stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
An Khê (xã)
Chú thích

1 2 3  “Mã số đơn vị hành chính Việt Nam”. Bộ Thông tin & Truyền thông. Bản gốc lưu trữ ngày 24 tháng 3 năm 2013. Truy cập ngày 10 tháng 4 năm 2012.
↑  Tổng cục Thống kê
| x t Xã, thị trấn thuộc huyện Quỳnh Phụ |
| --- | --- |
Thị trấn (2):  Quỳnh Côi (huyện lỵ) ·  An Bài 
Xã (35):  An Ấp ·  An Cầu ·  An Dục ·  An Đồng ·  An Hiệp ·  An Khê ·  An Lễ ·  An Mỹ ·  An Ninh ·  An Quý ·  An Thái ·  An Thanh ·  An Tràng ·  An Vinh ·  An Vũ ·  Châu Sơn ·  Đông Hải ·  Đồng Tiến ·  Quỳnh Bảo ·  Quỳnh Giao ·  Quỳnh Hải ·  Quỳnh Hoa ·  Quỳnh Hoàng ·  Quỳnh Hội ·  Quỳnh Hồng ·  Quỳnh Hưng ·  Quỳnh Khê ·  Quỳnh Lâm ·  Quỳnh Minh ·  Quỳnh Mỹ ·  Quỳnh Ngọc ·  Quỳnh Nguyên ·  Quỳnh Thọ ·  Quỳnh Trang ·  Quỳnh Xá
NetApp

| --- | --- |

Loại hình: Đại chúng
Mã niêm yết: NASDAQ: NTAP NASDAQ-100 Component S&P 500 Component
Ngành nghề: Thiết bị lưu trữ
Thành lập: 1992; 32 năm trước (1992)
Người sáng lập: David Hitz James Lau Michael Malcolm
Trụ sở chính: 495 East Java Drive Sunnyvale, California, Hoa Kỳ
Khu vực hoạt động: Toàn cầu
Thành viên chủ chốt: George Kurian (Giám đốc điều hành) Mike Nevens (Chủ tịch hội đồng quản trị)
Sản phẩm: Phần cứng và phần mềm lưu trữ dữ liệu
Doanh thu:  5,54 tỉ USD (2016)
Lợi nhuận kinh doanh:  348 triệu USD (2016)
Lãi thực:  229 triệu USD (2016)
Tổng tài sản:  10,03 tỉ USD (2016)
Tổng vốnchủ sở hữu:  2,88 tỉ USD (2016)
Số nhân viên: 10.700 (2016)
Website: www.netapp.com/us/index.aspx
NetApp, Inc. là một công ty lưu trữ và quản lý dữ liệu đa quốc gia của Hoa Kỳ có trụ sở tại Sunnyvale, California. Nó là một thành viên của NASDAQ-100, và được xếp hạng trong Fortune 500 từ năm 2012. Được thành lập năm 1992 và phát hành lần đầu ra công chúng năm 1995, NetApp cung cấp phần mềm, hệ thống và dịch vụ để quản lý và lưu trữ dữ liệu, bao gồm hệ điều hành Data ONTAP độc quyền của nó.
Lịch sử

NetApp được thành lập vào năm 1992 bởi David Hitz, James Lau, và Michael Malcolm. Vào thời điểm đó, đối thủ chính của nó là Auspex Systems. Năm 1994, NetApp nhận được vốn đầu tư mạo hiểm từ Sequoia Capital. Nó được phát hành lần đầu ra công chúng vào năm 1995. NetApp đã phát triển mạnh trong những năm bong bóng Dot-com từ giữa thập niên 1990 tối 2001, khi đó công ty đã đạt doanh thu hàng năm 1 tỷ USD. Sau khi bong bóng bùng nổ, doanh thu của NetApp đã nhanh chóng giảm xuống còn 800 triệu USD trong năm tài chính 2002. Kể từ đó, doanh thu của công ty đã tăng đều đặn.
Năm 2006, NetApp đã bán dòng sản phẩm NetCache cho Blue Coat Systems. Vào năm 2014, NetApp mua lại dòng sản phẩm SteelStore về các sản phẩm sao lưu và bảo vệ dữ liệu của Riverbed Technology, mà sau này đổi tên thành AltaVault. Vào ngày 1 tháng 6 năm 2015, Tom Georgens đã từ chức Giám đốc điều hành và được George Kurian thay thế.
Vào tháng 12 năm 2015, NetApp đã mua lại nhà cung cấp bộ nhớ flash SolidFire với giá 870 triệu USD (hoàn thành vào tháng 1 năm 2016).
Cạnh tranh

