Đạo (triết học)
Diễn giải > Đạo giáo

Dịch giả người Anh Arthur Waley từng nhận xét:
"Đạo" có nghĩa là đường, lối, con đường; từ đó mở rộng thành cách thức, phương pháp, học thuyết, hay nguyên lý. Ví như Thiên đạo (Đạo của trời) thì vô tình: khi mùa thu đến, không chiếc lá nào được giữ lại vì sắc đẹp của nó, không bông hoa nào được lưu lại vì hương thơm của nó. Nhân đạo (Đạo của Người), ngoài nhiều ý nghĩa khác, còn ám chỉ sự sinh sôi;[những ai tự tách mình khỏi dòng chảy ấy], như thái giám, được cho là "xa lìa Nhân đạo". Vương đạo là "con đường của bậc quân vương", tức nghệ thuật trị nước. Mỗi trường phái triết học đều có Đạo riêng của mình – học thuyết về cách mà cuộc sống nên được sắp đặt. Cuối cùng, trong một trường phái triết học mà các tín đồ được gọi là Đạo gia, "Đạo" mang ý nghĩa "cách mà vũ trụ vận hành", và dần trở thành một khái niệm tương tự như Thượng Đế, nhưng ở một hình thái trừu tượng và triết học hơn."
"Đạo" là khái niệm trung tâm trong cả hình thức triết học và tôn giáo của Đạo giáo, đồng thời cũng chính là nguồn gốc tên gọi của Đạo giáo. Đạo được xem như trật tự tự nhiên, là nền tảng ẩn tàng bên dưới mọi hiện tượng và hoạt động của vũ trụ. Trong Đạo giáo, ngôn ngữ và việc "đặt tên" cho Đạo thường bị xem là tiêu cực; bởi lẽ, Đạo tồn tại và vận hành vượt ra khỏi mọi phân biệt và giới hạn của ngôn từ.
Không có một cách nhìn chính thống duy nhất nào về Đạo trong Đạo giáo. Tất cả các hình thức Đạo giáo đều xoay quanh hai khái niệm Đạo và Đức, nhưng lại tồn tại sự đa dạng trong cách hiểu giữa các tông phái, thậm chí giữa từng cá nhân trong cùng một tông phái. Tuy vậy, vẫn có những mẫu hình và xu hướng chung rõ ràng trong Đạo giáo và các nhánh của nó.
Sự đa dạng trong cách nhìn nhận Đạo được phản ánh qua bốn tác phẩm tiêu biểu, đại diện cho các dòng tư tưởng chính trong Đạo giáo, và đều được sử dụng trong Đạo giáo hiện đại: Đạo đức kinh là văn bản cổ xưa nhất, mang tính triết học và suy nghiệm, là nền tảng cho cách tiếp cận tư duy trừu tượng về Đạo. Đạo thể luận (道體論) là tác phẩm chú giải Đạo đức kinh từ thế kỷ thứ 8, phản ánh tư duy của giới trí thức, kết hợp giữa góc nhìn học thuật và tôn giáo. Thanh tĩnh kinh (清靜經) là văn bản mang tính nghi lễ, xuất hiện từ thời Hán, thể hiện cái nhìn sùng tín về Đạo, thường được dùng trong các nghi thức của Đạo giáo tôn giáo, đặc biệt ở những cộng đồng ẩn cư. Nam Hoa kinh sử dụng ngụ ngôn, giai thoại và truyện kể để truyền đạt Đạo, biểu lộ tinh thần tự do, linh hoạt và ẩn dụ trong cách tiếp cận triết học. Mỗi văn bản là một con đường riêng, nhưng đều hướng tới việc hiểu sâu sắc hơn về Đạo – nguồn cội của mọi tồn tại và dòng chảy bất tận của vũ trụ.
Đạo giáo tôn giáo hiện hữu dưới nhiều hình thức và biến thể phong phú, dung hòa các yếu tố từ học thuật, nghi lễ, siêu nhiên, sùng tín, văn chương, cho đến thực hành dân gian. Sự kết hợp này tạo nên những cách diễn giải và ứng dụng Đạo rất đa dạng. Phật giáo và Nho giáo đã tác động mạnh mẽ đến cách nhiều tông phái Đạo giáo nhìn nhận, tiếp cận, và lý giải về Đạo. Chính sự phong phú này khiến việc đưa ra một cái nhìn khái quát, chính xác và rõ ràng về cách diễn giải Đạo trong Đạo giáo tôn giáo trở nên khó khăn, ngoại trừ một số điểm tương đồng cơ bản.
Trong hầu hết các nhánh Đạo giáo tôn giáo, Đạo được xem là hiện hữu bất biến, nhưng cần được biểu lộ, tu dưỡng và hoàn thiện để được nhận thức trọn vẹn. Đạo là nguồn cội của vũ trụ, và hạt giống của sự tinh khiết nguyên sơ của Đạo hiện diện trong mọi sự vật. Theo một số người tu tập Đạo, các bài tập khí công giúp con người hấp thụ "phần khí của vũ trụ". Trầm hương và một số khoáng chất cũng được coi là biểu tượng của vũ trụ, và việc hấp thụ chúng có thể tạo ra những hiệu quả tương tự. Sự biểu hiện của Đạo được gọi là Đức (德), đóng vai trò chỉnh sửa và làm tươi sáng thế giới bằng ánh sáng từ Đạo.
Trong Đạo giáo triết học, Đạo được nhìn nhận không phải là một khái niệm tôn giáo, cũng không phải là một đấng siêu nhiên hay Đấng tối cao thần bí như Brahman trong Ấn Độ giáo. Joseph Wu từng nhận xét: "Đạo không mang ý nghĩa tôn giáo; thậm chí nó không liên quan gì đến tôn giáo". Các tác phẩm của Lão Tử và Trang Tử tuy thấm đẫm màu sắc huyền bí nhưng lại hướng tới chủ nghĩa nhân văn và tự nhiên, được tiếp cận qua những nghịch lý. Khác với nhiều hệ thống tôn giáo thường đặt sự huyền bí và siêu việt làm mục tiêu, Đạo trong triết học không siêu vượt khỏi con người, cũng không phải là con đường thoát ly khỏi thế gian. Trái lại, bản ngã thấm nhuần Đạo chính là bản ngã hòa mình vào vị trí tự nhiên của nó trong vũ trụ. Kẻ sống thuận Đạo là người tự hoàn thiện bản thân mà còn thể hiện sự trọn vẹn ấy trong mọi hành động của mình.
Tuy nhiên, sự phân biệt này trở nên phức tạp bởi những khó khăn trong việc diễn giải và phân định các trường phái, tông phái, và dòng chảy tư tưởng trong Đạo giáo. Có người quan niệm rằng Đạo là một thực thể có khả năng "hóa thân thành con người," để hoàn thành những mục đích mà nó hướng đến. Đạo chính là biểu tượng cho sự hòa hợp giữa con người và vũ trụ, đồng thời là sợi dây liên kết con người với mọi hiện tượng trong thế giới và thiên nhiên.[cần dẫn nguồn]