stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Trịnh Kiểm
Nguồn tham khảo

Ngô Sĩ Liên; Viện Khoa Học Xã Hội Việt Nam (phiên dịch) (1993). Đại Việt sử ký toàn thư. Nội các quan bản. Hà Nội: Nhà Xuất bản Khoa học Xã hội.
Quốc sử quán triều Nguyễn; Viện Sử Học (dịch) (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục (PDF), Hà Nội: Nhà xuất bản Giáo dục
Quốc sử quán triều Nguyễn; Phạm Trọng Điềm (dịch) (2006), Đại Nam nhất thống chí, tập 3, Huế: Nhà xuất bản Thuận Hóa
Phạm Văn Sơn (1959), Việt sử tân biên, tập 3, Sài Gòn: Cơ sở xuất bản Đại Nam Đã bỏ qua tham số không rõ |ủl= (trợ giúp)
Trần Trọng Kim (1971), Việt Nam sử lược, quyển 2, Sài Gòn: Trung tâm Học liệu Xuất bản thuộc Bộ Giáo dục
Phan Kế Bính; Lê Văn Phúc (hiệu đính) (1930), Nam Hải dị nhân liệt truyện, Hà Nội: Imprierie Tonkinoise
Alexandre de Rhodes (1994), Lịch sử Vương quốc Đàng Ngoài , Thành phố Hồ Chí Minh: Ủy ban đoàn kết Công giáo TP.HCM
Lê Quý Đôn; Ngô Thế Long (dịch) (2007), Đại Việt thông sử, Nhà xuất bản văn hóa thông tin
Phan Huy Chú; Tổ phiên dịch viện sử học (phiên dịch và chú giải) (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, tập 1, Nhà xuất bản giáo dục
Lê Quý Đôn; Phạm Trọng Điềm (dịch) (2007), Kiến văn tiểu lục, Nhà xuất bản văn hóa thông tin
Ngô Thế Long (2006).  Viện Việt Nam học và khoa học phát triển, Đại học Quốc gia Hà Nội (biên tập). Đặng gia phả hệ Toản chính thực lục và Đặng gia phả ký tục biên, Lương Xá – Hà Tây 鄧家譜系纂正實錄, 鄧家譜記續編 (bằng tiếng Việt, Pháp, và Trung). Nhà xuất bản Thế giới. OCLC 75256727.
Hoàng Xuân Hãn (1966), Gốc Tích Các Chúa Trịnh Và Bức Thư Nôm Của Trịnh Kiểm (trích Tập san sử địa số 3), Tập sách Khai Trí
Không rõ tác giả (1927–1928). “Trịnh thị thế gia”. Tạp chí Nam Phong, số 124, phần Hán văn.Quản lý CS1: định dạng ngày tháng (liên kết)
Trịnh Như Tấu (1933), Trịnh gia chính phả, Nhà xuất bản Nhật Nam
Vua Tự Đức; Quang Tô Nguyễn, Thọ Truyền Mai, Xuân Giáo Lê  (dịch) (1970), Ngự chế Việt sử tổng vịnh, tập Trung, Ủy ban dịch thuật, Phủ Quốc-vụ-khanh đặc trách Văn hóaQuản lý CS1: nhiều tên: danh sách tác giả (liên kết)
Đinh Xuân Lâm, Trương Hữu Quỳnh (1999). Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam. Nhà xuất bản Giáo dục.
Viện sử học (2017). Lịch sử Việt Nam. tập 4. Nhà xuất bản Khoa học xã hội.
Phạm Đình Hải (2012), Nghiên cứu văn bản gia phả chúa Trịnh (Luận văn thạc sĩ Hán Nôm), Đại học Quốc gia Hà Nội
Nhiều tác giả (2021). Những vấn đề lịch sử thời Trịnh Nguyễn. Nhà xuất bản Hồng Đức.
Phạm Văn Sơn (1959), Việt sử tân biên, tập 3, Sài Gòn: Cơ sở xuất bản Đại Nam
Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2005). Các triều đại Việt Nam. Nhà xuất bản Thanh niên.
Chrysoprasis globulicollis

| Chrysoprasis globulicollis> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Coleoptera
Phân bộ (subordo): Polyphaga
Liên họ (superfamilia): Cerambycoidea
Họ (familia): Cerambycidae
Chi (genus): Chrysoprasis
Loài (species): C. globulicollis
Danh pháp hai phần
Chrysoprasis globulicollis Zajciw, 1958 
Chrysoprasis globulicollis là một loài bọ cánh cứng trong họ Cerambycidae.
Chú thích

