Hình tượng động vật trong văn hóa
Các loài khác > Côn trùng

Bài chi tiết: Hình tượng côn trùng trong văn hóa và Tục thờ côn trùng
Côn trùng hay còn gọi là sâu bọ đã gắn kết với đời sống con người ở tất cả mọi nơi, mọi lúc và mọi lĩnh vực hoạt động như kinh tế, chính trị, khoa học kỹ thuật, văn hoá. Suốt quá trình tồn tại và phát triển, con người không thể loại bỏ côn trùng ra khỏi đời sống của mình. Côn trùng đã đóng góp những lợi ích đáng kể với đời sống con người, chúng đã tạo ra những sản phẩm thương mại Từ "côn" (昆) có nghĩa là nhiều nhung nhúc và từ "trùng" (虫) là loài sâu bọ, ám chỉ đến sự sinh sôi. Côn trùng thực tế còn là nguồn cung cấp thực phẩm cho con người (ăn côn trùng) và là nguồn nguyên liệu trong chăn nuôi, nuôi thú kiểng.
Các loài côn trùng còn rất khéo léo trong nhiều lĩnh vực mà con người đã và đang phải học tập, thậm chí nhiều nơi người ta còn có tục thờ côn trùng. Ngoài các đặc tính tốt như siêng năng, cần mẫn, các loài côn trùng còn là những sinh vật đầu tiên sáng tạo nên một khuôn mẫu xã hội có tổ chức, một nhà nước cục bộ thu nhỏ và một sự phân chia đẳng cấp trật tự cực kỳ nghiêm ngặt trong thế giới các loài ong, mối, kiến. Các thành viên trong xã hội các loài ong, mối, kiến đều làm nhiệm vụ một cách tự giác theo các chức năng đã được phân công một cách bản năng mà không có ai thúc ép.
Khi nói tới côn trùng, một số người thường nghĩ tới mặt có hại nhiều hơn có lợi nhưng thực tế thì các loài côn trùng có một ý nghĩa to lớn đối với đời sống con người. Người ta chia thành 3 nhóm: nhóm côn trùng có ích (gồm các thiên địch như bọ ngựa, bọ rùa, bọ cánh cam), nhóm côn trùng có hại (điển hình như ruồi, muỗi, kiến, gián, ve, bét, bọ rệp) và nhóm côn trùng chưa rõ lợi hại cụ thể. Côn trùng nhỏ gồm các loài côn trùng và châu chấu cũng có thể có nghĩa là sắp nhận được một niềm vui hay một sự vinh danh rất lớn. Trong nhiều nền văn hóa khác thì bọ rùa (loài có đôi cánh màu đỏ) cũng được xem là mang lại may mắn, ở Mỹ, người ta tin rằng nếu một con bọ rùa tình cờ đậu lên tay, tức là may mắn sắp đến với người đó.
Ở Ai Cập, bọ hung được coi là biểu tượng của chu kì Mặt Trời và sự hồi sinh. Với người Ai Cập thì con bọ hung còn là biểu tượng của sự may mắn. Tại Ai Cập cổ đại, loài bọ cánh cứng Scarabaeus sacer thuộc họ bọ hung được xem là tấm bùa hộ mệnh rất quan trọng, loài côn trùng này là biểu tượng linh thiêng với người Ai Cập cổ đại, giống như thập giá đối với người theo Công giáo. Người Ai Cập quan niệm rằng những chú bọ cánh cứng nếu được khâu vào vải ướp xác, sẽ mang lại may mắn cho bản thân ở cả thế giới này và thế giới bên kia. Ngoài ra, bọ cánh cứng cũng có liên hệ với thần linh trong nhiều hệ ngôn ngữ khác nhau, trong tiếng Phạn, tên con bọ cánh cứng có nghĩa là người chăn cừu của Indra một vị thần trong đạo Hindu.
