stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Lực đàn hồi
Giới hạn đàn hồi

Khi độ biến dạng lớn đến một giá trị nào đó thì lực đàn hồi không xuất hiện nữa và ta gọi giá trị này là giới hạn đàn hồi, nếu vượt quá mức giới hạn đàn hồi đó, lúc đó vật bị biến dạng sẽ không thể trở về được hình dạng ban đầu, sau khi không chịu được tác động làm biến dạng.
1/ Lực đàn hồi
Biến dạng đàn hồi là những biến dạng có khả năng khôi phục lại hình dạng ban đầu khi chưa có lực tác dụng vào. Lực xuất hiện khi vật bị biến dạng có tác dụng khôi phục lại hình dạng ban đầu gọi là lực đàn hồi. Lực đàn hồi có điểm đặt vào vật bị biến dạng, cùng phương, ngược chiều có độ lớn bằng độ lớn của lực tác dụng tại thời điểm xuất hiện. Khi lực tác dụng vào vật quá lớn vật mất khả năng khôi phục lại hình dạng ban đầu ta nói lực tác dụng vượt qua giới hạn đàn hồi của vật liệu. Lực đàn hồi của lo xo xuất hiện ở cả hai đầu của lò xo và tác dụng vào vật tiếp xúc với nó làm biến dạng.
2/ Lực đàn hồi của lò xo:
Một lò xo treo thẳng đứng khối lượng không đáng kể, chiều dài ban đầu của lò xo khi chưa biến dạng là lo; Treo vào lò xo một vật nặng có khối lượng m khi đó chiều dài của lò xo là l. Độ biến dạng của lò xo là Δl=l - lo
Treo thêm các quả nặng có khối lượng giống nhau người ta nhận thấy rằng ứng với vật có khối lượng m lò xo biến dạng một đoạn là Δl; khi khối lượng của vật treo là 2m thì lò xo biến dạng một đoạn là 2Δl …
Gia tốc trọng trường là không đổi, lực tác dụng vào lò xo là trọng lực P=mg, theo định luật III Newton ta có Fđh=P => độ lớn của lực đàn hồi tỉ lệ thuận với độ biến dạng Δl của lò xo. Tiến hành thí nghiệm tương tự với trường hợp lò xo bị nén.
Đặc điểm của lò xo là độ biến dạng của lò xo càng lớn thì lực đàn hồi càng lớn và ngược lại.
Cách tính độ biến dạng của lò xo: l-lo.
- Trong đó: l là chiều dài khi biến dạng của lò xo và lo là chiều dài tự nhiên của lò xo.
Định luật Húc (Hooke): Trong giới hạn đàn hồi, lực đàn hồi của lò xo tỉ lệ thuận với độ biến dạng của lò xo
Biểu thức định luật Húc (Hooke)
Fđh=k|Δl|
Trong đó
k: hệ số đàn hồi hay độ cứng của lò xo (N/m)
Fđh: lực đàn hồi (N)
Δl=l - lo: độ biến dạng của lò xo (m)
Δl > 0: lò xo chịu biến dạng giãn
Δl < 0: lò xo chịu biến dạng nén
3/ Lực đàn hồi của sợi dây (lực căng dây)
Khi một sợi dây bị kéo căng nó sẽ tác dụng lên hai vật gắn với đầu dây. Trong trường hợp này lực đàn hồi được gọi là lực căng dây. Lực căng dây có điểm đặt và hướng giống như lực đàn hồi.
4/ Chú ý
Đối với các mặt tiếp xúc bị biến dạng khi ép vào nhau thì lực đàn hồi có phương vuông góc với mặt tiếp xúc.
Ứng dụng của lực đàn hồi

Lực đàn hồi là cơ sở để tạo ra lực kế và các cân lò xo. Nó còn được ứng dụng để xác định khối lượng ở trạng thái không trọng lượng.
Một số ví dụ về biến dạng đàn hồi
Xem Thêm

