stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Đường lên đỉnh Olympia năm thứ 13
Các số phát sóng > Quý 3 > Trận 30: Tháng 1 - Quý 3

| Họ và tên thí sinh | Trường | Khởi động | VCNV | Tăng tốc | Về đích | Tổng điểm |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Nguyễn Đức Trí | THPT Chuyên Chu Văn An, Lạng Sơn | 40 | 90 | 80 | -30 | 180 |
| Ngô Tuấn Nghĩa | THPT Chuyên Cao Bằng, Cao Bằng | 30 | 10 | 70 | 40 | 150 |
| Lê Ngọc Huyền Nga | THPT An Dương, Hải Phòng | 10 | 10 | 80 | 40 | 140 |
| Nguyễn Văn Huân | THPT Chuyên Hưng Yên, Hưng Yên | 50 | 10 | 80 | 30 | 170 |
Các số phát sóng > Quý 3 > Trận 31: Tuần 1 - Tháng 2 - Quý 3

| Họ và tên thí sinh | Trường | Khởi động | VCNV | Tăng tốc | Về đích | Tổng điểm |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Trương Hoàng Chinh | THPT Ngô Văn Cấn, Bến Tre | 50 | 0 | 0 | 20 | 70 |
| Nguyễn Công Hoàng | THPT Chuyên Hạ Long, Quảng Ninh | 60 | 50 | 70 | 80 | 260 |
| Đinh Công Minh | THPT Phạm Hồng Thái, Hà Nội | 80 | 10 | 20 | -45 | 65 |
| Nguyễn Đình Hoà | THPT Hai Bà Trưng, TP. Huế | 80 | 10 | 120 | 10 | 220 |
Các số phát sóng > Quý 3 > Trận 32: Tuần 2 - Tháng 2 - Quý 3

| Họ và tên thí sinh | Trường | Khởi động | VCNV | Tăng tốc | Về đích | Tổng điểm |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Nguyễn Thị Hường | THPT Bình Sơn, Vĩnh Phúc | 90 | 50 | 90 | 20 | 250 |
| Hồ Văn Diên | THPT Thái Lão, Nghệ An | 50 | 0 | 80 | 50 | 180 |
| Lê Việt Hà | THPT Chuyên Đại học Sư phạm Hà Nội, Hà Nội | 80 | 10 | 90 | 10 | 190 |
| Bạch Ngọc Hiệp | THPT Lâm Hà, Lâm Đồng | 50 | 10 | 110 | 60 | 230 |
Các số phát sóng > Quý 3 > Trận 33: Tuần 3 - Tháng 2 - Quý 3

| Họ và tên thí sinh | Trường | Khởi động | VCNV | Tăng tốc | Về đích | Tổng điểm |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Đào Huy Hoàng | THPT Uông Bí, Quảng Ninh | 40 | 10 | 40 | -5 | 85 |
| Trương Kiều Trinh | THPT Chuyên Hùng Vương, Gia Lai | 40 | 50 | 110 | 20 | 220 |
| Phạm Thanh Hải | THPT Thái Phúc, Thái Bình | 20 | 10 | 30 | -35 | 25 |
| Nguyễn Hương Giang | THPT Kim Anh, Hà Nội | 50 | 10 | 60 | 25 | 145 |
Các số phát sóng > Quý 3 > Trận 34: Tháng 2 - Quý 3

| Họ và tên thí sinh | Trường | Khởi động | VCNV | Tăng tốc | Về đích | Tổng điểm |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Nguyễn Công Hoàng | THPT Chuyên Hạ Long, Quảng Ninh | 70 | 10 | 70 | -15 | 135 |
| Trương Kiều Trinh | THPT Chuyên Hùng Vương, Gia Lai | 60 | 100 | 120 | 10 | 290 |
| Bạch Ngọc Hiệp | THPT Lâm Hà, Lâm Đồng | 20 | 20 | 140 | 50 | 230 |
| Nguyễn Thị Hường | THPT Bình Sơn, Vĩnh Phúc | 30 | 10 | 50 | -30 | 60 |
Các số phát sóng > Quý 3 > Trận 35: Tuần 1 - Tháng 3 - Quý 3