NetApp cạnh tranh trong ngành công nghiệp phần cứng lưu trữ dữ liệu máy tính. Trong năm 2009, NetApp đứng thứ hai về giá trị vốn hóa thị trường trong ngành công nghiệp này sau EMC Corporation và đứng trước Seagate Technology, Western Digital, Brocade, Imation, và Quantum. Về tổng doanh thu năm 2009, NetApp đứng sau EMC, Seagate, Western Digital, và trước Imation, Brocade, Xyratex, và Hutchinson Technology. Theo báo cáo IDC năm 2014, NetApp đứng thứ hai trong ngành lưu trữ mạng "Big 5's list", sau EMC(DELL), và trước IBM, HP và Hitachi.
Sản phẩm

Bài chi tiết: NetApp filer
Phần mềm quản lý OnCommand của NetApp kiểm soát và tự động hóa việc lưu trữ dữ liệu.
Sự tiếp nhận > Tranh cãi > Giám sát Syria

Vào tháng 11 năm 2011, trong cuộc nổi dậy năm 2011 của Syria, NetApp bị nêu tên là một trong số nhiều công ty có sản phẩm đang được sử dụng trong cuộc đàn áp của chính phủ Syria. Thiết bị đã bị buộc tội bán cho Syrians bởi một đại lý ủy quyền của NetApp.
Vào ngày 7 tháng 4 năm 2014, NetApp đã được Bộ Thương mại Hoa Kỳ thông báo rằng "họ đã hoàn tất việc xem xét vấn đề này và xác định rằng NetApp đã không vi phạm luật xuất khẩu của Hoa Kỳ" và tập tin về vấn đề này đã bị đóng.
Sự tiếp nhận > Tranh cãi > Tranh chấp pháp lý vơi Sun Microsystems

Vào tháng 9 năm 2007, NetApp bắt đầu tiến hành tố tụng đối với Sun Microsystems, khẳng định rằng hệ thống tập tin ZFS do Sun phát triển đã vi phạm bản quyền của họ.
Sự tiếp nhận > Từ thiện

NetApp đã được liệt kê trong Danh sách 25 nhà Từ thiện của Thung lũng Silicon vào năm 2013.
Trụ sở NetApp tại Sunnyvale, California
Meilichius klapperichi

| Meilichius klapperichi> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Coleoptera
Họ (familia): Endomychidae
Chi (genus): Meilichius
Loài (species): M. klapperichi
Danh pháp hai phần
Meilichius klapperichi Mader, 1941 
Meilichius klapperichi là một loài bọ cánh cứng trong họ Endomychidae. Loài này được Mader miêu tả khoa học năm 1941.
Chú thích

↑  Hallan, J.  (2010) Synopsis of the described Coleoptera of the World 6 juni 2010
Trường Trung học phổ thông chuyên Thái Nguyên

| Trường Trung học phổ thông chuyên Thái Nguyên |
| --- | --- |

Địa chỉ
Tổ 6, phường Túc Duyên, Thái Nguyên, Thái Nguyên, Việt Nam
Thông tin
Loại: Trường trung học phổ thông chuyên
Thành lập: 15/10/1988
Hiệu trưởng: Trần Văn Hưng
Nhân viên: 15
Giáo viên: 128
Số học sinh: 1157
Bài hát: Bài ca trường năng khiếu
Website: http://thptchuyenthainguyen.edu.vn

Tổ chức và quản lý
Phó hiệu trưởng: Vũ Tuấn Phương Trần Kim Liên Bùi Thanh Tùng
 
Trường THPT Chuyên Thái Nguyên là trường chuyên duy nhất ở bậc THPT của tỉnh Thái Nguyên.
Lịch sử

