Đền thờ họ Mạc
Chú thích

↑  Núi Bình San, còn gọi là Bình Sơn hay núi Lăng; là một dãy núi nhỏ thấp che chắn phía sau thành Hà Tiên xưa. Đây là một trong mười cảnh đẹp được Mạc Thiên Tứ ca ngợi trong bài Bình San điệp thúy (có nghĩa là ngọn núi như tấm bình phong sắc xanh lớp lớp). Trên đỉnh núi hiện còn lưu lại vết tích của đàn Sơn Xuyên và đàn Xã Tắc.
↑   Chùa Tam Bảo hôm nay. Chùa Tam Bảo (Hà Tiên) còn gọi là Sắc tứ Tam Bảo tự, tọa lạc ở số 328 tổ 2, ấp Ao Sen, đường Phương Thành, thị xã Hà Tiên. Khi Mạc Cửu đến lập nghiệp ở trấn Hà Tiên, mẹ ông là bà Thái thị (Thái Thái phu nhân), vì quá nhớ thương con, dù tuổi đã ngoài 80, vẫn từ Lôi Châu (Trung Quốc) vượt biển sang. Mạc Cửu phụng dưỡng mẹ rất chu đáo và để cho mẹ có nơi tu hành vào những năm cuối đời, ông cho lập Tam Bảo tự vào năm 1730. Xem thêm Gia định thành thông chí tại [liên kết hỏng]. Sau, bà mất tại chùa và chùa cũng đã bị thời gian & chiến tranh phá hỏng (nay chỉ còn các bức tường thành). Năm 1930, Hòa thượng Phước Ân đời 40 dòng Lâm Tế tông cho xây lại và tồn tại cho đến nay. Nơi chính điện chùa hiện còn lưu giữ pho tượng đức A-di-đà bằng đồng do Mạc Cửu hỉ cúng. ở sân, có tôn trí tượng Quan Thế Âm lộ thiên. Đây là ngôi chùa cổ nổi tiếng và là một trong những thắng cảnh của đất Hà Tiên
↑  Vài Website bảo rằng đền thờ do Mạc Thiên Tứ xây dựng là không đúng. Ông Tứ chỉ xây dựng mộ cho cha, còn nơi ông thờ phụng cha chỉ là một gian trong ngôi nhà ở.
↑  Gia Định thành thông chí, Nhà xuất bản. Giáo dục, 1998, phần dịch Việt ngữ, tr.201.
↑  Theo Hoàn vũ kỷ văn - Thiên Nam dư địa khảo của Cửu Chân Tĩnh Sơn Nguyễn Thu đời Thiệu Trị, thì: Đền thờ Mạc Thiên Tứ, tại huyện Hà Châu, xã Mỹ Đức... Mạc Hầu Hy, Mạc Hầu Diệu lại cấu kết bọn xấu lập ra phe nhóm quấy rối, kịp có vụ biến ở thành Phiên An, bọn này hùa theo bè lũ Lê Văn Khôi để tạo phản, đến nỗi mắc phải họa tru di. Vì thế đền thờ của họ Mạc bị bỏ phế, đáng ngẫm thay!(tập IV, tờ 12 a và b. Dẫn theo bài viết của nhà nghiên cứu Trương Minh Đạt  Lưu trữ 2008-06-17 tại Wayback Machine. Nhưng riêng chi tiết "đến nỗi mắc phải họa tru di" là không chính xác. Thi sĩ Đông Hồ, người xứ Hà Tiên cho biết mãi đến đời Mạc Tử Khâm (đời thứ bảy, tính từ Mạc Cửu), không có con trai, khi ấy dòng họ Mạc (dòng chính) mới kể như tuyệt tự, chứ không phải vì "họa tru di" nào cả (Văn học Hà Tiên, Nhà xuất bản Văn Nghệ TP. HCM, 1999, tr. 146). Tuy nhiên, một trong hai cô hai cô con gái của Mạc Tử Khâm là Mạc Thị Hương (cô còn lại là Mạc Cẩm Lan, không chồng) có chồng tên là Thiềm Văn Tường, sinh được 9 người con; và để có người phụng tự cho bên ngoại, ông Tường đã đồng ý cho đứa con trai đầu lòng và đứa con trai út được mang họ Mạc. Ngoài ra, ở Cà Mau hiện còn một nhánh (dòng thứ) họ Mạc. Đây là hậu duệ của Mạc Thiên Tứ với người vợ thứ tư.