Ghi chú: Số phát sóng đầu tiên của MC phụ dẫn Ngọc Huy.
| Họ và tên thí sinh | Trường | Khởi động | VCNV | Tăng tốc | Về đích | Tổng điểm |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Nguyễn Ngọc Chiến | THPT Hoa Lư A, Ninh Bình | 20 | 10 | 40 | 15 | 85 |
| Phạm Anh Đức | THPT Kim Liên, Hà Nội | 50 | 10 | 80 | 5 | 145 |
| Nguyễn Quốc Duy Khanh | THPT Chuyên Trần Hưng Đạo, Bình Thuận | 60 | 10 | 70 | 20 | 160 |
| Nguyễn Đức Dương | THPT Lạng Giang số 1, Bắc Giang | 40 | 60 | 30 | 60 | 190 |
Các số phát sóng > Quý 3 > Trận 36: Tuần 2 - Tháng 3 - Quý 3

| Họ và tên thí sinh | Trường | Khởi động | VCNV | Tăng tốc | Về đích | Tổng điểm |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Nguyễn Xuân Trường | THPT Chuyên Nguyễn Huệ, Hà Nội | 50 | 10 | 40 | 10 | 110 |
| Trịnh Hoa Thơm | THPT Vũng Tàu, Bà Rịa - Vũng Tàu | 20 | 20 | 10 | 10 | 60 |
| Nguyễn Nam Anh | THPT Triệu Sơn, Thanh Hoá | 80 | 20 | 100 | 60 | 260 |
| Đào Thị Mỹ Linh | THPT Lê Hồng Phong, Thái Nguyên | 40 | 40 | 30 | 70 | 180 |
Các số phát sóng > Quý 3 > Trận 37: Tuần 3 - Tháng 3 - Quý 3

| Họ và tên thí sinh | Trường | Khởi động | VCNV | Tăng tốc | Về đích | Tổng điểm |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Nguyễn Trần Trung Nguyên | THPT Nguyễn Duy Hiệu, Quảng Nam | 50 | 0 | 50 | -20 | 80 |
| Tô Thị Mai | THPT Lý Thường Kiệt, Hải Phòng | 20 | 10 | 50 | -20 | 60 |
| Hồ Ngọc Quỳnh | THPT Tây Hồ, Hà Nội | 50 | 60 | 130 | -5 | 235 |
| Đào Nguyễn Thạnh Hưng | PT Năng khiếu, ĐHQG TP. Hồ Chí Minh, TP. Hồ Chí Minh | 80 | 10 | 140 | 100 | 330 |
Các số phát sóng > Quý 3 > Trận 38: Tháng 3 - Quý 3

| Họ và tên thí sinh | Trường | Khởi động | VCNV | Tăng tốc | Về đích | Tổng điểm |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Hồ Ngọc Quỳnh | THPT Tây Hồ, Hà Nội | 30 | 60 | 50 | -10 | 130 |
| Đào Nguyễn Thạnh Hưng | PT Năng khiếu, ĐHQG TP. Hồ Chí Minh, TP. Hồ Chí Minh | 70 | 20 | 120 | 70 | 280 |
| Nguyễn Nam Anh | THPT Triệu Sơn, Thanh Hoá | 10 | 20 | 30 | 0 | 60 |
| Nguyễn Đức Dương | THPT Lạng Giang số 1, Bắc Giang | 40 | 20 | 0 | -5 | 55 |
Các số phát sóng > Quý 3 > Trận 39: Quý 3

Ngày phát sóng: 24 tháng 3 năm 2013 (phát lại vào ngày 21 tháng 7 năm 2013)
| Họ và tên thí sinh | Trường | Khởi động | VCNV | Tăng tốc | Về đích | Tổng điểm |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Nguyễn Đức Trí | THPT Chuyên Chu Văn An, Lạng Sơn | 10 | 80 | 100 | 20 | 210 |
| Đào Nguyễn Thạnh Hưng | PT Năng khiếu, ĐHQG TP. Hồ Chí Minh, TP. Hồ Chí Minh | 80 | 0 | 120 | 55 | 255 |
| Bạch Ngọc Hiệp | THPT Lâm Hà, Lâm Đồng | 10 | 10 | 60 | 10 | 90 |
| Trương Kiều Trinh | THPT Chuyên Hùng Vương, Gia Lai | 60 | 0 | 110 | 5 | 175 |
Các số phát sóng > Quý 4 > Trận 40: Tuần 1 - Tháng 1 - Quý 4

| Họ và tên thí sinh | Trường | Khởi động | VCNV | Tăng tốc | Về đích | Tổng điểm |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Trịnh Thanh Nhàn | THPT Vĩnh Lộc, Thanh Hoá | 50 | 10 | 30 | -50 | 40 |
| Bùi Việt Đức | THPT Hoàng Văn Thụ, Quảng Ninh | 60 | 10 | 40 | -10 | 100 |
| Nguyễn Thị Mỹ Lệ | THPT Vĩnh Cửu, Đồng Nai | 60 | 20 | 20 | 20 | 120 |
| Nguyễn Đức Phong | THPT Chuyên Hà Nội - Amsterdam, Hà Nội | 50 | 10 | 90 | 70 | 220 |
Các số phát sóng > Quý 4 > Trận 41: Tuần 2 - Tháng 1 - Quý 4