↑  Bisby, F.A.; Roskov, Y.R.; Orrell, T.M.; Nicolson, D.; Paglinawan, L.E.; Bailly, N.; Kirk, P.M.; Bourgoin, T.; Baillargeon, G.; Ouvrard, D. (2011). “Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist”. Species 2000: Reading, UK. Truy cập ngày 24 tháng 9 năm 2012.
Feistritz am Wechsel

| Feistritz am Wechsel |
| --- | --- |
—  Gemeinde  —
 
Feistritz am Wechsel nhìn từ trên không
  Huy hiệu
Feistritz am WechselVị trí tại Áo
Quốc gia: Áo
Bang: Hạ Áo
Huyện: Neunkirchen
Chính quyền
 • Burgomaster: Leopold Korntheuer
Diện tích
 • Tổng cộng: 23,78 km2 (918 mi2)
Độ cao: 487 m (1,598 ft)
Dân số (2018-01-01)
 • Tổng cộng: 1.038
 • Mật độ: 0,44/km2 (1,1/mi2)
Múi giờ: UTC+1, UTC+2
 • Mùa hè (DST): CEST (UTC+2)
Mã bưu chính: 2873
Website: www.feistritz-wechsel.gv.at
Feistritz am Wechsel là một thị xã thuộc huyện Neunkirchen trong bang Niederösterreich.
Dân số

| Năm | Số dân | ±% |
| --- | --- | --- |
| 1869 | 1.051 | —     |
| 1880 | 1.038 | −1.2% |
| 1890 | 974 | −6.2% |
| 1900 | 946 | −2.9% |
| 1910 | 985 | +4.1% |
| 1923 | 964 | −2.1% |
| 1934 | 1.055 | +9.4% |
| 1939 | 1.031 | −2.3% |
| 1951 | 1.030 | −0.1% |
| 1961 | 993 | −3.6% |
| 1971 | 1.093 | +10.1% |
| 1981 | 1.085 | −0.7% |
| 1991 | 1.163 | +7.2% |
| 2001 | 1.081 | −7.1% |
| 2011 | 1.075 | −0.6% |
Tay

Tra  trong từ điển mở tiếng Việt Wiktionary
Tay trong tiếng Việt có thể là:
Nghĩa thông thường, là danh từ chỉ bộ phận cơ thể người:
Chi trên
Bàn tay
Cánh tay
Cẳng tay
Nghĩa rộng hơn, chỉ người:
Đại từ ngôi thứ ba, chỉ người nói chung
Danh từ, chỉ người chơi thể thao bằng tay
Grammitis turquina

| Grammitis turquina> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
Ngành (divisio): Pteridophyta
Lớp (class): Polypodiopsida
Bộ (ordo): Polypodiales
Họ (familia): Polypodiaceae
Chi (genus): Grammitis
Loài (species): G. turquina
Danh pháp hai phần
Grammitis turquina (Maxon) Copel. 
Grammitis turquina là một loài dương xỉ trong họ Polypodiaceae. Loài này được Copel. mô tả khoa học đầu tiên năm 1947.
Danh pháp khoa học của loài này chưa được làm sáng tỏ.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Grammitis turquina”. Truy cập ngày 28 tháng 5 năm 2014.
Hổ (cầu thủ bóng đá)

| 0 | 1 | 2 | 3 |
| --- | --- | --- | --- |
 Hổ thi đấu cho câu lạc bộ Đắk Lắk năm 2022
Thông tin cá nhân
Tên đầy đủ:  Hổ
Ngày sinh:  2 tháng 7, 1998 (26 tuổi)
Nơi sinh:  Kon Tum, Việt Nam
Chiều cao:  1,63 m (5 ft 4 in)
Vị trí:  Tiền đạo cánh
Thông tin đội
Đội hiện nay:  Khatoco Khánh Hòa
Số áo:  11
Sự nghiệp cầu thủ trẻ
Năm:  Đội
2007–2018:  Đắk Lắk
2018:  → Quảng Nam (mượn)
Sự nghiệp cầu thủ chuyên nghiệp*
| Năm |  Đội |  ST |  (BT) |
| 2018–2023 |  Đắk Lắk |  65 |  (9) |
| 2023– |  Khatoco Khánh Hòa |  12 |  (1) |
 *Số trận ra sân và số bàn thắng ở câu lạc bộ tại giải quốc gia
Hổ (sinh ngày 2 tháng 7 năm 1998) là một cầu thủ bóng đá Việt Nam người Xơ Đăng hiện đang thi đấu cho câu lạc bộ V.League 2 Khánh Hòa ở vị trí tiền đạo cánh.
Sự nghiệp