↑  Theo Nghiên cứu Hà Tiên, tr. 416.
↑  Cổng tam quan được xây sau đền, tức sau năm 1846, nhưng vào năm nào thì chưa rõ.
↑  Bảy lá giậu che, ý nói bảy đời họ Mạc đều dốc sức mở mang, giữ gìn bờ cõi.
↑  Trong tờ sắc, phong cho Mạc Cửu thụy là Võ Nghị, do vua Minh Mạng phê ngày 24 tháng 9 năm Nhâm Ngọ (1822) ghi rõ: Tặng Hà Tiên trấn Khai trấn Thượng trụ quốc Đại tướng quân Võ Nghị Công Kinh Sự.
↑  Nguyễn Hữu Lập, người xã Trung Cần, huyện Thanh Chương, tỉnh Nghệ An. Ông thi hương tại trường Nghệ An, đỗ Hoàng giáp năm Nhâm Tuất (1862). Trước khi thăng thụ Tri phủ An Biên (nay thuộc Kiên Giang), ông đã trải qua chức Tham tri bộ Hộ.
↑  Sách Sổ tay hành hương kể rằng Mạc Mi Cô lúc mới sinh, đã có mái tóc dài một thước. Mới 3 tuổi răng đã mọc đủ, ăn nói rành rẽ, nhưng xương sống yếu phải nằm một chỗ. Cận thần cho là điềm xấu, nên người đứng đầu họ Mạc đã sai người đem chôn sống cô. Không lâu sau, những lời đồn đãi về cái chết bí ẩn của người con gái xấu số ấy cứ lan truyền; và nhiều người còn tin rằng cái chết của cô có liên quan đến một bài sấm truyền dài 25 câu, nói úp mở về một kho tàng của dòng họ Mạc được cất giấu ở Hà Tiên.
↑  Mộ Nguyễn Hiếu Túc, vợ chính của Mạc Thiên Tứ, vào mùa Thanh Minh năm Tân Hợi (1911) đã bị viên chủ tỉnh người Pháp lúc bấy giờ cho khai quật để tìm vàng (Văn học Hà Tiên, tr. 138)
↑  Chép theo Núi mộng gương hồ (tập 3) của nữ sĩ Mộng Tuyết. Nhà xuất bản Trẻ, 1998, tr. 158
↑  Phía cuối đường là mộ Mạc Cửu. Bên đường là những cây nam mai. Khi xưa, Mạc Cửu đã đem giống mai này từ Quảng Tây sang trồng vào năm 1720, nhưng những "lão mai" ấy đã chết. Hiện nay, nơi khu mộ chỉ còn những cây mai trẻ, tuy vậy mỗi mùa mai nở, hương vẫn tỏa ngát một vùng. Xem thêm Chùa Cây Mai.
Các lớp kiến trúc trung tâm đền thờ họ Mạc Hà Tiên: tiền đình và chính điện.
Bài vị ba thế hệ danh nhân họ Mạc Hà Tiên: Mạc Cửu (chính giữa), Mạc Thiên Tứ (bên phải), Mạc Tử Sanh và Mạc Tử Hoàng (bên trái).
Mộ Mạc Cửu cùng vợ và con
Mộ Mạc Thiên Tứ
Tượng đài Mạc Cửu, tại nơi ông có công mỡ cõi (Hà Tiên).