Linh đồng chuyển thế
Lịch sử truyền thừa

Ngôi vị Phật sống đã tồn tại từ cả ngàn năm khi Phật giáo Tây Tạng ra đời từ sự kết hợp giữa Phật giáo Ấn Độ, Phật giáo Trung Hoa với một số tôn giáo địa phương. Phật giáo kết hợp với một số tôn giáo bản địa đã dần dần hình thành nên môn phái Phật giáo mang đặc điểm riêng của vùng và được gọi là Tạng truyền Phật giáo (hoặc còn có các tên gọi khác như Tây Tạng Phật giáo, Tạng ngữ hệ Phật giáo hoặc Lạt Ma giáo). Tạng truyền Phật giáo gồm ngũ giáo phái chủ yếu là Ninh mã phái (Hồng giáo), Cát đương phái (Hắc giáo), Cát cử phái (Bạch giáo), Tát già phái (Hoa giáo) và Cách lỗ phái (Hoàng giáo). Một trong những đặc điểm của Tạng truyền Phật giáo là thực hành chế độ Phật sống truyền thế tức là Hoạt Phật truyền thế). Phật sống truyền thế là một tập tục chỉ có riêng của Phật giáo Tây Tạng. Tập tục này xuất hiện ở Tây Tạng vào khoảng thế kỷ thứ XIII do giáo phái Cát cử (Bạch giáo) định chế ra, sau đó được tất cả các giáo phái Phật giáo ở Tây Tạng phỏng theo mà áp dụng cho giáo phái mình.
Tập tục Phật sống truyền thế được lập ra căn cứ vào giáo lý "Tọa hóa độ sinh" (đức Phật tái thế) của Đức Phật Thích Ca. Theo giáo lý này thì khi Đức Phật (tức người đứng đầu giáo phái) viên tịch (chết đi) sẽ đầu thai và mang hình hài một đứa trẻ nào đó (gọi là linh đồng). Hình tượng này bắt nguồn từ thuyết tái sinh của đạo Phật, theo đó, con người có thể đầu thai, sống luân hồi (Samsara) qua nhiều kiếp trầm luân. Vị lãnh đạo Phật giáo Tây Tạng chính là Đức Phật mượn thân xác con người để hiện hữu nơi trần thế, cứu độ chúng sinh. Khi thân xác chết đi, Đức Phật sẽ tái thế vào một thân xác khác, hóa thân vào hình hài một đứa trẻ nào đó, gọi là linh đồng. Các Phật tử là phải tìm ra được linh đồng là hiện thân của vị Phật sống này để tấn phong. Lạt Ma giáo cho rằng, sau khi Phật sống chết, linh hồn sẽ đầu thai truyền thế, tiếp tục một đời Phật sống nữa, đứa trẻ được truyền gọi là "Linh đồng" và tập tục Phật sống truyền thế cùng chế độ Phật sống truyền thế này về sau được kéo dài đến nay.
Vào thời nhà Thanh (từ tộc chủ Hoàng Thái Cực) đã thực hiện việc cai trị Tây Tạng một cách toàn diện, hữu hiệu, triệt để. Triều đình nhà Thanh sách phong Đạt Lai, Ban Thiền, cử đại thần thường trú và quân đội quốc gia đồn trú lâu dài ở Tây Tạng, xác lập chế độ rút thăm bát vàng (Kim bình xiết thiêm) cho các Phật sống truyền đời, tập trung hình thành các chính sách cai trị của chính phủ trung ương ở vùng dân tộc ở biên cương. Trong đó, Đạt Lai, chế độ rút thăm bát vàng truyền đời Ban Thiền đã có ảnh hưởng sâu rộng, cho tới nay vẫn phát huy tác dụng chính trị, tôn giáo. Trước năm 1792 thì việc xác định "linh đồng" chỉ là sự chọn lựa của những vị chức sắc Phật giáo của môn phái đó, việc này dẫn đến những việc làm sai trái như có những trường hợp do mối quan hệ gia đình họ hàng thân thiết mà người ta đã lựa chọn "linh đồng" là người của gia tộc mình, như trường hợp Đạt Lai Trát Tất Khắc của vùng Nội Mông đã "tiến cử linh đồng" là con của Vương Công gia (một người họ hàng với mình).
Có trường hợp sau khi Phật sống Triết Bố Tôn Ban viên tịch thì tộc trưởng Phúc Tấn (là người có quyền chọn linh đồng) đã chỉ vào bụng vợ đang có mang và bảo: đó là linh đồng truyền thế. Nhưng đến khi sinh ra lại là con gái nênviệc này đã sinh ra chuyện thị phi trong cả giáo phái. Những chuyện tiêu cực tương tự như vậy là không hiếm. Vì vậy năm 1792, Vua Càn Long đã ra một chỉ dụ Chế ra một bình làm bằng vàng tặng cho Tây Tạng. Khi tiến hành lễ chọn Phật sống thì viết tên của tất cả những người được lựa chọn, tên mỗi người được viết vào một cái thẻ đặt vào bình vàng. Sau đó sẽ rút thẻ để xác định "linh đồng truyền thế". Tất nhiên việc này cũng không thể xóa bỏ hoàn toàn tệ nạn đã nêu, nhưng dù sao cũng làm giảm đi những điều tai tiếng. Từ năm 1949, Tây Tạng trở thành một khu tự trị của nước Trung Hoa mới thì chính quyền Trung ương thừa nhận những nghi lễ của các giáo phái Phật Tạng, trong đó có nghi lễ Phật sống truyền thế, chính quyền khu tự trị Tây Tạng dựa vào tập tục "Tạng truyền Phật giáo hoạt phật truyền thế" để ra thông báo về quyết định phê chuẩn việc tìm vị Hoạt Phật mới. Tranh cãi nổ ra vào năm 1995 khi Đạt Lai Lạt Ma thứ 14 tuyên nhận một cậu bé 6 tuổi tên Gedhun Choekyi Nyima là Ban Thiền Lạt Ma thứ 11 nhưng cậu bé này sau đó đã mất tích và chính quyền Trung Quốc chọn Gyaltsen Norbu làm Ban Thiền Lạt Ma thứ 11.