Đoàn Nguyễn Tuấn
Giá trị trong văn học Việt

Trong Hải Ông thi tập có:
Những bài chân thành và hào hứng ca ngợi võ công của đội quân Tây Sơn, đã mang lại cảnh thanh bình thịnh trị cho đất nước; hoặc biểu lộ niềm tự hào về nền văn hiến dân tộc, như: "Kỷ Dậu trọng thu thượng hoan nghênh tiếp sách sứ, tâm hữu Nguyễn Quế Kiên tặng thi nhị thủ, y nguyên vận phúc" (Sáng sớm ngày hai mươi tháng mười một hạ được thành, mừng làm thơ); "Quá Nhị Hà quan Bắc binh cố lũy" (Qua sông Nhị xem lũy cũ của quân Bắc); "Trọng đông nguyệt, nhị thập thất nhật, tảo thời, khắc thành, hỷ tác"; "Cụ phong hậu cảnh sắc" (Cảnh sắc sau cơn bão táp), "Nam phong" (Gió Nam); "Ngự dinh cung kỳ" (Trong cung vua, kinh ghi); "Đáp vấn" (Trả lời câu hỏi)...Ngần ấy cho thấy niềm phấn khởi, lòng tin, ý muốn đóng góp nhiều cho triều đại mới của ông. Tuy nhiên sau đó, nhận thấy vương triều này suy thoái nhanh chóng, nhất là sau khi vua Quang Trung đột ngột mất đi, khiến rải rác trong thơ ông không khỏi có những ý nghĩ bi quan, buồn chán...
Những bài thơ tức cảnh, ngẫu hứng như: "Nguyệt Đức giang hoài cổ" (Qua sông Nguyệt Đức nhớ chuyện xưa), "Quá Tống Trân mộ" (Qua mộ Tống Trân); ("Dục Thúy sơn hành" (Bài hành về núi Dục Thúy), "Quá Tam Điệp sơn" (Qua núi Tam Điệp), "Quá Đông Sơn Bố Vệ" (Qua làng Bố Vệ, huyện Đông Sơn), "Vọng Na sơn ca" (Bài ca trông núi Nưa), "Quá Quỳnh Tụ kiến tùng cương, ngẫu tác" (Qua đất Quỳnh Tụ thấy đồi thông, ngẫu hứng làm thơ); 29 bài thơ viết về mùa thu...Nổi bật, là những bài thơ viết về Thăng Long ("Thăng Long tam thập vịnh"). Qua chùm thơ này, người đọc được hiểu cụ thể hơn gương mặt của kinh thành trên hồi thế kỷ 18. Cũng qua đây, người đọc thấy rõ hơn tình yêu và sự am hiểu của ông đối với Thăng Long...
Những bài thơ tự thuật và cảm xúc trữ tình như: "Tại Đồ Bàn thành ngoại khách xá tri húy nhật" (Tại quán khách ngoại thành Đồ Bàn, gặp ngày giỗ cha); "Thu, dư nhập kinh, đông mạt thủy qui, nhân ức Tố Như thị "Nhất quan bôn tẩu phong Trần Mạt" chi cú triền thành tứ vận" (Mùa thu ta vào kinh, cuối đông mới về, nhân nhớ câu "Nhân quan bôn tẩu phong trần mạt của Tố Như bèn dàn thành bốn vần); "Tuế mạt đáo xuân kinh tác" (Bài thơ làm dịp cuối năm khi tới kinh đô Phú Xuân); "Khách xá cảm hoài" (Cảm nghĩ khi ở quán trọ); "Tu bạch" (Râu bạc); "Thư hoài" (Tả nỗi lòng)...
Những bài thơ họa đáp, tiễn tặng bạn bè như: "Vũ Huynh Bắc hồi, dư họa nguyên vận ký phục" (Họa Vũ huynh về Bắc, tôi họa nguyên văn gửi đáp), "Họa Nguyễn Hàn lâm nguyên tác" (Họa nguyên văn của quan Hàn lâm họ Nguyễn), "Họa bất mị thi" (Họa bài thơ không ngủ), "Tiễn Vũ thị lang Bắc sứ" (Tiễn quan Thị lang họ Vũ sang sứ Trung Quốc), "Kỷ Mùi trọng hạ y nguyên vận tiễn Ngự quan Nam hoàn" (Tháng Năm năm Kỷ Mùi theo nguyên văn tiễn quan Ngự về Nam)...
Ở mảng thơ đi sứ, có nhiều bài rất hay (thường là thơ vịnh sử) như: "Xích Bích hoài cổ" (Trước cảnh Xích Bích nhớ xưa), "Đăng Hoàng Hạc lâu" (Lầu Hoàng Hạc), "Quá Trường Thành" (Qua Trường Thành), "Nhạc Dương lâu phú" (Bài phú lầu Nhạc Dương)...
Ngoài ra, ông cũng có một số thơ nói về thân phận người phụ nữ như: "Chiêu Quân mộ" (Mộ Chiêu Quân), "Hồ phụ hành" (Bài ca về vợ người Hồ), "Hòe Nhai ca nữ" (Cô ca nữ phố Hòe Nhai), "Đồ ngộ đảm nhi tầm phu gia" (Trên đường gặp chị gánh con đi tìm chồng)...Đáng chú ý là bài "Vô đề" (không đề), ghi lại cuộc gặp gỡ bất ngờ của ông với một cô gái người Hoa xinh đẹp bên bờ sông Hán (thuộc tỉnh Hồ Bắc, Trung Quốc). Đây là một bài "thơ tình thực sự, chứng tỏ ông là người rất mực đa tình"...
Nhìn chung, Đoàn Nguyễn Tuấn là người trầm mặc, phong nhã, ưa thơ, chân thành, giản dị, yêu quý quê hương đất nước. Sách Tây Sơn thuật lược (không rõ tác giả) cho biết: Ở trong làng mình, ông (Đoàn Nguyễn Tuấn) đã từng làm một ngôi nhà sàn giữa vườn hoa gọi là Phong nguyệt sào (Tổ gió trăng) để thường đến đấy ngâm vịnh, tự gọi là Sào Ông, dường như tự cho mình là Sào Phủ.
Về mặt Nghệ thuật, thơ ông có nhiều hình tượng trong sáng, ít điển cố, câu thơ chải chuốt, thanh thoát, gợi cảm...
Từ điển bách khoa toàn thư Việt Nam đánh giá Hải Ông thi tập như sau:
| --- | --- |
: Wikisource có các tác phẩm gốc nói đến hoặc của: Đoàn Nguyễn Tuấn