Nguyễn Trung Trực
Chú thích

↑  Ghi theo sách Hỏi đáp lịch sử Việt Nam tập 4, Nhà xuất bản Trẻ, năm 2007. Căn cứ biên bản hỏi cung ông Nguyễn Trung Trực tại khám đường Sài Gòn vào tháng 10 năm 1868, ông Trực "mới được 30 tuổi" (age’ de 30 ans), thì rất có thể ông sinh năm 1838. Nguyễn Q. Thắng và Nguyễn Bá Thế, Từ điển nhân vật Việt Nam cho rằng ông sinh năm 1837.
↑  Chuyện kể dân gian về anh hùng Nguyễn Trung Trực
↑  Quốc sử quán triều Nguyễn (2006), Đại Nam thực lục, tập 07, Nhà xuất bản Giáo dục, tr. 760
↑  Theo Phan Thành Tài, sách đã dẫn và Hỏi đáp lịch sử, tập 4, sách đã dẫn.
↑  Có tài liệu nói Nguyễn Trung Trực nhận chức khi ở Tân An, có tài liệu nói ông ra Bình Định nhận chức.
↑  Số liệu ghi theo sách Lược sử đình Vĩnh Hòa Hiệp, sách đã dẫn, tr. 24.
↑  "Bulletin de la Société des Études Indochines de Saigon", Sài Gòn, tr.40.
↑  Việt sử tân biên, quyển 5, tập thượng, Sài Gòn, 1962, tr.198
↑  Paulin Vial, sách đã dẫn.
↑  Dẫn lại theo sách Hỏi đáp cuộc khởi nghĩa Nguyễn Trung Trực. Nhà xuất bản QĐND, 2008 tr. 70.
↑  Nguyễn Nghị, Nguyễn Trung Trực qua một số tư liệu của Pháp cho biết: "Nhiều hồ sơ tương đối quan trọng trong những năm 1860 đến đầu thập niên 1870, đã được ghi là phát hiện mất. Theo một số nhà chuyên môn thì người Pháp khi trở lại Việt Nam đã lấy đi..."(Nam Bộ - xưa và nay, Nhà xuất bản Thành phố Hồ Chí Minh và tạp chí Xưa và Nay, năm 2005, tr.255
↑  Câu trong ngoặc kép, dịch nguyên văn theo Giám đốc sở nội vụ Paulin Vial (Việt sử tân biên, quyển 5, tập thượng, Sài Gòn, 1962, tr.198)
↑  Theo Lược sử Đình Vĩnh Hòa Hiệp do Ban Bảo vệ di tích tổ chức biên soạn và ấn hành vào tháng 1 năm 2008: "Từ đầu tháng 6 năm 1867 đến ngày 16 tháng 6 năm 1868, dân làng Tà Niên (nay là xã Vĩnh Hòa Hiệp) đã đùm bọc, chở che nghĩa quân Nguyễn Trung Trực, để họ chuẩn bị tấn công đồn Kiên Giang.
↑  Theo Nguyễn Thị Diệp Mai, "Làng Vĩnh Hòa Đông" trên website Văn nghệ Sông Cửu Long . Thông tin thêm: Có người cho rằng, chém ông Trực xong, người Pháp cho ráp đầu mình lại rồi cho liệm vào hòm đem chôn cất tử tế. Mộ ông chôn trong vòng thành ông Chánh, cách cầu ông Chánh chừng 70 m. Mộ chiếm một khu đất chừng 100 thước vuông, xây cao lên quá 3 thước, chung quang có xiềng xích bằng sắt...(theo Việt sử tân biên, quyển 5, tập thượng, tr. 199-200). Nhưng theo sách Hỏi đáp cuộc khởi nghĩa Nguyễn Trung Trực, thì đây là mả của một Trung úy hải quân Pháp, và ngôi mộ ấy đã bị phá vỡ năm 1945 khi đồng bào miền Nam cùng nổi dậy. Lại có người cho rằng quân Pháp đã cho chôn mình ông ở sau dinh Tỉnh trưởng (cũ), còn đầu ông thì đem bêu ở chợ Rạch Giá. Một đêm, có người lẻn đến lấy mất. Thực tế, cùng bị chém với ông Trực buổi ấy còn có hai người nữa nhưng không rõ tên tuổi và đã phạm tội gì. Chém xong, Pháp đem chôn tất cả ở phía sau dinh Tỉnh trưởng cũ (nay là Cung thiếu nhi thành phố Rạch Giá, nằm kề bên UBND tỉnh Kiên Giang), rồi không rõ ai đã trồng bên mộ một cây đa. Năm 1986, chánh quyền tỉnh Kiên Giang đã tìm được hài cốt ông ở nơi ấy và đã di táng về bên trong khuôn viên đình thờ Nguyễn Trung Trực tại thành phố Rạch Giá. Xem thêm .
