Lịch sử hành chính Quảng Ninh
Lược sử > Vùng ngoại châu đất Việt

Theo sách Đại Nam nhất thống chí, vùng đất Quảng Ninh ngày nay, thời Hùng vương, vốn thuộc bộ Ninh Hải. Thời Đinh, Tiền Lê, vùng này thuộc trấn Triều Dương. Thời bấy giờ, quyền cai trị của triều đình Đại Cồ Việt với vùng đất này vẫn còn rất lỏng lẻo, chủ yếu vẫn nằm dưới sự cai trị của các thổ hào địa phương. Mãi đến năm Thuận Thiên thứ 14 (1023), sau khi dẹp yên cuộc nổi dậy của người Đại Nguyên Lịch (tên một dân tộc thiểu số ở vùng biển Việt Trung), Lý Thái Tổ mới đổi đặt trấn Triều Dương thành châu Vĩnh Yên (còn gọi là Vĩnh An), xác định biên giới đông bắc của Đại Cồ Việt. Không lâu sau, cả vùng Ninh Hải - Lục Châu cũ được đặt thành phủ Hải Đông, chính thức hình thành cơ cấu quản lý hành chính đầu tiên của vùng đất này.
Sau đó, để tăng cường kiểm soát vùng quan ải Bạch Đằng, một trong những cửa ngõ yết hầu vùng biển Đông Bắc Đại Việt, tháng 10 năm 1147, vua Lý Anh Tông đã cho “dựng hành dinh ở trại Yên Hưng”. Theo nhà sử học Nguyễn Quang Ngọc, "...trại Yên Hưng tuy không lớn như một đơn vị hành chính ngang với cấp phủ, lộ, nhưng cũng không phải là đơn vị hành chính cấp cơ sở, mà chỉ là tập hợp một số các đơn vị cư trú cả dân sự và quân sự ở khu vực tương đương với các xã Yên Hưng, Quỳnh Lâu tổng Hà Bắc trước đây...". Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu đều thống nhất đây là một vị trí chiến lược quan trọng trong việc xây dựng và bảo vệ các vùng biển đảo, một trọng địa trấn giữ biển đảo, che chắn cho Kinh đô Thăng Long, giữ vai trò quan trọng trong các kế hoạch chặn đứng và đánh tan các đạo quân xâm lược tại vùng cửa ngõ yết hầu của đất nước, dù đang kéo quân từ biển vào đất liền hay đang trên đường rút ra biển.
Năm Đại Định thứ 10 (1149), vua Lý Anh Tông cho phép lập trang Vân Đồn để "thuyền buôn các nước Trảo Oa, Java, Xiêm La vào Hải Đông xin cư trú buôn bán để mua bán hàng hóa quý, dâng tiến sản vật địa phương". Vua cũng đã liên tiếp đi tuần các hải đảo ở địa giới các phiên bang Nam Bắc "xem hình thế núi sông, muốn biết dân tình đau khổ và đường đi xa gần thế nào... vẽ bản đồ và ghi chép phong vật".
Năm Thiên Ứng Chính Bình thứ 11 (1242), vua Trần Thái Tông đặt châu Vĩnh Yên thành lộ Hải Đông. Năm Thiệu Phong thứ 5 (1345), vua Trần Dụ Tông đặt trấn Vân Đồn.
Thời nhà Hồ, lộ Hải Đông đổi lại thành châu An Bang. Khi nhà Minh lược Đại Việt, đổi lại thành châu Tĩnh An. Khi Lê Thái Tổ giành được độc lập lại đổi thành An Bang. Thời kỳ này xảy ra sự việc thổ hào địa phương là Hoàng Kim Quảng đem đất 4 động Tư Lẫm, La Phù, Cổ Sâm và Ca Cát vốn thuộc nhà Minh quy thuận Đại Việt, được Lê Thái Tổ phong chức.
Năm Quang Thuận thứ 10 (1469), vua Lê Thánh Tông cải cách hành chính cả nước, đặt châu An Bang thành thừa tuyên An Bang thuộc Đông đạo, lãnh 1 phủ, 3 huyện và 3 châu. Sách Thiên Nam dư hạ tập chép: "Thừa tuyên Yên (An) Bang lãnh 1 phủ 7 châu huyện là phủ Hải Đông, 3 huyện Hoành Bồ, Yên Hưng, Chi Phong, 4 châu Tân Thừa, Vạn Ninh, Vân Đồn, Tĩnh Yên". Bản đồ Hồng Đức năm thứ 21 (1490) gọi chung là xứ An Bang.
Năm 1540, vua Mạc Thái Tổ đem đất 4 động Tư Lãm trước kia trả về lại cho nhà Minh. Từ đó chính thức vạch cương giới giữa Đại Việt và Minh triều.
Sau khi nhà Lê trung hưng, thời vua Lê Anh Tông, vì kỵ húy, nên xứ Yên Bang đổi thành xứ Yên Quảng Khi nhà Tây Sơn kiểm soát đất Bắc Hà, đã đem phủ Kinh Môn của trấn Hải Dương lệ thuộc vào xứ Yên Quảng.