stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Giải bóng đá vô địch quốc gia 2017 (kết quả chi tiết)
Vòng 10

| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 17 tháng 03 năm 2017 | Quảng Nam | 2-1 | XSKT Cần Thơ | Sân vận động Tam Kỳ |  |
| 17:00 | Hà Minh Tuấn  45+1'  Phan Đình Thắng  63' |  | Nsi Amougou Christian Jose  2' | Lượng khán giả: 4.000 Trọng tài: Võ Minh Trí  |     |
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 18 tháng 03 năm 2017 | Sông lam Nghệ An | 2-0 | Hoàng Anh Gia Lai | Sân vận động Vinh |  |
| 16:30 | Olaha Michael  2'  Hồ Khắc Ngọc  77'} |  |  | Trọng tài: Hoàng Ngọc Hà  |     |
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 18 tháng 03 năm 2017 | Sanna Khánh Hoà BVN | 0-0 | Sài Gòn | Sân vận động 19 tháng 8 |  |
| 17:00 |  |  |  | Trọng tài: Nguyễn Đình Thái  |     |
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 18 tháng 03 năm 2017 | Thành phố Hồ Chí Minh | 0-1 | Hải Phòng | Sân vận động Thống Nhất |  |
| 17:30 |  |  | Errol Anthony Stevens  77' | Trọng tài: Trương Hồng Vũ  |     |
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 19 tháng 03 năm 2017 | Than Quảng Ninh | 2-0 | Becamex Bình Dương | Sân vận động Cẩm Phả |  |
| 17:00 | Patiyo Tambwe  59'  Đào Nhật Minh  82' |  | Trương Huỳnh Phú  59', Michal Nguyễn (4)  77', Nguyễn Trương Minh Hoàng  77' | Trọng tài: Hoàng Anh Tuấn  |     |
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 19 tháng 03 năm 2017 | Hà Nội | 2-1 | FLC Thanh Hóa | Sân vận động Hàng Đẫy |  |
| 17:30 | Nguyễn Thành Chung  80' |  | Pape Omar Faye  45'  Đinh Tiến Thành (OG) 90' | Trọng tài: Nguyễn Hiền Triết  |     |
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 19 tháng 03 năm 2017 | Long An | 1-2 | SHB Đã Nẵng | Sân vận động Long An |  |
| 17:30 | Ashkanov Apollon  90+2'  Hoàng Danh Ngọc  22' |  | Hà Đức Chinh  2'  Eydison Teofilo Soares  45+1' | Lượng khán giả: 3.000 Trọng tài: Hoàng Phạm Công Khanh  |     |
Vòng 12

| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 7 tháng 04 năm 2017 | Sài Gòn | 2-1 | Quảng Nam | Sân vận động Thống Nhất |  |
| 18:00 | Patrick Dos Santos Cruz  6'  Nguyễn Xuân Dương   76'  Nguyễn Quốc Long (22)  85' |  | Nguyễn Trung Đại Dương  49'   Nguyễn Ngọc Nguyên (39) 40'; Nguyễn Huy Hùng (29) 72' | Lượng khán giả: 2.000 Trọng tài: Nguyễn Ngọc Châu  |     |
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 7 tháng 04 năm 2017 | Sông Lam Nghệ An | 1-1 | Hồ Chí Minh | Sân vận động Vinh |  |
| 18:00 | Lê Thế Cường (59)  73' |  | Trương Đình Luật (20)  80' | Lượng khán giả: 4.500 Trọng tài: Trần Trung Hiếu  |     |
Vòng 13

| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 14 tháng 04 năm 2017 | Hà Nội | 1-0 | Sông Lam Nghệ An | Đống Đa, Hà Nội |  |
| 18:30 | Hoàng Vũ Samson (39)  90+5'  39' | Youtube | Hoàng Văn Khánh  36'  Nguyễn Văn Vinh (7)  94'  Nguyễn Sỷ Nam (22)  90+5' | Sân vận động: Sân vận động Hàng Đẫy  Lượng khán giả: 7.500 Trọng tài: Trần Đình Thịnh  |     |
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 15 tháng 04 năm 2017 | FLC Thanh Hóa | 1-1 | Sài Gòn | Sân vận động Thanh Hóa |  |
| 17:00 | Pape Omar Faye (20)  30'  Đinh Tiến Thành  6'   Mai Tiến Thành  34'  90+4' | Youtube | Nguyễn Văn Ngọ  7' | Lượng khán giả: 11.000 Trọng tài: Hoàng Anh Tuấn  |     |
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 15 tháng 04 năm 2017 | Quảng Nam | 1-1 | Long An | Sân vận động Thanh Hóa |  |
| 17:00 |  | Youtube |  | Lượng khán giả: 1.500 Trọng tài: Trương Hồng Vũ  |     |
Vòng 14

| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 24 tháng 06 năm 2017 | Hà Nội | 2-0 | Hải Phòng | Nam Từ Liêm, Hà Nội |  |
| 18:30 |  Sầm Ngọc Đức  27'  Arnaud Loris  24'  Nguyễn Văn Quyết  45'  | Chi tiết  YouTube |  Nguyễn Minh Châu  19'  Doãn Ngọc Tân  54'  | Sân vận động: Sân vận động Quốc gia Mỹ Đình  Lượng khán giả: 10.000 Trọng tài: Hoàng Phạm Công Khanh  |     |
Quốc Hương

Đối với các định nghĩa khác, xem Quốc Hương (định hướng).
| Quốc Hương |
| --- | --- |

Thông tin cá nhân
Sinh: 
Tên khai sinh: Nguyễn Quốc Hương
Ngày sinh: (1915-08-21)21 tháng 8, 1915
Nơi sinh: Kim Sơn, Ninh Bình
 
Mất: 
Ngày mất: 19 tháng 2, 1984(1984-02-19) (68 tuổi)
Nơi mất: Thành phố Hồ Chí Minh
 
Quốc tịch:  Việt Nam
Nghề nghiệp: Ca sĩ
Gia đình: 
Vợ: Đỗ Thị Lịch Du (trước 1975) Nguyễn Lê Thu An
Con cái: Nguyễn An Hương
 
Lĩnh vực: Nhạc đỏ
Khen thưởng:  Huân chương Lao động hạng Nhì 
Danh hiệu: Nghệ sĩ nhân dân (1984)

Sự nghiệp âm nhạc
Đào tạo: Nhạc viện Budapest
Ca khúc: "Tiểu đoàn 307" "Tình ca" "Hà Tây quê lụa" "Hồ Chí Minh đẹp nhất tên người"
 
 
x • t • 
Quốc Hương (21 tháng 8 năm 1915 – 19 tháng 2 năm 1984) là một ca sĩ nhạc đỏ thế hệ đầu tiên. Ông được coi là một trong những giọng ca lớn nhất của nền tân nhạc cách mạng Việt Nam. Ngoài ra Quốc Hương còn là nhạc sĩ với những ca khúc như Tầm Vu (viết chung với Đắc Nhẫn), Du kích Long Phú...
Tiểu sử

Quốc Hương tên thật là Nguyễn Quốc Hương, sinh ngày 21 tháng 8 năm 1915 tại làng Kiến Thái, xã Kim Chính, huyện Kim Sơn, tỉnh Ninh Bình. Năm 17 tuổi, ông bắt đầu lưu lạc vào Trung Kỳ, sau là Sài Gòn và từng làm nhiều công việc như công nhân xe lửa, thủy thủ, bốc vác...
Năm 1944, Quốc Hương là một trong những người đầu tiên hát vang bài Tiếng gọi thanh niên của Lưu Hữu Phước tại rạp Nguyễn Văn Hảo, Sài Gòn. Năm 1945, ông tham gia ban Tuyên truyền Sài Gòn - Chợ Lớn với nhiệm vụ là ca hát. Khi Kháng chiến chống Pháp bùng nổ tại Nam Kỳ, ông gia nhập Vệ quốc đoàn, làm tiểu đội trưởng, ca hát và chiến đấu ở khắp các chiến trường khu VII, khu VIII, khu IX. Thời gian này ông còn tham gia dạy lớp nhạc do quân khu XI mở.
Năm 1954, Quốc Hương tập kết ra Bắc sau đó rồi đi tu nghiệp tại Nhạc viện Budapest, Hungary (Có chuyện kể là trong chuyến đi này ông đã gặp và được giáo sư Tito Schipa - một trong 3 giọng tenor huyền thoại của Ý - chỉ bảo). Sau khi về nước, ông làm việc tại Nhà hát ca múa nhạc Việt Nam. Tuy nhiên Quốc Hương vẫn đi vào các chiến trường để tiếp tục ca hát phục vụ các chiến sĩ.
Năm 1975, đất nước thống nhất, ông chuyển vào Thành phố Hồ Chí Minh làm ca sĩ cho đoàn nghệ thuật Bông Sen. Thời gian này, dù đã lớn tuổi nhưng Quốc Hương vẫn tiếp tục công việc ca hát và giảng dạy của mình. Ngày 22 tháng 11 năm 1982, Quốc Hương được nhà nước Việt Nam tặng thưởng Huân chương Lao động hạng Nhì. Năm 1984, ông được phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ Nhân dân đợt đầu tiên (cùng với nghệ sĩ ngâm thơ Châu Loan, nghệ sĩ piano Đặng Thái Sơn, ca sĩ Thanh Huyền và 2 nhạc công là Vũ Tuấn Đức và Nam Bá).
Ngày 19 tháng 2 năm 1984, ông qua vì bệnh ung thư tại Thành phố Hồ Chí Minh.
Sự nghiệp

