stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Trương Thị Ngọc Chử
Đường vào phủ Chúa

Thời Lê có gia đình phú hộ làng Tướng (nay là Thanh Tương, xã Thanh Khương, huyện Thuận Thành) đón thầy địa lý về tìm đất quý đặt mộ mong con cháu vinh hiển. Thầy tìm được đất liền bẻ cành cây đánh dấu, dặn ba ngày sau cành lá vẫn tươi thì táng mộ vào sẽ phát đến công khanh. Không ngờ có người thợ cày ngồi nghỉ giải lao ở bụi cây gần đó nghe được. Chờ mọi người đi khỏi người thợ cày nhổ cành cây cắm ra chỗ khác. Ba ngày sau người phú hộ ra xem cành cây thấy khô héo thì không để ý huyệt đất đó nữa. Người thợ cày bí mật táng hài cốt bố vào nơi thầy địa lý cắm cành cây. Từ đó gia đình này làm ăn khấm khá dần.
Chuyện bà Ngọc Chử vào cung cũng liên quan đến việc đặt mộ. Bấy giờ họ Trương nhà nghèo, bán nước ven đường kiếm sống. Một hôm có vị đạo sĩ vào quán được họ Trương chào mời rất cung kính. Đạo sĩ cảm ơn lòng tốt bằng cách chỉ cho huyệt đất quý. Xong việc đạo sĩ chỉ bảo họ Lã ở đầu ngõ Hàng Nghiên. Họ Trương tìm đến tạ lễ nhưng không có ai họ Lã, chỉ có miếu thờ Thuần Dương tổ sư, tên hiệu của Lã Đồng Tân, mới biết nhà được tiên ông ban phúc. Sau đó họ Trương sinh ra Ngọc Chử rồi duyên may gặp được Tấn Quang vương mê người mê nết và giọng hát hay được kén làm phi.
Gia đình

Theo gia phả họ Trương và các tài liệu liên quan thì từ nhiều đời trước dòng họ Trương đất Như Kinh (nay là Như Quỳnh) chuyên làm nghề xướng ca, đặc biệt nhờ tài năng vượt trội mà họ thường được lưu diễn trong phủ chúa, cung vua. Hiện nay, còn một toà miếu cổ ở phủ Chí Nguyên thờ họ Trương, tại đây vua Lê Hiển Tông có làm đôi câu đối truy tặng như sau:
Bà Trượng Thị Ngọc Chử là con gái trưởng của cụ Diên Khánh Công Trương Dự, chị gái của Thiêm quận Công Trương Nhưng, Phấn quận công Trương Nhiêu (Nhượng).
Cụ Trương Dự, cha của bà Ngọc Chử là con trai thứ ba của cụ Quán quận công Trương Lực. Cụ Trương Dự tự là Phúc Lâm, được vua ban cho tên thụy là Đôn Cẩn, từng giữ chức Đô đốc phủ, Tả đô đốc Thái Tể rồi được phong Diên Khánh công. Cụ sinh năm Tân Tỵ (1641) mất ngày 24, tháng 8, năm 1717, thọ 76 tuổi được tặng phong Ôn hậu lạc thiện Tuy Phúc diễn Đôn tín Dụ hầu Như hoà Tuyên thiết Trang tức Diên Khánh Công.
Cụ Lê Thị Ba, mẹ bà Ngọc Chử, hiệu Diệu Liên, được phong Quận phu nhân rồi Thái phu nhân. Cụ là con gái quan Thái bảo Tuấn quận công Lê Phúc Vinh, người giáp Thọ Khang, xã Đình Luân nay là làng Đình Loan, xã Tân Quang. Cụ Lê Thị Ba và mẹ bà nhũ mẫu Nguyễn Thị Cảo (phu nhân của Quận Công Nguyễn Gia Đa) là chị em ruột.
Cả thảy bà Ngọc Chử sinh 3 người con (1 trai, 2 gái): An Đô Vương Trịnh Cương và Quận chúa Trịnh Thị Ngọc Thung, Quận chúa Trịnh Thị Ngọc Cơ.
Chú thích

