Tiền đề Cách mạng Tháng Hai năm 1917 ở Nga
Chính trị > Cách chức Tổng tư lệnh tối cao, Đại công tước Nikolai Nikolaevich

Khi Chiến tranh Thế giới thứ nhất nổ ra, Đại Công tước Nikolai Nikolaevich được bổ nhiệm làm Tổng tư lệnh tối cao của Nga vào ngày 20 tháng 7 năm 1914.
Đến năm 1915, xung quanh Đại Công tước bắt đầu hình thành một dạng sùng bái cá nhân: ông được bầu làm thành viên danh dự của các trường đại học Moskva, Petrograd và Kiev, cũng như Học viện Y khoa Quân sự. Hội nghị Zemstvo gọi Nikolai Nikolaevich là “người anh hùng dũng cảm trong truyền thuyết”. Sau khi chiếm được Lvov và Przemysl, ông được trao tặng thanh kiếm St.George “Vì sự giải phóng Rus' Đỏ”, một phần thưởng được các đương thời coi là vô cùng đặc biệt.
Theo hồi tưởng của các đương thời, Đại Công tước vẫn rất được yêu mến cả trong số các binh sĩ lẫn dân chúng vào năm 1915. Chân dung và bưu thiếp có hình ảnh của ông được bán rất chạy. Những lời đồn thổi cho rằng ông có mặt trực tiếp trong các chiến hào, xử tử và tước quân hàm của các tướng lĩnh không được lòng binh sĩ, và đặc biệt không khoan nhượng với các sĩ quan và tướng lĩnh mang họ Đức. Những lời đồn đại khác cho rằng Đại Công tước đã trả lời Rasputin rằng "hãy đến đây - ta sẽ treo cổ ngươi" khi Rasputin đề nghị đến tiền tuyến, và khi được Sa hoàng hỏi "Kẻ thù ở đâu?", ông đáp rằng "Cách hai bước chân phía sau", ám chỉ Bộ trưởng Bộ Chiến tranh. Một số tin đồn còn mang tính chất huyền ảo, chẳng hạn như trong một lá thư vào tháng 3 năm 1915, binh nhì Petrukovich viết:
Quân Đức tấn công pháo đài Osowiec của chúng ta từ ba phía, làm hư hỏng hai pháo đài, và pháo đài đã sẵn sàng đầu hàng khi Tổng tư lệnh tối cao đến, chém đầu người chỉ huy bằng kiếm, tự mình chỉ huy, và không chỉ đẩy lùi được quân Đức mà còn bắt giữ hai quân đoàn địch và các khẩu pháo hạng nặng của chúng.
Trên lá thư có lời bình mỉa mai của kiểm duyệt quân sự: “Đay là cách lịch sử được viết!”
Trong những tin đồn khác, người ta nói rằng:
Ông không tin tưởng vào tất cả mọi người, đặc biệt là những người mang họ không phải người Nga; nếu không thích báo cáo, ông đuổi tướng ra khỏi phòng; nếu nghi ngờ, ông xé quân hàm và đấm vào mặt họ. Khi nghe tin rằng chỉ huy muốn pháo đài Novogeorgievsk đầu hàng (một trong những pháo đài tốt nhất của chúng ta), ông cải trang, lái xe giữa chiến tuyến của mình và địch, đến pháo đài và lập tức tự tay bắn chết chỉ huy bằng súng lục. Khi quân Đức tiến tới Warsaw, họ đã có một cuộc họp quân sự và quyết định từ bỏ Warsaw; khi cuộc họp kết thúc, ông thì thầm với các tướng mang họ Nga rằng phải chiến đấu đến cùng và giữ lại thủ đô Ba Lan.
Sĩ quan cung điện Vladimir Voeykov trong hồi ký của mình viết rằng:
Sự can thiệp của Bộ Tổng tư lệnh vào các công việc dân sự gây hại cho các công việc quân sự ngày càng tăng. Nguyên nhân của vấn đề này nằm ở chỗ, khi quy định về Tổng tư lệnh tối cao trong trường hợp chiến tranh trên mặt trận phía Tây của chúng ta, người ta cho rằng người đứng đầu quân đội sẽ là Hoàng đế. Khi Đại Công tước Nikolai Nikolaevich được bổ nhiệm làm Tổng tư lệnh tối cao, vấn đề này đã bị bỏ qua, và Tướng Yanushkevich đã tận dụng cơ hội để nhân danh Đại Công tước can thiệp vào các vấn đề quản lý nội bộ. Điều này đã tạo ra mối quan hệ bất thường giữa Bộ Tổng tư lệnh và chính quyền tối cao; một số bộ trưởng, muốn đảm bảo vị trí của mình, đã đến Baranovichi để nhận chỉ thị, thường trái ngược với chỉ thị của Hoàng đế. Các nhà báo cũng đóng vai trò không nhỏ trong việc này, họ được đón tiếp nồng hậu và trả ơn bằng cách lan truyền sự nổi tiếng của Đại Công tước qua báo chí, được các giới tự do khéo léo duy trì, trong đó ông đã gây thiện cảm sau những biến động năm 1905.
Ngày 4 tháng 8 năm 1915, Sa hoàng chuyển Đại Công tước sang vị trí Tư lệnh Quân đội Caucasus và tự bổ nhiệm mình làm Tổng tư lệnh tối cao. Quyết định này đã gây ra phản đối, bao gồm cả mẹ của Sa hoàng, Hoàng thái hậu Maria Feodorovna, bà đã viết trong nhật ký của mình vào ngày 12 (25) tháng 8 năm 1915:
Nhà vua bắt đầu nói rằng ông sẽ tự mình nắm quyền chỉ huy thay cho Nikolasha, tôi kinh hoàng đến mức suýt ngất xỉu, và nói với ông rằng đó sẽ là một sai lầm lớn, cầu xin ông đừng làm điều đó, nhất là lúc này khi mọi thứ đang tồi tệ đối với chúng ta, và thêm rằng nếu ông làm điều đó, mọi người sẽ thấy rằng đó là lệnh của Rasputin. Tôi nghĩ điều này đã gây ấn tượng với ông, vì ông đỏ mặt. Ông hoàn toàn không hiểu được nguy hiểm và bất hạnh mà điều này có thể mang lại cho chúng ta và cả đất nước.
Có vẻ như dư luận đã phản ứng tiêu cực với việc bổ nhiệm này; Đô đốc Aleksandr Kolchak nhận xét rằng “Nikolai Nikolaevich là người duy nhất trong hoàng gia có uy tín được công nhận trong quân đội và khắp nơi”; theo đánh giá của Tướng Brusilov, “Quân đội biết rằng Đại Công tước không phải chịu trách nhiệm về tình trạng khốn khổ của quân đội, và tin tưởng ông như một nhà lãnh đạo quân sự. Không ai (kể cả quân đội) tin tưởng vào khả năng và kiến thức quân sự của Nikolai II... Ấn tượng của quân đội về sự thay đổi này là rất nặng nề, có thể nói là chán nản”. Theo đánh giá của Đại Công tước Alexander Mikhailovich, “nếu Đại Công tước Nikolai Nikolaevich vẫn giữ chức vụ chỉ huy quân đội cận vệ và khu quân sự Petrograd cho đến tháng 2 năm 1917, ông sẽ đáp ứng được mọi kỳ vọng và có thể ngăn chặn cuộc nổi loạn của binh sĩ vào tháng 2”.
Ngày 21 tháng 8 (3 tháng 9) năm 1915, các bộ trưởng của Sa hoàng, ngoại trừ Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng Goremykin và Bộ trưởng Bộ Tư pháp Khvostov, đã gửi thư tập thể đến Sa hoàng:
Kính thưa Bệ hạ, xin đừng trách chúng thần vì đã dám thẳng thắn và chân thành bày tỏ với Ngài. Nghĩa vụ trung thành và tình yêu đối với Ngài và Tổ quốc, cùng với nhận thức lo lắng về tầm quan trọng nghiêm trọng của các sự kiện hiện tại đã buộc chúng tôi phải làm như vậy.
Hôm qua, trong cuộc họp của Hội đồng Bộ trưởng dưới sự chủ trì của Ngài, chúng thần đã thống nhất yêu cầu Ngài không loại bỏ Đại Công tước Nikolai Nikolaevich khỏi vai trò tham gia chỉ huy tối cao của quân đội. Nhưng chúng thần e rằng Ngài không chấp nhận lời thỉnh cầu của chúng thần, và có lẽ cả của toàn bộ nước Nga trung thành với Ngài.
Kính thưa Bệ hạ, một lần nữa chúng thần dám bày tỏ rằng quyết định của Ngài có thể gây ra hậu quả nặng nề cho Nga, cho Ngài và cho triều đại của Ngài.
Trong cuộc họp đó, rõ ràng đã có sự bất đồng cơ bản giữa Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng và chúng thần về đánh giá các sự kiện trong nước và xác định hành động của chính phủ. Tình huống này, vào mọi thời điểm, không thể chấp nhận được, và hiện tại, nó là thảm khốc.
Trong những điều kiện như vậy, chúng thần mất niềm tin vào khả năng phục vụ Ngài và Tổ quốc với ý thức về lợi ích.
Những thần dân trung thành của Ngài:

