stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
U-387 (tàu ngầm Đức)
Thiết kế và chế tạo > Thiết kế

Bài chi tiết: Type VII (lớp tàu ngầm) § Type VIIC
Phân lớp VIIC của Tàu ngầm Type VII là một phiên bản VIIB được kéo dài thêm. Chúng có trọng lượng choán nước 769 t (757 tấn Anh) khi nổi và 871 t (857 tấn Anh) khi lặn). Con tàu có chiều dài chung 67,10 m (220 ft 2 in), lớp vỏ trong chịu áp lực dài 50,50 m (165 ft 8 in), mạn tàu rộng 6,20 m (20 ft 4 in), chiều cao 9,60 m (31 ft 6 in) và mớn nước 4,74 m (15 ft 7 in).
Chúng trang bị hai động cơ diesel Germaniawerft F46 siêu tăng áp 6-xy lanh 4 thì, tổng công suất 2.800–3.200 PS (2.100–2.400 kW; 2.800–3.200 bhp), dẫn động hai trục chân vịt đường kính 1,23 m (4,0 ft), cho phép đạt tốc độ tối đa 17,7 kn (32,8 km/h), và tầm hoạt động tối đa 8.500 nmi (15.700 km) khi đi tốc độ đường trường 10 kn (19 km/h). Khi đi ngầm dưới nước, chúng sử dụng hai động cơ/máy phát điện Garbe, Lahmeyer & Co. RP 137/c  tổng công suất 750 PS (550 kW; 740 shp). Tốc độ tối đa khi lặn là 7,6 kn (14,1 km/h), và tầm hoạt động 80 nmi (150 km) ở tốc độ 4 kn (7,4 km/h). Con tàu có khả năng lặn sâu đến 230 m (750 ft).
Vũ khí trang bị có năm ống phóng ngư lôi 53,3 cm (21 in), bao gồm bốn ống trước mũi và một ống phía đuôi, và mang theo tổng cộng 14 quả ngư lôi, hoặc tối đa 22 quả thủy lôi TMA, hoặc 33 quả TMB. Tàu ngầm Type VIIC bố trí một hải pháo 8,8 cm SK C/35 cùng một pháo phòng không 2 cm (0,79 in) trên boong tàu. Thủy thủ đoàn bao gồm 4 sĩ quan và 40-56 thủy thủ.
Thiết kế và chế tạo > Chế tạo

U-387 được đặt hàng vào ngày 21 tháng 11, 1940, và được đặt lườn tại xưởng tàu của hãng Howaldtswerke ở Kiel vào ngày 5 tháng 9, 1941. Nó được hạ thủy vào ngày 1 tháng 10, 1942, và nhập biên chế cùng Hải quân Đức Quốc Xã vào ngày 24 tháng 11, 1942 dưới quyền chỉ huy của Hạm trưởng, Đại úy Hải quân Rudolf Büchler.
Lịch sử hoạt động > 1943

Sau khi hoàn tất việc huấn luyện trong thành phần Chi hạm đội U-boat 5, U-387 được điều sang Chi hạm đội U-boat 7 từ ngày 1 tháng 7, 1943 để hoạt động trên tuyến đầu. Con tàu lại được điều sang Chi hạm đội U-boat 13 từ ngày 1 tháng 11 cho đến hết quãng đời hoạt động.
Lịch sử hoạt động > 1943 > Chuyến tuần tra thứ nhất

Sau khi di chuyển từ Kiel đến cảng Marvika (ngoại ô Kristiansand), rồi đến Bergen cùng thuộc Na Uy vào cuối tháng 6, 1943, U-387 xuất phát từ đây vào ngày 3 tháng 7 cho chuyến tuần tra đầu tiên trong chiến tranh. Nó hoạt động dọc theo bờ biển Na Uy, rồi hướng lên phía Bắc cho đến đảo Svalbard và vòng qua phía Tây đảo Bear, nhưng không tìm thấy mục tiêu nào phù hợp. Chiếc tàu ngầm kết thúc chuyến tuần tra tại cảng Narvik, Na Uy vào ngày 21 tháng 8.
Lịch sử hoạt động > 1944 > Chuyến tuần tra thứ mười – Bị mất

U-387 xuất phát từ cảng Narvik vào ngày 24 tháng 11 cho chuyến tuần tra thứ mười, cũng là chuyến cuối cùng, để hoạt động trong biển Barents ngoài khơi bán đảo Kola. Vào ngày 9 tháng 12, nó bị tàu corvette HMS Bamborough Castle của Hải quân Hoàng gia Anh thả mìn sâu đánh chìm gần Murmansk, Liên Xô, tại tọa độ 69°41′B 33°12′Đ﻿ / ﻿69,683°B 33,2°Đ﻿ / 69.683; 33.200. Toàn bộ 51 thành viên thủy thủ đoàn của U-387 đều tử trận.
Lịch sử hoạt động > "Bầy sói" tham gia

