stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Phục bích tại Ba Lan và Litva
Liên bang Ba Lan – Litva

August II (tại vị:1694–1706, phục vị:1709–1733)
Năm 1704, do August II tham gia vào cuộc chiến tranh quá lâu với đế quốc Thụy Điển, bị thất bại nghiêm trọng. Vua Thụy Điển Karl XII (cũng là người em họ của August II) nghĩ rằng August II sẽ an toàn ở ngôi vị hơn nếu cử một người lên "giữ hộ" ngai vàng của anh họ mình, và Karl XII chọn Stanisław Leszczyński lên ngôi vua Ba Lan – Litva. August II thất thế chạy trốn tới xứ Sachsen, bị ép phải tham gia chiến tranh cùng Thụy Điển chống Nga, ông không chấp nhận và diễn biến cuộc nội chiến ở Ba Lan (1704-1706) cùng chiến dịch Grodno (1705-1706) đã gây bất lợi cho August II. Sau trận đánh Fraustadt năm 1706, Karl XII xâm chiếm Saxon, buộc August II chính thức chuyển giao quyền lực chính trị Ba Lan cho Stanisław Leszczyński theo Hiệp ước Altranstädt. Ít lâu sau, sa hoàng Nga Pyotr I cải cách quân đội và nhanh chóng đánh bại quân Thụy Điển trong trận Poltava năm 1709, sự kiện trên đánh dấu sự kết thúc của đế quốc Thụy Điển và sự nổi lên của đế quốc Nga, August II nhờ vậy trở lại ngôi vua Ba Lan - Litva.
Stanisław Leszczyński (tại vị:1704–1709, phục vị:1733–1736)
Năm 1709, sau khi đánh tan đế quốc Thụy Điển, người Nga đưa August II về phục vị, Stanisław Leszczyński phải theo gót tàn quân của tướng Krassow trong cuộc thoái lui tới Pomerania thuộc đế quốc Thụy Điển, tuy ông đã từ bỏ vương miện Ba Lan - Litva nhưng vẫn cố giữ vương hiệu. Năm 1716, một nhà quý tộc người Sachsen là Lacroix từng tiến hành ám sát cựu vương Stanisław Leszczyński nhưng ông đã được Bá tước Stanisław Poniatowski (cha của Stanisław August Poniatowski, sau này là vua Stanisław II - vị quốc vương cuối cùng của liên bang Ba Lan - Litva) cứu sống. Sau đó, Stanisław Leszczyński định cư ở Wissembourg vùng Grand Est. Năm 1725, con gái ông là công chúa Maria Leszczyńska cưới quốc vương Pháp là Louis XV và được tấn phong làm Hoàng hậu nước Pháp, do đó từ 1725 tới 1733, cựu vương Stanisław Leszczyński cư ngụ ở lâu đài Chambord. Người con rể đầy uy quyền của Stanislaw Leszczyński, vua Louis XV nước Pháp đã ủng hộ ông đòi kế vị ngai vàng Ba Lan - Lítva sau khi vua August II qua đời vào năm 1733, điều đã dẫn tới Chiến tranh kế vị Ba Lan. Vốn từ thời vua Louis XV, Vương quốc Pháp đã trở thành một đồng minh đồng thời là người bảo hộ của Vương quốc Ba Lan, và giờ đây vua Louis XV muốn khôi phục lại những mối quan hệ xưa cũ này. Stanisław Leszczyński đặt chân tới kinh thành Warsaw, sau khi đã rong ruổi qua miền Trung Âu nhiều ngày đêm cải trang thành một người đánh xe, những ngày sau đó, bất chấp nhiều phản đối, ông đã đăng quang ngôi vua của Ba Lan - Lítva lần thứ hai. Trong suốt thời gian làm vua Ba Lan - Litva lần thứ hai, ngôi vị của Stanisław Leszczyński không hề yên ổn bởi đế quốc Nga đem binh sang ủng hộ August III, kết quả ông phải thoái vị một lần nữa vào năm 1736 nhưng được đền bù công quốc Lorraine và Bar, ông giữ vị trí đó cho đến hết đời.
Công quốc Courland và Semigallia