Năm 10 tuổi, sau khi giành được một số thành tích ở cấp trường và cấp huyện, Hổ được gọi vào tuyển năng khiếu bóng đá vùng Tây Nguyên và cùng các đội U-10, U-11, U-15 Đắk Lắk giành huy chương bạc và đồng tại các giải thiếu niên, nhi đồng quốc gia. Sau khi tham dự giải U-19 Quốc gia năm 2018 trong màu áo của Quảng Nam, anh được đôn lên đội một của câu lạc bộ Đắk Lắk và thi đấu chuyên nghiệp từ đó đến nay.
Mùa giải 2023–24, Hổ chuyển đến thi đấu cho câu lạc bộ Khánh Hòa ở giải Vô địch Quốc gia. Anh ra sân trong 11 trận đấu của đội bóng phố biển với 4 trận đá chính, nhưng không thể giúp cho câu lạc bộ thoát khỏi suất xuống hạng ở mùa giải này.
Đời sống cá nhân

Hổ là người dân tộc Xơ Đăng, tỉnh Kon Tum, sinh ra trong một gia đình làm nông nghèo khó; anh là người con thứ ba trong gia đình có tám anh chị em. Theo truyền thống của người Xơ Đăng, tên của anh chỉ có tên mà không có họ hay tên đệm, vì vậy Hổ được biết đến là cầu thủ bóng đá có tên ngắn nhất Việt Nam.
Shorea asahii

| Shorea asahii> Tình trạng bảo tồn |
| --- | --- |
 Cực kỳ nguy cấp  (IUCN 2.3)
Phân loại khoa học
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
(không phân hạng): Rosids
Bộ (ordo): Malvales
Họ (familia): Dipterocarpaceae
Chi (genus): Shorea
Loài (species): S. asahii
Danh pháp hai phần
Shorea asahii P. S. Ashton 
Shorea asahii là một loài thực vật thuộc họ Dipterocarpaceae. Loài này có ở Brunei và Malaysia.
Biển Celebes

| Biển Celebes |
| --- | --- |
Biển Sulawesi

Biển CelebesVị trí tại Đông Nam Á
Vị trí: Đông Nam Á
Một phần của: Thái Bình Dương
Lưu vực quốc gia: Indonesia, Malaysia và Philippines

Chiều dài tối đa: 420 mi (680 km)
Chiều rộng tối đa: 520 mi (840 km)
Diện tích bề mặt: 280.000 km2 (110.000 dặm vuông Anh)
Độ sâu tối đa: 20.300 ft (6.200 m)

Các đảo: Borneo Mindanao Quần đảo Sangihe Sulawesi Quần đảo Sulu
Khu dân cư: Cotabato General Santos Manado Pagadian Tahuna Tarakan Tawau Sandakan Nunukan Zamboanga
Biển Celebes (hay biển Sulawesi (tiếng Mã Lai: Laut Sulawesi) là một vùng nước ở miền tây Thái Bình Dương có ranh giới phía bắc là quần đảo Sulu và biển Sulu cũng như đảo Mindanao của Philippines, ở phía đông là chuỗi các đảo của quần đảo Sangihe, ở phía nam là đảo Sulawesi và ở phía tây là Kalimantan (thuộc đảo Borneo) của Indonesia. Biển này có hình dạng địa văn học là một bồn địa lớn và nó hạ độ sâu xuống tới 6.200 m (20.341 ft). Nó trải dài khoảng 675 km (420 dặm) theo chiều bắc-nam và 837 km (520 dặm) theo chiều tây-đông, với diện tích bề mặt khoảng 280.000 km² (110.000 dặm vuông). Biển này thông về phía tây nam qua eo biển Makassar vào biển Java.
Biển Celebes là một mảng của bồn địa đại dương cổ đã hình thành khoảng 42 triệu năm trước trong khung cảnh xa từ bất kỳ khối đất liền nào. Vào khoảng 20 triệu năm trước, chuyển động của lớp vỏ Trái Đất đã xô đẩy bồn địa Celebes đủ gần với các núi lửa Indonesia và Philippines để nhận được các mảnh vụn núi lửa. Vào khoảng 10 triệu năm trước, biển Celebes đã tràn ngập bằng các mảnh vụn lục địa, bao gồm cả than đá, bị bóc ra từ các ngọn núi trẻ phát triển nhanh trên đảo Borneo.
Ranh giới giữa biển Celebes và biển Sulu là sống biển Sibutu-Basilan. Các hải lưu mạnh, các rãnh đại dương sâu và các ngọn núi ngầm dưới biển kết hợp cùng nhau và cùng các đảo núi lửa hoạt động đã tạo ra các đặc trưng hải dương học phức tạp.
Cướp biển Celebes