1 2 3 4 5 6 7  Trương tộc[liên kết hỏng]
Genoplesium woollsii

| Genoplesium woollsii> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Monocots
Bộ (ordo): Asparagales
Họ (familia): Orchidaceae
Chi (genus): Genoplesium
Loài (species): G. woollsii
Danh pháp hai phần
Genoplesium woollsii (F.Muell.) D.L.Jones & M.A.Clem. 
Genoplesium woollsii là một loài thực vật có hoa trong họ Lan. Loài này được (F.Muell.) D.L.Jones & M.A.Clem. mô tả khoa học đầu tiên năm 1989.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Genoplesium woollsii”. Truy cập ngày 7 tháng 6 năm 2013.
Elacatis sinuatus

| Elacatis sinuatus> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Coleoptera
Họ (familia): Salpingidae
Chi (genus): Elacatis
Loài (species): E. sinuatus
Danh pháp hai phần
Elacatis sinuatus Pic, 1952 
Elacatis sinuatus là một loài bọ cánh cứng trong họ Salpingidae. Loài này được Pic miêu tả khoa học năm 1952.
Chú thích

↑  Hallan, J.  (2010) Synopsis of the described Coleoptera of the World 6 juni 2010
Gaertnera cardiocarpa

| Gaertnera cardiocarpa> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
Bộ (ordo): Gentianales
Họ (familia): Rubiaceae
Chi (genus): Gaertnera
Loài (species): G. cardiocarpa
Danh pháp hai phần
Gaertnera cardiocarpa Boivin ex Baill. 
Gaertnera cardiocarpa là một loài thực vật có hoa trong họ Thiến thảo. Loài này được Boivin ex Baill. mô tả khoa học đầu tiên năm 1879.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Gaertnera cardiocarpa”. Truy cập ngày 3 tháng 6 năm 2013.
Thyreus neavei

| Thyreus neavei> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Hymenoptera
Họ (familia): Apidae
Phân họ (subfamilia): Apinae
Tông (tribus): Melectini
Chi (genus): Thyreus
Loài (species): T. neavei
Danh pháp hai phần
Thyreus neavei Cockerell, 1933 
Thyreus neavei là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Cockerell mô tả khoa học năm 1933.
Chú thích

↑  (2008) Integrated Taxonomic Information System (ITIS) Bee Checklist 3 oktober 2008
Dolichostoma puntarenensis

| Dolichostoma puntarenensis> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Diptera
Họ (familia): Tachinidae
Chi (genus): Dolichostoma
Loài (species): D. puntarenensis
Danh pháp hai phần
Dolichostoma puntarenensis
Dolichostoma puntarenensis là một loài ruồi trong họ Tachinidae.
Chú thích

↑  Bisby, F.A.; Roskov, Y.R.; Orrell, T.M.; Nicolson, D.; Paglinawan, L.E.; Bailly, N.; Kirk, P.M.; Bourgoin, T.; Baillargeon, G.; Ouvrard, D. (2011). “Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist”. Species 2000: Reading, UK. Truy cập ngày 20 tháng 6 năm 2014.
↑  James E. O’Hara WORLD GENERA OF THE TACHINIDAE (DIPTERA) AND THEIR REGIONAL OCCURRENCE; Version 7; 10 december 2012
Thil, Aube

| --- | --- |
 Thil
Thil
Vị trí trong vùng Champagne-Ardenne Thil 
Hành chính
Quốc gia:  Pháp
Vùng: Grand Est
Tỉnh: Aube
Quận: Bar-sur-Aube
Tổng: Soulaines-Dhuys
Liên xã: Communauté de communes de Soulaines
Xã (thị) trưởng: M. Claude Perrard (2001-2008)
Thống kê
Độ cao: 185 m (607 ft) bình quân
Diện tích đất1: 19,42 km2 (7,50 dặm vuông Anh)
INSEE/Mã bưu chính: 10377/ 10200

