Iran

|  Cộng hòa Hồi giáo Iran  |
| --- | --- |
 Tên bản ngữ جمهوری اسلامی ایران (tiếng Ba Tư) Jomhuri-ye Eslāmi-ye Irān 
   Quốc kỳ    Quốc huy  
 Tiêu ngữ:  استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی Esteqlāl, Āzādi, Jomhuri-ye Eslāmi ("Độc lập, tự do, Cộng hòa Hồi giáo")   (de facto)

 Quốc ca:  سرود ملی جمهوری اسلامی ایران Sorud-e Melli-ye Jomhuri-ye Eslāmi-ye Irān ("Quốc ca Cộng hòa Hồi giáo Iran") 
 

Tổng quan
Thủ đô và thành phố lớn nhất: Tehran 35°41′B 51°25′Đ﻿ / ﻿35,683°B 51,417°Đ﻿ / 35.683; 51.417
Ngôn ngữ chính thức: Tiếng Ba Tư
• Ngôn ngữ địa phương :  Danh sách ngôn ngữ  53% Tiếng Ba Tư   18% Azerbaijani và các phương ngữ Turk khác (gồm Qashqai, Turkmen)   10% Tiếng Kurd   7% Tiếng Gilak và Mazanderan   6% Tiếng Luri   2% Tiếng Baloch   2% Tiếng Ả Rập   2% ngôn ngữ khác (gồm Armenia, Assyrian, Gruzia, Lak, Semnan, Talysh, Tat) 
Sắc tộc:  Danh sách các dân tộc  61% Người Ba Tư   16% Người Azerbaijan   10% Người Kurd   6% Người Lur (bao gồm người Bakhtiar)   2% Người Turkmen và các bộ tộc Turk khác   2% Người Baloch   2% Người Ả Rập   1% khác 
Tôn giáo chính: Quốc giáo: Hồi giáo (Twelver Shia) Các tôn giáo thiểu số được công nhận: Hồi giáo (Hanafi, Shafi'i, Maliki, Hanbali, Zaydi), Kitô giáo (Armenia, Assyria, Chaldea), Do Thái giáo, Hỏa giáo
Tên dân cư: Người Iran, người Ba Tư (trong lịch sử)
Chính trị
Chính phủ: de jure: Cộng hòa Hồi giáo tổng thống chế đơn nhất theo Tư tưởng Khomeini de facto: Cộng hòa tổng thống chuyên chế-thần quyền đơn nhất dưới sự lãnh đạo của Lãnh tụ Tối cao

• Lãnh tụ Tối cao : Ali Khamenei
• Tổng thống : Masoud Pezeshkian
• Chủ tịch Quốc hội : Mohammad Bagher Ghalibaf
• Chánh án Tòa án Tối cao : Gholam-Hossein Mohseni-Eje'i
 
• Thượng viện: Hội đồng Lợi ích Quốc gia Hội đồng bảo hiến
• Hạ viện: Hội đồng Hiệp thương Hồi giáo
Lịch sử
Lịch sử thành lập

• Đế quốc Media : k. 678 TCN
• Đế quốc Achaemenes : 550 TCN
• Đế quốc Parthia : 247 TCN
• Đế quốc Sasan : 224 CN
• Nhà Buyid : 934 CN
• Nhà Safavid : 1501
• Nhà Pahlavi : 15 tháng 12 năm 1925
• Cách mạng Hồi giáo : 7 tháng 1 năm 1978 – 11 tháng 2 năm 1979
• Hiến pháp hiện hành : 24 tháng 10 năm 1979
• Lần sửa đổi mới nhất : 28 tháng 7 năm 1989
 
