stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Amiăng trắng
Sử dụng sợi amiang trắng tại Việt Nam

Theo kết quả nghiên cứu, có khoảng 17 điểm quặng amiang được phát hiện tại Việt Nam, phân bố chủ yếu ở khu vực phía Bắc thuộc các tỉnh như Cao Bằng, Hòa Bình, Sơn La, Thanh Hóa và Phú Thọ. Tuy nhiên, đó chỉ là những mỏ nhỏ với trữ lượng quặng từ 10.000 tấn đến khoảng 60.000 tấn. Hầu hết sợi amiang được tìm thấy tại các mỏ có chất lượng kém, sợi ngắn, thô, độ đàn hồi thấp và chủ yếu thuộc nhóm sợi amphibol. Sợi chrysotile chỉ có một lượng rất nhỏ.
Bên cạnh đó công nghệ và điều kiện khai thác cũng là hai yếu tố khiến các mỏ amiang Việt Nam hầu như không có giá trị về thương mại.
Để đáp ứng nhu cầu nguyên liệu đầu vào của ngành công nghiệp sản xuất vật liệu xây dựng và các sản phẩm tiêu dùng, amiang chrysotile ngày nay được nhập khẩu về Việt Nam chủ yếu từ Nga, Kazakhstan, Trung Quốc, Canada, Brazil..
Tại Việt Nam, 90% sản lượng nhập khẩu chrysotile (amiăng trắng) được sử dụng trong sản xuất tấm lợp AC (hay còn gọi là tấm lợp sóng fibro xi măng). 10% còn lại được phối trộn trong sản xuất má phanh xe hạng nặng, vật liệu bảo ôn cho lo hơi, đường ống dẫn hơi nước, quấn áo chống cháy trong ngành cứu hỏa.
Bắt đầu phổ biến tại Việt Nam từ những năm 1963, trong gần 60 năm tồn tại và phát triển, ngành công nghiệp tấm lợp fibro xi măng đã có những đóng góp to lớn cho nền kinh tế đất nước, cung cấp một lượng lớn tấm lợp giá rẻ, chất lượng cao cho các vùng sâu, vùng xa, vùng miền núi hay vùng lũ lụt, đồng thời tạo ra hàng chục ngàn việc làm ổn định cho lao động địa phương.
Quy định liên quan amiang ở Việt Nam

Amiăng trắng hiện đang được pháp luật Việt Nam cho phép sử dụng có điều kiện tại các văn bản: Luật Hóa chất (Khoản 1, Điều 8 Nghị định số 113/2017/NĐ-CP); Luật số 3/2016/QH13 Luật sửa đổi Điều 6 và phụ lục số 4 về danh mục ngành, nghề kinh doanh có điều kiện của Luật Đầu tư; Luật Chuyển giao công nghệ (Nghị định số 76/2018/NĐ-CP ngày 15/5/2018); Khoản 1, Điều 7 Luật doanh nghiệp số 68/2014/QH13; Điều 32, Nghị định 24a/2016/NĐ-CP về quản lý vật liệu xây dựng; Khoản 12, điều 2, Nghị định 81/2017/NĐ-CP; Khoản 8 Điều 2 Nghị định số 98/2017/NĐ-CP.
Các văn bản chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ: số 7232/VPCP-KGVX ngày 11/07/2017 về đánh giá tình hình sử dụng amiăng trắng trong sản xuất tấm lợp, đề xuất lộ trình dừng sử dụng amiăng trắng phù hợp với việc tìm vật liệu tấm lợp thay thế, đáp ứng yêu cầu và khả năng chi trả của người dân, văn bản số 7772/VPCP-KGVX ngày 16/8/2018 và văn bản số 8604/VPCP-KGVX ngày 08/9/2018.
Theo đó: "Nghiêm cấm việc sử dụng amiăng amfibole (amiăng nâu và xanh) trong sản xuất tấm lợp. Các cơ sở sản xuất tấm lợp sử dụng amiăng chrysotile phải không ngừng đầu tư chiều sâu, hoàn thiện công nghệ bảo đảm nghiêm ngặt các yêu cầu về tiêu chuẩn môi trường và y tế."
Đối mặt với các ý kiến về việc sử dụng amiang trắng và các sản phẩm có chứa amiang trắng, ngày 3/11/2018, Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc Hội đã tổ chức Hội nghị giải trình về sử dụng amiăng trắng tại Việt Nam. Sau khi kết thúc hội nghị, Đồng chí Phan Xuân Dũng – Chủ nhiệm UB Khoa học, Công nghệ và Môi trường đã đưa ra kết luận hội nghị giải trình. Theo đó các Bộ Khoa học & Công nghệ, Bộ Y Tế, Bộ Xây dựng cần tiếp tục nghiên cứu có hay không sự nguy hại của amiăng trắng. Khi đề xuất chính sách liên quan đến vấn đề này cần phải thực sự khách quan, khoa học vì một lợi ích chung của nền kinh tế quốc gia dân tộc đặc biệt là vì sức khỏe của người dân. Các cơ quan truyền thông cần đưa tin đầy đủ, trung thực, cả 2 chiều để đảm báo tính chính xác của phiên giải trình. Khi đưa tin phải cân nhắc kỹ lưỡng hậu quả để tránh gây thiệt hại cho người dân, doanh nghiệp, người lao động.
Bên cạnh đó, trong Công văn số 1441/UBKHCNMT14, Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc Hội "Đề nghị Ban Tuyên giáo Trung ương, Bộ Thông tin và Truyền thông chỉ đạo hoạt động của một số tổ chức xã hội cần phải tuân thủ đúng theo quy định của pháp luật; chỉ đạo các cơ quan truyền thông tuyên truyền sự việc một cách khách quan để người dân hiểu đúng bản chất sự việc, tránh tuyên truyền thái quá gây hoang mang dư luận, làm ảnh hưởng đến kinh tế và tình hình xã hội trong lúc đất nước đang cần ổn định để phát triển."
Tham chiếu

