stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Nhóm ngôn ngữ Chăm

| Nhóm ngôn ngữ Chăm  |
| --- | --- |
Aceh–Chăm
Phân bố địa lý: Indonesia, Campuchia, Việt Nam, Thái Lan, Trung Quốc (đảo Hải Nam), nhiều nơi khác có cộng đồng người nhập cư
Phân loại ngôn ngữ học: Nam ĐảoMã Lai-Đa ĐảoMalay-Sumbawa (?)Nhóm ngôn ngữ Chăm
Ngữ ngành con:  Aceh  Duyên hải (tiếng Chăm)  Cao nguyên 
ISO 639-2 / 5:: cmc
Glottolog:: cham1327
Nhóm ngôn ngữ Chăm, bao gồm tiếng Aceh (xanh chuối), Chăm Duyên hải (đỏ), và Chăm Cao nguyên (xanh lam)
Nhóm ngôn ngữ Chăm, còn gọi là nhóm ngôn ngữ Aceh–Chăm, là một nhóm gồm mười ngôn ngữ nói ở Aceh (Sumatra, Indonesia) và một số nơi ở Campuchia, Việt Nam và Trung Quốc (đảo Hải Nam). Nhóm ngôn ngữ Chăm có lẽ là thành viên của Malay-Sumbawa (một nhóm không được công nhận rộng rãi) thuộc ngữ hệ Nam Đảo. Tiền thân của nhóm ngôn ngữ, ngôn ngữ Chăm nguyên thủy (proto-Chamic), được coi là chủ nhân nền văn hoá Sa Huỳnh. Họ đến Việt Nam từ Borneo hay có lẽ từ bán đảo Mã Lai.
Sau tiếng Aceh (3,5 triệu người nói), tiếng Chăm (chừng 280.000 người nói) và tiếng Gia Rai (230.000 người nói) là hai ngôn ngữ nhóm Chăm có số người nói đông thứ hai và thứ ba, hiện diện ở Campuchia và Việt Nam. Tiếng Tsat là ngôn ngữ Chăm với cộng đồng người nói nhỏ nhất (với vỏn vẹn 3.000 người) và ở xa nhất về phía bắc.
Lịch sử

Tiếng Chăm là ngôn ngữ Nam Đảo có lịch sử văn học lâu đời nhất. Bia ký Đông Yên Châu, viết bằng tiếng Chăm cổ, có niên đại từ cuối thế kỷ IV.
Việc vay mượn do tiếp xúc lâu dài làm cho nhóm ngôn ngữ Chăm và nhóm ngôn ngữ Ba Na chia sẻ một khối từ vựng chung.
Phân loại

Graham Thurgood (1999:36) đưa ra phép phân loại sau cho nhóm ngôn ngữ Chăm. Từ được in nghiêng là tên của ngôn ngữ đơn lẽ.
Aceh
Chăm Duyên hải
Haroi
Chăm
Chăm Tây
Chăm Phan Rang (Panduranga)
Chăm Cao nguyên
Ê-đê–Gia Rai
Ê Đê
Gia Rai
Chru
Chu Ru
Chăm Bắc
Ra Glai
Tsat
Số đếm 7-9 trong ngôn ngữ Chăm nguyên thủy đồng nguyên với trong nhóm ngôn ngữ Mã Lai, phần nào ủng hộ cho đề xuất về nhóm Mã Lai-Chăm (Thurgood 1999:37).
Roger Blench (2009) đề xuất rằng từng có ít nhất một nhánh ngôn ngữ Nam Á mà nay đã biến mất, dựa trên những từ mượn gốc gác Nam Á nhưng không thể truy nguyên đến bất kỳ nhánh Nam Á nào còn tồn tại (Blench 2009; Sidwell 2006).
Từ vựng tiếng Chăm nguyên thủy và hiện đại

