Trịnh Sâm
Cai trị Đàng Ngoài (1767 - 1782) > Chính sách cai trị > Thời kỳ đầu (1767 - 1774)

Ngay sau khi lên ngôi năm 1767, Chúa Trịnh Sâm ban bố 6 điều răn dạy thần dân, gồm
Các thân huân đại thần và tôn thất nên vì nước giữ đạo công bằng, theo quy củ
Quan võ nên tìm hiểu học tập các phương thức binh pháp, chăn nuôi vỗ về binh dân
Quan văn võ chức ty không được im lặng, giãy giụa, tranh đua, tham lam, hà khắc
Các nội giám nên giữ gìn cẩn thận, trung thực khoan hòa
Quân sĩ phải tuân theo kỷ luật
Nhân dân trăm họ phải giữ gìn luân thường, siêng năng nghề nghiệp
Chúa Trịnh Sâm là người cứng rắn, thông minh, quyết đoán; phần nhiều công việc đều đổi mới, không theo nếp cũ. Ngay sau khi lên ngôi, ông định rõ thể lệ kiện tụng, về việc người đương sự kêu xin xét lại, cho phép người nào thấy bản án xử lý không đúng có thể xin xử lại, nếu xét lại còn vẫn chưa tỏ rõ được lý lẽ, thì cho phép người đương sự đánh mõ tâu bày. Ông lại cho định lệ về kiện tụng như sau: Phàm án trước đã xử, mà đương sự không phục muốn kháng cáo, thì đến ngày Chúa ra coi việc được phép quỳ kêu. Mà nếu có sự thiệt hại bức thiết thì cho phúc thẩm, phúc thẩm vẫn chưa được tỏ lỹ lẽ, thì cho đánh mõ mà kêu, nhưng sự kháng cáo phải tuần tự từ cấp dưới lên cấp trên, nếu người vượt cấp thì bác không xét đến.
Mùa đông năm 1767, Chúa Trịnh lệnh cho các xứ hễ thấy có chỗ đường sông, bãi bồi hoặc phù sa mới nổi, thì cho phép dân xã sở tại trình cụ thể với quan huyện đến khám, trong hai tháng chuyển đệ lên trên rồi sai quan thực khám để định lệ thuế  rồi sau đó khởi công các công trình. Cuối năm đó cải cách hành chính, hợp lại hoặc bỏ bớt gồm 4 phủ, 29 châu huyện. Những phủ và châu huyện này đều cho phủ huyện tiếp cận tùy tiện kiêm lý.
Chúa Trịnh Sâm muốn làm một cuộc chấn về văn trị. Ông dụ bảo bề tôi rằng
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | Trường học là nơi giáo dục nhân tài. Đế vương đời xưa không ai không cho việc học là việc trước nhất. Nước nhà ta, các bậc thánh vương nối tiếp trị vì, phép giáo dục rất đầu đủ, chọn người hiền, dùng người đức hạnh, thu được khá nhiều nhân tài. Ít lâu nay, thể văn dần dần biến đổi, học trò đục gọt tô điểm câu văn đã thành thói quen. Nay cần nghĩ cách thay đỗi tệ cũ, khen thưởng bồi dưỡng cho học trò trở thành người giỏi, để thu lấy công hiệu được nhiều người có tài. | ” |
— Trịnh Sâm
Vì thế Trịnh Sâm dùng Nguyễn Nghiễm giữ công việc ở Quốc Tử giám, Vũ Miên kiêm giữ chức Tế tửu, Lê Quý Đôn và Phan Lê Phiên giữ chức tư nghiệp. Lại hạ lệnh cho tế tửu và tư nghiệp, hàng ngày đến nhà Thái Học, hội họp học trò để giảng bàn sách kinh sử; mỗi tháng cứ ngày mồng một và ngày rằm tập văn; mỗi năm cứ 4 tháng 1 lần thi xét duyệt. Trong số học trò có người nào học hỏi trội hơn, văn chương sâu rộng hơn, thì kê tên tâu lên triều đình biết mà cất nhắc trao cho quan chức. Ở ngoài các trấn thì do viên đề đốc học chính trong ti Thừa chính và các viên quan dạy học cứ 4 tháng 1 lần cũng thi khảo như ở trường Quốc học. Còn về các quan dạy học, cũng xét theo sự chăm chỉ hoặc trễ biếng để cho thăng chức hoặc truất bãi. Do đấy phong thái học trò được phấn chấn.
Mùa hạ năm 1768, vì cớ những nơi trạm đệ văn thư, phần nhiều có sự thiện tiện bắt dân phu phải phục dịch, làm náo động cả nhân dân ở ven đường, Trịnh Sâm bèn hạ lệnh từ sau phải theo phép trạm đệ, tức là nếu văn thư trong kinh phát ra thì dùng lính trong kinh chuyển đệ, văn thư ngoài trấn phát ra thì dùng lính ở trấn chuyển đệ, không được bắt dân sở tại một cách ngang trái.
