stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Baku
Khí hậu

| Dữ liệu khí hậu của Baku> Tháng | Dữ liệu khí hậu của Baku> 1 | Dữ liệu khí hậu của Baku> 2 | Dữ liệu khí hậu của Baku> 3 | Dữ liệu khí hậu của Baku> 4 | Dữ liệu khí hậu của Baku> 5 | Dữ liệu khí hậu của Baku> 6 | Dữ liệu khí hậu của Baku> 7 | Dữ liệu khí hậu của Baku> 8 | Dữ liệu khí hậu của Baku> 9 | Dữ liệu khí hậu của Baku> 10 | Dữ liệu khí hậu của Baku> 11 | Dữ liệu khí hậu của Baku> 12 | Dữ liệu khí hậu của Baku> Năm |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Trung bình ngày tối đa °C (°F) | 6.6 (43.9) | 6.3 (43.3) | 9.8 (49.6) | 16.4 (61.5) | 22.1 (71.8) | 27.3 (81.1) | 30.6 (87.1) | 29.7 (85.5) | 25.6 (78.1) | 19.6 (67.3) | 13.5 (56.3) | 9.7 (49.5) | 18.1 (64.6) |
| Trung bình ngày °C (°F) | 4.4 (39.9) | 4.2 (39.6) | 7.0 (44.6) | 12.9 (55.2) | 18.5 (65.3) | 23.5 (74.3) | 26.4 (79.5) | 26.3 (79.3) | 22.5 (72.5) | 16.6 (61.9) | 11.2 (52.2) | 7.3 (45.1) | 15.1 (59.2) |
| Tối thiểu trung bình ngày °C (°F) | 2.1 (35.8) | 2.0 (35.6) | 4.2 (39.6) | 9.4 (48.9) | 14.9 (58.8) | 19.7 (67.5) | 22.2 (72.0) | 22.9 (73.2) | 19.4 (66.9) | 13.6 (56.5) | 8.8 (47.8) | 4.8 (40.6) | 12.0 (53.6) |
| Lượng Giáng thủy trung bình mm (inches) | 21 (0.8) | 20 (0.8) | 21 (0.8) | 18 (0.7) | 18 (0.7) | 8 (0.3) | 2 (0.1) | 6 (0.2) | 15 (0.6) | 25 (1.0) | 30 (1.2) | 26 (1.0) | 210 (8.3) |
| Số ngày giáng thủy trung bình (≥ 0.1 mm) | 6 | 6 | 5 | 4 | 3 | 2 | 1 | 2 | 2 | 6 | 6 | 6 | 49 |
| Số ngày tuyết rơi trung bình (≥ 1 cm) | 4 | 3 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 3 | 10 |
| Số giờ nắng trung bình tháng | 89.9 | 89.0 | 124.0 | 195.0 | 257.3 | 294.0 | 313.1 | 282.1 | 222.0 | 145.7 | 93.0 | 102.3 | 2.207,4 |
Nguồn: Tổ chức Khí tượng Thế giới (UN), Đài Thiên văn Hồng Kông với dữ liệu về số giờ nắng
An Khánh Tự

An Khánh Tự (chữ Hán: 安慶緒; 723 - 10 tháng 4, 759) là vị Hoàng đế thứ hai của chính quyền Đại Yên, thường được sử sách gọi là loạn An Sử, chống lại nhà Đường giữa thế kỷ 8 trong lịch sử Trung Quốc.
Khi Cha ông An Lộc Sơn xưng Yên Đế, tỏ ra tự mãn và làm bất bình An Khánh Tự, dẫn đến việc ông giết cha cướp ngôi vào năm 757, chỉ 1 năm sau khi An Lộc Sơn xưng Hoàng đế. An Khánh Tự được các sử gia đánh giá là người tối tăm nhu nhược, ăn nói bừa bãi, năng lực kém cỏi không thể ngồi vị trí người cai trị.
Theo cha chống Đường

