Georg Wilhelm Friedrich Hegel
Hệ thống triết học > Hiện tượng học tinh thần

Hiện tượng học tinh thần, công trình nổi tiếng nhất của Hegel, được xuất bản vào năm 1807. Đây là lần đầu tiên, ở tuổi 36, ông đưa ra "cách tiếp cận đặc biệt của riêng mình" và áp dụng "quan điểm có thể dễ dàng nhận ra là mang 'chất Hegel' đối với các vấn đề triết học hậu Kant." Tuy nhiên, cuốn sách của Hegel rất khó hiểu ngay cả đối với những người đồng môn, khiến nó nhận phải nhiều đánh giá tiêu cực. Cho đến tận ngày nay, cuốn Hiện tượng học vẫn khét tiếng là khó đọc, bởi lẽ nó dày đặc khái niệm và ẩn dụ, cũng như đầy ắp các thuật ngữ do riêng tác giả đề ra, và có lối chuyển đoạn không mượt mà. Bài bình luận toàn diện nhất về Hiện tượng học là hai tập sách có nhan đề Hegel's Ladder (The Pilgrimage of Reason và The Odyssey of Spirit), được viết bởi học giả H. S. Harris, lê thê gấp ba lần độ dài chủ đề mà nó bàn.
Ở chương thứ tư của Hiện tượng học, Hegel lần đầu tiên trình bày biện chứng chủ – nô, và đây cũng là phần được biết đến nhiều nhất trong văn hóa đại chúng. Cái cốt của xung đột mà Hegel miêu tả ở đây đó là sự thừa nhận hay công nhận [Anerkennug, anerkennen] thực hành (không phải lý thuyết) của tính phổ quát – ví dụ, tính cá nhân, tính nhân loại – của một trong hai sự tự-ý thức đối lập. Điều mà độc giả tiếp thu được, song sự tự-ý thức vẫn chưa nhận ra, đó là sự thừa nhận chỉ thành công và trở thành hiện thực khi có sự tương hỗ qua lại. Điều này đơn giản vì lẽ, sự thừa nhận ai đó mà chưa coi người đó là một con người đích thực thì không thể xem là sự thừa nhận thích đáng. Hegel ở đây cũng đang chỉ trích quan điểm duy cá nhân về con người và về xã hội như một tập hợp các cá nhân bị nguyên tử hóa; thay vào đó, ông ủng hộ quan điểm toàn thể luận về sự tự-ý thức của con người như được bắt nguồn từ sự thừa nhận của các tha nhân, và quan điểm của ta về bản thân được nhào nặn bởi quan điểm của tha nhân bên ngoài.
Hegel mô tả Hiện tượng học vừa là "phần mở đầu" cho hệ thống triết học của ông, vừa là "phần đầu tiên" của hệ thống với tư cách "khoa học về kinh nghiệm của ý thức." Tuy nhiên thì từ lâu người ta đã tranh cãi về độ phù hợp của nó cho hai vai trò đó; quả thực, chính thái độ của Hegel cũng biến thiên suốt cuộc đời ông.
Tuy nhiên, dù các chi tiết có phức tạp đến đâu, thì chiến lược cơ bản mà cuốn sách cố gắng làm cho thật trọn vẹn vai trò dẫn nhập của nó vào hệ thống triết học ấy không khó để được công nhận. Khởi đầu từ khái niệm cơ bản nhất, "sự xác tín về chính cái ý thức", "điều cấp bách nhất của nó là sự xác tín của khẳng định tôi có ý thức về đối tượng này, tại đây và ngay lúc này," Hegel muốn chỉ ra rằng những "sự xác tín của ý thức tự nhiên" có quan điểm logic tư biện theo hệ quả.
Tuy nhiên, điều này không khiến cuốn Hiện tượng học trở thành một Bildungsroman. Ta phải hiểu rằng, không phải ý thức nằm dưới sự quan sát học hỏi từ kinh nghiệm của nó; mà "chúng ta," những nhà quan sát hiện tượng học, mới là những người rút ra được gì đó từ sự phục nguyên logic Hegel về khoa học kinh nghiệm.