Trường THPT Chuyên tỉnh Thái Nguyên, tiền thân là trường Năng khiếu Bắc Thái được thành lập theo quyết định số 408 ngày 15 tháng 08 năm 1988 của Chủ tịch UBND tỉnh Bắc Thái. Trong quyết định ghi rõ giao cho Sở Giáo dục & Đào tạo tuyển từ số học sinh xuất sắc đã trúng tuyển vào lớp 10 trung học phổ thông và có đủ năng lực trí tuệ, đạo đức và sức khoẻ. Bố trí đội ngũ giáo viên và cơ sở vật chất đảm bảo cho việc dạy học của lớp Năng khiếu. Sau một thời gian chuẩn bị, ngày 15 tháng 10 năm 1988 trường tiến hành khai giảng khoá đầu tiên với đội ngũ cán bộ giáo viên gồm 10 thầy cô giáo và 81 học sinh của 4 lớp chuyên toán học, vật lí, ngữ văn, tiếng Nga. Cơ sở vật chất được mượn tạm từ Trung tâm kỹ thuật tổng hợp Bắc Thái, ngày 15 tháng 10 được chính thức lấy là ngày truyền thống của nhà trường.
Từ năm 1995 đến năm 2019, trường đặt cơ sở tại số 234A, đường Lương Ngọc Quyến, phường Quang Trung, thành phố Thái Nguyên. Khu vực chính của trường là 3 dãy lớp học (nhà B,C,D) và 1 tòa nhà hiệu bộ (nhà A). Hệ thống phòng thực hành của trường gồm có 4 phòng thực hành tin học, 1 phòng thực hành hóa học, 1 phòng thực hành vật lý và 1 phòng thực hành sinh học. Trường cũng có 1 nhà đa năng phục vụ hoạt động thể chất, văn hóa và 1 sân bóng chuyền.
Lịch sử > Địa điểm mới

Hầu hết các hạng mục công trình của trường đều đã xuống cấp sau nhiều năm sử dụng. Nhà trường đã nhiều lần nâng cấp, tu sửa nhưng vẫn không đáp ứng được nhu cầu phát triển, đồng thời xung quanh trường là các khu dân cư đã xây dựng nên rất khó trong việc mở rộng trường. Do đó, trường được di chuyển và xây dựng mới tại Khu dân cư số 5, tổ 6, phường Túc Duyên, thành phố Thái Nguyên và đã đi vào hoạt động từ năm học thứ 31 (2019 - 2020).
Trường có diện tích 3,2 ha với 3 cấu trúc chính: 2 dãy lớp học và 1 dãy hiệu bộ 5 tầng được nối với nhau bằng dãy hành lang.,xung quanh là hệ thống phòng thực hành; 1 nhà đa năng, 1 bể bơi và 1 sân bóng đá; 1 phòng ăn lớn và 2 dãy kí túc xá với đầy đủ tiện nghi. Hệ thống cây xanh cũng được đầu tư đồng bộ, tạo môi trường xanh và tâm lý thoải mái cho các bạn học sinh.
Cơ cấu tổ chức

Trường THPT Chuyên Thái Nguyên bao gồm 12 bộ môn chuyên là: Chuyên Toán, Chuyên Vật lý, Chuyên Hóa học, Chuyên Sinh học, Chuyên Tin học, Chuyên Ngữ văn, Chuyên Lịch sử, Chuyên Địa lý, Chuyên Tiếng Anh, Chuyên Tiếng Nga, Chuyên Tiếng Pháp, Chuyên Tiếng Trung.
Các giáo viên trong trường được chia thành 10 tổ: Tổ Toán, tổ Vật lí, tổ Hóa học, tổ Sinh học, tổ Tin - Công nghệ, tổ Thể dục - Quốc phòng An ninh, tổ Ngữ văn, tổ Xã hội, tổ tiếng Anh và tổ tiếng Nga - Pháp - Trung. Ngoài ra còn có tổ Văn phòng và tổ Bảo vệ - Phục vụ.
Thành tích

