Lịch sử nhân khẩu Trung Quốc
Thời Tống-Liêu-Hạ-Kim

Theo ghi chép trong "Thái bình hoàn vũ ký", năm Thái Bình Hưng Quốc thứ 5 (980), toàn Đại Tống có 6.499.145 hộ với khoảng 32,5 triệu người. Theo ghi chép trong "Nguyên Phong cửu vực chí", vào những năm Nguyên Phong (1078-1085), toàn quốc có 16 triệu hộ. Căn cứ theo "Tống sử-Địa lý chí", năm Sùng Ninh thứ 1 (1102) thời Tống Huy Tông, toàn quốc có 17,3 triệu hộ. Năm Đại Quan thứ 5 (1110) thời Tống Huy Tông, Tống có 20.882.258 hộ, nhân khẩu khoảng 112,75 triệu. Ước tính vào năm Tuyên Hòa thứ 2 (1120), có 22 triệu hộ, nhân khẩu khoảng 118,8 triệu. Sau "họa Tĩnh Khang", lại xuất hiện hiện tượng cư dân Trung Nguyên dời về phương nam với số lượng lớn, có hai làn sóng: làn sóng thứ nhất là từ "sự kiện Tĩnh Khang" (1125-1127) đến "hòa nghị Thiệu Hưng" (1141), làn sóng thứ hai là trong thời gian hoàng đế Kim Hoàn Nhan Lượng xâm chiếm phương nam. Nhân khẩu phương nam do vậy tăng thêm rất nhiều, theo ước tính, vào năm Gia Định thứ 11 (1218) tức thời điểm đỉnh cao của Nam Tống, toàn quốc có 13,6 triệu hộ. Năm Thiệu Hưng thứ 32 (1162) so với năm Sùng Ninh thứ 1, Lưỡng Chiết lộ tăng thêm thêm 26 vạn hộ, Giang Nam Tây lộ tăng thêm 42 vạn hộ, Phúc Kiến lộ tăng thêm 33 vạn hộ, Đồng Xuyên Phủ lộ tăng thêm 24 vạn hộ, Quỳ Châu Phủ lộ tăng thêm 14 vạn hộ. Thời Tống, nhân khẩu thành thị tăng mạnh, có 50 thành thị có trên 10 vạn hộ, trong đó nhân khẩu Lâm An vượt 1,24 triệu hộ (1274), nhân khẩu Biện Lương trên 1,8 triệu hộ (1125), đương thời là một trong số các thành thị đông nhất trên thế giới.
Trong những năm Sùng Ninh thời Tống Huy Tông, trong số các lộ ở phương bắc thì Kinh Kỳ lộ có nhân khẩu tập trung nhất, năm Nguyên Phong thứ 6 (1083) có 23 vạn hộ, năm Sùng Ninh thứ nhất có 26 vạn hộ; song Vĩnh Hưng quân lộ có 100 vạn hộ, Kinh Triệu phủ với trung tâm là Trường An có 23 vạn hộ, nguyên nhân do đây là tiền tuyến trong chiến tranh giữa Tống và Tây Hạ. Nhân khẩu phương nam tập trung chủ yếu tại các lộ: Lưỡng Chiết, Giang Nam Đông-Tây, Phúc Kiến, Xuyên Thiểm. Hộ khẩu của năm lộ này đạt 5,71 triệu hộ, tức một nửa số hộ của phương nam. Trong đó, Lưỡng Chiết lộ là đông nhất với 1,97 triệu hộ, tiếp đến là Giang Nam Tây lộ với 1,66 triệu hộ, Giang Nam Đông lộ với 1,01 triệu hộ, Phúc Kiến lộ với 1,06 triệu hộ, hai lộ Hoài Nam Đông-Tây có tổng cộng khoảng 1,3 triệu hộ, bốn lộ Xuyên-Hiệp có tổng cộng 2 triệu hộ (năm 1231 có 5 triệu hộ), hai lộ Kinh Hồ Nam-Bắc có tổng cộng 1,4-1,5 triệu hộ, hai lộ Quảng Nam Đông-Tây có tổng cộng hơn 80 vạn hộ, Kinh Tây-Nam có tổng cộng 40 vạn hộ.
