Napoli
Quy hoạch đô thị

Trong số các đại lộ quan trọng và quảng trường chính của Napoli, chắc chắn có những con đường đặc trưng nhất định hình nên danh tính của thành phố được gọi là decumanus trong tiếng Latinh (số nhiều decumani) – những con đường theo hướng đông-tây trong một thành phố được quy hoạch đô thị bởi người La Mã. Ba đại lộ decumanus của Neapolis bao gồm:
Decumanus Superior (tiếng Ý: Decumano Superiore, nghĩa là Đại lộ Đông-Tây Thượng) ngày nay là các con phố Via Sapienza, Via Pisanelli và Via Anticaglia
Decumanus Maior (Decumano Maggiore – Đại lộ Đông-Tây Lớn): Via dei Tribunali, đây chính là "Decumanus Maximus" – đại lộ đông tây lớn nhất của thành phố cổ Neapolis.
Decumanus Inferior (Decumano Inferiore – Đại lộ Đông-Tây Hạ) hay còn gọi là Via Spaccanapoli (đường phân tách Napoli), bao gồm Via Benedetto Croce và Via San Biagio dei Librai.
Những con đường cốt yếu này xuyên suốt phố cổ trung tâm lịch sử và đi qua một loạt các địa danh và quảng trường quan trọng của Napoli, như San Gregorio Armeno, Quảng trường Tân Giê-su, Quảng trường Bellini, Quảng trường Thánh Đa Minh Cả, công trường Corpo di Napoli, quảng trường Thánh Gaetano và một loạt các di tích khác.
Khu phố Tây Ban Nha, Napoli
Quảng trường Thị chính () và Nhà ga Hàng hải Napoli
Suốt nhiều thế kỷ ở Napoli có lệnh cấm tuyệt đối xây dựng các công trình kiến ​​trúc mới bên ngoài các bức tường thành cho đến khi phó vương Toledo đến thành phố vào thế kỷ 16 – đánh dấu bước ngoặt thay đổi lớn cho bộ mặt của Napoli, tiến hành tái cấu trúc và mở rộng gấp đôi diện tích bề mặt đô thị và kết nối cả 3 tòa lâu đài lại với nhau. Via Toledo khởi thủy là con đường men dọc theo rìa bên ngoài tường thành, đã được xây nên hoàn toàn mới vào năm 1536 và ngay lập tức nảy sinh ra cảm giác tích trữ những không gian mới cho thành phố. Khu phố Tây Ban Nha được xây dựng trên khoảng không gian mới này, có cấu trúc hệ thống mạng lưới đặc trưng, trải theo sườn đồi Vomero từ trên cao (Lâu đài Sant'Elmo) xuống bên dưới (phố Toledo) bao gồm 18 con đường đổ dốc giao với 12 con phố cắt ngang. Hiện nay khu phố Tây Ban Nha là một phần nằm trong quần thể di sản UNESCO của Napoli. Đặc biệt các bậc thang thắng cảnh đã đề cập phần trên cũng đóng vai trò hình thành nên yếu tố đặc trưng trong quy hoạch đô thị của thành phố Napoli.
Trong các thế kỷ tiếp theo, thành phố tiếp tục mở rộng địa giới của mình về phía đồi Capodimonte hướng đông bắc và khu bờ biển Riviera di Chiaia hướng tây nam. Một số phần của các bức tường thành đã bị phá bỏ để giảm tắc nghẽn đô thị. Đường dọc bờ biển Via Caracciolo có từ cuối thế kỷ 19 thay thế khu vực bãi biển ngăn cách giữa Biệt thự Hoàng gia (ngày nay là Villa Communale) với bờ biển Chiaia và hiện tại trở thành một khu vực hoàn toàn dành cho người đi bộ. Việc xây dựng đại lộ Corso Napoleone nối hai cung điện hoàng gia được Joseph Bonaparte thông qua, tạo sự nối dài thêm cho Via Toledo. Ngoài ra, ông còn thiết lập địa chính đô thị và chuyển các dòng tu thành các căn hộ dân sự hoặc công sở. Thời Joachim Murat đánh dấu chương trình cải cách đô thị sâu sắc, sáp nhập các ngôi làng xung quanh vào Napoli. Murat giải phóng mặt bằng cho Công trường Cung điện mà ngày nay tạo nên quảng trường Plebiscito, nhằm mục đích biến nơi đây trở thành một diễn đàn và một tòa nhà dân sự hoành tráng có dạng hình vòng cung sẽ ở vị trí đối diện với Cung điện Hoàng gia. Khi nhà Bourbon khôi phục lại quyền lực, hành động đầu tiên là hoàn thành quảng trường Plebiscito mà người Pháp đã bỏ dở và chuyển đổi tòa nhà dân sự thành Nhà thờ Phanxicô Paola theo kiến trúc đền Pantheon của Roma để làm đẹp mỹ quan đô thị cũng như che khuất khu đồi Pizzofalcone ở phía sau.
