Gia Long
Chính sách và cai trị > Chính sách thuế khóa

Dưới thời Gia Long, việc thu thuế được tổ chức lại, phân ra nhiều thứ thuế kèm theo các chính sách quản lý và miễn trừ thích hợp. Thứ thuế quan trọng đầu tiên là thuế điền (hay thuế ruộng, thuế tính trên ruộng): ruộng được chia làm 4 hạng chịu 3 mức thuế khác nhau qua hình thức nộp thóc:
| Loại ruộng | Thuế (thăng thóc) |
| --- | --- |
Nhất đẳng: 20
Nhị đẳng: 15
Tam đẳng: 10
Đồng niên: 10

Loại thuế thứ hai là thuế đinh (thuế thân), đánh theo từng địa phương, tính theo từng suất đồng niên. Ban đầu triều Gia Long còn có cả việc phân biệt cả cư dân chính hộ (dân cư trú lâu) và khách hộ (dân từ nơi khác đến cư trú) khi tính thuế; nhưng lệ này về sau không được duy trì:
| Vùng | Thuế thân | Mân tiền | Điệu tiền | Cước mễ |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Nghệ An ra đến nội ngoại Thanh Hóa | 1 quan 2 tiền | 1 tiền | không có | 2 bát |
| Năm nội trấn Bắc thành và phủ Phụng Thiên | 1 quan 2 tiền | 1 tiền | 6 tiền | 2 bát |
| Sáu ngoại thành trấn Bắc thành | 6 tiền | 1 tiền | 3 tiền | 1 bát |

Ngoài hai loại thuế trên còn có thuế sản vật. Thuế sản vật thường đi kèm với các ưu đãi miễn giảm các loại thuế khác, ví dụ về một số loại thuế sản vật:
| Vùng quế | Mức thuế (nộp theo đồng niên) |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Nghệ An | 120 cân |  |  |  |  |  |
| Thanh Hóa | 70 cân |  |  |  |  |  |
Sau khi nộp sẽ được giảm trừ thuế đinh.  Nếu tìm được cây quế phải báo quan làm giấy để đẵn mới hợp pháp. Quan sẽ lấy 1 nửa, dân 1 nửa.
| Thuế | Mức thuế |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Đồng niên | 8 lạng |  |  |  |  |  |
Đánh vào người đi lấy yến ở các đảo hạt Quảng Nam.  Sau khi nộp sẽ miễn việc binh lính.
Ngoài các thứ thuế trên, còn có các loại thuế: thuế sâm, thuế hương, thuế chiếu, thuế gỗ, thuế từ việc cho phép khai thác mỏ đều có quy định riêng, thường tiền thuế sẽ nộp bằng tiền hay là bằng sản vật.
Việc thu thuế sẽ theo các định kỳ được gọi là các vụ thuế chia theo các vùng:
| Vùng | Vụ thuế |
| --- | --- |
Bình Thuận ra tới Quảng Bình: tháng 4 đến tháng 7
Nghệ An ra đến ngoài Thanh Hóa và các trấn ở Bắc thành: 2 vụ: tháng 4 đến tháng 6; tháng 10 đến tháng 11

Thuế sẽ được giảm nếu địa phương gặp thiên tai địch họa dựa theo mức độ thiệt hại. Ngoài ra, nếu nhà nào có người đi làm đường, đào sông, xây thành... cũng được giảm thuế. Nếu đã nộp thuế sản vật thì miễn thuế đinh, thuế dành cho các thương thuyền nước ngoài cũng được định lại: cứ dựa trên kích thước thuyền mà đánh thuế nhiều hay ít. Để tạo cơ sở tính thuế, cùng với điền bạ (để quản lý ruộng đã nêu) dân chúng được quản lý qua sổ đinh bạ: 5 năm làm một lần mọi người từ thường dân tới quan lại từ 18 tuổi đến 59 tuổi đều phải được thống kê vào sổ đinh.
Nhìn chung, thuế khóa mà người dân phải chịu vào thời Gia Long nặng hơn so với thời nhà Tây Sơn. Thời vua Quang Trung, nhà Tây Sơn chỉ giữ lại thuế đinh 1 quan 2 tiền, bỏ hẳn thuế điệu, đến thời Gia Long thì người dân phải đóng thêm 3 tiền hoặc 6 tiền thuế điệu, cộng thêm 1 hoặc 2 bát gạo. Một giáo sĩ người Pháp tên Guérard nhận xét rằng Gia Long đánh thuế quá nặng lên dân chúng: "Vua Gia Long bóp nặn dân chúng bằng đủ mọi cách, sự bất công và lộng hành làm cho người ta rên xiết hơn cả ở thời Tây Sơn; thuế má và lao dịch thì tăng lên gấp ba". Đối với miền núo, Gia Long ban hành các loại thuế đánh vào lâm thổ sản ở vùng này, làm cho "dân Man quanh năm nộp thuế không lúc nào rỗi, hậu quả là "dân phải nhặt củ rau và quả ở núi để ăn cho no bụng".
Chính vì việc tăng thuế khóa quá nặng so với thời Tây Sơn nên dân chúng rất bất bình, góp phần tạo nên nhiều cuộc khởi nghĩa chống nhà Nguyễn vào thời Gia Long và tâm lý hoài niệm triều Tây Sơn của người dân Việt Nam trong thế kỷ 19.