stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Cai Vàng
Bài thơ của Vân Hồ

Theo bài thơ của Vân Hồ, làm năm Tự Đức thứ 16 (năm 1863) kể về việc Cai Vàng khởi binh, thì vị thủ lĩnh này đã chết vì trúng phải một viên đạn đại bác vô tình. Đoạn thơ đó như sau:
Khẩu đại bác trên có tên tục là "Ông Ầm", còn người bắn phát súng đó là Đội Hến. Nhưng cái công lớn này, đã bị người khác giành lấy. Tiếc cho ông, trong bài thơ trên cũng có mấy câu:
Chán ngán, Đội Hến xin thôi việc về quê, còn "Ông Ầm" kia cũng đã bị đào thải sau mấy cuộc tang thương .
Chú thích

↑  Việt Nam sử lược/Quyển II/Cận kim thời đại/Chương VIII
↑  Việt Nam sử lược, tr. 502.
↑  'Quốc triều sử toát yếu, tr. 398-399
↑  Theo dân gian, vì "có tên đày tớ phản thùng nội công" (Vè Cai Vàng), nên quân triều mới biết chính xác nơi Cai Vàng đang trú quân, mà thi nhau nả đạn và đã giết chết được ông.
↑  Theo Lê Thái Dũng  Lưu trữ 2010-08-18 tại Wayback Machine và Hoàng Thị Yến [liên kết hỏng]. So với nguồn trên thì muộn hơn một năm.
↑  theo [liên kết hỏng]).
↑  Việt Nam sử lược, tr. 503.
↑  Vì Vũ Tảo bị quân Cai Vàng bắt giết mà tướng tổng chỉ huy là Nguyễn Tri Phương bị giáng hai cấp (theo Đại Nam chính biên liệt truyện, tr. 488).
↑  Chép theo Lê Minh Quốc, Các vị nữ danh nhân Việt Nam. Nhà xuất bản Trẻ, 2009, tr. 103-106.
↑  Theo Sở Bảo (Doãn Kế Thiện), Hà Nội cũ, tr. 5-7.
Hán Hiến Đế

Hán Hiến Đế (Giản thể: 汉献帝; phồn thể: 漢獻帝; 2 tháng 4 năm 181 - 21 tháng 4 năm 234), tên thật là Lưu Hiệp (劉協), tự là Bá Hòa (伯和), là vị Hoàng đế thứ 14 của nhà Đông Hán và là Hoàng đế cuối cùng của triều đại nhà Hán trong lịch sử Trung Quốc. Ông tại vị từ ngày 28 tháng 9 năm 189 đến ngày 25 tháng 11 năm 220, tổng cộng 31 năm.
Là vị Hoàng đế cuối cùng của triều đại lừng danh Hán triều, Hán Hiến Đế lên ngôi khi nhà Hán đã suy yếu trầm trọng. Ông liên tiếp bị Đổng Trác, Lý Thôi, Quách Dĩ và Tào Tháo khống chế, dùng làm bù nhìn để thực thi quyền lực của bản thân họ. Cuối cùng, ông bị Tào Phi ép thực hiện thiện nhượng, lập ra nhà Tào Ngụy thời Tam Quốc. Sự kiện ấy được người đời sau gọi là Tào Phi soán Hán (曹丕篡漢).
Thân thế > Xuất thân

Lưu Hiệp là con trai thứ của Hán Linh Đế Lưu Hoành. Mẹ ông là Vương Vinh, người Hàm Đan. Thời Hán Linh Đế, Vương Vinh do tư sắc mỹ lệ, thông minh tài trí nên được nhập Dịch đình, phong đến Mỹ nhân, cấp bậc thứ 2 dưới Quý nhân trong hậu cung thời Đông Hán. Lúc ấy, Hà hoàng hậu đã sinh con trai Lưu Biện nên dần trở nên kiêu ngạo, bản thân Hà hậu tính tình quật cường lại hay đối kị, trong cung không ai không sợ. Vương mỹ nhân khi ấy hoài thai, sợ Hà hậu sát hại nên không dám nói, ngày thường uống thuốc để hoại thai, nhưng có một ngày bà nằm mơ thấy mình đang ôm mặt trời trên bụng mà đi, liền cho đó là điềm lành nên không còn muốn hủy thai nữa.
Năm Quang Hòa thứ 4 (181), tháng 3, ngày Quý Tị (tức ngày 2 tháng 4 dương lịch), Vương mỹ nhân sinh hạ Hoàng tử Lưu Hiệp. Hà hậu khi biết tin thì nổi giận cực điểm, bèn sai người ngầm độc chết Vương mỹ nhân. Khoảng 7 ngày sau, là ngày Canh Tý, Vương mỹ nhân chết, không rõ bao nhiêu tuổi.
Cái chết của Vương mỹ nhân khiến Linh Đế nổi giận cực điểm, toan muốn phế truất Hà hậu, nhưng nhóm hoạn quan tích cực khuyên can nên phải thôi. Con trai Vương mỹ nhân là Lưu Hiệp chỉ mới sơ sinh, nên Linh Đế giao cho mẹ mình là Đổng thái hậu nuôi dưỡng, nên có biệt danh Đổng hầu (董侯).
Hoàng đế nhà Hán > Quyền thần Đổng Trác