| Họ và tên thí sinh | Trường | Khởi động | VCNV | Tăng tốc | Về đích | Tổng điểm |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Nguyễn Thị Dương | THPT Trần Cao Vân, Quảng Nam | 30 | 10 | 140 | 20 | 200 |
| Nguyễn Hoàng Phi | THPT Sóc Sơn, Hà Nội | 30 | 0 | 50 | -45 | 35 |
| Huỳnh Mai Phương | THPT Nguyễn Thượng Hiền, TP. Hồ Chí Minh | 60 | 0 | 60 | 25 | 145 |
| Trần Quốc Tiến Dũng | THPT Chuyên Quốc học, TP. Huế | 60 | 50 | 60 | 35 | 205 |
Các số phát sóng > Quý 4 > Trận 42: Tuần 3 - Tháng 1 - Quý 4

| Họ và tên thí sinh | Trường | Khởi động | VCNV | Tăng tốc | Về đích | Tổng điểm |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Cao Minh Châu | THPT Thốt Nốt, Cần Thơ | 20 | 0 | 40 | 10 | 70 |
| Đỗ Thị Hiền | THPT Tân Trào, Tuyên Quang | 40 | 0 | 40 | 50 | 130 |
| Nguyễn Châu Tân | THPT Chuyên Lê Quý Đôn, Ninh Thuận | 50 | 90 | 80 | 50 | 270 |
| Nguyễn Thái Uy | THPT Trần Phú - Hoàn Kiếm, Hà Nội | 30 | 0 | 30 | 50 | 110 |
Các số phát sóng > Quý 4 > Trận 43: Tháng 1 - Quý 4

| Họ và tên thí sinh | Trường | Khởi động | VCNV | Tăng tốc | Về đích | Tổng điểm |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Trần Quốc Tiến Dũng | THPT Chuyên Quốc học, TP. Huế | 60 | 90 | 150 | 20 | 320 |
| Nguyễn Thị Dương | THPT Trần Cao Vân, Quảng Nam | 70 | 10 | 110 | 5 | 195 |
| Nguyễn Đức Phong | THPT Chuyên Hà Nội - Amsterdam, Hà Nội | 50 | 10 | 40 | 80 | 180 |
| Nguyễn Châu Tân | THPT Chuyên Lê Quý Đôn, Ninh Thuận | 50 | 0 | 80 | 5 | 135 |
Các số phát sóng > Quý 4 > Trận 44: Tuần 1 - Tháng 2 - Quý 4

| Họ và tên thí sinh | Trường | Khởi động | VCNV | Tăng tốc | Về đích | Tổng điểm |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Hoàng Thị Thanh | THPT Lắk, Đắk Lắk | 40 | 0 | 30 | -10 | 60 |
| Vũ Minh Hoàng | THPT Tây Tiền Hải, Thái Bình | 40 | 10 | 70 | -10 | 110 |
| Trương Quang Hội | THPT số 3 An Nhơn, Bình Định | 30 | 90 | 70 | 0 | 190 |
| Nguyễn Thị Thu Quyên | THPT Chuyên Nguyễn Huệ, Hà Nội | 60 | 10 | 100 | 40 | 210 |
Các số phát sóng > Quý 4 > Trận 45: Tuần 2 - Tháng 2 - Quý 4

| Họ và tên thí sinh | Trường | Khởi động | VCNV | Tăng tốc | Về đích | Tổng điểm |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Lê Minh Phát | THPT Bắc Bình, Bình Thuận | 10 | 40 | 90 | 10 | 150 |
| Trịnh Quốc Khánh | THPT Nguyễn Hữu Cầu, TP. Hồ Chí Minh | 40 | 0 | 80 | -20 | 100 |
| Đặng Quang Trung | THPT Chuyên Hạ Long, Quảng Ninh | 60 | 10 | 40 | 40 | 150 |
| Cù Thị Thu | THPT Bạch Đằng, Hải Phòng | 40 | 0 | 50 | -10 | 80 |
Các số phát sóng > Quý 4 > Trận 46: Tuần 3 - Tháng 2 - Quý 4

| Họ và tên thí sinh | Trường | Khởi động | VCNV | Tăng tốc | Về đích | Tổng điểm |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Nguyễn Văn Nam | THPT Phan Đăng Lưu, Nghệ An | 70 | 10 | 100 | 70 | 250 |
| Vũ Quốc Việt | THPT Chuyên Lương Văn Chánh, Phú Yên | 50 | 10 | 60 | 90 | 210 |
| Đỗ Huyền Trang | THPT Chuyên Đại học Sư phạm Hà Nội, Hà Nội | 50 | 60 | 100 | 10 | 220 |
| Lê Thị Anh Thư | THPT Châu Thành, Bà Rịa - Vũng Tàu | 30 | 10 | 140 | 30 | 210 |
Các số phát sóng > Quý 4 > Trận 47: Tháng 2 - Quý 4