Bảng so sánh từ vựng tiếng Chăm nguyên thủy, Chăm hiện đại, Aceh và Mã Lai:
| Nghĩa | Chăm nguyên thủy | Chăm Tây | Chăm Đông | Ra Glai | Aceh | Mã Lai |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| một | *sa | /sa ha/ | /tha/ | /sa/ | /sa/ | satu |
| bảy | *tujuh | /taçuh/ | /taçŭh/ | /tijuh/ | /tujoh/ | tujuh |
| lửa | *ʔapuy | /pui/ | /apuy/ | /apui/ | /apui/ | api |
| trời | *laŋit | /laŋiʔ/ | /laŋiʔ/ Lingik | /laŋĩːʔ/ | /laŋɛt/ | langit |
| gạo (trấu) | *braːs | /prah/ | /prah-l/ | /bra/ | /brɯəh/ | beras |
| sắt | *bisεy | /pasay/ | /pithăy/ | /pisǝy/ | /bɯsɔə/ | besi |
| mía | *tabɔw-v | /tapau/ | /tapăw/ | /tubəu/ | /tɯbɛə/ | tebu |
Tachina potens

| Tachina potens> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Diptera
Họ (familia): Tachinidae
Chi (genus): Tachina
Loài (species): T. potens
Danh pháp hai phần
Tachina potens
Tachina potens là một loài ruồi trong họ Tachinidae.
Chú thích

↑  Bisby, F.A.; Roskov, Y.R.; Orrell, T.M.; Nicolson, D.; Paglinawan, L.E.; Bailly, N.; Kirk, P.M.; Bourgoin, T.; Baillargeon, G.; Ouvrard, D. (2011). “Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist”. Species 2000: Reading, UK. Truy cập ngày 20 tháng 6 năm 2014.
↑  James E. O’Hara WORLD GENERA OF THE TACHINIDAE (DIPTERA) AND THEIR REGIONAL OCCURRENCE; Version 7; 10 december 2012
Rhyacophila parilis

| Rhyacophila parilis> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Trichoptera
Họ (familia): Rhyacophilidae
Chi (genus): Rhyacophila
Loài (species): R. parilis
Danh pháp hai phần
Rhyacophila parilis Mey, 1998 
Rhyacophila parilis là một loài Trichoptera trong họ Rhyacophilidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.
Nicotiana noctiflora

| Nicotiana noctiflora> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
Bộ (ordo): Solanales
Họ (familia): Solanaceae
Chi (genus): Nicotiana
Loài (species): N. noctiflora
Danh pháp hai phần
Nicotiana noctiflora Hook., 1827 
Nicotiana noctiflora là loài thực vật có hoa trong họ Cà. Loài này được Hook. mô tả khoa học đầu tiên năm 1827.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Nicotiana noctiflora”. Truy cập ngày 14 tháng 6 năm 2013.
Chokanahalli, Mandya

| Chokanahalli |
| --- | --- |
—  Làng  —
 
Quốc gia:  Ấn Độ
Bang: Karnataka
Huyện: Mandya
Thành phố/thị trấn: Mandya
Múi giờ: IST (UTC+5:30)
Chokanahalli là một làng thuộc tehsil Mandya, huyện Mandya, bang Karnataka, Ấn Độ.
Sucha Koszalińska

| Sucha Koszalińska |
| --- | --- |
—  Village  —
 

Sucha Koszalińska
Country:  Ba Lan
Voivodeship: West Pomeranian
County: Koszalin County
Gmina: Sianów
Múi giờ: UTC+1, UTC+2 
Mã bưu chính: 76-003 
Sucha Koszalińska [ˈsuxa kɔʂaˈliɲska] (trước đây là Zuchen của Đức) là một ngôi làng thuộc khu hành chính của Gmina Sianów, thuộc quận Koszalin, West Pomeranian Voivodeship, ở phía tây bắc Ba Lan. Nó nằm khoảng 4 kilômét (2 mi)   phía tây bắc Sianów, 11 km (7 mi) phía đông bắc Koszalin và 145 km (90 mi) về phía đông bắc của thủ đô khu vực Szczecin.
Trước năm 1945, khu vực này là một phần của Đức. Đối với lịch sử của khu vực, xem Lịch sử của Pomerania.
Calamus maiadum

| Calamus maiadum |
| --- | --- |


Phân loại khoa học 
Giới:: Plantae
nhánh:: Tracheophyta
nhánh:: Angiospermae
nhánh:: Monocots
nhánh:: Commelinids
Bộ:: Arecales
Họ:: Arecaceae
Chi:: Calamus
Loài:: C. maiadum
Danh pháp hai phần
Calamus maiadum J.Dransf.

