stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Inbee Park
Vô địch chuyên nghiệp (27) > Vô địch LPGA Tour (17)

| STT | Ngày | Giải | Số điểm thắng | So với par | Cách biệt | Á quân | Số tiền thưởng vô địch ($) |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | 29 tháng 6, 2008 | U.S. Women's Open | 72-69-71-71=283 | −9 | 4 gậy |  Helen Alfredsson | 585.000 |
| 2 | 29 tháng 7, 2012 | Evian Masters | 71-64-70-66=271 | −17 | 2 gậy |  Stacy Lewis  Karrie Webb | 487.500 |
| 3 | 14 tháng 10 năm 2012 | Sime Darby LPGA Malaysia | 69-68-65-67=269 | −15 | 2 gậy |  Choi Na-Yeon | 285.000 |
| 4 | 24 tháng 2, 2013 | Honda LPGA Thailand | 67-71-71-67=276 | −12 | 1 gậy |  Ariya Jutanugarn | 225.000 |

| 5 | 7 tháng 4 năm 2013 | Kraft Nabisco Championship | 70-67-67-69=273 | −15 | 4 gậy |  Ryu So-Yeon | 300.000 |
| 6 | 28 tháng 4 năm 2013 | North Texas LPGA Shootout | 67-70-67-67=271 | −13 | 1 gậy |  Carlota Ciganda | 195.000 |

| 7 | 9 tháng 6 năm 2013 | Wegmans LPGA Championship | 72-68-68-75=283 | −5 | Playoff |  Catriona Matthew | 337.500 |
| 8 | 23 tháng 6 năm 2013 | Walmart NW Arkansas Championship | 69-65-67=201 | −12 | Playoff |  Ryu So-Yeon | 300.000 |

| 9 | 30 tháng 6 năm 2013 | U.S. Women's Open (2) | 67-68-71-74=280 | −8 | 4 gậy |  Kim In-Kyung | 585.000 |
| 10 | 8 tháng 6, 2014 | Manulife Financial LPGA Classic | 69-66-65-61=261 | −23 | 3 gậy |  Cristie Kerr | 225.000 |

| 11 | 17 tháng 8 năm 2014 | Wegmans LPGA Championship (2) | 72-66-69-70=277 | −11 | Playoff |  Brittany Lincicome | 337.500 |
| 12 | 2 tháng 11 năm 2014 | Fubon LPGA Taiwan Championship | 64-62-69-71=266 | −22 | 2 gậy |  Stacy Lewis | 300.000 |
| 13 | 8 tháng 3, 2015 | HSBC Women's Champions | 66-69-68-70=273 | −15 | 2 gậy |  Lydia Ko | 210.000 |
| 14 | 3 tháng 5 năm 2015 | Volunteers of America North Texas Shootout (2) | 69-66-69-65=269 | −15 | 3 gậy |  Cristie Kerr  Park Hee-Young | 195.000 |

| 15 | 14 tháng 6 năm 2015 | KPMG Women's PGA Championship (3) | 71-68-66-68=273 | −19 | 5 gậy |  Kim Sei-young | 525.000 |
| 16 | 2 tháng 8 năm 2015 | Ricoh Women's British Open | 69-73-69-65=276 | −12 | 3 gậy |  Ko Jin-young | 464.817 |
| 17 | 15 tháng 11 năm 2015 | Lorena Ochoa Invitational | 68-71-67-64=270 | −18 | 3 gậy |  Carlota Ciganda | 200.000 |
Thành tích playoff tại LPGA Tour (3–3)
| STT | Năm | Giải | Đối thủ | Kết quả |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | 2012 | Manulife Financial LPGA Classic |  Chella Choi  Brittany Lang  Hee Kyung Seo | Lang chiến thắng bằng birdie ở hố phụ thứ ba Park bị loại bởi birdie ở hố thứ hai Choi bị loại bởi birdie ở hố thứ nhất |
| 2 | 2013 | LPGA Championship |  Catriona Matthew | Thắng bằng birdie ở hố phụ thứ ba |
| 3 | 2013 | Walmart NW Arkansas Championship |  Ryu So-Yeon | Thắng bằng birdie ở phụ hố thứ nhất |
| 4 | 2014 | Meijer LPGA Classic |  Mirim Lee | Thua bởi birdie ở phụ hố thứ hai |
| 5 | 2014 | LPGA Championship |  Brittany Lincicome | Thắng bằng par ở phụ hố thứ nhất |
| 6 | 2015 | LPGA Lotte Championship |  Kim Sei-young | Thua bởi eagle ở hố phụ thứ nhất |
Vô địch chuyên nghiệp (27) > Vô địch JLPGA Tour (4)