Ernst Johann Biron (tại vị:1737–1740, phục vị:1763–1769)
Năm 1740, Ernst Johann Biron rời bỏ ngôi vị công tước xứ Courland và Semigallia để sang Nga làm nhiếp chính, ông vốn là người yêu cũ của nữ hoàng Anna. Nguyên nhân là do nữ hoàng Nga Anna qua đời, người cháu trai được tuyên bố là hoàng đế Ivan VI mới có hai tháng tuổi. Bà có di chiếu mời người yêu đồng thời cũng là cố vấn lâu năm của bà, Ernst Johann von Biron sẽ phục vụ như một nhiếp chính cho đến khi Ivan đủ tuổi trưởng thành. Cuối cùng, một cái gọi là Tuyên bố tích cực, có chữ ký của 194 vị chức sắc, nhân danh quốc gia Nga, đã trao vương quyền cho Ernst Johann Biron. Tuy nhiên, ý tưởng về sức mạnh của Ernst Johann Biron không thể chấp nhận được đối với cha mẹ của Ivan IV hoặc với hầu hết giới quý tộc Nga. Bởi trong những năm làm người yêu của Anna, ông đã tạo ra nhiều kẻ thù và cực kỳ không được ưa chuộng tại xứ sở bạch dương này, thế nên chỉ trong vòng ba tuần, cha của Ivan IV đã lập tức tiến hành việc lật đổ Ernst Johann Biron. Vào nửa đêm ngày 8/11/1740, Ernst Johann Biron đã bị bắt giữ trong phòng ngủ của ông bởi các thành viên của cặp vợ chồng hoàng gia và bị đày đến Tây Bá Lợi Á (sau đó được phép cư trú tại Yaroslavl). Suốt 22 năm, cựu công tước gần như biến mất khỏi những nơi cao xa nhất của lịch sử, nhưng ông tái xuất hiện trong một khoảnh khắc ngắn ngủi vào năm 1762, khi hoàng đế Peter III triệu tập ông hồi kinh, để rồi đến năm 1763, nữ hoàng Catherine II đưa ra quyết định tái lập Ernst Johann Biron làm công tước Courland và Semigallia.
Vương quốc Sachsen

Frederick Augustus I (tại vị:1806–1813, phục vị:1815–1827)
Năm 1813, trong trận chiến tại Leipzig, quốc vương Sachsen kiêm công tước xứ Warsaw Frederick Augustus I (tên đầy đủ là Frederick Augustus Joseph Maria Anthony John Nepomuk Aactsius Xavier) bị quân đội Phổ bắt làm tù binh. Ông là thành viên của Nhà Wettin, đồng minh thân cận của hoàng đế Pháp Napoléon đệ nhất, trước đây từng trị vì Sachsen từ năm 1763 đến 1806 với danh hiệu Tuyển hầu tước trước khi thụ phong quốc vương. Tại Hội nghị Vienna năm 1815, Frederick Augustus I bị ép phải cắt mất ba phần năm lãnh thổ của mình cho Phổ, sau khi được thả về nước khôi phục địa vị, ông dành phần còn lại của cuộc đời để cố gắng phục hồi trạng thái bị cắt cụt của mình.
Mieszko III
Kazimierz II
Leszek Biały
Władysław III
Henry the Bearded
Konrad I
Władysław II Jagiełło
Švitrigaila
August II
Stanisław Leszczyński
Ernst Johann Biron
Frederick Augustus I
Thời xa vắng

Bài này viết về . Đối với , xem Thời xa vắng (phim).
| Thời xa vắng> Thông tin sách |
| --- | --- |
Tác giả: Lê Lựu
Quốc gia: Việt Nam
Ngôn ngữ: Tiếng Việt
Thể loại: Tiểu thuyết
Ngày phát hành: 1986
Thời xa vắng là một tiểu thuyết tiêu biểu trong đời viết văn của nhà văn Lê Lựu, câu chuyện trong tiểu thuyết trải dài từ những năm đầu kháng chiến chống Mỹ đến thập niên 1980.
Tác phẩm gồm 13 chương -tính cả chương kết- được chia làm hai phần, được xem là "bước ngoặt lớn của nền văn học Việt Nam tính từ năm 1954" -theo nhà văn Nguyễn Quang Thiều. Nhân vật chính của tiểu thuyết là Sài, từ năm 12 tuổi đến hơn 40, vì coi trọng thể diện bản thân và gia đình Sài chưa từng sống theo ý nguyện bản thân. Anh luôn để ý đến đánh giá của con người và tập thể xung quanh, Sài có tư tưởng dứt ra nhưng không đủ can đảm.
Nội dung > Phần 1