Xem thêm: Vương Doãn, Đổng Trác, và Lã Bố
Đổng Trác cải niên hiệu Trung Bình của Linh Đế mà Thiếu Đế đang dùng thành niên hiệu Sơ Bình năm đầu của Hán Hiến Đế vào năm sau (190). Vì việc Đổng Trác phế vua thao túng triều đình, các chư hầu do Viên Thiệu cầm đầu nổi dậy đánh Đổng Trác.
Cánh quân của Tôn Kiên đánh Nam Dương rồi từ đây tiến vào Lạc Dương. Đổng Trác bị thua 2 trận, sợ hãi đốt bỏ Lạc Dương và mang vua Hiến Đế cùng triều đình chạy sang phía tây về kinh đô cũ ở Trường An. Quân chư hầu sau đó chia rẽ, kéo bè phái đánh nhau, nên Đổng Trác không bị đe dọa ở Trường An.
Hán Hiến Đế muốn quay trở về đông đô Lạc Dương, nhân có Thị trung Lưu Hòa là con trai châu mục U châu Lưu Ngu (người tông thất) có thế lực, bèn sai Lưu Hòa cải trang trốn thoát khỏi Trường An, định tìm đến U châu gọi Lưu Ngu về hộ giá. Nhưng Lưu Hòa ra khỏi Quan Trung tới Nam Dương thì bị sứ quân Viên Thuật giữ lại, sau đó lưu lạc nhiều ngày lại bị Viên Thiệu bắt giữ. Các sứ quân lúc đó vì mục tiêu lợi dụng Lưu Ngu giúp mình để chống đối lẫn nhau nên cha con Lưu Ngu không giúp được Hiến Đế.
Năm 192, trong lúc chư hầu đang xung đột ở phía đông thì trong triều đình Trường An, Tư đồ Vương Doãn đồng mưu với Lã Bố giết chết Đổng Trác. Hán Hiến Đế bèn phong Vương Doãn làm Lục thượng thư sự, Lã Bố làm Ôn hầu, Phấn uy tướng quân, Nghi đồng tam tư. Theo ý kiến của Vương Doãn, Hiến Đế lại phong Hoàng Phủ Tung làm Chinh tây tướng quân, phái tới My Ổ là chỗ ở của Đổng Trác để tịch biên gia sản. Kết quả Hoàng Phủ Tung thu về được hơn 2 vạn cân vàng, hơn 8.000 cân bạc cùng các của cải khác chất cao như núi.
Hoàng đế nhà Hán > Phản loạn Lý Thôi

Vương Doãn sai Lã Bố đi đánh dẹp con rể Đổng Trác là Ngưu Phụ. Ngưu Phụ bị thủ hạ giết. Bộ tướng của Ngưu Phụ là Lý Thôi, Quách Dĩ, Phàn Trù và Trương Tế cầu khẩn Vương Doãn tha tội theo Đổng Trác. Vương Doãn không đồng ý xá tội cho Lý và Quách. Lý Thôi, Quách Dĩ bèn cất quân Lương Châu nổi dậy báo thù, quân tập hợp dần dần được hơn 10 vạn, tấn công Trường An.
Lã Bố chống không nổi quân Lương châu, bỏ chạy về phía đông. Lý Thôi vào Trường An bắt giết cả nhà Vương Doãn. Từ đó Hiến Đế lại bị Lý Thôi và Quách Dĩ khống chế. Ông dựa vào các lão thần như Triệu Khiêm, Dương Bưu, Hoàng Phủ Tung, Mã Nhật Đê, Triệu Trung, Chu Tuấn kiềm chế một phần uy thế của Lý và Quách. Ông phong cho Lý Thôi làm Tư Lệ hiệu úy.
Tháng 9 năm 193, Lý Thôi tiến thêm một bước, ép Hiến Đế phong cho làm Xa kỵ tướng quân, chức chỉ đứng sau Đại tướng quân. Trên thực tế đây là chức lớn nhất vì chức Đại tướng quân để trống, không ai giữ lúc đó. Hiến Đế còn bị ép phong Quách Dĩ làm Hậu tướng quân, Phàn Trù làm Hữu tướng quân. Cả ba người cùng nhau lập phủ trong kinh thành, cùng nhau đoạt quyền điều hành triều chính, các quan Tam công lão thần bị vô hiệu hóa. Một tướng khác là Trương Tế đóng quân ở Thiểm huyện, ngoài kinh thành.
Ba người nảy sinh mâu thuẫn. Năm 194, Lý Thôi giết chết Phàn Trù. Không lâu sau cả Lý Thôi và Quách Dĩ cùng muốn một mình làm chủ triều đình nên trở mặt đánh nhau. Hai bên đánh nhau trong nhiều ngày, kinh thành bị tàn phá, hàng vạn người bị chết. Hán Hiến Đế và Phục hoàng hậu bị Lý Thôi kéo từ trong cung mang vào doanh trại giam lỏng. Các đại thần cầm đầu là Dương Bưu theo hầu. Hiến Đế sai Dương Bưu cùng Trương Hỷ và Chu Tuấn, tất cả hơn 10 người sang doanh trại Quách Dĩ đề nghị hai bên nên giảng hòa không nên đổ máu. Những người này liền bị Quách Dĩ bắt giữ. Để lấy lòng Lý Thôi và Quách Dĩ, Hiến Đế phải phong cho Lý Thôi làm Đại tư mã, Quách Dĩ làm Xa kỵ tướng quân. Nhưng hai người nhận chức xong vẫn không chịu bãi binh.
Giữa lúc đó Trương Tế kéo về kinh thành giảng hòa hai người và khuyên Lý, Quách hãy để Hiến Đế rời Quan Trung về quận Hoằng Nông. Hiến Đế khi đó lên 15 tuổi, cũng sai người đi xin Lý Thôi cho mình rời khỏi doanh trại về Hoằng Nông. Sau hơn 10 lần sứ giả đi lại, Lý Thôi mới đồng ý.
Hoàng đế nhà Hán > Chạy về phía Đông

