stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Sautel

| --- | --- |
 Sautel
Sautel

Hành chính
Quốc gia:  Pháp
Vùng: Occitanie
Tỉnh: Ariège
Quận: Foix
Tổng: Lavelanet
Liên xã: Pays d'Olmes
Xã (thị) trưởng: Richard Moretto (2008-2014)
Thống kê
Độ cao: 375–823 m (1.230–2.700 ft) (bình quân 375 m (1.230 ft)[chuyển đổi: tùy chọn không hợp lệ])
Diện tích đất1: 9,13 km2 (3,53 dặm vuông Anh)
INSEE/Mã bưu chính: 09281/ 09300

Sautel  là một xã ở tỉnh Ariège, thuộc vùng Occitanie ở phía tây nam nước Pháp.
Scutellaria shansiensis

| Scutellaria shansiensis> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
Bộ (ordo): Lamiales
Họ (familia): Lamiaceae
Chi (genus): Scutellaria
Loài (species): S. shansiensis
Danh pháp hai phần
Scutellaria shansiensis C.Y.Wu & H.W.Li, 1977 
Scutellaria shansiensis là một loài thực vật có hoa trong họ Hoa môi. Loài này được C.Y.Wu & H.W.Li miêu tả khoa học đầu tiên năm 1977.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Scutellaria shansiensis”. Truy cập ngày 5 tháng 6 năm 2013.
Saussurea dubia

| Saussurea dubia> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
Bộ (ordo): Asterales
Họ (familia): Asteraceae
Chi (genus): Saussurea
Loài (species): S. dubia
Danh pháp hai phần
Saussurea dubia Freyn, 1902 
Saussurea dubia là một loài thực vật có hoa trong họ Cúc. Loài này được Freyn miêu tả khoa học đầu tiên năm 1902.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Saussurea dubia”. Truy cập ngày 4 tháng 6 năm 2013.
Sauterina

| Sauterina> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Lepidoptera
Phân bộ (subordo): Glossata
Liên họ (superfamilia): Gracillarioidea
(không phân hạng): Ditrysia
Họ (familia): Gracillariidae
Chi (genus): Sauterina Kuznetzov, 1979
Species
 Xem văn bản
Sauterina là một chi bướm đêm thuộc họ Gracillariidae.
Các loài

Sauterina hofmanniella (Schleich, 1867)
Chelonistele richardsii

| Chelonistele richardsii> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Monocots
Bộ (ordo): Asparagales
Họ (familia): Orchidaceae
Chi (genus): Chelonistele
Loài (species): C. richardsii
Danh pháp hai phần
Chelonistele richardsii Carr, 1935 
Chelonistele richardsii là một loài thực vật có hoa trong họ Lan. Loài này được Carr mô tả khoa học đầu tiên năm 1935.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Chelonistele richardsii”. Truy cập ngày 7 tháng 6 năm 2013.
Chiếu hết Scholar (cờ vua)

Vị trí chiếu hếtBản mẫu:SHORTDESC:Vị trí chiếu hết
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | a | b | c | d | e | f | g | h |  |
| 8 |  |  |  |  |  |  |  |  | 8 |
| 7 |  |  |  |  |  |  |  |  | 7 |
| 6 |  |  |  |  |  |  |  |  | 6 |
| 5 |  |  |  |  |  |  |  |  | 5 |
| 4 |  |  |  |  |  |  |  |  | 4 |
| 3 |  |  |  |  |  |  |  |  | 3 |
| 2 |  |  |  |  |  |  |  |  | 2 |
| 1 |  |  |  |  |  |  |  |  | 1 |
|  | a | b | c | d | e | f | g | h |  |
Thế chiếu hết Scholar - Đen bị chiếu hết
Trong cờ vua, chiếu hết Scholar (tiếng Anh: Scholar's Mate) là thế chiếu hết đạt được bằng các nước đi sau đây hoặc tương tự:
Ví dụ, Trắng có thể chơi 2.Bc4. Trong tất cả các biến thể, ý tưởng cơ bản là giống nhau: Hậu và Tượng kết hợp trong một cuộc tấn công hỗ trợ đơn giản, xảy ra ở f7 đối với Trắng hoặc trên f2 đối với Đen.
Thế chiếu hết Scholar đôi khi được gọi là chiếu hết trong bốn nước, mặc dù có nhiều cách khác để chiếu hết xảy ra trong bốn nước.
Christolea parryoides

