Bạch Khởi
Chú thích

↑  Sử ký, Quyển 73, "Bạch Khởi, Vương Tiễn liệt truyện":
Nguyên văn:（秦昭襄王）四十六年，秦攻韩缑氏、蔺（应为纶氏），拔之。四十七年，秦使左庶长王龁攻韩，取上党。上党民走赵。赵军长平，以按据上党民。四月，龁因攻赵。赵使廉颇将。赵军士卒犯秦斥兵，秦斥兵斩赵裨将茄。六月，陷赵军，取二鄣四尉。七月，赵军筑垒壁而守之。秦又攻其垒，取二尉，败其阵，夺西垒壁。廉颇坚壁以待秦，秦数挑战，赵兵不出。赵王数以为让。而秦相应侯又使人行千金于赵为反间，曰："秦之所恶，独畏马服子赵括将耳，廉颇易与，且降矣。"赵王既怒廉颇军多失亡，军数败，又反坚壁不敢战，而又闻秦反间之言，因使赵括代廉颇将以击秦。秦闻马服子将，乃阴使武安君白起为上将军。而王龁为尉裨将，令军中有敢泄武安君将者斩。赵括至，则出兵击秦军。秦军详败而走，张二奇兵以劫之。赵军逐胜，追造秦壁。壁坚拒不得入，而秦奇兵二万五千人绝赵军后，又一军五千骑绝赵壁间，赵军分而为二，粮道绝。而秦出轻兵击之。赵战不利，因筑壁坚守，以待救至。秦王闻赵食道绝，王自之河内，赐民爵各一级，发年十五以上悉诣长平，遮绝赵救及粮食。至九月，赵卒不得食四十六日，皆内阴相杀食。来攻秦垒，欲出。为四队，四五复之，不能出。其将军赵括出锐卒自搏战，秦军射杀赵括。括军败，卒四十万人降武安君。武安君计曰："前秦已拔上党，上党民不乐为秦而归赵。赵卒反复。非尽杀之，恐为乱。"乃挟诈而尽坑杀之，遗其小者二百四十人归赵。前后斩首虏四十五万人。赵人大震。
↑  Thủy kinh chú, Quyển 9, "Bí thủy":
Nguyên văn: "秦坑赵众，收头颅，筑台于垒中，因山为台，崔嵬桀起，今仍号之曰白起台。"《括地志》曰: "头颅山在县西五里，白起台在其上。"又曰: "冤谷，在今高平城西二十里，旧称‘杀谷’。唐玄宗到潞州，路过致祭，又名‘省冤谷’。"
↑  Sử ký, Quyển 5, "Tần bản kỷ":
Lược dịch: [Tần Chiêu Tương vương] năm thứ 48, Tần chia quân làm ba...Vương Hột dẫn quân đánh Vũ An, Bì Lao, Bạt Chi nước Triệu. Tư Mã Ngạnh phía bắc định Thái Nguyên, đóng ở Thượng Đảng nước Hàn.
Nguyên văn:（秦昭襄王）四十八年，秦军分为三军…王龁将伐赵武安、皮牢，拔之。司马梗北定太原，尽有韩上党。
↑  Sử ký, Quyển 76, "Bình Nguyên quân, Ngu Khanh liệt 
Lược dịch: Dẫn Tô Lâm nói: Bạch Khởi vì Tần mà đánh Triệu, phá quân [Triệu] ở Trường Bình, muốn nhân tiện diệt luôn Triệu, cử Vệ tiên sinh yêu cầu Chiêu vương tăng thêm binh lương, nhưng bị Ứng hầu phá hỏng, đại sự mới không thành.
Nguyên văn: 引苏林曰：白起为秦伐赵，破长平军，欲遂灭赵，遣卫先生说昭王益兵粮，乃为应侯所害，事用不成。
↑  Sử ký, Quyển 76, "Bình Nguyên quân, Ngu Khanh liệt truyện":
Nhữ Thành dịch: Sau khi Tần đã giải vây Hàm Đan, Triệu Vương cho người vào chầu nước Tần, sai Triệu Hách phụng mệnh đi sứ ở Tần, cắt sáu huyện để giảng hoà.
Nguyên văn: 秦既解邯郸围（应为秦既破赵长平），而赵王入朝，使赵郝约事于秦，割六县而媾。
↑  Sử ký, Quyển 73, "Bạch Khởi, Vương Tiễn liệt truyện":
Lược dịch: Hàn, Triệu sợ, cử Tô Đại [làm sứ giả] đem châu báu sang dâng lên Ứng hầu nước Tần [...] Thế là Ứng hầu nói với Tần vương rằng: "Binh Tần đã cực khổ, hay yêu cầu Hàn và Triệu cắt đất, hãy để co binh sĩ nghỉ ngơi." Vua Tần nghe theo, Hàn cắt Viên Ung, Triệu cắt sáu thành. Tháng giêng, bãi binh. Vũ An quân biết được, từ đó nảy sinh rạn nứt cùng Ứng hầu.
Nguyên văn: 韩、赵恐，使苏代（应为使者）厚币说秦相应侯…于是应侯言于秦王曰："秦兵劳，请许韩、赵之割地以和，且休士卒。"王听之，割韩垣雍、赵六城以和。正月，皆罢兵。武安君闻之，由是与应侯有隙。
↑  
Sử ký, Quyển 76, "Bình Nguyên quân, Ngu Khanh liệt truyện":
Nhữ Thành dịch: Ngu Khanh nghe tin vào yết kiến nhà vua, nói:
– "Nguy quá! Ông Lâu làm cho Tần, như thế chỉ khiến thiên hạ thêm nghi, chứ có làm nước Tần được vừa lòng đâu! Tại sao ông ta lại không nói cách làm của ông là chỉ để cho thiên hạ thấy chỗ yếu của mình. Vả chăng thần nói đừng cho, không phải là nhất quyết đừng cho. Tần đòi nhà vua sáu thành, mà nhà vua lại đem sáu thành đút cho nước Tề. Nước Tề vốn là kẻ thù sâu sắc của Tần, nếu được sáu thành của nhà vua thì sẽ đem tất cả quân lực về hướng tây đánh Tần. Nước Tề sẽ nghe nhà vua, chắc không đợi nói hết lời. Như thế, tức là nhà vua mất đất cho Tề, nhưng sẽ được bù lại ở Tần. Thế là có thể trả cái thù sâu sắc của Tề và Triệu đối với Tần, và tỏ cho thiên hạ thấy ta có sức mạnh dám làm. Nếu nhà vua ban bố điều ấy ra thì binh chưa ra tới biên giới, thần cũng đã thấy Tần đem của cải quý báu đến Triệu và trái lại, chính Tần phải cầu hoà với nhà vua. Hàn, Ngụy, nghe nhà vua hoà với Tần, thế nào cũng trọng nhà vua. Họ trọng nhà vua tất sẽ mang vật tin đến cầu thân với nhà vua. Như vậy nhà vua làm một việc mà kết được tình hoà hảo của ba nước, đồng thời địa vị của mình đối với Tần cũng do đó mà thay đổi."