An Khánh Tự là con thứ hai của An Lộc Sơn, giữ chức Tiết độ sứ Phạm Dương của nhà Đường. Mẹ ông là Khang phu nhân, vợ cả của An Lộc Sơn.
Năm 755, An Lộc Sơn khởi binh chống nhà Đường, phát binh tràn xuống Hà Bắc. An Khánh Tự thường theo bên cạnh cha. Khi quân Yên chiếm được Trần Lưu thì Đường Huyền Tông giết chết Khang phu nhân mẹ của Khánh Tự và anh Khánh Tự là An Khánh Tông còn ở Trường An.
Năm 756, An Lộc Sơn tự xưng là Yên Đế, đóng đô ở Lạc Dương, sai An Khánh Tự làm tiên phong cùng Thôi Càn Hựu mang quân đi đánh Đồng Quan - cửa ngõ kinh thành Trường An. Trong lúc các tướng nhà Đường là Quách Tử Nghi và Lý Quang Bật đang chiếm ưu thế ở chiến trường Hà Bắc, khiến quân Yên bị động, thì An Khánh Tự và Thôi Càn Hựu mắc kẹt trước ải Đồng Quan vì Kha Thư Hàn kiên cường phòng thủ. Nhưng Đường Huyền Tông nóng lòng muốn thắng bèn ép tướng Kha Thư Hàn ra quân. Kết quả quân Đường bị quân Yên đánh bại. Quân Yên ồ ạt tiến vào Trường An. Đường Huyền Tông bỏ chạy vào Thục.
Ngày 5 tháng 2 năm 756, An Lộc Sơn xưng Hoàng đế Đại Yên, An Khánh Tự được phong làm Tấn vương (晉王).
Giết cha cướp ngôi

An Lộc Sơn chiếm được hai kinh của nhà Đường tỏ ra mãn nguyện như mình đã chiếm được cả giang sơn nhà Đường. Nội bộ chính quyền Đại Yên xảy ra tranh giành quyền lợi. Lộc Sơn lại bị bệnh ở mắt, gần như bị mù. Do bị khối u đau nhức nên tâm tính hung dữ, An Lộc Sơn hay đánh phạt thuộc hạ. Các tướng thân cận như Nghiêm Trang, Lý Trư Nhi cũng bị đòn.
Ngoài ra, Lộc Sơn còn yêu quý con nhỏ là An Khánh Ân do vợ thứ Đoàn thị sinh ra nên có ý định bỏ An Khánh Tự. An Khánh Tự biết tin bất bình, bèn bàn với Nghiêm Trang và Lý Trư Nhi mưu giết cha giành ngôi. Đầu năm 757, An Khánh Tự sai Nghiêm Trang và Lý Trư Nhi cầm dao vào cung cấm, chém mạnh vào bụng Lộc Sơn. Lộc Sơn vươn tay vớ con dao để dưới gối nhưng không được, ruột đổ ra đầy giường mà chết.
An Khánh Tự và các tướng truyền tin An Lộc Sơn ốm chết và xưng làm Đại Yên hoàng đế.
Thua mất hai kinh

An Khánh Tự lên ngôi ở Lạc Dương, lấy hiệu là Tái Sơ. Đến tháng 10 năm 757, ông đổi niên hiệu là Thiên Thành. Tuy nhiên, An Khánh Tự không đủ năng lực kế tục cha. Ông thiếu năng lực điều hành công việc, thiếu uy tín với tướng sĩ dưới quyền và không đủ tài năng cầm quân chống nhà Đường. Ngoài mặt trận, quân Yên liên tiếp thất bại.
Nghe theo lời Nghiêm Trang, An Khánh Tự ở trong cung cấm, giao quyền điều hành cho Nghiêm Trang. Mãnh tướng Sử Tư Minh vốn là bạn thân của An Lộc Sơn tỏ ra coi thường An Khánh Tự, thường không nghe lệnh ông. Để lấy lòng Tư Minh, ông cho Tư Minh về Phạm Dương làm Tiết độ sứ, giao toàn quyền cai quản vùng căn bản của chính quyền Đại Yên.
Không lâu sau lực lượng nhà Đường được củng cố, bắt đầu phản công. Quách Tử Nghi mang đại quân tấn công Trường An. Tướng Yên là An Thủ Trung không chống cự nổi phải bỏ chạy. An Khánh Tự sai Nghiêm Trang mang quân từ Lạc Dương sang phía tây tiếp viện cho Trường An, gặp tàn quân Yên thua chạy về, tập hợp lại được 15 vạn người. Nhưng viện binh Yên lại bị liên quân Đường - Hồi Hột đánh tan. Quân Yên thua to, Nghiêm Trang và các tướng dẫn tàn quân chạy về phía đông. An Khánh Tự được tin cánh quân chủ lực đi cứu Trường An bị đánh bại rất sợ hãi, dẫn 300 kỵ binh và 1000 bộ binh bỏ Lạc Dương chạy về Nghiệp Thành. Ngày 18 tháng 10 năm 757, quân Đường tiến vào Lạc Dương.
Theo kế của Nghiêm Trang, An Khánh Tự gọi Sử Tư Minh về hội quân, với ý định cướp quân của Tư Minh. Tư Minh thấy An Khánh Tự có ý thôn tính mình, bị kẹp giữa quân Đường và quân Yên, bèn quyết định quy hàng nhà Đường để tránh việc bị cả quân Đường và quân Khánh Tự truy sát. Tư Minh mang 8 vạn quân dưới quyền cùng 13 quận Hà Bắc về hàng Đường Túc Tông.
Được cứu bị giết