U-387 từng tham gia mười một bầy sói:
Monsun (4 – 5 tháng 10, 1943)
Eisenbart (23 tháng 10 – 5 tháng 12, 1943)
Eisenbart (7 tháng 12, 1943 – 3 tháng 1, 1944)
Donner & Keil (21 tháng 4 – 3 tháng 5, 1944)
Trutz (23 – 31 tháng 5, 1944)
Grimm (31 tháng 5 – 6 tháng 6, 1944)
Feuer (17 tháng 9, 1944)
Zorn (29 tháng 9 – 1 tháng 10, 1944)
Grimm (1 – 2 tháng 10, 1944)
Panther (17 tháng 10 – 7 tháng 11, 1944)
Stier (25 tháng 11 – 9 tháng 12, 1944)
Sơ đồ các mặt cắt một tàu ngầm Type VIIC
Guerlain

| --- | --- |

Thành lập: 1828; 197 năm trước (1828)
Người sáng lập: Monsieur Pierre-François-Pascal Guerlain
Trụ sở chính: Levallois-Perret, Pháp
Sản phẩm: Nước hoa mỹ phẩm dưỡng da dưỡng tóc
Doanh thu:  €402.2 triệu (2012)
Công ty mẹ: LVMH
Website: guerlain.com
Guerlain (phát âm tiếng Pháp: [ɡɛʁlɛ̃]) là một nhà sản xuất nước hoa, mỹ phẩm, dưỡng da, là một trong những nhãn hiệu lâu đời nhất trên thế giới. Guerlain có khách hàng rộng lớn theo sao và trong ngành công nghiệp nước hoa, đã được tổ chức theo truyền thống giá trị cao. Nhiều loại nước hoa Guerlain truyền thống mang đặc trưng theo mùi hương thông thường gọi là "Guerlinade." Khái niệm "Gerlinade" truyền tải âm thanh độc đáo của nước hoa Guerlain. Từ năm 1994, Guerlain trực thuộc công ty mẹ, LVMH.
Trần Tuấn Khải

| Trần Tuấn Khải |
| --- | --- |
Á Nam Trần Tuấn Khải
Sinh: (1895-11-04)4 tháng 11, 1895 Nam Định, Bắc Kỳ, Liên bang Đông Dương
Mất: 7 tháng 3, 1983(1983-03-07) (87 tuổi) Thành phố Hồ Chí Minh, Việt Nam
Nghề nghiệp: Nhà thơ, nhà văn
Phối ngẫu: Nguyễn Thị Khuê (1895 - 1932) Nguyễn Thị Lý, hiệu Thiên Lý (1911-1994)
Trần Tuấn Khải (chữ Hán: 陳峻塏; 4 tháng 11 năm 1895 – 7 tháng 3 năm 1983) là một nhà thơ Việt Nam, nổi danh từ thời tiền chiến. Các bút danh của ông là: Á Nam (亞南, thường dùng), Đông Minh, Đông Á Thị, Tiểu Hoa Nhân, Lâm Tuyền Khách, Giang Hồ Khách, Lôi Hoàng Cư Sĩ.
Tác phẩm > Thơ

Duyên nợ phù sinh I (1921)
Duyên nợ phù sinh II (1922)
Bút quan hoài I (1924)
Hồn tự lập I (1924)
Bút quan hoài II (1927)
Hồn tự lập II (1927)
Với sơn hà I (1936)
Với sơn hà II (1949)
Hậu anh Khóa (1975)
Tác phẩm > Tiểu thuyết

Gương bể dâu I (1922)
Hồn hoa (1925)
Thiên thai lão hiệp(1935- 1936)
Tác phẩm > Kịch

Mảnh gương đời (1925)
Tác phẩm > Dịch thuật

Thủy hử (1925)
Hồng lâu mộng (1934)
Đông Chu liệt quốc (1934)
...
Thành tựu nghệ thuật

Trong Tự điển văn học:
Trong Việt Nam thi nhân tiền chiến:
Nhớ Trần Tuấn Khải

Trích một vài mẫu chuyện của các nhà thơ và các nhà nghiên cứu văn học:
Trần Tuấn Kiệt, soạn giả bộ Thi ca Việt Nam hiện đại:
Thi sĩ Nguyễn Vỹ:
Thi sĩ Xuân Diệu:
Chú thích