↑  “Chrysotile Mineral Data”. Truy cập ngày 22 tháng 1 năm 2010.
↑  “Ứng dụng amiăng trắng - Trang web chính thức của Hiệp hội Tấm lợp Việt Nam”. chrysotile.vn.
↑  “Hồ sơ Quốc gia về Amiăng 2009 - 2011 - Sự thật amiang trắng”. suthatamiangtrang.vn.
↑  “Sự thật về amiăng trắng - Trang web chính thức của Hiệp hội Tấm lợp Việt Nam”. Chrysotile.vn.
↑  “Câu chuyện của ngành tấm lợp fibro xi măng sau 60 năm sát cánh cùng bà con”.
↑  Quyết định 121/2008/QĐ - TTG ban hành ngày 29/08/2008 về việc phê duyệt quy hoạch tổng thể phát triển ngành công nghiệp vật liệu xây dựng Việt Nam đến năm 2020, điểm đ, khoản 3, điều 1
↑  Amtsblatt der Europäischen Union, L 396 ngày  30 tháng 12 năm 2006 (PDF 1,8 MB; S. 129)
↑  “Bệnh viện Xây dựng – Nghiên cứu Điều tra tỷ lệ tử vong tại Hà Giang giai đoạn 2010 – 2014”. Chrysotile.vn.
Chrysotile serpentin ở Salt River, Arizona
hình ảnh kính hiển vi điện tử quét của sợi amiăng (chrysotile)
Mái lợp fibrô - xi măng (amiăng-ximăng)
Nabalus ochroleucus

| Nabalus ochroleucus |
| --- | --- |

Phân loại khoa học 
Giới:: Plantae
nhánh:: Tracheophyta
nhánh:: Angiospermae
nhánh:: Eudicots
nhánh:: Asterids
Bộ:: Asterales
Họ:: Asteraceae
Tông:: Cichorieae
Chi:: Nabalus
Loài:: N. ochroleucus
Danh pháp hai phần
Nabalus ochroleucus Maxim., 1871

Nabalus ochroleucus là một loài thực vật có hoa trong họ Cúc. Loài này được Maxim. mô tả khoa học đầu tiên năm 1871.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Nabalus ochroleucus”. Truy cập ngày 4 tháng 6 năm 2013.
Annezin

| --- | --- |
 Annezin   
Annezin   
Vị trí trong vùng Nord-Pas-de-Calais Annezin    
Hành chính
Quốc gia:  Pháp
Vùng: Hauts-de-France
Tỉnh: Pas-de-Calais
Quận: Béthune
Tổng: Béthune-Nord
Liên xã: Artois
Xã (thị) trưởng: Daniel Delomez (2008-2014)
Thống kê
Độ cao: 18–53 m (59–174 ft) (bình quân 24 m (79 ft)[chuyển đổi: tùy chọn không hợp lệ])
Diện tích đất1: 6,1 km2 (2,4 dặm vuông Anh)
Nhân khẩu1: 5.551  
 - Mật độ: 910/km2 (2.400/sq mi)
INSEE/Mã bưu chính: 62035/ 62232