| Christolea parryoides> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
Bộ (ordo): Brassicales
Họ (familia): Brassicaceae
Chi (genus): Christolea
Loài (species): C. parryoides
Danh pháp hai phần
Christolea parryoides (Cham.) N.Busch, 1939 
Christolea parryoides là một loài thực vật có hoa trong họ Cải. Loài này được (Cham.) N.Busch mô tả khoa học đầu tiên năm 1939.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Christolea parryoides”. Truy cập ngày 9 tháng 6 năm 2013.
Chropyně

| Chropyně |
| --- | --- |
—  Thị trấn  —
 

  Hiệu kỳ
Chropyně
Quốc gia:  Cộng hòa Séc
Vùng: Zlínský
Huyện: Kroměříž
Múi giờ: CET (UTC+1)
 • Mùa hè (DST): CEST (UTC+2)
NUTS 5: CZ0721 588512
Chropyně là một thị trấn thuộc huyện Kroměříž, vùng Zlínský, Cộng hòa Séc.
Chelonarium nigripenne

| Chelonarium nigripenne> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Coleoptera
Họ (familia): Chelonariidae
Chi (genus): Chelonarium
Loài (species): C. nigripenne
Danh pháp hai phần
Chelonarium nigripenne Méquignon, 1934 
Chelonarium nigripenne là một loài bọ cánh cứng trong họ Chelonariidae. Loài này được Méquignon miêu tả khoa học đầu tiên năm 1934.
Chú thích

↑  Hallan, J.  (2010) Synopsis of the described Coleoptera of the World 6 juni 2010
Chiesina Uzzanese

Chiesina Uzzanese là một đô thị ở tỉnh Pistoia trong vùng Tuscany, có vị trí cách khoảng 45 km về phía tây của Florence và khoảng 20 km về phía tây nam của Pistoia. Tại thời điểm 31 tháng 12 năm 2004, đô thị này có dân số 4.139 và diện tích 7,2 km².
Đô thị Chiesina Uzzanese có các frazioni (các đơn vị cấp dưới, chủ yếu là các làng) Capanna, Chiesanuova, and Molin Nuovo.
Chiesina Uzzanese giáp các đô thị: Altopascio, Buggiano, Fucecchio, Montecarlo, Pescia, Ponte Buggianese, Uzzano.
Christolea niyaensis

| Christolea niyaensis> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
Bộ (ordo): Brassicales
Họ (familia): Brassicaceae
Chi (genus): Christolea
Loài (species): C. niyaensis
Danh pháp hai phần
Christolea niyaensis Z.X.An, 1995 
Christolea niyaensis là một loài thực vật có hoa trong họ Cải. Loài này được Z.X.An mô tả khoa học đầu tiên năm 1995.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Christolea niyaensis”. Truy cập ngày 9 tháng 6 năm 2013.
Selidosema demarginata

| Selidosema demarginata> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Lepidoptera
Họ (familia): Geometridae
Chi (genus): Selidosema
Loài (species): S. demarginata
Danh pháp hai phần
Selidosema demarginata Lempke, 1952 
Selidosema demarginata là một loài bướm đêm trong họ Geometridae.
Chú thích

↑  Bisby, F.A.; Roskov, Y.R.; Orrell, T.M.; Nicolson, D.; Paglinawan, L.E.; Bailly, N.; Kirk, P.M.; Bourgoin, T.; Baillargeon, G.; Ouvrard, D. (2011). “Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist”. Species 2000: Reading, UK. Truy cập ngày 17 tháng 6 năm 2014.
Selaginella negroensis

| Selaginella negroensis> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
Ngành (divisio): Pteridophyta
Lớp (class): Isoetopsida
Bộ (ordo): Selaginellales
Họ (familia): Selaginellaceae
Chi (genus): Selaginella
Loài (species): S. negroensis
Danh pháp hai phần
Selaginella negroensis Hieron., 1913 
Selaginella negroensis là một loài dương xỉ trong họ Selaginellaceae. Loài này được Hieron. mô tả khoa học đầu tiên năm 1913.
Danh pháp khoa học của loài này chưa được làm sáng tỏ.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Selaginella negroensis”. Truy cập ngày 28 tháng 5 năm 2014.
Selidosema brunnearia

