Chân Dung Tông Diễn
Quá trình hoằng pháp

Năm 1678, Vua Lê Hy Tông truyền lệnh cho tất cả các quan huyện, phủ, châu ở khắp nơi rằng: "Bất cứ nơi nào có tăng ni trụ trì, nhất loạt đều đuổi hết vào rừng núi." Ông thấy vậy đau đáu trong lòng, nghĩ rằng đạo Phật vốn là viên ngọc quý của quốc gia, vì sao vua lại cho rằng đạo Phật là vô dụng. Ông phát tấm lòng Bồ tát, vì muốn giải cứu pháp nạn cho Phật giáo nên quyết định sẽ vào kinh thành khuyên vua. Trước khi đi, ông lên phương trượng đỉnh lễ Thiền sư Thông Giác Thủy Nguyệt để xin phép và được thầy hoan hỷ cho phép.
Ông rời chùa đi được mấy ngày thì đến bến đò sông Triều Độ và ghé nghỉ tại chùa Cổ Pháp. Từ chùa Cổ Pháp, ông lại tiếp tục đi, khoảng ba ngày thì tới bến sông Nhị Hà. Lúc vừa đến cửa Đông của kinh thành Thăng Long, ông nghe tiếng có người đang tụng kinh, hỏi ra thì biết đó là một người lính coi ngục. Người coi ngục kể rằng mình đào được một pho tượng Phật bằng đồng, có đem để tại đền Bạch Mã nhưng thần ở đền sợ oai lực của Phật không dám ở trong đền nên ứng quẻ bói bảo tượng ai để trong đền thì hãy đem về kẻo tội lỗi. Vì thế người cai ngục đem tượng Phật về về nhà thờ. Thiền sư Tông Diễn biết đây là điềm báo Phật muốn hiển ứng nơi kinh đô nên khuyên người lính đó cùng đi hóa duyên xây cất chùa để thờ tượng Phật trên. Sáng hôm sau, trên đường đi quyên góp tiền xây chùa, ông gặp một vị quan đề hình và bị bắt vào tra hỏi, quan nói: "Hiện nay vâng mệnh thánh thượng truyền khắp thiên hạ phàm các tăng ni già trẻ đều phải vào nơi núi rừng để ở, vậy vị tăng này là người thế nào mà dám bỏ núi rừng đến nơi kinh kỳ đi lại giáo hóa, đó chẳng phải là khinh mạn phép vua hay sao?" Ông đáp: "Mệnh lệnh của vua còn đó lẽ nào lại chẳng tuôn theo, chỉ vì ngu tôi ở trong núi sâu có được viên minh châu đem đến để dâng vua. Mong ngài vì tôi mà thưa với thánh thượng, dâng xong tôi sẽ trở về. May ra mới không làm vướng bận cửa quan quyền." Vị quan nghe ông nói vậy liền về thưa với Vua Lê Hy Tông, vua kêu vị quan tới chổ ông lấy ngọc dâng lên cho vua xem. Ông xin được tự tay vào cung dâng "ngọc minh châu" lên nhưng vua không đồng ý. Ông thấy vậy than rằng: "Mặt trời tuy sáng tỏ, cũng không ngăn được thước mây đến che lấp; mặt trăng vốn vằng vặc chỉ vì tấc mây mờ giăng phủ, việc đến thế này biết làm sao được?" Suy nghĩ một lúc ông ngẫu hứng làm bài thơ:
Ông ở kinh thành ba tháng nhưng vẫn chưa vào cung khuyên được vua, tự nghĩ lẽ nào lại cam tâm trở về không. Ông bèn viết một tờ biểu, trong đó bàn về các nội dung như phương pháp tu thân trị quốc, đạo lý và vai trò của Phật pháp đối với dân tộc, quốc gia... rồi để vào trong một cái hộp niêm phong lại. Rồi nhờ vị quan đề lĩnh kể trên vào trong cung thưa với vua chọn lấy một vị quan thanh liêm, trung thực tắm gội ăn chay giữ giới trong ba ngày xong ông sẽ giao cho vị quan cái hộp có đựng "viên ngọc quý" vào dâng vua. Quan đề lĩnh về trình lại cho vua và được vua chấp thuận, cho chọn lấy một vị quan đức độ trong Viện Hàn Lâm để trai giới trong ba ngày. Sau khi trai giới xong, vị quan đến chổ ông lấy hộp rồi đem vào trong cung. Khi mở ra thì bên trong chỉ có một tờ giấy mà không có viên ngọc nào. Vua sai một vị quan văn quỳ đọc, nghe xong vua rất cảm phục và khen rằng: "Chẳng ngờ vị Thiền sư ở nơi thôn dã lại có tài biện minh đến thế, có thể cho gặp mặt một lần để xem thật giả thế nào." Quan đề lĩnh theo lệnh mời ông vào cung, vua cung kính cho phép ông ngồi một bên. Vua hỏi kế sách trị quốc, đạo lý, ông đối đáp đều dung thông, trôi chảy. Vua bèn phán rằng: "Đạo Phật là viên ngọc minh châu của cả nước, há lại không sử dụng hay sao? Các vị tăng có thể khuyên răn mọi người làm điều thiện, vì sao lại bỏ xa? Chẳng bằng cho phép làm việc khai đạo giáo hóa cũng là phương tiện tốt bổ trợ cho sự cai trị." Kể từ đó, các vị tăng ni được bãi bỏ lệnh cấm, được hoạt động tự do, hoặc quay trở lại làng xã, thành thị để tu hành và truyền đạo, chùa chiền không phải dời lên núi nữa. Hoặc họ có thể tiếp tục ở lại nơi rừng núi tu hành tùy thích. Để tỏ lòng sám hối lỗi trước của mình với đạo Phật, vua cho tạc bức tượng một vị vua quì mọp trên lưng đang cõng tượng Phật. Tượng này hiện còn được thờ ở chùa Hồng Phúc.
Vua Lê Hy Tông mời ông lưu trú tại chùa Báo Thiên ở kinh thành để cầu nguyện cho quốc gia được thịnh vượng. Sau lại mời ông trụ trì ở chùa Khán Sơn để tiện thưa hỏi Phật pháp. Trong thời gian ở kinh thành, lúc thì ông vào cung giảng kinh cho vua nghe, khi thì vào phủ chúa Trịnh để thuyết pháp, vương tôn quý tộc và quan lại theo ông quy y rất nhiều. Ông xin phép vua về thăm thầy là Thiền sư Thông Giác Thủy Nguyệt và được đồng ý, còn ban thêm áo gấm để về tặng cho Thiền sư Thông Giác. Về tới chùa Hạ Long, ông lên chính điện đỉnh lễ chư Phật, rồi xuống tổ đường đỉnh lễ chư tổ sư, thánh tăng. Xong lại vào  phương trượng đỉnh lễ Thiền sư Thông Giác và trình bày tin mừng từ nay tăng ni được đi lại tự do, không bị triều đình cấm cản nữa. Thăm thầy xong, ông lại vào kinh thành hoằng pháp và được vua ban danh hiệu Hòa thượng, được tặng cà-sa gấm và đặc ân được ngồi trước vua. Để truyền bá kinh điển, ông tổ chức khắc kinh Hoa Nghiêm và lưu mộc bản tại chùa Báo Thiên, khắc kinh Pháp Hoa và để tại chùa Khán Sơn.
Có bà quốc nhũ (bà vú của vua) quê ở quận Hòe Nhai quyên góp tiền và thỉnh ông trùng tu Hồng Phúc tự (thường được gọi là Chùa Hòe Nhai). Ông hoan hỷ đứng ra trùng tu chùa (năm 1699), chẳng bao lâu thì hoàn thành. Số tiền còn dư, ông đem xây chùa Cầu Đông và cho người lính coi ngục xưa xuất gia trông nom chùa. Xong việc, ông vào cung vua và phủ chúa Trịnh để xin trả lại chùa Khán Sơn và chùa Báo Thiên, chỉ để lại mỗi chùa Hòe Nhai để làm nơi tu hành và thuyết pháp. Từ đó, chùa Hòe Nhai gắn liền với cuộc đời hoằng pháp của ông và trở thành tổ đình của Thiền phái Tào Động tại Đàng ngoài.
Năm 1704, Thiền sư Thông Giác Thủy Nguyệt biết mình sắp tịch nên cho người gọi ông về để dặn dò, truyền trao y bát. Ông kế thừa Thiền sư Thông Giác Thủy Nguyệt trở thành Tổ sư đời thứ hai của Thiền phái Tào Động Việt Nam. Sau khi chịu tang thầy ba năm xong, ông giao cho hai vị sư có đức hạnh, một người làm trụ trì chùa Hạ Long, một người trụ trì chùa Nhẫm Dương rồi quay trở lại chùa Hòe Nhai để tiếp tục giáo hóa môn đồ.