Quốc Hương là một tên tuổi lớn trong nền tân nhạc cách mạng Việt Nam. Ông là một trong những ca sĩ nhạc đỏ thuộc thế hệ đầu tiên cùng với những tên tuổi như Trần Khánh, Trần Thụ, Mai Khanh, Thương Huyền... Nhiều ca khúc được ông thể hiện đầu tiên, và cũng nhiều ca khúc gắn với tên tuổi ông như: Tình ca (Hoàng Việt), Bình Trị Thiên khói lửa (Nguyễn Văn Thương), Tiểu đoàn 307 (nhạc Nguyễn Hữu Trí - thơ Nguyễn Bính), Đất quê ta mênh mông (Hoàng Hiệp - Dương Hương Ly), Hà Tây quê lụa (Nhật Lai), Hồ Chí Minh đẹp nhất tên người (Trần Kiết Tường), Những ánh sao đêm (Phan Huỳnh Điểu), Cuộc đời vẫn đẹp sao (Phan Huỳnh Điểu - Bùi Minh Quốc), Tiếng hát giữa rừng Pắc Bó (Nguyễn Tài Tuệ), Tôi người lái xe (An Chung), Cùng hành quân đi giữa mùa xuân (Cẩm La)... Những ca khúc này đều được phát sóng rộng rãi trên sóng phát thanh của Đài tiếng nói Việt Nam. Giai đoạn sau này, ông cũng trực tiếp dạy cho nhiều ca sĩ Thế Hiển, Tuấn Phong...
Quốc Hương còn là một nhạc sĩ với những sáng tác được nhiều người biết tới như: Du kích Long Phú, Cô gái Vĩnh Hanh, Đoàn người đi tòng quân, Tầm Vu (viết cùng Đắc Nhẫn)...
Tiếng hát Quốc Hương

Năm 2001, SaiGon Audio-CD phát hành album mang tên Tiếng hát Quốc Hương gồm có các ca khúc được thể hiện của giọng ca của ông được phối khí, mix và biên tập lại.
Tiếng hát Quốc Hương > Track list

Lời mở đầu
Hồ Chí Minh đẹp nhất tên người (Trần Kiết Tường)
Tình ca (Hoàng Việt)
Hà Tây quê lụa (Nhật Lai)
Những ánh sao đêm (Phan Huỳnh Điểu)
Trên đường ta đi (Bửu Huyền)
Bài ca Trường Sơn (Trần Chung)
Tôi người lái xe (An Chung)
Lá đỏ (Hoàng Hiệp)
Vàm Cỏ Đông (Trương Quang Lục)
Tình ca đất nước (Phan Nhân)
Cuộc đời vẫn đẹp sao (Phan Huỳnh Điểu - Bùi Minh Quốc)
Tiểu đoàn 307 (Nguyễn Hữu Trí)
Nguồn tham khảo