1 2  Á Nam Trần Tuấn Khải (1927). Bút Quan Hoài Quyền Tiếp Theo.
↑  Trần Đức Dụ trong bài Á Nam Trần Tuấn Khải (Nhà xuất bản TP. HCM, 2005, tr.218-219). Nguyễn Tấn Long cho biết thêm: năm 1932, Trần Tuấn Khải cho xuất bản quyển Chơi xuân, trong đó có nhiều bài lâm ly, cảm khái, gợi lòng căm phẫn của quốc dân Việt nên bị Pháp cấm lưu hành và bắt tác giả cần tù mấy tháng. Sau đó, Trần Tuấn Khải vẫn tiếp tục cho xuất bản Bút quan hoài II (Thi nhân tiền chiến, quyển hạ, Nhà xuất bản. Sống Mới, Sài Gòn, 1969, tr.10).
1 2  Theo Nguyễn Q. Thắng-Nguyễn Bá Thế, Tự điển nhân vật Việt Nam, Nhà xuất bản. KH-XH, 1992, tr.893.
↑  Tự điển văn học, Nhà xuất bản. KH-XH, Hà Nội, 1984, tr. 438.
↑  Nguyễn Tấn Long-Nguyễn Hữu Trọng, Việt Nam thi nhân tiền chiến (quyển hạ), Nhà xuất bản. Sống Mới, Sài Gòn, 1969, tr.13.
↑  Chép theo Việt Nam thi nhân tiền chiến (quyển hạ), tr.13.
↑  Văn thi sĩ tiền chiến, Nhà xuất bản Văn Học, 2007, tr. 322-323
↑  Đọc thơ Á Nam Trần Tuấn Khải, trích trong "Thơ văn Á Nam Trần Tuấn Khải", Nhà xuất bản. văn Học, Hà Nội, 1984.
Á Nam Trần Tuấn Khải, anh Khóa với những vần thơ nước non.[liên kết hỏng]
Trần Tuấn Khải năm 1933
Á Nam Trần Tuấn Khải (trái), Tú Duyên và Đào Sĩ Chu
Nhóm ngôn ngữ Gbe

| Nhóm ngôn ngữ Gbe  |
| --- | --- |
Phân bố địa lý: Đông nam Ghana, nam Togo & Bénin, và tây Nigeria
Phân loại ngôn ngữ học: Niger-CongoVolta–CongoVolta–NigerNhóm ngôn ngữ Gbe
Ngữ ngành con:  Ewe  Gen  Fon  Adja  Phla–Pherá 
Glottolog:: gbee1241
Bản đồ cho thấy vị trí và phạm vi của các ngôn ngữ Gbe chính (after Capo 1988, 1991).
Nhóm ngôn ngữ Gbe (phát âm [ɡbè]) là một tập hợp gồm khoảng 20 ngôn ngữ liên quan đến nhau hiện diện trên một khu vực kéo dài từ đông Ghana đến tây Nigeria. Số liệu về tổng số người nói các ngôn ngữ Gbe biến thiên từ bốn đến tám triệu người. Các ngôn ngữ Gbe phổ biến nhất là tiếng Ewe (khoảng 3 triệu người nói tại Ghana và Togo), theo sau là tiếng Fon (khoảng 1,7 triệu, chủ yếu tại Bénin). Nhóm ngôn ngữ Gbe trước đây thường được xem là một phân nhánh của nhóm Kwa, nhưng gần đây hơn lại được chuyển sang nhóm ngôn ngữ Volta–Niger. Nhóm này gồm 5 cụm phương ngữ: Ewe, Fon, Aja, Gen (Mina), và Phla–Pherá.
Đa số các dân tộc Gbe đến từ phía đông của nơi họ cư ngụ hiện nay, với nhiều đợt di cư khác nhau trong thời gian từ thế kỷ X đến XV. Tuy nhiên, một số dân tộc Phla–Pherá được xem là các cư dân bản địa với sự pha trộn từ các tộc Gbe, và người Gen có lẽ bắt nguồn từ người Ga-Adangbe tại Ghana. Vào cuối thế kỷ XVIII, nhiều người nói các ngôn ngữ Gbe bị bắt làm nô lệ và mang đến Tân Thế Giới. Các học giả tin rằng các ngôn ngữ Gbe đã đóng một số vai trò trong sự hình thành các ngôn ngữ creole Caribe, nhất là creole Haiti.
Khoảng năm 1840, các nhà truyền giáo người Đức đã bắt đầu những nghiên cứu ngôn ngữ học với nhóm Gbe. Trong nửa đầu thế kỷ XX, nhà châu Phi học Diedrich Hermann Westermann là một trong những người đóng góp đáng kể nhất về nhóm Gbe. Hệ thống nội phân loại nhóm Gbe đầu tiên được công bố năm 1988 bởi H.B. Capo, theo sau đó là một so sánh âm vị học năm 1991. Các ngôn ngữ Gbe là ngôn ngữ thanh điệu, đơn lập với cấu trúc câu cơ sở là chủ–động–tân.
Các ngôn ngữ > Phân bố và người nói