Trường THPT Chuyên Thái Nguyên được Đảng và Nhà nước tặng 3 Huân chương Lao động: Hạng Ba (1998), Hạng Nhì (2003) và Hạng Nhất (2012).
Tính đến năm học thứ 30, trường đã đạt tổng cộng 13.151 giải cấp Tỉnh, 959 giải cấp Quốc gia và 3 giải cấp Quốc tế ở nhiều môn học. Nhiều học bổng của các tổ chức, cá nhân cũng đã được trao cho các học sinh có thành tích xuất sắc.
Trường luôn có tỉ lệ đỗ tốt nghiệp đạt gần 100%, tỉ lệ đỗ Đại học trung bình đạt 92,1%. Phần lớn các học sinh đều theo học tại các trường Đại học hàng đầu trên cả nước, một số ít các học sinh khác cũng giành được các suất học bổng du học Hàn Quốc, Mỹ, Nga, Đài Loan, Úc,...
Các giáo viên của trường cũng được đào tạo bài bản, có trình độ chuyên môn cao. Đã có 12 giáo viên được phong tặng danh hiệu Nhà giáo Ưu tú.
Hoạt động ngoại khóa

Hàng năm, trường THPT Chuyên tổ chức nhiều hoạt động ngoại khóa thường niên: Hội thi dân vũ, hoạt động chào mừng khóa mới (12-Hour Challenge), ngày lễ Tri ân cho học sinh ra trường,...
Các câu lạc bộ trong trường hiện đang hoạt động tương đối sôi nổi, là nơi để các bạn học sinh phát triển các kĩ năng của bản thân: CLB sách (The Book Circle), CLB tranh biện (CTN Debate), CLB tiếng Anh (UEE), CLB Nắng, CLB nhảy (CTN Dance), CLB âm nhạc (CTN Music),CCC (CTN Chess Club) ,..
Trong năm học, một vài khối Chuyên và các câu lạc bộ trong trường cũng tổ chức các chuyến đi thiện nguyện tới các điểm trường ở vùng sâu vùng xa trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên như Võ Nhai, Đại Từ, Đồng Hỷ,...
Các bạn học sinh của trường tích cực tham gia những hoạt động thể thao. Giải bóng đá tranh cúp CTN là một hoạt động được nhà trường tổ chức để nâng cao tinh thần thể thao, các học sinh sẽ phân đội và chia thành 2 nhóm giải: Giải đấu cho nam và cho nữ. Trong trường còn có CLB bóng rổ, bóng chuyền và cầu lông. Ngoài ra những cá nhân xuất sắc về các môn thể thao khác như: bóng bàn, bơi, cờ vua,... cũng được tuyển chọn để tham gia Hội khỏe Phù Đổng và các cuộc thi thể thao của tỉnh.
Hợp tác quốc tế

Nhà trường hiện đang hợp tác với trường Trung học nữ sinh Andong và trường Trung học Andong, tỉnh Gyeongsangbuk, Hàn Quốc. 2 trường thường tổ chức những chuyến trao đổi học sinh để trải nghiệm, học hỏi lẫn nhau về mặt văn hóa, tri thức vào tháng 8 và tháng 12 hàng năm.
Các trường đại học của Trung Quốc, Nga, Đài Loan và Nhật Bản cũng dành những suất học bổng cho những học sinh có thành tích học tập tốt và muốn theo học tại trường.
Trường THPT Chuyên Thái Nguyên mới.
Hoạt động 12HC mùa thứ 3
Các giáo viên của hai trường cùng chơi nhạc cụ dân gian Việt Nam.
Meistera oligantha

| Meistera oligantha> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Monocots
(không phân hạng): Commelinids
Bộ (ordo): Zingiberales
Họ (familia): Zingiberaceae
Phân họ (subfamilia): Alpinioideae
Tông (tribus): Alpinieae
Chi (genus): Meistera
Loài (species): M. oligantha
Danh pháp hai phần
Meistera oligantha (K.Schum.) Škorničk. & M.F.Newman, 2018 
Danh pháp đồng nghĩa
 Amomum gracilipes K.Schum., 1904  Amomum hewittii Ridl., 1906  Amomum oliganthum K.Schum., 1899 
Meistera oligantha là một loài thực vật có hoa trong họ Gừng. Loài này được Karl Moritz Schumann mô tả khoa học đầu tiên năm 1899 dưới danh pháp Amomum oliganthum. Năm 2018, Jana Leong-Škorničková và Mark Newman chuyển nó sang chi Meistera mới được phục hồi.
Phân bố