Ở cả Nhật Bản và châu Âu, trong quan niệm, một con bướm được coi là hiện thân của linh hồn một người. Theo văn hóa Nhật Bản, bươm bướm tượng trưng cho linh hồn của con người, với niềm tin rằng con người sau khi qua đời, linh hồn của họ sẽ hóa thành một com bướm trên hành trình đi về thế giới bên kia và có một cuộc sống vĩnh hằng. Bươm bướm còn là biểu tượng cho niềm vui và sự trường sinh bất tử, những tinh linh. Ngoài ra, nếu thấy hình ảnh hai chú bướm đang quấn quýt với nhau thì nó mang ý nghĩa là hôn nhân hạnh phúc. Nhật Bản có loài bướm Oomurasaki được mệnh danh là Quốc điệp, bướm Oomurasaki là một loài bướm hoàng đế mang màu tím, chúng đã được lựa chọn trở thành một trong những Quốc bảo của Nhật Bản.
Theo thông tục, người ta thường coi nhện và bọ cạp gọi là côn trùng, mặc dù về phân loại khoa học, chúng được xếp vào nhóm các sinh vật thuộc lớp Hình nhện (Anachida). Điều tương tự với loài bọ cạp, hình tượng bọ cạp trong văn hóa gắn liền với quan niệm về sự châm chích, trả thù, độc địa. Mặc dù vậy, bọ cạp là một trong những biểu tượng của cung hoàng đạo Phương Tây (cung Hổ Cáp) gắn với chòm sao Hổ Cáp hay Thiên Yết. Trong chiêm tinh, cung Bọ Cạp được xem là cung hoàng đạo bí ẩn vì vẻ ngoài pha chút ma mị. Người thuộc cung Bọ cạp thích cuộc sống cô độc, họ không thích tập thể, họ không thể tuân theo những tiêu chuẩn và luật lệ trừ những nguyên tắc của bản thân.
Trong các nền văn hóa từ Đông sang Tây, hình tượng loài nhện để lại dấu ấn trong nhiều địa phương, nhìn chung là gắn với nỗi tiêu cực (nhện tinh, nhền nhện) vì ngoại hình của chúng cũng như nọc độc của chúng mà con người ám ảnh với nỗi sợ nhện. Trong tiểu thuyết võ hiệp có những nhân vật có võ công tà độc của loài nhện như Vạn độc thù ma, Thiên thù vạn độc thủ. Khi luyện môn Thiên thù vạn Độc thủ từ hai chục con nhện hoa trở đi thì chất độc trong cơ thể tích tụ, dung mạo biến đổi, khi luyện xong một nghìn con, mặt mũi sẽ xấu xí. Cứ mỗi con nhện hoa thân mình từ hoa biến thành đen, từ đen biến thành trắng thì hết chất độc mà chết, bao nhiêu chất độc trong người con nhện truyền vào ngón tay. Ít nhất phải luyện khoảng một trăm con nhện hoa mới là tiểu thành, công phu muốn sâu thì phải một nghìn, hai nghìn con, từ đó vì luyện môn võ công này mà dung mạo bị hủy hoại, khuôn mặt sưng vù, cực kỳ xấu xí.
