm 1739).
Tiến sĩ Nguyễn Sĩ Giáo (xã Thanh Mai) và Nguyễn Tiến Tài (xã Thanh Giang) sát vườn nhau, là cháu cô, cháu cậu.
Quan lại

Đại Việt sử ký toàn thư chép: Sau khi đỗ đại khoa, năm Cảnh Trị thứ 3 (1665) thăng cho Nguyễn Tiến Tài làm Đô ngự sử (1693), Đặc tiến Kim tử Vinh lộc đại phu, Đô tri tham chính tự khanh, thăng Công bộ, Hộ bộ Tả thị lang.
Đời Lê Hy Tông, năm 1693, ông đi sứ sang nhà Thanh tuế cống, xong việc về nước được dự vào triều chính. Năm thứ Chính Hòa thứ 16, bị biếm chức bị xử kiện nhiều việc không được thỏa đáng.
Ông có 3 người con đều đỗ Hương cống, con cả làm Tri phủ Từ Sơn, con hai làm Tri phủ Lạng Sơn, con út là Nguyễn Tiến Quyền làm chức tả ma, trưởng Tĩnh Gia phủ, con cháu các đời xuất thân văn học, nhiều người đỗ Hương cống và làm qua.
Năm Chính Hòa thứ 18 (1697), ông mất.
Chúa Trịnh ban tặng Tả thị lang bộ Hộ, ban thụy Chất Trực, tước Tử, được phong Phúc thần, phong tặng Triều đại phu, Hải Dương đẳng xứ Tán trị Thừa chính ty Tham chính, Cửu Giám nam.
Tên tuổi ông được khắc trên bia đá ở Văn miếu Quốc tử giám Hà Nội. Các sách Hán Nôm cổ như Lịch triều đăng khoa lục, Liệt huyện đăng khoa lục đều thấy ghi chép hành trạng của ông.
Dân xã lập đền thờ phụng, ông được phối thờ tại Văn miếu bản huyện (Tổng Võ Liệt).
Năm 2020, tỉnh Nghệ An quyết định đặt tên cho ông làm một con đường ở Thị trấn Dùng.
Thơ ca

Ông sáng tác rất nhiều thơ văn, hiện trong gia phả chỉ chép được một số bài.
Công hầu
Dòng dõi thi thư, bậc đại nho của đất nước,
Đắc chí đường mây, bước trên lối rải hoa.
Đức sánh với ông Thiệu công nhà Chu,
Mưu lược ngang với ông Bá Ích đời Ngu Thuấn.
Kẻ sĩ theo về học sư thầy nước Lỗ,
Khách Kỳ Anh tới dự hội ở Lạc Dương.
Đức lớn mừng rằng để cho con cháu,
Đời đời làm công hầu tướng tướng.
Carex thouarsii

| Carex thouarsii> Tình trạng bảo tồn |
| --- | --- |
 Ít quan tâm  (IUCN 3.1)
Phân loại khoa học
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Monocots
Bộ (ordo): Poales
Họ (familia): Cyperaceae
Chi (genus): Carex
Phân chi (subgenus): C. subg. Carex
Đoạn (section): Carex sect. Spirostachyae
Loài (species): C. thouarsii
Danh pháp hai phần
Carex thouarsii Carmich., 1818 
Carex thouarsii là một loài thực vật có hoa trong họ Cói. Loài này được Carmich. mô tả khoa học đầu tiên năm 1818.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Carex thouarsii”. Truy cập ngày 11 tháng 6 năm 2013.
Nguyễn Thị Niên

| Nguyễn Thị Niên阮氏年> Thông tin cá nhân |
| --- | --- |
Sinh: 
Ngày sinh: không rõ
Nơi sinh: Thanh Oai
 
Mất: 1600
Giới tính: nữ
Gia quyến: 
Thân phụ: Nguyễn Quyện
Phối ngẫu: Bùi Văn Khuê
 