Từ Chương 1 đến Chương 6:
Cậu bé Giang Minh Sài, sinh ra trong gia đình nho giáo học giỏi, là niềm hy vọng, tự hào của cả gia đình và dòng họ. Theo tư tưởng cũ, 12 tuổi, Sài phải kết hôn với Tuyết -một cô gái hơn anh 3 tuổi- anh chấp nhận cuộc sống không hạnh phúc cho đến vài năm sau, khi gặp và yêu Hương, sau này để theo đuổi cô, Sài đăng ký nhập ngũ đi bộ đội. Vào chiến trường, Sài tiếp tục là một cá nhân điển hình của đơn vị, vì đã có vợ và theo các quy định nên anh không thể phát triển tình cảm với Hương.
Nội dung > Phần 2

Từ Chương 7 đến Chương 12:
Sau 11 năm ở chiến trường ra, Sài về quê và ly dị Tuyết, anh vội vã cưới Châu khi biết cô này có thai, Sài cho rằng cái thai đấy là của mình. Sau năm năm chung sống, họ có với nhau hai đứa con, cuộc sống khó khăn khiến tình cảm vợ chồng rạn nứt. Sài quyết định ly hôn khi cuộc hôn nhân vỡ trận đến hồi không thể cứu vãn, là sự tích tụ của bao nhiêu năm đắng cay, tủi nhục dồn nén. Ra trước toà, Sài quyết phải giành cho bằng được con, nhưng rồi nghe lời thú nhận của Châu kia không phải con gái mình, Sài dường như buông xuôi. Sài về quê sống, một phần vì ý định nhen nhóm trong anh trước đó là phải làm phát triển cho quê hương mình. Lần cuối khi anh gặp Hương, hai người chỉ là những người bạn già phải cân nhắc đến bàn tán của người ngoài, không thể vô ưu như trước. Kết truyện, nỗi cô độc đằng đẵng của Sài vơi bớt đi khi Sài hoà vào cái công việc nghiên cứu, chăm nom cho đồng ruộng quê hương mình.
Sáng tác

Thời xa vắng được Lê Lựu viết từ tháng 6 đến tháng 9 năm 1984 tại Đồ Sơn, vì bản viết tay không rõ ràng nên nhà thơ Văn Đạt -lúc này là Chánh văn phòng của Bộ tư lệnh Quân khu 3- cử người xuống đánh máy theo lời đọc của Lê Lựu. Công việc này hoàn tất sau 10 ngày, nhưng người đánh máy lại nhầm "n" và "l" nên nhà văn Lê Lựu phải mất thêm thời gian chỉnh sửa.
Thời xa vắng được xuất bản lần vào năm 1986.
Đánh giá

Trong Chân dung và đối thoại, Trần Đăng Khoa viết, ngay từ khi ra đời cuốn sách đã gây ra một tiếng vang lớn vượt quá sức tượng của tác giả. Cuốn sách đã để lại một dấu ấn trong Văn học Việt Nam cuối thế kỷ 20 và trong lòng độc giả.
Nhà phê bình Phạm Xuân Nguyên nhận định sau năm 1945, văn chương không có nhiều chuyển biến, chủ yếu xoay quanh đề tài chiến tranh, lý tưởng cách mạng. Các tác phẩm thường xây dựng hình ảnh tập thể, một nhân vật chung chung, không có tên gọi, hình hài, số phận. Đến năm 1986, bắt đầu công cuộc đổi mới, với Giang Minh Sài trong Thời xa vắng, Lê Lựu thành công trong việc viết về thân phận con người cụ thể, đi sâu vào nội tâm của họ.
Nhà văn Uông Triều cho rằng tác phẩm có giá trị văn học và lịch sử quan trọng, tựa như gạch nối để các nhà văn Việt Nam có bước chuyển mình kể cả về nhận thức và cách viết.
Giải thưởng