Cào cào hay châu chấu trong Kinh Thánh không phải là những hình ảnh tốt đẹp. Kinh thánh có chép về sự kiện lũ châu chấu ma quái từ vực sâu: "Những con châu chấu đó giống như những ngựa sắm sẵn để đem ra chiến trận. Trên đầu nó có như mão triều thiên tợ hồ bằng vàng, và mặt nó như mặt người ta, nó có tóc giống tóc đàn bà, và răng nó như răng sư tử" (Khải Huyền 9:7-8). Nhưng những con châu chấu ma quái trong Khải Huyền thực sự đáng ghê tởm khi những mô tả này kết hợp nhiều đặc tính của nhiều loài với nhau và nhắc đến một đại dịch châu chấu ma quái trong lịch sử nhân loại. Trong văn hóa hiện đại, có bài hát "Con cào cào" cho thiếu nhi một cách đáng yêu: "Con cào cào có cái cánh xanh xanh/Nó bay rất nhanh từ lùm cây sang bụi cỏ/Con cào cào rất thích thể thao/Nên mới bay nhanh mới nhảy rất cao/Muốn khỏe đẹp thì phải tập thể thao/Ai muốn khỏe đẹp thì phải tập thể thao"
Dế là biểu tượng của sự an toàn và bảo vệ, nó được xem như chó giữ nhà bởi khi có người hay sinh vật lạ đến gần, chúng sẽ không kêu nữa. Bùa hộ mệnh hình dế được tìm thấy ở nhiều khu vực châu Á và Trung Đông. Ở một số nơi, dế còn là biểu tượng của sự tái sinh, có lẽ bởi vòng đời của dế rất đơn giản và khá nhanh. Dế được xem là mang lại nhiều may mắn tại châu Á và châu Âu. Dế là biểu tượng của sự an toàn và bảo vệ ở nhiều nước châu Á, tại Trung Quốc, dế từ xưa đã được coi là biểu tượng của sự khôn ngoan và thịnh vượng. Ở một số nơi, dế còn là biểu tượng của sự tái sinh, sẽ xui xẻo nếu giết một chú dế vì chúng dễ thương và vô hại. Trong tiểu thuyết Chú dế bên lò sưởi của nhà văn Charles Dickens thì dế còn được nuôi như thú cưng. Ở Việt Nam, hình tượng chú dế mèn trong tác phẩm Dế mèn phiêu lưu ký của nhà văn Tô Hoài với các nhân vật côn trùng như chú Dế mèn, chú Dế choắt, chú Dế trũi, võ vĩ Bọ ngựa, võ sĩ Bọ muỗm.
Thịt lợn muối ở Đức, thịt của các loài động vật là chất đạm quan trọng của con người trong suốt chiều dài lịch sử.
Tranh vẽ một nghi thức phù thủy thần bí với con dê ma quỷ tượng trưng cho Satan
Biểu tượng 12 con giáp (Thập nhị địa chi)
Họa phẩm Ruggiero giải cứu Angelica sau khi đánh hạ quái vật lông hổ, trong văn hóa, nhiều loài vật được hình tượng như những nhân vật phản diện, đại diện cho cái tà ác, hung tợn, hại người
Sư tử đá Trung Quốc tại Tử Cấm Thành, hình tượng con Sư tử có sức hấp dẫn thị giác rất lớn
Đàn cá tượng trưng cho điều tốt lành, sự dư dả
Họa phẩm Tây phương về các loài bò sát, rắn, ếch nhái, có vẻ chúng được xem như những sinh vật ghê tởm
Tượng đồng con báo săn đang bứt tốc độ
Tượng nghệ thuật về bầy mèo ở Việt Nam (lâm miêu/rừng mèo), theo quan niệm dân gian thì người ta nuôi mèo để bắt chuột.
Đồng hồ chỉ về 12 Cung Hoàng đạo
Tượng một linh thú ở Đền Changu Narayan
Điêu khắc về con sa giông (Salamander) ở châu Âu có dạng con thú bốn chân
Tượng Kỳ lân ở Tứ Xuyên
Tượng con Kỳ lân Trung Hoa trong ngôi chùa ở Đài Loan
Kỳ lân tại điện Thái Hòa trong Hoàng thành Huế
Tượng Tỳ hưu bằng đá cẩm thạch với khối đá lớn ở Đà Nẵng
Tượng Tỳ hưu phong thủy bằng gốm mạ vàng bày bán với giá thành cao
Tượng gốm về con nghê gác lăng, một cặp Nghê mẹ và nghê con
Tranh sơn dầu phương Tây về một chú chó nhà
Tượng đồng về con mèo
Họa phẩm về Vườn địa đàng, trong đó chú mèo co quắp xuất hiện nằm cạnh Adam và Eva, đây là nét sáng tạo khác biệt với những mô típ cổ điển.