Quốc Hương - người "hát rong" cách mạng Lưu trữ 2007-03-23 tại Wayback Machine - Giai Điệu Xanh cuối tuần 11/11/2005
Quốc Hương trên trang chủ của Hội nhạc sĩ Việt Nam Lưu trữ 2007-12-31 tại Wayback Machine
Bìa CD Tiếng hát Quốc Hương
Thủy chiến Tonlé Sap

Thủy chiến Tonlé Sap hay Chiến tranh Khmer – Panduranga (tiếng Pháp: Bataille de Tonlé Sap, tiếng Khmer: សមរភូមិទន្លេសាប) là một biến cố ngắn diễn ra trong năm 1177, được ký ức hóa ở di tích Angkor Wat và nhiều văn bia Champa.  Sự kiện này tuy chỉ gây tác động xấu nhất thời cho nền văn hóa Angkor nhưng khơi mào cho giai đoạn lụi tàn của nó.
Nguyên nhân

Trong thời kỳ đỉnh thịnh suốt thế kỷ X đến XII, chủ trương của triều đình Kampuchea là vun bồi nền văn hóa của mình, đồng thời tận lực mở rộng cương vực ra toàn khu vực Trung-Ấn. Vì thế, các thành quốc trù phú ở duyên hải Nam Trung Bộ là một trong những đích đến của người Kampuchea.
Kể từ năm 967, quốc gia Champa đã hoàn toàn phân rã; dải đất nay là Nam Trung Bộ lại trở thành chế độ phong kiến với 5 tiểu quốc tự trị, trong đó, Vijaya có vai trò như lĩnh tụ của không gian Champa, các tiểu quốc còn lại phải phụng cống xưng thần. Tuy khối Champa chỉ gồm những lãnh địa nhỏ yếu, nhưng cuộc sống rất phát đạt nhờ quảng đại giao thương. Theo ký sự của nhiều khách trú Trung Hoa hoặc Ấn Độ, người Champa luôn ưa thích phục sức bằng vàng ròng, thậm chí thường may lẫn vàng vào áo quần. Vì lẽ đó, dường như người Champa phải trả giá đắt cho chính sự thịnh vượng của mình.
Kampuchea dưới sự cai trị của Suryavarman II đạt tới tột đỉnh huy hoàng. Ngôi đền đồ sộ nhất của kinh đô Angkor được xây dựng trong 37 năm: Angkor Wat, là nơi thờ thần Vishnu. Ông đã xâm chiếm đến nơi hiện nay là cực Bắc Lào, phía Tây thôn tính được vương quốc Haripunjaya (nay là Trung phần Thái Lan) và một khu vực phía viễn Tây vốn thuộc vương quốc Pagan, phía Nam lấn đến vương quốc Grahi (nay là tỉnh Nakhon Si Thammarat của Thái Lan), phía Đông lấn dần rồi đô hộ tất cả các tiểu quốc Champa.
Diễn biến