Calamus maiadum là loài thực vật có hoa thuộc họ Arecaceae. Loài này được J.Dransf. mô tả khoa học đầu tiên năm 1997.
Nhà in Trung Bắc

Nhà in Trung Bắc được khai sinh bởi cụ Phạm Hữu Khánh vào năm 1930 tại 107 Hàng Buồm. Thời đó nhà in còn in bằng con chữ cái to và khi muốn in một bản in thì phải phụ thuộc vào thợ in lành nghề có kinh nghiệm mới sắp con chữ được.
Vào thời đó cụ Phạm Hữu Khánh là một trong những người có tiếng nói lớn tại Hà Nội. Cụ đã từng là chủ bút của báo Thanh niên, là người lập ra hội Hợp Thiện tại số nhà 125 Phùng Hưng, Hà Nội. Trong giới tri thức Hà Nội cụ là người có tiếng nói lớn có đủ tầm quan trọng và do vậy cụ được mời phát biểu tại hồ Lục Thủy trong vụ tưởng niệm thảm sát Mỹ Lai nổi tiếng.
Thời đó văn nghệ sĩ của xứ Bắc Kỳ vẫn còn nghèo, khi đó muốn in ra một tác phẩm thì không đơn giản và dễ như bây giờ các tác phẩm chỉ cần thông qua một công ty liên doanh liên kết xuất bản là có thể in được một tác phẩm nên muốn in tác phẩm của mình thì các tác giả đều phải đưa đến các nhà in tại Hà Nội để đọc duyệt bản thảo và khi các chủ nhà in thấy có thể bán được thì mới in.(nhà in thời xưa như một nhà xuất bản ngày nay và lớn hơn vì họ tự hạch toán độc lập).
Stenotarsus perturbans

| Stenotarsus perturbans> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Coleoptera
Họ (familia): Endomychidae
Chi (genus): Stenotarsus
Loài (species): S. perturbans
Danh pháp hai phần
Stenotarsus perturbans Strohecker, 1978 
Stenotarsus perturbans là một loài bọ cánh cứng trong họ Endomychidae. Loài này được Strohecker miêu tả khoa học năm 1978.
Chú thích

↑  Hallan, J.  (2010) Synopsis of the described Coleoptera of the World 6 juni 2010
Piazzatorre

Piazzatorre là một đô thị ở tỉnh Bergamo, vùng Lombardia, Italia. Đô thị này có diện tích  km², dân số là người.
Tachikawa Ki-77

| Tachikawa Ki-77 |
| --- | --- |

Kiểu: Máy bay vận tải tầm xa
Nhà chế tạo: Tachikawa
Chuyến bay đầu: 18 tháng 11 năm 1942
Số lượng sản xuất: 2
Tachikawa Ki-77 là một loại máy bay vận tải thử nghiệm tầm xa của Nhật Bản trong Chiến tranh thế giới II.
Quốc gia sử dụng

Nhật Bản
Tính năng kỹ chiến thuật (Tachikawa Ki-77)

Dữ liệu lấy từ  Nhật Bảnese Aircraft of the Pacific War
Đặc tính tổng quan
Kíp lái: 5
Chiều dài: 15,3 m (50 ft 2 in)
Sải cánh: 29,438 m (96 ft 7 in)
Chiều cao: 3,85 m (12 ft 8 in)
Diện tích cánh: 79,56 m2 (856,4 foot vuông)
Trọng lượng rỗng: 7.237 kg (15.955 lb)
Trọng lượng có tải: 16.725 kg (36.872 lb)
Sức chứa nhiên liệu: 11,155 l (2 gal Anh)
Động cơ: 2 × Nakajima Ha-115 , 870 kW (1.170 hp) mỗi chiếc for take-off
745,7 kW (1.000 hp) trên độ cao 4,300 m (14 ft)
Cánh quạt: 3-lá Constant speed metal propellers
Hiệu suất bay
Vận tốc cực đại: 440 km/h (273 mph; 238 kn) Trên độ cao 4,600 mét (15 ft)[chuyển đổi: tùy chọn không hợp lệ]
Vận tốc hành trình: 300 km/h (186 mph; 162 kn)
Tầm bay: 18.000 km (11.185 mi; 9.719 nmi)
Trần bay: 8.700 m (28.543 ft)
Thời gian lên độ cao: 6,000 mét (20 ft)[chuyển đổi: tùy chọn không hợp lệ] trong 24 phút
Tải trên cánh: 210,2 kg/m2 (43,1 lb/foot vuông)
Công suất/khối lượng: 0,104 kW/kg (0,063 hp/lb)
Tephrina sakalava

| Tephrina sakalava> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Lepidoptera
Họ (familia): Geometridae
Chi (genus): Tephrina
Loài (species): T. sakalava
Danh pháp hai phần
Tephrina sakalava Herbulot, 1954 
Tephrina sakalava là một loài bướm đêm trong họ Geometridae.
Chú thích

↑  Bisby, F.A.; Roskov, Y.R.; Orrell, T.M.; Nicolson, D.; Paglinawan, L.E.; Bailly, N.; Kirk, P.M.; Bourgoin, T.; Baillargeon, G.; Ouvrard, D. (2011). “Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist”. Species 2000: Reading, UK. Truy cập ngày 17 tháng 6 năm 2014.
Chrysocentris infuscata

| Chrysocentris infuscata> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Lepidoptera
Liên họ (superfamilia): Yponomeutoidea
Họ (familia): Glyphipterigidae
Chi (genus): Chrysocentris
Loài (species): C. infuscata
Danh pháp hai phần
Chrysocentris infuscata Ghesquière, 1940 
Chrysocentris infuscata là một loài bướm đêm thuộc họ Glyphipterigidae. Nó được tìm thấy ở Cộng hòa Dân chủ Congo.
Chú thích

↑  Afro Moths
Phú Phúc

Phú Phúc là một xã thuộc huyện Lý Nhân, tỉnh Hà Nam, Việt Nam.
Địa lý - Hành chính

Xã Phú Phúc nằm ở phía đông nam huyện Lý Nhân, có vị trí địa lý:
Phía đông giáp tỉnh Thái Bình
Phía tây giáp xã Nhân Mỹ
Phía nam giáp xã Tiến Thắng và xã Hòa Hậu
Phía bắc giáp xã Nhân Thịnh
Xã Phú Phúc có diện tích 12,23 km², dân số năm 1999 là 9666 người, mật độ dân số đạt 790 người/km².
Chú thích

↑  51/1978/QĐ-BT
1 2 3  “Mã số đơn vị hành chính Việt Nam”. Bộ Thông tin & Truyền thông. Bản gốc lưu trữ ngày 24 tháng 3 năm 2013. Truy cập ngày 10 tháng 4 năm 2012.
↑  Tổng cục Thống kê
Phạm Văn Cường

Phạm Văn Cường có thể là một trong số các nhân vật sau:
Phạm Văn Cường (chính trị gia)
Phạm Văn Cường (cầu thủ bóng đá)
Ringsted, Iowa

| Thành phố Ringsted> Ringsted, Iowa.  |
| --- | --- |
 
 Vị trí trong Quận Emmet, Iowa
 Vị trí bang Iowa, Hoa Kỳ
Thành phố Ringsted
Quốc gia: Hoa Kỳ
Tiểu bang: Iowa
Quận: Quận Emmet
Dân số (2010)
 • Tổng cộng: 422
Múi giờ: CST (UTC-6)
 • Mùa hè (DST): CDT (UTC-5)
Mã bưu chính: 50578 
Ringsted là một thành phố thuộc quận Emmet, tiểu bang Iowa, Hoa Kỳ. Năm 2010, dân số của thành phố này là 422 người.
Dân số