Thil là một xã ở tỉnh Aube, thuộc vùng Grand Est ở phía bắc miền trung nước Pháp.
Dân số

| Năm | 1962 | 1968 | 1975 | 1982 | 1990 | 1999 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Dân số | 185 | 195 | 161 | 157 | 120 | 138 |
From the year 1962 on: No double counting—residents of multiple communes (e.g. students and military personnel) are counted only once.
Dölekçayır, Göle

| Dölekçayır |
| --- | --- |
—  Xã  —
 
DölekçayırVị trí ở Thổ Nhĩ Kỳ
Quốc gia:  Thổ Nhĩ Kỳ
Tỉnh: Ardahan
Huyện: Göle
Dân số (2010)
 • Tổng cộng: 442 người
Múi giờ: EET (UTC+2)
 • Mùa hè (DST): EEST (UTC+3)
Mã bưu chính: 75700 
Dölekçayır là một xã thuộc huyện Göle, tỉnh Ardahan, Thổ Nhĩ Kỳ. Dân số thời điểm năm 2010 là 442 người.
Chú thích

↑  “Cities, towns and villages in Ardahan”. Viện thống kê Thổ Nhĩ Kỳ. Bản gốc lưu trữ ngày 16 tháng 7 năm 2012. Truy cập ngày 21 tháng 9 năm 2012.
Gaertnera cuneifolia

| Gaertnera cuneifolia> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
Bộ (ordo): Gentianales
Họ (familia): Rubiaceae
Chi (genus): Gaertnera
Loài (species): G. cuneifolia
Danh pháp hai phần
Gaertnera cuneifolia Bojer 
Gaertnera cuneifolia là một loài thực vật có hoa trong họ Thiến thảo. Loài này được Bojer mô tả khoa học đầu tiên năm 1837.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Gaertnera cuneifolia”. Truy cập ngày 3 tháng 6 năm 2013.
Fenoxazoline

| --- | --- |

Dữ liệu lâm sàng
Tên thương mại: Aturgyl, Nasofelin, Nebulicina
AHFS/Drugs.com: Tên thuốc quốc tế
Dược đồ sử dụng: Topical (nasal solution)
Mã ATC: R01AA12 (WHO) 
Tình trạng pháp lý
Tình trạng pháp lý:  ℞-only (BR) 
Các định danh
 Tên IUPAC 2-[(2-propan-2-ylphenoxy)methyl]-4,5-dihydro-1H-imidazole 
Số đăng ký CAS: 4846-91-7
PubChem CID: 71899
ChemSpider: 64911 N
Định danh thành phần duy nhất: 97JJW1W1R3
KEGG: D07372 Y
ChEMBL: CHEMBL14012 N
ECHA InfoCard: 100.023.124
Dữ liệu hóa lý
Công thức hóa học: C13H18N2O
Khối lượng phân tử: 218.295 g/mol
Mẫu 3D (Jmol): Hình ảnh tương tác
 SMILES CC(C)C1=CC=CC=C1OCC2=NCCN2 
 Định danh hóa học quốc tế InChI=1S/C13H18N2O/c1-10(2)11-5-3-4-6-12(11)16-9-13-14-7-8-15-13/h3-6,10H,7-9H2,1-2H3,(H,14,15) N Key:GFYSWQDCHLWRMQ-UHFFFAOYSA-N N 
  (kiểm chứng)
Fenoxazoline (tên thương mại Aturgyl ở Brazil) là thuốc thông mũi.
Fenmetozole có cùng một công thức, mặc dù thay vì nhóm ortho-isopropyl, 3 ', 4'-dich được chọn thay thế.
Dolichosomastis leucogrammica

| Dolichosomastis leucogrammica> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Lepidoptera
Họ (familia): Noctuidae
Chi (genus): Dolichosomastis
Loài (species): D. leucogrammica
Danh pháp hai phần
Dolichosomastis leucogrammica Hampson, 1924 
Dolichosomastis leucogrammica là một loài bướm đêm trong họ Noctuidae.
Chú thích