Quốc tịch: Đại Việt
Thời kỳ: nhà Lê trung hưng
x • t • 
Đền Vực Vông (khu di tích cố đô Hoa Lư) - Trường Yên, Hoa Lư thờ Nguyễn Thị Niên
Nguyễn Thị Niên (chữ Hán: 阮氏年, ? - 1600?) là vợ Sơn quận công Bùi Văn Khuê - tướng nhà Mạc và nhà Lê trung hưng trong lịch sử Việt Nam.
Thân thế

Nguyễn Thị Niên người làng Canh Hoạch, phủ Thanh Oai nay là huyện Thanh Oai, Hà Nội. Bà là con gái thứ ba của lão tướng Nguyễn Quyện, lấy võ tướng Bùi Văn Khuê. Người chị của Nguyễn Thị Niên chính là hoàng hậu Nguyễn thị của vua Mạc Mậu Hợp.
Theo chồng đổi chủ

Đầu năm 1592, tướng Nam triều là Trịnh Tùng mang đại quân ra bắc tấn công Thăng Long. Mạc Mậu Hợp cũng huy động đại quân ra địch, bị bại trận vào ngày giáp tết, phải bỏ kinh thành chạy qua sông Hồng. Do sông Hồng ngăn trở, quân Nam triều chưa qua sông được. Trịnh Tùng cũng thấy chưa đủ khả năng đánh chiếm miền Bắc nên lại rút về Thanh Hóa.
Mạc Mậu Hợp lại không lo phòng giữ, sa vào tửu sắc. Nguyễn Thị Niên thường ra vào trong cung thăm chị là hoàng hậu Nguyễn thị. Mậu Hợp thấy bà có nhan sắc, liền ngầm mưu dụ giết Bùi Văn Khuê để cướp lấy bà. Nguyễn Thị Niên sợ hãi bèn sai người hầu cận mật chạy đi báo cho Bùi Văn Khuê.
Bùi Văn Khuê biết chuyện, bèn mang quân tự rút về Gia Viễn rồi sai con là Bùi Văn Nguyên chạy vào Thanh Hóa xin hàng nhà Lê. Trịnh Tùng nghe tin, bèn khởi binh ra cứu Bùi Văn Khuê nhân thể đánh nhà Mạc. Quân Mạc đại bại. Nguyễn Quyện cha bà cũng dự trận này và bị bắt, sau đó bị giết trong ngục cùng các anh em của Nguyễn Thị Niên. Không lâu sau, Mạc Mậu Hợp bị Trịnh Tùng bắt và chém.
Trịnh Tùng rước vua Lê Thế Tông ra Thăng Long. Tuy nhiên nhiều nơi ở Bắc Bộ vẫn theo các tông thất họ Mạc.
Trả thù cho chồng

Cậu ruột Trịnh Tùng là Nguyễn Hoàng giữ chức trấn thủ Thuận - Quảng, ra bắc cầm quân giúp nhà Lê đánh tàn dư họ Mạc. Năm 1600, Nguyễn Hoàng sợ bị Trịnh Tùng thanh trừng không cho về Nam, bèn lập mưu xúi Bùi Văn Khuê cùng các tướng cũ của nhà Mạc là Phan Ngạn và Ngô Đình Nga dấy binh làm phản để mình có cớ đi dẹp mà bỏ trốn về nam.
Bùi Văn Khuê cùng Phan Ngạn và Ngô Đình Nga bèn dấy binh phản lại nhà Lê, trở lại giúp họ Mạc. Nguyễn Hoàng xin được đi dẹp, liền mang quân đến bờ biển, đốt hết doanh trại rồi trốn về Thuận Hoá.
Bùi Văn Khuê cùng Phan Ngạn, Ngô Đình Nga đem quân phụ trợ theo họ Mạc, chiêu an các thành thị. Nhưng chỉ được ít lâu, Phan Ngạn nghi ngờ Bùi Văn Khuê có mưu khác, liền sai người bắn chết Văn Khuê ở giữa sông.
Nguyễn Thị Niên nghe tin chồng bị hại, khóc bảo quân lính bản bộ của Bùi Văn Khuê:
Phan Ngạn nghe thế giận lắm. Ngày mồng 1 tháng 6 năm 1600, Phan Ngạn đem quân đến sông Hoàng Giang đánh nhau. Quân của Nguyễn Thị Niên bắn chết Phan Ngạn ở giữa sông.
Đại Việt sử ký toàn thư sau đó không nhắc tới bà. Khâm định Việt sử thông giám cương mục dẫn một thuyết nữa về việc giết Phan Ngạn và việc tự trầm của Nguyễn Thị Niên sau khi báo thù cho chồng như sau:
Trong truyền thuyết đền Vực Vông

