Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Liên Xô
Lịch sử > Từ Stalin đến Krushchev:1945-1964

Trong giai đoạn hậu Thế chiến thứ II, Stalin cai trị Liên Xô thông qua chức vụ Chủ tịch của Hội đồng Bộ trưởng. Quyền hạn của Ban Bí thư giảm trong thời kỳ này, và chỉ có một thành viên của Ban Bí thư, Nikita Khrushchev, là thành viên của Đoàn chủ tịch (Bộ Chính trị). Tần suất các phiên họp Trung ương Đảng giảm mạnh dưới thời Stalin, nhưng lại tăng lên sau cái chết của ông. Sau khi Khrushchev củng cố quyền lực, số lượng các phiên họp toàn thể của Trung ương Đảng đã giảm một lần nữa, nhưng nó đã tăng lên trong thời gian cầm quyền sau đó của ông, và cùng với Bộ Chính trị, Trung ương Đảng đã bỏ phiếu bãi nhiệm Khrushchev khỏi chức vụ Bí thư thứ nhất năm 1964.
Khi Stalin qua đời vào ngày 5/3/1953, Georgy Malenkov, Phó Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng đã kế vị ông với tư cách là Chủ tịch và là nhân vật lãnh đạo thực tế của Đoàn chủ tịch (Bộ Chính trị đổi tên). Một cuộc đấu tranh quyền lực giữa Malenkov và Khrushchev bắt đầu, và vào ngày 14/3, Malenkov đã buộc phải từ chức khỏi Ban Bí thư. Lời giải thích chính thức cho việc từ chức của ông là "chấp thuận yêu cầu của Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng Liên Xô GM Malenkov được miễn nhiệm khỏi nhiệm vụ của Trung ương Đảng". Sự từ chức của Malenkov khiến Khrushchev trở thành thành viên cao cấp trong Ban bí thư, và khiến ông đủ mạnh mẽ để đưa ra chương trình nghị sự của các cuộc họp của Đoàn chủ tịch cùng với Malenkov. Khrushchev đã có thể để củng cố quyền lực của mình trong bộ máy sau khi từ chức Malenkov, nhưng Malenkov vẫn là de facto nhân vật hàng đầu của Đảng. Cùng với việc gia nhập quyền lực của Malenkov và Khrushchev, một nhân vật khác, Lavrentiy Beria cũng đang tranh giành quyền lực. Cả ba thành lập một Troika tồn tại trong thời gian ngắn, tồn tại cho đến khi Khrushchev và Malenkov loại bỏ Beria. Beria, một người Gruzia, là thành viên Đoàn chủ tịch phụ trách về các vấn đề an ninh nội bộ, và ông là người ủng hộ mạnh mẽ cho các quyền thiểu số và thậm chí ủng hộ thống nhất Đông và Tây Đức để thành lập một nước Đức mạnh mẽ và trung lập giữa các nước tư bản và xã hội chủ nghĩa. Đó là Beria, thông qua một tuyên bố chính thức của Bộ Nội vụ (MVD) chứ không phải bởi Trung ương Đảng hoặc Hội đồng Bộ trưởng, người đã phản đối Âm mưu Bác sĩ là một sự gian dối.
Beria không phải là người dễ dàng đánh bại, và các chính sách dân tộc của ông ta (rằng một nhà lãnh đạo địa phương hoặc Cộng hòa phải có nguồn gốc dân tộc, và nói ngôn ngữ của khu vực nhất định) đã chứng tỏ là một công cụ để tăng cường sự kìm kẹp của Bộ Nội vụ đối với các cơ quan Đảng địa phương. Khrushchev và Malenkov, những người đã bắt đầu nhận được thông tin tuyên bố rằng Bộ Nội vụ đã bắt đầu gián điệp các quan chức của Đảng, bắt đầu hành động vào mùa xuân năm 1953. Beria bị đánh bại tại Hội nghị Đoàn Chủ tịch bởi đa số chống lại ông, và không lâu sau, Khrushchev và Malenkov bắt đầu lên kế hoạch loại bỏ Beria khỏi quyền lực. Tuy nhiên, đây không phải là nhiệm vụ dễ dàng, vì Beria có thể lan truyền sự sợ hãi cho các đồng chí của mình. Trong cuộc thảo luận đầu tiên của Khrushchev và Malenkov với Kliment Voroshilov, Voroshilov không muốn làm gì với nó, vì ông sợ "đôi tai của Beria". Tuy nhiên, Khrushchev và Malenkov đã có thể thu thập đủ sự hỗ trợ cho vụ lật đổ của Beria, nhưng chỉ khi một tin đồn về một cuộc đảo chính tiềm năng do Beria lãnh đạo bắt đầu nắm giữ trong ban lãnh đạo Đảng. Sợ quyền lực mà Beria nắm giữ, Khrushchev và Malenkov đã chuẩn bị cho một cuộc nội chiến tiềm tàng. Điều này đã không xảy ra và Beria buộc phải từ chức khỏi tất cả các chức vụ trong Đảng của mình vào ngày 26/6, và sau đó bị xử tử vào ngày 23/12. Sự sụp đổ của Beria cũng dẫn đến sự chỉ trích Stalin; ban lãnh đạo Đảng cáo buộc Beria sử dụng Stalin, ông già đau ốm, để ép buộc ý chí của mình đối với Liên Xô trong những ngày cuối cùng của Stalin. Sự chỉ trích này, và nhiều hơn nữa, đã khiến các tờ báo của Đảng và nhà nước đưa ra những lời chỉ trích chung chung hơn về Stalin và thời đại Stalin. Một cuốn sách nhỏ về lịch sử Đảng đã đi xa đến mức tuyên bố rằng Đảng cần phải loại bỏ "cách giải thích không chính xác, không theo chủ nghĩa Mác về vai trò của cá nhân trong lịch sử, được thể hiện trong tuyên truyền bởi lý thuyết duy tâm về sự sùng bái cá nhân, đó là xa lạ với chủ nghĩa Mác".