Họa phẩm về chú chuột trên bàn tiệc, theo quan niệm, ở đâu có chuột là ở đó có thức ăn
Họa phẩm Tây phương về chú chuột
Tượng gốm ngựa để thờ cúng ở Tamilnadu thuộc Ấn Độ
Tranh vẽ về cơn ác mộng, trong đó có một con ngựa cái lông đen
Tượng thờ Tề Thiên ở Miếu bà Bình Long, từ hình tượng văn học, con khỉ Tôn Ngộ Không đã được cộng đồng người Hoa và cư dân địa phương thờ cúng, nhang khói
Hội họa phương Tây về các vị Thiên sứ nhỏ với đôi cánh chim đang bay quanh một phụ nữ, đôi cánh trắng của các thiên thần là đặc trưng của loài chim
Họa phẩm phương Tây về đàn gà
Một con gà trống lông trắng, chúng được hư cấu trong Manga kinh dị có tựa đề Tiếng gáy sát thủ (Bougyaku no Kokekkou) là lũ gà khát máu luôn xem con người là mục tiêu ăn thịt
Món thịt gà trong một bữa ăn, ở nhiều nơi, thịt gà là nguyên liệu quan trọng của những món ăn
Hội họa Tây phương về nữ thần Hebe và con Đại bàng của thần Dớt, đại bàng tượng trưng cho vị thần tối cao là thần Dớt
Bức tranh Hai con quạ (The Twa Corbies) của Arthur Rackham (1867–1939) trong trong Những bản ballad của Child, bức họa này là biểu tượng thị giác của dòng nhạc Ballad
Chim cú tượng trưng cho bậc trí giả, học thức vì đôi mắt to như cặp kính cận và chúng còn có thói quen thức suốt đêm như những học giả tận tâm.
Tượng người lính Xô Viết và đàn sếu tại Rzhev được xây dựng từ cảm hứng đến từ bài hát Đàn sếu và bộ phim Khi đàn sếu bay qua
Tranh về Nữ hoàng Ai Cập Cleopatra và chim công của họa sĩ Edward Mason Eggleston
Hội họa Trung Hoa về chim yến
Phượng hoàng trong tranh thủy mặc Trung Hoa
Tượng Garuda bằng vàng ở Thái Lan
Hình tượng con chim Lạc
Những mô tả trong tiểu thuyết của Kim Dung, Thần điêu có vẻ giống như loài thần ưng Andes
Một đôi rắn đang giao hoan
Tượng con rùa vũ trụ Kurma (कूर्म) ở Ấn Độ
Điêu khắc về một con rồng châu Âu
Đồ họa hiện đại về con rồng Quetzalcoatl quấn quanh một nữ nhân bản địa
Tượng đồng về hình dáng một con rồng phương Đông
Hai cô gái hóa trang thành nàng tiên cá
Một con quái vật vũ trụ có hình dạng của loài cá
Suối cá tại chân núi Trường Sinh thuộc bản Ngọc, xã Cẩm Lương, huyện miền núi Cẩm Thủy cách trung tâm Thanh Hóa gần 100 km về phía tây Bắc, đàn cá luôn bơi hướng về trong hang
Đồ mã cúng Táo Quân với cá chép đỏ
Họa phẩm về miếng thịt cá hồi
Tượng ếch ngồi thiền ở Việt Nam
Yog-Sothoth trong hình hài con bạch tuộc với những cái vòi xúc tu
Quái vật càng cua trong tiểu thuyết The Time Machine
Họa phẩm của Luis Ricardo Falero về một nàng tiên bướm, những con bướm được xem là linh hồn của người chết, những tinh linh
Một mô hình sinh vật ngoài hành tinh dưới dạng nhện