Lực
một loại vật liệu chịu biến dạng đàn hồi uốn cong, lực đàn hồi có xu hướng lấy lại hình dạng ban đầu cho vật​
Lò xo bị biến dạng đàn hồi nén, lực đàn hồi xuất hiện có xu hướng kéo giãn lò xo trở lại hình dạng ban đầu
Callispa impressa

| Callispa impressa> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Coleoptera
Họ (familia): Chrysomelidae
Chi (genus): Callispa
Loài (species): C. impressa
Danh pháp hai phần
Callispa impressa Uhmann, 1942 
Callispa impressa là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Uhmann miêu tả khoa học năm 1942.
Chú thích

↑  Chrysomelidae in Synopsis of the described Coleoptera of the World ngày 13 tháng 12 năm 2008
Caprodes asper

| Caprodes asper> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Coleoptera
Họ (familia): Zopheridae
Chi (genus): Caprodes
Loài (species): C. asper
Danh pháp hai phần
Caprodes asper Pascoe, 1863 
Caprodes asper là một loài bọ cánh cứng trong họ Zopheridae. Loài này được Pascoe miêu tả khoa học năm 1863.
Chú thích

↑  Hallan, J.  (2010) Synopsis of the described Coleoptera of the World 6 juni 2010
(225270)

(225270) 2009 SF30 là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện bởi Spacewatch project ở Đài thiên văn quốc gia Kitt Peak ở Arizona, ngày 16 tháng 9 năm 2009.
Breaking

| Break Dance (Breaking) |
| --- | --- |

Một b-boy trìn diễn ở Faneuil Hall, Boston, MA.
Dòng nhạc: Nhảy Hip-hop
Nhà phát minh: N/A – Street dancers from New York City
Năm: 1970
Quốc gia:  Hoa Kỳ
Cuộc thi:  Trận chiến năm    B-Boy Summit   UK B-Boy Championships   Freestyle Session   International Breakdance Event   Red Bull BC One   We B*Girlz   R-16 Korea   Floor Wars   World B-Boy Classic
Breakdance, breaking, b-boying hoặc b-girling là điệu nhảy đường phố thuộc dòng nhảy hiphop của những bạn trẻ Mỹ gốc Phi và gốc Latinh khu South Bronx thuộc thành phố New York trong những năm đầu thập kỷ 70. Điệu nhảy này thường được nhảy theo nhạc funk hoặc hiphop đã được mix lại để kéo dài những đoạn break. Tuy còn nhiều tranh cãi nhưng đây được coi là dòng nhảy phổ biến nhất trong những dòng nhảy hiphop.
Capparis rigida

| Capparis rigida> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
Bộ (ordo): Brassicales
Họ (familia): Capparaceae
Chi (genus): Capparis
Loài (species): C. rigida
Danh pháp hai phần
Capparis rigida M.Jacobs, 1965 
Capparis rigida là một loài thực vật có hoa trong họ Capparaceae. Loài này được M.Jacobs mô tả khoa học đầu tiên năm 1965.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Capparis rigida”. Truy cập ngày 15 tháng 9 năm 2013.
Canthon coloratus

| Canthon coloratus> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Coleoptera
Phân bộ (subordo): Polyphaga
Phân thứ bộ (infraordo): Scarabeiformia
Liên họ (superfamilia): Scarabaeoidea
Họ (familia): Scarabaeidae
Chi (genus): Canthon
Loài (species): C. coloratus
Danh pháp hai phần
Canthon coloratus Schmidt, 1922 
Canthon coloratus là một loài bọ cánh cứng trong họ Bọ hung (Scarabaeidae).
Chú thích