Bài chi tiết: Đền Vực Vông
Truyền thuyết ở đền Vực Vông tại quần thể di tích cố đô Hoa Lư, ngay bên dòng sông Hoàng Long, thuộc thôn Chi Phong - Trường Yên - huyện Hoa Lư, Ninh Bình cũng kể về cái chết của Nguyễn Thị Niên sau khi báo thù cho chồng.
Theo truyền thuyết này, Bùi Văn Khuê cùng Phan Ngạn đều là bộ tướng của Nguyễn Quyện và đều mang lòng yêu bà. Nhờ tài năng chinh phục được vực xoáy ở Vực Vông, cho người kê đá xoay lại dòng chảy thì không còn vực xoáy nữa, Bùi Văn Khuê được Nguyễn Quyện gả Nguyễn Thị Niên cho.
Phan Ngạn căm tức vì không lấy được Nguyễn Thị Niên, bèn vu cáo Nguyễn Quyện khiến Nguyễn Quyện bị mất chức và chính Phan Ngạn được lên thay. Sau đó Ngạn sai người ám sát Bùi Văn Khuê để mưu chiếm Nguyễn Thị Niên.
Để trả thù, Nguyễn Thị Niên cũng giả cách nhận lời lấy Phan Ngạn và dụ Phan Ngạn lên thuyền giữa sông Hoàng Long rồi giết Ngạn, như thuyết kể trong sách Khâm định Việt sử thông giám cương mục. Bà sai chặt đầu Phan Ngạn đem tế chồng. Sau đó, bà nhảy xuống sông tuẫn tiết.
Thi hài bà trôi dạt vào vực Vông. Thương tiếc và biết ơn bà, nhân dân địa phương đã lập đền thờ bà ngay cạnh đó và gọi là đền Vực Vông.
Chú thích

1 2  Đại Việt sử ký toàn thư, bản kỷ quyển 17
↑  Đại Việt sử ký toàn thư, bản kỷ quyển 17. Khâm định Việt sử thông giám cương mục, chính biên quyển 29 ghi Nguyễn Thị Niên là chị của Nguyễn hoàng hậu.
↑  Nguyễn Quyện cùng các con tạm hàng, sau đó mưu phản lại Lê-Trịnh để giúp nhà Mạc nhưng bị lộ nên cùng bị giết
1 2  Đại Việt sử ký toàn thư, bản kỷ quyển 18
↑  Khâm định Việt sử thông giám cương mục, chính biên quyển 31
↑  Đền Vực và truyền thuyết về người con gái tiết nghĩa
Thelypteris venulosa

| Thelypteris venulosa> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
Ngành (divisio): Pteridophyta
Lớp (class): Polypodiopsida
Bộ (ordo): Polypodiales
Họ (familia): Thelypteridaceae
Chi (genus): Thelypteris
Loài (species): T. venulosa
Danh pháp hai phần
Thelypteris venulosa C.F.Reed, 1968 
Thelypteris venulosa là một loài dương xỉ trong họ Thelypteridaceae. Loài này được C.F.Reed mô tả khoa học đầu tiên năm 1968.
Danh pháp khoa học của loài này chưa được làm sáng tỏ.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Thelypteris venulosa”. Truy cập ngày 28 tháng 5 năm 2014.
Thuộc địa Brasil