Địa lý
Diện tích:  
• Tổng cộng: 1,648,195 km2 (hạng 17) 636,372 mi2
• Mặt nước (%): 7,07
Dân số:  
• Ước lượng 2024:  85,961,000 (hạng 17)
• Mật độ: 52/km2 (hạng 132) 135/mi2
Kinh tế
GDP  (PPP): Ước lượng 2024
• Tổng số:  1.698 nghìn tỷ USD (hạng 23)
• Bình quân đầu người:  19,607 USD (hạng 95)
GDP  (danh nghĩa): Ước lượng 2024
• Tổng số:  434.243 tỷ USD (hạng 37)
• Bình quân đầu người:  5,013 USD (hạng 120)
Đơn vị tiền tệ: Rial (ریال) (IRR)
Thông tin khác
Gini? (2022):  34.8 trung bình
HDI? (2022):  0.780 cao · hạng 78
Múi giờ: UTC+3:30 (IRST)
• Mùa hè (DST): UTC+4:30 (IRDT)
Cách ghi ngày tháng: yyyy/mm/dd (SH)
Giao thông bên: phải
Mã điện thoại: +98
Mã ISO 3166: IR
Tên miền Internet: .ir ایران.
Iran (tiếng Ba Tư: ایران Irān [ʔiːˈɾɒːn] Tập tin:Fa-ir-Iran.ogg), quốc hiệu là Cộng hòa Hồi giáo Iran (tiếng Ba Tư: جمهوری اسلامی ایران Jomhuri-ye Eslāmi-ye Irān phát âmTập tin:Fa-ir-JEI (1).ogg), còn được gọi là Ba Tư (Persia), là một quốc gia tại khu vực Tây Á. Iran có biên giới về phía tây bắc với Armenia, Azerbaijan; phía bắc giáp biển Caspi; phía đông bắc giáp Turkmenistan; phía đông giáp Afghanistan và Pakistan; phía nam giáp vịnh Ba Tư và vịnh Oman; còn phía tây giáp Thổ Nhĩ Kỳ và Iraq. Iran có dân số gần 86 triệu người tính đến năm 2024, là quốc gia đông dân thứ 17 trên thế giới. Lãnh thổ Iran rộng 1.648.195 km², là quốc gia rộng thứ nhì tại Trung Đông và đứng thứ 17 thế giới. Iran có vị thế địa chính trị quan trọng do nằm tại phần trung tâm của đại lục Á-Âu và gần với eo biển Hormuz. Tehran là thủ đô và thành phố lớn nhất của Iran, cũng như là trung tâm kinh tế và văn hoá. Iran là một quốc gia đa văn hoá với nhiều nhóm dân tộc và ngôn ngữ, trong đó các cộng đồng dân cư lớn nhất là người Ba Tư (61%), người Azeri (16%), người Kurd (10%) và người Lur (6%).
Iran là một trong các nền văn minh cổ nhất trên thế giới, bắt đầu là các vương quốc Elam vào thiên niên kỷ 4 TCN. Người Media thống nhất Iran vào thế kỷ VII TCN, lãnh thổ Iran được mở rộng cực độ dưới thời Cyrus Đại đế của Đế quốc Achaemenes vào thế kỷ VI TCN - là quốc gia rộng lớn nhất trên thế giới vào thời điểm đó. Tuy nhiên, quốc gia này thất thủ trước Alexandros Đại đế vào thế kỷ IV TCN, song Đế quốc Parthia nhanh chóng tái lập. Năm 224, Parthia bị thay thế bằng Đế quốc Sasanid, Sasanid trở thành một cường quốc hàng đầu thế giới trong bốn thế kỷ sau đó. Người Ả Rập theo đạo Hồi chinh phục Sasanid vào thế kỷ VII, kết quả là Hồi giáo thay thế các tín ngưỡng bản địa như Hoả giáo và Minh giáo. Iran có đóng góp lớn vào Thời đại hoàng kim của Hồi giáo (thế kỷ VIII-XIII), sản sinh nhiều nhân vật có ảnh hưởng về nghệ thuật và khoa học.
Sau hai thế kỷ dưới quyền người Ả Rập là một giai đoạn các vương triều Hồi giáo bản địa, song tiếp đó Iran lại bị người Thổ và người Mông Cổ chinh phục. Người Safavid nổi lên vào thế kỷ XV, rồi tái lập một nhà nước Iran thống nhất. Iran sau đó cải sang Hồi giáo Shia, đánh dấu một bước ngoặt của quốc gia này cũng như lịch sử Hồi giáo. Đến thế kỷ XVIII, dưới quyền Nader Shah, Iran trong một thời gian ngắn từng được cho là đế quốc hùng mạnh nhất đương thời. Xung đột với Đế quốc Nga trong thế kỷ XIX khiến Iran mất đi nhiều lãnh thổ. Cách mạng Hiến pháp năm 1906 lập ra một chế độ quân chủ lập hiến. Sau một cuộc đảo chính vào năm 1953, Hoàng gia Iran dần liên kết mật thiết với phương Tây và ngày càng chuyên quyền. Bất mãn trước sự can thiệp của nước ngoài và sự đàn áp chính trị đã dẫn đến Cách mạng Hồi giáo năm 1979 lật đổ Iran Pahlavi và lập ra chế độ Cộng hoà Hồi giáo. Trong thập niên 1980, Iran xảy ra chiến tranh với Iraq, cuộc chiến gây thương vong cao và tổn thất tài chính lớn cho hai nước. Từ giữa cuối thập niên 2000, chương trình hạt nhân gây tranh cãi của Iran khiến cho cộng đồng quốc tế, đặc biệt là Hoa Kỳ lo ngại, dẫn đến hệ quả là nhiều lệnh trừng phạt được áp đặt lên nước này, ảnh hưởng lớn tới nền kinh tế và đời sống của người dân.
Iran là một thành viên sáng lập của Liên Hợp Quốc, Phong trào không liên kết, Tổ chức Hợp tác Hồi giáo và Tổ chức các nước xuất khẩu dầu lửa. Iran được công nhận là một cường quốc khu vực và một cường quốc bậc trung. Quốc gia này có trữ lượng lớn về nhiên liệu hoá thạch, là nhà cung cấp khí đốt lớn đồng thời có trữ lượng dầu mỏ được chứng minh lớn thứ 4 trên thế giới, do vậy, Iran có ảnh hưởng đáng kể đến an ninh năng lượng quốc tế và kinh tế thế giới. Iran sở hữu nhiều di sản văn hoá phong phú, với 22 di sản thế giới được UNESCO công nhận tính đến năm 2017, đứng thứ 3 tại châu Á.