2 Dân số không tính hai lần: cư dân của nhiều xã (ví dụ, các sinh viên và quân nhân) chỉ tính một lần.
Annezin là một xã ở tỉnh Pas-de-Calais trong vùng Hauts-de-France.
Dân số

| 1962 | 1968 | 1975 | 1982 | 1990 | 1999 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 5253 | 5399 | 5462 | 5857 | 5859 | 5551 |
Số liệu điều tra từ năm 1962, dân số chỉ tính 1 lần
Song Si-woo

| Thông tin cá nhân |
| --- | --- | --- | --- |
Tên đầy đủ:  Song Si-woo
Ngày sinh:  28 tháng 8, 1993 (31 tuổi)
Nơi sinh:  Hàn Quốc
Vị trí:  Tiền vệ
Thông tin đội
Đội hiện nay:  Incheon United
Số áo:  19
Sự nghiệp cầu thủ chuyên nghiệp*
| Năm |  Đội |  ST |  (BT) |
| 2016– |  Incheon United |  49 |  (9) |
 *Số trận ra sân và số bàn thắng ở câu lạc bộ tại giải quốc gia, chính xác tính đến 15:13, 13 tháng 8 năm 2017 (UTC)
Song Si-woo (sinh ngày 28 tháng 8 năm 1993) là một cầu thủ bóng đá Hàn Quốc thi đấu cho Incheon United.
Windows Desktop Update

Windows Desktop Update là một tính năng tùy chọn của Microsoft có trong Internet Explorer 4 (IE được phát hành vào tháng 9 năm 1997), đưa ra nhiều cập nhật về tính năng mới nhất của hệ điều hành Windows 95 và Windows NT 4.0. Các tính năng này đã trở thành một phần của quá trình cài đặt chuẩn trong Windows 98 cũng như các phiên bản sau này.
Windows Desktop Update bao gồm các tính năng như Active Desktop và tích hợp IE4 chặt chẽ với Windows Explorer. Nó được tải xuống như là một phần của IE4 trên tất cả các phiên bản của Windows 95 ngoại trừ Windows 95 OEM Service Release 2.5 (4.00.950C) bao gồm một phiên bản độc lập của IE 4.0 cộng với Windows Desktop Update (bản này không phải bản vá) nơi nó được cài đặt tự động sau quá trình cài đặt chuẩn của Windows 95. Tương tự, bản cập nhật trình vỏ (Windows Shell, kể từ lúc này chúng ta gọi Windows Shell là "vỏ") cũng được cung cấp như là một phần của IE 4.0 cho Windows NT 4.0 (với Service Pack 3 hoặc mới hơn).
Mặc dù Windows Desktop Update chỉ chính thức là một thành phần tùy chọn cho người dùng trong phiên bản Internet Explorer 4.0, và không chính thức được đưa vào bất kỳ phiên bản Internet Explorer nào sau này (IE5 trở lên), người dùng có thể trích xuất chương trình cài đặt Windows Desktop Update từ các tập tin cài đặt IE4 bằng cách sử dụng chuẩn.CAB hoặc sử dụng IEAK để tạo ra một phiên bản của trình duyệt IE 5.0x, 5.5 hoặc 6.0 bao gồm bản cập nhật. Cũng có thể sử dụng các tham số dòng lệnh để hướng dẫn trình cài đặt của các phiên bản của IE để cài đặt Desktop Update.
Nếu Windows Desktop Update đã được cài đặt, quá trình cài đặt IE 5.0 hoặc 5.5 cũng sẽ cài đặt một số tính năng mới của trình bao, chẳng hạn như sắp xếp theo tên trong trình đơn ngữ cảnh và các nút trình đơn thả xuống/tràn xuống, bất cứ khi nào menu hoặc các nút thanh công cụ không khớp với cửa sổ Explorer trên màn.
Các chức năng chính