Vùng ngôn ngữ Gbe tiếp giáp với sông Volta tại Ghana về phía tây và sông Weme tại Bénin về phía đông. Biên giới phía bắc vùng này nằm từ khoảng 6-8 kinh độ, phía nam thì giáp với Đại Tây Dương. Xung quanh vùng này chủ yếu là các ngôn ngữ Kwa, trừ phía đông và đông bắc, nơi tiếng Yorùbá được sử dụng. Về phía tây, nhóm Ga–Dangme, tiếng Guang và tiếng Akan được nói. Về phía bắc, nó tiếp giáp với vùng nói tiếng Adele, Aguna, Akpafu, Lolobi, và Yorùbá.
Ước tính tổng số người nói các ngôn ngữ Gbe biến thiên đáng kể. Capo (1988) cho ước tính thấp nhất với bốn triệu, còn Ethnologue (ấn bản thứ 15, 2005) cho là tám triệu. Hai ngôn ngữ Gbe lớn là tiếng Ewe (Ghana và Togo) và tiếng Fon (Bénin và Togo) với lần lượt bốn và ba triệu người nói (gồm cả người nói như ngôn ngữ thứ hai). Tiếng Ewe là ngôn ngữ giáo dục chính thức ở một số trường trung học và đại học ở Ghana và được dùng trong giáo dục không chính thức ở Togo. Ở Bénin, tiếng Aja (740.000 người nói) và tiếng Fon là hai trong sáu ngôn ngữ quốc gia.
Các ngôn ngữ > Phân loại

Greenberg, sau Westermann (1952), xếp nhóm Gbe vào nhóm Kwa trong ngữ hệ Niger–Congo. Cấu trúc của nhóm Kwa đã dần dần thay đổi theo thời gian; Roger Blench xếp nhóm Gbe vào nhóm Volta–Niger thay vì Kwa.
Nhóm ngôn ngữ Gbe tạo nên một dãy phương ngữ. Dựa trên nghiên cứu so sánh, Capo (1988) chia nó thành năm cụm, trong đó mỗi cụm bao gồm nhiều phương ngữ/ngôn ngữ thông hiểu lẫn nhau. "Biên giới" giữa các cụm không phải lúc nào cũng rõ ràng. Chúng là:
| Tên | Tên khác | Số người nói | Một số phương ngữ | Vùng |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Ewe | Vhe, Ɛ̀ʋɛ̀ gbè | khoảng 3.600.000 | Anlo, Kpando, Ho, Fodome | Hạ Ghana phía đông của sông Volta; tây nam Togo |
| Gen | Gẽ, Mina, Gɛn gbe | khoảng 400.000 | Gliji, Anexo, Agoi | Quanh hồ Togo, quanh Anexo |
| Aja | Aja gbe, Adja | khoảng 500.000 | Dogbo, Sikpi | Togo, Bénin; sông đất liền dọc theo sông Mono |
| Fon | Fɔn gbè | khoảng 1.700.000 | Gun, Kpase, Agbome, Maxi | đông nam Togo, Bénin phía tây của sông Weme và dọc theo bờ biển |
| Phla–Pherá | Fla, Offra, Xwla gbe | khoảng 400.000 | Alada, Toli, Ayizo | Togo và Bénin dọc theo bờ biển và quanh hồ Ahémé |
Angela Kluge (2011) đề xuất rằng nhóm Gbe có thể được tách thành ba cụm lớn.
Gbe Tây (Ewe, Gen, và Gbe tây bắc): Adan, Agoi/Gliji, Agu, Anexo, Aveno, Awlan, Be, Gbin, Gen, Kpelen, Kpési, Togo, Vhlin, Vo, Waci, Wance, Wundi (và Awuna?)
Gbe Trung: Aja (Dogbo, Hwe, Sikpi, Tado, Tala)
Gbe Đông (Fon, Phla–Pherá miền đông, và Phla–Pherá miền tây): Agbome, Ajra, Alada, Arohun, Ayizo, Ci, Daxe, Fon, Gbekon, Gbesi, Gbokpa, Gun, Kotafon, Kpase, Maxi, Movolo, Saxwe, Se, Seto, Tofin, Toli, Weme, Xwela, Xwla (đông), Xwla (tây) (và Wudu?)
Các ngôn ngữ > Tên gọi