Tháng 7 năm 195, Hán Hiến Đế cùng công khanh từ doanh Bắc Ổ của Lý Thôi (ngoài thành Trường An) lên đường. Các tướng Đổng Thừa, Dương Phụng đi theo hộ giá. Trương Tế thu xếp xong việc, rút quân về Thiểm huyện. Dương Phụng và Đổng Thừa mời thêm Dương Định là tướng Khăn Vàng cũ, đang là bộ tướng của Lý Thôi nhưng không bằng lòng với Lý Thôi, cùng nhau hộ giá Hiến Đế.
Tháng 8, Hiến Đế đến Tân Phong. Quách Dĩ hối hận muốn cướp lại Hiến Đế, bèn mang quân đuổi theo. Dương Phụng và Dương Định cùng ra đón đánh, đánh bại quân Quách Dĩ. Quách Dĩ thua chạy về Trường An, sai người hòa giải với Lý Thôi và lôi kéo Trương Tế cùng liên minh đánh Dương Phụng và Dương Định để cướp lại Hiến Đế, khống chế chư hầu như trước. Tháng 11 năm đó, Hiến Đế đến gần Đông Giản quận Hoằng Nông thì bị quân Lý Thôi và Quách Dĩ đuổi theo kịp. Lần này Dương Phụng và Dương Định không chống nổi, khiến nhiều đại thần bị chết, trong đó có thị trung Chu Triển, Binh bộ hiệu úy Ngụy Kiệt, Xạ thanh hiệu úy Thư Thuyên. Các tướng mang vua Hiến Đế tháo chạy. Trước tình hình nguy cấp, Dương Phụng một mặt xin tạm hòa với Lý Thôi để hoãn binh, mặt khác bàn với Đổng Thừa mời thủ lĩnh quân cướp Bạch Ba là Lý Nhạc, Hàn Tiêm ở Sơn Tây cùng Tả Hiền vương Hung Nô là Tố Khứ Ty phía nam Quy Hóa cứu giá. Cánh quân Lý Nhạc, Hàn Tiêm và Tố Khứ Ty tập hợp cùng Dương Phụng, đánh bại Lý Thôi và Quách Dĩ. Đổng Thừa nhân lúc thắng trận, tới vùng phụ cận thuộc bến đò Mao Tân đưa Hiến đế cùng Phục hoàng hậu và một số tùy tùng qua sông Hoàng Hà, tới An Ấp thuộc quận Hà Đông nghỉ lại.
Hoàng đế nhà Hán > Ở Lạc Dương

Xem thêm: Trương Dương
Thái thú Hà Đông là Vương Ấp và thái thú Hà Nội là Trương Dương đều tỏ ý sẵn sàng nghênh giá giúp Hiến Đế. Trương Dương lại sai người đến Lạc Dương sửa sang cung điện bị Đổng Trác đốt phá. Đến tháng 7 năm 196, Hiến Đế từ An Ấp đến Lạc Dương. Thành trì điêu tàn, ngoài Hiến Đế, rất ít quan lại tìm được nơi ở. Các quan lại phải tự đi tìm hái rau, đẵn cây làm củi. Trương Dương và Vương Ấp không muốn bon chen ở triều đình để tranh chức quyền nên sau khi giúp Hiến Đế tới được Lạc Dương, hai người trở về bản địa Hà Đông và Hà Nội. Dương Phụng cũng không muốn tranh chấp, rút quân về Khai Phong.
Ở Lạc Dương chỉ còn Đổng Thừa và Hàn Tiêm bên cạnh Hiến Đế. Hàn Tiêm có công hộ giá, tỏ ra cậy quyền, lấn ép các đại thần. Để thưởng công các tướng, Hán Hiến Đế phong Hàn Tiêm làm Đại tướng quân, lĩnh ấn Tư lệ hiệu úy, được cầm tiết việt; Đổng Thừa làm Vệ tướng quân, Dương Phụng làm Xa kỵ tướng quân, Trương Dương làm Đại tư mã. Vệ tướng quân Đổng Thừa không muốn để Hàn Tiêm hoành hành, bèn bí mật sai người đi triệu Tào Tháo đang có binh hùng tướng mạnh ở Duyện châu đến hộ giá.
Hoàng đế nhà Hán > Nhường ngôi cho Tào Phi