Active Desktop - Cho phép hiển thị nội dung web có thể hiển thị của Internet Explorer (ví dụ HTML, XML, CDF) và lần đầu tiên hiển thị nội dung hình ảnh không phải BMP trên máy tính để bàn Windows.
Channels - Push Technology với một số điểm tương đồng với RSS và Webslices của IE 8. Các kênh là một dịch vụ phân phối từ xa bằng các scripts XML qua http sử dụng định dạng tệp.cdf. Quá trình cài đặt Internet Explorer 4.0 của Desktop Update bao gồm quá trình nội địa hoá nội dung và các nhà cung cấp dịch vụ cho các khu vực ngôn ngữ chính. Tuy nhiên trên quá trình cài đặt IE 5.0 thì điều này bị bỏ đi và thiếu vài nội dung mặc định
Khởi chạy nhanh (Quick Launch) - Thanh khởi chạy nhanh lần đầu tiên xuất hiện với Desktop Update, cung cấp một thanh ngang thay thế cho thanh khởi động dọc của Microsoft Office 95/97/2000
Web folders - Một máy khách WebDAV được tích hợp vào các cửa sổ Explorer có thể hiển thị nội dung web và đồ hoạ, cung cấp một trải nghiệm Windows Explorer phong phú hơn cho người dùng
Tùy chọn thư mục - Các thư mục riêng lẻ và các nhóm thư mục có thể được tùy chỉnh trong giao diện sử dụng web như các ràng buộc định dạng
Nút thanh công cụ và nhãn lớn hơn trong Windows Explorer
Trình đơn Bắt đầu (Start Menu) được cải thiện, bao gồm phần 'Favorites' mới, nhiều tùy chọn hơn trên trình đơn 'Find' và mục trình đơn kéo và thả, chỉnh sửa và xóa hỗ trợ
Hỗ trợ hiển thị hình ảnh thu nhỏ xem trước trong Windows Explorer và infotips/tooltips cho các tập tin và thư mục lưu trữ trong Desktop.ini.
Các cập nhật

Cập nhật cho Windows Desktop Update là một phần của hotfix 4.0 và các gói dịch vụ. Sau đó, cập nhật bảo mật trình bao cho Windows 95 và Windows NT 4.0 bao gồm cả bản cập nhật cho phiên bản Windows Desktop Update và phiên bản gốc. Đồng thời đôi khi phiên bản Windows Desktop Update và bản cập nhật cho phiên bản gốc đã được đóng gói riêng.
Windows Desktop Update cũng bổ sung khả năng tạo các khung làm việc như thanh quicklaunch. Nó cũng giới thiệu các API mở rộng mới cho trình quản lý tệp Windows, và Explorer.exe (cũng là một trình bao).
Agylla trichosema

| Agylla trichosema> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Lepidoptera
Họ (familia): Erebidae
Chi (genus): Agylla
Loài (species): A. trichosema
Danh pháp hai phần
Agylla trichosema
Agylla trichosema là một loài bướm đêm thuộc phân họ Arctiinae, họ Erebidae.
Chú thích

↑  Bisby, F.A.; Roskov, Y.R.; Orrell, T.M.; Nicolson, D.; Paglinawan, L.E.; Bailly, N.; Kirk, P.M.; Bourgoin, T.; Baillargeon, G.; Ouvrard, D. (2011). “Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist”. Species 2000: Reading, UK. Truy cập ngày 24 tháng 9 năm 2012.
Nopjira Lerkkajornnamkul

| Nopjira Lerkkajornnamkul |
| --- | --- |
Tập tin:Nopjira Lerkkajornnamkul.jpg
Sinh: 25 tháng 2, 1995 (29 tuổi) Băng Cốc, Thái Lan
Quốc tịch: Thái Lan
Tên khác: Ferny
Trường lớp: Đại học Chulalongkorn
Nghề nghiệp: Diễn viên Người mẫu
Năm hoạt động: 2016–nay
Người đại diện: One 31 (2016–nay)
Tác phẩm nổi bật: Con tim sắt đá (2019) Thời gian thần tình yêu (2022)
Chiều cao: 1,63 m (5 ft 4 in)
Nopjira Lerkkajornnamkul (tiếng Thái: นพจิรา ฤกษ์ขจรนามกุล, sinh ngày 25 tháng 02 năm 1995) còn có nghệ danh là Ferny (tiếng Thái: เฟิร์น), là một nữ diễn viên người Thái Lan, cô hoạt động trong ngành giải trí từ năm 2016. Hiện cô là diễn viên độc quyền của Đài One 31. Cô được biết đến nhiều nhất qua vai diễn Minta trong phim Con tim sắt đá (2019). Sau đó, cô tiếp tục tham gia các phim truyền hình như Vụ Án Tính Yêu Vượt Thời Gian	(2020), Căn Phòng Cuối Cùng Số 6 (2021) và gần đây nhất là bộ phim Thời Gian Thần Tình Yêu (2022)
Tiểu sử