Pyotr Kharitonov

Alexander Krivoshein

Sergey Sazonov

Pyotr Bark

Hoàng thân N. Shcherbatov

Alexander Samarin

Bá tước Pavel Ignatiev

Hoàng thân Vsevolod Shakhovskoy
Mặt khác, Đại Công tước Nikolai Nikolaevich là Tổng tư lệnh tối cao trong thời kỳ thất bại trên mặt trận vào các năm 1914-1915, và chính trong thời gian này đã diễn ra cuộc rút lui năm 1915, đi kèm với việc di tản không suy tính kỹ lưỡng của tới bốn triệu người tị nạn. Tuy nhiên, dư luận không đổ lỗi cho ông về những thất bại này, mà là cho Bộ trưởng Bộ Chiến tranh Sukhomlinov.
Tướng Anton Denikin trong tác phẩm “Những bài luận về cuộc nội chiến Nga” lưu ý rằng với việc Nikolai II đảm nhận chức vụ Tổng tư lệnh tối cao, thực tế người chỉ huy không phải là ông, mà là tham mưu trưởng của ông: “Các tướng lĩnh và sĩ quan đều nhận thức rõ rằng sự tham gia cá nhân của Hoàng đế trong việc chỉ huy sẽ chỉ mang tính hình thức, và vì vậy tất cả đều quan tâm hơn đến câu hỏi: ai sẽ là tham mưu trưởng?". Việc bổ nhiệm Tướng Mikhail Alekseyev đã làm yên lòng các sĩ quan.