Mặc dù người Hán đến định cư trên đảo Hải Nam từ trước Công nguyên, song phải đến thời Tống thì mới có các nỗ lực nhằm đồng hóa người Lê sống trên vùng núi - những người này khi đó đang chiến đấu chống lại và đẩy lui người Hán nhập cư.
| Niên đại | Số hộ | Số khẩu | Ghi chú |
| --- | --- | --- | --- |
| Năm Thái Bình Hưng Quốc thứ 5 (980) thời Tống Thái Tông | 649.9145 hộ | 32.500.000 người |  |
| Năm Chí Đạo thứ 3 (997) thời Tống Thái Tông | 4.131.576 hộ (chủ hộ), ước tính thực tế có 5.242.105 hộ. |  |  |
| Năm Thiên Hy thứ 5 (1021) thời Tống Chân Tông | 6.839.331 hộ (chủ hộ), ước tính thực tế có 8.677.677 hộ. |  |  |
| Năm Cảnh Hựu thứ 1 (1034) thời Tống Nhân Tông | 10.296.565 hộ | 26.205.441 khẩu |  |
| Năm Hoàng Hựu thứ 1 (1053) thời Tống Nhân Tông | 10.792.705 hộ. |  |  |
| Năm Gia Hựu thứ 8 (1063) thời Tống Nhân Tông | 12.462.531 hộ. |  |  |
| Năm Trị Bình thứ 3 (1066) thời Tống Anh Tông | 14.181.486 hộ | 20.506.980 nam khẩu |  |
| Năm Hi Ninh thứ 10 (1077) thời Tống Anh Tông | 14.245.270 hộ | 30.807.211 nam khẩu | năm 1069, biến pháp Vương An Thạch |
| Năm Nguyên Hựu thứ 1 (1086) thời Tống Thần Tông | 17.957.092 hộ | 40.072.606 khẩu |  |
| Năm Thiệu Thánh thứ 1 (1094) thời Tống Triết Tông | 19.120.921 hộ | 42.566.243 nam khẩu |  |
| Năm Nguyên Phù thứ 3 (1100) thời Tống Triết Tông | 19.960.812 hộ | 44.914.991 nam khẩu |  |
| Năm Sùng Ninh thứ 1 (1102) thời Tống Huy Tông | 20.264.370 hộ | 45.324.154 nhân đinh |  |
| Năm Đại Quan thứ 4 (1110) thời Tống Huy Tông | 20.882.258 hộ | 112.750.000 người |  |
| Năm Tuyên Hòa thứ 2 (1120) thời Tống Huy Tông | 22.000.000 hộ | 118.800.000 người |  |
| Năm Thiệu Hưng thứ 31 (1161) thời Tống Cao Tông | 11.364.337 hộ | 24.202.301 nam khẩu | Thời Nam Tống |
| Năm Thiệu Hưng thứ 32 (1162) thời Tống Cao Tông | 11.139.850 hộ | 33.112.327 nam khẩu |  |
| Năm Thuần Hy thứ 5 (1178) thời Tống Hiếu Tông | 12.976.123 hộ | 28.558.940 nam khẩu |  |
| Năm Thiệu Hy thứ 4 (1193) thời Tống Quang Tông | 12.302.873 hộ | 27.845.085 nam khẩu |  |
| Năm Gia Định thứ 11 (1218) thời Tống Ninh Tông | 13.600.000 hộ | khoảng 80.600.000 người |  |
| Năm Gia Định thứ 16 (1223) thời Tống Ninh Tông | 12.670.801 hộ | 28.320.085 nam khẩu | có thuyết nói năm này có 15,5 triệu hộ, 80,60 triệu người |
| Năm Cảnh Định thứ 5 (1264) thời Tống Lý Tông | 5.696.989 hộ | 13.026.532 nam khẩu | Từ năm 1235 trở đi xảy ra chiến tranh với Mông Cổ |
Chú: Số liệu được lấy từ "Thái bình hoàn vũ ký", "Nguyên Phong cửu vực chí", "Tống sử-Địa lý chí",
Căn cứ theo Liêu sử được học giả hiện đại khảo đính, vào năm Càn Thống thứ 10 (1110) thời Liêu Thiên Tộ Đế, nhân khẩu Liêu quốc đạt mức tối đa là hơn 1,5 triệu hộ, 10.569.288 người. Phong tục xã hội của người Khiết Đan khác biệt với người Hán, người Khiết Đan cai trị người Hán ở Yên Vân thập lục châu giống như cách thức ở Trung Nguyên, người Khiết Đan ở phương bắc vẫn sinh hoạt theo tục cũ, hai tộc người cũng hỗn tạp ở những vùng ranh giới.
Do Tây Hạ áp dụng chế độ toàn dân đều là binh lính nên có thể dựa vào số lượng binh lực để suy ra lượng nhân khẩu. Ngày nay có nhận định rằng nhân khẩu Tây Hạ không thấp hơn 30 vạn hộ, không cao hơn 2 triệu hộ. Theo "Tống sử" ghi lại thì Tây Hạ có 50 vạn đại quân Tây Hạ cũng là một triều đại đa dân tộc, với chủ thể là tộc Đảng Hạng, cùng với tộc Hán, Hồi Cốt và Thổ Phồn. Theo "Trung Quốc nhân khẩu sử" của Ngô Tùng Đệ thì nhân khẩu Tây Hạ vào những năm Sùng Tông (1100) thời Sùng Tông đạt mức tối đa là khoảng 3 triệu người.
Sau Nghị hòa Thiệu Hưng năm 1141, tình trạng nhân khẩu giảm thiểu ở phương bắc từ sau sự biến Tĩnh Khang bắt đầu được khắc phục ở mức độ nhất định, đến năm 1207 thời Kim Chương Tông thì đạt 53.532.151 người, cũng là mức tối đa của Đại Kim. Đương thời, tổng nhân khẩu của Kim, Nam Tống, Tây Hạ ước tính là khoảng 136 triệu người. Trong lần thống kê nhân khẩu chuẩn xác thứ tư của triều Kim, mỗi hộ bình quân có trên 6 khẩu, quy mô hộ dưới triều Kim đông đảo, có quan hệ nhất định với việc các quý tộc và mãnh an-mưu khắc sử dụng một lượng lớn nô bộc.
Kim Thái Tổ và Kim Thái Tông khi thống trị Trung Nguyên đã đưa hơn 1 triệu người Nữ Chân đến vùng đất hạ du Hoàng Hà vỗn đã có nhân khẩu đông đúc, dùng biện pháp hy sinh lợi ích của người Hán phục vụ cho người Nữ Chân, mục đích là để đáp ứng cho sinh hoạt và quân sự của họ. Cùng lúc với việc đưa những di dân mới người Nữ Chân đến chiếm lĩnh đất đai Trung Nguyên, người Khiết Đan và người Hán bị đưa đến nội địa của triều Kim (tức vùng Mãn Châu ngày nay). Trong cuộc chiến tranh chống Liêu, quân Kim từng bắt được một lượng lớn người Khiết Đan và người Hán làm nô lệ. Sau đó, Kim Thái Tổ từng hạ chiếu cấm chỉ giam giữ bách tính chịu đầu hàng, cấm chỉ nhà quyền thế mua dân nghèo làm nô lệ, lại quy định những người từng bán thân làm nô lệ có thể dùng công lao động để chuộc thân, song trên thực tế khả năng nô lệ có thể tự chuộc thân là rất thấp. Cư dân người Hán bị buộc phải thiên di không thể không trở thành nô lệ với số lượng lớn. Triều đình Kim đối với nhân dân khu vực chịu đầu hàng tuân phục thì áp dụng biện pháp cưỡng bách thiên di đến nội địa. Như cư dân các châu huyện Sơn Tây bị buộc phải thiên di với số lượng lớn đến Hồn Hà lộ thuộc Thượng Kinh của Kim. Cư dân địa khu Thượng Kinh lại được dời đến Ninh Giang châu. Nhân dân Bình châu nổi dậy phản kháng, sau khi bị trấn áp thì phải cùng với cư dân Nhuận châu, Tháp châu, Lai châu, Thiên châu dời đến đông đô Thẩm Dương. Những cư dân này không thể vượt qua khó khăn để tồn tại, buộc phải bán thân làm bô lệ, khiến người Hán hận thù sâu sắc.
| Niên đại | Số hộ | Số khẩu | Ghi chú |
| --- | --- | --- | --- |
| Năm Hoằng Thống thứ 2 (1142) thời Kim Hy Tông | khoảng hơn 5 triệu hộ | 32.700.000 người |  |
| Năm Đại Định thứ 27 (1187) thời Kim Thế Tông | 6.789.449 hộ 5.599.700 hộ 6.060.723 hộ | 44.705.086 người 39.663.400 người 36.989.014 người |  |
| Năm Minh Xương thứ 1 (1190) thời Kim Chương Tông | 6.939.000 hộ | 45.447.900 người |  |
| Năm Minh Xương thứ 6 (1195) thời Kim Chương Tông | 7.223.400 hộ | 48.490.400 người |  |
| Năm Thái Hòa thứ 7 (1207) thời Kim Chương Tông | 7.684.438 hộ 8.413.164 hộ | 45.816.079 người 53.532.151 người | Kim sử viết rằng đây là thời kỳ nhân khẩu tối thịnh. |
| Năm Đại An thứ 2 (1210) thời Kim Vên Thiệu Vương |  | 53.720.000 người |  |
Chú: Số liệu lấy theo "Kim sử-Thực hóa chí", "Trung Quốc nhân khẩu phát triển sử". Cát Kiếm Hùng. Phúc Kiến Nhân dân xuất bản xã