Đầu năm 220, Tào Tháo mất. Tào Phi lên thay làm Ngụy vương. Đối với việc Tào Tháo không cướp ngôi nhà Hán, Tư Mã Quang trong Tư trị thông giám cho rằng:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ |  Tào Tháo hung bạo mạnh mẽ, lại là người có công với thiên hạ, trong lòng ông ta đã không có hoàng đế từ lâu…, không phải ông ta không có tham vọng đó. Chính vì ông ta sợ danh nghĩa chưa ổn, nên mới tự ức chế đó thôi. | ” |
— Tư Mã Quang
Để chuẩn bị cướp ngôi nhà Hán, Tào Phi sai thủ hạ dựng ra những lời sấm ngữ để tạo dư luận trong nước thuận theo, như "hết Hán tới Ngụy", "nhà Hán sau 24 đời thì hết", hoặc những câu dùng phép chiết tự ra tên Tào Phi sẽ làm thiên tử.
Sau đó các đại thần trong triều cùng nhau khuyên Tào Phi thay ngôi nhà Hán. Đầu tháng 10 năm 220, Hán Hiến Đế biết mình không thể giữ ngôi vua nữa, ông bèn xuống chiếu nhường ngôi cho Tào Phi. Để tỏ ra khiêm nhường, ngày 18 tháng 10, Tào Phi dâng thư từ chối. Ngày 20 tháng 10 năm đó, Hiến Đế lại xuống chiếu thư nhường ngôi lần thứ hai. Ngày 22 tháng 10, Tào Phi lại dâng thư từ chối, trả lại ấn hoàng đế. Ngày 24 tháng 10, Hán Hiến Đế xuống chiếu nhường ngôi lần thứ 3, ra lệnh cho sứ giả Trương Âm không được phép mang ấn hoàng đế trả lại nữa. Ngày 26 tháng 10, Tào Phi cố từ chối cho đủ 3 lần. Ngày 28 tháng 10, Hán Hiến Đế ra chiếu thư nhường ngôi lần thứ tư. Lần này Tào Phi không từ chối nữa. Ngày hôm sau 29 tháng 10, Tào Phi bước lên đài cao ở Phồn Dương để nhận nhường ngôi của Hiến Đế, trở thành vua Ngụy Văn Đế. Hán Hiến Đế ở ngôi tất cả 31 năm (189-220), bị phế làm Sơn Dương công – chư hầu của nhà Tào Ngụy – về ở quận Sơn Dương, hưởng lộc 1 vạn hộ. Nhà Đông Hán chính thức chấm dứt từ đó.
Qua đời

Lưu Bị đang cát cứ ở Ích châu (chống Tào Phi), nghe tin đồn Lưu Hiệp bị Tào Phi giết hại (thực tế Tào Phi không giết), nên truy tôn ông làm Hiếu Mẫn hoàng đế; sang năm 221 Lưu Bị tự xưng là hoàng đế, dựng nhà Thục Hán, với danh nghĩa kế tục nhà Hán.
Năm 234, Lưu Hiệp qua đời tại nước Sơn Dương, thọ 53 tuổi, làm Sơn Dương công được 14 năm. Ông sinh cùng năm và cũng mất cùng năm với thừa tướng Gia Cát Lượng nhà Thục Hán đương thời. Trong đời làm vua từ năm 189, Hán Hiến Đế đã trải qua sự lấn lướt của nhiều quyền thần: Đổng Trác, Lý Thôi - Quách Dĩ, Tào Tháo, trong đó thời gian ở Hứa Xương với Tào Tháo là lâu hơn cả (25 năm).
Sau khi mất, ông được Ngụy Minh Đế Tào Duệ (con Tào Phi) đặt thụy hiệu là Hiếu Hiến hoàng đế, được dùng nghi lễ thiên tử để an táng. Ông thường được đời sau gọi bằng thụy hiệu này. Theo ý kiến tổng kết của các sử gia, trường hợp nhường ngôi xong và được may mắn sống trọn vẹn yên ổn tới hết đời như Hán Hiến Đế không có nhiều trong lịch sử Trung Quốc. Phần nhiều các vua bị cướp ngôi đều bị vua mới giết chết. Vì vậy, cuộc nhường ngôi Hán-Ngụy được xem là hiếm có trong lịch sử. Con cháu Lưu Hiệp tiếp tục nối ngôi ông ở nước Sơn Dương trong nhiều năm. Tới khi nhà Tào Ngụy mất về tay nhà Tấn (265), họ Lưu vẫn tiếp tục cai trị Sơn Dương. Nước Sơn Dương được duy trì đến thời Tây Tấn, khi xảy ra đại loạn do Ngũ Hồ tiến vào trung nguyên mới chấm dứt, trước sau truyền nối 3 đời, tồn tại 88 năm (220–307), mất vào năm 307, niên hiệu Vĩnh Gia của Tấn Hoài Đế.
Niên hiệu