Dân số qua các năm:
Năm 2000: 436 người.
Năm 2010: 422 người.
Tephrosia multijuga

| Tephrosia multijuga |
| --- | --- |

Phân loại khoa học 
Giới:: Plantae
nhánh:: Tracheophyta
nhánh:: Angiospermae
nhánh:: Eudicots
nhánh:: Rosids
Bộ:: Fabales
Họ:: Fabaceae
Tông:: Millettieae
Chi:: Tephrosia
Loài:: T. multijuga
Danh pháp hai phần
Tephrosia multijuga R.G.N.Young

Tephrosia multijuga là một loài thực vật có hoa trong họ Đậu. Loài này được R.G.N.Young miêu tả khoa học đầu tiên.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Tephrosia multijuga”. Truy cập ngày 5 tháng 6 năm 2013.
Nicotiana paa

| Nicotiana paa> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
Bộ (ordo): Solanales
Họ (familia): Solanaceae
Chi (genus): Nicotiana
Loài (species): N. paa
Danh pháp hai phần
Nicotiana paa Mart.-Crov., 1978 
Nicotiana paa là loài thực vật có hoa trong họ Cà. Loài này được Mart.-Crov. mô tả khoa học đầu tiên năm 1978.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Nicotiana paa”. Truy cập ngày 14 tháng 6 năm 2013.
Chrysotachina alcedo

| Chrysotachina alcedo> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Diptera
Họ (familia): Tachinidae
Chi (genus): Chrysotachina
Loài (species): C. alcedo
Danh pháp hai phần
Chrysotachina alcedo
Chrysotachina alcedo là một loài ruồi trong họ Tachinidae.
Chú thích

↑  Bisby, F.A.; Roskov, Y.R.; Orrell, T.M.; Nicolson, D.; Paglinawan, L.E.; Bailly, N.; Kirk, P.M.; Bourgoin, T.; Baillargeon, G.; Ouvrard, D. (2011). “Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist”. Species 2000: Reading, UK. Truy cập ngày 20 tháng 6 năm 2014.
↑  James E. O’Hara WORLD GENERA OF THE TACHINIDAE (DIPTERA) AND THEIR REGIONAL OCCURRENCE; Version 7; 10 december 2012
Sphaerocarpos berterii

| Sphaerocarpos berterii> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
Ngành (divisio): Marchantiophyta
Lớp (class): Marchantiopsida
Bộ (ordo): Sphaerocarpales
Họ (familia): Sphaerocarpaceae
Chi (genus): Sphaerocarpos
Loài (species): S. berterii
Danh pháp hai phần
Sphaerocarpos berterii Mont., 1838 
Sphaerocarpos berterii là một loài rêu trong họ Sphaerocarpaceae. Loài này được Mont. mô tả khoa học đầu tiên năm 1838.
Danh pháp khoa học của loài này chưa được làm sáng tỏ.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Sphaerocarpos berterii”. Truy cập ngày 11 tháng 6 năm 2014.
Tephrosia mossiensis

| Tephrosia mossiensis |
| --- | --- |

Phân loại khoa học 
Giới:: Plantae
nhánh:: Tracheophyta
nhánh:: Angiospermae
nhánh:: Eudicots
nhánh:: Rosids
Bộ:: Fabales
Họ:: Fabaceae
Tông:: Millettieae
Chi:: Tephrosia
Loài:: T. mossiensis
Danh pháp hai phần
Tephrosia mossiensis A.Chev.

Tephrosia mossiensis là một loài thực vật có hoa trong họ Đậu. Loài này được A.Chev. miêu tả khoa học đầu tiên.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Tephrosia mossiensis”. Truy cập ngày 5 tháng 6 năm 2013.
Chorinaeus facialis

| Chorinaeus facialis> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Hymenoptera
Họ (familia): Ichneumonidae
Chi (genus): Chorinaeus
Loài (species): C. facialis
Danh pháp hai phần
Chorinaeus facialis Chao, 1981 
Chorinaeus facialis là một loài tò vò trong họ Ichneumonidae.
Chú thích

