João VI của Bồ Đào Nha
Di sản > Tranh cãi

Theo Pedreira và Costa, ít có vị vua Bồ Đào Nha nào có vị trí lớn trong trí tưởng tượng của công chúng như João VI. Hình ảnh đó rất đa dạng, "nhưng hiếm khi có lý do chính đáng. ... Không có gì lạ khi những đau khổ trong cuộc sống hôn nhân và gia đình của ông và những ám chỉ đến tính cách và phong tục cá nhân của ông, dễ dàng tạo ra sự biếm họa và lưu hành một truyền thống không mấy hay ho, nếu không muốn nói là hài hước". Nhà vua được miêu tả là lười biếng, ngốc nghếch và vụng về, bị khuất phục bởi một người vợ đanh đá, một kẻ tham ăn đáng ghét luôn có gà nướng trong túi áo khoác để ăn bất cứ lúc nào bằng đôi tay đầy dầu mỡ, một phiên bản tiêu biểu của bộ phim Brasil Carlota Joaquina – Princesa do Brasil (1995), một tác phẩm nhại lại pha trộn với sự chỉ trích xã hội gay gắt. Tác phẩm đó đã có những tác động to lớn, nhưng theo lời bình luận phê bình của Ronaldo Vainfas, "đó là một câu chuyện đầy rẫy những lỗi sai đủ loại, sự xuyên tạc, sự không chính xác, sự bịa đặt"; đối với nhà sử học Luiz Carlos Villalta, "nó tạo nên một cuộc tấn công rộng rãi vào kiến ​​thức lịch sử", trái ngược với ý định đã nêu của đạo diễn Carla Camurati "là tạo ra một câu chuyện điện ảnh sẽ tạo nên một loại tiểu thuyết lịch sử có chức năng sư phạm và đồng thời, sẽ cung cấp cho người xem kiến ​​thức về quá khứ và sẽ giúp, với tư cách là một dân tộc, suy nghĩ về hiện tại. Nó không cung cấp kiến ​​thức lịch sử mới cho người xem, ngay cả khi người ta coi lịch sử là một cuốn tiểu thuyết: trên thực tế, nó củng cố những ý tưởng mà người xem mang lại, không có kiến ​​thức gia tăng nào... Theo cách này, nó dẫn người xem đến sự trụy lạc hơn là sự phản ánh phê phán về lịch sử của Brasil".
Các hình ảnh trực quan đa dạng về João trải dài từ vẻ ngoài quá khổ, luộm thuộm đến một nhân vật trang nghiêm và thanh lịch. Về những miêu tả của các nhà sử học, nhà nghiên cứu Ismênia de Lima Martins viết, "Nếu có sự đồng thuận giữa tất cả các tác giả dựa vào lời chứng của những người biết rõ về lòng tốt và sự hòa nhã của ông, thì tất cả những điều còn lại đều gây tranh cãi. Trong khi một số người chỉ ra vẻ ngoài của ông như một chính khách, những người khác lại coi ông là một kẻ hèn nhát và hoàn toàn không chuẩn bị để cai trị. Trong mọi trường hợp, João VI đã để lại dấu ấn không thể phai mờ của mình trong lịch sử Bồ Đào Nha-Brasil, một sự thật vẫn còn vang vọng cho đến ngày nay, thông qua một sử học nhấn mạnh vào việc đánh giá Nhà vua, bất chấp những biến đổi mà kỷ luật đã trải qua trong suốt thế kỷ XX".
Trong việc cai trị, João luôn phụ thuộc vào những người hỗ trợ đắc lực. Nổi bật trong số này là Rodrigo de Sousa Coutinho, Bá tước thứ nhất xứ Linhares; António de Araújo e Azevedo, Bá tước thứ nhất xứ Barca; và Tomás Antônio de Vila Nova Portugal. Họ có thể được coi là người cố vấn cho nhiều công trình quan trọng nhất của João, nhưng theo John Luccock: "Nhiếp chính vương đã nhiều lần bị cáo buộc là thờ ơ; với tôi, ông ấy có vẻ nhạy cảm và mạnh mẽ hơn những gì bạn bè và đối thủ thường gán cho ông ấy. Ông ấy đã được đặt vào những hoàn cảnh mới để thử thách, cúi đầu trước họ một cách kiên nhẫn; nếu bị kích động, ông ấy sẽ hành động mạnh mẽ và nhanh chóng". Ông cũng ca ngợi tính cách của Vua João, khẳng định lại lòng tốt và sự quan tâm của ông ấy. Oliveira Lima, với tác phẩm kinh điển Dom João VI no Brasil (1908), là một trong những nhân vật chính chịu trách nhiệm cho sự khởi đầu của quá trình phục hồi quy mô lớn của João. Ông đã nghiên cứu vô số tài liệu của thời đại đó mà không tìm thấy những mô tả bất lợi về Nhà vua của người Brasil hoặc của các đại sứ và các nhà ngoại giao khác được công nhận tại triều đình. Ngược lại, ông tìm thấy nhiều lời kể tô vẽ nhà vua bằng những màu sắc tích cực, chẳng hạn như lời khai do lãnh sự Anh Henderson và bộ trưởng Hoa Kỳ Sumter để lại, những người "thích nói chuyện trực tiếp với nhà vua, luôn sẵn lòng thực thi công lý, hơn là tham khảo ý kiến ​​của các bộ trưởng của mình.... coi ông trong vấn đề này tiến bộ hơn nhiều so với các cận thần của mình". Các tài liệu ngoại giao cũng xác nhận tầm nhìn chính trị sâu rộng của ông, nhằm mục đích mang lại cho Brasil một tầm quan trọng ở châu Mỹ tương đương với Hoa Kỳ, áp dụng một bài phát biểu tương tự như học thuyết về Vận mệnh hiển nhiên của Hoa Kỳ. Ông khẳng định quyền lực của mình mà không dùng bạo lực, theo cách thuyết phục và dễ chịu hơn; cách ông tiến hành các vấn đề quốc tế, mặc dù đôi khi không thành công và có phần hướng đến tham vọng đế quốc, nhưng theo nhiều cách khác, ông có tầm nhìn xa và hài hòa, như được chỉ ra bởi nhiều hành động được mô tả ở trên đã cải thiện điều kiện sống của thuộc địa Brasil.