Tháng 9 năm 758, 9 Tiết độ sứ nhà Đường dưới quyền hoạn quan Ngư Triều Ân được lệnh đi đánh An Khánh Tự ở Nghiệp Thành, trong đó có Quách Tử Nghi cùng Lý Quang Bật. Quân Đường có tổng cộng 60 vạn người.
Nghe tin Quách Tử Nghi bao vây tấn công Vệ châu, An Khánh Tự dẫn 7 vạn quân chia làm 3 ngả, tăng viện cho Vệ châu. Tử Nghi bố trí 3000 tay cung nấp sau lũy đất rồi dẫn quân ra khiêu chiến. An Khánh Tự thúc quân ra đánh. Tử Nghi giả thua chạy, quân Yên đuổi theo. Bất thần các tay nỏ vùng dậy bắn, giết hơn nửa quân Yên. Tử Nghi cũng quay trở lại đánh giết. An Khánh Tự thua lớn, bỏ chạy về Nghiệp Thành. Thấy quân Đường rầm rộ kéo đến, ông liệu thế không chống nổi, phải sai người cầu cứu Sử Tư Minh.
Tư Minh vốn đã hàng nhà Đường, nhưng bất mãn vì phát hiện Đường Túc Tông có ý trừ khử mình, bèn mang 10 vạn quân trở lại chống nhà Đường. An Khánh Tự trong tình cảnh tuyệt vọng, phải lấy điều kiện nhường ngôi vua Yên cho Tư Minh để được cứu mạng. Sử Tư Minh nhận lời, từ Phạm Dương đi cứu An Khánh Tự.
Tháng 2 năm 759, Tiết độ sứ 9 phương của nhà Đường dẫn quân đông đảo tới bao vây Nghiệp Thành. Sử Tư Minh dẫn quân đến Phẫu Dương đóng lại không tiến. Quân Đường dẫn nước sông Chương vào thành. Trong thành nước ngập rất nguy cấp, nhưng An Khánh Tự vẫn cố phòng thủ chờ viện binh của Sử Tư Minh. Hoạn quan Ngư Triều Ân không hiểu việc quân sự nên dùng dằng không ra lệnh đánh thành.
Sử Tư Minh bèn mang quân cướp lương khiến quân Đường dao động, rồi bất ngờ tập kích quân Đường. Quân Đường tan vỡ thua chạy.
Nghiệp Thành được giải vây. An Khánh Tự thế yếu suy kiệt, phải dâng biểu xưng thần với Sử Tư Minh, từ bỏ ngôi vua Yên. Sử Tư Minh lấy lời lẽ dụ ông, đề nghị đến doanh trại để kết làm hai nước anh em cùng chống nhà Đường. An Khánh Tự nghe theo, bèn đến doanh trại của Tư Minh. Tư Minh gặp An Khánh Tự bèn bắt giữ, kể tội giết cha, rồi giết chết ông.
Chú thích

↑  “兩千年中西曆轉換”. Bản gốc lưu trữ ngày 19 tháng 4 năm 2021. Truy cập ngày 2 tháng 3 năm 2011.
1 2  Triệu Kiếm Mẫn, sách đã dẫn, tr 307
↑  Triệu Kiếm Mẫn, sách đã dẫn, tr 306
↑  Trịnh Phúc Điền, Khả Vĩnh Quyết, Dương Hiệu Xuân, sách đã dẫn, tr 836
↑  An Dương, Hà Nam, Trung Quốc
↑  Lên ngôi năm 756 sau trận Đồng Quan. Huyền Tông được tôn là thượng hoàng.
↑  Huyện Cấp, Hà Nam, Trung Quốc
↑  Trịnh Phúc Điền, Khả Vĩnh Quyết, Dương Hiệu Xuân, sách đã dẫn, tr 837
↑  Triệu Kiếm Mẫn, sách đã dẫn, tr 308
| x t sCác vua chính quyền Đại Yên |
| --- | --- |
An Lộc Sơn  •  An Khánh Tự  •  Sử Tư Minh  • Sử Triều Nghĩa
Fargesia lincangensis