Biển Celebes có một số tai tiếng về vấn nạn cướp biển. Cướp biển trong khu vực biển Celebes không chỉ cướp bóc các tàu thuyền đánh cá nhỏ mà ngay cả các tàu chuyên chở container lớn. Hiện nay, các nhóm cướp biển này còn được trang bị các loại vũ khí công nghệ cao cũng như các trang thiết bị như radar và các thiết bị hoa tiêu GPS trên các tàu có tốc độ lớn.
Sinh vật biển

Biển Celebes là nơi sinh sống của nhiều loài cá và sinh vật biển khác. Vùng nước nhiệt đới ấm và trong này cho phép tới khoảng 580 trên tổng số 793 loài san hô tạo đá ngầm trên thế giới sinh sống, tạo thành các dải đá ngầm san hô đa dạng sinh học bậc nhất trên thế giới và kèm theo đó là một mảng đầy ấn tượng các sinh vật biển khác, bao gồm cả cá voi và cá heo, rùa biển, cá nạng hải (Manta birostris), cá ó (Myliobatidae), cá nhồng (Sphyraenidae), cá buồm (Istiophoridae) và nhiều loài sinh vật sống gần san hô khác. Cá ngừ và cá ngừ vây vàng cũng rất phổ biến. Đặc biệt loài cá vây tay Indonesia đang vào tình trạng bảo tồn sắp nguy cấp (VU).
Bên cạnh sự phổ biến cao của các loài cá có thể đánh bắt trong biển Celebes, biển này còn sản sinh ra nhiều sản phẩm từ biển khác như rong, tảo biển.
Tầm quan trọng thương mại

Biển này là một tuyến vận tải quan trọng cho thương mại trong khu vực. Nó cũng là nơi phổ biến để lặn biển và du lịch đường biển trên các tàu biển cao cấp.
Biển Celebes ở phần ranh giới phía bắc. Khu vực bờ biển thuộc Maitum, Sarangani.
Thảm họa tàu con thoi Columbia