↑  Bisby, F.A.; Roskov, Y.R.; Orrell, T.M.; Nicolson, D.; Paglinawan, L.E.; Bailly, N.; Kirk, P.M.; Bourgoin, T.; Baillargeon, G.; Ouvrard, D. (2011). “Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist”. Species 2000: Reading, UK. Truy cập ngày 24 tháng 6 năm 2014.
↑  Hallan, J. (2010) Synopsis of the described Coleoptera of the World 6 juni 2010
Luca Zidane

| 0 | 1 | 2 | 3 |
| --- | --- | --- | --- |
 Luca sau trận chung kết Champions League 2018
Thông tin cá nhân
Tên đầy đủ:  Luca Zinedine Zidane
Ngày sinh:  13 tháng 5, 1998 (26 tuổi)
Nơi sinh:  Marseille, Pháp
Chiều cao:  1,83 m
Vị trí:  Thủ môn
Thông tin đội
Đội hiện nay:  Granada CF 
Số áo:  13
Sự nghiệp cầu thủ trẻ
Năm:  Đội
2004–2018:  Real Madrid
Sự nghiệp cầu thủ chuyên nghiệp*
| Năm |  Đội |  ST |  (BT) |
| 2016–2019 |  Real Madrid B |  49 |  (0) |
| 2018–2020 |  Real Madrid |  1 |  (0) |
| 2019–2020 |  → Racing Santander (mượn) |  33 |  (0) |
| 2020–2022 |  Rayo Vallecano |  28 |  (0) |
| 2022–2024 |  SD Eibar |  77 |  (0) |
| 2024– |  Granada CF |  0 |  (0) |
Sự nghiệp đội tuyển quốc gia
| Năm |  Đội |  ST |  (BT) |
| 2014 |  U-16 Pháp |  3 |  (0) |
| 2014–2015 |  U-17 Pháp |  14 |  (0) |
| 2015–2016 |  U-18 Pháp |  6 |  (0) |
| 2016 |  U-19 Pháp |  6 |  (0) |
| 2018 |  U-20 Pháp |  1 |  (0) |
 *Số trận ra sân và số bàn thắng ở câu lạc bộ tại giải quốc gia
Luca Zinedine Zidane (sinh ngày 13 tháng 5 năm 1998), là cầu thủ bóng đá chuyên nghiệp người Pháp thi đấu ở vị trí thủ môn cho Granada CF. Anh là con trai của cựu cầu thủ bóng đá Zinédine Zidane.
Tiểu sử

Luca sinh tại Marseille, là con của nhà cựu vô địch vô địch thế giới người Pháp và hiện là huấn luyện viên của Real Madrid, Zinedine Zidane với Veronique Fernández. Anh là người thứ nhì trong 4 anh em, gồm cả Enzo, Theo, và Elyaz – tất cả đều được đào tạo từ học viện Real Madrid. Luca mang nguồn gốc Tây Ban Nha từ mẹ Pháp-Algeria từ bố.
Sự nghiệp cấp câu lạc bộ

Luca gia nhập đội trẻ của Real Madrid từ năm 6 tuổi vào năm 2004, chơi ở vị trí thủ môn., sau đó vào đội trẻ Castilla.
Cha của Luca, Zinedine Zidane là huấn luyện viên Real Madrid - và là huấn luyện viên của Luca từ những ngày đầu sự nghiệp. Luca có trận ra mắt chuyên nghiệp cho Real Madrid vào vòng cuối của mùa giải 2017–18, trong trận hòa 2–2 tại La Liga trước Villarreal ngày 19 tháng 5 năm 2018. Trong mùa giải Champions League 2017-18 mà Real Madrid giành chiếc cúp thứ 13, anh là lựa chọn thứ 3 ở vị trí thủ môn.
Anh được đem cho Racing Santander mượn vào ngày 8 tháng 7 năm 2019.
Sự nghiệp quốc tế

Sinh ra tại Pháp và có nguồn gốc Algeria và Tây Ban Nha, Luca là thành viên của các đội trẻ của Pháp. Anh có mặt trong thành phần U-17 Pháp vô địch Giải vô địch bóng đá U-17 châu Âu 2015, và Giải vô địch bóng đá U-17 thế giới 2015.
Thống kê sự nghiệp