| Fargesia lincangensis> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Monocots
Bộ (ordo): Poales
Họ (familia): Poaceae
Chi (genus): Fargesia
Loài (species): F. lincangensis
Danh pháp hai phần
Fargesia lincangensis T.P.Yi 
Fargesia lincangensis là một loài thực vật có hoa trong họ Hòa thảo. Loài này được T.P.Yi mô tả khoa học đầu tiên năm 1988.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Fargesia lincangensis”. Truy cập ngày 6 tháng 6 năm 2013.
Rotterdam

| Rotterdam |
| --- | --- |
Cầu ở Rotterdam
  Hiệu kỳ Huy hiệu
Tên hiệu: Rotjeknor
Khẩu hiệu: Sterker door strijd (Stronger through Struggle)
 Vị trí của Rotterdam
Rotterdam
Tọa độ: 51°55′51″B 4°28′45″Đ﻿ / ﻿51,93083°B 4,47917°Đ﻿ / 51.93083; 4.47917 
Quốc gia: Hà Lan
Tỉnh: Nam Hà Lan
Đặt tên theo: đập
Chính quyền
 • Thị trưởng: Ahmed Aboutaleb (PvdA)
Diện tích
 • Tổng cộng: 319 km2 (123 mi2)
 • Đất liền: 206 km2 (80 mi2)
 • Mặt nước: 113 km2 (44 mi2)
Dân số (1 tháng 1 năm 2006)
 • Tổng cộng: 588.718
 • Mật độ: 2.851/km2 (7,380/mi2)
 • Randstad: 6.659.300
Múi giờ: UTC+1
 • Mùa hè (DST): CEST (UTC+2)
Mã điện thoại: 010
Thành phố kết nghĩa: Köln, Esch-sur-Alzette, Lille, Torino, Liège, Burgas, Constanța, Gdańsk, Thượng Hải, La Habana, Sankt-Peterburg, Baltimore, Las Palmas de Gran Canaria, Dresden, Istanbul, Surabaya, Szeged, Kuching, Liverpool, Bratislava, Oslo, Makhachkala, Buenos Aires, Jakarta, Antwerpen, Burgas (đô thị), New Orleans, Durban
Website: www.rotterdam.nl
Rotterdam (phiên âm tiếng Việt: Rốt-tơ-đam; tiếng Hà Lan: [ˌrɔtərˈdɑm] Tập tin:Nl-Rotterdam.ogg), thành phố ở Tây Nam Hà Lan, thành phố lớn nhất ở tỉnh Nam Hà Lan (Zuid-Holland), cảng lớn thứ hai thế giới, là một thành phố cảng gần Sông Maas, gần thành phố Den Haag. Được tuyên bố thành lập năm 1328, Rotterdam ngày nay là một trong những hải cảng lớn của thế giới. Rotterdam là trung tâm ngoại thương chính của Hà Lan cũng như quận Ruhr công nghiệp hoá cao độ của Đức, thành phố Rotterdam được trực tiếp nối với Sông Rhine có tầm quan trọng thương mại. Cảng Rotterdam lớn nhất châu Âu và lớn thứ nhất thế giới từ năm 1962 nhưng năm 2004 đã bị cảng tại Thượng Hải đoạt lấy danh hiệu này.
Một con kênh nước sâu với tên gọi Đường thủy mới được mở ra năm 1872, được tạo ra từ (1866-1890) cho phép tàu biển tải trọng lớn đi vào từ Biển Bắc. Con kênh này và sự mở mang thương mại đã tạo ra sự bùng nổ về phát triển kinh tế của thành phố cuối thế kỷ 19. Europoort, một khu bến cảng lớn tại phía Tây của con kênh đã được xây thập niên 1960 chủ yếu dành cho việc bốc dỡ và chứa dầu từ những tàu chở dầu lớn. Các cơ sở kinh tế khách như các nhà máy lọc dầu, các nhà máy đóng tàu, các nhà máy sản xuất hoá chất, kim loại, đường ăn tinh chế nằm ở bờ Nam của Sông Maas tại Rotterdam. Các mặt hành xuất khẩu bao gồm than đá, máy móc, sản phẩm sữa. Các mặt hành nhập khẩu chính có dầu mỏ, quặng và ngũ cốc.
Phần lớn thành phố và cảng cũ Rotterdam đã bị phá huỷ bởi bom oanh tạc trong Chiến tranh thế giới thứ hai (1939-1945), và thành phố hiện đại, có quy hoạch đã được xây dựng từ khi kết thúc chiến tranh. Khu vực trung tâm dân cư và thương mại chính của Rotterdam toạ lạc bên bờ Bắc của Sông Maas. Phía Tây của Coolsingel, đường phố lớn chính là một khu phố mua sắm rộng rãi với tên gọi Lijnbaan, chỉ mở cửa cho người đi bộ. Thành phố có Bảo tàng Boymans-van Beuningen (1847) nổi tiếng và Đại học Erasmus Rotterdam (1973), Vườn Động vật Blijdorp. Dân số năm 2003 là 599.651 người.
Địa lý