Nopjira Lerkkajornnamkul là một nữ diễn viên Thái Lan. Cô theo học ngành kỹ thuật xây dựng tại Thai-German Pre-Engineering School và tốt nghiệp bằng cử nhân kỹ thuật tại Đại học King Mongkut's University of Technology North Bangkok (KMUTNB). Cô hiện đang theo học Thạc sĩ Kỹ thuật Xây dựng, Khoa Kỹ thuật tại Đại học Chulalongkorn. Cô làm việc tại GMM Grammy và cũng làm việc tại Power Line Engineering ở Thái Lan
Sự nghiệp > Trước khi ra mắt

Ferny Nopjira từng tham dự cuộc thi Dao Pradoo Deng và là người giành chiến thắng chung cuộc. Sau đó, cô tham gia một cuộc thi khác là Tep Tepee Suan Palm Tiết và giành vị trí thứ hai. Trước khi gia nhập làng giải trí, Ferny từng là một gương mặt khá nổi bật khi cô liên tiếp tham gia các cuộc thi lớn. Đây cũng chính là cơ hội giúp cô gây được sự chú ý từ phía nhiều nhà sản xuất phim.
Sự nghiệp > 2016-2018: Bắt đầu đóng phim

Vì cuộc thi cuối cùng, cô đã được liên hệ để tham gia casting một bộ phim truyền hình mới Rak Fun Thalob Casting Project. Cuối cùng, cô ra mắt với tư cách là một nữ diễn viên trong một bộ phim truyền hình mới Rak Fun Thalob(Hành trình chống ế) vào năm 2016. Đây là lần đầu tiên Ferny ra mắt công chúng với một vai diễn nhỏ trong bộ phim truyền hình tình cảm hài hước. Bộ phim có sự tham gia góp mặt của 3 diễn viên chính: Kangsom Tanatat, Wannarot Sonthichai và Gypsy Keerati. Ngoài Ferny Nopjira, anh chàng diễn viên điển trai đang rất hot hiện nay Film Thanapat cũng có một vai diễn nhỏ trong Rak Fun Thalob 2016.
Ngay sau đó, nữ diễn viên xuất hiện trong bộ phim truyền hình Dok Kaeo Kalong năm 2017. Nhưng đây vẫn chỉ là một vai diễn phụ trong phim.
Tiếp đó, năm 2018 Ferny tham gia 2 bộ phim truyền hình khác đó là Taan Tawan Janward đóng cặp cùng nam ca sĩ diễn viên Kang Vorakorn và Naet Nakinđóng cặp cùng diễn viên điển trai Dan Worradech.Ferny Nopjira tham gia 2 phim truyền hình phát sóng năm 2018 đều với vai trò nữ chính. Tuy nhiên, nữ diễn viên trẻ vẫn chưa thực sự có bước đột phá lớn để gây được sức hút với khán giả.
Sự nghiệp > 2019: Thành công trong bộ phim Con tim sắt đá

Năm 2019, Ferny Nopjira cùng Tor Thanapob đã tạo nên một cơn sốt mới với hội mê phim Thái qua phim truyền hình remake Con tim sắt đá. Bộ phim từ đầu vốn không gây được nhiều sự quan tâm của khán giả thế nhưng từng tập phim lên sóng đã thực sự làm nên một làn sóng. Bộ đôi hai diễn viên chính trong phim Ferny Nopjira (vai Minta) và Tor Thanapob (vai Sila) dù lần đầu hợp tác thế nhưng cả hai đã có sự tương tác rất tốt, khả năng diễn của Ferny Nopjira cũng được đánh giá rất cao trong bộ phim này. Cú hít từ Con tim sắt đá đã giúp Ferny nổi tiếng không chỉ trong nước mà còn cả với các fan quốc tế. Theo dõi trang Instagram của cô nàng bạn sẽ thấy một lượng lớn những bình luận đến từ các fan Trung Quốc, Campuchia và cả Việt Nam, dành tình cảm yêu mến cho nữ diễn viên.
Không còn là nữ diễn viên phụ mờ nhạt, cô nàng Kỹ thuật xây dựng đã thực sự vươn lên hàng diễn viên mới được quan tâm nhiều nhất từ nhà đài. Tin chắc rằng sau Con tim sắt đá khán giả sẽ sớm được theo dõi nhiều bộ phim truyền hình mới của Minta.. Bộ phim truyền hình Con tim sắt đá đã tạo nên cú hít lớn trong cuộc đời sự nghiệp của Ferny Nopjira. Không chỉ riêng khán giả trong nước mà cả những khán giả quốc tế cũng dành cho nữ diễn viên nhiều lời tán tụng sau bộ phim.
Chương trình truyền hình (Show)

| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Năm | Kênh | Tên chương trình | Vai trò | Tham gia cùng |
| 2020 | Workpoint TV | The Wall Song | Khách mời (tập 86) | Cùng với CDGuntee |
| 2021-nay | FlexConnect | FLEX 104.5 | Thành viên cố định | Thanabordee Jaiyen, Ratchayawee Weerasutthimas, Mechaka Supichayangkul,  Ton Arch, Pitipat Kootrakul, Naphat Vikairungroj |
| 2021 | Feed | Feed For Future | Khách mời phỏng vấn |  |
| 2021 | One 31 | Sound Check | Khách mời (EP.65) |  |
| 2022 | One 31 | Super Match | Khách mời  (Tập 3,  Đội B) | Maprang Alrisa Kunkwaeng, Saksit Tangtong |
| 2022 | One 31 | Sound Check | Khách mời (EP. 39) | Beer Phromphong Wanginta |
Âm nhạc > Xuất hiện trong các MV

| Năm | Ca khúc | Ca sĩ thể hiện | Bạn diễn |
| --- | --- | --- | --- |
| 2019 | "สบายดีหรือ" ("How are you?") | NUM KALA | Nawasch Phupantachsee |
| 2020 | "ปล่อย" ("Let Go") | NUM KALA | Nawasch Phupantachsee |
| 2022 | "เวลา" ("Time") | Pop Pongkol | Porapat Srikajorn |
Silene cretacea

| Silene cretacea> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
Bộ (ordo): Caryophyllales
Họ (familia): Caryophyllaceae
Chi (genus): Silene
Loài (species): S. cretacea
Danh pháp hai phần
Silene cretacea Fisch. ex Spreng., 1825 
Silene cretacea là loài thực vật có hoa thuộc họ Cẩm chướng. Loài này được Fisch. ex Spreng. miêu tả khoa học đầu tiên năm 1825.
Danh sách xã thuộc tỉnh An Giang
Chú thích

↑  “Nghị quyết số 1285/NQ-UBTVQH15 của UBTVQH về việc sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã của tỉnh An Giang giai đoạn 2023 – 2025”.
↑  Tổng cục Thống kê
| x t Danh sách xã tại Việt Nam |
| --- | --- |
 An Giang  Bà Rịa – Vũng Tàu  Bạc Liêu  Bắc Giang  Bắc Kạn  Bắc Ninh  Bến Tre  Bình Dương  Bình Định  Bình Phước  Bình Thuận  Cà Mau  Cao Bằng  Cần Thơ  Đà Nẵng  Đắk Lắk  Đắk Nông  Điện Biên  Đồng Nai  Đồng Tháp  Gia Lai  Hà Giang  Hà Nam  Hà Nội  Hà Tĩnh  Hải Dương  Hải Phòng  Hậu Giang  Hòa Bình  Thành phố Hồ Chí Minh  Hưng Yên  Khánh Hòa  Kiên Giang  Kon Tum  Lai Châu  Lạng Sơn  Lào Cai  Lâm Đồng  Long An  Nam Định  Nghệ An  Ninh Bình  Ninh Thuận  Phú Thọ  Phú Yên  Quảng Bình  Quảng Nam  Quảng Ngãi  Quảng Ninh  Quảng Trị  Sóc Trăng  Sơn La  Tây Ninh  Thái Bình  Thái Nguyên  Thanh Hóa  Thừa Thiên Huế  Tiền Giang  Trà Vinh  Tuyên Quang  Vĩnh Long  Vĩnh Phúc  Yên Bái
Lý Hạ