Loài này có trong khu vực Sabah, Sarawak thuộc Malayasia, trên đảo Borneo.
Chú thích

Tư liệu liên quan tới Meistera oligantha tại Wikimedia Commons
Dữ liệu liên quan tới Meistera oligantha tại Wikispecies
Vườn thực vật hoàng gia Kew; Đại học Harvard; Australian Plant Name Index (biên tập). “Meistera oligantha”. International Plant Names Index. Truy cập ngày 23 tháng 12 năm 2020.
↑  Schumann K. M., 1899. Monographie der Zingiberaceae von Malaisien und Papuasien. Mit Tafel II-VI. Amomum oliganthum trong Engler A., 1899. Botanische Jahrbücher für Systematik, Pflanzengeschichte und Pflanzengeographie 27(3): 321.
↑  The Plant List (2010). “Amomum oliganthum”. Truy cập ngày 16 tháng 7 năm 2013.
↑  Hugo de Boer, Mark Newman, Axel Dalberg Poulsen, A. Jane Droop, Tomáš Fér, Lê Thị Thu Hiền, Kristýna Hlavatá, Vichith Lamxay, James E. Richardson, Karin Steffen & Jana Leong-Škorničková, 2018. Convergent morphology in Alpinieae (Zingiberaceae): Recircumscribing Amomum as a monophyletic genus. Taxon 67(1):6-36, doi:10.12705/671.2
↑  Meistera oligantha trong Plants of the World Online. Tra cứu ngày 23-12-2020.
| Thẻ nhận dạng đơn vị phân loại |
| --- | --- |
Meistera oligantha:  Wikidata: Q81740975  GBIF: 11072652  IPNI: 77178241-1  IUCN: 117282147  NCBI: 215646  POWO: urn:lsid:ipni.org:names:77178241-1  WCSP: 530500 
Amomum oliganthum:  Wikidata: Q15321099  BOLD: 551788  EoL: 1126600  GBIF: 5301624  IPNI: 795606-1  Plant List: kew-219408  POWO: urn:lsid:ipni.org:names:795606-1  Tropicos: 100147128  WCSP: 219408
Pterodroma leucoptera

| Pterodroma leucoptera> Tình trạng bảo tồn |
| --- | --- |
 Sắp nguy cấp  (IUCN 3.1)
Phân loại khoa học
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Chordata
Lớp (class): Aves
Bộ (ordo): Procellariiformes
Họ (familia): Procellariidae
Chi (genus): Pterodroma
Loài (species): P. leucoptera
Danh pháp hai phần
Pterodroma leucoptera
Pterodroma leucoptera là một loài chim trong họ Procellariidae.
Chú thích

↑  Clements, J. F.; Schulenberg, T. S.; Iliff, M. J.; Wood, C. L.; Roberson, D.; Sullivan, B.L. (2012). “The eBird/Clements checklist of birds of the world: Version 6.7”. Truy cập ngày 19 tháng 12 năm 2012.
Những người ăn khoai

| Những người ăn khoai |
| --- | --- |
tiếng Hà Lan: De Aardappeleters, tiếng Anh: The Potato Eaters