Không còn nhiều ký ức được lưu lại về quãng thời gian đô hộ của Kampuchea, nhưng việc bị tước đoạt quyền tự trị đã khiến người Champa tức giận. Từ cực Nam, vị lãnh chúa có tước hiệu Po Klong Garai (lên ngôi vào năm 1167) đã triệu tập những tì tướng đáng tin cẩn nhất của mình, kín đáo chuẩn bị cho một cuộc phản kháng. Điều mà ông trù liệu ban sơ chỉ là thừa cơ hội Vijaya suy yếu để cắt đứt mối quan hệ bất bình đẳng với thành quốc này; nhưng thành công quá chóng vánh trước những ứng phó kém cỏi của Vijaya và cả đạo quân chiếm đóng Kampuchea đã khiến Po Klong Garai cho rằng, đây là thời cơ hi hữu để Panduranga vươn lên thống trị khối Champa. Muốn vậy, Po Klong Garai phải gây dựng uy tín thông qua việc đương đầu với địch thủ truyền kiếp của người Champa - tức là triều đình Kampuchea - dù thực tế là chế độ bảo hộ không lấy gì làm khắc nghiệt.
Sự may mắn đạt được của Po Klong Garai là khi người Kampuchea mải miết hoàn tất đại công trình Angkor Wat cùng hàng loạt đền đài trong khu vực Angkor, triều đình đắm chìm trong hoan tiệc hoặc những cuộc tranh vị đẫm máu. Các toán quân của Po Klong Garai bí mật men theo con nước triền sông Mekong để tiến vào các khu vực cư trú của người Kampuchea, khoảng cách ngắn từ Panduranga sang tới Angkor cũng là một thuận lợi tiếp theo cho Po Klong Garai.
Trong một thời điểm chưa rõ vào năm 1177, lần đầu tiên người Champa đụng độ đế quốc Kampuchea ngay trên lãnh thổ Kampuchea. Lực lượng thủy quân tinh nhuệ từ Panduranga gặp phải một đạo quân mỏi mệt ít thao luyện của Kampuchea, đã gây ra một cuộc chiến kinh hoàng ở lưu vực hồ Tonlé Sap. Bản thân vua Tribhuvanadityavarman bị giết nơi trận tiền khiến đội ngũ rối loạn, nhiều thuyền bè tự húc vào nhau rồi chìm, số còn sống sót thì tháo chạy ngược về Yaśodharapura. Po Klong Garai thừa thắng đã hạ lệnh toàn quân ruổi thuyền lên tận Siem Reap, quan trấn thủ tại đây cũng vứt thành mà chạy. Sự kiện này được mô tả rõ rệt trên những bức tường Bayon và Banteay Chhmar.
Quân đoàn Panduranga dễ dàng tiến vào được kinh đô Yaśodharapura. Po Klong Garai bỏ mặc cho binh sĩ thỏa thuê cướp bóc, chém giết và hiếp dâm với lý do trả đũa cho thời kỳ bị Kampouchea áp bức. Hầu hết khu vực Yaśodharapura, cùng với Angkor Wat bị quân Panduranga đốt phá tan hoang, mãi đến khi Jayavarman VII cởi được ách đô hộ của người Champa thì đại công trình này mới dần được phục hồi. Trong mấy năm sau sự biến hồ Tonlé Sap, Kampouchea mất phần lớn quyền tự trị, trở thành đối tượng bị chiếm đóng và áp bức tàn tệ. Từ địa vị kẻ chống ách đô hộ, Panduranga đã trở thành thế lực xâm lược.
Kết quả

Mặc dù sự kiện thủy chiến Tonlé Sap cùng với cuộc tàn phá kinh đô Yaśodharapura không trực tiếp hoặc ngay lập tức làm sút giảm nền văn hóa Kampouchea, nhưng nó khiến Kampouchea đánh mất uy thế trước chư hầu và tạm thời đánh dấu kết cho những cuộc tranh vị nơi vương đình. Đối với Champa, đây là điều kiện thuận lợi cho sự tái thống nhất sau hai thế kỷ phân rã, tuy rằng hình thái phong kiến vẫn được bảo trì. Từ lúc này, nền văn hóa Champa dời hẳn trọng tâm tới lãnh địa Panduranga, đồng thời đưa Po Klong Garai lên địa vị lĩnh tụ của toàn khối.
Nhưng để giành được phần thắng, cũng như duy trì sự đô hộ Kampouchea, Panduranga phải gánh quá nhiều hao tổn. Bởi vậy, vào năm 1190, Jayavarman VII (lên ngôi năm 1181) nhờ sự trợ lực của Vidyanandana (vương tử Vijaya, vốn bất mãn với uy thế của Panduranga) đã quật khởi phản kháng được đạo quân chiếm đóng Panduranga, vốn đã trở nên suy nhược trong thời gian quá dài lưu trú ở Kampouchea. Chẳng những thế, Jayavarman VII đuổi được tới tận lãnh thổ Champa, qua đó khối Champa lại thành phiên thuộc của Kampuchea, nhưng chỉ qua hình thức cống nạp chứ không có quy chế đóng quân như trước. Từ thời điểm này, Kampouchea không còn khả năng gây ảnh hưởng đến các tiểu quốc Champa nữa.
Về phần Po Klong Garai, ông vẫn được các đấu thủ kiêng dè và nể trọng, đối với các tiểu quốc Po Klong Garai còn lại thì Panduranga tồn tại tương đối độc lập suốt gần một thế kỷ. Trong giai đoạn trị vì sau, Po Klong Garai lo củng cố ưu thế của Panduranga bằng việc thi hành nhiều chính sách an dân, nhất là dựng các công trình thủy lợi lớn để cải tạo nông nghiệp, trình độ của quân lực cũng liên tục được tăng cường để giữ vững lãnh địa. Nhờ thế, cả Kampouchea và Vijaya không tìm được bất cứ kẽ hở nào để trả đũa.
Phong hóa