↑  Bisby, F.A.; Roskov, Y.R.; Orrell, T.M.; Nicolson, D.; Paglinawan, L.E.; Bailly, N.; Kirk, P.M.; Bourgoin, T.; Baillargeon, G.; Ouvrard, D. (2011). “Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist”. Species 2000: Reading, UK. Truy cập ngày 22 tháng 6 năm 2014.
Suleiman I của Ba Tư

| Suleyman I |
| --- | --- |
Vua Ba Tư 

Shah của Ba Tư
Tại vị: 1666 - 1694
Tiền nhiệm: Abbas II
Kế nhiệm: Soltan Hosein
Thông tin chung
Sinh: 1648
Mất: 1694 Isfahan
Hoàng tộc: Nhà Safavid
Thân phụ: Abbas II
Thân mẫu: Nakihat Khanum
Safi II (sau là Suleyman I) là vua thứ 8 của nhà Safavid nước Ba Tư, trị vì từ 1666 đến 1694. Ông là con trai trưởng của tiên vương Abbas II và Nakihat Khanum, nô lệ người gốc Circassian.
Ông đã lên ngôi quốc vương vào ngày 1 tháng 11 năm 1666 với tên là Safi II. Vị vua trẻ tuổi đã thường sống trong hậu cung và không có sự hiểu biết về thế giới bên ngoài. Ông cũng say mê rượu chè và sức khỏe yếu.
Callopistria manta

| Callopistria manta> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Lepidoptera
Họ (familia): Noctuidae
Chi (genus): Callopistria
Loài (species): C. manta
Danh pháp hai phần
Callopistria manta Swinhoe, 1902 
Callopistria manta là một loài bướm đêm trong họ Noctuidae.
Chú thích

↑  Bisby, F.A.; Roskov, Y.R.; Orrell, T.M.; Nicolson, D.; Paglinawan, L.E.; Bailly, N.; Kirk, P.M.; Bourgoin, T.; Baillargeon, G.; Ouvrard, D. (2011). “Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist”. Species 2000: Reading, UK. Truy cập ngày 28 tháng 6 năm 2014.
↑  Beccaloni, G. W., Scoble, M. J., Robinson, G. S. & Pitkin, B. (Editors). (2003) The Global Lepidoptera Names Index (LepIndex). (Geraadpleegd maart 2013).
Riedelia decurva

| Riedelia decurva> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Monocots
(không phân hạng): Commelinids
Bộ (ordo): Zingiberales
Họ (familia): Zingiberaceae
Phân họ (subfamilia): Alpinioideae
Tông (tribus): Riedelieae
Chi (genus): Riedelia
Loài (species): R. decurva
Danh pháp hai phần
Riedelia decurva (Ridl.) Valeton, 1914 
Danh pháp đồng nghĩa
 Alpinia decurva Ridl.,1886
Riedelia decurva là một loài thực vật có hoa trong họ Gừng. Loài này được Henry Nicholas Ridley miêu tả khoa học đầu tiên năm 1886 dưới danh pháp Alpinia decurva. Năm 1914, Theodoric Valeton chuyển nó sang chi Riedelia.
Phân bố

Loài này được tìm thấy ở cao độ 610-762 m (2.000-2.500 ft) trên cao nguyên Sogeri (Sogere), Papua New Guinea. Mẫu vật điển hình:  H.O. Forbes 41, 53, 57, 229, 231, 253 do Henry Ogg Forbes (1851-1932) thu thập tháng 10 năm 1885. Henry Ogg Forbes đã tiến hành công việc thu thập mẫu vật tại khu vực dãy núi Astrolabe ở đông nam New Guinea, và mẫu thu tại cao nguyên Sogeri gần Port Moresby.
Chú thích