| Câu lạc bộ | Mùa giải | Giải vô địch> Trận | Giải vô địch> Bàn | Cúp> Trận | Cúp> Bàn | Châu Âu> Trận | Châu Âu> Bàn | Tổng cộng> Trận | Tổng cộng> Bàn |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Real MadridCastilla | 2016–17 | 8 | 0 | — | — | — | — | 8 | 0 |
| Real MadridCastilla | 2017–18 | 13 | 0 | — | — | — | — | 13 | 0 |
| Real MadridCastilla | 2018–19 | 18 | 0 | — | — | — | — | 18 | 0 |
| Real MadridCastilla | Tổng cộng | 39 | 0 | — | — | — | — | 39 | 0 |
| Real Madrid | 2017–18 | 1 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 1 | 0 |
| Real Madrid | 2018–19 | 1 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 1 | 0 |
| Real Madrid | Tổng cộng | 2 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 2 | 0 |
| Tổng cộng sự nghiệp | Tổng cộng sự nghiệp | 41 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 41 | 0 |
Giải thưởng

Real Madrid
UEFA Champions League: 2017–18
U-17 Pháp
Giải vô địch bóng đá U-17 châu Âu: 2015
Cassena leyteana

| Cassena leyteana> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Coleoptera
Họ (familia): Chrysomelidae
Chi (genus): Cassena
Loài (species): C. leyteana
Danh pháp hai phần
Cassena leyteana Medvedev, 1995 
Cassena leyteana là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Medvedev miêu tả khoa học năm 1995.
Chú thích

↑  Chrysomelidae in Synopsis of the described Coleoptera of the World ngày 13 tháng 12 năm 2008
Cardamine komarovii

| Cardamine komarovii> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
Bộ (ordo): Brassicales
Họ (familia): Brassicaceae
Chi (genus): Cardamine
Loài (species): C. komarovii
Danh pháp hai phần
Cardamine komarovii Nakai, 1914 
Cardamine komarovii là một loài thực vật có hoa trong họ Cải. Loài này được Nakai mô tả khoa học đầu tiên năm 1914.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Cardamine komarovii”. Truy cập ngày 9 tháng 6 năm 2013.
Caragana franchetiana

| Caragana franchetiana> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
(không phân hạng): Rosids
Bộ (ordo): Fabales
Họ (familia): Fabaceae
Chi (genus): Caragana
Loài (species): C. franchetiana
Danh pháp hai phần
Caragana franchetiana Kom. 
Caragana franchetiana là một loài thực vật có hoa trong họ Đậu. Loài này được Kom. miêu tả khoa học đầu tiên.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Caragana franchetiana”. Truy cập ngày 5 tháng 6 năm 2013.
Callosonotatum obconicicolle

| Callosonotatum obconicicolle> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Coleoptera
Họ (familia): Cantharidae
Chi (genus): Callosonotatum
Loài (species): C. obconicicolle
Danh pháp hai phần
Callosonotatum obconicicolle Pic, 1925 
Callosonotatum obconicicolle là một loài bọ cánh cứng trong họ Cantharidae. Loài này được Pic miêu tả khoa học năm 1925.
Chú thích

↑  Hallan, J.  (2010) Synopsis of the described Coleoptera of the World 6 juni 2010
Cardamine lanceolaris

| Cardamine lanceolaris> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
Bộ (ordo): Brassicales
Họ (familia): Brassicaceae
Chi (genus): Cardamine
Loài (species): C. lanceolaris
Danh pháp hai phần
Cardamine lanceolaris Linden & Planch., 1863 
Cardamine lanceolaris là một loài thực vật có hoa trong họ Cải. Loài này được Linden & Planch. mô tả khoa học đầu tiên năm 1863.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Cardamine lanceolaris”. Truy cập ngày 9 tháng 6 năm 2013.
Caragana decorticans

| Caragana decorticans> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
(không phân hạng): Rosids
Bộ (ordo): Fabales
Họ (familia): Fabaceae
Chi (genus): Caragana
Loài (species): C. decorticans
Danh pháp hai phần
Caragana decorticans Hemsl. 
Caragana decorticans là một loài thực vật có hoa trong họ Đậu. Loài này được Hemsl. miêu tả khoa học đầu tiên.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Caragana decorticans”. Truy cập ngày 5 tháng 6 năm 2013.
Campanula forsythii