Lễ hội đua ghe ngo vốn đã được biên chép từ rất lâu trong lịch sử Kampouchea cũng như nhiều quốc gia lân cận. Trên các bức tường tại kinh đô Angkor xây dựng từ thế kỷ 12 đã có tạc cảnh của lễ hội đua ghe rất rõ ràng. Theo các sử liệu còn lưu trong Viện Phật học Campuchia, ngay từ thời vua Jayavarman VII ở thế kỷ XII ở kỷ nguyên Angkor rực rỡ, người Khmer được cho là đã thắng lợi oanh liệt trong thủy chiến Tonlé Sap với nước láng giềng Champa. Chiến thắng này (khoảng sau các năm 1177-1181) giải phóng lĩnh thổ bị chiếm đóng cho người Khmer và bắt đầu thời kỳ hòa bình lâu dài cho vương quốc. Tương truyền, để kỉ niệm chiến thắng này, hàng năm lễ hội đua ghe được tiến hành một cách tưng bừng trên khắp đất nước. Trên các bức tường của thành Bayon tại Angkor, người ta đã tìm thấy những hình ảnh khắc trên đá mô tả thủy quân Khmer với vua Jayavarman VII dũng cảm đang cầm một ngọn giáo và cung tên đứng trên thuyền vua.
Liên kết

↑  Golzio 2021, tr. 29.
↑  The Bayon bas-relief depicts a battle on the Tonlé Sap lake, Angkor Thom
↑  Tom St John Gray, Angkor Wat: Temple of Boom Lưu trữ tháng 3 17, 2013 tại Wayback Machine, World Archeology, 7 November 2011.
↑  Richard Stone, Divining Angkor Lưu trữ 29 tháng 5 năm 2013 tại Wayback Machine, National Geographic, July 2009.
↑  “Climate change killed ancient city”. Australian Associated Press. 14 tháng 3 năm 2007. Bản gốc lưu trữ ngày 16 tháng 1 năm 2008. Truy cập ngày 12 tháng 11 năm 2009 – qua News AU.
↑  Nelson, Andy (10 tháng 11 năm 2009). “The secret life of ancient trees”. Christian Science Monitor. Bản gốc lưu trữ ngày 12 tháng 11 năm 2009. Truy cập ngày 12 tháng 11 năm 2009.
1 2  Higham, C., 2001, The Civilization of Angkor, London: Weidenfeld & Nicolson, ISBN 9781842125847
1 2  Coedès, George (1968).  Walter F. Vella (biên tập). The Indianized States of Southeast Asia. trans.Susan Brown Cowing. University of Hawaii Press. ISBN 978-0-8248-0368-1.
↑  Sau trở thành Jaya Indravarman V của Vijaya.
Liên kết > Tư liệu

Angkor Wat: Its Layout, Architecture nnd Components
Multimedia Resources of Angkor Wat March 2023
Angkor Wat and Angkor photo gallery by Jaroslav Poncar May 2010
Buckley, Michael (1998). Vietnam, Cambodia and Laos Handbook. Avalon Travel Publications. Online excerpt The Churning of the Ocean of Milk retrieved 25 July 2005
Vi khuẩn

| Bacteria |
| --- | --- |
Khoảng thời gian tồn tại: Liên đại Thái cổ – hiện tại 3500–0 Ma  Had'n     Archean    Proterozoic    Pha.     