Tư liệu liên quan tới Riedelia decurva tại Wikimedia Commons
Dữ liệu liên quan tới Riedelia decurva tại Wikispecies
Vườn thực vật hoàng gia Kew; Đại học Harvard; Australian Plant Name Index (biên tập). “Riedelia decurva”. International Plant Names Index.
1 2 3  Ridley H. N., 1886. On the monocotyledonous plants of New Guinea collected by Mr. H. O. Forbes: Alpinia decurva. Journal of Botany, British and Foreign 24. 357.
↑  Valeton T., 1914. 27. Die Zingiberaceen Deutsch-Neu-Guineas: Riedelia decurva (in clavi.). Botanische Jahrbücher für Systematik, Pflanzengeschichte und Pflanzengeographie 52(1-2): 77.
↑  The Plant List (2010). “Riedelia decurva”. Truy cập ngày 16 tháng 7 năm 2013.
↑  Riedelia decurva trong Plants of the World Online. Tra cứu ngày 30-1-2021.
↑  Mark Newman, Amélie Lhuillier & Axel Dalberg Poulsen, 2004. Checklist of the Zingiberaceae of Malesia. Trang 137 trong Blumea: Supplement 16, Nationaal Herbarium Nederland, Universiteit Leiden branch, 166 trang. ISSN 0006-5196, ISBN 9071236560.
↑  R. Bowdler Sharpe, 1886. Mr. Forbes's Expedition to new Guinea. Nature 34: 340.
↑  Henry Ogg Forbes trong The British Museum.
| Thẻ nhận dạng đơn vị phân loại |
| --- | --- |
Riedelia decurva:  Wikidata: Q15334676  EoL: 249353  GBIF: 5301471  IPNI: 872954-1  Plant List: kew-262443  POWO: urn:lsid:ipni.org:names:872954-1  Tropicos: 100251809  WCSP: 262443 
Alpinia decurva:  Wikidata: Q40090409  GBIF: 5301472  IPNI: 795254-1  POWO: urn:lsid:ipni.org:names:795254-1  Tropicos: 100145843  WCSP: 218742
Phùng Tử Tài

| Phùng Tử Tài |
| --- | --- |

Tên chữ: Thúy Đình; Nam Càn
Thụy hiệu: Dũng Nghị
Thông tin cá nhân
Sinh: 
Ngày sinh: 1818
Nơi sinh: Khâm Châu
Quê quán: châu trực lệ Khâm
 
Mất: 
Thụy hiệu: Dũng Nghị
Ngày mất: 1903
 
Giới tính: nam
Nghề nghiệp: tướng lĩnh quân đội
Quốc tịch: nhà Thanh
x • t • 
Phùng Tử Tài (chữ Hán: 冯子才, phiên âm Wale Giles: Feng Zicai; 1818 - 1903), quê ở Quảng Tây, Trung Quốc, là một vị tướng nhà Thanh cuối thế kỷ XIX, danh tướng chống Pháp giữ nước, anh hùng dân tộc Trung Hoa.
Ông được triều đình bổ nhiệm làm Tuần phủ tỉnh Quảng Tây, sau được thăng làm Tổng đốc tỉnh Quảng Tây. Ông là vị tướng có công đánh dẹp tàn dư của nghĩa quân Thái Bình Thiên Quốc tại đây và là tổng chỉ huy của lực lượng quân Thanh trong những lần đóng quân tại Việt Nam để diệt trừ các dư đảng của Thái Bình Thiên Quốc và các nhóm thổ phỉ ở biên giới Trung Quốc – Việt Nam. Ông cũng là tư lệnh của quân Thanh trong cuộc chiến tranh Pháp–Thanh tại mặt trận biên giới giáp Việt Nam. Ông trở thành anh hùng dân tộc Trung Hoa với chiến tích đánh thắng quân Pháp tại ải Nam Quan, bảo vệ thành công lãnh thổ tỉnh Quảng Tây khỏi họa ngoại xâm từ thực dân Pháp.
Hoạt động quân sự ở Việt Nam

Nửa sau thế kỷ 19 trở đi, tình hình Trung Quốc loạn lạc, nhất là ở khu vực phía Nam. Nhà Thanh thường phải điều động binh lực, cất quân đánh dẹp các cuộc nổi loạn trong nước và lo phòng bị đối phó sự xâm lấn của các đế quốc phương Tây.
Trong khi đó, vùng Tây Bắc Việt Nam cũng ngày càng mất ổn định. Sau khi cuộc khởi nghĩa Thái Bình Thiên Quốc bị nhà Thanh đàn áp, nhiều nhóm tàn quân của Thái Bình Thiên quốc tản mác và bỏ xuống phía nam, hoạt động ở vùng núi miền bắc Việt Nam theo diện hoạt động thổ phỉ.
Trước tình hình biên giới hai nước Đại Nam và Đại Thanh càng phức tạp, nhiều giặc giã, triều đình hai bên đã tập trung hợp tác, cử những kiện tướng để phối hợp tiễu trừ thổ phỉ, bình định vùng biên giới.
Tuy mỗi bên đều có những ý định và tính toán riêng nhưng kết quả là việc phối hợp của hai bên khá hiệu quả, trấn áp được các toán phỉ nguy hiểm hoạt động ở vùng biên giới phía Bắc Việt Nam. Một trong những vị chỉ huy đóng vai trò chính yếu đó là Đề đốc Quảng Tây, tướng quân Phùng Tử Tài.
Hoạt động quân sự ở Việt Nam > Lần thứ hai