Thuộc địa Brasil (tiếng Bồ Đào Nha: Brasil Colonial) bao gồm khoảng thời gian từ năm 1500, với sự xuất hiện của Bồ Đào Nha, cho đến năm 1815, khi Brasil được nâng cấp thành Vương quốc Liên hiệp Bồ Đào Nha, Brasil và Algarves. Trong 300 năm đầu của lịch sử thuộc địa Brasil, việc khai thác kinh tế của lãnh thổ này trước tiên dựa trên khai thác brasilwood (pau brazil) (thế kỷ 16), đặt tên cho lãnh thổ này; sản xuất đường (thế kỷ 16 thế kỷ 18); và cuối cùng là khai thác vàng và kim cương (thế kỷ 18). Những người nô lệ, đặc biệt là những người được mang đến từ châu Phi, đã cung cấp phần lớn lực lượng lao động của nền kinh tế xuất khẩu Brasil sau một thời gian ngắn làm nô lệ da đỏ để cắt brasilwood.
Trong ba trăm năm, tài nguyên của Brasil đã bị Bồ Đào Nha khai thác. Những tài nguyên này bao gồm gỗ từ cây Caesalpinia echinata (thế kỷ 16), đường (thế kỷ 16 đến 18), và vàng và đá quý (thế kỷ 18). Các công nhân được sử dụng để khai thác các tài nguyên này chủ yếu là nô lệ từ châu Phi.
Không giống như các thuộc địa Tây Ban Nha ở châu Mỹ, Bồ Đào Nha duy trì sự thống nhất giữa lãnh thổ và ngôn ngữ Brasil, để nó trở thành tiền thân của quốc gia lớn nhất Nam Mỹ.
Chú thích

↑  A.J.R. Russell-Wood, Brazil, The colonial era" in Encyclopedia of Latin American History and Culture, vol. 1, p. 410. New York: Charles Scribner's Sons 1996.
Bộ Ngư (魚)

| 魚   ' (195) |
| --- | --- |
(194)'鬼◄ 「魚」 ►鳥(196)
Bảng mã Unicode: 魚 (U+9B5A) 
Giải nghĩa:  con cá
Bính âm:: yú
Chú âm phù hiệu:: ㄩˊ
Wade–Giles:: yü2
Phiên âm Quảng Đông theo Yale:: yu4
Việt bính:: jyu4
Bạch thoại tự:: gû
Kana:: ギョ, ゴ gyo, go うお, さかな uo, sakana
Kanji:: 魚偏 uohen
Hangul:: 물고기 mulgogi
Hán-Hàn:: 어 eo
Hán-Việt:: ngư
Cách viết: gồm 11 nét

Bộ Ngư, bộ thứ 195 có nghĩa là "cá" là 1 trong 6 bộ có 11 nét trong số 214 Bộ thủ Khang Hi.
Trong Từ điển Khang Hy có 571 chữ (trong số hơn 40.000) được tìm thấy chứa bộ này.
Tự hình Bộ Ngư (魚)

Giáp cốt văn
Kim văn
Đại triện
Tiểu triện
Chữ thuộc Bộ Ngư (魚)