Sự sụp đổ của Beria đã dẫn đến sự sụp đổ của "đế chế" của ông ta; sức mạnh của Bộ Nội vụ đã bị hạn chế và KGB được thành lập. Malenkov, trong khi mất chức bí thư, vẫn là Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng, cho đến năm 1955. Ông khởi xướng chính sách củng cố các bộ trung ương, đồng thời thực hiện các chính sách dân túy, một ví dụ là để thiết lập khoản tiết kiệm 20,2 tỷ rúp cho người nộp thuế Liên Xô. Ngược lại, Khrushchev đã cố gắng củng cố bộ máy trung ương Đảng bằng cách tập trung vào Trung ương Đảng. Trung ương Đảng đã không đóng một vai trò đáng chú ý trong chính trị Liên Xô kể từ khi Nikolai Bukharin bị loại bỏ năm 1929. Stalin làm suy yếu quyền lực của Trung ương Đảng bằng cách pha trộn sự đàn áp và tái cấu trúc tổ chức. Khrushchev cũng kêu gọi vai trò của Đảng để giám sát các cơ quan địa phương, nỗ lực kinh tế và các hoạt động của chính quyền trung ương. Vào tháng 9/1953, Trung ương Đảng bầu Khrushchev với chức danh Bí thư thứ nhất, điều này thể hiện cho thâm niên của ông với thành viên Trung ương Đảng. Với các quyền lực mới có được, Khrushchev đã có thể bổ nhiệm các cộng sự vào ban lãnh đạo ở Gruzia, Azerbaijan, Ukraine, Armenia và Moldavia (Moldova hiện nay), trong khi Malenkov, ngược lại, chỉ có thể bổ nhiệm một cộng tác viên lãnh đạo chỉ ở Moscow. Dưới thời Khrushchev, lãnh đạo Đảng địa phương tại Nga Xô đã chứng kiến ​​sự thay thế lớn nhất trong các nhà lãnh đạo tỉnh kể từ Đại thanh trừng; hai trong số ba lãnh đạo tỉnh được thay thế vào năm 1953. Malenkov được đảm bảo một chính sách giống hệt nhau trong các tổ chức chính phủ; thay đổi đáng chú ý nhất là việc bổ nhiệm Mikhail Pervukhin, Ivan Tevosian và Maksim Saburov làm Phó Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng.
Trong thời kỳ đỉnh cao của cuộc đấu tranh Malenkov và Khrushchev, Khrushchev đã tích cực đấu tranh để cải thiện nền nông nghiệp Liên Xô và tăng cường vai trò của Trung ương Đảng. Khrushchev đã cố gắng hồi sinh Trung ương Đảng bằng cách tổ chức một số cuộc thảo luận về nông nghiệp tại phiên họp toàn thể Trung ương. Trong khi không có thành viên Đoàn Chủ tịch nào nhiệt tình với cách tiếp cận như vậy, Khrushchev đã tổ chức một mình một số phiên họp toàn thể Trung ương Đảng từ tháng 2 đến tháng 3/1954 để thảo luận về nông nghiệp. Bằng cách này, Khrushchev đã thừa nhận một sự thật bị lãng quên từ lâu; Đoàn chủ tịch, Ban bí thư và chính ông chịu trách nhiệm trước Trung ương Đảng. Khrushchev có thể đã đi một con đường khác, vì một số người đã kêu gọi giảm vai trò của Trung ương Đảng thành "nòng cốt và tuyên truyền". Một thay đổi nữa là dân chủ hóa ở đầu phân cấp Đảng, như Voroshilov đã nổi tiếng tại một hội nghị Đoàn chủ tịch năm 1954. Đến tháng 8/1954, vai trò của người đứng đầu chính phủ trên thực tế đã kết thúc; Nikolai Bulganin bắt đầu ký các sắc lệnh của Hội đồng Bộ trưởng (một quyền được trao cho Chủ tịch) và Đoàn chủ tịch đã nhượng bộ những mong muốn của Khrushchev để thay thế Malenkov. Malenkov được gọi là chủ nghĩa xét lại vì mong muốn ưu tiên công nghiệp nhẹ hơn công nghiệp nặng. Đồng thời, Malenkov bị buộc tội liên quan đến vụ án Leningrad dẫn đến cái chết của các quan chức Đảng vô tội. Tại Hội nghị Trung ương ngày 25/1/1955, Khrushchev đã buộc tội Malenkov về những sai lệch về ý thức hệ ở cùng cấp độ với cựu thành viên chống chủ nghĩa Stalin là Bukharin và Alexey Rykov những năm 1920. Malenkov đã nói hai lần trong hội nghị, nhưng không thể thay đổi chức vụ của ông, và vào ngày 8/3/1955, ông buộc phải từ chức Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng; chức vụ do Nikolai Bulganin thay thế, một người cộng sự của Khrushchev có từ những năm 1930. Malenkov vẫn là một nhân vật quyền lực, và ông vẫn giữ được ghế của mình trong Đoàn chủ tịch.