Tháng Tư năm Tự Đức 23 (năm 1870), tình hình ở Bắc Kỳ tạm yên, Phùng Tử Tài được lệnh rút quân về nước. Tuy bị đánh lui khỏi Cao Bằng nhưng dư đảng của giặc "Cờ Vàng" vẫn còn rất mạnh, giữa năm 1871, quân Cờ Vàng lại trỗi dậy mạnh mẽ, cướp bóc các tỉnh thượng du Bắc Kỳ ở vùng Tây Bắc. Phùng Tử Tài lại phụng mệnh lần thứ hai đem quân ra ngoài quan ải đánh dẹp nhưng chưa diệt được Hoàng Sùng Anh.
Năm 1875, Hoàng Sùng Anh lại câu kết với quân Pháp nổi lên quấy phá khắp nơi. Đạo viên Quảng Tây là Triệu Ốc được lệnh đưa quân đi đánh, quân Cờ đen mở chiến dịch quyết định đánh chiếm Hà Giang, phối hợp với họ không những là quân nhà Nguyễn mà cả quân Thanh từ Quảng Tây và Vân Nam. Hoàng Sùng Anh bị truy đuổi, bị bộ hạ làm phản, bị bắt rồi bị giết chết.
Hoạt động quân sự ở Việt Nam > Lần thứ ba

Hai năm sau, vào năm 1878, Lý Dương Tài là một viên tướng của Trung Quốc bị cách chức lại tụ họp quân nổi dậy, từ Khâm Châu kéo sang đánh phá Bắc Kỳ. Phùng Tử Tài lại được lệnh đem quân sang Việt Nam lần thứ ba.
Lý Dương Tài trước làm quan hiệp trấn ở Tầm Châu, thuộc tỉnh Quảng Tây, sau bị cách mới nổi lên làm phản và đem quân tràn sang đánh lấy tỉnh Lạng Sơn.
Quan đề đốc Quảng Tây là Phùng Tử Tài trong lần này đã đem quân 26 doanh sang cùng với quân Đại Nam hội tiễu. Đến tháng 9 năm Kỷ Mão (1879), quân triều đình mới bắt được Lý Dương Tài ở núi Nghiêm Hậu thuộc tỉnh Thái Nguyên đem giải sang Trung Quốc, Phùng Tử Tài đem quân về nước.
Nói chung, trong các cuộc ra quân đánh quân phỉ, được Phùng Tử Tài đã lợi dụng khá triệt để Lưu Vĩnh Phúc và quân Cờ Đen của ông dù chịu sự điều phối của nhà Nguyễn.
Trong Chiến tranh Pháp - Thanh

Trong cuộc Chiến tranh Pháp-Thanh, Phùng Tử Tài một lần nữa được cử sang Việt Nam làm tư lệnh quân Thanh ở mặt trận này.
Ông một lần nữa đã chỉ huy quân Mãn Thanh phối hợp với quân triều đình của nhà Nguyễn và quân Cờ Đen làm nên những chiến thắng vang dội tại đây mà điển hình trận đánh Trấn Nam Quan (镇南关战役) nổi tiếng vào ngày 23 tháng 3 năm 1885.
Trong trận đánh này, mũi tấn công của quân Pháp đã bị lực lượng Trung Quốc của tướng Phùng Tử Tài đánh bại, một sự kiện lịch sử rất được những người yêu nước Trung Hoa ca tụng.