'Rotterdam' được chia thành một phần phía bắc và một phần phía nam của sông Nieuwe Maas, nối liền bởi (từ tây sang đông): sông Beneluxtunnel; Maastunnel; Erasmusbrug ('Cầu Erasmus'); Một đường hầm tàu ​​điện ngầm; Các Willemsspoortunnel ('Willems đường hầm đường sắt'); Cầu Willemsbrug ('cầu Willems'); Koninginnebrug ('Cầu Nữ hoàng'); Và Van Brienenoordbrug ('Cầu Van Brienenoord'). Cầu đường sắt De Hef cũ ('the Lift') được giữ nguyên như một đài tưởng niệm ở vị trí được dỡ bỏ giữa Noordereiland ('Đảo Bắc') và phía nam của Rotterdam.
Trung tâm thành phố nằm ở phía bắc của Nieuwe Maas, mặc dù sự phát triển đô thị gần đây đã mở rộng trung tâm đến các khu vực phía Nam Rotterdam gọi là De Kop van Zuid ('Đầu miền Nam', tức phía bắc của miền nam Rotterdam). Từ lõi nội địa của nó, Rotterdam tiếp cận biển Bắc bằng một vùng bao phủ chủ yếu là bến cảng.
Được xây dựng chủ yếu dưới đê, phần lớn của Rotterdam nằm dưới mực nước biển. Ví dụ: Prins Alexander Polder ở phía đông bắc Rotterdam kéo dài 6 mét (20 ft) dưới mực nước biển, hoặc thấp hơn Normaal Amsterdams Peil (NAP) hoặc 'Amsterdam Damage Datum'. Điểm thấp nhất ở Hà Lan (6,66 mét (22,2 ft) dưới NAP) nằm ngay phía đông Rotterdam, trong đô thị của Nieuwerkerk aan den IJssel.
Sông Rotte không còn trực tiếp vào Maze Maas. Kể từ đầu những năm 1980, khi việc xây dựng tuyến tàu điện ngầm thứ hai của Rotterdam đã can thiệp vào khóa học của Rotte, nước của nó đã được bơm qua đường ống dẫn vào Nieuwe Maas thông qua Boerengat.
Cyperus pachycephalus

| Cyperus pachycephalus> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Monocots
Bộ (ordo): Poales
Họ (familia): Cyperaceae
Chi (genus): Cyperus
Loài (species): C. pachycephalus
Danh pháp hai phần
Cyperus pachycephalus J.Kern 
Cyperus pachycephalus là loài thực vật có hoa trong họ Cói. Loài này được J.Kern mô tả khoa học đầu tiên năm 1952.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Cyperus pachycephalus”. Truy cập ngày 11 tháng 6 năm 2013.
Movistar

