Lịch sử Campuchia (1431–1863)
Chú thích

↑  "Murder and Mayhem in Seventeenth Century Cambodia - The so-called middle period of Cambodian history, stretching from... - Reviews in History Lưu trữ 2015-06-15 tại Wayback Machine". School of Advanced Study at the University of London. 28 February 2009. Retrieved 14 June 2015.
↑  Eng, Kok-Thay (2013). From the Khmer Rouge to Hambali. Rutgers, The State University of New Jersey
↑  Đại Nam thực lục, Tiền biên, quyển IV. Bản do Đào Duy Anh dịch.
1 2  Quốc sử quán triều Nguyễn, Đại Nam liệt truyện. Nhà Xuất Bản Thuận Hóa. Tập 02.
↑  Theo Việt Nam sử lược và Việt sử tân biên (quyển 3), thì Nặc Ông Chân chỉ bị giam một ít lâu rồi được tha sau khi chịu nạp cống, và hứa sẽ bênh vực người Việt đang làm ăn sinh sống trên đất Chân Lạp. Tuy nhiên, các nguồn ghi năm ông mất khác nhau: "Việt sử tân biên" (quyển 3) ghi Nặc Ông Chân mất năm 1674. TS. Trần Thuận ghi ông mất năm 1659, nhưng không nói rõ ở đâu, có nguồn ghi ông mất trong nhà lao Quảng Bình.
↑  Mak Phoeun & Po Dharma, "Première intervention", p. 312; Mak Phoeun, "La communauté

cam au Cambodge du XV au XIX siècle" in Actes du Séminaire sur le Campa organisé à

l’Université de Copenhague, le 23 mai 1987 (Paris: Centre d’histoire et civilisations de la péninsule

indochinoise, 1988), p. 88-90; id., Chroniques royales du Cambodge (de 1594 à 1677) (Paris: pefeo,

1981), p. 207f., 378f. (henceforth crc).
↑  Philipp Bruckmayr (2019).
↑  Tên gọi theo Đại Nam thực lục, Tiền biên, quyển V. Bản do Đào Duy Anh dịch.
↑  Nhóm người Chăm này có lẽ là tổ tiên của nhóm người Chăm Jahed (Chăm cũ) sau này. Claudia Seise (2009)
↑  Collins 2009: 27-28
↑  Đại Nam thực lục, Tiền biên, Quyển VII.
↑  Có thể lúc này Ang Em đang là con tin của Ang Thu.
1 2 3 4 5 6 7  Ben Kiernan (2017), Việt Nam: A History from Earliest Times to the Present. Oxford University Press, 2017
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19  Thiphākō̜nwongmahākōsāthibō̜dī, ., Flood, E. T., Flood, C. K., & Yunesuko Higashi Ajia Bunka Kenkyū Sentā (Tokyo, Japan). (1978). The dynastic chronicles, Bangkok era, the first reign. Tokyo: Centre for East Asian Cultural Studies.
↑  Là vị vua Xiêm gốc Hoa, có tên gọi Hán Việt là Trịnh Quốc Anh. Trong Gia Định thành thông chí, quyển 3: Cương vực chí có chép tên là Phi nhã Tân
↑  Chưa rõ nơi nào. Chữ Angkor thường được phiên âm thành Lò Gò (như Angkor Borei), Vật có thể là Wat. Nên đây cũng có khả năng là Angkor Wat?
1 2  Đại Nam thực lục tiền biên. Page 168.
↑  Viện Sử học, Đại Nam liệt truyện, tập 2, trang 582.
1 2 3  Chiêu Chùy là phiên âm của từ Chauvea - Tể tướng
↑  Có sách chép là Piamsaen nhưng chưa truy. Khả năng đây là Kampong Svay, tức Bông Xui, Phong Xuy, Phong Xoài (楓吹) trong sử nhà Nguyễn.
↑  Talaha là tên một chức danh tương đương với Tể tướng.
