T-26
Lịch sử chiến đấu > Chiến tranh Xô-Đức

T-26 là xương sống của lực lượng thiết giáp Hồng quân trong những tháng đầu tiên cuộc xâm lược Liên Xô của Đức năm 1941. Vào ngày 1 tháng 6, Hồng quân Liên Xô có 8.747 xe tăng T-26 thuộc tất cả các biến thể, bao gồm cả xe chiến đấu bọc thép dựa trên khung gầm T-26. Về số lượng, T-26 chiếm 39,5% tổng số xe tăng của Liên Xô. T-26 là phương tiện chiến đấu chủ yếu trong các quân đoàn cơ giới của Liên Xô ở các quân khu biên giới. Ví dụ, Quân khu đặc biệt phía Tây có 1.136 xe tăng T-26 vào ngày 22 tháng 6 năm 1941 (52% tổng số xe tăng trong vùng). Quân đoàn cơ giới của Phương diện quân Tây Nam (thành lập từ các đơn vị của Quân khu đặc biệt Odessa và một số đơn vị của Quân khu đặc biệt Kievsau khi chiến tranh nổ ra) được trang bị 1.316 xe tăng T-26, chiếm 35% tổng số xe tăng trên mặt trận.
Có 4.875 xe tăng T-26 đóng ở các quân khu phía tây vào ngày 1 tháng 6 năm 1941. Tuy nhiên, một số xe tăng T-26 không sẵn sàng chiến đấu vì thiếu các bộ phận như bộ pin, bánh xe và xích. Tình trạng thiếu hụt như vậy khiến khoảng 30% số xe tăng T-26 không có khả năng chiến đấu. Ngoài ra, khoảng 30% số xe tăng T-26 được sản xuất từ năm 1931–1934 và chỉ còn thời hạn phục vụ hạn chế. Do đó, 5 quân khu phía tây của Liên Xô thực ra chỉ có khoảng 3.100 – 3.200 chiếc T-26 thuộc tất cả các biến thể đang hoạt động tốt (xấp xỉ 40% tổng số xe tăng ở các quân khu được đề cập), ít hơn một chút so với số lượng xe tăng Đức Quốc Xã tham gia xâm lược Liên Xô
Vào mùa hè năm 1941, số lượng xe tăng rất lớn của Hồng quân đã bị hao hụt nghiêm trọng. Những con đường gồ ghề, những lỗ hổng trong thiết kế bánh xích vào đầu những năm 1930 và các công tác bảo trì, phục hồi và sửa chữa không đầy đủ đều khiến chúng phải gánh chịu hậu quả. Trong một số đơn vị thiết giáp tiền tuyến, có tới một nửa số xe tăng T-26, T-28 và Xe tăng BT có các bộ phận dẫn động chính (động cơ, hộp số hoặc hệ thống treo) bị hỏng hoặc hao mòn hoàn toàn. Những chiếc xe này bị mổ xẻ lấy phụ tùng để duy trì cho số còn lại hoạt động. Những chiếc xe tăng bị hư hại trong Chiến tranh Mùa đông năm 1939 cũng bị mổ xẻ để lấy các bộ phận.
Hầu hết số xe tăng T-26 đã bị tổn thất trong 6 tháng đầu của cuộc chiến. Một tỷ lệ khá lớn trong tổn thất của T-26 vào mùa hè năm 1941 là do các nguyên nhân phi chiến đấu. Do cuộc chiến bắt đầu đột ngột, các kỹ thuật viên chưa được biên chế đầy đủ vào các đơn vị hỗ trợ kỹ thuật của các đơn vị xe tăng. Ngoài ra, máy kéo để sơ tán thiết bị và xe chở dầu cũng chưa được chuyển giao đầy đủ. Nhiều xe tăng T-26 và BT cũ kỹ, cùng với xe T-34 và KV chưa hoàn thiện, đã bị hỏng hóc khi hành quân, một số xe tăng đã bị bắt ngay tại kho chứa hoặc trên các sân ga - Hồng quân không có đủ phương tiện và thời gian để dỡ chúng ra chiến trường hoặc di tản về hậu phương để sửa chữa.