| Số nét bổ sung | Chữ Hán phồn thể | Chữ Hán giản thể |
| --- | --- | --- |
| 0 | 魚 | 鱼 |
| 1 | 䰲 |  |
| 2 | 䰳 魛 魜 魝 魞 | 鱽 |
| 3 | 䰴 䰵 䰶 魟 魠 魡 魢 | 鱾 |
| 4 | 䰷 䰸 䰹 䰺 䰻 䰼 䰽 䰾 䲝 魣 魤 魥 魦 魧 魨 魩 魪 魫 魬 魭 魮 魯 魰 魱 魲 魳 魴 魵 魶 魷 魸 魹 魯 | 鱿 鲀 鲁 鲂 鲃 |
| 5 | 䰿 䱀 䱁 䱂 䱃 䱄 䱅 䱆 䱇 䱈 䱉 䲞 䲟 魺 魻 魼 魽 魾 魿 鮀 鮁 鮂 鮃 鮄 鮅 鮆 鮇 鮈 鮉 鮊 鮋 鮌 鮍 鮎 鮏 鮐 鮑 鮒 鮓 鮔 鮕 鮖 鮗 鮘 鮣 | 鲄 鲅 鲆 鲇 鲈 鲉 鲊 鲋 鲌 鲍 鲎 鲏 鲐 |
| 6 | 䱊 䱋 䱌 䱍 䱎 鮙 鮚 鮛 鮜 鮝 鮞 鮟 鮠 鮡 鮢 鮤 鮥 鮦 鮧 鮨 鮩 鮪 鮫 鮬 鮭 鮮 鮯 鮰 鮱 鮲 鮳 鮴 鮺 | 鲑 鲒 鲓 鲔 鲕 鲖 鲗 鲘 鲙 鲚 鲛 鲜 鲝 鲞 鲟 |
| 7 | 䱏 䱐 䱑 䱒 䱓 䱔 䱕 䱖 䱗 䱘 鮵 鮶 鮷 鮸 鮹 鮻 鮼 鮽 鮾 鮿 鯀 鯁 鯂 鯃 鯄 鯅 鯆 鯇 鯈 鯉 鯊 鯋 鯌 鯍 鯎 鯏 鯐 鯑 鯒 鯓 | 鲠 鲡 鲢 鲣 鲤 鲥 鲦 鲧 鲨 鲩 鲪 鲫 鲬 |
| 8 | 䱙 䱚 䱛 䱜 䱝 䱞 䱟 䱠 䱡 䱢 䱣 䱤 䱥 䱦 䱧 䱨 䱩 䱪 鯔 鯕 鯖 鯗 鯘 鯙 鯚 鯛 鯜 鯝 鯞 鯟 鯠 鯡 鯢 鯣 鯤 鯥 鯦 鯧 鯨 鯩 鯪 鯫 鯬 鯭 鯮 鯯 鯰 鯱 鯲 鯳 鯴 鯵 鯻 | 鲭 鲮 鲯 鲰 鲱 鲲 鲳 鲴 鲵 鲶 鲷 鲸 鲹 鲺 鲻 |
| 9 | 䱫 䱬 䱭 䱮 䱯 䱰 䱱 䱲 䱳 䱴鯶 鯷 鯸 鯹 鯺 鯼 鯽 鯾 鯿 鰀 鰁 鰂 鰃 鰄 鰅 鰆 鰇 鰈 鰉 鰊 鰋 鰌 鰍 鰎 鰏 鰐 鰑 鰒 鰓 鰔 鰕 鰖 鰗 鰘 鰙 鰚 鰛 鰠 | 䲠 䲡 鲼 鲽 鲿 鳀 鳁 鳂 鳃 鳄 鳅 鳆 鳇 鳈 鳉 鳊 鳋 |
| 10 | 䱵 䱶 䱷 䱸 䱹 䱺 䱻 䱼 䱽 䲢 䲣 䲤 鰜 鰝 鰞 鰟 鰡 鰢 鰣 鰤 鰥 鰦 鰧 鰨 鰩 鰪 鰫 鰬 鰭 鰮 鰯 鰰 | 鲾 鳌 鳍 鳎 鳏 鳐 鳑 鳒 |
| 11 | 䱾 䱿 䲀 䲁 䲂 䲃 䲄 䲅 䲆 䲇 䲈 鰱 鰲 鰳 鰴 鰵 鰶 鰷 鰸 鰹 鰺 鰻 鰼 鰽 鰾 鰿 鱀 鱁 鱂 鱃 鱄 鱅 鱆 鱇 鱈 | 鳓 鳔 鳕 鳖 鳗 鳘 鳙 鳚 鳛 鷠 |
| 12 | 䲉 䲊 䲋 䲌 䲍 䲎 䲏 鱉 鱊 鱋 鱌 鱍 鱎 鱏 鱐 鱑 鱒 鱓 鱔 鱕 鱖 鱗 鱘 鱙 鱚 鱛 鱗 | 鳜 鳝 鳞 鳟 |
| 13 | 䲐 䲑 䲒 䲓 䲔 䲕 鱜 鱝 鱞 鱟 鱠 鱡 鱢 鱣 鱤 鱥 鱦 鱧 鱩 鱪 鱫 | 鳠 鳡 鳢 鳣 |
| 14 | 䲖 䲗 䲘 鱨 鱬 鱭 鱮 鱯 鱰 | 鳤 |
| 15 | 䲙 鱱 鱲 鱳 鱴 鱵 鱶 |  |
| 16 | 䲚 䲛 鱷 鱸 |  |
| 18 | 鱹 |  |
| 19 | 鱺 |  |
| 22 | 鱻 |  |
| 33 | 䲜 |  |
Megalorhipida gielisi