↑  http://www.royalark.net/Cambodia/camboa6.htm
↑  Khả năng đây là Kampong Svay, tức Bông Xui, Phong Xuy, Phong Xoài (楓吹) trong sử nhà Nguyễn.
↑  Người này khác với Nguyễn Văn Thụy (Thoại Ngọc Hầu).
↑  Còn gọi là Nặc Ông Vinh trong Việt Nam sử lược, Đại Nam thực lục,...
↑  Người tên Bèn có chức là Oknya Yomreach (ឧកញ៉ា​យោមរាជ, hoặc Phraya Yommarat พระยายมราช) - tương đương Bộ trưởng Tư pháp
↑  Người tên Suos (សួស) có chức Oknya Kalahom (ឧកញ៉ា​ក្រឡាហោម) - Bộ trưởng Hải quân
↑  Phiên âm của Toun Set - một danh xưng chỉ thủ lĩnh, thầy dạy giáo lý người Chăm Malay.
1 2  William Collins, "Cham Muslims," Ethnic Groups of Cambodia.
↑  Đại Nam thực lục.
1 2  Kenneth T. So. "Preah Khan Reach and The Genealogy of Khmer Kings"(PDF). Cambosastra. Retrieved March 2, 2017.
↑  Khin Sok, Le Cambodge entre le Siam et le Viêtnam (de 1775 à 1860) (Paris: pefeo, 1991), p. 42f., 50; gdtc, p. 120.
↑  Kiernan, Ben. 2008. The Pol Pot Regime: Race, Power, and Genocide in Cambodia under the Khmer Rouge, 1975-79 (third edition), New Haven and London: Yale University Press. Trang 254.
↑  Collins 2009: 29
↑  Em cùng mẹ cùng cha với Ang Chan.
↑  Nặc Ông Lem hoặc Nặc Ông Em (Ang Im)
↑  Nặc Ong Đuông. Ang Duong và Ang Em là anh em cùng cha cùng mẹ.
↑  Xa Lãng - Mueang Thalang, một địa phương trên đất Xiêm
↑  tên cũ của thành vua Xiêm là Mang Cóc, Vọng Các là tên do nước ta gọi
↑  Kralahom Moeung - Thượng thư bộ Hải quân Moeung
↑  Oknha Chakrei Pen - Thượng thư Bộ binh Pen. Phiên âm là (屋牙伽知): Ốc nha Ca tri hoặc Ốc nha Trà tri
↑  một chức quan to của Cao Miên, tương đương như Nhiếp chính vương
↑  Tổng trấn thành Gia Định Nguyễn Văn Nhân, hay đọc theo trong Nam là Nguyễn Văn Nhơn.
↑  chính sách "nhu viễn" (phủ dụ, mềm dẻo với người phương xa)
↑  CAMBODIA IN THE MID-NINETEENTH CENTURY: A QUEST FOR SURVIVAL, 1840-1863 - trang 40
↑  Theo Đại Nam thực lục. Bản dịch của Trung tâm khoa học xã hội và nhân văn quốc gia, Viện sử học Quốc sử quán triều Nguyễn, Tổ Phiên dịch Viện Sử học phiên dịch. Nhà xuất bản Giáo Dục xuất bản năm 2007. Thuyết này có vẻ hợp lý hơn thuyết sau.
↑  Theo Collins, William. 2009. "Cham Muslims," Ethnic Groups of Cambodia, Phnom Penh: Center for Advanced Studies, 2009. Đại Nam thực lục không thấy chép nhưng Đại Nam liệt truyện (tập 02, NXB Thuận Hóa) có ghi: "Năm Bính Thìn, man trưởng ở Dã Giang (thuộc tỉnh Bình Thuận) là Tăng Mã làm phản, quan quân đón đánh ở Phố Trâm phá tan được, Tăng Mã trốn chạy... Tù trưởng người Man là Đồng Phù quân bị tan vỡ bỏ chạy. Từ đó các man ở Thuận Thành không dám lại làm phản nữa." Xem thêm Po Saong Nyung Ceng.