↑  Tuy nhiên, có ý kiến cho rằng hài cốt trong mộ không phải là của Nguyễn Trung Trực. Xem: .
↑  Sách đã dẫn, quyển 2, tr. 241.
↑  Sách đã dẫn, tr. 300.
↑  Theo ý kiến của Nguyễn Thị Thanh Xuân trong cuộc "hội thảo khoa học về thân thế và sự nghiệp Nguyễn Trung Trực" trong hai ngày 7 và 8 tháng 10 năm 1988 tại Rạch Giá, thì bài thơ trên do nhà thơ Trương Gia Mô làm ra. Điều này rất có thể, vì Nguyễn Nghị căn cứ Cơ mật viện trích tư sự, đề ngày 6 tháng 2 năm Tự Đức 24 (1872) cho biết: "Mãi bốn năm sau khi Nguyễn Trung Trực mất, triều đình Huế mới có văn thư yêu cầu cứu xét rõ nguyên ủy, sự trạng của hai tên này (Nguyễn Trung Trực và Hồ Huân Nghiệp) xuất thân như thế nào, đã từng làm quan hay chưa, theo ai làm việc gì, chết ngày nào" để xem có nên hay không nên tặng thưởng...(Tài liệu cơ mật mang ký hiệu R. 73/199 tại Lưu trữ Trung ương 2. Dẫn theo Nguyễn Trung Trực qua một số tư liệu Pháp, sách đã dẫn, tr.254)
↑  “Phát hành đặc biệt bộ tem về Anh hùng dân tộc Nguyễn Trung Trực”. mic.gov.vn. 7 tháng 10 năm 2018.
↑  Ở một vài sách đã dẫn bên trên và trong lời khai của ông Trực đều không có chi tiết này
↑  Hỏi đáp cuộc khởi nghĩa Nguyễn Trung Trực, tr. 61-62
↑  Hỏi đáp cuộc khởi nghĩa Nguyễn Trung Trực,tr. 26 và 93.
↑  “Theo bài Những hậu duệ của Nguyễn Trung Trực”. Bản gốc lưu trữ ngày 16 tháng 7 năm 2010. Truy cập ngày 5 tháng 7 năm 2010.
↑  Nhiều người soạn, Cuộc khởi nghĩa Nguyễn Trung Trực. Nhà xuất bản QĐND, 2008, tr. 26-28.
Tranh vẽ Nguyễn Trung Trực đầu quân cho Trương Công Định, trưng bày tại Khu Di tích Vàm Nhựt Tảo, Long An.
Mô hình tái hiện trận chiến Nhựt Tảo năm 1861 tại Khu Di tích Vàm Nhựt Tảo, Tân Trụ, Long An.
Tượng Nguyễn Trung Trực tại sân đền thờ chính ở TP Rạch Giá.
Tượng đài Nguyễn Trung Trực tại công viên trung tâm thành phố Rạch Giá
Đền thờ Nguyễn Trung Trực ở Phú Quốc, ảnh chụp năm 2015.
Tranh vẽ Nguyễn Trung Trực thọ hình tại Rạch Giá, trưng bày tại Khu Di tích Vàm Nhựt Tảo, Long An.
Đền thờ Nguyễn Trung Trực ở Phú Quốc.
Mộ Nguyễn Trung Trực trong khuôn viên đền thờ chính tại Rạch Giá
Tượng Nguyễn Trung Trực tại Khu di tích Vàm Nhựt Tảo, với ánh nhìn hướng về nơi diễn ra trận Nhựt Tảo khi xưa.
Tượng Nguyễn Trung Trực tại Phú Quốc, nơi ông bị Pháp bắt