Tuy nhiên, tướng Pháp Jean-Andoche Junot mô tả João là "một người đàn ông yếu đuối, nghi ngờ mọi người và mọi thứ, ghen tị với quyền lực của mình nhưng không có khả năng khiến nó được tôn trọng. Ông bị các cha [tức là các linh mục] thống trị và chỉ có thể hành động dưới sự ép buộc của nỗi sợ hãi", và một số nhà sử học người Brasil như João Pandiá Calógeras, Tobias Monteiro và Luiz Norton đã vẽ ông bằng những màu sắc tương đối tối. Trong số những người Bồ Đào Nha, chẳng hạn như Oliveira Martins và Raul Brandão, ông luôn được miêu tả là một nhân vật hài hước cho đến khi phe bảo thủ trỗi dậy vào năm 1926, khi ông bắt đầu tìm thấy những người bảo vệ, chẳng hạn như Fortunato de Almeida, Alfredo Pimenta và Valentim Alexandre. Cũng chắc chắn rằng nhiều người bất mãn với ông, rằng ông đã tăng thuế và làm trầm trọng thêm nợ, tăng thêm tước hiệu và đặc quyền thừa kế, rằng ông không thể xoa dịu hàng loạt bất đồng nội bộ hoặc xóa bỏ nạn tham nhũng hành chính đã ăn sâu, và rằng ông đã để Brasil bên bờ vực phá sản khi ông rút hết ngân khố để trở về Bồ Đào Nha.
Bất kể tính cách của Nhà vua có thể là gì, thì tầm quan trọng của triều đại của ông đối với sự phát triển vượt bậc đáng kể của Brasil và thực sự là đối với sự thống nhất của quốc gia đó là điều không thể phủ nhận. Gilberto Freyre khẳng định rằng "Dom João VI là một trong những nhân vật có ảnh hưởng lớn nhất đến sự hình thành của quốc gia.... ông là một người trung gian lý tưởng.... giữa truyền thống - mà ông đã hiện thân - và sự đổi mới - mà ông hoan nghênh và thúc đẩy - trong giai đoạn quyết định đó đối với tương lai của Brasil". Như Laurentino Gomes đã nói, "không có giai đoạn nào khác trong lịch sử Brasil chứng minh cho những thay đổi sâu sắc, quyết định và nhanh chóng như 13 năm mà triều đình Bồ Đào Nha sống ở Rio de Janeiro". Các học giả như Oliveira Lima, Maria Odila da Silva Dias, Roderick Barman và Laurentino đã nói ở trên tin rằng nếu João không đến châu Mỹ và thành lập một chính quyền trung ương mạnh mẽ, thì lãnh thổ rộng lớn của Brazil, với những khác biệt quan trọng về khu vực, có thể đã bị chia cắt thành nhiều quốc gia riêng biệt, như đã xảy ra với thuộc địa Tây Ban Nha rộng lớn lân cận. Quan điểm này được chia sẻ bởi đô đốc người Anh Sir Sidney Smith, người từng là chỉ huy của hạm đội hộ tống triều đình hoàng gia Bồ Đào Nha khi họ chạy trốn đến Brasil.
Các tiểu sử gần đây cố gắng tách biệt sự thật khỏi truyền thuyết và phản bác lại truyền thuyết chế giễu đã hình thành xung quanh Vua João và thiếu cơ sở tài liệu. Lúcia Bastos cảnh báo rằng ngay cả ngày nay chúng ta cần phải cẩn thận khi đặt một số vấn đề vào bối cảnh lịch sử của chúng, chẳng hạn như vấn đề tham nhũng, lưu ý rằng mặc dù có những chi phí khổng lồ và lạm dụng rõ ràng, nhưng vào thời điểm đó không có sự tách biệt rõ ràng giữa ngân khố công và tài khoản riêng của quốc vương, và theo logic của Chế độ Cũ, "Nhà vua là chủ sở hữu của nhà nước... mà việc phân phối chiến lợi phẩm là một phần: Nhà vua là người phân phát công lý và chiến lợi phẩm". Trước khi chết ở Saint Helena, kẻ thù mạnh nhất của João là Cựu hoàng đế Napoleon I, đã nói về ông thế này: "Ông ấy là người duy nhất lừa dối tôi". José Joaquim Carneiro de Campos, Hầu tước xứ Caravelas, đã ca ngợi João tại Thượng viện Brasil nhân dịp Nhà vua qua đời, nói rằng, "Tất cả chúng tôi ở đây đều có nhiều lý do để ca ngợi ký ức về Vua João VI, tất cả chúng tôi đều nên biết ơn, vì những lợi ích mà ông đã mang lại cho chúng tôi: ông đã đưa Brasil lên thành một vương quốc, cung cấp tốt cho tất cả chúng tôi, luôn đối xử với chúng tôi bằng tình cảm lớn lao, và tất cả người Brazil đều phải biết ơn ông".