Toàn cụm phương ngữ này từng được gọi là 'Ewe' bởi Westermann, cây bút giàu sức ảnh hưởng nhất về nhóm ngôn ngữ này, người đã dùng thuật ngữ 'tiếng Ewe chuẩn' để chỉ dạng viết của tiếng Ewe. Những cây bút khác đã gọi toàn nhóm Gbe là 'Aja', theo tên thổ ngữ của vùng Aja-Tado tại Bénin. Tuy nhiên, việc dùng tên của chỉ một ngôn ngữ cho toàn nhóm có thể gây khó hiểu. Từ khi thành lập một nhóm chuyên khảo ở West African Languages Congress tại Cotonou năm 1980, cái tên do H. B. Capo gợi ý đã được chấp nhận:  'Gbe', một từ có nghĩa là 'ngôn ngữ/phương ngữ' trong các ngôn ngữ trong nhóm.
Ngữ âm > Phụ âm

Dưới đây là các âm vị phụ âm xuất hiện trong các ngôn ngữ Gbe:
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |

|  |  | Môi | Môi-răng | Phiến lưỡi -khe răng | Phiến lưỡi- chân răng | Đầu lưỡi- Sauchân răng | Chân răng-vòm | Vòm | Vòm | Ngạc mềm | Ngạc mềm | Lưỡi gà | Lưỡi gà |
|  |  | Môi | Môi-răng | Phiến lưỡi -khe răng | Phiến lưỡi- chân răng | Đầu lưỡi- Sauchân răng | Chân răng-vòm | thường | môi hóa | thường | môi hóa | thường | môi hóa |
| Mũi | Mũi | m |  |  | n |  |  | ɲ |  | ŋ | ŋʷ |  |  |
| Tắc / Tắc xát | vô thanh | p |  | t | ts |  | tʃ |  |  | k | k͡p |  |  |
| Tắc / Tắc xát | hữu thanh | b |  | d | dz | ɖ | dʒ |  |  | ɡ | ɡ͡b |  |  |
| Xát | vô thanh | ɸ | f |  | s |  | ʃ |  |  |  |  | χ | χʷ |
| Xát | hữu thanh | β | v |  | z |  | ʒ |  |  |  |  | ʁ | ʁʷ |
| Rung | thường |  |  |  |  | r |  |  |  |  |  |  |  |
| Rung | mũi hóa |  |  |  |  | r̃ |  |  |  |  |  |  |  |
| Tiếp cận | thường |  |  |  |  | l |  | j | ɥ | ɰ | w |  |  |
| Tiếp cận | mũi hóa |  |  |  |  | l̃ |  | j̃ | ɥ̃ |  | w̃ |  |  |
Chẳng có ngôn ngữ Gbe nào có tất cả 42 âm vị này. Theo Capo (1991), tất cả chúng có 23 âm vị chung sau: b, m, t, d, ɖ, n, k, g, kp, gb, ɲ, f, v, s, z, χ, ʁ, r, r̃, l, l̃, y, w.
Ngữ âm > Nguyên âm

Dưới đây là các âm vị nguyên âm xuất hiện trong các ngôn ngữ Gbe:
| Capo 1991:24 | Trước | Giữa | Sau |
| --- | --- | --- | --- |
| Đóng | i • ĩ |  | u • ũ |
| Nửa đóng | e • ẽ |  | o • õ |
|  |  | ə • ə̃ |  |
| Nửa mở | ɛ • ɛ̃ |  | ɔ • ɔ̃ |
| Mở |  | a • ã |  |
Các phụ âm /i ĩ u ũ e o ɛ̃ ɔ ɔ̃ a ã/ có mặt trong tất cả ngôn ngữ Gbe.
Sự mũi hóa đóng một vai trò quan trọng trong hệ thống nguyên âm: mỗi nguyên âm tiếng Gbe đều có dạng thường và mũi hóa.
Chú thích

↑  Nordhoff, Sebastian; Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin biên tập (2013). “Gbe”. Glottolog. Leipzig: Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology.
↑  ⟨gb⟩ là âm tắc môi–ngạc mềm hữu thanh, phổ biến ở nhiều ngôn ngữ Tây Phi.
↑  Greenberg (1966), The Languages of Africa.
↑  Nguồn, về phân loại, Capo (1991) & Aboh (2004); về số người nói, Ethnologue, ấn bản thứ 15.
↑  “A sociolinguistic survey of the Gbe language communities of Benin and Togo: Gbe language family overview” (PDF). SIL International. Truy cập 22 tháng 8 năm 2017.
↑  Trong thông tục, mỗi ngôn ngữ Gbe được gọi là X-gbe, ví dụ Ewegbe là tiếng Ewe, Fongbe là tiếng Fon, vân vân...
Chú thích > Tài liệu