Trong 32 năm làm vua, Hán Hiến Đế dùng các niên hiệu sau:
Vĩnh Hán (永漢) (9/189–11/189)
Trung Bình (中平, 12/189)
Sơ Bình (初平, 190–193 tương ứng thời quyền thần Đổng Trác)
Hưng Bình (興平, 194–195 tương ứng thời quyền thần Lý Thôi)
Kiến An (建安, 196–2/220 tương ứng thời quyền thần Tào Tháo)
Diên Khang (延康, 3/220–10/220 tương ứng thời quyền thần Tào Phi)
Gia quyến

Tổ phụ: Giải Độc Đình hầu Lưu Trường [劉萇], thụy Hiếu Nhân hoàng (孝仁皇).
Tổ mẫu: Hiếu Nhân Đổng hoàng hậu.
Thân phụ: Hán Linh Đế Lưu Hoành.
Thân mẫu: Linh Hoài Vương hoàng hậu, vốn là Mỹ nhân, sau truy phong Hoàng hậu.
Hậu phi:
Hoàng hậu Phục Thọ [伏壽], bị Tào Tháo ban chết.
Hiến Mục Tào hoàng hậu [獻穆曹皇后], con gái Tào Tháo.
Đổng Quý nhân [董貴人], con gái Đổng Thừa, bị Tào Tháo xử tử khi đang mang thai.
Tào Hiến [曹憲], con gái Tào Tháo, chị của Hiến Mục hoàng hậu, phong làm Quý nhân.
Tào Hoa [曹華], con gái Tào Tháo, em của Hiến Mục hoàng hậu, phong làm Quý nhân.
Hậu duệ:
Lưu Phùng [劉馮], năm Kiến An thứ 5 (200) phong làm Nam Dương vương (南陽王). Cùng năm thì mất.
Lưu Hi [劉熙], năm Kiến An thứ 17 (212) phong làm Tế Âm vương (濟陰王).
Lưu Ý [劉懿], năm Kiến An thứ 17 (212) phong làm Sơn Dương vương (山陽王).
Lưu Mạc [劉邈], năm Kiến An thứ 17 (212) phong làm Tế Bắc vương (濟北王).
Lưu Đôn [劉敦], năm Kiến An thứ 17 (212) phong làm Đông Hải vương (東海王).
hai con trai do Phục hoàng hậu sinh ra, đều bị Tào Tháo giết.
một con trai không rõ tên, mất sớm.
hai con gái Lưu thị về sau là phi tần của Tào Phi.
Lưu Mạn [劉曼], được Tào Phi phong Trường Lạc quận công chúa (長樂郡公主).
Trong văn học

Bài chi tiết: Tam Quốc diễn nghĩa và Trọng Tương vấn Hán
Trong văn học > Tam Quốc diễn nghĩa

Nhân vật Hán Hiến Đế trong Tam Quốc diễn nghĩa là nhân vật phụ, được La Quán Trung mô tả khá sát với chính sử: ông vua thời Hán mạt từ nhỏ tới lớn làm vua con rối trong tay các quyền thần, không có quyền hành. Ông xuất hiện từ hồi 3 tới hồi 80.
Trong văn học > Trọng Tương vấn Hán

Trọng Tương vấn Hán (仲襄問漢) là tác phẩm văn học khuyết danh tác giả, kể theo thuyết tiền căn báo hậu kiếp hay luân hồi quả báo từ thời Hán Sở cho đến thời Tam Quốc. Tác giả xây dựng nội dung để hàng loạt nhân vật thời Hán Sở tái sinh, trong đó danh tướng Hàn Tín lập nhiều chiến công giúp Hán diệt Sở nhưng bị Lưu Bang giết oan, sau đầu thai làm Tào Tháo tung hoành thiên hạ, lập nhiều chiến công ở trung nguyên; còn Lưu Bang bị đầu thai làm Hán Hiến Đế, kiếp sau bị Tào Tháo chèn ép.
Thư mục