Sau khi thống nhất nước Ý, nhà Savoia tiếp tục xây dựng và mở rộng Via Duomo, Corso Vittorio Emanuele (đường vành đai đầu tiên ở châu Âu) và quy hoạch các khu phố mới ở phía Tây nơi có mật độ dân số thấp hơn, nằm ở những nơi lành mạnh và có tầm nhìn đẹp toàn cảnh thành phố, dành cho giai cấp tư sản giàu có; và phía đông với những khu dân cư khét tiếng dành cho các giai cấp công nhân và vô sản quần chúng. Khu công nghiệp được phát triển về phía đồng bằng Bagnoli, ngày nay là một khu khảo cổ học công nghiệp. Dự án đầy tham vọng nhất là Risanamento dẫn đến việc phá hủy các khu phố nổi tiếng và các tòa nhà cũ, theo hệ thống quy hoạch hiện đại theo kiểu ô bàn cờ, xây dựng Corso Umberto I tạo thành huyết mạch cơ bản của thành phố nối Quảng trường Garibaldi với Quảng trường Bovio. Ngoài ra, sự can thiệp đô thị cũng thúc đẩy ý tưởng tạo ra hai tuyến tàu đường sắt leo núi lâu đời nhất: là tuyến Chiaia và tuyến Montesanto, kết nối phường Vomero non trẻ với trung tâm lịch sử. Mặc dù việc cải tạo nhằm giải quyết các vấn đề quy hoạch đô thị, nó thực sự làm xấu đi các vấn đề xã hội cũng như hy sinh các di tích có giá trị lịch sử to lớn như việc phá hủy tu viện Thánh Pietro ad Aram, tu viện Thánh Agostino Zecca và các tòa nhà khác.
Trong 20 năm thời Phát xít diễn ra sự lột xác và công nghiệp hóa mạnh mẽ, nâng cấp kiến trúc và tái tổ chức phân chia hành chính, nhằm biến Napoli thành "Đế chế cảng" với vị trí đắc địa trong tuyến giao thông hàng hải quốc tế cũng như bệ phóng xâm lược thuộc địa, thành phố đã mở rộng diện tích hơn gấp đôi và dân số tăng 2/3. Sau thế chiến, công cuộc tái thiết đã diễn ra rất lâu. Việc xây dựng dày đặc đến mức bảo hòa tại các ngọn đồi đã đảo lộn cảnh quan thành phố và làm giảm quỹ không gian cho cây xanh, các công trình xã hội hóa và tạo ra một mạng lưới đường xá không đáp ứng đầy đủ. Khi hiện tượng đổ dồn sống tại trung tâm được hạ nhiệt, ý tưởng kết nối các vùng ngoại ô với giao thông công cộng, bao gồm cả dự án sơ bộ về tàu điện ngầm diễn ra vào những năm 70 cũng như xây dựng các tòa nhà mới ở các phường ngoại ô phía bắc như Scampia và Secondigliano. Bắt đầu từ năm 1996 đến những năm 2010, cách bố trí và tính hiệu dụng của thành phố đã thay đổi hoàn toàn nhờ vào việc xây dựng những Nhà ga Nghệ thuật mang tính biểu tượng, trong đó có công trình nhà ga metro kết hợp sử dụng nhiều tác phẩm nghệ thuật hiện đại được thiết kế khá hoành tráng, nhanh chóng trở thành những điểm thu hút du khách của thành phố. Hơn nữa, trong quá trình đào hầm cần thiết cho việc xây dựng hệ thống tàu điện ngầm, nhiều phát hiện khảo cổ và lịch sử đã được phát hiện và khai quật.