| STT | Ngày | Giải | Số điểm thắng | So với par | Cách biệt | Á quân |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | 29 tháng 6, 2010 | Nishijin Ladies Classic | 69-71-69=209 | −7 | Playoff |  Amanuma Chieko |
| 2 | 28 tháng 11 năm 2010 | Japan LPGA Tour Championship Ricoh Cup | 72-72-70-73=287 | −1 | 4 gậy |  Ahn Sun-ju  Miyazato Mika |
| 3 | 6 tháng 3, 2011 | Daikin Orchid Ladies | 72-67-66=205 | −11 | 3 gậy |  Saiki Miki |
| 4 | 13 tháng 5, 2012 | Fundokin Ladies | 70-69-68=207 | −9 | 2 gậy |  Phùng San San |
Vô địch chuyên nghiệp (27) > Vô địch Ladies European Tour (3)

| STT | Ngày | Giải | Số điểm thắng | So với par | Cách biệt | Á quân |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | 29 tháng 7, 2012 | Evian Masters | 71-64-70-66=271 | −17 | 2 gậy |  Stacy Lewis  Karrie Webb |
| 2 | 9 tháng 3, 2014 | Mission Hills World Ladies Championship (cá nhân) | 69-70-62-67=268 | −24 | 5 gậy |  Suzann Pettersen |
| 3 | 2 tháng 8, 2015 | Ricoh Women's British Open | 69-73-69-65=276 | −12 | 3 gậy |  Ko Jin-young |
Vô địch chuyên nghiệp (27) > Thế vận hội (1)

| STT | Ngày | Giải | Số điểm thắng | So với par | Cách biệt | Á quân |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |

| 1 | 20 tháng 8 năm 2016 | Thế vận hội Mùa hè 2016 | 66-66-70-66=268 | −16 | 5 gậy |  Lydia Ko |
Vô địch chuyên nghiệp (27) > Các chức vô địch khác (3)

Mission Hills World Ladies Championship 2013 - đồng đội (với Kim Ha-neul)
Mission Hills World Ladies Championship 2014 - đồng đội (với Ryu So-yeon)
World Ladies Championship 2015 - đồng đội (với Ryu So-yeon)
Các chức vô địch major > Vô địch (7)

| Năm | Giải | Sau 54 lỗ | Điểm thắng | Cách biệt | Á quân |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 2008 | U.S. Women's Open | Kém 2 gậy | −9 (72-69-71-71=283) | 4 gậy |  Helen Alfredsson |
| 2013 | Kraft Nabisco Championship | Kém 3 gậy | −15 (70-67-67-69=273) | 4 gậy |  Ryu So-Yeon |
| 2013 | LPGA Championship | Dẫn 1 gậy | −5 (72-68-68-75=283) | Playoff1 |  Catriona Matthew |
| 2013 | U.S. Women's Open | Dẫn 4 gậy | −8 (67-68-71-74=280) | 4 gậy |  Kim In-Kyung |
| 2014 | LPGA Championship | Kém 1 gậy | −11 (72-66-69-70=277) | Playoff2 |  Brittany Lincicome |
| 2015 | Women's PGA Championship | Dẫn 2 gậy | −19 (71-68-66-68=273) | 5 gậy |  Kim Sei-Young |
| 2015 | Ricoh Women's British Open | Kém 3 gậy | −12 (69-73-69-65=276) | 3 gậy |  Ko Jin-Young |
1Thắng Matthew ở hố playoff thứ ba: Park (4-4-3) và Matthew (4-4-x).

2Thắng Lincicome ở hố playoff thứ nhất: Park (4) và Lincicome (5).
Số lần đấu đội

Lexus Cup (đội tuyển châu Á): 2008
International Crown (đội tuyển Hàn Quốc): 2014
Nhà Ngô

Nhà Ngô (chữ Nôm: 茹吳, chữ Hán: 吳朝, Hán Việt: Ngô triều) là một triều đại quân chủ trong lịch sử Việt Nam, truyền được hai đời nhưng có tới ba vị vua, kéo dài từ năm 939 đến năm 965. Khoảng thời gian xen giữa từ 944 đến 950 còn có Dương Bình Vương tức Dương Tam Kha. Khác với các triều đại quân chủ Việt Nam sau này, các vua nhà Ngô vẫn xưng tước vương mà chưa xưng đế hiệu trên phạm vi toàn lãnh thổ do họ cai trị.
Bối cảnh