↑  Bisby, F.A.; Roskov, Y.R.; Orrell, T.M.; Nicolson, D.; Paglinawan, L.E.; Bailly, N.; Kirk, P.M.; Bourgoin, T.; Baillargeon, G.; Ouvrard, D. (2011). “Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist”. Species 2000: Reading, UK. Truy cập ngày 28 tháng 6 năm 2014.
↑  Beccaloni, G. W., Scoble, M. J., Robinson, G. S. & Pitkin, B. (Editors). (2003) The Global Lepidoptera Names Index (LepIndex). (Geraadpleegd maart 2013).
Villy-en-Trodes

| --- | --- |
 Villy-en-Trodes
Villy-en-Trodes
Vị trí trong vùng Champagne-Ardenne Villy-en-Trodes 
Hành chính
Quốc gia:  Pháp
Vùng: Grand Est
Tỉnh: Aube
Quận: Troyes
Tổng: Bar-sur-Seine
Liên xã: aucune
Xã (thị) trưởng: Mme Bernadette Caffe (2001-2008)
Thống kê
Độ cao: 163 m (535 ft) bình quân
Diện tích đất1: 17,91 km2 (6,92 dặm vuông Anh)
INSEE/Mã bưu chính: 10433/ 10140

Villy-en-Trodes là một xã ở tỉnh Aube, thuộc vùng Grand Est ở phía bắc miền trung nước Pháp.
Dân số

| 1962 | 1968 | 1975 | 1982 | 1990 | 1999 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 240 | 270 | 245 | 239 | 221 | 202 |
Từ năm 1962: Dân số không tính trùng
Thomas Nantha

Thomas Nantha (1909 - 1984) là một Giám mục người Lào của Giáo hội Công giáo Rôma. Ông nguyên là Đại diện Tông Tòa Hạt Đại diện Tông Tòa Viên Chăn và Chủ tịch Hội đồng Giám mục Lào và Campuchia. Ngoài ra, ông còn đảm nhiệm nhiều vị trí khác như Giám mục phụ tá Hạt Đại diện Tông Tòa Viên Chăn và Giám quản Tông Tòa Hạt Đại diện Tông Tòa Luang Prabang.
Tiểu sử

Giám mục Thomas Nantha sinh ngày 3 tháng 10 năm 1909 tại Paksane, thuộc Lào. Sau quá trình tu học dài hạn tại các cơ sở chủng viện theo quy định của Giáo luật, ngày 27 tháng 6 năm 1935, Phó tế Nantha, 26 tuổi, tiến đến việc được truyền chức linh mục, trở thành thành viên của linh mục đoàn của Viên Chăn.
Sau gần 40 năm thực hiện các hoạt đông mục vụ trên quyền hạn và tư cách của một linh mục, ngày 25 tháng 4 năm 1964, tin tức từ Tòa Thánh loan báo rằng Giáo hoàng đã xem xét và chuẩn nhận linh mục Thomas Nantha vào hàng ngũ các giám mục Công giáo, với vị trí được trao là Giám mục Phụ tá Hạt Đại diện Tông Tòa Viên Chăn và danh hiệu Giám mục Hiệu tòa Succuba. Lễ tấn phong cho vị giám mục tân cử được tổ chức sau đó vào ngày 30 tháng 6 cùng năm, với phần nghi thức chính yếu được cử hành cách trọng thể bởi 3 giáo sĩ cấp cao. Chủ phong cho vị giám mục tân cử là Giáo hoàng Phaolô VI. Hai vị phụ phong là Tổng giám mục Giovanni Benelli, Ngoại trưởng Tòa Thánh và Tổng giám mục Duraisamy Simon Lourdusamy, Chánh văn phòng Thánh bộ Loan báo Phúc âm cho các Dân tộc.
Bất ngờ, một năm sau khi được truyền chức giám mục, trong bản thông báo ngày 22 tháng 5 năm 1975, Tòa Thánh đã cắt đặt Giám mục Nantha làm Đại diện Tông Tòa Hạt Đại diện Tông Tòa Viên Chăn. Sau đó ít lâu, cũng từ ngày 29 tháng 11 năm 1975, ông bắt đầu kiêm thêm nhiệm vụ Giám quản Tông Tòa Hạt Đại diện Tông Tòa Luang Prabang.
Ngày 7 tháng 4 năm 1984, Giám mục Nantha qua đời, thọ 75 tuổi.
Ngoài các chức danh chính thức được bổ nhiệm từ Tòa Thánh Giám mục Nantha còn kiêm thêm vị trí Chủ tịch Hội đồng Giám mục Lào và Campuchia trong vòng 5 năm từ năm 1979 đến năm 1984.
Fenpiprane