| Campanula forsythii> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
Bộ (ordo): Asterales
Họ (familia): Campanulaceae
Chi (genus): Campanula
Loài (species): C. forsythii
Danh pháp hai phần
Campanula forsythii (Arcang.) Podlech, 1965 
Campanula forsythii là loài thực vật có hoa trong họ Hoa chuông. Loài này được (Arcang.) Podlech mô tả khoa học đầu tiên năm 1965.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Campanula forsythii”. Truy cập ngày 18 tháng 6 năm 2013.
Campylandra wattii

| Campylandra wattii> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Monocot
Bộ (ordo): Asparagales
Họ (familia): Asparagaceae
Chi (genus): Campylandra
Loài (species): C. wattii
Danh pháp hai phần
Campylandra wattii C.B.Clarke 
Campylandra wattii là một loài thực vật có hoa trong họ Măng tây. Loài này được C.B.Clarke mô tả khoa học đầu tiên năm 1890.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Campylandra wattii”. Truy cập ngày 16 tháng 7 năm 2013.
Campylanthera frasei

| Campylanthera frasei> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
Bộ (ordo): Apiales
Họ (familia): Pittosporaceae
Chi (genus): Campylanthera
Loài (species): C. frasei
Danh pháp hai phần
Campylanthera frasei (Hook.) Hook., 1837 
Campylanthera frasei là một loài thực vật có hoa trong họ Pittosporaceae. Loài này được (Hook.) Hook. mô tả khoa học đầu tiên năm 1837.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Campylanthera frasei”. Truy cập ngày 17 tháng 9 năm 2013.
Campylanthus anisotrichus

| Campylanthus anisotrichus> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
(không phân hạng): Asterids
Bộ (ordo): Lamiales
Họ (familia): Plantaginaceae
Chi (genus): Campylanthus
Loài (species): C. anisotrichus
Danh pháp hai phần
Campylanthus anisotrichus (A. G. Mill.) M. Hjertson & A. G. Miller 
Campylanthus anisotrichus là một loài thực vật có hoa trong họ Mã đề. Loài này được (A.G.Mill.) Hjertson & A.G.Mill. mô tả khoa học đầu tiên năm 2000.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Campylanthus anisotrichus”. Truy cập ngày 21 tháng 8 năm 2013.
Carpesium rosulatum

| Carpesium rosulatum> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
Bộ (ordo): Asterales
Họ (familia): Asteraceae
Chi (genus): Carpesium
Loài (species): C. rosulatum
Danh pháp hai phần
Carpesium rosulatum Miq., 1866 
Carpesium rosulatum là một loài thực vật có hoa trong họ Cúc. Loài này được Miq. mô tả khoa học đầu tiên năm 1866.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Carpesium rosulatum”. Truy cập ngày 4 tháng 6 năm 2013.
Neocorynurella viridis

| Neocorynurella viridis> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Hymenoptera
Họ (familia): Halictidae
Phân họ (subfamilia): Halictinae
Tông (tribus): Augochlorini
Chi (genus): Neocorynurella
Loài (species): N. viridis
Danh pháp hai phần
Neocorynurella viridis Engel & Klein, 1997 
Neocorynurella viridis là một loài Hymenoptera trong họ Halictidae. Loài này được Engel & Klein mô tả khoa học năm 1997.
Chú thích

↑  (2008) Integrated Taxonomic Information System (ITIS) Bee Checklist 3 oktober 2008
Bryum callistomum

| Bryum callistomum> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
Ngành (divisio): Bryophyta
Lớp (class): Bryopsida
Bộ (ordo): Bryales
Họ (familia): Bryaceae
Chi (genus): Bryum
Loài (species): B. callistomum
Danh pháp hai phần
Bryum callistomum Dicks. ex With., 1801 
Bryum callistomum là một loài rêu trong họ Bryaceae. Loài này được Dicks. ex With. mô tả khoa học đầu tiên năm 1801.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Bryum callistomum”. Truy cập ngày 30 tháng 5 năm 2014.
Ancylocera sergioi

| Ancylocera sergioi> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Coleoptera
Phân bộ (subordo): Polyphaga
Liên họ (superfamilia): Cerambycoidea
Họ (familia): Cerambycidae
Chi (genus): Ancylocera
Loài (species): A. sergioi
Danh pháp hai phần
Ancylocera sergioi Monné M. L. & Napp, 2001 
Ancylocera sergioi là một loài bọ cánh cứng trong họ Cerambycidae.
Chú thích