Triệu Vương nói:

– Phải!

Nguyên văn: 虞卿对曰："今坐而听秦，秦兵不弊而多得地，是强秦而弱赵也。以益强之秦而割愈弱之赵，其计故不止矣。且王之地有尽而秦之求无已，以有尽之地而给无已之求，其势必无赵矣…秦索六城于王，而王以六城赂齐。齐，秦之深仇也，得王之六城，并力西击秦，齐之听王，不待辞之毕也。则是王失之于齐而取偿于秦也。而齐、赵之深仇可以报矣，而示天下有能为也。王以此发声，兵未窥于境，臣见秦之重赂至赵而反媾于王也。从秦为媾，韩、魏闻之，必尽重王；重王，必出重宝以先于王。则是王一举而结三国之亲，而与秦易道也。"赵王曰："善。"
↑  Sử ký, Quyển 73, "Bạch Khởi, Vương Tiễn liệt truyện":
Lược dịch: [Tần Chiêu Tương vương] năm thứ 49, tháng giêng, [Vương] Lăng đánh Hàm Đan, không thu được thành quả. Tần phát thêm binh tăng viện Lăng. Quân Lăng thiệt hại 5 giáo.
Nguyên văn:（秦昭襄王）四十九年正月，陵攻邯郸，少利，秦益发兵佐陵。陵兵亡五校。
↑  史記無載兵力。《s:東周列國志/第099回》：秦王既殺白起，復發精兵五萬，令鄭安平將之，往助王齕，必攻下邯鄲方已。
↑  《战国策·卷三十三·中山策·昭王既息民缮兵》：应侯惭而退，以言于王。王曰："微白起，吾不能灭照相乎？"复益发军，更使王龁代王陵伐赵。围邯郸八、九月，死伤者众，而弗下。赵王出轻锐以寇其后，秦数不利。武安君曰："不听臣计，今果何如？"王闻之怒，因见武安君，强起之，曰："君虽病强为寡人卧而将之。有功，寡人之愿，将加重于君。如君不行，寡人恨君。"武安君顿首曰："臣知行虽无功，得免于罪。虽不行无罪，不免于诛。然惟愿大王览臣愚计释赵养民，以诸侯之变。抚其恐惧，伐其骄慢，诛灭无道，以令诸侯，天下可定，何必以赵为先乎？此所谓为一臣屈而胜天下也。大王若不察臣愚计，必欲快心于赵，以致臣罪，此亦所谓胜一臣而为天下屈者也。夫胜一臣之罨焉，孰若胜天下之威大耶？臣闻主爱其国，忠臣爱其名。破国不可复完，死卒不可复生。臣宁伏受重诛而死，不忍为辱军之将。愿大王察之。"王不答而去。
↑  《史记·卷七十九·范雎蔡泽列传》：秦大破赵于长平，遂围邯郸…任郑安平，使击赵。郑安平为赵所围，急，以兵二万人降赵。
↑  《史记·卷七十三·白起王翦列传》：秦王使王龁代陵将，八九月围邯郸，不能拔。楚使春申君及魏公子将兵数十万攻秦军，秦军多失亡。武安君言曰："秦不听臣计，今如何矣！"秦王闻之，怒，彊起武安君，武安君遂称病笃。应侯请之，不起。於是免武安君为士伍，迁之阴密。武安君病，未能行。居三月，诸侯攻秦军急，秦军数却，使者日至。秦王乃使人遣白起，不得留咸阳中。武安君既行，出咸阳西门十里，至杜邮。秦昭王与应侯群臣议曰："白起之迁，其意尚怏怏不服，有馀言。"秦王乃使使者赐之剑自裁。武安君引剑将自刭，曰："我何罪于天而至此哉？"良久，曰："我固当死。长平之战，赵卒降者数十万人，我诈而尽阬之，是足以死。"遂自杀。
↑  《战国策·卷七·秦策五·文信侯欲攻赵以广河间》：甘罗曰："应侯欲伐赵，武安君难之，去咸阳七里，绞而杀之。"
↑  《史记·卷一百三十·太史公自序》：错孙靳，事武安君白起…靳与武安君坑赵长平军，还而与之俱赐死杜邮，葬于华池。
↑  《后汉书·卷五十一·李陈庞陈桥列传》：昔白起赐死，诸侯酌酒相贺。
↑  《史记·卷七十三·白起王翦列传》：死而非其罪，秦人怜之，乡邑皆祭祀焉。