Quốc-Cộng nội chiến lần thứ hai
Nội chiến bùng nổ > Đầu hàng và tiếp quản

Vào tháng 7 năm 1945, Quốc dân Đảng và Đảng Cộng sản Trung Quốc đã giao tranh trong Chiến dịch Gia Đài Sơn. Đến ngày 10 tháng 8 năm 1945, khi Tập đoàn quân 18 Quân Cách mệnh Dân Quốc (Bát Lộ quân) biết tin Nhật Bản sắp đầu hàng, họ lập tức gửi tối hậu thư đến các lực lượng đối địch gần đó, yêu cầu đầu hàng hoặc sẽ bị tiêu diệt triệt để.
Cùng ngày, Mao Trạch Đông thông báo cho các thuộc cấp rằng: "Liên Xô tham chiến, Nhật Bản sắp đầu hàng, nội chiến đang đến gần... Chuẩn bị sẵn sàng để đối phó với nội chiến". Trụ sở Quân Bát Lộ chỉ thị cho các đơn vị: "Nhanh chóng chiếm đóng tất cả các thành phố lớn nhỏ và các tuyến đường giao thông đang bị bao vây hoặc nằm trong khả năng chiếm lĩnh của ta. Nếu gặp lực lượng ngoan cố ngăn cản, phải tìm mọi cách để ngăn chặn, thậm chí tiêu diệt".
Trong khi đó, Tư lệnh Chiến Khu 12 Quốc dân Đảng Phó Tác Nghĩa, dẫn quân từ Ngũ Nguyên, Ninh Hạ tiến về phía đông, dự định vào Bắc Bình (Bắc Kinh) và Thiên Tân để tiếp nhận sự đầu hàng của quân Nhật. Ngày 12 tháng 8, Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc gửi điện cho Cục Tấn Sát Kí yêu cầu "dốc toàn lực tiêu diệt quân đội đang tiến về phía đông của Phó Tác Nghĩa".
Ngày 13 tháng 8, Mao Trạch Đông tuyên bố: "Theo phương châm của Tưởng Giới Thạch, ông ta sẽ tiến hành nội chiến. Vì vậy, phương châm của chúng ta là đối đầu từng bước". Tiếp đó, Chu Đức gửi điện đến chỉ huy quân Nhật, Okamura Yasuji, yêu cầu quân Nhật lần lượt đầu hàng các lãnh đạo Đảng Cộng sản tại Hoa Bắc, Hoa Đông, Hoa Trung và Hoa Nam, nhưng yêu cầu này bị quân Nhật từ chối, và các đồng minh cũng không hề quan tâm.
Ngày 15 tháng 8, Thiên hoàng Nhật Bản tuyên bố đầu hàng. Bát Lộ Quân và Tân Tứ Quân từ chối tuân theo mệnh lệnh Tưởng Giới Thạch về việc giữ nguyên vị trí, đồng thời mở cuộc phản công toàn tuyến chống lại quân Nhật và lực lượng bù nhìn, ra lệnh cho quân Nhật phải đầu hàng các lực lượng Cộng sản, trừ những khu vực bị bao vây bởi Quốc quân.
Ngày 16 tháng 8, Mao Trạch Đông phát biểu trên Tân Hoa Xã bài viết "Kẻ thù của nhân dân: Tưởng Giới Thạch phát đi tín hiệu nội chiến", trong đó bóp méo bài phát biểu Thứ trưởng Ngoại giao Chính phủ Quốc dân Ngô Quốc Trinh. Mao cáo buộc Tưởng Giới Thạch dự định "trừng trị kỷ luật quân sự" đối với phe đối lập và gọi đó là tín hiệu nội chiến. Thực chất, đây là bước đi của Mao nhằm chuẩn bị cắt đứt quan hệ với Quốc dân Đảng, lấy danh nghĩa chống nội chiến để phát động chiến tranh cách mạng nhằm lật đổ chính quyền Quốc dân Đảng.