Aboh, O. Enoch (2004) The Morphosyntax of Complement-Head Sequences (Clause Structure and Word Order Patterns in Kwa) New York etc.: Oxford University Press.
Amenumey, D.E.K. (2002) History of the Ewe Lưu trữ 2004-11-11 tại Wayback Machine. Truy cập ngày 11 tháng 5 năm 2005.
Ansre, Gilbert (1961) The Tonal Structure of Ewe. MA Thesis, Kennedy School of Missions of Hartford Seminary Foundation.
Ameka, Felix Kofi (2001) 'Ewe'. In Garry and Rubino (eds.), Facts About the World's Languages: An Encyclopedia of the World's Major Languages, Past and Present, 207–213. New York/Dublin: The H.W. Wilson Company.
Blench, Roger (2006) Archaeology, Language, and the African Past. AltaMira Press.
Capo, Hounkpati B.C. (1981) 'Nasality in Gbe: A Synchronic Interpretation' Studies in African Linguistics, 12, 1, 1–43.
Capo, Hounkpati B.C. (1988) Renaissance du Gbe: Réflexions critiques et constructives sur L'EVE, le FON, le GEN, l'AJA, le GUN, etc. Hamburg: Helmut Buske Verlag.
Capo, Hounkpati B.C. (1991) A Comparative Phonology of Gbe, Publications in African Languages and Linguistics, 14. Berlin/New York: Foris Publications & Garome, Bénin: Labo Gbe (Int).
Cust, Robert Needham (1883) Modern Languages of Africa.
Duthie, A.S. & Vlaardingerbroek, R.K. (1981) Bibliography of Gbe – publications on and in the language Basel: Basler Afrika Bibliographien.
Greenberg, Joseph H. (1966) The Languages of Africa (2nd ed. with additions and corrections). Bloomington: Indiana University.
Greene, Sandra E. (2002) Sacred Sites: The Colonial Encounter. Bloomington, Indiana: Indiana University Press. ISBN 0-253-21517-X (online version Lưu trữ 2004-09-19 tại Wayback Machine)
Henrici, Ernst (1891) Lehrbuch der Ephe-Sprache (Ewe) Anlo-, Anecho- und Dahome-Mundart (mit Glossar und einer Karte der Sklavenküste). Stuttgart/Berlin: W. Spemann. (270 p.)
Labouret, Henir and Paul Rivet (1929) Le Royaume d'Arda et son Évangélisation au XVIIe siècle. Paris: Institut d'Ethnologie.
Lefebvre, Claire (1985) 'Relexification in creole genesis revisited: the case of Haitian Creole'. In Muysken & Smith (eds.) Substrate versus Universals in Creole Genesis. Amsterdam: John Benjamins.
Kluge, Angela (2000) ‘The Gbe language varieties of West Africa – a quantitative analysis of lexical and grammatical features’. [unpublished MA thesis, University of Wales, College of Cardiff].
Kluge, Angela (2005) ‘A synchronic lexical study of Gbe language varieties: The effects of different similarity judgment criteria’ Linguistic Discovery 3, 1, 22–53.
Kluge, Angela (2006) ‘Qualitative and quantitative analysis of grammatical features elicited among the Gbe language varieties of West Africa’ Lưu trữ 2012-12-06 tại Archive.today Journal of African Languages and Linguistics 27, 1, 53–86.
Pasch, Helma (1995) Kurzgrammatik des Ewe Köln: Köppe.
Stewart, John M. (1989) 'Kwa'. In: Bendor-Samuel & Hartell (eds.) The Niger–Congo languages. Lanham, MD: The University Press of America.
Westermann, Diedrich Hermann (1930) A Study of the Ewe Language London: Oxford University Press.
| --- | --- |
Tiêu đề chuẩn :  LCCN: sh2003000171  SUDOC: 106930869
Tiếng Svan

Ngôn ngữ Kartvelia sử dụng tại miền Tây Bắc GruziaBản mẫu:SHORTDESC:Ngôn ngữ Kartvelia sử dụng tại miền Tây Bắc Gruzia
| Tiếng Svan |
| --- | --- |
ლუშნუ ნინ Lušnu nin
Phát âm: [ˈɫuʃnu nin]
Sử dụng tại: Gruzia
Khu vực: Svaneti Abkhazia
Tổng số người nói: 14.000
Dân tộc: người Svan
Phân loại: KartveliaTiếng Svan
Hệ chữ viết: Chữ Gruzia
Mã ngôn ngữ
ISO 639-3: sva
Glottolog: svan1243