↑  Vương Quốc Champa: Lịch sử 33 Năm Cuối Cùng, 1802-1835, Po Dharma, Paris 1987.
↑  Trà tri Long, Chakrei Long - Bộ trưởng Chiến tranh. Sau này còn được gọi là Chưởng Cơ Trà Long, Chiêu Chuỳ Long, Chauvea (Tể tướng) Long.
↑  Còn được gọi là Vệ úy La Kiên
1 2  Đại Nam thực lục. Bản dịch của Trung tâm khoa học xã hội và nhân văn quốc gia, Viện sử học Quốc sử quán triều Nguyễn, Tổ Phiên dịch Viện Sử học phiên dịch. Nhà xuất bản Giáo Dục xuất bản năm 2007. Tập 05.
↑  Ngọc Biện là cháu ngoại của Chiêu Chuỳ Biện, một đồng mình lớn của Xiêm. Mẹ Ngọc Biện là Neang Tep sống bên phần đất do Xiêm chiếm đóng.
↑  Quốc sử quán triều Nguyễn, Đại Nam thực lục, Chính biên, Đệ tam kỷ, quyển 06: "Xưởng lại tâu : “án của Ngọc Biện khi trước, do Dương Quan Thảo thêu dệt ra, Dương Văn Phong khép buộc vào, Trương Minh Giảng không chịu xét đến căn nguyên, nhất vị y theo, để cho được Ngọc Biện phải chịu oan, bọn thổ dân tức giận, việc biến loạn ở Trấn Tây ngày nay chính là do án ấy khêu gợi ra vậy”.
Vua đem việc ấy hỏi Doãn Uẩn, Uẩn thưa rằng : “Thần không dự biết án ấy, chỉ nghe thấy Lê Văn Đức có nói : Ngọc Biện chịu ơn triều đình rất hậu, có gì lại mưu trốn đi, tình cũng đáng ngờ. Vua phán : “Trong việc ấy tất có duyên cớ, nếu không thì Phan Văn Xưởng đâu dám khiếu oan cho con ma người Man, hãy tạm để việc ấy đấy”."
↑  Quốc sử quán triều Nguyễn, Đại Nam thực lục (tập 06). Bản dịch của Trung tâm khoa học xã hội và nhân văn quốc gia, Viện sử học Quốc sử quán triều Nguyễn, Tổ Phiên dịch Viện Sử học phiên dịch. Nhà xuất bản Giáo Dục xuất bản năm 2007.
↑  Quốc sử quán triều Nguyễn, Đại Nam thực lục (tập 05). Bản dịch của Trung tâm khoa học xã hội và nhân văn quốc gia, Viện sử học Quốc sử quán triều Nguyễn, Tổ Phiên dịch Viện Sử học phiên dịch. Nhà xuất bản Giáo Dục xuất bản năm 2007.
↑  Đệ nhị kỷ - quyển CCXX - 220, Thực lục về Thánh tổ nhân hoàng đế, Canh Tý, Minh Mệnh năm thứ 21 [1840], mùa đông tháng 12:

Quyền lĩnh Tuần phủ Hà Tiên là Lê Quang Huyên tâu nói : người do thám có nhặt được tờ thư của người Man xét thấy lời nói có ý trách oán Trấn Tây Tướng quân [Trương Minh Giảng] và phái viên đo ruộng về tình tệ mua vàng, lời lẽ trong thư phần nhiều không nhã, đã dịch ra chữ Hán, đệ nộp lên bộ.
Lại phủ hạt Quảng Biên, lúa ruộng đương chín, bọn thổ phỉ còn ra vào lan tràn quấy nhiễu. Còn như vùng Khai Biên thăm dò không có bọn giặc tụ họp, hiện đã phái thêm binh dũng, hiệp cùng với án phủ là Lê Quang Huyên, Phòng thủ uý là Phạm Văn Sỹ và đạo binh phái đi lùng bắt trước còn lưu lại, lần lượt tiến đến Khai Biên, chia đóng đồn, chỗ yếu hại, để chặn dứt sự ngấp nghé của nước ngoài.