Sau khi tiêu diệt nhà Tùy, nhà Đường tiếp tục sửa sang chế độ hành chính và sự phân chia châu quận, tiếp tục cai trị An Nam. Cho đến giữa thế kỷ IX, nhà Đường có biến loạn, ngày càng suy yếu. Lợi dụng thời cơ đó, Khúc Thừa Dụ là một hào trưởng người Việt ở Hồng Châu đã tập hợp nhân dân nổi dậy vào năm 905. Khúc Thừa Dụ đánh đuổi quan lại và binh lính nhà Đường, chiếm giữ phủ thành, xưng Tiết độ sứ. Đầu năm 906, nhà Đường buộc phải công nhận Khúc Thừa Dụ làm Tiết độ sứ An Nam.
Khúc Thừa Dụ làm Tiết độ sứ được hai năm thì mất, con trai là Khúc Hạo lên thay. Khúc Hạo quyết định xây dựng đất nước tự chủ theo đường lối "Chính sự cốt chuộng khoan dung, giản dị, nhân dân đều được yên vui". Khúc Hạo đã làm được nhiều việc lớn: đặt lại các khu vực hành chính, cử người trông coi mọi việc đến tận xã; xem xét và định lại mức thuế, bãi bỏ các thứ lao dịch của thời Bắc thuộc; lập lại sổ hộ khẩu;... Tất cả những việc làm của Khúc Hạo đều nhằm mục đích mang lại cuộc sống ấm no, yên bình, hạnh phúc cho nhân dân.
Trong lúc họ Khúc đang tìm cách xây dựng chính quyền tự chủ ở An Nam như thế, ở miền nam Trung Quốc, Tiết độ sứ Quảng Châu là Lưu Nham đã được sự ủng hộ của quan lại nhà Đường cũ ở đây, tự xưng Hoàng đế, thành lập nước Nam Hán.
Năm 917, Khúc Hạo mất, Khúc Thừa Mỹ lên thay. Khúc Thừa Mỹ sai sứ sang thần phục nhà Hậu Lương, hành động này làm Nam Hán nổi giận. Mùa thu năm 930, vua Nam Hán là Lưu Cung sai Lý Khắc Chính đem quân sang đánh nước ta. Khúc Thừa Mỹ chống cự không nổi, bị quân địch bắt, Nam Hán chiếm giữ An Nam.
Năm 931, một tướng cũ của Khúc Hạo là Dương Đình Nghệ hay tin, đã đem quân từ Ái Châu ra Bắc đánh bại quân Nam Hán, xưng là Tiết độ sứ, tiếp tục xây dựng nền tự chủ. Bảy năm sau tức năm 937, Dương Đình Nghệ bị nha tướng của mình là Kiều Công Tiễn giết chết để đoạt chức, cướp quyền rồi đi thần phục nhà Nam Hán. Được tin Kiều Công Tiễn phản nghịch và thấy việc quy phục nước Nam Hán là nguy hại cho cuộc tự chủ mà họ Khúc và họ Dương đã xây dựng nền móng, Ngô Quyền là nha tướng và con rể của Dương Đình Nghệ, lúc ấy đang cai quản Ái Châu, phát binh tiêu diệt Kiều Công Tiễn.
Triều vua Ngô Quyền