Tiếng Svan được Sách đỏ các ngôn ngữ bị đe dọa của UNESCO phân loại là Chắc chắn Nguy cấp
ELP: Svan
Bài viết này có chứa ký tự ngữ âm IPA. Nếu không thích hợp hỗ trợ dựng hình, bạn có thể sẽ nhìn thấy dấu chấm hỏi, hộp, hoặc ký hiệu khác thay vì kí tự Unicode. Để biết hướng dẫn giới thiệu về các ký hiệu IPA, xem Trợ giúp:IPA.
Tiếng Svan (ლუშნუ ნინ lušnu nin; tiếng Gruzia: სვანური ენა, đã Latinh hoá: svanuri ena) là ngôn ngữ thuộc ngữ hệ Kartvelia sử dụng chủ yếu bởi người Svan, một dân tộc sinh sống ở vùng Svaneti ở phía Tây Gruzia. Với số lượng người nói khoảng 30.000 đến 80.000, UNESCO phân loại tiếng Svan là "ngôn ngữ chắc chắn bị đe dọa". Ngôn ngữ này vẫn giữ được nhiều đặc điểm bị biến mất trong các ngôn ngữ Kartvelia nên nó được quan tâm một cách đặc biệt.
Đặc điểm > Đặc điểm giống nhau

Tương tự như tất cả ngôn ngữ thuộc hệ Kavkaz, tiếng Svan có kho phụ âm đa dạng, sự phù ứng giữa chủ ngữ và tân ngữ và hệ thống cú pháp hình thái có tính tác cách tách rời. Động từ được đánh dấu theo thể, tính hữu chứng và "phiên bản".
Đặc điểm > Đặc điểm khác nhau

Tiếng Svan giữ lại âm tắc tiểu thiệt vô thanh bật hơi /qʰ/ và các bán nguyên âm /w/ và /j/. Kho nguyên âm rộng hơn tiếng Gruzia; trong đó phương ngữ Thượng Bal có nhiều nguyên âm nhất, với tổng cộng 18 nguyên âm (ngược lại, tiếng Gruzia chỉ có năm nguyên âm).
Hình thái ngôn ngữ này ít đều đặn hơn so với ba ngôn ngữ cùng ngữ hệ khác, trong đó sự khác biệt nổi bật là chia động từ.
Phân bố

Tiếng Svan được sử dụng bởi ít hơn 30.000 người Svan (15.000 người là Thượng Svan; 12.000 người là Hạ Svan), dân tộc sinh sống tại miền núi vùng Svaneti (v.d. tại các thị trấn Mestia và Lentekhi, dọc theo các con sông Enguri, Tskhenistsqali và Kodori). Một số người Svan sống tại thung lũng Kodori, Abkhazia (quốc gia cộng hòa độc lập trên thực tế). Mặc dù điều kiện ở đó khiến việc xác định số lượng trở nên khó khăn nhưng ước tính chỉ có khoảng 2.500 người Svan sinh sống.
Ngôn ngữ này được sử dụng trong giao tiếp quen thuộc và giản dị nhưng không có không có tiêu chuẩn bằng văn bản hay địa vị chính thức. Nhiều người cũng sử dụng tiếng Gruzia. Ngôn ngữ này được coi là bị đe dọa vì khả năng sử dụng của giới trẻ còn hạn chế.
Lịch sử

Tiếng Svan là ngôn ngữ riêng biệt nhất trong bốn ngôn ngữ Nam Kavkaz và được cho là đã tách rời vào thiên niên kỷ 2 TCN hoặc sớm hơn, khoảng 1000 năm trước khi tiếng Gruzia và nhóm ngôn ngữ Zan tách rời nhau.
Nhà dân tộc học Liên Xô Evdokia Kozhevnikova đã ghi chép rộng rãi về tiếng Svan trong quá trình nghiên cứu thực địa của bà ở Svaneti vào những năm 1920 và 1930.
Phương ngữ

Tiếng Svan được chia thành các phương ngữ và phương ngữ con như sau:
Thượng Svan (kh. 15.000 người)
Thượng Bal: Ushguli, Kala, Ipar, Mulakh, Mestia, Lenzer, Latal.
Hạ Bal: Becho, Tskhumar, Etser, Par, Chubekh, Lakham.
Hạ Svan (kh. 15.000 người)
Lashkh: Lashkh.
Lentekhi: Lentekhi, Kheled, Khopur, Rtskhmelur, Cholur
Ngữ âm > Phụ âm