Dẫu vậy, phép biện chứng được trình bày tiếp sau rất rườm rà và khó hiểu. Hegel ví nó như một "con đường của sự tuyệt vọng", trong đó sự tự ý thức thấy mình mắc phải lỗi lầm, lặp đi lặp lại. Bản thân sự tự-khái niệm về ý thức được thử thách trong lĩnh vực kinh nghiệm, và khi khái niệm đó không phù hợp, thì ý thức "phải chịu đựng sức mạnh bạo lực do chính nó gây ra; sức mạnh ấy phá hủy sự thỏa mãn bị giới hạn của chính ý thức." Vì lẽ, như Hegel đã chỉ ra, một người không thể học bơi mà không chịu xuống nước. Bằng cách kiểm tra tuần tiến khái niệm của mình về tri thức, bằng cách "đặt kinh nghiệm làm tiêu chuẩn của mình về kiến thức, Hegel đang trên đường hướng tới một suy diễn diễn dịch siêu nghiệm về siêu hình học."
Trong quá trình biện chứng, cuốn Hiện tượng học có ý đồ chứng minh rằng, bởi vì ý thức luôn bao hàm sự tự-ý thức, chẳng có khách thể 'cho sẵn' nào của sự nhận thức trực tiếp chưa kinh qua tư tưởng cả. Phân tích sâu hơn cấu trúc của sự tự-ý thức cho thấy cả tính ổn định về mặt xã hội lẫn khái niệm về thế giới kinh nghiệm của chúng ta đều phụ thuộc vào mạng lưới thừa nhận tương hỗ. Do đó, những thất bại trong thừa nhận đòi hỏi sự phản tư về quá khứ như một cách "để hiểu bổn phận của chúng ta ở hiện tại." Đối với Hegel, điều này rốt cuộc liên hệ với sự xét lại diễn giải "tôn giáo như là sự phản tư chung của cộng đồng hiện đại về những gì tối thượng quan trọng đối với nó." Cuối cùng, ông cho rằng "tường thuật triết học hiểu theo khía cạnh lịch sử, xã hội về toàn bộ quá trình đó" soi tỏ quan điểm "hiện đại" cá biệt của chúng ta và căn nguyên của nó.
Walter Kaufmann ca ngợi thành tựu của Hegel và bình rằng cuốn Hiện tượng học khuyên nhủ một triết gia không nên "chôn chân trong những quan điểm hiện có mà hãy thâm nhập những quan điểm này vào thực tế con người do chúng phản ánh." Nói cách khác, xem xét một mệnh đề hoặc nội dung của ý thức thôi là chưa đủ; "điều quan trọng là ta phải đặt ra những câu hỏi như, loại tinh thần nào thỏa mãn những mệnh đề như vậy, đứng trên những quan điểm như vậy, và sở hữu một ý thức như vậy. Tức là, mọi góc nhìn không nên chỉ được nghiên cứu như một khả năng học thuật mà còn phải được nghiên cứu như một thực tại hiện sinh."
Điều mà độc giả học được từ cuốn Hiện tượng học tinh thần, đó là: sự kiếm tìm một tiêu chí khách quan ngoại tại về chân lý chỉ là việc vô ích thôi. Sở dĩ vì các ràng buộc đối với tri thức đều mang tính nội tại tất yếu của bản thân tinh thần. Tuy nhiên, dù rằng các giả thuyết và sự tự-quan niệm của chúng có thể luôn được đánh giá lại, phân xử lại, và xét lại, điều này không chỉ là một bài tập tưởng tượng đơn thuần. Các khẳng định về tri thức luôn phải chứng minh sự thích đáng của bản thân chúng trong kinh nghiệm lịch sử thật sự.
Mặc dù Hegel suốt những năm tháng ở Berlin dường như đã đoạn tuyệt với cuốn Hiện tượng học tinh thần, song vào thời điểm ông đột ngột qua đời, Hegel đã lên kế hoạch sửa đổi và tái bản tác phẩm đó. Do bấy giờ chuyện tiền bạc đối với ông không còn quan trọng nữa, nên H. S. Harris cho rằng "suy luận hợp lý nhất có thể được rút ra từ quyết định tái xuất bản cuốn sách đó... là ông vẫn coi 'khoa học kinh nghiệm' là một công trình có giá trị"; cái giá trị mà hệ thống về sau của ông không chứa đựng. Tuy nhiên, chưa có sự đồng thuận hàn lâm nào về vai trò của Hiện tượng học trong hệ thống triết mà Hegel khẳng định tại thời điểm xuất bản.