Phước Tích
Di sản kiến trúc

Trải qua hơn 500 năm hình thành và phát triển, nằm trong vùng chịu nhiều bom đạn chiến tranh, sự tàn phá của thiên tai nhưng cho đến nay, làng Phước Tích vẫn lưu giữ được nét cổ kính về cảnh quan, cây cối, các công trình kiến trúc nhà cửa, đình, chùa, đền miếu... Nhà nghiên cứu lịch sử, văn hóa miền Trung - PGS.TS Nguyễn Văn Mạnh đã nhận xét: “Rất hiếm có làng nào ở miền Trung chiến tranh bom đạn cày xới cả một thời gian dài nhưng lại giữ được nét cổ kính về các công trình kiến trúc nhà cửa, đền miếu, cây cối như ngôi làng Phước Tích”.
Làng Phước Tích đến nay còn lưu giữ những di sản vật thể có giá trị cao về lịch sử và kiến trúc nghệ thuật. Trong số hơn 117 nóc nhà của làng hiện vẫn còn 26 ngôi nhà cổ (đa số là loại nhà rường cổ ba gian hai chái), 12 ngôi nhà có giá trị đặc biệt về kiến trúc nghệ thuật, các ngôi nhà này đều có tuổi thọ trên 100 năm, lại nằm liền kề nhau, chỉ cách nhau bằng khu vườn. Bên cạnh nhà dân là hệ thống các nhà thờ họ, nhà thờ nhánh họ thường đặt nằm gần bờ sông Ô Lâu. Hầu hết nhà thờ họ đã được tu tạo, nâng cấp hoặc xây mới những năm gần đây. Tổng cộng có 17 nhà thờ họ và 11 nhà thờ nhánh họ. Ngoài ra, còn có các công trình kiến trúc  tín ngưỡng khá phong phú: Đình làng, Chùa, miếu Cây Thị (miếu Bà), miếu Quảng Tế, miếu Liễu Hạnh, miếu Ngũ Hành, miếu Vua, miếu Cô Hồn, miếu ông Cọp, miếu Đôi, Văn Thánh....
Giá trị kiến trúc nghệ thuật
Giá trị kiến trúc, thẩm mỹ được thể hiện rõ nét nhất là ở các công trình kiến trúc tín ngưỡng, công cộng và nhà ở của dân làng. Đó là kiểu kiến trúc nhà vườn - nhà rường cổ đặc trưng ở miền Trung. Từ khuôn viên được bố cục một cách chặt chẽ, hài hòa giữa thiên nhiên với kiến trúc: Cổng - ngõ - hàng rào chè tàu - bình phong - bể cạn - sân - nhà chính - nhà phụ - vườn; Đến mặt bằng, không gian nhà ở hợp lý: Nơi thờ tự trang nghiêm, nơi ở, sinh hoạt nhất là của phụ nữ hết sức thuận tiện, kín đáo. Kiểu kiến trúc ba gian thông với nhau tạo nên một không gian thoáng đãng, đáp ứng khá tốt các hoạt động sống trong gia đình, nhất là khi có hiếu hỉ, giỗ, ma chay... Đặc biệt là nghệ thuật điêu khắc, hội họa thể hiện rõ nét ở bộ khung gỗ của ngôi nhà và nội thất bên trong. Ở đây, các thành phần gỗ của vì kèo, liễn ba, đố bản... được trang trí, chạm khắc tinh xảo, có nội dung, có ý nghĩa như đề tài tứ mùa, phúc lộc thọ, bát bửu... Bàn, ghế, tủ, giường, tràng kỷ... với trang trí điêu khắc gỗ làm chủ đạo góp phần tạo nên sự hài hòa, tính thẩm mỹ của ngôi nhà. Đặc điểm nổi trội của nhà cổ ở Phước Tích là sự vắng bóng của những bức tường rào, tường nhà bằng gạch trong kiến trúc gợi mở cho chúng ta những suy nghĩ về truyền thống văn hóa sống chung, “tối lửa tắt đèn có nhau”.
Ngôi nhà rường của bà Lương Thanh Thị Trảng
Ngôi nhà của bà Lương Thanh Thị Trảng được xây dựng năm 1900, với kiến trúc ba gian hai chái toạ lạc ở vị trí trung tâm của khuôn viên với diện tích là 115m2. Ngôi nhà mang phong cách kiến trúc, nghệ thuật cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX. Tổng thể công trình gồm cổng ngõ, sân, hàng rào chè tàu, Bình phong, nhà chính.
Ngôi nhà tọa lạc tại xóm Cây Thị, tức xóm Trung Hòa của làng. Hướng nhà chính là hướng Tây Bắc, lấy dòng sông Ô Lâu làm minh đường. Gian giữa thờ phụng theo nguyên tắc tiền Phật – hậu Linh.
Bộ khung kết cấu kiểu sáu hàng chân. Vì mái kiểu vì kèo truyền thống của nhà rường xứ Huế. Ngôi nhà còn giữ được hệ thống rầm thượng chạy suốt ba gian. Những hoa văn, họa tiết trang trí, chạm khắc tập trung ở đầu kèo, dạ đòn tay với các đường gờ chỉ nổi theo đường kỷ hà, hoặc cách điệu theo hình tượng rồng, hoa lá, hồi văn.
Mặt trước cả ba gian mở cửa ra vào kiểu thượng song, hạ bản. Bao che quanh nhà là tường xây gạch, trát vữa. Bốn mặt mái lợp ngói liệt, bờ nóc, bờ chảy xây gạch, trát vữa. Ngôi nhà vẫn bảo tồn nguyên vẹn những giá trị kiến trúc, nghệ thuật vốn có.
Theo đánh giá, xếp loại của các chuyên gia nhà rường thì ngôi nhà này có niên đại 1900 và xếp loại I trong các nhà rường tại làng Phước Tích hiện nay.