Chủ nghĩa nhân bản Marxist
Các dòng tư tưởng

Sau khi Chiến tranh thế giới thứ hai và cuộc chiếm đóng Pháp của Đức khép lại, tạp chí cánh tả độc lập Les Temps modernes được thành lập vào năm 1946. Ban biên tập khi đầu của tờ báo này bao gồm hai nhà triết học hiện sinh nổi tiếng là Jean-Paul Sartre và Maurice Merleau-Ponty. Tuy bày tỏ sự ủng hộ đối với cương lĩnh chính trị cũng như chiến lược của Đảng Cộng sản Pháp và Liên Xô lúc bấy giờ, hai ông đồng thời cũng nỗ lực xây dựng một chủ nghĩa Marx mới mang màu sắc hiện tượng học và hiện sinh, chống lại chủ nghĩa Stalin. Theo quan điểm của họ, sự thất bại của các Đảng Cộng sản ở phương Tây trong việc lãnh đạo cách mạng và sự nảy sinh cơ cấu nhà nước chuyên chế ở Liên Xô đều liên quan đến khía cạnh "chủ nghĩa tự nhiên" và "chủ nghĩa khoa học" của học thuyết Marxist chính thống. chủ nghĩa Marx chính thống không phải là lý thuyết về sự tự giải phóng mang tính cách mạng, mà là một ngành khoa học tự xưng áp đặt lên lịch sử một chiều hướng diễn tiến nhất định nhân danh "những quy luật sắt" không thể bác bỏ. Trái lại, Sartre và Merleau-Ponty đã tạo nên một quan điểm duy chủ quan về lịch sử, nhấn mạnh rằng kinh nghiệm sống của tác nhân lịch sử chính là nguồn gốc của tri nhận.
Năm 1939, Henri Lefebvre, khi đó là đảng viên của Đảng Cộng sản Pháp, ra mắt tác phẩm Chủ nghĩa duy vật biện chứng. Cuốn sách này, được viết vào năm 1934–5, đã tái định hình công trình của Marx dưới ánh sáng của các Bản thảo năm 1844. Lefebvre phản bác rằng biện chứng đối với Marx không phải là "biện chứng của tự nhiên" (theo lời Friedrich Engels) mà thay vào đó là dựa trên các khái niệm về sự tha hóa và thực tiễn. Sau khi Liên Xô dập tắt biến loạn ở Hungary vào năm 1956, Lefebvre - cùng với Kostas Axelos, Jean Duvignaud, Pierre Fougeyrollas và Edgar Morin - thành lập tạp chí Arguments, ấn phẩm mà về sau trở thành tâm điểm của sự phê bình nhân bản Marxist đối với chủ nghĩa Stalin. Lefebvre không chỉ rút ra lý thuyết tha hóa của ông từ Bản thảo mà còn từ Sartre, nhằm trình bày một phê bình bao gồm các phong cách tiêu dùng, văn hóa, hệ thống ý nghĩa và ngôn ngữ của chủ nghĩa tư bản.
Henri Lefebvre
Leszek Kołakowski
Bắt đầu từ cuối những năm 1950, Roger Garaudy, phát ngôn viên triết học thâm niên của Đảng Cộng sản Pháp, đã đưa ra lối giải thích nhân bản về Marx xuất phát từ những tác phẩm đầu tay của ông, đóng vai trò làm mối giữa những người Cộng sản và giới triết học hiện sinh, giới hiện tượng học cùng các Kitô hữu.
Giai đoạn sau cái chết của Joseph Stalin vào năm 1953 chứng kiến ​​một số phong trào đòi tự do ở Đông Âu. Sau bài phát biểu bí mật tố cáo chủ nghĩa Stalin của Nikita Khrushchev, Bản thảo năm 1844 của Marx đã được vận dụng làm nền tảng cho một "Chủ nghĩa nhân bản xã hội" mới ở các nước như Hungary, Ba Lan và Tiệp Khắc. Hội Petofi, bao gồm một số học trò của György Lukács, trở thành tâm điểm của cái gọi là "chủ nghĩa xét lại" ở Hungary. Năm 1959, nhà văn Ba Lan Leszek Kołakowski xuất bản bài báo "Karl Marx và định nghĩa cổ điển về chân lý", phân định rõ rành ranh giới giữa lý thuyết tri thức trong các tác phẩm của Marx thời trẻ và các lý thuyết của Engels và Lenin về sau. Luận đề này được tiếp thu bởi bởi Adam Schaff, một thành viên của Ủy ban Trung ương Đảng Công nhân Thống nhất Ba Lan, và được ông mở rộng nghiên cứu về sự tồn tại dai dẳng của sự tha hóa trong các xã hội theo hệ tư tưởng xã hội chủ nghĩa. Nhà triết học Tiệp Khắc Karel Kosik cũng đưa ra phê phán về chủ nghĩa giáo điều cộng sản trong cuốn Phép biện chứng cụ thể, điều mà rốt cuộc khiến ông bị cầm tù.
György Lukács
Jean-Paul Sartre
E. P. Thompson