Hoài Nam tử
Tư tưởng > Đặc điểm Tạp gia

Hoài Nam tử được coi là tác phẩm thuộc trường phái Tạp gia trong Bách gia chư tử. Cả Hán thư lẫn Tùy thư đều xếp tác phẩm này vào thể loại Tạp gia. Cùng với Lã thị Xuân Thu của Lã Bất Vi, Hoài Nam tử được xem là một trong hai tác phẩm quan trọng nhất của trường phái này. Tác phẩm này thu thập nhiều ý tưởng của Bách gia chư tử, nhưng màu sắc Đạo gia là nổi bật nhất. Hoài Nam tử thể hiện tư tưởng Hoàng Lão, lấy "Đạo" của Đạo gia làm nền tảng tư tưởng, nhấn mạnh sự "tuân theo tự nhiên", đồng thời tiếp thu tư tưởng nhân nghĩa của Nho gia và kỹ thuật cai trị của Pháp gia, từ đó tạo nên lý luận chỉ đạo chính trị thời Hán. Hoài Nam tử lấy tư tưởng Đạo gia làm nền tảng, nhưng kết hợp thêm các học thuyết khác, khiến tư tưởng của nó trở nên linh hoạt và thực tiễn hơn.
Lưu An cho rằng, lý thuyết của Đạo gia thời Tiên Tần thiếu tính thực tiễn, trong khi sự giáo hóa đạo đức của Nho gia lại không hoàn toàn phù hợp với thực tế. Vì vậy, Hoài Nam tử kết hợp tư tưởng tự nhiên của Đạo gia và lợi ích của dân chúng trong Nho gia vào hệ thống Pháp gia của triều Hán, từ đó phát triển thành lý luận cai trị nhằm đối phó với xu hướng tập quyền trung ương. Tác phẩm phát triển các khái niệm của Lão Trang như "thiên", "vô vi", "vô hình", "nhất", và "tự đắc". Các khái niệm Thái Nhất và Nhất đều có nghĩa tương đồng với "Đạo". Nhiều câu trong sách được trích từ Đạo đức kinh và Nam Hoa kinh, dựa trên tư tưởng Lão Trang để điều hòa các học thuyết Tiên Tần. Về chính trị, Hoài Nam tử phần lớn dựa trên quan điểm của Lão Tử, còn về nhân sinh, tư tưởng của Trang Tử chiếm ưu thế, đặc biệt thể hiện rõ qua các thiên như "Tinh Thần", "Bản Kinh" và "Tề Tục". Thiên "Nguyên Đạo" và "Thúc Chân" lần lượt lấy cả Lão lẫn Trang làm cơ sở lý luận.
Nhìn chung, trong sách Hoài Nam tử, Trang Tử có vai trò lớn hơn so với Lão Tử. Trong tổng số 33 thiên hiện còn của Nam Hoa kinh, có tới 30 thiên được Hoài Nam tử vay mượn, với tổng cộng 101 đoạn trích dẫn. Ví dụ, thiên "Thúc Chân" của Hoài Nam tử có 15% câu và 33% nội dung trích từ Nam Hoa kinh. Thiên "Nguyên Đạo" bàn về khái niệm "vô vi", tương đồng với thiên "Đạo Nguyên" trong Hoàng đế Tứ kinh thuộc Hoàng Lão đạo. Hoài Nam tử chủ trương rằng, trong lĩnh vực tư tưởng học thuật không nên độc tôn một trường phái nào. Tác phẩm ngầm phê phán chính sách độc tôn Nho thuật của Hán Vũ Đế, gọi Kinh Thi và Kinh Xuân Thu là những sản phẩm của thời kỳ suy thoái, không đại diện cho lý tưởng "vương đạo". Hoài Nam tử cũng phê phán Đổng Trọng Thư vì quá tôn sùng Kinh Xuân Thu. Tuy nhiên, một số học giả lại cho rằng vào thời điểm Hoài Nam tử được viết, Hán Vũ Đế trên thực tế chưa thực hiện chính sách độc tôn Nho giáo. Bản thân tư tưởng Hoàng Lão trong Hoài Nam tử thực ra lại khá phù hợp và gần gũi với tư tưởng của chính quyền trung ương lúc bấy giờ.
Hoài Nam tử kết hợp tư tưởng của Nho gia và Đạo gia, trích dẫn rất nhiều từ các kinh sách Nho gia và phát triển ý nghĩa sâu sắc Lục kinh. Tuy phê phán Kinh Thi, song Hoài Nam tử trích dẫn tác phẩm này tới 29 lần. Tư tưởng Nho gia trong sách chủ yếu dựa trên dòng tư tưởng của Tử Tư và Mạnh Tử. Thiên "Tu Vụ" vay mượn ý tưởng của Tuân Tử, trong khi thiên "Mạo Xưng" lại gần gũi với tư tưởng của Tử Tư. Thiên "Phạm Luận" nhấn mạnh đời sống dân sinh, quan điểm rất giống với Nho gia. Thiên "Thái Tộc" đặc biệt chú trọng vai trò của lễ nhạc và học thuật, tôn vinh vị thế của Lục kinh và dùng Lục kinh để thay thế cho Đạo gia. Tác phẩm trích dẫn Đạo đức kinh hơn 60 lần và Kinh Dịch 10 lần, hòa quyện lý luận về sự hình thành vũ trụ của hai tác phẩm này. Một số thiên sử dụng quan điểm từ Đạo đức kinh để đánh giá thấp các đức tính nhân nghĩa, trong khi những thiên khác lại ca ngợi nhân nghĩa, đạo đức, như trong tư tưởng của Mạnh Tử. Một số học giả cho rằng, Hoài Nam tử là sự kết hợp giữa tư tưởng Hoàng Lão và thuyết âm dương ngũ hành, trong đó khái niệm chính là thuyết "thiên nhân cảm ứng", kế thừa từ Âm Dương gia, cho rằng các sự vật cùng loại sẽ có sự cảm ứng tự nhiên. Các thiên "Thiên Văn" và "Thời Tắc" đều dựa trên tư tưởng Âm Dương gia. Hoài Nam tử cũng tiếp thu các lý luận y học đương thời, so sánh ngũ tạng với ngũ hành, ngũ phương, ngũ sắc, và liên hệ cấu trúc cơ thể con người với hiện tượng thiên văn. Ngoài ra, Hoài Nam tử cũng chịu ảnh hưởng của Mặc gia, phản đối việc con cái để tang cha mẹ ba năm, đề xuất tiết kiệm và đơn giản hóa tang lễ. Thiên "Chủ Thuật" bề ngoài có vẻ thiên về Pháp gia, sử dụng nhiều khái niệm và ẩn dụ của Pháp gia, nhưng vẫn bao hàm cả tư tưởng Đạo gia và Nho gia. Các thiên "Tề Tục" và "Tu Vụ" lại có nội dung liên quan đến tư tưởng của Nông gia.