1986 : Giải thưởng của Hội Nhà văn Việt Nam
1990 : Giải A của Hội Nhà văn Việt Nam
Tái bản

1986 : Nhà Xuất bản Tác phẩm mới - 332-345 trang
1989 : Nhà xuất bản Tác phẩm mới - 344 trang
1986 : Nhà xuất bản Văn học ~ 338 trang.
2021 : Nhà xuất bản Văn học (tái bản) ~ 388 trang
2017: Nhà xuất bản Thanh niên (ISBN 978-604-64-6391-7) - 448 trang
Nhà xuất bản Trẻ. 396 trang
Nhà xuất bản Thời đại
Chuyển thể

Nửa đầu của tác phẩm Thời xa vắng đã được kết hợp với truyện ngắn "Bến sông" cũng của nhà văn Lê Lựu, chuyển thể thành phim truyện nhựa cùng tên vào năm 2003 được viết kịch bản và đạo diễn bởi đạo diễn Việt kiều Hồ Quang Minh, quay phim Trần Hùng, âm nhạc Đặng Hữu Phúc, diễn viên chính Ngô Thế Quân, Hồ Phương Dung, Nguyễn Thị Huyền. Phim đoạt giải Cánh diều Bạc cho điện ảnh năm 2005.
Liliana Lozano

| Liliana Lozano |
| --- | --- |
Sinh: Liliana Andrea Lozano Garzón (1978-09-28)28 tháng 9, 1978 Guatavita
Mất: (2009-01-10)10 tháng 1, 2009 (30 tuổi) Pradera
Nguyên nhân mất: Gunshot wound
Nghề nghiệp: Diễn viên, nữ hoàng sắc đẹp
Năm hoạt động: 1995–2008
Liliana Andrea Lozano Garzón (28 tháng 9 năm 1978 – 10 tháng 1 năm 2009) là nữ diễn viên và nữ hoàng sắc đẹp người Colombia. Cô là bạn gái của trùm ma túy Leonidas Vargas. Lozano giành được danh hiệu cuộc thi sắc đẹp quốc gia tại Carnival ở Colombia vào năm 1995. Vào ngày 10 tháng 1 năm 2009, Lozano được tìm thấy đã qua đời tại Pradera cùng với Fabio Vargas, anh trai của Leonidas Vargas. Cả hai bị tra tấn và bị đấm đến chết, chính quyền cho biết có thể bị trả thù từ các đại lý ma túy.
Tiểu sử

Liliana Lozano sinh ra ở Paujil Caqueta, với song thân là ông Luis Carlos Lozano và bà Dora Garzón. Năm 1994, Lozano đoạt giải Nữ hoàng của cuộc thi sắc đẹp Bambuco tại Caquetá và giành danh hiệu nữ hoàng sắc đẹp quốc gia tại Carnival hàng năm ở Colombia vào năm 1995. Cũng trong năm đó, Lozano bắt đầu sự nghiệp truyền hình của mình, làm việc với vai trò một người dẫn chương trình game show.
Người thân đã cho biết từ khoảng năm 2006, Lozano có một mối quan hệ lãng mạn với Leonidas Vargas, một trùm ma túy Colombia lãnh đạo một đế chế cocaine trị giá hàng triệu đô la. Vào ngày 8 tháng 1 năm 2009, Vargas bị đấm chết trong một căn phòng bệnh viện, các nhà chức trách tin là hai tay đấm chuyên nghiệp đã giết chết cô.
Khỉ đột đất thấp phía Đông