| Selidosema brunnearia |
| --- | --- |

Phân loại khoa học
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Lepidoptera
Họ (familia): Geometridae
Chi (genus): Selidosema
Loài (species): S. brunnearia
Danh pháp hai phần
Selidosema brunnearia (De Villers, 1789) 
Danh pháp đồng nghĩa
  Danh sách  Phalaena brunnearia de Villers, 1789   Selidosema dilucescens Wehrli, 1924   Selidosema oliveirata Mabille, 1876   Selidosema pallidaria Staudinger, 1901   Fidonia pyrenaearia Boisduval, 1840   Selidosema scandinaviaria Staudinger, 1901   Selidosema tyronensis Cockayne, 1948  
Selidosema brunnearia là một loài bướm đêm trong họ Geometridae.
Chú thích

↑  Bisby, F.A.; Roskov, Y.R.; Orrell, T.M.; Nicolson, D.; Paglinawan, L.E.; Bailly, N.; Kirk, P.M.; Bourgoin, T.; Baillargeon, G.; Ouvrard, D. (2011). “Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist”. Species 2000: Reading, UK. Truy cập ngày 17 tháng 6 năm 2014.
Chiesa in Valmalenco

Chiesa in Valmalenco là một đô thị ở tỉnh Sondrio trong vùng Lombardia của Italia, có vị trí khoảng 100 km về phía đông bắc của Milano và khoảng 11 km về phía bắc của Sondrio, ở biên giới với Thụy Sĩ. Tại thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2004, đô thị này có dân số 2.714 người và diện tích là 114.8 km².
Chiesa in Valmalenco giáp các đô thị: Buglio in Monte, Caspoggio, Lanzada, Sils im Engadin/Segl (Thụy Sĩ), Stampa (Thụy Sĩ), Torre di Santa Maria, Val Masino.
Chlorocypha fabamacula

| Chlorocypha fabamacula> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Odonata
Họ (familia): Chlorocyphidae
Chi (genus): Chlorocypha
Loài (species): C. fabamacula
Danh pháp hai phần
Chlorocypha fabamacula Pinhey, 1961 
Chlorocypha fabamacula là loài chuồn chuồn trong họ Chlorocyphidae. Loài này được Pinhey mô tả khoa học đầu tiên năm 1961.
Chú thích

↑  “fabamacula”. World Odonata List. Bản gốc lưu trữ ngày 27 tháng 9 năm 2012. Truy cập ngày 17 tháng 6 năm 2013.
Selidosema agoraea

| Selidosema agoraea |
| --- | --- |

Phân loại khoa học
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Lepidoptera
Họ (familia): Geometridae
Phân họ (subfamilia): Ennominae
Chi (genus): Selidosema
Loài (species): S. agoraea
Danh pháp hai phần
Selidosema agoraea Meyrick, 1892 
Selidosema agoraea là một loài bướm đêm thuộc họ Geometridae. Nó được tìm thấy ở Úc.
Chú thích

↑  Australian Faunal Directory
Schultesia brachyptera

| Schultesia brachyptera> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
Bộ (ordo): Gentianales
Họ (familia): Gentianaceae
Chi (genus): Schultesia
Loài (species): S. brachyptera
Danh pháp hai phần
Schultesia brachyptera Cham., 1833 
Schultesia brachyptera là một loài thực vật có hoa trong họ Long đởm. Loài này được Cham. miêu tả khoa học đầu tiên năm 1833.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Schultesia brachyptera”. Truy cập ngày 25 tháng 6 năm 2013.
Chung kết Cúp FA 2024

Trận chung kết Cúp FA 2024 là trận đấu bóng đá cuối cùng của Cúp FA mùa giải 2023–24 và là trận chung kết thứ 143 của Cúp FA. Trận đấu này được tổ chức tại sân vận động Wembley ở Luân Đôn vào ngày 25 tháng 5 năm 2024, giữa đương kim vô địch Manchester City và đối thủ cùng thành phố Manchester United; đây là lần thứ hai diễn ra một trận derby Manchester tại chung kết Cúp FA. Trận đấu kết thúc với tỷ số 2–1 nghiêng về Manchester United, lặp lại tỷ số của trận chung kết mùa giải trước đó.
Với chiến thắng này, Manchester United đã giành chức vô địch Cúp FA lần thứ 13 trong lịch sử của họ, qua đó đủ điều kiện tham dự giải đấu UEFA Europa League mùa giải 2024–25. Đội cũng giành quyền tham dự trận Siêu cúp Anh 2024, nơi họ sẽ đối đầu với chính Manchester City với tư cách là nhà vô địch của giải đấu. Cùng với việc đội nữ của Manchester United cũng đã nâng cao chức vô địch trong trận chung kết Cúp FA dành cho nữ, Manchester United trở thành câu lạc bộ thứ năm - và là câu lạc bộ đầu tiên sau Manchester City năm 2019 - giành được Cúp FA của cả nam và nữ trong cùng một mùa giải.
Đường đến trận chung kết

