Kinh Dịch
Kinh điển Kinh Dịch > Thập dực

Quá trình Chu Dịch trở thành Kinh Dịch gắn liền với một tập hợp mười chú giải được gọi là Thập Dực. Thập Dực vốn xuất hiện muộn hơn rất nhiều so với Chu Dịch và là sản phẩm của một xã hội hoàn toàn khác biệt so với thời kỳ mà văn bản gốc được biên soạn. Nếu như Chu Dịch được viết bằng tiếng Hán thượng cổ sơ kỳ, thì Thập Dực lại được sáng tác bằng một dạng ngôn ngữ tiền thân của tiếng Hán trung cổ. Nguồn gốc chính xác của Thập Dực đến nay vẫn là một bí ẩn đối với giới học thuật. Tuy mối liên hệ lịch sử giữa Chu Dịch và Thập Dực chưa thực sự rõ ràng, chiều sâu triết học của Thập Dực đã giúp Kinh Dịch trở thành một tác phẩm "hoàn hảo", phù hợp với hệ tư tưởng Nho học thời Hán. Việc đưa Thập Dực vào hệ thống kinh điển phản ánh sự công nhận rộng rãi trong xã hội Trung Quốc cổ đại – như được ghi lại trong Tả truyện và nhiều văn bản tiền Hán khác – rằng Kinh Dịch không chỉ đơn thuần là một sách bói toán chuyên nghiệp, mà còn là một tác phẩm chứa đựng những ý nghĩa triết học và đạo đức đa dạng.
Trong số các phần của Thập Dực, quan trọng nhất có lẽ là Đại Tượng truyện, được cho là có niên đại khoảng năm 300 TCN. Đại Tượng truyện mô tả Kinh Dịch như một mô hình thu nhỏ của vũ trụ và là bản diễn giải mang tính biểu tượng về quá trình biến đổi không ngừng của vạn vật. Theo Đại Tượng truyện, việc tham gia vào trải nghiệm tâm linh qua Kinh Dịch giúp con người thấu hiểu các quy luật sâu xa chi phối vũ trụ. Tác phẩm cũng giải thích cách Bát quái được sinh ra từ Thái cực – trạng thái thống nhất của vạn vật – thông qua ba lần phân tách: "Dịch có thái cực, thái cực sinh lưỡng nghi, lương nghi sinh tứ tượng, tứ tượng sinh bát quái". Các phần khác trong Thập Dực cung cấp những cách nhìn khác nhau nhưng đều xoay quanh một luận điểm chung: khẳng định thẩm quyền và tính vũ trụ của Kinh Dịch. Chẳng hạn, Văn Ngôn truyện đưa ra cách lý giải mang tính đạo đức, liên kết hai quẻ đầu tiên – Càn (乾) và Khôn (坤) – với Trời và Đất. Trong khi đó, Thuyết Quái truyện nhấn mạnh ý nghĩa biểu tượng của các quẻ trong việc thấu hiểu bản thân, thế giới và vận mệnh. Xuyên suốt Thập Dực, có nhiều đoạn văn dường như cố tình làm tăng tính mơ hồ của văn bản gốc, điều này cho thấy nhận thức rõ ràng về tính đa tầng biểu tượng của Kinh Dịch.
Đại Tượng truyện cho rằng, sự hiểu biết về Kinh Dịch gắn liền với khả năng "hòa mình vào Thiên đạo và thấu hiểu mệnh trời". Theo đó, bậc thánh nhân khi đọc Kinh Dịch sẽ không chỉ thấu triệt các quy luật vận hành của vũ trụ, mà còn đạt được sự an nhiên trong tâm hồn, không để những khó khăn vật chất lay động tinh thần. Thuật ngữ "siêu hình học" trong tiếng Nhật – "hình nhi thượng học" (keijijōgaku, 形而上学) – bắt nguồn từ một đoạn trong Đại Tượng truyện: "Hình nhi thượng giả vị chi đạo, hình nhi hạ giả vị chi khí". Câu này có thể được dịch sang chữ Quốc ngữ là: "Những gì vượt lên trên hình tướng được gọi là đạo, những gì nằm dưới hình tướng được gọi là khí". Thuật ngữ "hình nhi thượng học" sau đó được vay mượn vào tiếng Triều Tiên và tái du nhập trở lại trong tiếng Trung hiện đại.
Theo truyền thống, Thập Dực được cho là tác phẩm của Khổng Tử, một quan điểm có lẽ bắt nguồn từ sự diễn giải sai lầm một đoạn trong Sử ký Tư Mã Thiên. Dù thiếu cơ sở lịch sử rõ ràng, mối liên hệ giữa Kinh Dịch và Khổng Tử đã mang lại cho tác phẩm này một vị thế đặc biệt, được xem như nền tảng tư tưởng và được tôn sùng như một tín điều trong suốt thời kỳ nhà Hán và nhà Đường. Chu Dịch may mắn không bị tiêu hủy trong cuộc "đốt sách, chôn Nho" dưới thời Tần Thủy Hoàng. Những bằng chứng văn bản cho thấy rằng Khổng Tử không coi tác phẩm này như một "kinh điển" chính thức. Tuy nhiên, một bình chú cổ về Chu Dịch được phát hiện tại Mã Vương Đôi đã hé lộ rằng Khổng Tử tuy đánh giá cao tác phẩm này như một nguồn tri thức trí tuệ, nhưng đồng thời cũng nhận thức rõ những hạn chế của nó khi chỉ đóng vai trò một văn bản bói toán.