| Khỉ đột đất thấp phía Đông |
| --- | --- |

Tình trạng bảo tồn
 Cực kỳ nguy cấp  (IUCN 3.1)
Phân loại khoa học
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Chordata
Lớp (class): Mammalia
Bộ (ordo): Primates
Họ (familia): Hominidae
Chi (genus): Gorilla
Loài (species): Gorilla beringei
Phân loài (subspecies): Gorilla beringei graueri
Danh pháp ba phần
Gorilla beringei graueri (Matschie, 1914) 
 Bản đồ phân bố
Khỉ đột đất thấp phía Đông hay còn gọi là khỉ đột Grauer hay khỉ đột Congo (Danh pháp khoa học: Gorilla beringei graueri) là một phân loài của loài khỉ đột miền Đông, đây là phân loài đặc hữu của các khu rừng núi của Cộng hòa Dân chủ Congo. Các quần thể quan trọng của phân loài khỉ đột này sống trong các Vườn quốc gia Kahuzi-Biega và Maiko và các khu rừng gần đó như khu Bảo tồn Khỉ đột Tayna, rừng Usala và trên vùng Itombwe Massif. Đây là phân loài lớn nhất trong số bốn phân loài khỉ đột còn tồn tại.
Có nhiều khỉ đột ở vùng đồng bằng phía Tây so với các phân loài ở phía đông, chỉ có khoảng 5.000 cá thể khỉ đột ở vùng đồng bằng phía Đông trong tự nhiên theo một báo cáo năm 2004 và ít hơn 3.800 năm 2016. Bên ngoài phạm vi tự nhiên, chỉ có một con khỉ đột cái sống trong tình trạng nuôi nhốt tại Sở thú Antwerp ở Bỉ. Những con khỉ đột vùng đất thấp miền Đông chỉ được tìm thấy ở Congo được đưa vào Bảng Đỏ các loài cực kỳ nguy cấp.
Khỉ đột này là những linh trưởng lớn nhất trên hành tinh. Cách đây 20 năm, trước cuộc nội chiến ở Congo còn sôi sục làm dân số khỉ đột còn 18.000, ước tính chỉ còn 3.800 trong tự nhiên. Một sự suy giảm 80% dân số trong vòng một thế hệ. Hiện nay, các cán bộ kiểm lâm ở miền Đông Congo đang yêu cầu gấp sự trợ giúp khẩn cấp của cộng đồng quốc tế nhược bằng không những con vật kinh diễm này có thể biến mất vĩnh viễn.
Phân bố

Khỉ đột đất thấp miền Đông có phạm vi phân bố nằm trọng trong đất nước Cộng hòa Dân chủ Congo. Phân loài khỉ đột ở vùng đồng bằng phía Đông có dải phân bố rộng nhất của bất kỳ phân loài khỉ đột nào vì chúng có thể tìm thấy ở khu vực rừng nhiệt đới miền núi, rừng chuyển tiếp và rừng nhiệt đới theo kiểu rừng rậm. Một trong những quần thể của khỉ đột đất thấp miền Đông có sự đông đúc được nghiên cứu nhiều nhất sống ở vùng cao nguyên Kahuzi-Biega, nơi sinh cảnh khác nhau giữa rừng nguyên sinh dày đặc đến rừng ẩm ướt vừa phải, cho đến đầm lầy và vùng đất thấp của đầm lầy Cyperus. So với khỉ đột miền tây đất thấp, chúng được tìm thấy ở rừng nhiệt đới ở độ cao thấp.
Đặc điểm > Thể vóc