Ngoài ra, sự thiếu thốn về phương tiện cứu kéo và phụ tùng thay thế dẫn đến việc xe tăng bị hỏng trong chiến đấu hoặc trục trặc khi hành quân thường không thể sửa chữa được. Nhiều chiếc xe tăng dù chỉ bị hỏng hóc nhẹ nhưng cũng không có người sửa chữa, và đã phải cho nổ tung hoặc đốt cháy bởi các kíp lái khi họ rút lui. Quân đoàn cơ giới 12, được triển khai tại Quân khu đặc biệt Baltic, có 449 xe tăng T-26, 2 xe tăng phun lửa và 4 xe kéo pháo T-26T vào ngày 22 tháng 6 năm 1941. Quân đoàn mất 201 xe tăng T-26, tất cả các xe tăng phun lửa và máy kéo pháo vào ngày 7 tháng 7 năm 1941. Thêm 186 xe tăng T-26 bị mất do lỗi kỹ thuật.
Sự thay thế dự kiến cho T-26 là xe tăng hạng nhẹ T-50, bắt đầu được sử dụng trong Hồng quân vào tháng 2 năm 1941. Xe tăng T-50 tinh vi hơn được phát triển dựa trên kinh nghiệm thu được trong Chiến tranh Mùa đông và các cuộc thử nghiệm của Liên Xô đối với Panzer III. Tuy nhiên, T-50 mới và phức tạp cùng động cơ diesel của nó đã gặp phải các vấn đề sản xuất và loại xe tăng mới chưa được đưa vào sản xuất hàng loạt trước Chiến tranh Xô–Đức.
Tuy nhiên, nhiều kíp lái T-26 đã cố gắng hết sức để chống lại sự tiến công của đối phương. Ví dụ, một tiểu đoàn hỗn hợp của Sư đoàn xe tăng 55 (gồm 18 xe tăng T-26 một tháp pháo và 18 xe tăng T-26 hai tháp pháo) hỗ trợ Sư đoàn bộ binh 117 đang rút lui gần Zhlobin. Xe tăng T-26 một tháp pháo đã tiêu diệt 17 xe tăng Đức Quốc Xã. 9 chiếc xe tăng của tiểu đoàn đã kịp rút qua sông Dnepr nhưng 11 chiếc vẫn nằm trong lãnh thổ đối phương sau khi cây cầu bị phá hủy, số còn lại đã bị mất tích trong chiến đấu.
Xe tăng hạng nhẹ T-26 thua kém hoàn toàn xe tăng hạng trung như Panzer III và Panzer IV của Đức Quốc Xã về cỡ pháo, tốc độ, khả năng cơ động và vỏ giáp. Tuy nhiên, vũ khí trang bị của T-26 vẫn vượt trội so với xe tăng hạng nhẹ của Đức như Panzer I, Panzer II, Panzer 35(t) và Panzer 38(t), chiếm khoảng 50% lực lượng xe tăng Đức vào tháng 6 năm 1941. Pháo tăng 45mm 20K của Liên Xô cũng có thể xuyên thủng giáp của Panzer III và Panzer IV nhưng chỉ ở cự ly rất gần. Nguyên nhân chính dẫn đến tỷ lệ tổn thất cao của xe tăng hạng nhẹ Liên Xô trong tháng 6 - tháng 7 năm 1941 là do thiếu đạn xuyên giáp 45mm (loại đạn này đang thiếu hụt trong các đơn vị xe tăng), pháo xe tăng 45mm 20K được sản xuất vào năm 1932–1934 đã không còn đủ mạnh cũng như sự phối hợp kém giữa các đơn vị khác nhau của Hồng quân. Ưu thế trên không của Đức Quốc Xã và các vấn đề kỹ thuật thường xuyên xảy ra với các xe tăng cũ cũng khiến các lực lượng Liên Xô phải hứng chịu tổn thất.
Mặc dù bị tổn thất cao, xe tăng T-26 vẫn là bộ phận chủ chốt trong lực lượng thiết giáp của Hồng quân vào mùa thu năm 1941 (nhiều xe tăng được điều đến từ các quân khu sâu trong Liên Xô - Trung Á, Ural, Siberia, một phần từ Viễn Đông). Các đơn vị của Phương diện quân Tây được trang bị 298 xe tăng T-26 vào ngày 1 tháng 10 năm 1941, tương đương 62% tổng lực lượng xe tăng của phương diện quân này. Tuy nhiên, nhiều xe tăng T-26 cũ mà các lữ đoàn xe tăng nhận được từ các xưởng sửa chữa đều trong tình trạng kỹ thuật kém và kết quả là chỉ có 50 xe tăng T-26 (14 trong số chúng đang được sửa chữa) có sẵn khi trận Mátxcơva nổ ra. Xe tăng T-26 cũng tham gia Chiến dịch Rostov vào tháng 12 năm 1941.