| Megalorhipida gielisi> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Lepidoptera
Phân bộ (subordo): Ditrysia
Liên họ (superfamilia): Pterophoroidea
Họ (familia): Pterophoridae
Chi (genus): Megalorhipida
Loài (species): M. gielisi
Danh pháp hai phần
Megalorhipida gielisi Rose và Pooni, 2003 
Megalorhipida gielisi là một loài bướm đêm thuộc họ Pterophoridae. Nó được tìm thấy ở Ấn Độ (Himachal Pradesh).
Sải cánh dài 13–14 mm.
Chú thích

↑  “Taxonomic Studies on the Superfamily Pterophoroidea from North-Western India” (PDF). Bản gốc (PDF) lưu trữ ngày 9 tháng 11 năm 2013. Truy cập ngày 25 tháng 1 năm 2011.
Saurita ladan

| Saurita ladan |
| --- | --- |

Phân loại khoa học 
Vực:: Eukaryota
Giới:: Animalia
Ngành:: Arthropoda
Lớp:: Insecta
Bộ:: Lepidoptera
Liên họ:: Noctuoidea
Họ:: Erebidae
Chi:: Saurita
Loài:: S. ladan
Danh pháp hai phần
Saurita ladan Druce, 1896

Saurita ladan là một loài bướm đêm thuộc phân họ Arctiinae, họ Erebidae.
Thomas Delaney

| 0 | 1 | 2 | 3 |
| --- | --- | --- | --- |
 Delaney tập luyện tại câu lạc bộ Werder Bremen năm 2017
Thông tin cá nhân
Tên đầy đủ:  Thomas Joseph Delaney
Ngày sinh:  3 tháng 9, 1991 (33 tuổi)
Nơi sinh:  Frederiksberg, Đan Mạch
Chiều cao:  1,82 m (5 ft 11+1⁄2 in)
Vị trí:  Tiền vệ
Thông tin đội
Đội hiện nay:  Sevilla
Số áo:  18
Sự nghiệp cầu thủ trẻ
Năm:  Đội
1993–2008:  Copenhagen
Sự nghiệp cầu thủ chuyên nghiệp*
| Năm |  Đội |  ST |  (BT) |
| 2008–2016 |  Copenhagen |  172 |  (19) |
| 2016–2018 |  Werder Bremen |  45 |  (7) |
| 2018–2021 |  Borussia Dortmund |  60 |  (3) |
| 2021– |  Sevilla |  0 |  (0) |
Sự nghiệp đội tuyển quốc gia‡
| Năm |  Đội |  ST |  (BT) |
| 2008–2009 |  U-18 Đan Mạch |  3 |  (0) |
| 2009–2010 |  U-19 Đan Mạch |  11 |  (1) |
| 2011 |  U-20 Đan Mạch |  2 |  (0) |
| 2010–2012 |  U-21 Đan Mạch |  11 |  (0) |
| 2013– |  Đan Mạch |  75 |  (8) |
 *Số trận ra sân và số bàn thắng ở câu lạc bộ tại giải quốc gia, chính xác tính đến 16 tháng 5 năm 2021 ‡ Số trận ra sân và số bàn thắng ở đội tuyển quốc gia, chính xác tính đến 20 tháng 11 năm 2023
Thomas Joseph Delaney (sinh ngày 3 tháng 9 năm 1991) là một cầu thủ bóng đá chuyên nghiệp người Đan Mạch, hiện anh đang thi đấu ở vị trí tiền vệ cho câu lạc bộ Sevilla và đội tuyển quốc gia Đan Mạch.
Sự nghiệp câu lạc bộ > Copenhagen

Delaney bắt đầu chơi bóng tại đội trẻ Kjøbenhavns Boldklub và đội dự bị của câu lạc bộ Đan Mạch FC Copenhagen.
Delaney lần thi đấu đầu tiên ở câu lạc bộ Copenhagen trong một trận giao hữu không chính thức vào tháng 8 năm 2008. Sau khi chơi nửa đầu mùa giải 2008–09 trong đội trẻ KB, anh ấy là một phần của đội FCK ở Cúp Đan Mạch. Anh đã có lần ra sân chính thức trong trận bán kết lượt đi với Nordvest FC vào tháng Tư, nơi anh vào thay Hjalte Nørregaard ở giữa hiệp hai. Trong trận lượt về sau đó hai tuần, Delaney có tên trong đội hình xuất phát và chơi trong 60 phút đầu tiên trước khi được thay thế bằng Şaban Özdoğan.
Vào kỳ nghỉ hè năm 2009, anh được đưa lên đội một cùng với Özdoğan. Anh ghi bàn trong trận ra mắt câu lạc bộ vào ngày 22 tháng 7 năm 2009, chơi trọn vẹn trận lượt về trong chiến thắng ở vòng sơ loại thứ hai Champions League của Copenhagen trước FK Mogren. Trận đấu đầu tiên của anh ở Superliga là vào ngày 9 tháng 8 năm 2009 gặp SønderjyskE vào sân thay Atiba Hutchinson ở gần cuối trận đấu. Vào ngày 29 tháng 12 năm 2011, đội bóng quyết định gia hạn hợp đồng giữ anh ở lại Copenhagen cho đến cuối năm 2014. Vào thời điểm đó, Delaney đã được vinh danh là cầu thủ gắn bó lâu nhất ở câu lạc bộ, mặc dù chỉ mới 20 tuổi.
Vào ngày 6 tháng 7 năm 2013, Delaney gia hạn hợp đồng với câu lạc bộ đến năm 2015. Đồng thời, anh có áo số 8. Trong mùa giải tiếp theo, anh thường xuyên được đá chính ở vị trí yêu thích của mình, bao gồm các trận đấu UEFA Champions League gặp Juventus FC, Real Madrid và Galatasaray. Vào ngày 23 tháng 1 năm 2014, anh tiếp tục gia hạn hợp đồng đến năm 2017. Đồng thời, anh chính thức được bổ nhiệm làm đội phó của đội.  Nửa năm sau, Delaney chính thức được trao băng đội trưởng của câu lạc bộ.
Vào ngày 14 tháng 5 năm 2015, anh được bầu chọn là cầu thủ xuất sắc của trận đấu khi đội bóng của anh ấy giành chiến thắng trong trận chung kết Cúp Đan Mạch 3–2 sau hiệp phụ trước đội bóng đồng hạng Superliga FC Vestsjælland.
Vào ngày 27 tháng 9 năm 2016, Delaney đã đóng góp vào chiến thắng 4–0 dễ dàng cho đội bóng của anh bằng một cú vô-lê chân trái từ cự ly 30 mét vào lưới Club Brugge KV của Bỉ tại UEFA Champions League. Bàn thắng đứng thứ ba trong cuộc bầu chọn bàn thắng của mùa giải tại UEFA Champions League.
Sự nghiệp câu lạc bộ > Werder Bremen

Vào ngày 17 tháng 8 năm 2016, Werder Bremen thông báo Delaney sẽ gia nhập câu lạc bộ vào tháng 1 năm 2017. Vào ngày 18 tháng 2 năm 2017, anh ghi bàn thắng đầu tiên cho câu lạc bộ từ một quả đá phạt, trong chiến thắng 2–0 của Werder Bremen trước Mainz 05 trước khi phải lên cáng ra sân vì chấn thương. Đây là trận thắng đầu tiên của câu lạc bộ trong mùa giải mới sau bốn trận thua liên tiếp.
Vào ngày 1 tháng 4 năm 2017, Delaney lập một hat-trick trong chiến thắng 5–2 của Werder Bremen trước SC Freiburg.
Sự nghiệp câu lạc bộ > Borussia Dortmund

Vào ngày 7 tháng 6 năm 2018, Delaney ký hợp đồng với Borussia Dortmund theo hợp đồng có thời hạn 4 năm. Phí chuyển nhượng từ Werder Bremen được báo cáo là 20 triệu euro.