| Họ và tên thí sinh | Trường | Khởi động | VCNV | Tăng tốc | Về đích | Tổng điểm |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Nguyễn Thị Thu Quyên | THPT Chuyên Nguyễn Huệ, Hà Nội | 60 | 0 | 80 | 10 | 150 |
| Đỗ Huyền Trang | THPT Chuyên Đại học Sư phạm Hà Nội, Hà Nội | 50 | 0 | 60 | 75 | 185 |
| Đặng Quang Trung | THPT Chuyên Hạ Long, Quảng Ninh | 30 | 10 | 80 | 10 | 130 |
| Nguyễn Văn Nam | THPT Phan Đăng Lưu, Nghệ An | 50 | 80 | 80 | 0 | 210 |
Các số phát sóng > Quý 4 > Trận 48: Tuần 1 - Tháng 3 - Quý 4

| Họ và tên thí sinh | Trường | Khởi động | VCNV | Tăng tốc | Về đích | Tổng điểm |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Lê Khoa Nguyên | THPT Chuyên Lý Tự Trọng, Cần Thơ | 50 | 80 | 10 | 35 | 175 |
| Nguyễn Đặng Trường Khánh | THPT Krông Nô, Đắk Nông | 60 | 0 | 20 | 15 | 95 |
| Bùi Thị Thuý Anh | THPT Chuyên Hưng Yên, Hưng Yên | 90 | 10 | 80 | 60 | 240 |
| Nguyễn Hoàng Nam | THPT Hà Trung, Thanh Hoá | 40 | 0 | 60 | -10 | 90 |
Các số phát sóng > Quý 4 > Trận 49: Tuần 2 - Tháng 3 - Quý 4

| Họ và tên thí sinh | Trường | Khởi động | VCNV | Tăng tốc | Về đích | Tổng điểm |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Lê Thị Thanh Thanh | THPT Lý Sơn, Quảng Ngãi | 30 | 20 | 30 | -20 | 60 |
| Nguyễn Hoàng Phúc | THPT Kon Tum, Kon Tum | 30 | 20 | 90 | -20 | 120 |
| Lê Hoàng Vinh | THPT Chuyên Bến Tre, Bến Tre | 60 | 40 | 150 | 90 | 340 |
| Nguyễn Thị Minh Khuê | THPT Đan Phượng, Hà Nội | 70 | 20 | 90 | 0 | 180 |
Các số phát sóng > Quý 4 > Trận 50: Tuần 3 - Tháng 3 - Quý 4

| Họ và tên thí sinh | Trường | Khởi động | VCNV | Tăng tốc | Về đích | Tổng điểm |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Nguyễn Minh Hoàng Anh | THPT Chuyên Hà Nội - Amsterdam, Hà Nội | 80 | 0 | 50 | 95 | 225 |
| Phan Nguyễn Thu Sương | THPT Chuyên Nguyễn Bỉnh Khiêm, Quảng Nam | 70 | 0 | 40 | 20 | 130 |
| Nguyễn Quốc Việt | THPT Ngô Quyền, Đồng Nai | 30 | 0 | 90 | -10 | 110 |
| Võ Khánh Dư | THPT Chợ Gạo, Tiền Giang | 60 | 80 | 60 | 40 | 240 |
Các số phát sóng > Quý 4 > Trận 51: Tháng 3 - Quý 4

| Họ và tên thí sinh | Trường | Khởi động | VCNV | Tăng tốc | Về đích | Tổng điểm |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Lê Hoàng Vinh | THPT Chuyên Bến Tre, Bến Tre | 70 | 90 | 40 | -30 | 170 |
| Võ Khánh Dư | THPT Chợ Gạo, Tiền Giang | 60 | 10 | 40 | -40 | 70 |
| Nguyễn Minh Hoàng Anh | THPT Chuyên Hà Nội - Amsterdam, Hà Nội | 70 | 10 | 130 | 70 | 280 |
| Bùi Thị Thuý Anh | THPT Chuyên Hưng Yên, Hưng Yên | 50 | 10 | 120 | 50 | 230 |
Các số phát sóng > Quý 4 > Trận 52: Quý 4