| --- | --- |

Ngành nghề: Dịch vụ truyền thông
Thành lập: 1995
Trụ sở chính: Madrid, Tây Ban Nha
Công ty mẹ: Telefónica
Website: movistar.com
Movistar là một nhà mạng do Telefónica Móviles sở hữu. Movistar được điều hành tại Tây Ban Nha và rất nhiều các quốc gia Mỹ Latinh. Rất nhiều các mạng lưới Movistar được mua lại từ BellSouth.
Tên Movistar được sử dụng tại Tây Ban Nha kể từ khi khởi công dịch vụ GSM vào năm 1995. Sau khi mua lại nhà mạng BellSouth ở Nam Mỹ, tên này ảnh hưởng trên toàn thế giới kể từ ngày 5 tháng 4 năm 2005.
Sau khi mua O2 năm 2005 bởi Telefónica S.A., công ty thông báo rằng O2 sẽ vẫn được sử dụng tại Vương quốc Anh, Đức và Cộng hòa Ireland, như một nhãn hiệu được tách ra với ủy ban và ban điều hành riêng. Eurotel ở Cộng hòa Séc đổi nhãn hiệu này thành Telefónica O2 Czech Republic, để phủ nhận Telefónica Móvistar.
Movistar là nhà mạng lớn nhất tại Tây Ban Nha với hơn 22 triệu khách hàng và có độ phủ sóng rộng nhất Tây Ban Nha. Movistar cung cấp dịch vụ mạng GSM 900/1800 MHz (2G), UMTS 2100 MHz (3G) và HSDPA (3.5G).
Các đối thủ cạnh tranh quan trọng của Movistar ở Mỹ Latinh là America Movil, tiếp cận thị trường dưới các tên: Claro, Telcel, Porta và Comcel
Các quốc gia mà Telefónica Móviles điều hành mạng viễn thông mang nhãn hiệu Movistar

Argentina (trước là Telefónica Unifón và Movicom BellSouth)
Chile (trước là Telefónica Móvil và BellSouth)
Colombia (trước là BellSouth)
Ecuador (trước là BellSouth)
El Salvador (trước là Telefónica Móviles hay Telefonica MoviStar)
Guatemala (trước là Telefónica MoviStar và BellSouth)
México (trước là Cedetel, Bajacel, Movitel, Norcel và Pegaso)
Nicaragua (trước là BellSouth)
Panama (trước là BellSouth)
Peru (trước là Telefónica Móviles và BellSouth)
Tây Ban Nha (trước là Telefónica MoviStar)
Uruguay (trước là Movicom)
Venezuela (trước là Telcel Bellsouth)
Quốc gia mà  Telefónica Móviles có mạng lưới mang tên nhãn hiệu khác

Brasil (trước là Movistar ở một số nơi, giờ mang tên Vivo liên doanh với Portugal Telecom)
Maroc (mang nhãn hiệu Meditel Telecom) là nhãn hiệu liên doanh với Portugal Telecom, BMCE Bank và một số khác
Quốc gia mà Telefónica có mạng lưới mang tên nhãn hiệu khác

Cộng hòa Czech (mang tên O2)
Slovakia (mang tên O2)
Đức (mang tên O2)
Cộng hòa Ireland (mang tên O2)
Vương quốc Anh (mang tên O2)
Đảo Man (mang tên Manx Telecom)
Điện thoại băng rộng

:
HSDPA: ZTE MF620 và Huawei E220.
HSUPA: Novatel MC950D và Huawei E270.
Wales
Từ nguyên và tên gọi

Từ "Wales" và "Welsh" trong tiếng Anh bắt nguồn từ cùng gốc German (số ít Walh, số nhiều Walha), nó lại có nguồn gốc từ tên của một bộ lạc Celt được người La Mã gọi là Volcae và được ám chỉ bừa bãi cho toàn thể người Celt. Người Anglo-Saxon nói tiếng Anh cổ sử dụng thuật ngữ Wælisc khi ám chỉ cụ thể người Briton Celt, và Wēalas khi ám chỉ vùng đất của họ. Tên người Wales tự gọi trong tiếng Wales hiện nay là Cymry, và Cymru là tên tiếng Wales của Wales. Các từ này đều được đọc là [ˈkəm.rɨ], và có nguồn gốc từ combrogi trong tiếng Brython, nghĩa là "đồng bào". Dạng Latinh hóa của các tên gọi này là Cambrian, Cambric hay Cambria, là các tên thay thế ít dùng để chỉ Wales và người Wales.
Trong tiếng Việt, trước đây quốc gia này còn gọi là Gan theo cách gọi Galles của tiếng Pháp. Truyền thông tiếng Việt hiện tại thường gọi là Xứ Wales vì quen miệng do trong lịch sử Wales từng là một xứ giống như xứ Sussex và xứ Cambridge, giống như "William, Thân vương xứ Wales" đã được hiểu như vậy. Tuy nhiên thực tế Thân vương William không đại diện cho Wales dù là về mặt biểu tượng hay pháp lý. Và vai trò của Wales hiện nay đã được nâng lên tầm Quốc gia cấu thành Vương quốc Liên hiệp Anh và Bắc Ireland, giống như ba quốc gia còn lại là Anh (England), Scotland và Bắc Ireland, nên "Xứ Wales" là cách gọi không chính xác.
Lịch sử > Tiền sử