| --- | --- |
 Dưới: STS-107 phù hiệu chuyến bay; Chuyến bay cuối cùng của Columbia
Thời điểm: 1 tháng 2 năm 2003 (2003-02-01)
Giờ: 08:59 EST (13:59 UTC)
Địa điểm: Trên Texas và Louisiana
Nguyên nhân: Thiệt hại cánh từ mảnh vỡ
Hệ quả: Việc phóng phi thuyền con thoi bị đình chỉ trong vòng hai năm
Thương vong
Rick D. Husband William C. McCool  Michael P. Anderson  Kalpana Chawla  David M. Brown  Laurel Clark  Ilan Ramon 
Số người tử vong: 7
Điều tra: Columbia Accident Investigation Board
Thảm họa tàu con thoi Columbia xảy ra ngày 1 tháng 2 năm 2003, ngay trước khi nhiệm vụ lần thứ 28 kết thúc. Tàu con thoi Columbia nổ tung trên bầu trời Texas và Louisiana khi trở lại bầu khí quyển của Trái Đất khiến cho phi hành đoàn bảy người tử nạn. Những mảnh vụn của chiếc Columbia rơi xuống Texas, kéo dài từ ngoại ô Dallas đến Tyler, Texas, và vài phần của Louisiana.
Thảm họa tàu Columbia là kết quả của sự thiệt hại gây ra bởi một miếng foam cách nhiệt nhỏ khoảng một chiếc vali xách tay. Miếng foam này thuộc kho xăng bên ngoài bị vỡ ra trong khi phóng phi thuyền. Mảnh vỡ này va chạm mạnh vào cánh trái của phi thuyền khiến cho hệ thống bảo vệ chống nhiệt của phi thuyền hư hỏng. Hệ thống này nhằm che chở cánh phi thuyền chống lại nhiệt độ cao khi phi thuyền đi vào khí quyển. Khi tàu Columbia vẫn còn trên quỹ đạo, một vài kỹ sư đã nghi ngờ có sự thiệt hại nhưng ban quản lý NASA hạn chế sự điều tra vì họ cho rằng dù có vấn đề cũng không thay đổi được gì. Đối với các phi hành gia xấu số, chuyến hạ cánh vào ngày định mệnh năm 2003 biến thành thảm họa nhanh đến nỗi họ không kịp đóng tấm kính che mặt trên mũ bảo hộ. Tàu Columbia vỡ tan ở độ cao khoảng 19 km trên bầu trời bang Texas khi đang chuẩn bị đáp xuống Trung tâm không gian Kennedy. Nguyên nhân tai nạn là một lỗ trên cánh trái của tàu, được tạo ra sau khi miếng gốm cách nhiệt va vào cánh trong lúc tàu được phóng 16 ngày trước đó.. Khi đó phi hành gia William McCool vội vàng nhấn nhiều nút bấm trong lúc con tàu lao xuống một cách không thể kiểm soát. Anh không hề biết nỗ lực của mình chẳng mang lại bất kỳ kết quả nào. Trong khi đó, phần lớn phi hành đoàn đang chuẩn bị cho chuyến quay trở về Trái Đất mà chẳng chú ý gì tới bản thân họ. Một số không đeo găng tay bảo vệ và vẫn mở nắp kính trên mũ. Thậm chí một người còn đang ngồi ở tư thế không thắt đai an toàn. Mô-đun chứa phi hành đoàn tách khỏi tàu và xoay tròn rất nhanh. Nếu các nhà du hành không mất mạng vì những luồng khí nóng thì họ cũng không thể sống sót sau khi cơ thể bị xoay tròn cùng với mô-đun. Nói cách khá, bảy phi hành gia trên tàu Columbia không có cơ hội sống sót nào.
Video được thực hiện bởi phi hành đoàn của một phần của nhập lại
Benicole

| Benicolet Benicolet Benicolet |
| --- | --- |

 
 Vị trí của Benicolet
Benicolet
Quốc gia:  Tây Ban Nha
Vùng
Thủ phủ: Benicolet
Diện tích
 • Đất liền: 11,29 km2 (436 mi2)
Độ cao: 241 m (791 ft)
Dân số (2006)
 • Tổng cộng: 536
 • Mật độ: 47,5/km2 (1,230/mi2)
 • Mùa hè (DST): CEST (GMT +2) (UTC+2)
Ngôn ngữ bản xứ: Tiếng Valencia
Tọa độ: 38°55′10″B 0°20′46″T﻿ / ﻿38,91944°B 0,34611°T﻿ / 38.91944; -0.34611
Năm mật độ dân số: 2006
Benicolet là một đô thị ở comarca Vall d'Albaida cộng đồng Valencia, Tây Ban Nha. Đô thị này có diện tích 11,29 km², dân số thời điểm năm 2006 là 536 người.
Atzeneta d'Albaida

| Atzeneta d'Albaida Atzeneta d'Albaida Adzaneta de Albaida |
| --- | --- |

 
 Vị trí của Atzeneta d'Albaida ở cộng đồng Valencia, Tây Ban Nha
Atzeneta d'Albaida
Quốc gia:  Tây Ban Nha
Vùng: Cộng đồng Valencia
Tỉnh: Valencia
Quận (comarca): Vall d'Albaida
Thủ phủ: Atzeneta d'Albaida
Diện tích
 • Đất liền: 6,06 km2 (234 mi2)
Độ cao: 450 m (1,480 ft)
Dân số (2006)
 • Tổng cộng: 1,280
 • Mật độ: 211/km2 (550/mi2)
 • Mùa hè (DST): CEST (GMT +2) (UTC+2)
Ngôn ngữ bản xứ: Tiếng Valencia
Tọa độ: 38°50′5″B 0°29′51″T﻿ / ﻿38,83472°B 0,4975°T﻿ / 38.83472; -0.49750
Năm mật độ dân số: 2006
Atzeneta d'Albaida (tiếng Tây Ban Nha: Adzaneta de Albaida) là một đô thị ở comarca Vall d'Albaida, tỉnh Valencia, cộng đồng Valencia, Tây Ban Nha.
Các công trình nổi bật