Ngày phát sóng: 23 tháng 6 năm 2013 (phát lại vào ngày 28 tháng 7 năm 2013)
| Họ và tên thí sinh | Trường | Khởi động | VCNV | Tăng tốc | Về đích | Tổng điểm |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Nguyễn Minh Hoàng Anh | THPT Chuyên Hà Nội - Amsterdam, Hà Nội | 60 | 30 | 40 | 105 | 235 |
| Nguyễn Văn Nam | THPT Phan Đăng Lưu, Nghệ An | 50 | 60 | 80 | 90 | 280 |
| Bùi Thị Thuý Anh | THPT Chuyên Hưng Yên, Hưng Yên | 50 | 10 | 70 | -30 | 100 |
| Trần Quốc Tiến Dũng | THPT Chuyên Quốc học, TP. Huế | 70 | 20 | 140 | 10 | 240 |
Đây là số phát sóng cuối cùng của MC Việt Khuê tại Đường lên đỉnh Olympia, cũng là lần cuối cùng trường quay S9 (nay là S15) được sử dụng cho cuộc thi
Các số phát sóng > Trận 53: Chung kết năm

Trực tiếp: 9 giờ 30 phút ngày 30 tháng 6 năm 2013
| Họ và tên thí sinh | Trường | Khởi động | VCNV | Tăng tốc | Về đích | Tổng điểm |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Đào Nguyễn Thạnh Hưng | Pt Năng khiếu, ĐHQG TP. Hồ Chí Minh, TP. Hồ Chí Minh | 70 | 10 | 90 | 15 | 185 |
| Vũ Hoàng Sơn | THPT Chuyên Khoa học Tự nhiên, ĐHQG Hà Nội, Hà Nội | 60 | 10 | 50 | -20 | 100 |
| Nguyễn Văn Nam | THPT Phan Đăng Lưu, Nghệ An | 50 | 10 | 40 | -15 | 85 |
| Hoàng Thế Anh | THPT Chuyên Bắc Giang, Bắc Giang  | 70 | 90 | 150 | -25 | 285 |
Dẫn chương trình tại các điểm cầu: Dương Hồng Phúc (điểm cầu Thành phố Hồ Chí Minh), Nguyễn Diệp Chi (điểm cầu Hà Nội), Trần Hồng Ngọc (điểm cầu Bắc Giang), Hoàng Trung Nghĩa (điểm cầu Nghệ An).
Đây là số phát sóng cuối cùng của MC Khắc Cường tại Đường lên đỉnh Olympia, cũng là lần đầu tiên trường quay S14 được sử dụng cho cuộc thi.
Tổng kết

Dưới đây là thống kê số thí sinh của các tỉnh, thành đã tham gia chương trình. Số liệu được lấy từ thống kê các số phát sóng phía trên.
| Địa phương | Tổng | Tuần | Tháng | Quý | Năm |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| An Giang | 1 | 1 |  |  |  |
| Bà Rịa – Vũng Tàu | 2 | 2 |  |  |  |
| Bắc Giang | 5 | 2 | 2 |  | 1 |
| Bến Tre | 2 | 1 | 1 |  |  |
| Bình Dương | 1 | 1 |  |  |  |
| Bình Định | 3 | 2 | 1 |  |  |
| Bình Phước | 2 | 2 |  |  |  |
| Bình Thuận | 3 | 2 | 1 |  |  |
| Cao Bằng | 1 |  | 1 |  |  |
| Cần Thơ | 3 | 2 |  | 1 |  |
| Đà Nẵng | 2 | 1 | 1 |  |  |
| Đắk Lắk | 5 | 5 |  |  |  |
| Đắk Nông | 2 | 2 |  |  |  |
| Đồng Nai | 3 | 3 |  |  |  |
| Gia Lai | 2 |  |  | 2 |  |
| Hà Giang | 1 | 1 |  |  |  |
| Hà Nam | 1 | 1 |  |  |  |
| Hà Nội | 32 | 21 | 9 | 1 | 1 |
| Hải Phòng | 6 | 3 | 2 | 1 |  |
| Hậu Giang | 1 | 1 |  |  |  |
| TP.Hồ Chí Minh | 7 | 6 |  |  | 1 |
| Hưng Yên | 2 |  | 1 | 1 |  |
| Khánh Hòa | 2 | 1 |  | 1 |  |
| Kiên Giang | 1 | 1 |  |  |  |
| Kon Tum | 2 | 1 | 1 |  |  |
| Lạng Sơn | 1 |  | 1 |  |  |
| Lâm Đồng | 2 |  | 1 | 1 |  |
| Long An | 1 | 1 |  |  |  |
| Nghệ An | 3 | 2 |  |  | 1 |
| Ninh Bình | 2 | 1 | 1 |  |  |
| Ninh Thuận | 1 | 1 |  |  |  |
| Phú Yên | 1 | 1 |  |  |  |
| Quảng Bình | 1 | 1 |  |  |  |
| Quảng Nam | 6 | 6 |  |  |  |
| Quảng Ngãi | 2 | 2 |  |  |  |
| Quảng Ninh | 8 | 4 | 2 | 2 |  |
| Quảng Trị | 1 |  | 1 |  |  |
| Sơn La | 1 | 1 |  |  |  |
| Thái Bình | 4 | 3 | 1 |  |  |
| Thái Nguyên | 4 | 3 | 1 |  |  |
| Thanh Hóa | 8 | 7 | 1 |  |  |
| TP. Huế | 3 | 2 |  | 1 |  |
| Tiền Giang | 2 | 1 | 1 |  |  |
| Tuyên Quang | 1 | 1 |  |  |  |
| Vĩnh Phúc | 3 | 1 | 2 |  |  |
Cá cúi