Sau khi dẹp được cuộc khởi nghĩa Hoàng Công Chất, triều đình thu phục được 10 châu ở Hưng Hóa. Nguyễn Thục lấy cớ rằng động Mãnh Thiên mới được bình định, nhân trình bày về việc dân cư ở Hưng Hóa xơ xác, hao hụt do nhiều năm chiến tranh, mà người Man, người Nùng lúc phụ thuộc vào nhà Thanh, lúc theo về nước Lào, không nhất định thuộc về nước nào cả; bèn xin bàn luận rộng ơn hương dân, định lại điều lệ, để lấy lòng dân chúng ở đất ấy. Vì thế Trịnh Sâm hạ lệnh xá tô thuế cho các châu Hưng Hóa cùng người Nùng, các người Man ở Sơn Trang; lại tha những thuế còn thiếu; cấm hẳn việc thiện tiện mua phẩm vật, tha tội cho các tù trưởng và vẫn được làm thổ tù; binh lính bản thổ ở các châu thì liệu lượng suất số chia thành từng hiệu để điều tự giữ lấy đất đai. Một mặt, hạ lệnh cho viên quan ở trấn nghiêm cấm thổ tù không được theo thói cũ đánh cướp lẫn nhau, không được theo ý riêng nối ngôi tù trưởng, không được thiện tiện giết hại thổ dân trong hạt. Lại cấm dân các châu châu Lai Châu, Luân Châu, Chiêu Tấn và Quỳnh Nhai không được bắt chước mặc kiểu áo người nhà Thanh và nộp tô thuế riêng biệt.
Đầu năm 1771, triều đình định lại phép đánh thuế muối và thổ sản. Theo chế độ cũ, hiệu tả giáp, tả ất giữ về việc tơ, thu thuế tơ để cung cấp vào việc may nhung phục, mà không đánh thuế đất bãi; thuế muối thì không căn cứ vào số ruộng, chỉ thu thuế những bếp hiệu nấu muối. Sau, tơ sống để tích lũy lâu ngày, mục nát không sao dùng được, mà  dân gian bỏ thiếu cũng nhiều; về các hộ nấu muối thì nhà giàu nhà nghèo không đều, họ đem tình tệ riêng tố khổ lẫn nhau; lại có khi một thửa ruộng mà hai lần thu thuế muối, táo đinh không sao chịu nổi sự nặng nề, viên trưng phủ (tên quan) sớm tối thúc giực mà mười phần không thu được một phần. Đến đó, các quan bàn xá hết số còn bỏ thiếu lâu ngày của hai hạng thuế ấy. Từ nay, về thuế tơ thì cho thì cho chiết nạp theo số dật, diêm hộ thì căn cứ vào số ruộng hiện làm muối để thu thuế. Hộ phiên không đánh thuế thổ sản nữa.
Mùa thu năm 1771, Lê Quý Đôn (đang là Hữu thị lang bộ Hộ) dâng hơn một ngàn lạng bạc đã ăn của đút, nên thăng Tả thị lang bộ Công, quyền giữ chức Đô ngự sử. Quý Đôn dâng sớ tấu trình bốn việc, Trịnh Sâm khen phải và cho thi hành.
Năm 1774, Trịnh Sâm hạ lệnh cho Nguyễn Đình Huấn châm chước định thể lệ cấp tiền thóc cho các quân trong kinh, ngoài trấn; chiếu theo ngạch lính và số đinh, bớt chỗ nhiều, thêm cho chỗ ít, châm chước cân nhắc, san sẻ lại, cốt làm cho được quân bình, nhưng cũng không thể nào thay đổi hết tệ cũ.
Mùa hạ năm 1773, bổ dụng hoạn quan Phạm Huy Đĩnh giữ chức thự phủ sự, Lê Quý Đôn làm bồi tụng. Hai người này câu kết với nhau, mê hoặc lòng chúa, ức hiếp bá tánh và làm đại hoại triều cương. Đến tháng 5 năm đó, nhân việc làm lại sổ hộ tịch, Quý Đôn lại cùng Phạm Huy Đĩnh tra xét vùng ven biển thuộc lộ Sơn Nam hạ, trích ra được hơn chín ngàn mẫu ruộng lậu thuế, đều đăng ký vào ngạch thuế bắt phải chịu tô. Nhân dân phần nhiều ta oán.
Dù đất nước đã thái bình, chúa Trịnh Sâm vẫn duy trì thể lệ cho phép người dân nộp tiền để trao quan chức từ thời Trịnh Giang, vì cớ đê điều vỡ lỡ, việc sửa đắp đều khó nhọc, vừa phí tổn; nên cần thu gom tiền từ các hộ giàu.