Nhà thờ San Juan Bautista (thế kỷ 18)
Hermitage of Cristo del Calvario.
Nevera de Dalt.
Nevera de Baix
Tarsiiformes

| Tarsiiformes |
| --- | --- |
Thời điểm hóa thạch: 56–0 triệu năm trước đây  TiềnЄ Є O S D C P T J K Pg N      Hậu Paleocene tới nay
Khỉ lùn Tarsier, thành viên còn sống sót của cận bộ này
Phân loại khoa học
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Chordata
Lớp (class): Mammalia
Bộ (ordo): Primates
Phân thứ bộ (infraordo): Tarsiiformes Gregory, 1915
Các họ
 Xem bài
Thứ bộ Linh trưởng bậc thấp hay còn gọi là khỉ lùn hay khỉ bậc thấp (Danh pháp khoa học: Tarsiiformes) là một thứ bộ của Bộ Linh trưởng bao gồm một nhóm các loài linh trưởng mà phạm vi sinh sống từng dao động trên khắp châu Âu, Bắc Phi, châu Á và Bắc Mỹ mà ngày nay phần lớn chúng đã tuyệt chủng, chỉ còn có các loài còn sinh tồn đều được tìm thấy trong những hòn đảo của khu vực Đông Nam Á. Khỉ trố hay còn gọi là Khỉ lùn Tarsier (Họ Tarsiidae) là những thành viên duy nhất còn sống của phân thứ bộ này.
Tổng quan > Thành viên

Ngoài họ Tarsiidae còn sống đến ngày này, phân thứ bộ này cũng bao gồm các loài tarsius eocaenus tuyệt chủng từ thế Eocen và tarsius thailandicus từ thế Miocen. Hai chi tuyệt chủng, Xanthorhysis và Afrotarsius, được coi là gần thân nhân của khỉ lùn tarsier sống và thường được phân loại trong bộ Tarsiiformes, với các cựu nhóm lại trong họ Tarsiidae và sau này được liệt kê như incertae sedis (loài không xác định). Omomyids thường được coi là đã tuyệt chủng, hoặc thậm chí tổ tiên, của khỉ lùn tarsier sống và thường được phân loại trong cận bộ Tarsiiformes.
Tổng quan > Mở rộng

Các động vật linh trưởng hóa thạch khác, trong đó bao gồm Microchoeridae, Carpolestidae, và Simuliidae, đã được đưa vào phân loại này, mặc dù các bằng chứng hóa thạch đang còn được tranh luận. Simuliidae cũng được phân loại theo các Simiiformes infraorder (với khỉ và khỉ không đuôi). Tương tự như vậy, Carpolestidae thường được phân loại trong trật tự plesiadapiformes, rất gần, tuyệt chủng tương đối của các loài linh trưởng. Sự phân loại này mâu thuẫn nằm ở trung tâm của cuộc tranh luận về quá trình tiến hóa động vật linh trưởng.
Ngay cả các vị trí của Tarsiiformes trong thuộc phân bộ Haplorhini (với những con khỉ không đuôi và vượn ") vẫn được bàn cãi. Nói chung, việc chấp nhận thành viên của phân bộ infraorder này bao gồm khỉ lùn tarsier còn sống, omomyids tuyệt chủng, hai tuyệt chủng chi thạch, và hai loài hóa thạch tuyệt chủng trong chi tarsius. Như haplorhines, chúng có liên quan chặt chẽ hơn với khỉ và vượn hơn các loài linh trưởng strepsirrhine, trong đó bao gồm vượn cáo, galagos, và lorises.
Loài khỉ Tarsier có một số đặc điểm hình thái khác thường. Tổ tiên của chúng bị mất lớp tapetum lucidum giúp phản xạ và khuếch đại ánh sáng. Vì thế, để bù đắp cho thiếu sót này, Tarsier phải phát triển đôi mắt lớn hơn, to gần bằng bộ não của chúng, cho phép chúng quan sát tốt trong đêm, vì đôi mắt quá lớn, nên chúng không thể liếc nhìn được, mà phải xoay cả đầu nếu muốn nhìn một thứ gì đó ở hai bên. Chúng xoay đầu tương tự như loài cú và có thể xoay được đầu được một vòng 360 độ.
Phân loại