Bài chi tiết: Ngô Quyền và Trận Bạch Đằng, 938
Năm 938, Ngô Quyền tập hợp lực lượng từ Ái Châu ra đánh Kiều Công Tiễn. Công Tiễn biết mình không đủ sức chống lại Ngô Quyền nên đã sai sứ sang cầu cứu Nam Hán, hi vọng nhà Nam Hán sẽ bảo vệ tính mạng cho hắn lẫn bảo vệ quyền lực mà hắn ta mới cướp được. Hay tin cầu cứu của Công Tiễn, vua Nam Hán là Lưu Nghiễm phong cho con là Vạn vương Lưu Hoằng Tháo (hoặc Hồng Tháo) làm Giao vương, rồi sai Hoằng Tháo đem quân sang, lấy cớ là cứu Công Tiễn nhưng thực chất là xâm lược nước ta. Bản thân vua Lưu Nghiễm đóng quân ở Hát Môn, sẵn sàng tiếp ứng cho Hoằng Tháo.
Ngô Quyền hạ thành Đại La, giết Công Tiễn. Ngô Quyền dự đoán là quân Nam Hán sẽ vào nước ta theo đường sông Bạch Đằng nên ông đã bày trận trên sông Bạch Đằng để đón đánh giặc. Tháng 11 năm 938, đoàn thuyền chiến Nam Hán do Hoằng Tháo chỉ huy hùng hổ kéo vào nước ta thì bị Ngô Quyền đánh tan trong trận Bạch Đằng. Hoằng Tháo bị giết chết, Lưu Nghiễm hốt hoảng vội thu thập tàn binh quay về. Trận Bạch Đằng của Ngô Quyền kết thúc hoàn toàn thắng lợi.
Sau chiến thắng Bạch Đằng năm 938, mưu đồ xâm lược của Nam Hán bị đè bẹp. Năm 939, Ngô Quyền lên ngôi, tức là Tiền Ngô Vương, đóng đô ở Cổ Loa, lập Dương Như Ngọc làm Vương hậu; đặt trăm quan, chế định triều nghi phẩm phục.
Ngô Quyền quyết định bỏ chức Tiết độ sứ của phong kiến phương Bắc, thiết lập một triều đình mới ở trung ương. Vua đứng đầu triều đình, quyết định mọi công việc chính trị, ngoại giao, quân sự; đặt ra các chức quan văn, quan võ, quy định lễ nghi trong triều và màu sắc trang phục của quan lại các cấp.
Ở địa phương, Ngô Quyền cử các tướng có công coi giữ các châu quan trọng. Đinh Công Trứ làm Thứ sử Hoan Châu, Kiều Công Hãn làm Thứ sử Phong Châu,...
Có thể thấy tổ chức bộ máy nhà nước lúc bấy giờ còn sơ khai, đơn giản nhưng được thống nhất từ trung ương đến địa phương. Việc xây dựng chính quyền mới của Ngô Quyền đã thể hiện được ý thức tự chủ giúp đất nước yên bình, nhân dân an vui, đặt nền móng cho một quốc gia độc lập, thống nhất.
Tranh chấp trong cung đình

Bài chi tiết: Dương Tam Kha, Ngô Xương Ngập, Ngô Xương Văn, và Ngô Xương Xí
Năm 944, Tiền Ngô Vương mất, sai Dương Tam Kha giúp lập thái tử. Dương Tam Kha là anh (có sách nói là em) Dương Thái hậu cướp ngôi, tự xưng Dương Bình Vương.
Con trưởng Ngô Quyền là Ngô Xương Ngập chạy trốn về Nam Sách (Hải Dương). Dương Tam Kha lấy Ngô Xương Văn, con thứ của Ngô Quyền, làm con nuôi. Dương Tam Kha 3 lần sai quân đi bắt Ngô Xương Ngập mà không bắt được vì hào trưởng Nam Sách là Phạm Lệnh Công che chở cho Xương Ngập.
Năm 950, Dương Tam Kha sai Ngô Xương Văn đi đánh Thái Bình. Ngô Xương Văn thuyết phục được 2 tướng Đỗ Cảnh Thạc và Dương Cát Lợi dẫn quân quay lại lật đổ Dương Tam Kha giành lại ngôi vua. Xương Văn không giết Dương Tam Kha mà giáng xuống làm Chương Dương công.
Năm 950, Ngô Xương Văn tự xưng làm Nam Tấn Vương, đóng đô ở Cổ Loa. Ngô Xương Văn cho người đón anh trai Ngô Xương Ngập đang trốn ở Nam Sách trở về, cùng nhau trông coi việc nước.
Ngô Xương Ngập cũng làm vua, tự xưng là Thiên Sách Vương (951 – 954). Lúc đó cùng tồn tại hai vua là Nam Tấn Vương và Thiên Sách Vương. Lên ngôi vương, Ngô Xương Ngập lấn át quyền hành của Ngô Xương Văn khiến Xương Văn bất bình rút lui việc chính sự.
Nhưng chỉ được 3 năm, đến năm 954, Ngô Xương Ngập bị bệnh chết, chỉ còn một mình Nam Tấn vương Ngô Xương Văn làm vua.
Loạn lạc