| Cá cúi |
| --- | --- |
Thời điểm hóa thạch: Eocen sớm đến nay 

Tình trạng bảo tồn
 Sắp nguy cấp  (IUCN 3.1)
Phân loại khoa học
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Chordata
Lớp (class): Mammalia
Bộ (ordo): Sirenia
Họ (familia): Dugongidae Gray, 1821
Phân họ (subfamilia): Dugonginae Simpson, 1932
Chi (genus): Dugong Lacépède, 1799
Loài (species): D. dugon
Danh pháp hai phần
Dugong dugon (Müller, 1776) 
 Phân bổ tự nhiên của D. dugon.
Cá cúi, hay đu-gông, bò biển, cá nàng tiên (tên khoa học là Dugong dugon) là một động vật ở vùng cận duyên biển nhiệt đới. 
Cá cúi là loài bò biển duy nhất mà phạm vi phân bố của chúng trải dài trên vùng biển của khoảng 40 quốc gia và vùng lãnh thổ trên khắp Ấn-Tây Thái Bình Dương. Cá cúi chủ yếu phụ thuộc vào các quần xã cỏ biển để sinh sống và do đó bị hạn chế ở trong các sinh cảnh ven biển hỗ trợ các đồng cỏ biển, với mật độ cá cúi lớn nhất thường xuất hiện ở các khu vực rộng, nông, được bảo vệ như vịnh, kênh ngập mặn, vùng nước của các đảo lớn ven bờ và vùng nước liên rạn san hô. Vùng biển phía bắc của Úc nằm giữa vịnh Shark và vịnh Moreton được cho là thành trì đương thời của cá cúi.
Giống như tất cả các loài bò biển hiện đại, cá cúi có cơ thể hình tròn không có vây lưng hoặc chi sau. Các chi trước hoặc chân chèo có dạng mái chèo. Cá cúi dễ dàng phân biệt với loài lợn biển bởi chiếc đuôi có lông giống cá heo, nhưng cũng sở hữu hộp sọ và hàm răng độc đáo. Mõm của chúng hếch hẳn xuống, một sự thích nghi để kiếm ăn trong các cộng đồng cỏ biển sinh vật đáy. Răng hàm đơn giản và giống như cái chốt không giống như răng hàm phức tạp hơn của lợn biển.
Từ hàng ngàn năm qua, cá cúi đã bị săn bắt để lấy thịt và lấy dầu. Nạn săn bắn truyền thống vẫn có ý nghĩa văn hóa lớn ở một số quốc gia trong phạm vi phân bố hiện đại của chúng, đặc biệt là miền bắc Australia và các đảo Thái Bình Dương. Sự phân bố hiện tại của cá cúi khá phân mảnh và nhiều quần thể được cho là sắp tuyệt chủng. IUCN liệt kê cá cúi là loài dễ bị tuyệt chủng, trong khi công ước về buôn bán quốc tế các loài nguy cấp hạn chế hoặc cấm buôn bán các sản phẩm có nguồn gốc từ cá cúi. Mặc dù được bảo vệ hợp pháp ở nhiều quốc gia, nhưng nguyên nhân chính của sự suy giảm số lượng vẫn là do con người gây ra và bao gồm tử vong liên quan đến đánh bắt cá, suy thoái môi trường sống và săn bắn. Với tuổi thọ cao từ 70 năm trở lên và tốc độ sinh sản chậm, cá cúi đặc biệt dễ bị tuyệt chủng.
Nhầm lẫn về tên gọi

Nhiều sách báo cho đến nay và các từ điển trước đây vẫn còn dùng tên gọi cá nược để chỉ loài cá cúi này. Tuy nhiên những tài liệu chuyên ngành định danh 2 loài khác nhau. Cá nược (Orcaella brevirostris) thuộc họ Cá heo [biển] Delphinidae. Tuy tiếng Việt gọi chúng là "cá" nhưng cá cúi thuộc loại động vật có vú. Tương truyền thì các thủy thủ phương Tây khi thấy loại cá cúi dưới nước tưởng chúng là người nên mới sinh ra truyền thuyết "người cá" hay "ngư nhân" thuở xưa. Bò biển là do dịch chữ Hán "海牛" (hải ngưu).
Sinh sản