Bộ Linh trưởng (Primates)
Phân bộ Strepsirrhini: Gồm vượn cáo, các loài cu li, và galagos
Phân bộ Haplorhini
Cận bộ Simiiformes: khỉ và vượn
Cận bộ Tarsiiformes
† Họ Omomyidae
Họ Tarsiidae: khỉ lùn tarsier
† Chi Afrotarsius
† Chi Xanthorhysis
Chi Tarsius
Chi Cephalopachus
Chi Carlito
Sách tham khảo

Groves, C.P. (2005). "Order Primates". In Wilson, D.E.; Reeder, D.M. Mammal Species of the World: A Taxonomic and Geographic Reference (3rd ed.). Johns Hopkins University Press. pp. 111–184. ISBN 978-0-8018-8221-0. OCLC 62265494.
Gunnell, G.; Rose, K. (2002). "Tarsiiformes: Evolutionary History and Adaptation". In Hartwig, W.C. The Primate Fossil Record. Cambridge University Press. ISBN 0-521-66315-6.
Nowak, R.M. (1999). Walker's Mammals of the World (6th ed.). Johns Hopkins University Press. pp. 94–97. ISBN 0-8018-5789-9.
McKenna, M.C., and Bell, S.K. 1997. Classification of Mammals Above the Species Level. Columbia University Press, New York, 337–340 pp. ISBN 0-231-11013-8
Simons, E.L. (2003). "The Fossil Record of Tarsier Evolution". In Wright, P.C.; Simons, E.L.; Gursky, S. Tarsiers: past, present, and future. ISBN 978-0-8135-3236-3.
Beard, C. (2002). "Basal Anthropoids". In Hartwig, W.C. The Primate Fossil Record. Cambridge University Press. ISBN 0-521-66315-6.
Fleagle, J. G. 1999. Primate Adaptation and Evolution. San Diego, Academic Press.
Ankel-Simons, F. (2007). Primate Anatomy (3rd ed.). Academic Press. p. 96. ISBN 0-12-372576-3.
Groves, C.; Shekelle, M. (2010). "The Genera and Species of Tarsiidae" (PDF). International Journal of Primatology 31 (6): 1071–1082. doi:10.1007/s10764-010-9443-1.
Chú thích

↑  Groves, C. P. (2005). “Order Primates”.  Trong Wilson, D. E.; Reeder, D. M (biên tập). Mammal Species of the World: A Taxonomic and Geographic Reference (ấn bản thứ 3). Johns Hopkins University Press. tr. 111–184. ISBN 978-0-8018-8221-0. OCLC 62265494.
1 2  Gunnell, G.; Rose, K. (2002). “Tarsiiformes: Evolutionary History and Adaptation”.  Trong Hartwig, W.C. (biên tập). The Primate Fossil Record. Cambridge University Press. ISBN 0-521-66315-6.
↑  Nowak, R.M. (1999). Walker's Mammals of the World (ấn bản thứ 6). Johns Hopkins University Press. tr. 94–97. ISBN 0-8018-5789-9.
Juana III của Navarra

| Juana III của Navarra Jeanne III de Navarre/Juana III de Navarra |
| --- | --- |

Nữ vương  Navarra
Trị vì: 25 tháng 5, 1555 - 9 tháng 6, 1572
Tiền nhiệm: Enrique II 
Kế nhiệm: Enrique III 
Thông tin chung
Sinh: 7 tháng 1, 1528 Saint-Germain-en-Laye, Yvelines
Mất: 9 tháng 6, 1572(1572-06-09) (44 tuổi) Paris, Vương quốc Pháp
Phu quân: William, Công tước Jülich-Cleves-Berg Antoine, Quốc vương xứ Navarra
Hậu duệ: Henri IV, Quốc vương nước Pháp  Catherine, Công nương Loraine
Thân phụ: Enrique II của Navarra 
Thân mẫu: Marguerite xứ Angoulême
Tôn giáo: Huguenot
Đối với các định nghĩa khác, xem Juana của Navarra.
Juana III của Navarra (7 tháng 1, 1528 – 9 tháng 6, 1572), còn được gọi là Jeanne III d'Albret hoặc Juana de Albret, là Nữ vương của Vương quốc Navarra từ năm 1555 đến khi qua đời, tổng cộng 17 năm. Bà là vợ của Antoine de Bourbon, Công tước Vendôme, và là mẹ của Henri IV của Pháp, người lập ra Nhà Bourbon.
Bà được biết đến như một vị lãnh tụ tinh thần của nhóm Huguenot nước Pháp, có vai trò to lớn trong cuộc Chiến tranh tôn giáo Pháp.
Tiểu sử