Một con khỉ đột đực trưởng thành đầu đàn (con lưng bạc) và một con khỉ đột non (hình dưới).
Tính chung, khỉ dạng người lớn nhất chính là khỉ đột, con đực lớn hơn 2m, cân nặng đến 250 kg, sống ở rừng châu Phi xích đạo (Camerun, Congo, Gabon, Uganda). Khỉ đột trưởng thành hoang dã nặng từ 135 đến 180 kg trong khi con cái thường chỉ nặng bằng nửa con đực từ 68–113 kg. Con đực trưởng thành cao 1,7 đến 1,8 m với sải tay 2,3 đến 2,6 m. Khỉ đột đực trưởng thành được biết đến như lưng bạc do vùng lông màu bạc trên lưng của nó, một con lưng bạc lớn hơn 1,8 mét nặng đến 230 kg trong hoang dã, những con khỉ đột béo phì trong tình trạng nuôi nhốt nặng đến 270 kg.
Trong đó, khỉ đột đất thấp phía Đông là phân loài lớn nhất của loài khỉ đột và động vật linh trưởng còn sống lớn nhất trên trái đất. Một con đực lưng bạc nặng từ 204–250 kg (450-551 lb), những con đực đặc biệt (khỉ đột chúa) có thể cân nặng 272 kg (600 lb) trở lên. Những con khỉ đột cái thường cân nặng nhẹ hơn khỉ đột đực một nửa. Con đực có chiều cao khi đứng lên đến từ 1,76-1,94 mét (5,8-6,4 ft) trong khi con cái chiều cao 1,60 mét (5,2 ft) hoặc thấp hơn.
Khỉ đột đất thấp miền Đông có những lớp lông khoác màu đen tương phản như khỉ đột núi (Gorilla beringei beringei), mặc dù phần lông tóc khá ngắn trên đầu và thân thể. Bộ lông của một con đực trưởng thành, giống như những con khỉ đột khác, chúng sẽ chuyển bạc ở lưng khi con vật trưởng thành, gọi là con lưng bạc (Silver back), đây là những con khỉ đột đầy sức mạnh. Khi con khỉ khổng lồ thình lình đứng lên, cao to hơn con người nhiều, con khỉ lưng bạc, nặng trên 190 kg, phô trương sức mạnh của nó.
Đặc điểm > Thể chất

Về đại thể, những con khỉ đột được biết đến như một dã thú đầy sức mạnh với ngoại hình to lớn, cơ thể đồ sộ và dù có thân hình to lớn đồ sộ, chúng có tốc độ chạy ở mức trung bình, khoảng 40 km/h, chúng có sức mạnh thể chất khỏe hơn nhiều so với người với đôi tay mạnh mẽ, cánh tay mạnh và cơ bắp. Con cái có sải tay ngắn hơn con đực. Một con khỉ đột trưởng thành có thể nâng được trọng lượng gấp 10 lần cơ thể chúng, chúng có thể lật đổ cả một chiếc ô tô và một cú đấm của khỉ đột có thể khiến mọi vật đối diện phải biến dạng[cần dẫn nguồn] Khỉ đột di chuyển bằng đốt ngón tay, mặc dù đôi khi chúng có thể đứng thẳng khi mang theo thức ăn hay trong tình trạng phòng ngự.
Khỉ đột còn có một hàm răng cực khỏe với, lực cắn của chúng được ghi nhận lên tới 590 kg/cm2 (thông số khác cho thấy nó có lực cắn lên tới 913.000 kg/m2). Khỉ đột có răng to, ngắn và chắc tương ứng với cơ thể đồ sộ, răng nanh của con đực dài 25 cm, và các răng ở hàm sẽ trở nên quá rộng so với hàm của nó. Nhưng dù có cơ hàm rất ấn tượng, thức ăn của khỉ đột chỉ là thực vật. Ngay cả khi giao chiến, chúng chủ yếu cũng chỉ dùng sức mạnh cơ bắp và rất ít khi phải sử dụng đến cái miệng khủng khiếp này.
So sánh kích cỡ, hình dạng và sức mạnh của răng nanh từ 144 loài linh trưởng có cùng các thông số thuộc 45 loài ăn thịt, về liên hệ giữa kích cỡ răng nanh linh trưởng với kích cỡ cơ thể và sức mạnh tương ứng của răng. Sự so sánh này có thể giúp trả lời các tính toán về chức năng của răng nanh linh trưởng đực trong quá trình cạnh tranh với con cái. Răng nanh được dùng làm vũ khí hay chỉ để trưng bày. Muốn sử dụng răng của loài ăn thịt vì loài ăn thịt sử dụng răng nanh để giết con mồi. Nếu răng nanh của linh trưởng yếu đến mức không làm vũ khí được, thì rõ ràng chúng chỉ để làm cảnh.
Loài linh trưởng nói chung có răng khỏe, nhưng có thể là tất cả con linh trưởng đực có răng khỏe vì thành công sinh sản của chúng bị đe dọa khi răng nanh bị gãy. Hoặc có thể là răng khỏe là do cấu tạo di truyền. Hominid (vượn nhân hình), giữ lại tính lưỡng hình giới tính trọng lượng cơ thể, tức giống đực thường có trọng lượng cơ thể lớn hơn giống cái. Cùng lúc đó, sự khác biệt kích cỡ răng nanh của giống đực và cái bị mất đi. Điều này quay ngược trở lại với vượn nhân hình cổ xưa nhất.
Quá trình tiến hóa vượn nhân hình là giảm tính lưỡng hình cỡ răng nanh trong khi vẫn giữ lại lưỡng hình trọng lượng cơ thể. Khỉ đột có răng to, ngắn và chắc tương ứng với cơ thể đồ sộ. Để có được tỉ lệ như các loài linh trưởng khác, răng nanh của con đực sẽ phải dài 25 cm, và các răng ở hàm sẽ trở nên quá rộng so với hàm của nó. Điều này cho thấy có thể có giới hạn đối với răng nanh linh trưởng đơn giản là vì sự gò ép không gian để những răng này khít vào hàm. Sự thay đổi cỡ người có thể ảnh hưởng nhiều mặt khác trong cuộc sống, bao gồm quá trình trao đổi chất, tập quán tiêu thụ thức ăn và nguy cơ bị thú săn mồi tấn công.
Tập tính

