Đạo (triết học)
Mô tả và khái niệm > Đạo

Đạo là một từ mang nhiều tầng ý nghĩa trong cả ngôn ngữ cổ đại và hiện đại Trung Hoa. Bên cạnh nghĩa thường nhật như "đường", "lối", "nguyên lý", hay "kênh dẫn", Đạo đã trở thành một biểu tượng ẩn dụ, một khái niệm triết học và tôn giáo đa chiều. Trong hầu hết các truyền thống tư tưởng, Đạo được hiểu như "con đường" đúng đắn của sự tồn tại, hay là hành trình hướng đến trạng thái viên mãn tinh thần, giác ngộ, hoặc sự hợp nhất với bản thể chân nguyên.
Nhiều học giả phân biệt giữa cách dùng Đạo trong luân lý, đạo đức – nổi bật trong Nho giáo và Đạo giáo tôn giáo – với cách hiểu mang tính siêu hình của Đạo trong Đạo giáo triết học và các trường phái Phật giáo Đại thừa. Tuy nhiên, có những quan điểm cho rằng các cách hiểu này không đối lập mà bổ sung cho nhau, là những cách tiếp cận song hành nhằm diễn giải nguyên lý của Đạo. Ban đầu, "Đạo" được hiểu như một khái niệm thực hành, không phải lý thuyết – là một thuật ngữ dùng để chỉ điều không thể diễn đạt bằng ngôn từ. Các tác phẩm cổ như Đạo đức kinh và Kinh Dịch đều nỗ lực phân biệt giữa "Đạo hữu danh" (tức khái niệm của Đạo) và "Đạo vô danh" (tức bản thể của Đạo), vốn nằm ngoài mọi mô tả của lời nói hay suy tưởng. Học giả Lưu Đại cho rằng, Đạo nên được hiểu như một khái niệm trải nghiệm và không ngừng phát triển, nơi cách nhìn nhận về Đạo không chỉ khác biệt theo văn hóa hay tôn giáo, mà còn phản ánh bản chất riêng của từng cá nhân tu hành.
Đạo có thể được xem như "dòng chảy của vũ trụ", hay bản chất và quy luật nền tảng đứng sau thế giới tự nhiên, duy trì sự cân bằng và trật tự của vạn vật. Đạo hòa quyện chặt chẽ với Khí (triết học)|Khínguồn năng lượng thiết yếu của sự sống và sự vận động. Đạo là nguyên lý phi nhị nguyên, một tổng thể vĩ đại từ đó muôn vật sinh ra. Học giả Catherine Keller so sánh Đạo với thần học phủ định của phương Tây, nhưng khác biệt ở chỗ, Đạo không phải đối tượng thờ phụng trực tiếp, mà giống như nghiệp (karma), pháp (dharma), hay Ṛta trong triết học Ấn Độ – những quy luật vận hành tự nhiên hơn là một thực thể thần thánh. Đạo thường được thể hiện qua mối tương quan giữa vô (trống không, không cực) và sự cân bằng động giữa các mặt đối lập, từ đó sinh ra nguyên tắc trọng tâm của Đạo: vô vi – hành động thuận theo tự nhiên, không cưỡng cầu.
Đạo thường được diễn tả thông qua các yếu tố của tự nhiên, đặc biệt là tương đồng với nước. Giống như nước, Đạo không phân biệt, tự làm mới không ngừng, mềm mại, tĩnh lặng nhưng đầy uy lực và luôn hào phóng một cách vô tư. Hình tượng này đã được họa sĩ đời Tống, Trần Dung, khắc họa qua bức tranh Cửu Long đồ quyển. Triết lý Đạo giáo đặt trọng tâm vào tính chu kỳ và sự tuần hoàn liên tục của tự nhiên, tương phản với lối hành xử tuyến tính, theo đuổi mục tiêu của con người. Đạo được xem là "nguồn cội của vạn vật, nơi sự sống và cái chết không khác biệt". Dẫu vậy, Đạo luôn mang những phẩm chất huyền nhiệm, vượt ngoài khả năng diễn đạt bằng ngôn từ. Đạo không thể định nghĩa, nhưng có thể nhận biết và cảm nghiệm. Nguyên lý của Đạo – vốn ẩn tàng trong tự nhiên – có thể được lĩnh hội và sống thuận theo. Triết học Đông Á thường nhấn mạnh giá trị của việc hòa mình vào dòng chảy của Đạo và cảnh báo về những hậu quả khi đi ngược lại quy luật tự nhiên ấy.