Bài chi tiết: Loạn 12 sứ quân
Tượng ngựa bằng gốm thế kỷ X
Ấm đồng thời Ngô
Lúc nhà Ngô suy yếu, một số thủ lĩnh địa phương nổi dậy cát cứ không thần phục triều đình.
Năm 951, Đinh Bộ Lĩnh ở động Hoa Lư – con Thứ sử châu Hoan đã mất là Đinh Công Trứ – dựa vào vùng núi khe hiểm yếu, không chịu tuân lệnh triều đình. Hai vua Ngô muốn cất quân đi đánh; Bộ Lĩnh sợ, sai con là Đinh Liễn vào triều làm con tin để ngăn chặn việc xuất quân. Hai vua Ngô vương trách Bộ Lĩnh không tự mình đến chầu, rồi bắt giữ Đinh Liễn đem theo quân đi đánh Hoa Lư.
Quân Ngô tấn công hơn một tháng, không đánh nổi. Hai vua Ngô bèn treo Đinh Liễn lên ngọn sào, sai người bảo Bộ Lĩnh, nếu không chịu hàng thì giết Liễn. Nhưng Bộ Lĩnh vẫn không thần phục, lại sai hơn 10 tay nỏ nhắm con mình mà bắn. Ngô Xương Ngập và Ngô Xương Văn kinh sợ nói rằng:
Vì vậy hai anh em vua Ngô không giết Đinh Liễn mà đem quân về.
Sau khi Thiên Sách vương mất, thủ lĩnh ở quận Thao Giang là Chu Thái quật cường không thần phục nhà Ngô. Nam Tấn vương thân chinh đi đánh, chém được Chu Thái. Từ trận thắng ấy, Nam Tấn vương sinh kiêu. Năm 965, ông đi đánh thôn Đường và thôn Nguyễn ở Thái Bình, bị phục binh bắn nỏ chết.
Ngô Xương Văn chết, con của Ngô Xương Ngập là Ngô Xương Xí nối nghiệp, nhưng thế lực ngày càng yếu kém. Theo Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, trong triều đình Cổ Loa, các đại thần họ Kiều, họ Dương làm loạn (có sách lại nói các đại thần làm loạn là Lã Xử Bình và Kiều Tri Hựu). Xương Xí phải lui về giữ đất Bình Kiều (có sách nói Bình Kiều ở Hưng Yên, lại có thuyết cho rằng ở Thanh Hóa).
Từ năm 966, hình thành 12 sứ quân cát cứ, sử sách gọi là loạn 12 sứ quân, trong đó có người trong hoàng tộc nhà Ngô (Ngô Xương Xí, Ngô Nhật Khánh), các tướng nhà Ngô (Phạm Bạch Hổ, Đỗ Cảnh Thạc, Kiều Công Hãn) và số lớn là các thủ lĩnh địa phương tự nổi dậy (Kiều Thuận, Trần Lãm, Nguyễn Khoan, Nguyễn Thủ Tiệp, Nguyễn Siêu, Lý Khuê, Lã Đường). Thời kỳ này kéo dài đến năm 968 thì bị Đinh Bộ Lĩnh dẹp xong và lập ra nhà Đinh.
Hành chính

Bài chi tiết: Hành chính Việt Nam thời Ngô
Thời Ngô, lãnh thổ chỉ còn 8 châu (so với 12 châu thời Tự chủ) là:
| 0 | 1 | 2 | 3 |
| --- | --- | --- | --- |
|  Giao  Lục |  Phúc Lộc  Phong |  Trường  Ái |  Hoan  Diễn |
Bốn châu: Thang, Chi, Vũ Nga và Vũ An thuộc về Nam Hán. Việc thu hẹp lãnh thổ phía bắc này không được sử sách ghi chép rõ. Theo ý kiến của Đào Duy Anh trong Đất nước Việt Nam qua các đời thì 4 châu này bị Nam Hán chiếm, nhưng không rõ vào thời điểm nào: khi Kiều Công Tiễn cầu viện đã để quân Hán tiến vào (937) và Ngô Quyền chưa kịp tập hợp lực lượng tiến ra Đại La (938) hay sau thời điểm trận Đại La, trước trận Bạch Đằng... (cuối năm 938). Theo Nguyễn Khắc Thuần trong Thế thứ các triều vua Việt Nam, không rõ căn cứ theo tài liệu nào, cho rằng Ngô Quyền bàn giao 4 châu này cho Nam Hán "để tiện việc phòng thủ", thì việc này có thể xảy ra sau trận Bạch Đằng hoặc Nam Hán đã chiếm được trước đó mà Ngô Quyền chỉ làm việc công nhận vùng bị mất này thuộc về Nam Hán.
Ngoại giao