Đối với các định nghĩa khác, xem Lý Dịch Phong.
| Lý Hạ |
| --- | --- |
李賀
Hình minh họa Lý Hạ trong cuốn sách Vãn tiếu Đường trúc trang hoạch truyện (晩笑堂竹荘畫傳) năm 1743.
Sinh: 790 hoặc 791 Quận Lạc Dương, Hà Nam, Trung Quốc
Mất: 816 hoặc 817 (25, 26 hoặc 27 tuổi) Quận Lạc Dương, Hà Nam, Trung Quốc
Nghề nghiệp: Nhà thơ


Tên tiếng Trung
Phồn thể: 李賀
Giản thể: 李贺

Bính âm Hán ngữ: Lǐ Hè
Wade–Giles: Li3 Ho4
 
Tên tự: Trường Cát
Phồn thể: 長吉
Giản thể: 长吉

Bính âm Hán ngữ: Trường Cát
 
Biệt hiệu: Thi Quỷ
Phồn thể: 詩鬼
Giản thể: 诗鬼
Nghĩa đen: Quỷ làm thơ

Bính âm Hán ngữ: Shīguǐ
 
Biệt hiệu: Quỷ Tài
Tiếng Trung: 鬼才
Nghĩa đen: Tài năng của ma quỷ

Bính âm Hán ngữ: Guǐcái
 
 
 
Lý Hạ (chữ Hán: 李贺; 790/791 – 816/817) là một nhà thơ sống vào thời Trung Đường. Ông có tên tự là Trường Cát, còn có các biệt hiệu Thi Quỷ và Quỷ Tài. Lý Hạ bị cấm tham gia khoa cử vì phạm vào tội húy kỵ. Ông qua đời khi tuổi còn rất trẻ và được miêu tả là có ngoại hình ốm yếu. Lý là một nhà thơ rất chuyên cần, ông thường đi du ngoạn vào ban ngày và mỗi khi nảy ra một câu thơ, ông ghi lại nó và hoàn tất bài thơ lúc ông đặt chân về nhà vào buổi tối. Những tác phẩm của ông nổi tiếng là khai thác về đề tài kỳ quái, ma quỷ và siêu nhiên.
Danh tiếng và tên tuổi của Lý Hạ trong nền văn học Trung Quốc đã được lưu truyền suốt nhiều thế kỷ. Vào thời nhà Thanh, các hậu bối tại Trung Quốc đã học theo phong cách thơ có một không hai của ông. Dưới triều Thanh, danh tiếng làm thơ của ông đã vấp phải thay đổi lớn trong thị hiếu văn học khi những tác phẩm của ông bị lược khỏi cuốn Đường thi tam bách thủ nổi tiếng, tuy nhiên những người yêu thơ dần tái chú ý đến ông trong thế kỉ 20. Lý Hạ là một trong số những nhà thơ Đường được Mao Trạch Đông ngưỡng mộ nhất.
Cuộc đời > Tư liệu

Chương 137 trong cuốn Cựu Đường thư và chương 203 trong cuốn Tân Đường thư đều ghi chép ngắn gọn, vắn tắt về cuộc đời của Lý Hạ. Một nhà thơ đương thời là Lý Thương Ẩn cũng viết một cuốn tiểu sử mang tên Lý Hạ tiểu truyện (phồn thể: 李賀小傳; giản thể: 李贺小传; bính âm: lǐ hè xiǎo chuán). Năm 831, thi sĩ Đỗ Mục viết lời tựa cho tập thơ của Lý Hạ có nhan đề Lý Hạ tập tự (tiếng Trung: 李賀集敘; bính âm: Li He ji xu, với nội dung bị lược bỏ nhiều hơn so với tác phẩm của Lý Thương Ẩn, nhưng đem đến rất ít thông tin về tiểu sử mà chủ yếu khai thác sâu vào sức hấp dẫn trong thơ của Lý. Tất cả những bản chép sử chính thức đều chịu ảnh hưởng lớn từ hai tác phẩm kể trên, trong đó đặc biệt là bản chép của Lý Thương Ẩn.
Cuộc đời > Xuất thân