Khỉ đột sống theo đàn dưới sự chỉ huy của một con đực to khỏe nhất. Nhiệm vụ của con đực là lãnh đạo và bảo vệ cả đàn khỏi bị thú dữ tấn công. Kẻ thù nguy hiểm nhất của khỉ đột là loài báo hoa mai rất hung dữ. Khỉ đột có rất ít đối thủ trong tự nhiên ngoài con người và loài báo hoa mai. Chúng dù có thân hình to lớn những có thể leo cây khá tốt. Về đêm, chúng có thể ngủ trên cây. Khỉ đột tỏ ra rất hòa nhã và xấu hổ khi đối mặt với con người. Những gia đình khỉ đột được nuôi dưỡng trong chuồng lồng kính có ngoại cảnh và nội thất như trong rừng xanh nhưng đại gia đình khỉ đột đều ngồi bất động xoay lưng về phía du khách, các khỉ mẹ ôm con thật chặt vào lòng, lấy tay che mắt chúng, miệng gầm gừ.
Tập tính > Xã hội

Các nhóm bầy đàn là những con khỉ cư trú ổn định khi chúng ở cùng nhau trong nhiều tháng và nhiều năm tại một thời điểm, giống như cấu trúc của một gia đình. So với các con khỉ đột đất thấp phía Tây, các nhóm khỉ đột ở vùng đất thấp phía Đông thường có quy mô lớn hơn. Những con khỉ đột ở vùng đồng bằng phía đông rất hòa đồng và rất thanh bình, sống trong các nhóm từ hai đến trên 30 tuổi.
Một nhóm thường bao gồm một con lưng bạc, vài con cái và con cái của chúng, những con lưng bạc rất lực và mạnh và mỗi nhóm có một con đực thống trị. Những con đực này bảo vệ nhóm gia đình của chúng khỏi nguy hiểm. Những con đực non bạc sẽ dần dần bắt đầu rời khỏi nhóm sinh đẻ khi chúng đến tuổi trưởng thành, và sau đó sẽ cố gắng thu hút những con cái để thành lập nhóm của riêng nó.
Người ta ít được biết về hành vi xã hội, lịch sử và sinh thái của những con khỉ đột đất thấp ở miền đông, một phần vì cuộc nội chiến tại Cộng hòa Dân chủ Congo. Tuy nhiên, một số khía cạnh của hành vi xã hội đã được nghiên cứu như khỉ đột hình thành nhóm liên minh có thể bao gồm hai con đực trưởng thành. Một phần ba số nhóm khỉ đột ở Đông Phi có hai con đực trưởng thành trong nhóm của chúng. Hầu hết các loài linh trưởng liên kết với nhau bởi mối quan hệ giữa con cái, một mô hình cũng thấy ở nhiều gia đình con người.
Một khi chúng đạt đến tuổi trưởng thành, cả hai phái cái và đực thường phải rời khỏi nhóm (một sự điều chỉnh của tự nhiên để tránh tình trạng giao phối cận huyết và khuyến khích sự phát triển của giống loài ở những môi trường mới mẻ). Những con đực thường tham gia vào một nhóm khác hoặc đi theo một con đực trưởng thành lưng bạc, trong khi con đực có thể ở cùng nhau tạm thời liên minh, cho đến khi chúng thu hút, lôi cuốn được những con cái khác và thành lập nhóm của riêng chúng. Người ta thường tin rằng cấu trúc của nhóm khỉ đột là để ngăn ngừa sự giao phối cận huyết.
Tập tính > Thị uy