Cát Kiếm Hùng chủ biên (2006), Bước thịnh suy của các triều đại phong kiến Trung Quốc, Nhà xuất bản Văn hoá thông tin
Lê Đông Phương (2007), Kể chuyện Tam Quốc, Nhà xuất bản Đà Nẵng
Lê Đông Phương, Vương Tử Kim (2007), Kể chuyện Tần Hán, Nhà xuất bản Đà Nẵng
Đặng Huy Phúc (2001), Các hoàng đế Trung Hoa, Nhà xuất bản Hà Nội
Trịnh Phúc Điền, Khả Vĩnh Quyết, Dương Hiệu Xuân (2006), Tướng soái cổ đại Trung Hoa, tập 1, Nhà xuất bản Thanh niên.
Tiêu Lê, Mã Ngọc Chu, Lã Diên Đào (2004), 100 người đàn ông có ảnh hưởng đến lịch sử Trung Quốc, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia
Nguyễn Khắc Thuần (2003), Các đời đế vương Trung Hoa, Nhà xuất bản Giáo dục
Chú thích

↑  《后汉书·卷十下·皇后纪第十下》：美人丰姿色，聪敏有才明，能书会计，以良家子应法相选入掖庭。
↑  《后汉纪·后汉孝献皇帝纪卷第二十七》：后以选入掖庭，为美人，有宠妊身。
↑  Khi xét thứ tự hậu cung thì không cần xét đến Hoàng hậu, bởi vì Hoàng hậu là chủ, xứng với Hoàng đế
↑  《后汉书·卷十下·皇后纪第十下》：家本屠者，以选入掖庭。长七尺一寸。生皇子辩，养于史道人家，号曰史侯。拜后为贵人，甚有宠幸。性强忌，后宫莫不震慑。
↑  《后汉书·卷十下·皇后纪第十下》：时王美人任娠，畏后，乃服药欲除之，而胎安不动，又数梦负日而行。
↑  《后汉纪·后汉孝献皇帝纪卷第二十七》：遂生帝。何后恶之，鸠杀后。
↑  《太平御覽·皇親部三·孝靈王皇后》引司馬彪《續漢書》：（皇后光和）四年三月癸巳，生上。庚子，渴飲米粥，遂暴薨。
↑  《后汉纪·后汉孝献皇帝纪卷第二十七》：四年，生皇子协，后遂鸩杀美人。帝大怒，欲废后，诸宦官固请得止。
↑  《后汉纪·后汉孝献皇帝纪卷第二十七》：董太后自养协，号曰董侯。
↑  《后汉书》：硕谋不行，皇子辩乃即位，何太后临朝，进与太傅袁隗辅政，录尚书事。进素知中官天下所疾，兼忿蹇硕图己，及秉朝政，阴规诛之。袁绍亦素有谋，因进亲客张津劝之曰："黄门常侍权重日久，又与长乐太后专通奸利，将军宜更清选贤良，整齐天下，为国家除患。"进然其言。又以袁氏累世宠贵，海内所归，而绍素善养士，能得豪杰用，其从弟虑贲中郎将术亦尚气侠，故并厚待之。因复博征智谋之士逄纪、何颙、荀攸等，与同腹心。
↑  Lê Đông Phương, sách đã dẫn, tr 39
↑  《后汉书》：而太后母舞阳君及苗数受诸宦官赂遗，知进欲诛之，数白太后，为其障蔽。又言："大将军专杀左右，擅权以弱社稷。"太后疑以为然。中官在省闼者或数十年，封侯贵宠，胶固内外。进新当重任，素敬惮之，虽外收大名而内不能断，故事久不决。绍等又为画策，多召四方猛将及诸豪杰，使并引兵向京城，以胁太后。进然之。主簿陈琳入谏曰："《易》称‘即鹿无虞’，谚有‘掩目捕雀’。
↑  《后汉书》：进不许。绍又为书告诸州郡，诈宣进意，使捕案中官亲属。进谋积日，颇泄，中官惧而思变。张让子妇，太后之妹也。让向子妇叩头曰："老臣得罪，当与新妇俱归私门。惟受恩累世，今当远离宫殿，情怀恋恋，愿复一入直，得暂奉望太后、陛下颜色，然后退就沟壑，死不恨矣。"子妇言于舞阳君，入白太后，乃诏诸常侍皆复入直。
↑  《后汉书》：八月，进入长乐白太后，请尽诛诸常侍以下，选三署郎入守宦官庐。诸宦官相谓曰："大将军称疾不临丧，不送葬，今郯入省，此意何为？窦氏事竟复起邪？"
↑  Lê Đông Phương, sách đã dẫn, tr 40
↑  《后汉书》：又张让等使人潜听，具闻其语，乃率常侍段珪、毕岚等数十人，持兵窃自侧闼入，伏省中，及进出，因诈以太后诏召进。入坐省闼，让等诘进曰："天下愦愦，亦非独我曹罪也。先帝尝与太后不快，几至成败，我曹涕泣救解，各出家财千万为礼，和悦上意，但欲托卿门户耳。今乃欲灭我曹种族，不亦太甚乎？卿言省内秽浊，公卿以下忠清者为谁？"于是尚方监渠穆拔剑斩进于嘉德殿前。 让、珪等为诏，以故太尉樊陵为司隶校尉，少府许相为河南尹。尚书得诏板，疑之，曰："请大将军出共议。"
↑  《后汉书·卷十下·皇后纪第十下》：后兄大将军进欲诛宦官，反为所害；舞阳君亦为乱兵所杀。
↑  《后汉书》：中黄门以进头掷与尚书，曰："何进谋反，已伏诛矣。"进部曲将吴匡、张璋，素所亲幸，在外闻进被害，欲将兵入宫，宫阁闭。袁术与匡共斫攻之。中黄门持兵守阁。会日暮，术因烧南宫九龙门及东西宫，欲以胁出让等。让等入白太后，言大将军兵反，烧宫，攻尚书闼，因将太后、天子及陈留王，又劫省内官属，从复道走北宫。尚书卢植执戈于阁道窗下，仰数段珪。段珪等惧，乃释太后。太后投阁得免。
↑  Trịnh Phúc Điền, Khả Vĩnh Quyết, Dương Hiệu Xuân, sách đã dẫn, tr 485
↑  Lê Đông Phương, sách đã dẫn, tr 53
↑  Lê Đông Phương, sách đã dẫn, tr 54
↑  Lê Đông Phương, sách đã dẫn, tr 55
↑  Lê Đông Phương, sách đã dẫn, tr 56
↑  Lê Đông Phương, sách đã dẫn, tr 57
↑  "Hành" nghĩa là "quyền", chức vụ tạm thời chưa chính thức
↑  Cát Kiếm Hùng, sách đã dẫn, tr 650
1 2  Cát Kiếm Hùng, sách đã dẫn, tr 604
↑  Cát Kiếm Hùng, sách đã dẫn, tr 595
↑  Cát Kiếm Hùng, sách đã dẫn, tr 602
↑  Mẫn mang nghĩa là thương xót
↑  Tiêu Lê, Mã Ngọc Chu, Lã Diên Đào, sách đã dẫn, tr 193
↑  Nguyễn Khắc Thuần, sách đã dẫn, tr 67
1 2 3  Cát Kiếm Hùng, sách đã dẫn, tr 609
↑  Đây vốn là niên hiệu của Hán Linh Đế nhưng không rõ sau đến đây, Hán Hiến Đế lại tiếp tục sử dụng
↑  晉陳壽作，南朝宋裴松之註，《三國志》蜀書八；山陽公載記曰：建安十七年，漢立皇子熙為濟陰王，懿為山陽王，敦為東海王。靖聞之曰：「『將欲歙之，必固張之；將欲取之，必固與之』。其孟德之謂乎！」
Calais hayekae