| --- | --- |

Dữ liệu lâm sàng
Mã ATC: A03AX01 (WHO) 
Các định danh
 Tên IUPAC 1-[3,3-di(phenyl)propyl]piperidine 
Số đăng ký CAS: 3540-95-2
PubChem CID: 197785
ChemSpider: 171191
Định danh thành phần duy nhất: S2FVB1RL5X
KEGG: D07091 Y
ChEMBL: CHEMBL49943
Dữ liệu hóa lý
Công thức hóa học: C20H25N
Khối lượng phân tử: 279.42 g/mol
Mẫu 3D (Jmol): Hình ảnh tương tác
 SMILES C1CCN(CC1)CCC(C2=CC=CC=C2)C3=CC=CC=C3 
 Định danh hóa học quốc tế InChI=1S/C20H25N/c1-4-10-18(11-5-1)20(19-12-6-2-7-13-19)14-17-21-15-8-3-9-16-21/h1-2,4-7,10-13,20H,3,8-9,14-17H2 
  (kiểm chứng)
Fenpiprane là một loại thuốc dùng cho rối loạn tiêu hóa chức năng.
HMS Iron Duke

Ba tàu chiến của Hải quân Hoàng gia Anh từng được mang tên HMS Iron Duke, được đặt theo tên Công tước Wellington vốn có biệt danh "Iron Duke" (Công tước Sắt). Cái tên cũng mang tính nhân cách hóa, do chiếc đầu tiên được đặt tên này là một tàu bọc sắt.
HMS Iron Duke (1870) là một thiết giáp hạm hạ thủy năm 1870, ngừng hoạt động năm 1893 và bị bán để tháo dỡ năm 1906
HMS Iron Duke (1912) là chiếc dẫn đầu của lớp thiết giáp hạm dreadnought mang tên nó, hạ thủy năm 1912, là soái hạm trong trận Jutland và bị bán năm 1946
HMS Iron Duke (F234) là một tàu frigate Kiểu 23 hạ thủy năm 1991
Xem thêm:
HMS Duke of Wellington, một tàu chiến tuyến hạng nhất 131 khẩu pháo cũng được đặt tên theo Công tước Wellington
Thiona

| Thiona> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Lepidoptera
Họ (familia): Erebidae
Chi (genus): Thiona
Thiona là một chi bướm đêm thuộc họ Erebidae.
Dolichostachys elongata

| Dolichostachys elongata> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
Bộ (ordo): Lamiales
Họ (familia): Acanthaceae
Chi (genus): Dolichostachys
Loài (species): D. elongata
Danh pháp hai phần
Dolichostachys elongata Benoist 
Dolichostachys elongata là một loài thực vật có hoa trong họ Ô rô. Loài này được Benoist mô tả khoa học đầu tiên năm 1962.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Dolichostachys elongata”. Truy cập ngày 4 tháng 6 năm 2013.
Domenechus marianella

| Domenechus marianella> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Neuroptera
Họ (familia): Chrysopidae
Chi (genus): Domenechus
Loài (species): D. marianella
Danh pháp hai phần
Domenechus marianella Guérin-Méneville, 1853 
Domenechus marianella là một loài côn trùng trong họ Chrysopidae thuộc bộ Neuroptera. Loài này được Guérin-Méneville miêu tả năm 1853.
Chú thích

