Chủ nghĩa cộng sản vô trị
Các tranh luận triết lý > Công xã lao động như một nền kinh tế dân chủ

Chủ nghĩa cộng sản vô trị phê bình lời kêu gọi đơn giản rằng nên đưa quyền sở hữu nơi làm việc cho người lao động và quản lý các nơi này dưới hình thức hợp tác xã. Mặc dù không mâu thuẫn với chủ nghĩa công đoàn về mặt chiến thuật, nó chỉ trích tầm nhìn coi chủ nghĩa công đoàn vô trị là một mục đích lý thuyết. Nói chính xác, chủ nghĩa cộng sản vô trị không đồng ý với tầm nhìn rằng một nền kinh tế hậu tư bản sẽ và nên được tạo thành từ các liên đoàn của các tổ hợp công nghiệp.
Chủ nghĩa cộng sản vô trị đề xuất rằng những xã hội tương lai nên được tổ chức dựa trên đơn vị lãnh thổ (công xã tự do) thay vì dựa trên sản xuất, hay nói các khác là dựa trên những tổ hợp công nông nghiệp, bao gồm chỉ những người tham gia lao động. Mỗi xã sẽ được coi là một đơn vị kinh tế-chính trị tổng hợp và chặt chẽ, xóa bỏ đi phân biệt giữa công việc và cộng đồng. Thêm nữa, các xã này sẽ là một phần của một liên minh xã lớn hơn, liên kết với nhau thông qua các thỏa thuận tự nguyện. Hình thức tổ chức này được cho rằng là khắc phục sự tập trung thái quá vào kinh tế của các hình thức chủ nghĩa xã hội "hướng về người lao động," mà vốn chỉ tập trung vào đấu tranh chính ở nơi làm việc.
Murray Bookchin giải thích vấn đề này như sau:
Nhưng chúng ta nghĩ gì về lý tưởng của nghiệp đoàn chủ nghĩa, rằng nên tồn tại các doanh nghiệp tự quản và được “tập thể hóa,” điều phối ở cấp quốc gia bởi những người trong các ngành nghề tương tự nhau và được phối hợp ở cấp địa phương, dựa vào ranh giới địa lý, bởi các “tập thể” (“collectives”)? [...] Ở đây, lời phê phán của xã hội chủ nghĩa truyền thống đối với hình thức quản lý kinh tế này không phải là không có cái lý của nó: tư bản doanh nghiệp hoặc tư nhân, "do công nhân kiểm soát" hay không, đều không tạo ra mối đe dọa nào đối với tài sản tư nhân và chủ nghĩa tư bản. Và trớ trêu thay, một kỹ thuật trong quản lý công nghiệp chính với tên gọi "dân chủ tại nơi làm việc" và "quyền sở hữu của người lao động" đang trở nên rất thịnh hành ngày này. [...] Dù thế nào, "dân chủ kinh tế" không chỉ đơn giản có nghĩa là "dân chủ tại nơi làm việc" và "quyền sở hữu của người lao động."
Thực sự, nhiều người lao động muốn thoát hẳn khỏi các nhà máy và công xưởng nếu họ có thể được làm các loại nghề thủ công, thay vì chỉ đơn giản tham gia vào việc sắp xếp nỗi đau khổ của chính họ. Nghĩa thực của “dân chủ kinh tế” là ai ai cũng tiếp cận được với phương tiện sản xuất một cách tự do, “dân chủ.” Nó đi cùng với “dân chủ chính trị," nghĩa là, với sự đảm bảo tự do khỏi các nhu cầu vật chất. Một mánh khóe bẩn thỉu của tầng lớp tư sản, một mánh khóe mà nhiều người cấp tiến vô tình tham gia, đã biến “dân chủ kinh tế ” thành “quyền sỡ hữu của người lao động” và “dân chủ tại nơi làm việc.” Nó bị biến thành sự tham gia của người lao động trong việc chia sẻ lợi nhuận và việc tổ chức công nghiệp thay vì sự tư do khỏi chế độ áp bức của mô hình nhà máy công nghiệp, lao động hợp lý hóa, và “sản xuất theo kế hoạch” (với “sản xuất theo kế hoạch” thường chỉ là bóc lột nhưng có sự đồng ý của người lao động).
Bookchin lập luận tiếp:
Phương án của chủ nghĩa công đoàn sẽ tái tư nhân hóa nền kinh tế thành các tập thể "tự quản lý," và mở đường cho sự thoái hóa của những tập thể này ngược lại vào các hình thức tài sản tư nhân truyền thống - bất kể có "sở hữu tập thể" hay không. Trong khi đó, chủ nghĩa địa phương tự do (libertarian municipalism) chính trị hóa nền kinh tế và gắn nó vào lĩnh vực dân sự. Cả nhà máy lẫn đất đai đều không chỉ là những nhóm lợi ích riêng biệt trong tập thể công xã. Và người công nhân, nông dân, kỹ thuật viên, kỹ sư, chuyên gia và những người tương tự cũng không được tách riêng nghề nghiệp của mình thành các nhóm lợi ích riêng biệt, tồn tại ngoài cộng đồng. "Tài sản" sẽ được tích hợp vào các công xã như một thành phần vật chất của khuôn khổ thể chế tự do của công xã, đúng nghĩa là một phần của một tổng thể lớn hơn được kiểm soát bởi cộng đồng thông qua hội đồng. Những người trong nghề sẽ kiểm soát nghề của họ không dưới tư cách là các nhóm lợi ích nghề nghiệp riêng mà với tư cách là một công dân trong cộng đồng.