Cá cúi cái thành thục sinh sản ở độ tuổi khoảng tuổi 8-18, muộn hơn phần lớn động vật có vú khác. Thời kỳ thai nghén là 13-15 tháng, tiếp theo là 14-18 tháng bú mớm. Vì thời gian nuôi con khá lâu, tốc độ sinh sản của cá cúi khá thấp. Trung bình thì 2,5 đến 7 năm cá cúi mới đẻ một lứa.
Phân bố

Loài này phân bố chủ yếu ở các vùng ven biển cận duyên nhiệt đới và bán nhiệt đới từ Ấn Độ Dương sang Thái Bình Dương, bao trùm 37 quốc gia. Vĩ tuyến 26 bắc và nam thường được coi là giới hạn của cá cúi. Eo biển Torres ở Úc châu là địa bàn tập trung của hơn 10.000 con cá cúi sinh sống.
Phân bố > Việt Nam

Tại Việt Nam cá cúi được tìm thấy ở vùng biển Côn Đảo (khoảng 30 con) và Phú Quốc., những nơi trước đây có nhiều cá cúi. Từ cuối thập niên 1990 vì môi trường bị ô nhiễm nhóm cá cúi ở Côn Đảo bị đe dọa và số cá cúi đã giảm. Sang đầu thập niên 2000 vùng Côn Đảo còn khoảng 10 con và Phú Quốc còn dưới 100 con. Mãi đến năm 2002 nhà chức trách tỉnh Kiên Giang mới thi hành lệnh cấm săn bắt cá cúi.Côn Đảo hiện là địa điểm duy nhất ở Việt Nam thường xuyên nhìn thấy cá cúi, được bảo vệ trong vườn quốc gia Côn Đảo.
Cá cúi bị đe dọa bởi nạn săn bắn vì thịt cá cúi có tiếng là ngon. Vì chúng bơi rất chậm, cá cúi dễ bị sa lưới. Ngoài ra cặp nanh của cá cúi với cấu trúc giống ngà voi nên cũng gây ra thị trường buôn nanh khiến chúng bị săn bắt.
Tầm quan trọng đối với con người

Bò biển trong lịch sử đã từng là mục tiêu dễ dàng cho những thợ săn bắt chúng để lấy thịt, dầu, da và xương. Như nhà nhân chủng học A. Asbjørn Jøn đã lưu ý, chúng thường được coi là nguồn cảm hứng cho nàng tiên cá, và mọi người trên khắp thế giới đã phát triển các nền văn hóa xung quanh việc săn bắt cá cúi. Ở một số khu vực, nó vẫn là một loài động vật có ý nghĩa quan trọng, và một ngành du lịch sinh thái đang phát triển xung quanh cá cúi đã mang lại lợi ích kinh tế ở một số quốc gia.
Có một bức tranh tường 5.000 năm tuổi về một con bò biển, dường như được vẽ bởi các dân tộc đồ đá mới, ở hang động Tambun, Ipoh, Malaysia. Điều này được phát hiện bởi Trung úy R.L Rawlings vào năm 1959 khi đang đi tuần tra định kỳ.
Cá cúi Dugongs nổi bật ở Đông Nam Á, đặc biệt là trong văn hóa dân gian người Nam Đảo. Trong các ngôn ngữ như Ilocano, Mapun, Yakan, Tausug và Kadazan Dusun của Philippines và Sabah, tên của cá cúi là từ đồng nghĩa với "nàng tiên cá". Trong tiếng Mã Lai, chúng đôi khi được gọi là perempoen laut ("người phụ nữ của biển cả") hoặc putri duyong ("công chúa cá cúi"), dẫn đến quan niệm sai lầm rằng bản thân từ "dugong" có nghĩa là "người phụ nữ của biển cả"... Một niềm tin phổ biến được tìm thấy ở Philippines, Malaysia, Indonesia và Thái Lan, cho rằng cá cúi vốn là người hoặc bán phần người (thường là phụ nữ) và chúng sẽ khóc khi bị giết thịt hoặc mắc cạn. Do đó, việc một con cá cúi bị giết hoặc vô tình bị chết trong lưới hoặc bị mắc trong bẫy cá bị coi là xui xẻo ở Philippines, một số vùng của Sabah (Malaysia) và phía bắc Sulawesi và quần đảo Sunda nhỏ (Indonesia). Bò biển chủ yếu không bị săn bắt theo truyền thống để làm thực phẩm ở những vùng này và chúng vẫn dồi dào cho đến khoảng thập niên 1970.
Sakhalin