Tác giả: Vincent van Gogh
Thời gian: 1885
Catalog:  F82  JH764 
Chất liệu: Sơn dầu
Kích thước: 82 cm × 114 cm (32.3 in × 44.9 in)
Địa điểm: Bảo tàng Van Gogh, Amsterdam, Hà Lan
Những người ăn khoai (tiếng Anh: The Potato Eaters, tiếng Hà Lan: De Aardappeleters) là tác phẩm tranh sơn dầu của họa sĩ người Hà Lan, Vincent van Gogh. Tranh được sáng tác vào tháng 4 năm 1885 tại Nuenen, Hà Lan. Tác phẩm hiện được trưng bày tại bảo tàng Van Gogh, thành phố Amsterdam. Bản vẽ phác sơ khai của tranh nằm tại bảo tàng Kröller-Müller, trong khi phiên bản in đá cũng có trong một bộ sưu tập tại bảo tàng Nghệ thuật Hiện đại ở thành phố New York. Đây được coi là một trong những tác phẩm nổi bật của Van Gogh.
Quá trình sáng tác

Suốt tháng 3 và đầu tháng 4 năm 1885, Van Gogh đã phác thảo các nghiên cứu cho bức tranh và trao đổi thư từ với em trai của ông là Theo, người không ấn tượng với công việc hiện tại cũng như các bản phác thảo mà Van Gogh đã gửi cho ông ở Paris. Ông đã sáng tác bức tranh từ ngày 13 tháng 4 cho đến đầu tháng 5, lcu1 này nó gần như đã hoàn thành, ngoại trừ những thay đổi nhỏ mà ông thực hiện với một chiếc bút lông nhỏ vào cuối năm đó.
Van Gogh cho biết ông muốn miêu tả những người nông dân thực thụ. Ông cố tình chọn những người mẫu thô và xấu, nghĩ rằng chúng sẽ tự nhiên và không bị thô ráp trong tác phẩm của ông.
Các phiên bản

Second Study for The Potato Eaters, 1885, bảo tàng Kröller-Müller, Otterlo
Study for The Potato Eaters, 1885, Private collection (F77r)
Study for The Potato EatersStudy for The Potato Eaters
Bản in thạch bản

Van Gogh đã thực hiện một thạch bản của tác phẩm Những người ăn khoai trước khi bắt tay vào thực hiện bức tranh. Ông đã gửi những bản in cho em trai của ông và trong một bức thư viết cho một người bạn, rằng ông đã tạo ra tấm thạch bản từ ký ức tựa hư không trong ngày.
Ảnh hưởng của Trường phái Hague

Van Gogh thường gắn liền trong tâm trí mọi người với phong trào Hậu Ấn tượng, nhưng trên thực tế, cội nguồn nghệ thuật của ông gần gũi hơn nhiều so với các nghệ sĩ của Trường phái Hague chẳng hạn như Anton Mauve và Jozef Israëls.
Trộm cắp

Những tên trộm đã đánh cắp phiên bản đầu tiên của The Potato Eaters, Weaver's Interior và Dried Sunflowers từ Bảo tàng Kröller-Müller tháng 12 năm 1988. Tháng 4 năm 1989, bọn trộm trả lại bức Weaver's Interior nhằm kiếm 2,5 triệu đô la tiền chuộc. Cảnh sát đã thu hồi được hai bức tranh còn lại vào ngày 14 tháng 7 năm 1989; không trả tiền chuộc.
Chú thích

↑  van Tilborgh, Louis (2009). “The Potato Eaters by Vincent van Gogh”. The Vincent van Gogh Gallery. Truy cập ngày 11 tháng 9 năm 2009.
↑  Crispino 2008, tr. 1885.
↑  “The Cottage, 1885”. Permanent Collection. Van Gogh Museum. 2005–2011. Truy cập ngày 15 tháng 5 năm 2011.
↑  Naifeh & Smith 2011, tr. 439-40
↑  “Letter 497”. Vincent van Gogh. The Letters. Amsterdam: Van Gogh Museum.
↑  “Letter 516: To Anthon van Rappard. Nuenen, on or about Wednesday, 15 July 1885”. Vincent van Gogh. The Letters. Amsterdam: Van Gogh Museum.
↑  “Thieves Return One Of 3 Stolen Van Goghs”. The New York Times. Associated Press. 17 tháng 4 năm 1989.
↑  Haden, Anthony (28 tháng 2 năm 2001). “Great Art Thefts Of The 20th Century”. Forbes. Truy cập ngày 21 tháng 9 năm 2015.
The Cottage, 1885, Bảo tàng Van Gogh, Amsterdam (F83).  Ngôi nhà này là nơi sinh sống của hai gia đình, một trong số đó là những người ở trọ, là đối tượng của The Potato Eaters
Bản in thạch bản (tháng 4 năm 1885), đào ngược, Rijksmuseum, Amsterdam
An Thanh, Quỳnh Phụ