Bài chi tiết: Cúp FA 2023–24
Đường đến trận chung kết > Manchester City

| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |

| Vòng | Đối thủ | Kết quả |
| 3 | Huddersfield Town (N) | 5–0 |
| 4 | Tottenham Hotspur (K) | 1–0 |
| 5 | Luton Town (K) | 6–2 |
| TK | Newcastle United (N) | 2–0 |
| BK | Chelsea (N) | 1–0 |
Từ khóa: (N) = Sân nhà; (K) = Sân khách; (TL) = Sân trung lập
Manchester City tham gia giải đấu từ vòng ba, với tư cách là một đội bóng ở Giải bóng đá Ngoại hạng Anh. Họ khởi đầu bằng chiến thắng 5–0 trên sân nhà trước Huddersfield Town tại sân vận động Etihad với hai bàn thắng của Phil Foden, một bàn của Julián Álvarez, một pha phản lưới nhà của Ben Jackson và Jérémy Doku. Sau đó, họ đánh bại Tottenham Hotspur trên sân khách ở vòng tư kết với chiến thắng 1–0, bàn thắng duy nhất cho Manchester City do Nathan Aké ghi bàn. Ở vòng năm, họ vượt qua Luton Town với tỷ số 6–2 trên sân Kenilworth Road, với năm bàn thắng của Erling Haaland và một bàn của Mateo Kovačić, còn hai bàn thắng cho Luton được ghi bởi Jordan Clark.
Trong trận đấu của mình tại tứ kết, Manchester City đã tiếp đón Newcastle United tại sân vận động Etihad, cuối cùng họ giành chiến thắng 2–0, qua đó giành vé vào bán kết với hai bàn thắng của Bernardo Silva. Trong trận bán kết, diễn ra tại sân vận động Wembley, Manchester City đã đánh bại Chelsea với tỷ số 1–0 để tiến đến vào trận chung kết Cúp FA lần thứ hai liên tiếp, với bàn thắng duy nhất của Silva cho Manchester City. Đây là lần thứ ba Manchester City tham dự trận chung kết Cúp FA trong hai mùa giải liên tiếp, hai lần trước đó diễn ra vào các năm 1933 và 1934 cũng như 1955 và 1956.
Đường đến trận chung kết > Manchester United

| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |

| Vòng | Đối thủ | Kết quả |
| 3 | Wigan Athletic (K) | 2–0 |
| 4 | Newport County (K) | 4–2 |
| 5 | Nottingham Forest (K) | 1–0 |
| TK | Liverpool (N) | 4–3 (s.h.p.) |
| BK | Coventry City (TL) | 3–3 (s.h.p.) (4–2 p) |
Từ khóa: (N) = Sân nhà; (K) = Sân khách; (TL) = Sân trung lập
Là đại diện tại Giải bóng đá Ngoại hạng Anh, Manchester United tham dự giải đấu từ vòng ba. Họ bắt đầu chiến dịch của mình bằng chiến thắng 2–0 trên sân khách trước Wigan Athletic với bàn thắng đến từ Diogo Dalot và một quả penalty của Bruno Fernandes. Sau đó, họ giành được chiến thắng 4–2 trên sân khách trước Newport County tại Rodney Parade với những bàn thắng đến từ Fernandes, Kobbie Mainoo, Antony và Rasmus Højlund, còn các bàn thắng của Newport được ghi bởi Bryn Morris và Will Evans. Ở vòng năm, Manchester United đến City Ground và đánh bại Nottingham Forest với tỷ số 1–0, với bàn thắng duy nhất cho Manchester United được ghi bởi Casemiro.
Trong trận tứ kết, Manchester United đã đánh bại kình địch Liverpool với tỷ số 4–3 sau hiệp phụ tại sân nhà Old Trafford. Các bàn thắng cho Manchester United được ghi bởi Scott McTominay, Antony, Marcus Rashford và Amad Diallo; còn Alexis Mac Allister, Mohamed Salah và Harvey Elliott là những cầu thủ ghi bàn cho Liverpool. Kết quả này đã chấm dứt hy vọng của Liverpool trong việc giành bốn chức vô địch trong mùa giải cuối cùng dưới sự dẫn dắt của huấn luyện viên Jürgen Klopp.
Trong trận bán kết được tổ chức tại sân vận động Wembley, Manchester United đã đánh bại Coventry City 4–2 trong loạt sút luân lưu sau khi hòa với tỷ số 3–3, để tạo nên trận chung kết derby Manchester trong mùa giải thứ hai liên tiếp. Dalot, Christian Eriksen, Fernandes và Højlund đều ghi bàn từ chấm 11m, chỉ có Casemiro không thể thành công cho Manchester United. Haji Wright, Victor Torp và Callum O'Hare là những cầu thủ lần lượt ghi bàn cho Coventry và Ben Sheaf sút hỏng. Đây là lần thứ sáu Manchester United tham dự hai trận chung kết Cúp FA liên tiếp.
Trận đấu > Chi tiết

15:00 BST
| Manchester City | 1–2 | Manchester United |
| --- | --- | --- |
|  Doku  87' | Chi tiết |  Garnacho  30'  Mainoo  39' |
Khán giả: 84.814
Trọng tài: Andrew Madley
| --- | --- |
             Manchester City :              Manchester United 
| --- | --- |
 Cầu thủ xuất sắc nhất trận đấu  Kobbie Mainoo (Manchester United)  Trợ lý trọng tài:  Harry Lennard (Sussex)  Nick Hopton (Derbyshire)  Trọng tài thứ tư:  Simon Hooper (Wiltshire)  Trợ lý trọng tài dự bị:  Tim Wood (Gloucestershire)  Trợ lý trọng tài video:  Michael Oliver (Durham)  Trợ lý tổ trợ lý trọng tài video:  Stuart Burt (Northamptonshire)  Hỗ trợ trợ lý trọng tài video:  Peter Bankes (Liverpool):  Luật trận đấu 90 phút  30 phút của hiệp phụ nếu cần thiết  Loạt sút luân lưu nếu vẫn có tỷ số hòa  Có tối đa 9 cầu thủ dự bị  Được phép thay tối đa 5 cầu thủ dự bị, và được phép thay thêm 1 cầu thủ dự bị nữa trong hiệp phụ
Schultesia irwiniana

| Schultesia irwiniana> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
Bộ (ordo): Gentianales
Họ (familia): Gentianaceae
Chi (genus): Schultesia
Loài (species): S. irwiniana
Danh pháp hai phần
Schultesia irwiniana E.F.Guim. & Fontella, 2002 
Schultesia irwiniana là một loài thực vật có hoa trong họ Long đởm. Loài này được E.F.Guim. & Fontella mô tả khoa học đầu tiên năm 2002.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Schultesia irwiniana”. Truy cập ngày 25 tháng 6 năm 2013.
Shorea pallescens

| Shorea pallescens> Tình trạng bảo tồn |
| --- | --- |
 Cực kỳ nguy cấp  (IUCN 2.3)
Phân loại khoa học
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
(không phân hạng): Rosids
Bộ (ordo): Malvales
Họ (familia): Dipterocarpaceae
Chi (genus): Shorea
Loài (species): S. pallescens
Danh pháp hai phần
Shorea pallescens P.S. Ashton 
Shorea pallescens là một loài thực vật thuộc họ Dipterocarpaceae. Đây là loài đặc hữu của Sri Lanka.
Shorea obovoidea

| Shorea obovoidea> Tình trạng bảo tồn |
| --- | --- |
 Cực kỳ nguy cấp  (IUCN 2.3)
Phân loại khoa học
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
(không phân hạng): Rosids
Bộ (ordo): Malvales
Họ (familia): Dipterocarpaceae
Chi (genus): Shorea
Loài (species): S. obovoidea
Danh pháp hai phần
Shorea obovoidea van Slooten 
Shorea obovoidea là một loài thực vật thuộc họ Dipterocarpaceae. Đây là loài đặc hữu của Malaysia.
Chroniochilus thrixspermoides