↑  Bisby, F.A.; Roskov, Y.R.; Orrell, T.M.; Nicolson, D.; Paglinawan, L.E.; Bailly, N.; Kirk, P.M.; Bourgoin, T.; Baillargeon, G.; Ouvrard, D. (2011). “Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist”. Species 2000: Reading, UK. Truy cập ngày 24 tháng 9 năm 2012.
Bifrenaria grandis

| Bifrenaria grandis> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Monocots
Bộ (ordo): Asparagales
Họ (familia): Orchidaceae
Tông (tribus): Maxillarieae
Phân tông (subtribus): Bifrenariinae
Chi (genus): Bifrenaria
Loài (species): B. grandis
Danh pháp hai phần
Bifrenaria grandis (Kraenzl.) Garay, 1958 
Danh pháp đồng nghĩa
 Xem trong bài
Bifrenaria grandis là một loài thực vật có hoa trong họ Lan. Loài này được (Kraenzl.) Garay mô tả khoa học đầu tiên năm 1958.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Bifrenaria grandis”. Truy cập ngày 7 tháng 6 năm 2013.
Long diên hương

Bản vẽ một cục long diên hương năm 1753.
Long diên hương là một chất sáp màu xám được tạo ra trong hệ tiêu hóa của cá nhà táng. Trước đây, long diên hương được sử dụng trong ngành công nghiệp sản xuất nước hoa, nhưng ngày nay nó đã được thay thế phần lớn bằng vật liệu tổng hợp và chỉ còn được sử dụng trong một số loại nước hoa đắt tiền.
Hình thành

Long diên hương được tạo thành trong hệ tiêu hóa của cá nhà táng nhưng chính xác quá trình hình thành như thế nào thì chưa được khám phá. Khác với nhiều người tưởng, long diên hương không được nôn ra từ cá nhà táng mà được bài tiết ra cùng với phân và có mùi tương tự khi mới được thải ra. Nhiều giả thuyết cho rằng đó là chất tiết để bao bọc những thức ăn khó tiêu như răng của một số loài mực, nhưng cũng có thuyết cho rằng chất tiết này như một loại kháng sinh để làm lành những vết thương trong ruột của cá nhà táng. Long diên hương sau đó được nôn hoặc bài tiết ra ngoài hay nó thoát ra biển sau khi cá nhà táng chết và xác bị phân hủy.
Hình thành > Lịch sử và những ngộ nhận về sự hình thành

Long diên hương đã được biết đến từ thế kỷ thứ 10. Từ những báo cáo có được từ các thương gia và thủy thủ, du hành gia người Ả Rập Al-Masudi đã cho rằng long diên hương là một loại nấm mọc dưới đáy biển bị bão bứt ra khỏi gốc và trôi dạt vào bờ biển. Lý thuyết về sự hình thành này tồn tại trong 6 thế kỷ.
Người Ả Rập tin rằng long diên hương được chảy từ các con suối gần bờ biển. Trong câu chuyện cổ tích Ngàn lẻ một đêm, nhân vật Sinbad bị đắm tàu và trôi ​​dạt vào một hoang đảo, nơi đây anh ta phát hiện ra một con suối chảy ra long diên hương.
Khoảng năm 1000 CN, trong cổ thư Trung Quốc đặt tên cho chất này là long diên hương (bính âm:Lóngxiánxiāng, zh:龙 涎 香) và miêu tả nó là một loại "nước bọt của rồng", bởi vì người ta tin rằng chất này có nguồn gốc từ nước bọt của con rồng đang nằm ngủ gần biển tiết ra.
Marco Polo là người đầu tiên ghi nhận long diên hương là một chất bài tiết của cá nhà táng sau khi ông quan sát cá nhà táng nôn ra chất này trong một cuộc săn mực gần quần đảo Socotra ở Ấn Độ Dương.
Năm 1783, nhà thực vật học Joseph Banks trong một tác phẩm của mình đã mô tả những quan niệm sai lầm phổ biến về long diên hương ở Tây Âu và nguồn gốc của chất này. Ông xác định rằng nó là một sản phẩm sản sinh từ phần ruột bị phình to của một con cá nhà táng đang bệnh.
Hai nhà hóa học người Pháp, Joseph Bienaimé Caventou và Pierre Joseph Pelletier là những người đầu tiên sử dụng long diên hương làm chất nền trong nước hoa.
Tính chất vật lý