Khỉ đột đất thấp miền Đông thường sống dưới mặt đất, đi bằng bốn chân và chỉ đi bằng hai chân khi chuẩn bị đánh nhau, chúng rất hung hãn trong khi chiến đấu và thường chiến đấu tới chết, chúng thường đấm ngực liên hồi để tỏ rõ sức mạnh. Dù vậy, khỉ đột cố gắng tránh các cuộc ẩu đả và chỉ giương oai, diễu võ là chính, chúng thường chạy lướt qua nhau nhổ bật rễ các cây con để thị uy. Thực tế, chúng ít khi gây hại cho những con thú khác.
Còn khi bị đe dọa, con đực sẽ đứng thẳng người và dùng hai tay đấm thình thịch vào ngực để cảnh báo trước khi chiến đấu, tương tự, khi gặp người lạ khỉ đột thường đứng thẳng trên hai chân sau, hai chân trước (chính xác là hai tay) đập vào ngực nó và phát ra tiếng rống thật to để đe dọa đối phương, ở độ cao 2.133m của một vùng núi rừng nhiệt đới, âm thanh của một con khỉ đột đực đập vào ngực có thể phá tan sự im lặng.
Mặc dầu ác danh đáng sợ của chúng, phần lớn là dựa trên những quan niệm sai lạc do nhìn thấy những con khỉ đột phá phách trong các vườn thú, nhưng con khỉ này chỉ tấn công khi bị đe dọa, khỉ đột gần như không bao giờ hung dữ, chủ yếu là chúng hiền hòa. Rõ ràng là con người có thể gặp một con khỉ đột rồi ra đi mà hoàn toàn không làm sao cả. Nhưng những con khỉ đột đã quen với người nhiều năm rồi và mọi người tiếp xúc với chúng đã biết cách tôn trọng chúng.
Trong những tình huống khác thì khỉ đột có thể thực sự nguy hiểm. Phần lớn sự hung dữ của khỉ đột là với những con khỉ đột khác hoặc các kẻ thù của chúng (báo hoa mai). Chúng sống thành bầy đàn, trong đó một con đực đầu đàn có lưng bạc kiểm soát nhiều con cái và các con nhỏ và bảo vệ cho những con này. Nếu một con đực khác đến gần, con lưng bạc sẽ tìm cách đuổi nó đi. Nó bắt đầu hăm dọa như là gầm gừ, hú hét và đập ngực. Nếu việc này không xong, nó có thể tấn công. Nhiều con lưng bạc có những sẹo ghi dấu ấn từ những đụng độ đó. Kẻ thất bại đôi khi bỏ mạng.
Khỉ đột tấn công con người cũng trong hoàn cảnh tương tự đó là khi nó bị khiêu khích trước, có những trường hợp khỉ đột tấn công và giết người, có người bị đánh, bị gẫy xương sườn, nhưng những đó là hiếm và do lỗi của con người. Những sự cố trong đó con người bị thương hoặc chết vì khỉ đột là xảy ra ở nơi hoang dã do khỉ đột sợ bị tấn công hoặc thực tế bị tấn công. Một con khỉ đột nghĩ rằng nó đang bị nguy hiểm thì trước tiên nó sẽ hăm dọa. Nếu con người tỏ ra không sợ sự hăm dọa, hoặc làm nó giật mình hoặc chặn đường nó, thì nó tự đập ngực thùm thụp, cào cấu và cuối cùng tấn công, còn các con khỉ đột cái thường xuyên tỏ ra hung dữ với người, do chúng không quen với sự có mặt của họ.