Đối với các định nghĩa khác, xem An Thanh.
An Thanh là một xã thuộc huyện Quỳnh Phụ, tỉnh Thái Bình, Việt Nam.
Xã An Thanh có diện tích 4,12 km², dân số năm 1999 là 4564 người, mật độ dân số đạt 1108 người/km².
Xã An Thanh có 4 thôn là thôn Đông, thôn Thượng, thôn Thanh Mai và thôn Minh Đức.
Cát Nhĩ Đan

Galdan (tiếng Mông Cổ: ᠭᠠᠯᠳᠠᠨ, Chuyển tự Latinh: Galdan, chữ Mông Cổ: Галдан, chữ Hán: 噶爾丹, Hán Việt: Cát Nhĩ Đan hay cũng phiên thành Cát Lặc Đan (噶勒丹) 1644 - 1697), là một Đại hãn người Mông Cổ nhánh Oirat của Hãn quốc Chuẩn Cát Nhĩ (Dzungar). Ông là con trai thứ của Batur Erdeni Taji (Ba Đồ Nhĩ Hồn Thai cát), thủ lĩnh Chuẩn Cát Nhĩ bộ, do đó Cát Nhĩ Đan là hậu duệ của Dã Tiên thái sư (Yesen). Mẹ của ông là Aga (阿噶斯可敦 A Cát Tư Khả đôn) - con gái của Güshi Khan (Cố Thủy hãn, 固始汗) của Hãn quốc Khoshut (Hòa Thạc Đặc) ở khu vực tỉnh Thanh Hải ngày nay.
Cuộc sống ban đầu và giành lấy quyền lực

Galdan được Cách-lỗ phái (gelug) của Phật giáo Tây Tạng nhận định là chuyển thế đời thứ ba của Ôn Tát Hoạt Phật (sư của Ban-thiền Lạt-ma thứ 4). Năm 1656, Galdan đến chùa Đại Chiêu ở Lhasa thuộc Tây Tạng, tiếp thu quán đình từ Đạt-lai Lạt-ma thứ 5. Sau đó, Galdan đến chùa Tashilhunpo (Trát Thập Luân Bố) ở Xigazê, Tây Tạng bái Ban-thiền Lạt-ma đời thứ 4 làm sư. Năm 1662, Ban-thiền Lạt-ma viên tịch, Galdan trở về chùa Jokhang (Đại Chiêu) theo Đạt-lai Lạt-ma, rất được Đạt-lai coi trọng, trong thời gian đó ông đã kết làm hữu hảo với Tang Kết Gia Thác (桑結嘉错). Ngày 23 tháng 11 năm 1666, Galdan trở về Chuẩn Cát Nhĩ.
Ông đã ủng hộ anh trai Sengge (Tăng Cách) trở thành đại hãn của Chuẩn Cát Nhĩ, chống lại ý muốn của hai huynh đệ đồng phụ dị mẫu là Tseten (車臣, Xa Thần) và Tsobda Batur (卓特巴巴圖爾, Trác Đặc Ba Ba Ba Đồ Nhĩ). Với sự ủng hộ của Ochirtu Khan (鄂齊爾圖汗, Ngạc Tề Nhĩ Đồ Hãn) của Hãn quốc Khoshut, cuộc xung đột này đã kết thúc với phần thắng thuộc về Sengge vào năm 1661. Tuy nhiên, hai người này đã mưu sát Sengge vào năm 1671, khi Galdan hay tin, trong khi có thân phận Phật sống, ông đã hiệu triệu mọi người và ngay chóng tiến đến thung lũng sông Irtysh để trả thù cho cái chết của anh trai, đánh bại Xa Thần bộ, đoạt lấy hãn vị của Chuẩn Cát Nhĩ. Năm 1671, Đạt-lai đã ban tước Khong Tayiji (Hồn thai cát) cho Galdan. Năm 1672, Galdan tuyên bố hoàn tục, kế tục giữ chức thủ lĩnh bộ Dzungar, sai sứ sang triều cống nhà Thanh ở Trung Quốc, yêu cầu triều đình nhà Thanh thừa nhận quyền thống trị của bản thân.
Mặc dù đã kết hôn với A Nô khả đôn, cháu gái của Ochirtu, Galdan vẫn tiến hành xung đột với Hãn quốc Khoshut. Lo sợ trước Galdan, Ochirtu đã ủng hộ Choqur Ubashi (楚琥布烏巴什, Sở Hổ Bố Ô Ba Thập)- chú ruột và cũng là kình địch của Galdan, là người đã từ chối công nhận hãn vị của Galdan. Chiến thắng trước Ochirtu vào năm 1677 đã biến Galdan thành thủ lĩnh của người Oirat. Năm 1678, Galdan được Đạt-lai Lạt-ma thứ 5 ban xưng hiệu "Boshoghtu Khan" (博碩克圖汗, Bác Thạc Khắc Đồ Hãn), chính thức tuyên bố kiến lập Hãn quốc Dzungar. Toàn bộ người Oirat ở Dzungaria và tây bộ nước Mông Cổ ngày nay đã thống nhất dưới quyền của Galdan.
Chinh phục

