Mặt Trăng
Văn hóa > Nguồn cảm hứng

Trăng vào cửa sổ đòi thơ,
Việc quân đang bận, xin chờ hôm sau.
Chuông lầu chợt tỉnh giấc thu,
Ấy tin thắng trận Liên khu báo về.
Bản dịch bởi Huy Cận cho bài Báo Tiệp (報捷 1948) của Hồ Chí Minh
Mặt Trăng là nguồn cảm hứng cho nhiều nhà thơ ở các thời đại và nền văn hóa khác nhau, với hàng trăm tác phẩm vịnh nguyệt được lưu lại trong giai đoạn từ thế kỷ thứ 7 trước công nguyên cho đến nay. Một vài ví dụ là bài Mặt Trăng, Trăng tròn của Sappho (610-570 trước công nguyên) ở Hy Lạp cổ đại, các bài thơ Đường Nguyệt hạ độc chước (月下獨酌), Nguyệt dạ (月夜) của Lý Bạch (701-762), Đỗ Phủ (712-770) ở Trung Quốc, Dẫu gió thổi (吹けども　葺けども) của Izumi Shikibu (976-1030) ở Nhật Bản, Tới Mặt Trăng (Alla luna) của Giacomo Leopardi (1798–1837) ở Ý, Trăng lên (La luna asoma) của Federico García Lorca (1898–1936) ở Tây Ban Nha, ai mà biết Mặt Trăng có phải (who knows if the moon's) của E. E. Cummings (1894–1962) ở Mỹ, Huyền ảo của Hàn Mặc Tử (1912–1940) ở Việt Nam.tr.4,tr.62
Mặt Trăng cũng là chủ đề của các tác phẩm văn học trong hai thiên niên kỷ qua. Vào thế kỷ thứ 2, Lukianos xứ Samosata viết tiểu thuyết Truyện Thật (Ἀληθῆ διηγήματα), kể chuyện những người từ Trái Đất đến Mặt Trăng và gặp các cư dân tại đó. Một số ví dụ khác từ thời Phục Hưng đến nay, là Giấc mơ (Somnium, 1634) của Johannes Kepler, Người cung trăng (The Man in the Moone, 1638) của Francis Godwin, Tiếu sử về Đế chế Mặt Trăng (L'Autre monde ou les états et empires de la Lune, 1657) của Cyrano de Bergerac, Từ Trái Đất lên Mặt Trăng (De la Terre à la Lune, trajet direct en 97 heures 20 minutes, 1865) của Jules Verne, Khúc dạo đầu cho Không gian (Prelude to Space, 1951) của Arthur C. Clarke.
Ví dụ về những nhạc phẩm có tiêu đề liên hệ đến Mặt Trăng là Clair de lune (1905) trong giao hưởng của Claude Debussy, Fly me to the Moon viết bởi Bart Howard và biểu diễn bởi Quincy Jones-Frank Sinatra (1964) – bài hát đầu tiên được phát trên Mặt Trăng trong nhiệm vụ Apollo 11, album The Dark Side of the Moon (1973) của Pink Floyd, Walking on the Moon (1979) của The Police.
Ở nghệ thuật tạo hình, Mặt Trăng xuất hiện trong mô típ lý ngư vọng nguyệt (鯉魚望月, cá chép trông trăng) ở tranh dân gian Việt Nam và Trung Hoa, trong các tác phẩm hội họa phương Đông và phương Tây như Cảnh đêm trăng với cây cầu (1648-1650) của Aert van der Neer, Ánh trăng (1833-1834) của Thomas Cole, Trăng thu trên sông Tama (1838) của Utagawa Hiroshige, Cỏ mùa thu dưới trăng (1872-1891) của Shibata Zeshin, và trong điện ảnh như Chuyến du hành tới Mặt Trăng (1902) của Georges Méliès, 2001: A Space Odyssey (1968) của Stanley Kubrick.
Biểu tượng lưỡi liềm đã được dùng để đại diện cho Mặt Trăng từ trước Công Nguyên trong tử vi Hy Lạp cổ đại, và biểu tượng sao và lưỡi liềm đã xuất hiện từ thời kỳ văn hóa Lưỡng Hà. Lưỡi liềm cũng được dùng trong văn hóa Lưỡng Hà để đại diện một số vị thần thánh. Trong nghệ thuật Hy Lạp cổ đại, nữ thần Selene đội trên đầu hình lưỡi liềm. Trong kỳ học, lưỡi liềm, đôi khi kèm sao, đã có mặt ở cờ của nhiều quốc gia Hồi giáo từ thế kỷ 14. Trăng tròn xuất hiện trên cờ Lào và Palau.
Hình ảnh minh họa một vụ va chạm lớn.
Giản đồ một số mô hình của giả thuyết va chạm lớn.
Giản đồ cấu trúc bên trong Mặt Trăng.
Bản đồ địa hình Mặt Trăng. Đặc trưng nổi bật ở nam mặt xa là Bồn địa Nam cực - Aitken - vùng trũng gần tròn, tô màu xanh tím.
Bản đồ địa chất mặt gần Mặt Trăng. Màu đỏ ở bản đồ ứng với các vùng bazan của biển Mặt Trăng.