|  Sakhalin  |
| --- | --- |

Vị trí Sakhalin tại Nga
Địa lý
Vị trí: Viễn Đông Nga, Thái Bình Dương
Tọa độ: 51°B 143°Đ﻿ / ﻿51°B 143°Đ﻿ / 51; 143
Tổng số đảo: 1
Diện tích: 72.492 km2 (27.989,3 mi2)
Hạng diện tích: thứ 23
Độ cao tương đối lớn nhất: 1.609 m (5.279 ft)
Đỉnh cao nhất: Lopatin
Hành chính
Nga
Thành phố lớn nhất: Yuzhno-Sakhalinsk (174.203 dân)
Nhân khẩu học
Dân số: 580.000 (tính đến năm 2005)
Mật độ: 8 /km2 (21 /sq mi)
Dân tộc: người Nga, người Triều Tiên, Người Ni Phu Hách, người Ngạc La Khắc, người Ngạc Ôn Khắc và người Nhã Khố Đặc.
Sakhalin (tiếng Nga: Сахалин, phát âm [səxɐˈlʲin]) là một hòn đảo lớn ở phía bắc Thái Bình Dương, nằm giữa 45°50' và 54°24' vĩ Bắc. Hòn đảo là một phần của nước Nga, và cũng là hòn đảo lớn nhất của liên bang này. Về mặt hành chính, đảo là một phần của tỉnh Sakhalin. Sakhalin có diện tích bằng khoảng một phần năm diện tích của Nhật Bản, nằm ở ngay bờ biển phía đông của Nga, và nằm ngay phía bắc bờ biển đảo Hokkaido của Nhật Bản.
Các dân tộc bản địa trên đảo là người Ainu, người Orok  , và người Nivkh. Hầu hết người Ainu đã tái định cư đến Hokkaidō khi người Nhật bị trục xuất khỏi đảo vào năm 1949.
Trong thế kỷ 19 và 20, cả Nga và Nhật Bản đều đã từng tuyên bố có chủ quyền đối với Sakhalin, hai nước đã tranh chấp quyết liệt để giành được quyền kiểm soát đảo.
Tên gọi

Tên gọi Sakhalin bắt nguồn từ việc dịch sai tên tiếng Mãn sahaliyan ula angga hada ("hòn đá lởm chởm ở cửa sông Amur"). Sahaliyan, từ được mượn để hình thành "Sakhalin", có nghĩa là "đen" trong tiếng Mãn và là tên tiếng Mãn của sông Amur (sahaliyan ula, nghĩa là "sông đen"). Tên tiếng Nhật của hòn đảo, Karafuto (樺太 (Hoa Thái), Karafuto?), bắt nguồn từ tiếng Ainu kamuy kar put ya mosir (カムイ・カラ・プト・ヤ・モシリ, rút ngắn thành Karput カラ・プト). Tên này được sử dụng bởi người Nhật trong thời gian chiếm đóng phần phía nam hòn đảo (1905–1945).
Vào thời nhà Đường, người Trung Quốc gọi đảo Sakhalin là Quật Thuyết (窟說), Khuất Thuyết (屈設); thời nhà Nguyên gọi là Cốt Ngôi (骨嵬) đến thời nhà Minh thì gọi là Khổ Di (苦夷), Khổ Ngột (苦兀), đến thời nhà Thanh thì gọi là Khố Diệp (庫葉), Khố Dã (庫野) hay Khố Hiệt (庫頁).
Lịch sử > Lịch sử ban đầu

Sakhalin đã có người sinh sống từ thời đại đồ đá mới. Các đồ dùng để đánh lửa đã được tìm thấy tại Dui và Kusunai với số lượng rất lớn và tương tự những thứ được tìm thấy ở Siberi. Ngoài ra, người ta còn tìm thấy các rìu đá được đánh bóng tương tự như những hiện vật đã tìm thấy tại châu Âu, đồ gốm nguyên thủy với các họa tiết trang trí, và các vật nặng bằng đá của các lưới đánh cá. Số dân sử dụng công cụ đồ đồng về sau này đã để lại dấu tích trong các bức tường bằng đất và các đống chất thải trong quá trình nấu nướng ở vịnh Aniva.
Trong số các thổ dân tại Sakhalin thì người Ái Nỗ sinh sống ở nửa phía nam, người Ngạc La Khắc sinh sống ở khu vực giữa, và người Ni Phu Hách sống ở nửa phía bắc. Họ được ghi chép trong các thư tịch cổ Trung Hoa là các bộ lạc Tiên Ti và Hách Triết, sinh sống dựa vào săn bắt cá.