Cộng đồng thiểu số chống Khrushchev trong Đoàn chủ tịch đã được tăng cường bởi những người phản đối đề xuất của Khrushchev nhằm phân cấp thẩm quyền đối với ngành công nghiệp, vốn là trung tâm của cơ sở quyền lực của Malenkov. Trong nửa đầu năm 1957, Malenkov, Vyacheslav Molotov và Lazar Kaganovich đã làm việc âm thầm để xây dựng sự hỗ trợ mục đích loại bỏ Khrushchev. Tại một phiên họp ngày 18/6 của Đoàn Chủ tịch tại đó hai người ủng hộ nhà lãnh đạo Khrushchev đã vắng mặt, âm mưu chuyển chức vụ cho Bulganin, tiến hành bỏ phiếu loại bỏ ông với số phiếu 7-4. Khrushchev phản đối với lý do không phải tất cả các thành viên Đoàn chủ tịch đã được thông báo, một sự phản đối sẽ nhanh chóng bị bác bỏ nếu Khrushchev không nắm quyền kiểm soát quân đội. Khi tin tức rò rỉ về cuộc đấu tranh quyền lực, các ủy viên Trung ương Đảng, mà Khrushchev kiểm soát, đã tới Moscow, nhiều người đã bay trên đó trên các máy bay quân sự và yêu cầu được tham gia vào cuộc họp. Trong khi họ không được tham gia, đã sớm có đủ các thành viên Trung ương Đảng ở Moscow kêu gọi một Đại hội Đảng khẩn cấp, điều này buộc giới lãnh đạo phải cho phép một Hội nghị toàn thể Trung ương Đảng. Trong cuộc họp đó, ba kẻ chủ mưu chính được mệnh danh là Nhóm chống Đảng, bị buộc tội chủ nghĩa bè phái và đồng lõa trong tội ác của Stalin. Cả ba bị trục xuất khỏi Trung ương Đảng và Đoàn chủ tịch, cũng như cựu Bộ trưởng Ngoại giao Dmitri Shepilov, người đã tham gia cùng họ trong âm mưu. Molotov được cử làm Đại sứ tại Cộng hòa Nhân dân Mông Cổ; những người khác đã được gửi đến người đứng đầu các cơ sở công nghiệp và viện nghiên cứu xa Moscow.
Tại Đại hội Đảng lần thứ XX, Khrushchev trong bài phát biểu "Về sự sùng bái cá tính và hậu quả của nó", đã tuyên bố rằng Stalin, sự sùng bái cá nhân của Stalin và sự đàn áp của Stalin đã làm biến dạng tính hợp pháp của Lênin. Đảng trở thành đồng nghĩa với một người, không phải người dân - bản chất thực sự của Đảng đã bị biến dạng dưới thời Stalin, và cần phải được hồi sinh. Những quan điểm này, và nhiều hơn nữa, đã được sử dụng để chống lại chính ông, khi Khrushchev bị buộc phải từ chức khỏi tất cả các chức vụ của mình vào năm 1964. Khrushchev đã bắt đầu khởi xướng các chính sách gia đình trị, khởi xướng các chính sách mà không có sự đồng ý của Đoàn chủ tịch hay Trung ương Đảng, một sự sùng bái cá nhân đã phát triển và nói chung, Khrushchev đã phát triển một số đặc điểm mà chính ông chỉ trích Stalin tại Đại hội Đảng thứ XX. Tại Đại hội Đảng lần thứ XXI, Khrushchev đã mạnh dạn tuyên bố rằng tính hợp pháp của Lênin đã được thiết lập lại, khi trong thực tế, chính ông đã bắt đầu tuân theo một số chính sách tương tự, mặc dù không cùng mặt bằng như Stalin. Vào ngày 14/10/1964, Trung ương Đảng, cùng với Đoàn chủ tịch, nói rõ rằng chính sách Khrushchev không phù hợp với mô hình của một "nhà lãnh đạo Lênin", và ông buộc phải từ chức tất cả các chức vụ, và Leonid Brezhnev được thay làm Bí thư thứ nhất và Alexei Kosygin là Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng.