stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Đá magma
Bối cảnh địa chất > Đá xâm nhập

Bài chi tiết: Đá xâm nhập
Đá núi lửa xâm nhập chiếm đa số trong các loại đá núi lửa và được hình thành từ magma nguội và đông cứng bên trong vỏ của một hành tinh. Các cơ thể đá núi lửa xâm nhập được biết đến là "xâm nhập" và được bao quanh bởi đá tồn tại trước đó (gọi là "đá nền"). Đá nền là một chất cách nhiệt tốt, vì vậy magma nguội chậm, và đá núi lửa xâm nhập có cấu trúc thô (phaneritic). Các hạt khoáng trong các loại đá như vậy thường có thể nhìn thấy bằng mắt thường. Các xâm nhập có thể được phân loại theo hình dạng và kích thước của cơ thể xâm nhập và mối quan hệ của nó đối với bedding của đá nền mà nó xâm nhập vào. Các cơ thể xâm nhập điển hình là các batholith, stock, laccolith, sill và dike. Các loại đá xâm nhập thông thường là granite, gabbro hoặc diorite.
Các phần trung tâm của các dãy núi lớn chủ yếu bao gồm các loại đá núi lửa xâm nhập. Khi bị phơi bày bởi quá trình xói mòn, những phần trung tâm này (gọi là batholith) có thể chiếm diện tích lớn trên bề mặt Trái Đất.
Các loại đá núi lửa xâm nhập hình thành ở sâu bên trong vỏ đất được gọi là đá plutonic (hoặc abyssal) và thường có cấu trúc thô. Các loại đá núi lửa xâm nhập hình thành gần mặt đất được gọi là subvolcanic hoặc hypabyssal và thường có cấu trúc mịn hơn, thường giống đá núi lửa. Đá hypabyssal ít phổ biến hơn đá plutonic hoặc đá núi lửa và thường hình thành các loại dike, sill, laccolith, lopolith hoặc phacolith.
Bối cảnh địa chất > Trầm tích

Bài chi tiết: Đá trầm tích
Đá núi lửa trầm tích, còn được gọi là đá núi lửa, được hình thành từ quá trình nguội của dung nham nóng chảy trên bề mặt Trái Đất. Dung nham, được đưa lên mặt đất thông qua các khe nứt hoặc phun trào núi lửa, nguội cứng nhanh chóng. Do đó, những loại đá như vậy có cấu trúc mịn (aphanitic) hoặc thậm chí kính. Basalt là loại đá núi lửa trầm tích phổ biến nhất và hình thành các dòng dung nham, tấm dung nham và cao nguyên dung nham. Một số loại basalt nguội cứng thành các cột đa giác dài. Giant's Causeway ở Antrim, Bắc Ireland là một ví dụ.
Dung nham nóng chảy, thường chứa các tinh thể treo và khí tan, được gọi là dung nham. Nó trỗi lên vì có khối lượng riêng nhỏ hơn so với đá từ đó nó được chiết xuất ra. Khi dung nham đạt đến mặt đất, nó được gọi là lava. Sự phun trào của núi lửa ra không khí được gọi là trên mặt đất, trong khi sự phun trào dưới lòng biển được gọi là dưới nước. Black smokers và mid-ocean ridge basalt là những ví dụ về hoạt động núi lửa dưới nước.
Thể tích đá trầm tích phun trào hàng năm bởi núi lửa biến đổi theo vị trí của biển động địa. Đá trầm tích được sản xuất theo tỷ lệ sau đây:
ranh giới phân kỳ: 73%
ranh giới hội tụ (vùng subduction): 15%
điểm nóng: 12%.
Hành vi của dung nham phụ thuộc vào độ nhớt của nó, được xác định bởi nhiệt độ, thành phần và hàm lượng tinh thể. Dung nham nhiệt độ cao, phần lớn có thành phần basalt, hoạt động giống như dầu đặc và khi nó làm lạnh, giống như đường mật. Các dòng basalt dài, mỏng với bề mặt pahoehoe là phổ biến. Dung nham thành phần trung gian, như andesit, thường tạo ra các đống tro của tro bụi núi lửa, tuff và dung nham, và có thể có độ nhớt giống như mật đường đặc, lạnh hoặc thậm chí cao su khi phun trào. Dung nham felsic, như rhyolite, thường được phun trào ở nhiệt độ thấp và có độ nhớt lên đến 10,000 lần so với basalt. Các núi lửa với dung nham rhyolite thường phun trào mạnh mẽ, và dòng dung nham rhyolite thường giới hạn và có biên độ dốc vì dung nham quá nhớt.
Dung nham felsic và trung gian thường phun trào mạnh mẽ, với những vụ nổ do việc giải phóng khí hòa tan - thường là hơi nước, nhưng cũng có khí carbon dioxide. Vật liệu núi lửa phun trào mạnh mẽ được gọi là tephra và bao gồm tuff, agglomerate và ignimbrite. Bụi núi lửa mịn cũng được phun trào và tạo ra các tầng đặt tuff, có thể thường xuyên che phủ các khu vực rộng lớn.
Bởi vì đá núi lửa chủ yếu có kích thước nhỏ hoặc thủy tinh, việc phân biệt giữa các loại đá núi lửa ngoại vi khác nhau khó khăn hơn so với các loại đá núi lửa nội vi khác nhau. Nói chung, các thành phần khoáng vật của đá núi lửa ngoại vi kích thước nhỏ chỉ có thể được xác định bằng cách kiểm tra các mẫu mỏng của đá dưới kính hiển vi, vì vậy chỉ có thể thực hiện phân loại gần đúng ở nơi khảo sát. Mặc dù việc phân loại theo thành phần khoáng vật được ưu tiên bởi IUGS, nhưng điều này thường không thực tế, và việc phân loại hóa học thay vào đó được thực hiện bằng cách sử dụng phân loại TAS.
Phân loại

Việc phân loại đá magma có thể cung cấp cho con người thông tin quan trọng về các điều kiện mà chúng hình thành. Hai yếu tố quan trọng được sử dụng trong phân loại đá lửa là kích thước hạt (phụ thuộc rất nhiều vào lịch sử quá trình làm nguội) và thành phần khoáng vật của đá. Fenspat, thạch anh, olivin, pyroxen, amphibol và mica là các khoáng vật quan trọng trong sự hình thành đá magma và sự có mặt của chúng là cơ sở để phân loại các loại đá này. Các khoáng vật khác có mặt trong đá không điển hình được gọi là khoáng chất phụ.
Trong phân loại đơn giản hóa, các dạng đá magma được chia trên sự hiện diện của fenspat, sự có/vắng mặt của thạch anh và trong các loại đá không có fenspat hay thạch anh thì theo sự có mặt của các khoáng vật chứa sắt hay magnesi.
Phân loại > Kích thước tinh thể

Theo kích thước tinh thể, đá magma có thể phân loại thành pecmatit (hạt rất lớn), hiển tinh (chỉ có hạt lớn hay phanerit), ban tinh (một số hạt lớn trên nền là các hạt nhỏ hay pocfia), vi tinh (chỉ có hạt nhỏ hay aphanit), thủy tinh (không có hạt).
Đá có kiến trúc hiển tinh chứa các khoáng vật với tinh thể nhìn thấy bằng mắt thường và thường đặc trưng cho đá xâm nhập (do quá trình làm nguội càng chậm thì tinh thể càng to). Trong một số ngoại lệ, dạng đá này có thể chứa các tinh thể cực lớn, trong trường hợp này chúng được gọi là pecmatit.
Trong đá phun trào, khi quá trình làm nguội là nhanh hơn, các tinh thể khoáng vật riêng rẽ thông thường không nhìn thấy được bằng mắt thường và chúng được gọi là kiến trúc vi tinh.
Kiến trúc ban tinh là trạng thái trung gian giữa hai loại trên: khối đá có kiến trúc vi tinh, nhưng trên nền vi tinh này có thể quan sát được một số tinh thể.
Nếu macma nóng chảy bị làm nguội quá nhanh không cho quá trình kết tinh diễn ra thì sản phẩm tạo ra là có kiến trúc thủy tinh như thủy tinh núi lửa hay Obsidian đôi khi còn được gọi là đá vỏ chai.
Phân loại > Hình dạng tinh thể

Hình dạng tinh thể cũng là yếu tố quan trọng trong kiến trúc đá magma. Các tinh thể có thể là tự hình, bán tự hình và tha hình:
Tự hình (Euhedral), nếu hình dạng tinh thể được bảo toàn hay tinh thể có các mặt kết tinh rõ ràng.
Bán tự hình (Subeuhedral), nếu chỉ một phần được bảo toàn.
Tha hình (Anhedral), nếu tinh thể không thể hiện rõ ràng hướng kết tinh có thể nhận biết được.
Phân loại > Theo cấu tạo

Cấu tạo lỗ hổng là đá có các khoảng trống sinh ra bởi khí bị chiếm giữ trong quá trình nguội đi.
Cấu tạo dòng chảy được hình thành khi mácma chảy tràn trên bề mặt và đông nguội với các tốc độ khác nhau.
Tuf bao gồm các đá vụn có trước hoặc bom núi lửa bị đẩy ra khi núi lửa phun trào gồm một số loại như: tufit, tufogen.
Phân loại > Thành phần khoáng vật - hóa học

Các dạng đá magma có thể phân chia nhỏ theo các thông số hóa học/ khoáng vật tạo đá theo hai hướng chính:
Hóa học: - Tổng hàm lượng kiềm - silica (biểu đồ TAS) cho phân loại đá magma được sử dụng khi không có các dữ liệu về quá trình hình thành hay thành phần khoáng vật:
Các đá magma acid chứa hàm lượng silica cao, lớn hơn 63% SiO2 (ví dụ rhyolit và dacit)
Các đá magma trung tính chứa 52 - 63% SiO2 (ví dụ andesit)
Các đá magma mafic chứa ít silica (45 - 52%) và thông thường chứa nhiều sắt - magnesi (ví dụ đá bazan)
Các đá magma siêu mafic chứa ít hơn 45% silica. (ví dụ picrit và komatiit)
Các đá magma kiềm với 5 - 15% chất kiềm (K2O + Na2O) (ví dụ phonolit và trachyt)
Khoáng vật: Hàm lượng khoáng vật của Fe và Si hay mafic:
Đá felsic, chủ yếu chứa thạch anh, fenspat kiềm và/hoặc khoáng vật chứa fenspat: các khoáng vật của Fe và Si; các dạng đá này (ví dụ granit) thông thường có máu sáng và có tỷ trọng thấp.
Đá mafic, chủ yếu chứa các khoáng vật mafic: pyroxen, olivin và plagiocla calci; các loại đá này (ví dụ đá bazan) thông thường sẫm màu và có tỷ trọng lớn hơn đá felsic.
Đá siêu mafic, chứa trên 90% khoáng chất mafic (ví dụ dunit)
Bảng dưới đây là sự phân chia đơn giản đá lửa theo cả thành phần và phương thức diễn ra.
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
: Thành phần
| Phương thức diễn ra | Acid | Trung gian | base | Siêu base |
| Xâm nhập | Granit | Điôrit | Gabbrô | Periđôtit |
| Phun trào | Riôlit | Anđêsit | Bazan |  |
Để có sự phân loại chi tiết hơn, xem Biểu đồ QAPF.
Nguyên gốc từ

Từ igneous (đá nham thạch) có nghĩa là được tạo thành từ lửa. và bắt nguồn từ Latin gốc igni-, có nghĩa là lửa, và -eous có nghĩa là được tạo thành từ.
Từ volcanic rock (đá núi lửa) bắt nguồn từ Latin gốc Vulcan, thần lửa của Người La Mã, và -ic, có nghĩa là có một số đặc điểm của.
Từ plutonic (đá nham thạch sâu), một tên khác cho đá nham thạch xâm nhập, bắt nguồn từ Latin gốc Pluto, thần Hades của Người La Mã, và -ic, có nghĩa là có một số đặc điểm của.
Các khoáng vật tạo đá chủ yếu

Các khoáng vật tạo đá magma chủ yếu: thạch anh, fenspat, mica và khoáng vật màu.
Các khoáng vật có các tính chất khác nhau, nên sự có mặt của chúng tạo ra cho đá có những tính chất khác nhau (cường độ, độ bền vững, khả năng gia công...)
Thạch anh là SiO2 ở dạng kết tinh, tinh thể hình lăng trụ 6 cạnh, ít khi trong suốt mà thường có màu trắng và trắng sữa, độ cứng 7, khối lượng riêng 2,65 g/cm³, cường độ cao khoảng 20.000 kg/cm², chống mài mòn tốt, ổn định đối với acid (trừ acid fluohidric và fosforic). Ở nhiệt độ thường, thạch anh không tác dụng với vôi, nhưng ở trong môi trường hơi nước bão hoà và nhiệt độ 175 - 2000C có thể sinh ra phản ứng silicat.
Fenspat có hai loại:
cát khai thẳng góc-octola (K2O.Al2O3.6SiO2 - fenspat kali)
cát xiên góc - plagiocla (Na2O.Al2O3.6SiO2 - fenspat natri và CaO.Al2O3.2SiO2 - fenspat calci).
Tính chất cơ bản của fenspat: màu biến đổi từ trắng, trắng xám, vàng đến hồng và đỏ; khối lượng riêng: 2,55 - 2,76 g/cm³, độ cứng 6 - 6,5, cường độ chịu nén 1200 – 1700 kg/cm². Khả năng chống phong hoá của felspat kém, kém ổn định đối với nước và đặc biệt là nước có chứa CO2 tạo ra Al2O3.2SiO2.2H2O là caolonit - thành phần chủ yếu của đất sét- theo phản ứng:
Mica là những alumôsilicat ngậm nước rất phức tạp, có độ cứng 2-3, khối lượng riêng 2,76 - 3,2 g/cm³. Phổ biến nhất là hai loại biotit và muscovit .
Biotit có màu nâu đen hay còn gọi là mica đen, thường chứa oxide magiê và oxide sắt, công thức: (Mg, Fe)3.Si3.AlO10.OHF)2.
Muscovit thì trong suốt hay còn gọi là mica trắng, có công thức: K2O. Al2O3.6SiO2.2H2O.
Ngoài hai loại trên còn gặp vecmiculit được tạo thành do sự oxy hóa và hydrat hoá biotit. Khi nung ở 900 - 10000 độ C nước sẽ mất đi, thể tích vecmiculit tăng 18 - 25 lần.
Khoáng vật sẫm màu chủ yếu gồm amphibol, pyroxen, olivin là các khoáng vật có màu sẫm (từ màu lục đến màu đen) cường độ cao, dai và bền, khó gia công.
Sử dụng > đá magma xâm nhập

Dunit là loại đá xâm nhập sâu của nhóm đá siêu mafic. Thành phần khoáng vật gồm chủ yếu là olivin với hơn 90%,pyroxen, hocblen thì hiếm hơn, ngoài ra còn có mica, cromit.Cấu tạo đặc sít, đôi khi phân dải. Kiến trúc hạt thô.
Granit (đá hoa cương) là loại đá acid có ở nhiều nơi, chủ yếu do thạch anh, fenspat và một ít mica, có khi còn tạo thành cả amphibol và pyroxen. Granit có màu tro nhạt, hồng nhạt hoặc vàng, phần lớn có kết tinh hạt lớn.
Granit rất đặc chắc, khối lượng thể tích 2600 – 2700 kg/m³, cường độ nén rất lớn (1200 – 2500 kg/cm²), độ hút nước nhỏ (dưới 1%), khả năng chống phong hoá rất cao, độ chịu lửa kém, có một số loại có màu sắc đẹp. Đá granit được sử dụng rộng rãi trong xây dựng (ốp mặt ngoài nhà và các công trình đặc biệt, nhà công cộng, làm nền móng cầu, cống, đập...)
Syenit là loại đá trung tính, thành phần khoáng vật chủ yếu là Orthoclas, plagiocla, acid, các khoáng vật màu sẫm (amphibol, pyroxen, biotit), một ít mica, rất ít thạch anh. Sienit màu tro hồng, có cấu trúc toàn tinh đều đặn, khối lượng riêng 2,7 -2,9 g/cm³, khối lượng thể tích 2400 – 2800 kg/m³, cường độ chịu nén 1500 – 2000 kg/cm². Sienit được ứng dụng khá rộng rãi trong xây dựng.
Diorit là loại đá trung tính, thành phần chủ yếu là plagiocla trung tính (chiếm khoảng ¾), hocblen, augit, biotit, amphibol và một ít mica và pyroxen. Diorit thường có màu xám, xám lục có xen các vết sẫm và trắng; khối lượng thể tích 2900 – 3300 kg/m³, cường độ chịu nén 2000 – 3500 kg/cm². Diorit dai, chống va chạm tốt, chống phong hoá cao, dễ đánh bóng, nên được sử dụng để làm mặt đường, tấm ốp.
Gabbro là loại đá base, thành phần gồm có plagiocla base (khoảng 50%) và các khoáng vật màu sẫm như pyroxen, amphibol và olivin. Gabbro có màu tro sẫm hoặc từ lục thẫm đến đen, đẹp, có thể mài nhẵn, khối lượng thể tích 2900 – 3300 kg/m³, cường độ chịu nén 2000 – 3500 kg/cm³. Gabbro được sử dụng làm đá dăm, đá tấm để lát mặt đường và ốp trang trí các công trình kiến trúc.
Sử dụng > Đá magma phun trào

Diaba có thành phần tương tự gabbro, là loại đá magma xâm nhập nông có thành phần mafic, có kiến trúc hạt nhỏ, hạt vừa xen lẫn với kiến trúc hiển tinh. Thành phần khoáng vật gồm có fenspat, pyroxen, olivin, màu tro sẫm hoặc lục nhạt, cường độ nén 3000 – 4000 kg/cm². Đá diaba rất dai, khó mài mòn, được sử dụng chủ yếu làm đá rải đường và làm nguyên liệu đá đúc.
Bazan là loại đá base, thành phần khoáng vật giống đá gabbro. Chúng có kiến trúc vi tinh hoặc kiến trúc pocfia. Đá bazan là loại đá nặng nhất trong các loại đá magma, khối lượng thể tích 2900 – 3500 kg/cm³, cường độ chịu nén 1000 – 5000 kg/cm² (có loại cường độ đến 8000 kg/cm²), rất cứng, giòn, khả năng chống phong hoá cao, rất khó gia công. Đá bazan là loại đá phổ biến nhất trong xây dựng, được sử dụng để lát đường làm cốt liệu bê tông, tấm ốp chống ăn mòn...
Andesit là loại đá trung tính. Thành phần của nó gồm plagiocla trung tính, các khoáng vật sẫm màu (amphibol, pyroxen) và mica; có kiến trúc ẩn tinh và kiến trúc dạng pocfia; có màu tro vàng, hồng, lục. Đá andesit có khả năng hút nước lớn, khối lượng thể tích 2200 ÷ 2700 kg/m³, cường độ chịu nén 1200 – 2400 kg/cm², chịu được acid nên được dùng để làm vật liệu chống acid.
Sử dụng > Đá trầm tích núi lửa

Ngoài các loại đá đề cập ở trên, trong đá magma phun trào còn có đá bọt, tuf, tro và tuf dung nham. Các loại đá này bên cạnh việc hình thành do kết tinh nhanh như đá phun trào còn lắng đọng theo quy luật trầm tích. Nhiều tác giả Liên Xô cũ xếp loại đá này sang đá trầm tích
Tro núi lửa: thưởng ở dạng bột, giống nhau màu xám. Những hạt lớn gọi là cát núi lửa. Đá bọt, là loại thủy tinh núi lửa có độ rỗng cao (độ rỗng đến 80%) được tạo thành khi tro núi lửa lắng đọng từ không khí. Đá bọt có kích thước 5-30mm, khối lượng thể tích 500 kg/m³, độ hút nước thấp vì các lỗ rỗng lớn và các lỗ rỗng ít liên thông nhau, hệ số truyền nhiệt nhỏ (0,12 - 0,2 kCal/m.0C.h, cường độ chịu nén 20 – 30 kg/cm2. Cát núi lửa, đá bọt được dùng làm cốt liệu cho bê tông nhẹ, còn bột thì làm vật liệu cách nhiệt và bột mài.
Tuf núi lửa: là loại đá rỗng, được tạo thành do quá trình tự lèn chặt tro núi lửa. Loại tuf núi lửa chặt nhất gọi là tơrat. Tuf núi lửa đá bọt cũng như tro núi lửa thường dùng làm phụ gia hoạt tính chịu nước cho chất kết dính vô cơ.
Tuf dung nham do tro và cát núi lửa rơi vào trong dung nham nóng chảy sinh ra. Nó là loại đá thủy tinh rỗng có màu hồng, tím..., khối lượng thể tích 750 ÷ 1400 kg/m³, cường độ chịu nén 60 – 100 kg/cm², hệ số dẫn nhiệt trung bình là 0,3 kCal/m.0C.h. Trong xây dựng, tup dung nham được xẻ thành đá hộc để xây tường, sản xuất đá dăm cho bê tông nhẹ.
Phân loại

Xem thêm thông tin: Danh sách các loại đá
Đá nham thạch được phân loại theo cách xuất hiện, kết cấu, khoáng vật học, thành phần hóa học, và hình học của cơ thể nham thạch.
Phân loại nhiều loại đá nham thạch có thể cung cấp thông tin quan trọng về các điều kiện mà chúng được hình thành. Hai biến số quan trọng được sử dụng để phân loại đá nham thạch là kích thước hạt, chủ yếu phụ thuộc vào lịch sử làm lạnh, và thành phần khoáng vật của đá. Feldspar, quartz hoặc feldspathoid, olivine, pyroxene, amphibole, và mica đều là những khoáng vật quan trọng trong quá trình hình thành hầu hết tất cả các loại đá nham thạch, và chúng là cơ bản cho việc phân loại những loại đá này. Tất cả các khoáng vật khác hiện diện được xem là không cần thiết trong hầu hết tất cả các loại đá nham thạch và được gọi là khoáng vật phụ. Các loại đá nham thạch với các khoáng vật cần thiết khác rất hiếm, nhưng bao gồm carbonatite, chứa các carbonate cần thiết.
Trong một phân loại đơn giản, các loại đá nham thạch được phân tách dựa trên loại feldspar hiện diện, sự có mặt hoặc vắng mặt của quartz, và trong các loại đá không có feldspar hoặc quartz, loại khoáng vật sắt hoặc magiê hiện diện. Các loại đá chứa quartz (silica trong thành phần) được gọi là quá mức silica. Các loại đá với feldspathoids được gọi là thiếu hụt silica, vì feldspathoids không thể tồn tại cùng một liên kết ổn định với quartz.[cần dẫn nguồn]
Các loại đá nham thạch có các tinh thể lớn đủ để có thể nhìn thấy bằng mắt thường được gọi là phaneritic; những loại có tinh thể quá nhỏ để nhìn thấy được gọi là aphanitic. Nói chung, phaneritic ngụ ý nguồn gốc xâm nhập; aphanitic là nguồn gốc phun trào.[cần dẫn nguồn]
Một loại đá nham thạch với những tinh thể lớn hơn, có thể phân biệt rõ ràng được nhúng vào một ma trận hạt nhỏ hơn được gọi là porphyry. Kết cấu porphyritic phát triển khi một số tinh thể phát triển đến kích thước đáng kể trước khi phần lớn magma tạo thành tinh thể dưới dạng vật liệu đồng nhất, hạt nhỏ hơn.[cần dẫn nguồn]
Đá nham thạch được phân loại dựa trên kết cấu và thành phần. Kết cấu chỉ đến kích thước, hình dạng, và sắp xếp của các hạt khoáng vật hoặc tinh thể mà đá được tạo thành.[cần dẫn nguồn]
Phân loại > Kết cấu

Bài chi tiết: Cấu trúc vi mô của đá
Kết cấu là một tiêu chí quan trọng để đặt tên cho các loại đá núi lửa. Kết cấu của các loại đá núi lửa, bao gồm kích thước, hình dạng, hướng và phân bố của hạt khoáng vật và mối quan hệ giữa các hạt, sẽ xác định liệu đá có được gọi là tuff (tro núi lửa), pyroclastic lava (núi lửa chất cháy) hay chỉ đơn giản là lava. Tuy nhiên, kết cấu chỉ là một phần phụ trong việc phân loại các loại đá núi lửa, vì thường cần có thông tin hóa học thu được từ các loại đá có mảnh groundmass (môi trường ma trận) hạt rất mịn hoặc từ tro rơi từ không khí, có thể được tạo thành từ tro núi lửa.[cần dẫn nguồn]
Tiêu chí về kết cấu ít quan trọng hơn trong việc phân loại các loại đá nham thạch xâm nhập, nơi hầu hết các khoáng vật sẽ có thể nhìn thấy bằng mắt thường hoặc ít nhất là bằng một ống kính tay, kính lúp hoặc kính hiển vi. Đá plutonic cũng có xu hướng ít đa dạng về kết cấu và ít dễ bị ảnh hưởng bởi sự tạo nên cấu trúc đặc biệt. Các thuật ngữ về kết cấu có thể được sử dụng để phân biệt các giai đoạn xâm nhập khác nhau của các khối đá nham thạch lớn, ví dụ như rìa phaneritic của các cơ thể xâm nhập lớn, cổ phiếu porphyry và khoan dính nham thạch. Phân loại khoáng học thường được sử dụng để phân loại đá plutonic. Phân loại hóa học được ưu tiên để phân loại các loại đá núi lửa, với các loài phenocryst được sử dụng như một tiền tố, ví dụ "picrite chứa olivine" hoặc "rhyolite có orthoclase-phyric".[cần dẫn nguồn]
Phân loại > Phân loại khoáng vật

IUGS khuyến nghị phân loại đá nham thạch dựa trên thành phần khoáng vật của chúng mỗi khi có thể. Điều này đơn giản đối với đá nham thạch xâm nhập có hạt thô, nhưng có thể yêu cầu kiểm tra các mẫu mỏng dưới kính hiển vi cho đá nham thạch núi lửa hạt mịn và có thể không thể thực hiện đối với đá nham thạch kính. Đá sau đó phải được phân loại theo thành phần hóa học.
Phân loại khoáng vật của một loại đá nham thạch xâm nhập bắt đầu bằng việc xác định xem đá có phải là siêu magiê, carbonatite hay lamprophyre không. Đá siêu magiê chứa hơn 90% các khoáng vật giàu sắt và magiê như hornblende, pyroxene hoặc olivine, và những loại đá này có hệ thống phân loại riêng của chúng. Tương tự, các loại đá chứa hơn 50% khoáng vật cacbonat được phân loại là carbonatites, trong khi lamprophyres là loại đá siêu kali hiếm. Cả hai loại đá này đều được phân loại tiếp theo dựa trên hóa thạch khoáng chi tiết.
Trong đa số các trường hợp, đá có thành phần khoáng vật điển hình hơn, với sự hiện diện đáng kể của quartz, feldspar hoặc feldspathoid. Phân loại dựa trên tỷ lệ phần trăm của quartz, feldspar kiềm, plagioclase và feldspathoid so với tổng tỷ lệ của đá được tạo thành từ những khoáng vật này, bỏ qua tất cả các khoáng vật khác. Tỷ lệ này đặt đá ở một vị trí trên QAPF diagram, thường xác định ngay loại đá. Trong một số trường hợp, như trường diorite-gabbro-anorthite, các tiêu chí khoáng vật phụ bổ sung phải được áp dụng để xác định phân loại cuối cùng.
Khi có thể xác định được thành phần khoáng vật của một loại đá núi lửa, nó được phân loại bằng cùng quy trình, nhưng với một biểu đồ QAPF được điều chỉnh mà các lĩnh vực tương ứng với các loại đá núi lửa.
Phân loại > Lịch sử phân loại

Một số tên đá nham thạch đã tồn tại trước thời kỳ địa chất hiện đại. Ví dụ, thuật ngữ "basalt" để mô tả một loại đá nham thạch cụ thể có nguồn gốc từ dung nham được đưa ra bởi Georgius Agricola vào năm 1546 trong tác phẩm của ông có tựa đề De Natura Fossilium. Từ "granite" đã tồn tại ít nhất từ những năm 1640 và có nguồn gốc từ tiếng Pháp "granit" hoặc tiếng Ý "granito", đơn giản chỉ có nghĩa là "đá hạt". Thuật ngữ "rhyolite" được giới thiệu vào năm 1860 bởi nhà du khách và nhà địa chất người Đức Ferdinand von Richthofen Việc đặt tên cho các loại đá mới gia tăng vào thế kỷ 19 và đạt đỉnh điểm vào đầu thế kỷ 20.
Phần lớn việc phân loại ban đầu của đá nham thạch dựa trên tuổi địa chất và sự xuất hiện của các loại đá. Tuy nhiên, vào năm 1902, các nhà địa chất học nham thạch người Mỹ Charles Whitman Cross, Joseph P. Iddings, Louis V. Pirsson và Henry Stephens Washington đề xuất rằng tất cả các phân loại hiện có của đá nham thạch nên bị loại bỏ và thay thế bằng một phân loại "định lượng" dựa trên phân tích hóa học. Họ đã chỉ ra rằng thuật ngữ hiện có thường mập mờ và thiếu tính khoa học, và lập luận rằng do thành phần hóa học của một loại đá nham thạch là đặc điểm cơ bản nhất, nó nên được đặt ở vị trí quan trọng nhất.
Sự xuất hiện địa chất, cấu trúc, thành phần khoáng học - các tiêu chí trước đây được chấp nhận để phân biệt các loài đá - đã bị đẩy vào nền tảng. Phân tích đá hoàn chỉnh được giải thích trước tiên dựa trên các khoáng chất hình thành đá có thể được dự đoán khi dung nham tinh luyện, chẳng hạn như thạch anh, vật liệu feldspath, olivine, akermannite, Feldspathoid, nam châm, corundum, và như vậy, và các loại đá được chia thành các nhóm dựa trên tỷ lệ tương đối của các khoáng chất này với nhau. Hệ thống phân loại mới này đã gây sốc, nhưng bị chỉ trích vì thiếu tính hữu dụng trong công việc thực địa và đã bị bỏ bỏ vào những năm 1960. Tuy nhiên, khái niệm về khoáng hóa bình thường đã tồn tại và công việc của Cross và các nhà nghiên cứu cùng mình đã truyền cảm hứng cho một loạt các hệ thống phân loại mới.
Trong số đó, có hệ thống phân loại của M.A. Peacock, chia đá nham thạch thành bốn loạt: loạt kiềm, loạt kiềm-calci, loạt calci-kiềm và loạt calci. Định nghĩa của ông về loạt kiềm và thuật ngữ calci-kiềm vẫn được sử dụng như một phần của hệ thống phân loại Irvine-Barager, mà được sử dụng rộng rãi. Cùng với đó là loạt tholeiitic của W.Q. Kennedy.
Đến năm 1958, có khoảng 12 hệ thống phân loại riêng biệt và ít nhất 1637 tên loại đá đang được sử dụng. Vào năm đó, Albert Streckeisen đã viết một bài báo tổng quan về phân loại đá nham thạch mà cuối cùng dẫn đến việc thành lập Ban công tác về Hệ thống hóa đá nham thạch của Liên minh Quốc tế Vật lý Trái đất. Đến năm 1989, một hệ thống phân loại duy nhất đã được đồng ý và sau đó được sửa đổi lại vào năm 2005. Số lượng tên đá được khuyến nghị đã được giảm xuống còn 316. Trong số đó có một số tên mới được Ban công tác đề xuất.