| Calais hayekae> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Coleoptera
Họ (familia): Elateridae
Chi (genus): Calais
Loài (species): C. hayekae
Danh pháp hai phần
Calais hayekae Girard, 1968 
Calais hayekae là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Girard miêu tả khoa học năm 1968.
Chú thích

↑  Elateridae in Synopsis of the described Coleoptera of the World 6 juni 2010
Jaborosa magellanica

| Jaborosa magellanica> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
Bộ (ordo): Solanales
Họ (familia): Solanaceae
Chi (genus): Jaborosa
Loài (species): J. magellanica
Danh pháp hai phần
Jaborosa magellanica (Griseb.) Dusén, 1900 
Jaborosa magellanica là loài thực vật có hoa trong họ Cà. Loài này được (Griseb.) Dusén mô tả khoa học đầu tiên năm 1900.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Jaborosa magellanica”. Truy cập ngày 14 tháng 6 năm 2013.
Loxogramme cuspidata

| Loxogramme cuspidata> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
Ngành (divisio): Pteridophyta
Lớp (class): Pteridopsida
Bộ (ordo): Polypodiales
Họ (familia): Polypodiaceae
Chi (genus): Loxogramme
Loài (species): L. cuspidata
Danh pháp hai phần
Loxogramme cuspidata (Zenker) M. G. Price 
Loxogramme cuspidata là một loài thực vật có mạch trong họ Polypodiaceae. Loài này được (Zenker) M.G. Price miêu tả khoa học đầu tiên năm 1984.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Loxogramme cuspidata”. Truy cập ngày 3 tháng 6 năm 2013.
Jack Haigh

| Thông tin cá nhân |
| --- | --- | --- | --- |
Tên đầy đủ:  Jack Haigh
Ngày sinh:  (1928-09-10)10 tháng 9 năm 1928
Nơi sinh:  Rotherham, Anh
Ngày mất:  17 tháng 9 năm 2007 (79 tuổi)
Nơi mất:  Doncaster, Anh
Vị trí:  Tiền đạo tầm xa
Sự nghiệp cầu thủ trẻ
Năm:  Đội
:  Bolton Wanderers
Sự nghiệp cầu thủ chuyên nghiệp*
| Năm |  Đội |  ST |  (BT) |
| 1949 |  Gainsborough Trinity |   |   |
| 1949–1952 |  Liverpool |  11 |  (3) |
| 1952–1960 |  Scunthorpe United |  329 |  (66) |
| 1960–1962 |  Doncaster Rovers |  72 |  (6) |
| 1962–1965 |  Buxton |   |   |
| Tổng cộng |   |  412 |  (75) |
 *Số trận ra sân và số bàn thắng ở câu lạc bộ tại giải quốc gia
Jack Haigh (1928–2007) là một cầu thủ bóng đá người Anh từng thi đấu ở vị trí tiền đạo tầm xa ở Football League. Ông cũng từng thi đấu cho Rawmarsh Welfare F.C.
Bầu cử Thượng viện Hoa Kỳ 2018