Vua dụ viện Cơ mật rằng : “Cứ tỉnh Hà Tiên phát đệ tờ thư của người Man, tựu trung trong thư bảo là : “Tướng quân muốn lấy quận chúa làm vợ, bọn họ không bằng lòng ; lại dùng Dương Quan Thảo làm người trông nom nghe ngóng, đối với họ không từng thân tín, họ cũng phải một mực kính thuận, phàm các công việc sai khiến, đều phải nghe theo. Vì triều đình xa cách, họ bị Tướng quân ức chế đã lâu v.v...”. Thế thì ngày thường bọn họ oán Tướng quân, cũng đã quá lắm. Còn việc mua vàng thì Lê Quang Huyên ở An Giang thuộc hạt khác, không có sự gì kiêng nể. Chuẩn cho lập tức tra rõ, xem người nào có cái tình tệ ấy, thì nghiêm ngặt tham hặc để trị tội, làm răn cho người khác. Xét ra, bọn thổ phỉ tính vốn ngu tối, chắc không thể lấy lời nói phải mà chiêu dụ vỗ về được, tất phải một phen càn quét lớn, mới biết sợ hãi. Còn như con đường Khai Biên, cứ như tình hình tâu báo, thì từ trước tới nay, cũng không có việc gì. Nếu vội đến chia đồn để giữ, thì việc gọi binh, vận lương, đường sá xa xôi, chưa khỏi có phần khó nhọc. Sao bằng trước hết hãy ở địa hạt Quảng Biên đốc suất, kích lệ các quân sĩ, cho sớm dẹp yên, rồi sau chuyển tới địa đầu, chiêu tập nhân dân ở đấy, tuỳ chỗ đặt phòng bị, để bền vững chốn biên cương, là ổn thoả được việc lớn. Lập tức truyền dụ để thi hành”.
↑  là em trai sống ở Xiêm của vua Nặc Chân, và là chú ruột nữ vương Ang Mey
1 2 3  David Chandler - A History Of Cambodia, 4th Edition Westview Press (2009). Trang 162
↑  Cả hai phe Việt - Xiêm Campuchia đều cho mình thắng thế.
1 2 3 4  Theam, Bun Srun (1981). Trang 165.
1 2  Theo Theam Bun Srun thì người này là Ang Phim, cháu họ Ang Duong, con trai của Ang Em (hoàng tử). Theo Adhémard Leclère trong sách Histoire du Cambodge thì người này là Sivotha.
↑  Ngọc Biện, Ngọc Vân,...
↑  Trà Tri Long, Nhâm Vu, La Kiên,...
↑  Chưa rõ ở đâu.
1 2  MOHAMAD ZAIN Musa, NIK HASSAN SHUHAIMI Nik Abdul Rahman, ZULISKANDAR Ramli, ADNAN Jusoh. CONSEQUENCES OF THE 1858 MALAY-CHAM REBELLION IN CAMBODIA. Malaysian Journal of History, Politics & Strategic Studies, Vol. 40 (2) (December 2013): 44-74 @ School of History, Politics & Strategy, UKM; ISSN 2180-0251 (electronic), 0126-5644 (paper)
↑  T. Mohan and Va Sonyka (2015), Imam San Followers: We Are Muslims. Khmer Times
↑  Agnès De Féo (2005), The syncretic world of the 'pure Cham'. The Phnom Penh Post
↑  Đại Nam thực lục. Bản dịch của Trung tâm khoa học xã hội và nhân văn quốc gia, Viện sử học Quốc sử quán triều Nguyễn, Tổ Phiên dịch Viện Sử học phiên dịch. Nhà xuất bản Giáo Dục xuất bản năm 2007. Tập 7.
1 2  Nguyễn Văn Huy. Tìm hiểu người Chăm Việt Nam.
Bản đồ hành chính trấn Tây Thành, phần đất Cao Miên thuộc quyền bảo hộ của Đại Nam.