↑  Oswald, J. D. (2007). Neuropterida Species of the World. Version 2.0.
Distenia dillonorum

| Distenia dillonorum> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Coleoptera
Phân bộ (subordo): Polyphaga
Liên họ (superfamilia): Cerambycoidea
Họ (familia): Cerambycidae
Chi (genus): Distenia
Loài (species): D. dillonorum
Danh pháp hai phần
Distenia dillonorum Lingafelter, 2007 
Distenia dillonorum là một loài bọ cánh cứng trong họ Cerambycidae.
Chú thích

↑  Bisby, F.A.; Roskov, Y.R.; Orrell, T.M.; Nicolson, D.; Paglinawan, L.E.; Bailly, N.; Kirk, P.M.; Bourgoin, T.; Baillargeon, G.; Ouvrard, D. (2011). “Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist”. Species 2000: Reading, UK. Truy cập ngày 24 tháng 9 năm 2012.
Demonax kalabi

| Demonax kalabi> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Coleoptera
Phân bộ (subordo): Polyphaga
Liên họ (superfamilia): Cerambycoidea
Họ (familia): Cerambycidae
Chi (genus): Demonax
Loài (species): D. kalabi
Danh pháp hai phần
Demonax kalabi Holzschuh, 1998 
Demonax kalabi là một loài bọ cánh cứng trong họ Cerambycidae.
Chú thích

↑  Bisby, F.A.; Roskov, Y.R.; Orrell, T.M.; Nicolson, D.; Paglinawan, L.E.; Bailly, N.; Kirk, P.M.; Bourgoin, T.; Baillargeon, G.; Ouvrard, D. (2011). “Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist”. Species 2000: Reading, UK. Truy cập ngày 24 tháng 9 năm 2012.
Tocancipá

| Tocancipá |
| --- | --- |
—  Khu tự quản  —
 

 Hiệu kỳ của Tocancipá Hiệu kỳẤn chương chính thức của Tocancipá Ấn chương
 Vị trí của khu tự quản Tocancipá trong tỉnh Cundinamarca
TocancipáVị trí trong Colombia
Quốc gia:  Colombia
Tỉnh (Departmento): Cundinamarca
Thủ phủ: Tocancipá
Dân số (28 tháng 5 năm 2005)
 • Tổng cộng: 11.155
Tocancipá là một khu tự quản thuộc tỉnh Cundinamarca, Colombia. Thủ phủ của khu tự quản Tocancipá đóng tại Tocancipá Khu tự quản Tocancipá có diện tích ki lô mét vuông. Đến thời điểm ngày 28 tháng 5 năm 2005, khu tự quản Tocancipá có dân số 11155 người.
Hanchiguli, Kanakapura

| Hanchiguli |
| --- | --- |
—  Làng  —
 
Quốc gia:  Ấn Độ
Bang: Karnataka
Huyện: Ramanagara
Thành phố/thị trấn: Kanakapura
Múi giờ: IST (UTC+5:30)
Hanchiguli là một làng thuộc tehsil Kanakapura, huyện Ramanagara, bang Karnataka, Ấn Độ.
Diospyros bipindensis

| Diospyros bipindensis> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
(không phân hạng): Asterids
Bộ (ordo): Ericales
Họ (familia): Ebenaceae
Chi (genus): Diospyros
Loài (species): D. bipindensis
Danh pháp hai phần
Diospyros bipindensis Gürke 
Diospyros bipindensis là một loài thực vật có hoa trong họ Thị. Loài này được Gürke mô tả khoa học đầu tiên năm 1898.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Diospyros bipindensis”. Truy cập ngày 23 tháng 8 năm 2013.
Cơ học Lagrange