Phân loại khoa học 
Vực:: Bacteria Woese et al. 1990

Ngành
 Xem § Ngành
Các đồng nghĩa
 "Bacteria" (Cohn 1872) Cavalier-Smith 1983  "Bacteria" Haeckel 1894  "Bacteria" Cavalier-Smith 2002  "Bacteriaceae" Cohn 1872a  "Bacteriobionta" Möhn 1984  "Bacteriophyta" Schussnig 1925  "Eubacteria" Woese and Fox 1977  "Neobacteria" Möhn 1984  "Schizomycetaceae" de Toni and Trevisan 1889  "Schizomycetes" Nägeli 1857
Vi khuẩn (tiếng Anh và tiếng La Tinh là bacterium, số nhiều bacteria) đôi khi còn được gọi là vi trùng, là một vực, giới các vi sinh vật nhân sơ đơn bào có kích thước rất nhỏ; một số thuộc loại ký sinh trùng. Vi khuẩn là một nhóm sinh vật đơn bào, có kích thước nhỏ (kích thước hiển vi) và thường có cấu trúc tế bào đơn giản không có nhân, bộ khung tế bào (cytoskeleton) và các bào quan như ty thể và lục lạp. Cấu trúc tế bào của vi khuẩn được miêu tả chi tiết trong mục sinh vật nhân sơ vì vi khuẩn là sinh vật nhân sơ, khác với các sinh vật có cấu trúc tế bào phức tạp hơn gọi là sinh vật nhân chuẩn.
Vi khuẩn là nhóm hiện diện đông đảo nhất trong sinh giới. Chúng hiện diện khắp nơi trong đất, nước, chất thải phóng xạ, suối nước nóng, và ở dạng cộng sinh và ký sinh với các sinh vật khác, và được biết là phát triển mạnh mẽ trong các tàu không gian có người lái. Nhiều tác nhân gây bệnh (pathogen) là vi khuẩn. Hầu hết vi khuẩn có kích thước nhỏ, thường chỉ khoảng 0.5-5.0 μm, mặc dù có loài có đường kính đến 0,3mm (Thiomargarita). Chúng thường có vách tế bào, như ở tế bào thực vật và nấm, nhưng với thành phần cấu tạo rất khác biệt (peptidoglycan). Nhiều vi khuẩn di chuyển bằng tiên mao (flagellum) có cấu trúc khác với tiên mao của các nhóm khác.
Chúng có tổng khối lượng trên dưới 0,2 kg ở một người khoẻ mạnh nặng 70 kg, tập trung chủ yếu ở ruột già và ruột non.
Có khoảng 40 triệu tế bào vi khuẩn trong một gram đất và hàng triệu tế bào trong một mm nước ngọt. Ước tính có khoảng 5×1030 vi khuẩn trên Trái Đất, tạo thành một lượng sinh khối vượt hơn tất cả động vật và thực vật. Vi khuẩn có vai trò quan trọng trong tái chế chất dinh dưỡng như cố định nitơ từ khí quyển và gây thối rữa sinh vật khác. Trong vùng dinh dưỡng quanh cách mạch nhiệt dịch và lỗ phun lạnh, vi khuẩn cung cấp những chất dinh dưỡng cần thiết cho sự sống bằng cách biến đổi các hợp chất hòa tan như hydro sulfide và methan thành năng lượng, chúng có thể phát triển mạnh ở nơi sâu nhất trên Trái Đất là rãnh Mariana. Các nghiên cứu khác liên quan cũng chỉ ra rằng chúng có thể sống bên trong các đá ở độ sâu 1900 feet (580m) bên dưới đáy biển và cách ngoài khơi bờ biển tây bắc Hoa Kỳ 8500.
Nguồn gốc và tiến hóa