| Chroniochilus thrixspermoides> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Monocots
Bộ (ordo): Asparagales
Họ (familia): Orchidaceae
Chi (genus): Chroniochilus
Loài (species): C. thrixspermoides
Danh pháp hai phần
Chroniochilus thrixspermoides (Schltr.) Garay 
Chroniochilus thrixspermoides là một loài thực vật có hoa trong họ Lan. Loài này được (Schltr.) Garay mô tả khoa học đầu tiên năm 1972.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Chroniochilus thrixspermoides”. Truy cập ngày 7 tháng 6 năm 2013.
Sofia Vasilyevna Kovalevskaya

| Sofia Vasilyevna Kovalevskaya |
| --- | --- |
Sofia Kovalevskaya vào năm 1880
Sinh: (1850-01-15)15 tháng 1 năm 1850 Moskva, Đế quốc Nga
Mất: (1891-02-10)10 tháng 2 năm 1891 Stockholm, Thụy Điển
Trường lớp: Đại học Göttingen (PhD; 1874)
Nổi tiếng vì: Định lý Cauchy-Kovalevski
Sự nghiệp khoa học
Ngành: Toán học
Nơi công tác: Đại học Stockholm   Viện hàn lâm Khoa học Nga
Người hướng dẫn luận án tiến sĩ: Karl Weierstrass
 
Sofia Vasilyevna Kovalevskaya (tiếng Nga: Со́фья Васи́льевна Ковале́вская) (15 tháng 1 [lịch cũ 3 tháng 1] năm 1850 – 10 tháng 2 [lịch cũ 29 tháng 1] năm 1891). Tên phiên âm là Cô-va-lép-xkai-a. Bà là nhà toán học lớn của Nga, với nhiều đóng góp quan trọng cho các ngành thống kê, phương trình vi phân và cơ học, và là người phụ nữ đầu tiên được trao học hàm giáo sư toàn diện ở Bắc Âu.
Có một số cách chuyển tự tên của bà. Bà thường hay sử dụng tên Sophie Kowalevski (hoặc thỉnh thoảng Kowalevsky), khi xuất bản khoa học. Sau khi chuyển sang sống tại Thụy Điển, bà gọi mình là Sonya.
Thơ ấu

Sofia Kovalevskaya (nhũ danh Korvin-Krukovskaya), sinh tại Moskva, là con thứ hai trong gia đình có ba người con. Cha của bà, Vasily Vasilyevich Korvin-Krukovsky, là Trung tướng Pháo binh phục vụ trong Quân đội Đế quốc Nga. Mẹ của bà, Yelizaveta Fedorovna Schubert, là một phụ nữ có học thức thuộc gốc Đức còn bà của Sofia là người Rumani. Họ là những người thắp lên niềm say mê toán học cho bà và mướn cho bà một gia sư, (A. N. Strannoliubskii, một nhân vật nổi tiếng về ủng hộ quyền học cao của phụ nữ) để dạy cho bà môn số học. Cũng trong thời gian đó, một đứa con trai của một tu sĩ trong vùng đã giới thiệu thuyết hư vô cho bà.
Tuy tài năng toán học của bà thể hiện khá rõ, bà không thể hoàn tất việc học hành tại Nga. Vào thời đó, phụ nữ không được phép đi học đại học. Để được đi học ở nước ngoài, bà cần thư viết tay của cha (hoặc chồng). Vì vậy, bà đã dựng nên một cuộc "kết hôn giả" với Vladimir Kovalevsky, người đang là sinh viên ngành cổ sinh vật học, sau này nổi tiếng khi cộng tác với Charles Darwin. Họ rời khỏi nước Nga vào năm 1867.
Thời sinh viên