Joseph-Louis Lagrange (1736—1813)
Cơ học Lagrange là một phương pháp phát biểu lại cơ học cổ điển, do nhà toán học và thiên văn học người Pháp-Ý Joseph-Louis Lagrange giới thiệu vào năm 1788.
Trong cơ học Lagrange, quỹ đạo của một hệ hạt tìm được bằng cách giải phương trình Lagrange có một trong hai dạng, hoặc là phương trình Lagrange kiểu thứ nhất, mà coi các điều kiện giới hạn (hoặc liên kết) như là các phương trình phụ thêm, thường sử dụng nhân tử Lagrange; hoặc phương trình Lagrange kiểu thứ hai, trong đó kết hợp trực tiếp với các điều kiện liên kết bằng cách lựa chọn cẩn thận các tọa độ suy rộng. Trong mỗi trường hợp, một hàm số gọi là Lagrangian là một hàm của các tọa độ suy rộng, các đạo hàm của chúng theo thời gian, thời gian, và chứa các thông tin về động lực của hệ thống.
Không một nền vật lý mới nào được giới thiệu trong cơ học Lagrange so với cơ học Newton. Các định luật của Newton bao gồm cả những lực không bảo toàn như ma sát, tuy nhiên chúng phải chứa các lực liên kết cụ thể và do vậy phù hợp nhất khi miêu tả trong hệ tọa độ Descartes. Cơ học Lagrange miêu tả rất tốt hệ gồm những lực bảo toàn và cho những lực liên kết được miêu tả trong hệ tọa độ bất kỳ. Các lực tiêu tán và dẫn hướng được xét đến bằng cách phân tích lực thành tổng các lực thế năng và phi thế năng, dẫn tới tập hợp các phương trình Euler-Lagrange được sửa đổi cho hệ. Có thể chọn các tọa độ suy rộng sao cho thuận tiện cho sự áp dụng tính đối xứng của hệ hoặc cho tính chất hình học của các liên kết, giúp cho việc giải phương trình chuyển động trở lên đơn giản hơn. Cơ học Lagrange cũng hé lộ ra trực tiếp các đại lượng bảo toàn và đối xứng tương ứng, như phát biểu của trường hợp đặc biệt của định lý Noether.
Cơ học Lagrange có vai trò quan trọng không chỉ áp dụng rộng rãi vào các ứng dụng thực tế, nó cũng là công cụ quan trọng để tìm hiểu sâu hơn các lý thuyết vật lý. Mặc dù Lagrange lúc đầu chỉ tìm cách miêu tả cơ học cổ điển bằng ngôn ngữ phổ quát hơn trong chuyên luận của ông Mécanique analytique (Cơ học giải tích), về sau nguyên lý Hamilton dùng để tìm ra phương trình Lagrange đã được các nhà vật lý nhận thấy có thể áp dụng cho các lý thuyết vật lý cơ bản, đặc biệt là đối với cơ học lượng tử và thuyết tương đối.
Cơ học Lagrange được sử dụng rỗng rãi để giải các vấn đề cơ học trong vật lý và kỹ thuật khi không thuận tiện dùng các công thức của Newton trong cơ học cổ điển để giải. Cơ học Lagrange áp dụng cho động lực của các hạt, các trường được miêu tả sử dụng hàm mật độ Lagrange. Phương trình Lagrange cũng được sử dụng cho vấn đề tối ưu hóa cho hệ động lực. Trong cơ học, phương trình Lagrange loại hai được sử dụng nhiều hơn so với loại một.
Từ cơ học Newton đến Lagrange > Các định luật Newton