Jeanne chào đời tại Saint-Germain-en-Laye, Yvelines vào ngày 7 tháng 1 năm 1528, là con gái của Quốc vương Enrique II của Navarra và Vương hậu Marguerite xứ Angoulême. Marguerite là chị của François I của Pháp, do đó Jeanne lớn lên trong triều đình Pháp. Ở tuổi lên 2, người cậu Francois đã đưa Jeanne đến Château de Plessis-lèz-Tours trong Loire Valley (Touraine), sống tách khỏi cha mẹ của bà. Jeanne thụ hưởng một nền giáo dục hoàn hảo, được giám hộ bởi Nhà nhân chủng học Nicholas Bourbon. Karl V, Hoàng đế La Mã Thần Thánh đã yêu cầu hứa hôn bà với con trai của ông, Felipe để giải quyết những vấn đề với Vương quốc Navarra.
Năm 1541, ở tuổi 13, Quốc vương François của Pháp gả bà cho Phú gia Wilhelm, Công tước xứ Jülich-Kleve-Berg, em trai của Anna xứ Kleve, vợ thứ tư của Henry VIII của Anh; nhưng cuộc hôn nhân vì chính trị này bị hủy bỏ bốn năm sau đó.
Năm 1547, sau khi François qua đời và Henri II lên kế vị, Juana kết hôn với Antoine de Bourbon, người sẽ thừa kế ngai vàng Pháp nếu Nhà Valois bị tuyệt tự. Buổi hôn lễ diễn ra ngày 20 tháng 10, năm 1548 tại Moulins, Bourbonnais. Cuộc hôn nhân đã hợp thức hóa công cuộc thống nhất các miền đất địa phương thuộc miền Bắc và miền Nam nước Pháp.
Nữ vương của Navarra

Không giống nước Pháp, chiếu theo Luật Salic chỉ có nam giới mới có quyền thừa kế ngôi Vương, Vương quốc Navarra chấp nhận quyền thừa kế cho nữ giới. Năm 1555, Enrique II của Navarra qua đời, Juana và chồng kế vị để trị vì Vương quốc. Navarra là một vương quốc nhỏ nằm vắt ngang rặng Pyrenees. Năm 1512, phần đất phía nam của vương quốc bị sáp nhập vào Tây Ban Nha. Tuy nhiên, triều đình cũng sở hữu những lãnh thổ khác bao gồm Béarns kế cận Navarra.
Giống mẫu thân Marguerite xứ Angoulême, người có chủ trương cải cách từ bên trong Giáo hội, và có thiện cảm với những người Huguenot, Juana dùng lãnh thổ của Vương quốc làm nơi ẩn náu cho những người Huguenot đang bị bách hại. Ngay trong năm đầu trị vì, Juana triệu tập một hội nghị gồm các mục sư Huguenot đang bị bao vây, sau đó bà công bố đức tin Kháng Cách (theo thần học Calvin) là quốc giáo của vương quốc.
Sự tranh chấp quyền lực giữa phe Công giáo và phe Huguenot nhằm nắm quyền kiểm soát triều đình và cả nước Pháp bùng nổ thành Chiến tranh Tôn giáo Pháp năm 1562. Antoine de Bourbon chọn theo phe Công giáo, nhưng bị thiệt mạng do bị thương trong lúc ông tham gia cuộc bao vây Rouen. Con trai của Jeanne, Henri, nay trở thành nhân vật số một trong thứ tự kế thừa ngôi báu nước Pháp. Dù được rửa tội (báp têm) theo nghi thức Công giáo Rôma, Henri được mẹ giáo dưỡng trong đức tin Kháng Cách.
Năm 1567, chiến tranh tái phát, Jeanne phải đến tị nạn tại La Rochelle, thành lũy của người Kháng Cách. Ở đó, bà chỉ huy những cuộc đàm phán tìm kiếm hòa bình. Đến năm 1570, diễn ra việc dàn xếp cuộc hôn nhân giữa Henri và Marguerite của Pháp. Jeanne từ trần tại Paris hai tháng trước khi cử hành hôn lễ. Nhiều lời đồn đại vào lúc ấy cho rằng Caterina de' Medici, mẹ của cô dâu, đã đầu độc bà.