Wales có người hiện đại cư trú từ ít nhất là 29.000 năm trước. Con người cư trú liên tục từ khi thời kỳ băng hà cuối cùng kết thúc, khoảng 12.000 đến 10.000 năm trước, khi những người săn bắn hái lượm thuộc thời kỳ đồ đá giữa từ Trung Âu bắt đầu di cư đến đảo Anh. Khi đó, mực nước biển thấp hơn nhiều so với ngày nay, nên đảo Anh nối liền với lục địa châu Âu. Wales thoát khỏi băng hà vào khoảng 10.250 năm trước, khí hậu ấm lên khiến khu vực có cây cối rậm rạp. Mực nước biển dâng cao sau kỷ băng hà khiến Wales và Ireland tách biệt, tạo thành biển Ireland. Đến khoảng 8.000 năm trước, bán đảo Anh trở thành một đảo.
Những người định cư thời kỳ đồ đá mới tích hợp với người bản địa, dần dần chuyển đổi phương thức sinh hoạt từ lối sống du cư săn bắn hái lượm thành các nông dân định cư vào khoảng 6.000 năm trước, trong cách mạng đồ đá mới. Họ phát quang rừng để tạo đồng cỏ và đất canh tác, phát triển các kỹ thuật mới như sản xuất gốm và dệt vải, xây dựng các mộ đá như Pentre Ifan, Bryn Celli Ddu và ụ đá dài Parc Cwm từ khoảng 5.800  đến 5.500  năm trước. Giống như các cư dân khác trên đảo Anh, trải qua nhiều thế kỷ cư dân sống tại lãnh thổ nay là Wales đồng hóa các di dân và trao đổi các ý tưởng của văn hóa Celt thời kỳ đồ đồng và đồ sắt. Theo một số học giả, Wales vào thời kỳ đồ đồng muộn là bộ phận của một văn hóa mạng lưới mậu dịch hàng hải bao gồm cả các quốc gia Celt khác, Anh, Pháp, Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha, là những nơi ngôn ngữ Celt phát triển. Quan điểm này trái ngược với quan điểm rằng các ngôn ngữ Celt có nguồn gốc xa hơn về phía đông và đi cùng văn hóa Hallstatt. Đến khi người La Mã chinh phục đảo Anh, khu vực nay là Wales đã bị phân chia giữa các bộ lạc Deceangli, Ordovices, Cornovii, Demetae và Silures trong nhiều thế kỷ.
Lịch sử > Thời kỳ La Mã

Người La Mã bắt đầu chinh phục Wales vào năm 48 và mất 30 năm để hoàn thành, họ cai trị Wales trong hơn 300 năm. Người La Mã cai trị Wales theo hình thức chiếm đóng quân sự, ngoại trừ khu vực duyên hải phía nam của Nam Wales, phía đông bán đảo Gower, tại đó tồn tại di sản La Mã hóa. Caerwent là đô thị duy nhất do người La Mã thành lập tại Wales, nó nằm tại miền đông nam Wales. Caerwent và Carmarthen cũng thuộc miền nam Wales trở thành các civitas của La Mã. Wales giàu tài nguyên khoáng sản, người La Mã sử dụng kỹ thuật công trình của họ để khai thác lượng lớn vàng, đồng và chì, cũng như lượng vừa phải một số kim loại khác như thiếc và bạc. Phát triển kinh tế thời La Mã tập trung tại miền đông nam của đảo Anh, và không có các ngành công nghiệp quan trọng nằm tại Wales. Mặc dù tiếng La tinh là ngôn ngữ chính thức tại Wales, song dân chúng có xu hướng tiếp tục nói tiếng Brython. Dù quá trình La Mã hóa còn xa mới hoàn thành, song tầng lớp thượng lưu tại Wales bắt đầu tự nhận là người La Mã, đặc biệt là sau khi một chiếu chỉ vào năm 212 cấp quyền công dân La Mã cho toàn bộ nam giới tự do trong đế quốc. La Mã đạt được ảnh hưởng sâu hơn thông qua truyền bá Cơ Đốc giáo, tôn giáo này thu hút nhiều tín đồ từ khi nó được phép thờ phụng tự do; ngừng bị bức hại theo chiếu chỉ của Hoàng đế Constantinus vào năm 313.
Các sử gia thời kỳ đầu, trong đó có giáo sĩ thế kỷ VI Gildas, ghi rằng 383 là một mốc quan trọng trong lịch sử Wales, do đó là năm bắt đầu một vài triều đại trung cổ. Trong năm này, Tướng quân Magnus Maximus của La Mã kiểm soát được toàn bộ binh sĩ và quan lại cao cấp tại miền tây và miền bắc đảo Anh, nhằm phát động tranh chấp quyền lực đế quốc và kết quả là thành công; ông tiếp tục cai trị đảo Anh từ Gaul trong thân phận hoàng đế. Gildas viết vào khoảng năm 540 rằng Maximus đem toàn bộ binh sĩ và quan lại rời đảo, đường hướng thực tiễn của ông là chuyển giao quyền lực địa phương cho tầng lớp thống trị địa phương. Các phả hệ sớm nhất của Wales thể hiện Maximus có vai trò là ông tổ sáng lập một vài triều đại, bao gồm triều đại các vương quốc Powys và Gwent. Việc chuyển giao quyền lực này làm tăng niềm tin rằng ông là tổ tiên của dân tộc Wales.
Lịch sử > Thời kỳ hậu La Mã

Sau khi quyền cai trị của La Mã sụp đổ là giai đoạn 400 năm khó giải thích nhất trong lịch sử Wales. Sau khi người La Mã rời khỏi đảo Anh vào năm 410, phần lớn vùng đất thấp của đảo Anh thuộc phía đông và đông nam bị nhiều dân tộc German xâm chiếm. Trước khi có các nghiên cứu quy mô rộng về phân bố phân nhóm đơn bội DNA nhiễm sắc thể Y R1b, một số người từng cho rằng người Briton bản địa bị những người xâm chiếm thay thế. Quan niệm này bị loại bỏ trước chứng cứ rằng phần lớn dân chúng có nguồn gốc thời Hallstatt, song hầu như chắc chắn là nguồn gốc đồ đá mới muộn, hoặc đồ đá giữa sớm nhất cùng một phần nhỏ từ các khu vực khởi nguồn Anglo-Saxon. Đến năm 500, vùng đất mà nay là Wales bị phân chia thành một số vương quốc nằm ngoài quyền cai trị của người Anglo-Saxon. Các vương quốc Gwynedd, Powys, Dyfed và Seisyllwg, Morgannwg và Gwent xuất hiện với vị thế là các nhà nước kế thừa độc lập của người Wales.
Powys để mất phần lớn khu vực mà nay là vùng West Midlands cho Mercia của người Anglo-Saxon vào thế kỷ VI và đầu thế kỷ VII, song họ hồi sinh vào cuối thế kỷ VII và giúp cản bước tiến của Mercia. Quốc vương Aethelbald của Mercia phòng thủ lãnh thổ mới giành được bằng cách xây dựng lũy Wat. Theo John Davies, nỗ lực này có thể được thực hiện theo thỏa thuận với Quốc vương Elisedd ap Gwylog của Powys. Tuy nhiên, thuyết khác cho rằng lũy tồn tại từ 300 năm trước đó, thế lực xây dựng có thể là những người thống trị của Wroxeter thời hậu La Mã. Quốc vương Offa của Mercia cho xây dựng một lũy lớn hơn mang tên là lũy Offa (Clawdd Offa). Davies viết về nghiên cứu của Cyril Fox rằng kế hoạch có thương nghị ở mức độ với các quốc vương của Powys và Gwent. Lũy Offa phần lớn vẫn là biên giới giữa Wales và Anh. Đến thế kỷ VIII, các biên giới phía đông với người Anglo-Saxon xác định được phần lớn.
Năm 853, người Viking tập kích đảo Anglesey, song đến năm 856 Rhodri Mawr đánh bại và giết thủ lĩnh của họ là Gorm. Người Briton tại Wales sau đó lập hòa bình với người Viking và Anarawd ap Rhodri liên minh với người Norse nhằm chiếm đóng Northumbria để chinh phục miền bắc đảo. Liên minh này sau đó tan vỡ và Anarawd đạt được một thỏa thuận với Quốc vương Alfred của Wessex, họ chiến đấu chống lại miền tây của Wales. Theo Annales Cambriae, vào năm 894, Anarawd đi cùng người Anglo tàn phá Ceredigion và Ystrad Tywi."