Gia đình của Lý Hạ có dòng dõi hoàng tộc từ lâu đời (họ Lý là gia tộc cai trị đất nước dưới triều Đường), nhưng gia tài của nhánh tộc Lý Hạ vốn đã bị suy vi từ sớm, do đó vào thời của thi sĩ này họ chỉ đứng ở cấp bậc thấp. Cả hai bộ quốc sử triều Đường thường xem ông là "hậu duệ của Trịnh Vương", nhưng lại nảy ra tranh cãi về danh tính của Trịnh Vương. Một vài học giả ủng hộ giả thuyết rằng gốc gác của Lý có liên quan đến Lý Lượng (sống dưới thời nhà Tùy) là một người chú của Lý Uyên, hoàng đế nhà Đường đầu tiên. Có giả thuyết khác cho rằng dòng dõi của vị thi sĩ có liên hệ tới Lý Nguyên Ý, con trai thứ 13 của Lý Uyên.
Cuộc đời > Những năm đầu đời

Lý Hạ sinh vào năm 790 hoặc 791. Dường như Lý chào đời vào năm Ngọ, vì 23 trong số các bài thơ còn sót lại của ông đều dùng con ngựa làm biểu tượng cho ông. Ông là người gốc huyện Phúc Xương, tức phía Tây huyện Nghi Dương, tỉnh Hà Nam, Trung Quốc ngày nay. Lý bắt đầu sáng tác thơ từ năm 7 tuổi, đến năm 15 tuổi ông được đem so sánh với danh sĩ nhạc phủ Lý Ích.
Cuộc đời > Sự nghiệp chính trị

Năm 20 tuổi, Lý Hạ cố gắng tham gia khoa cử, nhưng rồi bị cấm thi vì phạm vào húy kỵ: tên cha ông, Lý Tấn Túc có từ "Tấn" đồng âm với từ "Tiến" trong Tiến sĩ, chức vị ông sẽ được sắc phong nếu đỗ đạt. Cuốn học thuật Ueki et al. (1999) suy đoán rằng đây là một cái cớ mà các đối thủ của Lý – những kẻ đố kị với tài năng thi ca của ông bày ra, nhằm ngăn vị thi sĩ dự thi. Một danh sĩ nổi tiếng đương thời là Hàn Dũ vì mến tài ông mà viết bài Húy biện (諱弁) để dâng lên nhưng vẫn không thể giúp Lý dự thi. Thế là ông chỉ giữ chức quan nhỏ Phụng lễ lang (奉禮郎; trông coi về nghi lễ) trong 3 năm trước khi từ quan về quê nhà.
Cuộc đời > Bệnh tật và qua đời

Lý Hạ được miêu tả là một người có ngoại hình rất ốm yếu, với thân hình mảnh khảnh, đôi lông mày liền nhau và để móng tay dài. Lý trút hơi thở cuối cùng lúc đang giữ một chức quan nhỏ và gia cảnh nghèo khó vào năm 816 hoặc 817, thọ 26 hoặc 27 tuổi. Cuốn Lý Hạ tiểu truyện kể rằng vào canh giờ mà Lý qua đời, ông được một nhân vật mặc áo lụa đào ghé thăm; người này nói với vị thi sĩ rằng Thượng đế đã cho gọi ông lên thiên đàng để làm thơ.
Các tên gọi

Tên tự của Lý Hạ là Trường Cát, đôi khi ông còn được gọi với cái tên ghép từ họ và tên tự là Lý Trường Cát. Người đời cũng mệnh danh ông là Quỷ Tài (鬼才), với lối làm thơ đối lập với Thiên Tài (天才) Lý Bạch và Nhân Tài (人才) Bạch Cư Dị. Biệt hiệu này do học giả thời nhà Tống Tiền Dị (錢易) đặt cho Lý Hạ trong tác phẩm Nam bộ tân thư (南部新書). Vị thi sĩ cũng được mệnh danh là "Thi Quỷ" (詩鬼), trong khi Lý Bạch được gọi là "Thi Tiên" (詩仙) còn Đỗ Phủ là "Thi Thánh" (詩聖).
Đón nhận

Một số phê bình gia phương Tây và Nhật Bản đương đại như A. C. Graham, Naotarō Kudō và J. D. Frodsham đều nhất trí rằng thơ của Lý Hạ không có nhiều người đón đọc rộng rãi cho đến thời hiện đại, tuy nhiên quan điểm này không hoàn toàn chính xác. Trong cuộc khảo sát năm 1994, học giả Ngô Khải Minh cho biết vào thời Trung Quốc tiền hiện đại, Lý Hạ là nhà thơ thường được bắt chước nhiều hơn là bị thờ ơ.