Bài chi tiết: Ngoại giao Việt Nam thời Ngô
Ngô Quyền tự xưng là Ngô vương, sử sách không xác nhận việc ông quan hệ ngoại giao với các vương triều nào trong số các nước ở phương Bắc thời kỳ Ngũ đại Thập quốc.
Năm 954, Ngô Xương Văn sai sứ sang giao hảo với Nam Hán và xin tiếp viện. Vua Nam Hán là Lưu Thịnh nhận giao hảo của Xương Văn. Sau đó Lưu Thịnh âm mưu cho Lý Dư làm sứ cầm cờ "tinh" sang chiêu dụ nhận Tĩnh Hải quân là phiên thần và phong chức Tiết độ sứ cho hắn để cai quản Đô hộ cho Ngô Xương Văn.
Được tin Lý Dư sắp vào, Ngô Xương Văn cho ngay người đi sang biên giới ngăn lại. Hai bên gặp nhau ở Bạch châu. Sứ của Xương Văn nói với Lý Dư rằng:
Lý Dư bèn quay về nước. Đó là lần ngoại giao duy nhất giữa nhà Ngô và Nam Hán trong 21 năm tồn tại.
Chú thích

↑  Phu Xuan Ho (1989). CHURCH–STATE RELATIONS IN VIETNAM. Sage Publications, Ltd. tr. 21. ISSN 0265-3788.
↑  Tân Ngũ Đại sử ghi là: Lý Thủ Dung và Lương Khắc Trinh.
↑  Châu Hải Đường (2018), An Nam Truyện – Ghi chép về Việt Nam trong chính sử Trung Quốc xưa. Công ty Cổ phần sách Tao Đàn, Nhà Xuất Bản Hội Nhà Văn. Trang 236.
↑  Đại Việt sử ký toàn thư, Nhà Xuất bản Khoa học xã hội Hà Nội, 1993, bản điện tử, tr. 54.
1 2 3 4  Khâm định Việt sử thông giám cương mục, Tiền biên quyển 5[liên kết hỏng]
↑  “Đại Việt sử ký toàn thư, Ngoại kỷ quyển 5”. Bản gốc lưu trữ ngày 18 tháng 9 năm 2007. Truy cập ngày 29 tháng 4 năm 2010.
↑  Đào Duy Anh, sách đã dẫn, tr. 112-113.
1 2  Nguyễn Khắc Thuần, sách đã dẫn, tr. 41.
↑  Đào Duy Anh, sách đã dẫn, tr. 111.
Trung[liên kết hỏng] Quốc và Việt Nam (923-936).  nhà Hậu Đường  Ngô (吳)  Ngô Việt (吳越)  Mân (閩)  Sở (楚)  Nam Hán (南漢)  Tĩnh Hải quân (靜海軍)  Kinh Nam (荆南)
Trung[liên kết hỏng] Quốc thời nhà Hậu Tấn (936-947) và nhà Hậu Hán (947-950). Việt Nam bắt đầu tự chủ ở phía Nam.  Hậu Tấn (後晉) và Hậu Hán (後漢)  Hậu Thục (後蜀)  Kinh Nam (荆南)  Sở (楚)  Nam Đường (南唐)  Ngô Việt (吳越)Sau năm 945, lãnh thổ nước Mân trước đây bị phân chia giữa Nam Đường, Ngô Việt và Thanh Nguyên quân  Thanh Nguyên quân (清源軍)  Nam Hán (南漢)
Ký sinh trùng sốt rét