Kho phụ âm của tiếng Svan nhiều, ít hơn hoặc tương tự với tiếng Gruzia cổ. Tức là, so với tiếng Gruzia hiện đại, ngôn ngữ này có các âm /j/, /q/ và /w/ nhưng âm xát môi răng chỉ phát âm là tha âm vị của /w/ trong phương ngữ Ln. Hơn nữa, các phụ âm tiểu thiệt /q/ và /q’/ được coi là các âm tắc xát (v.d. [q͡χ] và [q͡χʼ]).
|  |  | Môi-môi | Răng | Ngạc cứng | Ngạc mềm | Tiểu thiệt | Thanh hầu |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Mũi | Mũi | m /m/ მ | n /n/ ნ |  |  |  |  |
| Tắc | hữu thanh | b /b/ ბ | d /d/ დ |  | g /ɡ/ გ |  |  |
| Tắc | bật hơi | p /pʰ/ ფ | t /tʰ/ თ |  | k /kʰ/ ქ | q /qʰ/ ჴ |  |
| Tắc | phụt | ṗ /pʼ/ პ | ṭ /tʼ/ ტ |  | ḳ /kʼ/ კ | q̇ /qʼ/ ყ | ʔ /ʔ/ ჸ |
| Tắc xát | hữu thanh |  | ʒ /d͡z/ ძ | ǯ /d͡ʒ/ ჯ |  |  |  |
| Tắc xát | bật hơi |  | c /t͡sʰ/ ც | č  /t͡ʃʰ/ ჩ |  |  |  |
| Tắc xát | phụt |  | ċ /t͡sʼ/ წ | čʼ /t͡ʃʼ/ ჭ |  |  |  |
| Xát | hữu thanh | (v [v] ვ) | z /z/ ზ | ž  /ʒ/ ჟ |  | ɣ /ʁ/ ღ |  |
| Xát | vô thanh |  | s /s/ ს | š  /ʃ/ შ |  | x /χ/ ხ | h /h/ ჰ |
| Tiếp cận | Tiếp cận | w /w/უ̂ | l /l/ ლ | y /j/ ჲ |  |  |  |
| Rung | Rung |  | r /r/ რ |  |  |  |  |
Nguyên âm

Tiếng Svan có kho nguyên âm tùy thuộc vào phương ngữ. Ví dụ các nguyên âm dài trong tiếng Svan nguyên thủy được phát âm trong các phương ngữ Thượng Bal, Cholur và Lashkh, nhưng chúng mất đi trong các phương ngữ Lentekh và Hạ Bal. So với tiếng Gruzia, ngôn ngữ này có nguyên âm giữa /ə/ (phát âm là [ɯ]~[ɨ]), nguyên âm không tròn môi trước gần mở /æ/ và các nguyên âm tròn môi trước /œ/ và /y/ (trừ Lashkh). Các nguyên âm tròn môi trước thường khi phát âm là [we] và [wi], do đó đôi khi không được coi là các ngữ âm riêng biệt.
|  | Hàng trước> không tròn môi.ngắn | Hàng trước> không tròn môi.dài | Hàng trước> tròn môi.ngắn | Hàng trước> tròn môi.dài | Hàng giữa> Hàng giữa.ngắn | Hàng giữa> Hàng giữa.dài | Hàng sau> Hàng sau.ngắn | Hàng sau> Hàng sau.dài |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Đóng | /i/ ი i | /iː/ ი̄ ī | /y/ უ̈, ჳი ü | /yː/ უ̄̈ ṻ |  |  | /u/ უ u | /uː/ უ̄ ū |
| Nửa đóng | /e/ ე e | /eː/ ჱ ē |  |  | /ə/ ჷ ə | /əː/ ჷ̄ ə̄ |  |  |
| Nửa mở |  |  | /œ/ ო̈, ჳე ö | /œː/ ო̄̈ ō̈ | /ə/ ჷ ə | /əː/ ჷ̄ ə̄ | /ɔ/ ო o | /ɔː/ ო̄ ō |
| Mở | /æ/ ა̈ ä | /æː/ ა̄̈ ā̈ |  |  |  |  | /ɑ/ ა a | /ɑː/ ა̄ ā |
↑  Phát âm là [ɯ] hoặc [ɨ].
Nguyên âm > Bảng chữ cái

Như minh họa bên trên, bảng chữ cái tiếng Svan giống như bảng chữ cái tiếng Mingrelia, nhưng bổ sung một vài chữ (mặt khác là lỗi thời trong chữ Gruzia):
ჶ [f]
ჴ /q⁽ʰ⁾/
ჸ /ʔ/
ჲ /j/
უ̂ /w/
ჷ /ə/
ჱ /eː/
Những chữ cái này được bổ sung bằng dấu phụ lên nguyên âm, mặc dù chúng thường không được viết. Các chữ cái kép
ჳი ("wi") /y/
ჳე ("we") /œ/
được sử dụng trong các phương ngữ Hạ Bal và Lentekh, thỉnh thoảng là phương ngữ Thượng Bal; những âm này không được phát âm trong phương ngữ Lashkh.