Tính đến ngày 28 tháng 10 năm 1941, Phương diện quân Tây của Hồng quân chỉ còn 441 xe tăng đang hoạt động tốt, bao gồm 33 KV-1, 175 T-34, 43 BT, 50 T-26, 113 T-40 và 32 T-60.
Xe tăng T-26 cũng tham gia chiến đấu trong đội hình Phương diện quân Leningrad năm 1941. Ví dụ, Tiểu đoàn xe tăng xung kích 86, được trang bị T-26, hỗ trợ các cuộc tấn công của bộ binh Liên Xô từ Kolpino về phía Krasny Bor và Tosno vào ngày 20-26 tháng 12 năm 1941. Có trường hợp một chiếc T-26 đang hoạt động được ghi lại rõ ràng: trong sáu ngày liên tục tấn công và phản công, chiếc T-26 của  trung đội trưởng-Trung úy M.I Yakovlev đã phá hủy ba pháo chống tăng, bốn tổ súng máy, ba khẩu súng cối và một kho đạn ở Krasny Bor, ngoài ra còn tiều diệt khoảng 200 binh lính đối phương. T-26 của Yakovlev đã bị bắn thủng bởi 9 quả đạn, nhưng không ngừng hoạt động. Trung úy Yakovlev đã ba lần được nhận danh hiệu Anh hùng Liên Xô.
Xe tăng T-26 tiếp tục được sử dụng trên khắp mặt trận Xô-Đức từ Biển Barents đến Biển Đen ( Trận Crimea ) vào năm 1942, nhưng với số lượng giảm dần do mỗi xe tăng T-26 bị phá hủy hoặc mất tích đã được thay thế bằng một chiếc T-34. Trong Trận Kharkov lần thứ hai, một số đơn vị xe tăng của Quân đoàn xe tăng 22 thuộc Phương diện quân Tây Nam được trang bị T-26 (ví dụ, Lữ đoàn xe tăng 13 có sáu xe tăng T-26 vào ngày 9 tháng 5 năm 1942). Ngày 13 tháng 5 năm 1942, quân Đức phản công vào sườn Tập đoàn quân 38 của Liên Xô, sau đó tiến hành tấn công. Mỗi đơn vị xe tăng hiện có giao chiến với nhóm chiến đấu của Đức bao gồm khoảng 130 xe tăng thuộc Sư đoàn thiết giáp số 3 và 23. Ba lữ đoàn xe tăng Liên Xô đã bị mất toàn bộ xe tăng, nhưng đã gây cho đối phương nhiều tổn thất nặng nề.
Các hoạt động cuối cùng trong Chiến tranh Xô–Đức có sự tham gia của số lượng đáng kể xe tăng T-26 là Trận Stalingrad và Chiến dịch Kavkaz cuối năm 1942. Mặc dù T-26 không có hoạt động tích cực nào trên mặt trận chính Xô-Đức trong năm 1943, T-26 vẫn được biên chế cho một số đơn vị hậu phương. Do đó, Lữ đoàn xe tăng 151 (Tập đoàn quân 45, Phương diện quân Zakavkaz) được trang bị 24 chiếc T-26 và 19 xe tăng hạng nhẹ Mk VII Tetrarch của Anh, đã bảo vệ biên giới Liên Xô-Iran. Lữ đoàn xe tăng này được tái triển khai đến Tuapse (Tập đoàn quân 47) vào tháng 1 năm 1943.
Một số đơn vị xe tăng của Phương diện quân Leningrad bị bao vây đã sử dụng xe tăng T-26 của họ cho đến đầu năm 1944, khi việc phá vỡ Phong tỏa Leningrad bắt đầu (ví dụ, Lữ đoàn xe tăng 1 và 220 mỗi đơn vị có 32 xe tăng T-26 vào ngày 1 tháng 1 năm 1944). Những chiếc T-26 đã được sử dụng ở đó cho đến mùa hè năm 1944. Tại khu vực Karelia và Murmansk (khu vực xa xôi và ít tác chiến của mặt trận Xô-Đức), những chiếc T-26 còn phục vụ lâu hơn, cho đến cuối mùa hè năm 1944.