| Ký sinh trùng sốt rét |
| --- | --- |

Phân loại khoa học
Vực (domain): Eukaryota
Giới (regnum): Chromalveolata
Liên ngành (superphylum): Alveolata
Ngành (phylum): Apicomplexa
Lớp (class): Aconoidasida
Bộ (ordo): Haemosporida
Họ (familia): Plasmodiidae
Chi (genus): Plasmodium Marchiafava & Celli, 1885
Phân chi
 Asiamoeba (5 loài)  Bennetinia (1 loài)  Carinamoeba (7 loài)  Giovannolaia (14 loài)  Haemamoeba (12 loài)  Huffia (2 loài)  Lacertamoeba (2 loài)  Laverania (5 loài)  Ophidiella (3 loài)  Novyella (19 loài)  Nyssorhynchus (1 loài)  Paraplasmodium (3 loài)  Plasmodium (30 loài)  Sauramoeba (15 loài)  Vinckeia (32 loài)  Incertae sedis (124 loài)
Ký sinh trùng sốt rét (danh pháp khoa học: Plasmodium) là một chi của ký sinh trùng đơn bào thuộc lớp bào tử, chúng ký sinh bắt buộc trên cơ thể sinh vật để tồn tại và phát triển. Chi Plasmodium được Ettore Marchiafava và Angelo Celli miêu tả năm 1885. Hiện tại người ta biết trên 200 loài của chi này và các loài mới vẫn tiếp tục được miêu tả.
Trong số trên 200 loài đã biết của chi Plasmodium thì ít nhất 11 loài ký sinh trên người. Các loài khác ký sinh trên các động vật khác, bao gồm khỉ, động vật gặm nhấm, chim và bò sát. Các sinh vật ký sinh này luôn luôn có 2 vật chủ trong vòng đời của chúng: một vật chủ muỗi và một vật chủ là động vật có xương sống.
Ở ngoài cơ thể, Plasmodium cần những phương pháp nuôi cấy đặc biệt hoặc giữ ở nhiệt độ lạnh để sống còn. Khi vào cơ thể người, ký sinh trùng sốt rét ký sinh nội tế bào, cụ thể là ở tế bào gan hoặc hồng cầu, Plasmodium chính là nguyên nhân gây ra bệnh sốt rét. Đời sống của ký sinh trùng sốt rét ngắn nhưng chúng sinh sản nhanh và nhiều do vậy tồn tại lâu dài trong cơ thể. Plasmodium có 2 phương thức sinh sản, sinh sản vô tính thực hiện ở vật chủ phụ (người hoặc những động vật khác) và sinh sản hữu tính ở vật chủ chính là muỗi Anopheles. Plasmodium có cấu tạo đơn giản, cơ thể gồm thành phần chính là nhân, chất nguyên sinh và một số thành phần khác, chúng không có không bào nên mọi hoạt động dinh dưỡng đều thực hiện qua màng tế bào, do không có bộ phận di động nên Plasmodium thường phải ký sinh cố định.
Sự phân bố của các loài Plasmodium ký sinh ở người

Ký sinh trùng sốt rét ký sinh ở người không phải chỉ bao gồm một loài duy nhất, ngược lại chúng gồm nhiều loài, có hình thái và khu vực sinh sống khác nhau, sau đây là những loại chính:
P.falciparum: Gặp nhiều ở vùng nhiệt đới có khí hậu nóng ẩm, mưa nhiều, nhiệt độ trung bình năm tương đối cao. Loại ký sinh trùng sốt rét này hay gặp ở châu Á (đặc biệt là vùng Đông Nam Á), châu Phi, châu Mỹ La Tinh và ít gặp hơn ở châu Âu. Hiếm gặp P.falciparum ở nơi có bình độ cao.
P.vivax: Gặp nhiều ở châu Âu, còn châu Á và châu Phi chỉ gặp nhiều ở một số nơi.
P.malariae: Xuất hiện nhiều ở châu Âu, châu Phi, ít hơn ở châu Mỹ, còn châu Á rất hiếm gặp.
Chu kỳ của các loại Plasmodium ký sinh ở người

Cả bốn loại ký sinh trùng sốt rét trên tuy có khác nhau về hình thái học nhưng diễn biến chu kỳ ở người và muỗi truyền bệnh tương tự nhau, gồm 2 giai đoạn:
Giai đoạn sinh sản và phát triển vô tính trong cơ thể người.
Giai đoạn sinh sản hữu tính ở muỗi Anopheles truyền bệnh.
Trong đó người là vật chủ phụ, muỗi là vật chủ chính, thiếu một trong 2 vật chủ này thì Plasmodium không thể sinh sản và bảo tồn nòi giống được.
Chú thích

↑  Chavatte J.M., Chiron F., Chabaud A., Landau I. (2007). “Probable speciations by "host-vector 'fidelity'": 14 species of Plasmodium from magpies”. Parasite (bằng tiếng Pháp). 14 (1): 21–37. PMID 17432055.Quản lý CS1: nhiều tên: danh sách tác giả (liên kết)
↑  Perkins S.L., Austin C. (2008). “Four New Species of Plasmodium from New Guinea Lizards: Integrating Morphology and Molecules”. J. Parasitol. 95 (2): 1. doi:10.1645/GE-1750.1. PMID 18823150.
1 2  Phần ký sinh trùng sốt rét - Sách Ký sinh trùng - chủ biên PGS.TS. Phạm Văn Thân, Sách đào tạo Cử nhân Điều Dưỡng, Nhà xuất bản Giáo dục năm 2009.
Muỗi Anopheles là trung gian truyền thoa trùng sốt rét cho người
Bert Sakmann

| Bert Sakmann |
| --- | --- |
Sinh: 12 tháng 6, 1942 (82 tuổi) Stuttgart, Đức
Quốc tịch: Đức
Trường lớp: Đại học Ludwig-Maximilians tại Müchen, Đại học Göttingen
Nổi tiếng vì: Chức năng của các kênh ion đơn trong tế bào
Giải thưởng: Giải Nobel Sinh lý và Y khoa năm 1991
Sự nghiệp khoa học
Ngành: Sinh học
 