Xem thêm thông tin: Lịch trình tiến hóa của sự sốngvà Thuyết nội cộng sinh
Tổ tiên của vi khuẩn hiện đại là các sinh vật đơn bào, đó là các dạng sống xuất hiện đầu tiên trên Trái Đất cách nay 4 tỉ năm. Trong vòng 3 tỉ năm, tất cả các sinh vật là các vi sinh vật, vi khuẩn và vi khuẩn cổ là các dạng sống chủ yếu trên Trái Đất. Mặc dù các hóa thạch vi khuẩn đã được tìm thấy như stromatolite, nhưng chúng thiếu các hình thái đặc biệt để xem xét lịch sử tiến hóa của vi khuẩn, hoặc thời điểm xuất phát một loài vi khuẩn đặc biệt. Tuy nhiên, trình tự gen có thể được sử dụng để tái dựng phát sinh loài của vi khuẩn, và các nghiên cứu này chỉ ra rằng vi khuẩn bắt đầu phân nhánh đầu tiên từ dòng vi khuẩn cổ/nhân chuẩn.
Vi khuẩn cũng có liên quan đến lần phân nhánh tiến hóa lớn lần thứ hai của vi khuẩn cổ và nhân chuẩn. Các sinh vật nhân chuẩn là kết quả của sự tham gia của các vi khuẩn trước đó vào tập hợp nội cộng sinh với các tổ tiên của các tế bào nhân chuẩn, mà bản thân chúng có thể liên quan đến vi khuẩn cổ. Quá trình này liên quan đến sự nhấn chìm bởi các tế bào nhân chuẩn nguyên thủy của sự cộng sinh alpha-proteobacterial để tạo thành hoặc là mitochondria hoặc là hydrogenosome, chúng vẫn được tìm thấy trong tất cả các sinh vật nhân chuẩn đã được biết đến như trong động vật nguyên sinh cổ "amitochondrial". Hai bào quan (organelle), ty thể (mitochondrion) và lục lạp (chloroplast), được đa số cho là bắt nguồn từ vi khuẩn nội cộng sinh (endosymbiotic). Sau đó, một số sinh vật nhân chuẩn đã chứa ty thể cũng nhấn chìm các sinh vật giống như cyanobacterial. Điều này dẫn đến sự hình thành lục lạp trong tảo và thực vật. Thậm chí cũng có một số tảo có nguồn gốc từ các sự kiện nội cộng sinh sau đó. Ở đây, eukaryota đã nhấn chìm tảo eukaryotia đã phát triển thành một "thế hệ thứ 2". Đây được gọi là sự kiện nội cộng sinh thứ 2.
Lịch sử nghiên cứu và phân loại

Vi khuẩn đầu tiên được quan sát bởi Antony van Leeuwenhoek năm 1683 bằng kính hiển vi một tròng do ông tự thiết kế. Tên "vi khuẩn" được đề nghị sau đó khá lâu bởi Christian Gottfried Ehrenberg vào năm 1828, xuất phát từ chữ βακτηριον trong tiếng Hy Lạp có nghĩa là "cái que nhỏ". Louis Pasteur (1822-1895) và Robert Koch (1843-1910) miêu tả vai trò của vi khuẩn là các thể mang và gây ra bệnh hay tác nhân gây bệnh.
Ban đầu vi khuẩn hay vi trùng (microbe) được coi là các loại nấm có kích thước hiển vi (gọi là schizomycetes), ngoại trừ các loại vi khuẩn lam (cyanobacteria) quang hợp, được coi là một nhóm tảo (gọi là cyanophyta hay tảo lam). Phải đến khi có những nghiên cứu về cấu trúc tế bào thì vi khuẩn mới được nhìn nhận là một nhóm riêng khác với các sinh vật khác. Vào năm 1956 Hebert Copeland phân chúng vào một giới (kingdom) riêng là Mychota, sau đó được đổi tên thành Sinh vật khởi sinh (Monera), Sinh vật nhân sơ (Prokaryota), hay Vi khuẩn (Bacteria). Trong thập niên 1960, khái niệm này được xem xét lại và vi khuẩn (bây giờ gồm cả cyanbacteria) được xem như là một trong hai nhóm chính của sinh giới, cùng với sinh vật nhân chuẩn. Sinh vật nhân chuẩn được đa số cho là đã tiến hóa từ vi khuẩn, và sau đó cho rằng từ một nhóm vi khuẩn hợp lại.
Sự ra đời của phân loại học phân tử đã làm lung lay quan điểm này. Năm 1977, Carl Woese chia sinh vật nhân sơ thành 2 nhóm dựa trên trình tự 16S rRNA, gọi là vực Vi khuẩn chính thức (Eubacteria) và Vi khuẩn cổ Archaebacteria. Ông lý luận rằng hai nhóm này, cùng với sinh vật nhân chuẩn, tiến hóa độc lập với nhau và vào năm 1990 nhấn mạnh thêm quan điểm này bằng cách đưa ra hệ phân loại 3 vực (three-domain system), bao gồm Vi khuẩn (Bacteria), Vi khuẩn cổ (Archaea) và Sinh vật nhân chuẩn (Eucarya). Quan điểm này được chấp nhận rộng rãi giữa các nhà sinh học phân tử nhưng cũng bị chỉ trích bởi một số khác, cho rằng ông đã quan trọng hóa vài khác biệt di truyền và rằng cả vi khuẩn cổ và sinh vật nhân chuẩn có lẽ đều phát triển từ vi khuẩn chính thức.