Do Stalin, nhân danh Trung ương Đảng Cộng sản Liên Xô, đã gửi điện tín cho Mao Trạch Đông với nội dung: "Nhật Bản đã đầu hàng, Quốc-Cộng nên hòa giải và cùng thảo luận kế hoạch xây dựng đất nước. Nếu tiếp tục nội chiến, dân tộc Trung Hoa sẽ đứng trước nguy cơ diệt vong". Ngày 30 tháng 8, Mao Trạch Đông tuyên bố "ủng hộ ông Tưởng Giới Thạch, thừa nhận vai trò lãnh đạo toàn quốc của ông Tưởng" và đồng ý tham gia Đàm phán Trùng Khánh.
Tuy nhiên, ngày 24 tháng 8, trước khi đến Trùng Khánh, Mao chỉ thị cho các đơn vị quân sự: "Các đồng chí trở về tiền tuyến và cứ mạnh tay chiến đấu". Đến ngày 26 tháng 8, quân đội Bát Lộ Quân và Tân Tứ Quân đã chiếm được 59 thành phố và khu vực nông thôn. Theo lệnh chính phủ Quốc dân, quân đội Nhật và ngụy bắt đầu phản công Bát Lộ Quân và Tân Tứ Quân. Đến cuối tháng 9, họ giành lại hơn 20 thị trấn. Ngày 29 tháng 8, Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc chỉ thị cho các lãnh đạo ở khu vực Tấn Sát Kí (Sơn Tây, Sát Cáp Nhĩ, Hà Bắc) và Sơn Đông nhanh chóng cử cán bộ và lực lượng quân sự đến vùng Đông Bắc để kiểm soát các khu vực nông thôn, thị trấn nhỏ và trung bình, thiết lập chính quyền địa phương và lực lượng quân đội khu vực. Ngày 17 tháng 9, Trung ương Đảng Cộng sản chính thức đề xuất rằng "Đông Bắc là khu vực chúng ta phải giành được, còn hai tỉnh Nhiệt Hà và Sát Cáp Nhĩ phải hoàn toàn kiểm soát". Đồng thời xác định chiến lược "tiến về phía bắc và phòng thủ phía nam".
Ngày 10 tháng 9, quân đội từ Khu giải phóng Tấn Ký Lỗ Dự (Sơn Tây, Hà Bắc, Sơn Đông, Hà Nam) đã tiến hành một cuộc phản kích tự vệ tại khu vực Trường Trị, tỉnh Sơn Tây (cổ gọi là quận Thượng Đảng), gọi là Chiến dịch Thượng Đảng. Lực lượng tham gia bao gồm 3 sư đoàn và một phần lực lượng địa phương thuộc Quân khu Tấn Ký Lỗ Dự, với tổng số hơn 31.000 binh sĩ dưới sự chỉ huy của Tư lệnh Lưu Bá Thừa và Chính ủy Đặng Tiểu Bình. Ngoài ra, có khoảng 50.000 dân quân hỗ trợ chiến đấu.
Phía Quốc dân Đảng, Tư lệnh Chiến khu 2 Diêm Tích Sơn đã ra lệnh cho Sư trưởng Sư đoàn 19 Sử Trạch Ba dẫn theo 5 sư đoàn, với tổng cộng 17.000 binh sĩ, cùng 13 sư đoàn khác (38.000 người). Từ cuối tháng 8 đến ngày 8 tháng 10, quân Quốc dân Đảng hứng chịu thất bại nặng nề. Trong số đó, hơn 4.000 người chạy thoát, nhưng phần lớn quân đội, bao gồm 17.000 binh sĩ, bị bắt làm tù binh, trong đó có Sư trưởng Sử Trạch Ba cùng hơn 10 sĩ quan từ cấp Phó Sư trưởng trở lên. Quân đội khu giải phóng chiếm được 6 huyện lỵ, trong khi phía Cộng sản tổn thất 4.000 người.