Cuộc bầu cử Thượng viện Hoa Kỳ  trong cuộc Tổng tuyển cử Hoa Kỳ năm 2018  được diễn ra vào ngày 6 tháng 11 năm 2018, với 33 trong số 100 ghế cần bầu lại trong các cuộc bầu cử thường xuyên và 2 ghế trong các cuộc bầu cử đặc biệt. Những người thắng cử sẽ phục vụ nhiệm kỳ sáu năm từ ngày 3 tháng 1 năm 2019, đến ngày 3 tháng 1 năm 2025. Vì nhiệm kỳ 6 năm nên cứ 2 năm, khoảng 1 phần ba số ghế được bầu mới. Trong kỳ này, đảng Dân chủ có 26 ghế thượng nghị sĩ  đến lượt  được bầu chọn lại, bao gồm cả ghế của hai người độc lập nhưng liên kết với họ. Trong khi đó Đảng Cộng hòa có 9 ghế cần bầu lại trong kỳ này. Những ghế thượng nghị sĩ cần bầu lại trong cuộc bầu cử thường kỳ vào năm 2018 này đã bắt đầu nhiệm kỳ từ năm 2012 và bây giờ hết nhiệm kỳ cần bầu lại; Ngoài ra, các cuộc bầu cử đặc biệt cũng được lên kế hoạch cho các ghế còn trống, như  ở Minnesota và Mississippi.
Các cuộc bầu cử khác được tổ chức vào ngày này bao gồm cuộc bầu cử Hạ viện Hoa Kỳ, 39 Thống đốc cũng như các cuộc bầu cử tiểu bang và địa phương khác.
Trước đó, Đảng Cộng hòa đang giữ 51 ghế thượng nghị sĩ và chỉ có thể mất tối đa một ghế Thượng viện để có thể duy trì đa số (ít nhất 50 ghế) và  phó tổng thống đảng Cộng hòa Mike Pence, người có thể bỏ phiếu cân bằng theo Điều một của Hiến pháp Hoa Kỳ. Ba trong số các ghế Cộng hòa  ở Tennessee, Utah, và Arizona cần bầu lại vì người trước nghỉ hưu. Đảng Dân chủ cần phải bảo vệ mười ghế trong các bang mà Donald Trump đã thắng trong cuộc bầu cử tổng thống năm 2016, trong khi đảng Cộng hòa chỉ cần bảo vệ một ghế trong một tiểu bang mà Hillary Clinton đã thắng vào năm 2016 là Nevada. Theo FiveThirtyEight, đảng Dân chủ phải đối mặt với cuộc bầu cử Thượng viện bất lợi nhất vào năm nay, mà chưa đảng nào đã từng phải đối mặt trong bất kỳ cuộc bầu cử nào trước đó.
Sau cuộc bầu cử, đảng Cộng hòa vẫn giữ đa số Thượng viện, đánh bại bốn đương kim thượng nghị sĩ của đảng Dân chủ ở Florida, Indiana, Missouri và Bắc Dakota.  Đảng Dân chủ đã đánh bại một đương nhiệm đảng Cộng hòa ở Nevada và giành được một ghế còn trống  tại Arizona. Trong số 35 người thắng cử đã được xác định, 22 là đảng Dân chủ, 11 người thuộc đảng Cộng hòa và hai là độc lập nhưng liên kết với đảng Dân chủ.
Do đó, điều này đánh dấu cuộc bầu cử giữa kỳ thứ tư liên tiếp được tổ chức trong nhiệm kỳ đầu tiên của một Tổng thống, trong đó Đảng Cộng hòa đã giành thêm được lợi trong Thượng viện, bất kể là tổng thống đương nhiệm thuộc đảng nào. Đây cũng là lần đầu tiên kể từ cuộc bầu cử Thượng viện Hoa Kỳ năm 1994, trong đó đảng Cộng hòa giành được lợi thế trong số các thượng nghị sĩ lớp 1.
Asplenium nigrum

| Asplenium nigrum> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
Ngành (divisio): Pteridophyta
Lớp (class): Polypodiopsida
Bộ (ordo): Polypodiales
Họ (familia): Aspleniaceae
Chi (genus): Asplenium
Loài (species): A. nigrum
Danh pháp hai phần
Asplenium nigrum Lam., 1779 
Asplenium nigrum là một loài dương xỉ trong họ Aspleniaceae. Loài này được Lam. mô tả khoa học đầu tiên năm 1779.
Danh pháp khoa học của loài này chưa được làm sáng tỏ.