Năm 1869, Kovalevskaya nhập học trường Đại học Heidelberg, Đức, nơi cho phép bà được dự thính các lớp miễn là được sự cho phép của giáo sư dạy lớp đó.
Một thời gian ngắn sau đó, bà đến Luân Đôn cùng với Vladimir, do Vladimir có công việc hợp tác cùng Thomas Henry Huxley và Charles Darwin, còn bà thì được mời tham gia vào những cuộc mạn đàm ngày Chủ nhật của George Eliot. Tại đó, vào tuổi 19, bà gặp Herbert Spencer và được Eliot dẫn dắt vào một cuộc tranh luận về "khả năng tư duy trừu tượng của phụ nữ".
Sau hai năm học toán tại Heidelberg cùng với các thầy giáo như Helmholtz, Gustav Robert Kirchhoff và Robert Bunsen, bà chuyển đến Berlin, và đi học riêng với Karl Weierstrass, vì trường đại học ở đây không cho phép bà đi học cả dự thính.
Vào năm 1874 bà trình ba bài báo—về phương trình vi phân bán phần, về sự chuyển động của vành sao thổ và tích phân ê-líp—cho Đại học Göttingen xem như là luận văn tiến sĩ của mình. Với sự ủng hộ của Weierstrass, bà tốt nghiệp tiến sĩ toán học với loại xuất sắc, bỏ qua các môn học và những kỳ thi bắt buộc.
Từ đó bà trở thành người nữ đầu tiên ở châu Âu có được học vị này. Bài báo của bà về phương trình vi phân bán phần có mô tả một định lý mà ngày nay được biết đến với tên Định lý Cauchy-Kovalevski, nêu ra những điều kiện đẻ xác định sự tồn tại lời giải cho một nhóm phương trình đó.
Năm cuối đời ở Đức và Thụy Điển

Gia đình Kovalevsky trở lại Nga, nhưng không được công nhận chức danh giáo sư vì chính kiến có phần cấp tiến của họ. Thất vọng, họ quay trở lại Đức. Vladimir, người thường xuyên bị chứng thay đổi cảm xúc, dần trở nên không ổn định nên họ sống cách ly trong phần lớn thời gian. Sau đó, vì một lý do nào đó, họ quyết định sống vài năm với nhau như vợ chồng thật sự. Trong thời gian này họ có được một đứa con gái Sofia (còn gọi là "Fufa"). Sau một năm dành thời gian để nuôi nấng con, Kovalevskaya gửi Fufa cho chị gái chăm sóc để tiếp tục nghiên cứu toán học và rời bỏ Vladimir. Vào năm 1883, với chứng thay đổi cảm xúc ngày càng tệ và có nguy cơ bị kiện vì lừa đảo chứng khoán, Vladimir đã tự tử .
Vào năm đó, với sự trợ giúp của nhà toán học Gösta Mittag-Leffler, trước đây cùng là sinh viên của Weierstrass, Kovalevskaya được trao học hàm privat-docent (một dạng phó giáo sư không ăn lương) tại Đại học Stockholm ở Thụy Điển.
Một năm sau đó (1884) bà được chỉ định vào vị trí "Professor Extraordinarius" (giáo sư không có ghế) và trở thành biên tập viên của Acta Mathematica. Vào năm 1888 bà giành giải Prix Bordin của Viện hàn lâm Khoa học Pháp, vì công trình "Mémoire sur un cas particulier du problème de le rotation d'un corps pesant autour d'un point fixe, où l'intégration s'effectue à l'aide des fonctions ultraelliptiques du temps" của bà. Bài báo này có một phát hiện nổi tiếng ngày nay được biết đến với tên "Đỉnh Kovalevskaya".
Vào năm 1889 bà được chỉ định làm "Professor Ordinarius" (giáo sư có ghế) tại Đại học Stockholm, trở thành người phụ nữ đầu tiên nắm giữ vị trí này tại một trường đại học ở Bắc Âu. Sau khi được tích cực vận động (và có sự thay đổi về điều lệ của Viện hàn lâm) bà được trao ghế Chủ tịch trong Viện hàn lâm Khoa học Nga, nhưng chưa bao giờ được chấp nhận hàm giáo sư tại Nga.
Kovalevskaya cũng viết một vài công trình không liên quan đến toán học, như cuốn hồi ký, Thời thơ ấu ở Nga, kịch (cộng tác với Nữ bá tước Anne Charlotte Edgren-Leffler) và một tiểu thuyết dạng hồi ký, Cô gái theo thuyết hư vô (1890).
Bà chết vì bệnh cúm vào năm 1891 vào tuổi 41, khi vừa mới trở về từ chuyến đi đến Genoa. Bà được chôn cất tại Solna, Thụy Điển, tại Norra begravningsplatsen