Ngày 24 tháng 10, Quân khu giải phóng Tấn Ký Lỗ Dự phát động Chiến dịch Hàm Đan nhằm phản kích lại các cuộc tấn công quân Quốc dân tại khu vực Hàm Đan, tỉnh Hà Bắc. Lực lượng Quốc dân Đảng dưới sự chỉ huy của Tư lệnh Chiến khu 11 Tôn Liên Trọng, phối hợp với Tư lệnh Chiến khu Ký Sát Cao Thụ Huân, dẫn theo Tân biên Quân đoàn số 8 cùng hai sư đoàn khác, tổng cộng hơn 10.000 dân quân tại Hà Bắc. Ngày 30 tháng 10, tại thị trấn Mã Đầu, huyện Từ, tỉnh Hà Bắc, Cao Thụ Huân tuyên bố khởi nghĩa, thành lập "Quân Dân chủ Kiến quốc" và giữ chức Tổng tư lệnh. Điều này khiến cho Quân đoàn số 30 và Quân đoàn số 40 Quốc dân Đảng bị tiêu diệt từ ngày 31 tháng 10 đến ngày 2 tháng 11. Hơn 20.000 sĩ quan và binh sĩ, bao gồm cả Mã Pháp Ngũ (Tư lệnh quân đoàn), Phó quân đoàn trưởng và 4 Sư trưởng, bị bắt làm tù binh.
| Danh sách các xung đột chính giữa Quốc Dân Đảng và Đảng Cộng Sản Trung Quốc nửa cuối năm 1945> Tên trận chiến | Danh sách các xung đột chính giữa Quốc Dân Đảng và Đảng Cộng Sản Trung Quốc nửa cuối năm 1945> Thời gian | Danh sách các xung đột chính giữa Quốc Dân Đảng và Đảng Cộng Sản Trung Quốc nửa cuối năm 1945> Nguyên nhân bùng phát | Danh sách các xung đột chính giữa Quốc Dân Đảng và Đảng Cộng Sản Trung Quốc nửa cuối năm 1945> Diễn biến thực tế |
| --- | --- | --- | --- |
| Chiến dịch Thượng Đảng | 10/9 - 12/10 | Quân đội Diêm Tích Sơn chiếm lại Tương Nguyên, Lộ Thành (đã được Bát Lộ Quân giải phóng trước đó) và nhận đầu hàng từ quân Nhật tại Trường Trị. Bát Lộ Quân phát động tấn công. | Lực lượng 10 sư đoàn của Diêm Tích Sơn bị tiêu diệt, Trường Trị rơi vào tay Bát Lộ Quân. |
| Chiến dịch Tân Phổ | 15/10 - 14/12 | Tân Tứ Quân chặn Quốc Quân di chuyển dọc đường sắt Tân Phổ để tiếp quản việc đầu hàng của quân Nhật. | Tân Tứ Quân chiếm được nhiều khu vực lớn tại Sơn Đông, kết nối hai khu giải phóng Sơn Đông và Hoa Trung thành một khối liên tục. |
| Chiến dịch Bình Tuyến | 18/10 - 14/12 | Phó Tác Nghĩa tiếp quản đầu hàng tại Tùy Viễn. Lực lượng quân đội khu giải phóng Tấn Ký Lỗ Dự tấn công để mở thông tuyến giao thông Hoa Bắc - Đông Bắc. | Bát Lộ Quân bao vây Quy Tùy và Bao Đầu trong hơn một tháng, nhưng không chiếm được và cuối cùng phải rút lui. |
| Chiến dịch Bình Hán | 24/10 - 2/11 | Quốc Quân di chuyển dọc tuyến đường sắt Bình Hán để tiếp quản đầu hàng quân Nhật, Bát Lộ Quân khu Tấn Ký Lỗ Dự ngăn chặn bước tiến này. | Bát Lộ Quân bao vây và tiêu diệt toàn bộ 7 sư đoàn của Quốc Quân. |
| Trận chiến Sơn Hải Quan | 15/11 | Quân Quốc Dân Đảng đến Đại Liên bằng tàu vận tải của Mỹ nhưng bị Liên Xô và Bát Lộ Quân, Quân Dân Chủ Đông Bắc từ chối cho đổ bộ, phải chuyển sang Tần Hoàng Đảo. Sau đó, khi tiến tới Sơn Hải Quan, quân Quốc Dân Đảng bị chặn lại. | Quốc Quân phá vỡ phòng tuyến của Bát Lộ Quân và Quân Dân Chủ Đông Bắc, vượt qua Sơn Hải Quan và chiếm được Cẩm Châu. |