Bert Sakmann (sinh ngày 12 tháng 6 năm 1942) là một nhà sinh học tế bào người Đức, đã đoạt Giải Nobel Sinh lý và Y khoa chung với Erwin Neher năm 1991 cho công trình nghiên cứu của họ về "chức năng của các kênh ion đơn trong các tế bào" ("the function of single ion channels in cells") cùng việc phát minh ra kỹ thuật patch clamp. Bert Sakmann là giáo sư ở Đại học Heidelberg và là hội viên khoa học danh dự (emeritus) của Viện nghiên cứu Y học Max Planck (Max Planck Institute for Medical Research) ở Heidelberg, Đức. Từ năm 2008 ông đứng đầu một nhóm nghiên cứu danh dự (đã nghỉ hưu) ở Viện Sinh học thần kinh Max Planck (Max Planck Institute of Neurobiology).
Cuộc đời và Sự nghiệp

Ông sinh ở Stuttgart, theo học trường Volksschule  ở Lindau, sau đó học trường trung học cấp II Wagenburg ở Stuttgart và tốt nghiệp năm 1961. Ông học y khoa từ năm 1967 trở đi ở Tübingen, Freiburg, Berlin, Paris và München. Sau khi tốt nghiệp bác sĩ ở Đại học Ludwig-Maximilians tại Müchen, năm 1968 ông làm bác sĩ phụ tá ở Đại học München, đồng thời cũng làm phụ tá khoa học (Wissenschaftlicher Assistant) ở Viện nghiên cứu bệnh tâm thần Max-Planck ở München (Max-Planck-Institut für Psychiatrie), thuộc phân khoa Sinh học thần kinh dưới quyền Otto Detlev Creutzfeldt. Năm 1971 ông tới làm việc ở Phân khoa Lý sinh thuộc University College London, dưới quyền Bernard Katz. Năm 1974, ông hoàn tất luận án tiến sĩ y khoa mang tên Elektrophysiologie der neuralen Helladaptation in der Katzenretina (Electrophysiology of Neural Light Adaption in the Cat Retina) ở Phân khoa Y học Đại học Göttingen.
Sau đó (tới năm 1974), Sakmann trở lại làm việc trong phòng thí nghiệm của Otto Creutzfeldt, lúc đó đã chuyển tới Viện Hóa Lý Sinh Max-Planck (Max Planck Institute for Biophysical Chemistry) ở Göttingen. Sakmann tham gia nhóm nghiên cứu Sinh học màng (membrane biology) năm 1979.
Năm 1986, ông được Đại học Columbia (Hoa Kỳ) trao giải Louisa Gross Horwitz chung với Erwin Neher.
Năm 1987, ông đoạt giải Gottfried Wilhelm Leibniz của Deutsche Forschungsgemeinschaft (Nhóm các nhà nghiên cứu Đức), là giải thưởng cao nhất về nghiên cứu của Đức.
Năm 1988, ông trở thành viện sĩ thông tấn của Viện Hàn lâm Khoa học München, giám đốc phân ban Sinh học tế bào của Viện nghiên cứu Y học Max-Planck ở Heidelberg. Năm 1990, ông giảng dạy ở phân khoa Y học của Đại học Heidelberg. Một năm sau, ông được bổ nhiệm làm giáo sư phân khoa Sinh học của đại học này.
Năm 1991, ông đoạt giải Nobel Sinh lý và Y khoa chung với Erwin Neher, người đã làm việc với ông ở Göttingen.
Ngày 2.6.2009, Dr. Peter Gruss, chủ tịch Hội Max Planck, loan báo là Sakmann sẽ làm giám đốc khoa học của "Viện Max Planck Florida" (Max Planck Florida Institute), một cơ sở nghiên cứu Y Sinh học của tổ chức này tại trường Florida Atlantic University ở Jupiter, Florida, Hoa Kỳ.
Sakmann là người sáng lập Quỹ "Bert-Sakmann-Stiftung".
Các tác phẩm chính

WJ Betz & B Sakmann (1971). “"Disjunction" of frog neuromuscular synapses by treatment with proteolytic enzymes”. Nature New Biol. 232: 94–95. doi:10.1038/232094a0.Quản lý CS1: nhiều tên: danh sách tác giả (liên kết)
WJ Betz & B Sakmann (1973). “Effects of proteolytic enzymes on synaptic structure and function”. J. Physiol. 230: 673–688.Quản lý CS1: nhiều tên: danh sách tác giả (liên kết)