Long diên hương thường được tìm thấy ở dạng tảng, cục với nhiều kích thước và hình dạng khác nhau. Khối lượng của nó dao động từ 15 g (~½ oz) đến 50 kg (110 pound) hay thậm chí là hơn thế. Khi mới được lấy ra từ cơ thể cá nhà táng, tiền chất dạng chất béo của long diên hương có màu trắng nhợt, đôi khi điểm vài vệt đen, mềm và có mùi phân rất nặng. Sau nhiều tháng hay nhiều năm bị oxy hóa và phân hủy quang hóa (Photodegradation) ở biển khơi, tiền chất này chuyển sang màu xám đậm hay đen với một kết cấu dạng sáp và cứng giòn với hương thơm rất kỳ lạ bao gồm có mùi đất, mùi biển và mùi của động vật. Mùi của long diên hương được miêu tả giống như "một phiên bản mùi nhẹ nhàng như isopropanol mà không có mùi hắc và khó chịu".
Trong điều kiện đã "trưởng thành", long diên hương có tỉ trọng trong khoảng 0.780 và 0.926. Long diên hương có nhiệt độ nóng chảy là 100 °C (212 °F) và trở thành một chất lỏng dạng nhựa cây có màu vàng. Ở 100 °C (212 °F), long diên hương bắt đầu bay hơi, tạo thành một làn hơi có màu trắng. Long diên hương tan được trong dietyl ete và dầu.
Tính chất hóa học

Long diên hương trơ với axít. Những tinh thể ambrein màu trắng có thể được tách ra khỏi long diên hương nếu ta nung nóng long diên hương trong cồn và để nguội. oxy hóa ambrein có thể sản sinh ra ambrox và ambrinol, hai thành phần chính tạo mùi hương của long diên hương.
ambrein
ambrox
ambrinol
Ambroxan, hiện được dùng rộng rãi trong ngành sản xuất nước hoa, là một trong những chất hóa học do con người điều chế có tính chất mô phỏng theo long diên hương tự nhiên.
Sử dụng

Cũng như xạ hương, người ta biết nhiều đến long diên hương thường chủ yếu là do nó được dùng trong việc sản xuất nước hoa. Long diên hương đã từng được sử dụng để chế biến thực phẩm và đồ uống. Món ăn yêu thích của Vua Charles II của Anh đươc cho là một bữa ăn bao gồm trứng và long diên hương. Long diên hương đã bị cấm sử dụng ở nhiều quốc gia trong những năm 1970, trong đó có Hoa Kỳ, bởi vì nguồn gốc của nó là từ cá nhà táng, là một loài dễ bị tổn thương.
Người Ai Cập cổ đốt long diên hương để xông thơm, còn người Ai Cập hiện đại thì sử dụng nó trong các loại thuốc lá thơm. Trong đại dịch Cái chết Đen ở châu Âu, người ta tin rằng nếu mang theo một quả cầu long diên hương sẽ có thể giúp tránh bị lây nhiễm bởi vì họ cho mùi thơm của nó có thể xua đi chướng khí gây bệnh.
Chất này cũng từng được sử dụng như một hương liệu cho thực phẩm, và chất kích dục. Trong thời Trung cổ, người châu Âu sử dụng long diên hương như một loại thuốc chữa nhức đầu, cảm, động kinh, và các bệnh khác.
Long diên hương có giá rất cao. Giá của long diên hương vào thời điểm năm 2012 là 20 USD/gam, bằng 2/3 giá vàng.