Niên đại địa chất Mặt Trăng.tr.277-278
Vùng cao cổ đại của Mặt Trăng với nhiều hố va chạm, chụp bởi các nhà du hành vũ trụ Apollo 11, NASA.tr.311
Quá trình tạo hố va chạm: (1) va chạm; (2) mảnh va chạm vỡ và bốc hơi tạo sóng sốc ở bề mặt (3) vật liệu văng ra (4) vật liệu rơi xuống, phủ lên hố.tr.316
Tốc độ sinh hố va chạm ở Mặt Trăng theo thời gian.tr.320
Xoáy Reiner Gamma ở Đại dương Bão.
Video thể hiện các vùng tối vĩnh cửu trên Mặt Trăng được xây dựng dựa trên dữ liệu từ Cao độ kế Laser của Tàu quỹ đạo Trinh sát Mặt Trăng.
Sự phân bổ nước đá ở các cực Mặt Trăng; bên trái là cực nam, bên phải là cực bắc.
Bản đồ trọng lực bề mặt Mặt Trăng của GRAIL. Vùng màu đỏ là trọng trường mạnh, màu xanh là trọng trường yếu hơn.
Tổng cường độ từ trường ở bề mặt Mặt Trăng, đo bởi tàu Lunar Prospector.
Ảnh minh họa vệ tinh LADEE đo bụi Mặt Trăng bay gần bề mặt vào hoàng hôn.
Hố Shackleton với rìa có các đỉnh sáng vĩnh cửu và đáy là hố tối vĩnh cửu.
Mô hình thu nhỏ của Hệ Trái Đất - Mặt Trăng: kích thước và khoảng cách trung bình theo đúng tỷ lệ.
Khoảng cách và kích thước góc Mặt Trăng thay đổi theo chuyển động trên quỹ đạo, từ cận điểm gần nhất sang viễn điểm xa nhất.
Các pha của Mặt Trăng.
Khoảng cách từ tâm Trái Đất đến Mặt Trăng biến đổi theo chu kỳ quỹ đạo 27,3 ngày, chồng lên chu kỳ thay đổi của độ lệch tâm quỹ đạo 206 ngày.
Lực thủy triều do Mặt Trăng gây ra ở mỗi điểm trên Trái Đất có thể coi như chênh lệch lực hấp dẫn của Mặt Trăng tại điểm đó so với tại tâm Trái Đất.tr.661
Thành phần gây bởi Mặt Trăng của sóng thủy triều trên toàn cầu biến đổi theo chu kỳ khoảng 12,42 giờ; phần màu xanh là triều dâng, màu nâu là triều hạ.tr.239tr.40
Ngày nay, hiện tượng bình động của Mặt Trăng gây ra chênh lệch lực hấp dẫn từ Trái Đất, tạo hiệu ứng thủy triều bởi Trái Đất cho Mặt Trăng.tr.166-170
Nhìn từ bán cầu bắc, cực bắc Mặt Trăng ở phía trên; nhìn từ bán cầu nam, Mặt Trăng sẽ lộn ngược với cực bắc ở quay xuống dưới.
So sánh kích thước biểu kiến: bên trái là Mặt Trời, bên phải là Mặt Trăng; bên dưới ở cận điểm gần nhất, bên trên ở viễn điểm xa nhất - Mặt Trăng ở cận điểm gần nhất trông lớn hơn 14% so với ở viễn điểm xa nhất và lớn hơn Mặt Trời.tr.308,309,340tr.496
Sơ đồ minh họa nhật thực toàn phần.tr.131
Nhìn từ Trái Đất, Mặt Trăng và Mặt Trời tỏ ra cùng kích cỡ trong nhật thực toàn phần.tr.132
Sơ đồ minh họa nguyệt thực toàn phần.tr.133
Bản vẽ Mặt Trăng của Galileo Galilei trong cuốn sách Sidereus Nuncius (1610).
Bản đồ Mặt Trăng trong cuốn Selenographia, sive Lunae descriptio (1647), bởi Johannes Hevelius, một trong những bản đồ đầu tiên có thể hiện các vùng lộ ra bởi hiện tượng bình động.tr.132
Hình ảnh đầu tiên trong lịch sử về mặt xa của Mặt Trăng do Luna 3 (Луна-3) chụp, 7 tháng 10 năm 1959.tr.13-14
Buzz Aldrin đang rời khỏi Mô đun Mặt Trăng Đại bàng trong chuyến đi Apollo 11 (1969) để trở thành người thứ hai đặt chân lên Mặt Trăng.tr.90
SMART-1 bay quay Mặt Trăng theo quỹ đạo thấp dần với động cơ phản lực điện Mặt Trời.
Minh họa tàu đổ bộ Thường Nga 5 trên Mặt Trăng.
Mô hình của ba tàu đổ bộ của các nhà thầu tư nhân được chọn cho chương trình Dịch vụ Vận tải Mặt Trăng Thương mại, một phần của chương trình Artemis; từ trái qua phải: Peregrine của Astrobotic, Nova-C của Intuitive Machines và Z-01 của OrbitBeyond.tr.57-62
Các vật dụng đặt trên Mặt Trăng bởi Gói Thí nghiệm Bề mặt Mặt Trăng Apollo.
Một chiếc gương đồng thời nhà Đường ở Trung Quốc (618-907) có họa tiết Hằng Nga và thỏ ngọc trên cung trăng.
Các pha Mặt Trăng trong một tờ lịch ở cuốn Địa chí Catalunya (1370-1380) của Abraham Cresques.
Mặt Trăng hiện lên nổi bật trong bức họa Đêm đầy sao (1889) của Vincent van Gogh.