Các giáo sĩ Imam dòng Sufi Naqshbandi đã thay thế các hãn Sát Hợp Đài vào đầu thế kỷ 17, họ đã đánh bại Bạch Sơn phái (Aq Taghliq) Hồi giáo ở Diệp Nhĩ Khương hãn quốc. Vị quân chủ lưu vong Afaq của Bạch Sơn phái đã thỉnh cầu Đạt-lai Lạt-ma trợ giúp quân sự vào năm 1677. Theo yêu cầu của Đạt-lai Lạt-ma, Cát Nhĩ Đan đã lật đổ Naqshbandu của Hắc Sơn phái (Qara Taghliq), lập Afaq làm người cai trị ở đó. Cát Nhĩ Đan ra lệnh rằng người Turkestan sẽ được xét xử theo luật pháp của họ trừ các trường hợp có ảnh hưởng đến Chuẩn Cát Nhĩ. Người Chuẩn Cát Nhĩ nắm quyền kiểm soát lòng chảo Tarim cho đến năm 1757.
Năm 1680, người Kyrgyz Đen đã đột kích Moghulistan và chiếm giữ Yarkand. Các cư dân Yarkend đã kêu gọi Cát Nhĩ Đan giúp đỡ. Chuẩn Cát Nhĩ đã chinh phục Kashgar và Yarkand; và Cát Nhĩ Đan đã được các cư dân lựa chọn làm quân chủ. Năm sau, Cát Nhĩ Đan xâm lược khu vực phía bắc của núi Tengeri thuộc Kazakhstan ngày nay; ông đã đánh bại hãn Tauke của hãn quốc Kazakh song đã thất bại khi chiếm Sayram. Năm sau, ông lại chinh phục Thổ Lỗ Phồn và Cáp Mật ở phía đông. Năm 1683, quân của Cát Nhĩ Đan dưới quyền chỉ huy của Tsewen Rabtan đã tiến đến Tashkent và Syr Darya và đè bẹp hai đội quân người Kazakh. Sau đó, Cát Nhĩ Đan khuất phục người Khirgiz Đen và cướp phá thung lũng Fergana. Từ năm 1685, quân của Cát Nhĩ Đan tích cực đẩy lui người Kazakh. Trong khi bộ tướng Tsewen Rabtan chiếm Taraz, đại quân của ông đã buộc người Kazakh phải di cư về phía tây. Năm 1687, Cát Nhĩ Đan bao vây thành phố Hazrat-e Turkestan ở nam bộ Kazakhstan ngày nay, một trung tâm hành hương tôn giáo quan trọng với người Kazakh Hồi giáo, song đã không thể chiếm được thành phố.