Để đơn giản, các định luật Newton có để minh họa cho một hạt mà không làm mất đi tính tổng quát (đối với hệ chứa N hạt, tất cả các phương trình này đều áp dụng cho từng hạt trong hệ). Phương trình chuyển động cho hạt có khối lượng m chính là định luật thứ hai của Newton phát biểu năm 1687, trong dạng ký hiệu vectơ hiện đại
với a là gia tốc của nó và F là hợp lực tác dụng lên nó. Trong không gian ba chiều, đây là hệ ba phương trình vi phân thường bậc hai cần phải giải, do có ba thành phần trong phương trình vectơ này. Nghiệm thu được là các vec tơ vị trí r của các hạt tại thời điểm t, chịu những điều kiện đầu của r và v khi t = 0.
Các định luật Newton dễ dàng miêu tả trong hệ tọa độ Descarte, nhưng tọa độ Descarte không phải luôn luôn thuận tiện để giải, và đối với một số hệ tọa độ khác phương trình chuyển động có thể trở lên phức tạp hơn. Trong hệ tọa độ cong ξ = (ξ1, ξ2, ξ3), định luật 2 viết dưới dạng ký hiệu chỉ số tenxơ là "dạng Lagrangian"
với Fa là thành phần phản biến thứ a của hợp lực (resultant force) tác dụng lên hạt, Γabc là ký hiệu Christoffel loại hai,
là động năng của hạt, và gbc là thành phần hiệp biến của tenxơ mêtric của hệ tọa độ cong. Mọi chỉ số a, b, c, mỗi chỉ số lấy giá trị 1, 2, 3. Chú ý rằng hệ tọa độ cong có định nghĩa khác với hệ tọa độ suy rộng.
Có vẻ như quá phức tạp khi viết định luật Newton theo dạng này, nhưng cách viết này có một số thuận lợi riêng. Các thành phần gia tốc viết theo ký hiệu Christoffel giúp tránh khỏi phải tính đạo hàm theo động năng. Nếu không có hợp lực tác dụng lên hạt, F = 0, nó không chịu sự gia tốc, nhưng sẽ chuyển động với vận tốc không đổi theo một đường thẳng. Về mặt toán học, nghiệm của các phương trình vi phân là những đường trắc địa, đường cong có độ dài cực trị nối giữa hai điểm trong không gian. Trong không gian thực 3 chiều, các đường trắc địa là những đường thẳng đơn giản. Do vậy đối với một hạt rơi tự do, phương trình của định luật hai Newton trùng với phương trình đường trắc đại, và trạng thái của các hạt rơi tự do tuân theo đường trắc địa, những quỹ đạo cực trị mà hạt di chuyển theo. Nếu hạt chịu lực tác dụng, F ≠ 0, nó sẽ chịu gia tốc do lực tác động lên nó, và đi lệch khỏi đường trắc địa mà nó đang rơi tự do. Với sự mở rộng phù hợp cho các đại lượng nêu ở trên từ không gian phẳng 3 chiều sang không thời gian cong 4 chiều, dạng trên của định luật Newton cũng áp dụng cho thuyết tương đối tổng quát của Einstein, mà các hạt rơi tự do đi theo các đường trắc địa trong không thời gian cong chứ không còn là "những đường thẳng" theo nghĩa thông thường.
Tuy nhiên, chúng ta vẫn cần biết tổng hợp lực F tác dụng lên hạt, mà có thể phân tích thành những hợp lực không liên kết N cộng với hợp lực liên kết C,
Lực liên kết có thể có dạng phức tạp, do nói chung chúng phụ thuộc vào thời gian. Cũng vậy, nếu có có các liên kết, tọa độ cong không còn là độc lập nữa mà ràng buộc bởi một hay nhiều phương trình liên kết.
Lực liên kết có thể loại bỏ khỏi phương trình chuyển động do vậy chỉ còn lại các lực không liên kết, hoặc thu gọn lại bằng cách kết hợp phương trình liên kết vào trong phương trình chuyển động.