Chiến dịch Kutuzov
Diễn biến > Giai đoạn thứ nhất: từ 12 đến 19 tháng 7

3 giờ sáng ngày 12 tháng 7, pháo binh hạng nặng của Phương diện quân Bryansk và các máy bay ném bom, máy bay cường kích của Tập đoàn quân không quân 15 (Liên Xô) đã mở màn cho cuộc tấn công của Tập đoàn quân 61 do tướng P. A. Belov chỉ huy. Mũi đột kích chủ yếu từ Budogovishi nhằm vào hướng Tolkachev (???) - Bolkhov. Vượt qua sức kháng cự mạnh của Sư đoàn bộ binh 208 thuộc Quân đoàn bộ binh 53 (Đức), các Quân đoàn kỵ binh cận vệ 7 và Quân đoàn bộ binh 89 đã tiến lên từ 2,5 đến 4 km trong buổi sáng. Tướng Đức Friedrich Gollwitzer yêu cầu Quân đoàn xe tăng 46 đưa sư đoàn xe tăng 4 phản kích nhưng chỉ có một trung đoàn tham gia và chặn được Quân đoàn kỵ binh cận vệ 7 (Liên Xô) ở làng Krovtsovo (???). Tướng Belov tung thê đội 2 gồm Sư đoàn bộ binh cận vệ 6 vào trận nhưng tốc độ tiến công vẫn không được đẩy lên.
Cũng vào lúc 3 giờ sáng cùng ngày, Tập đoàn quân 3 của tướng A. V. Gorbatov và Tập đoàn quân 63 của tướng V. Ya. Kolpakchi cũng phát động cuộc tấn công về hướng Oryol sau một trận pháo kích ngắn. Các quân đoàn bộ binh 23 và 35 (Đức) trên hướng này được 2 sư đoàn xe tăng 18 và 4 (thiếu) yểm hộ phòng thủ đã trụ được tại các cứ điểm Mtsensk và liên tục phản kích vào sườn đội hình Tập đoàn quân 3 (Liên Xô). Mãi đến 11 giờ, Quân đoàn bộ binh 25 và lữ đoàn xe tăng cận vệ 26 mới chiếm được làng Izmaylovo, Bolshaya Malinovets (???), các điểm cao 246,7 và 244,9. Tập đoàn quân không quân 6 (Đức) huy động từ 40 đến 50 phi vụ tấn công vào đội hình Tập đoàn quân 61 và chặn đứng cuộc tấn công ở khu vực Evtekhovo, Grachevka và Prodvinuvshis (???), cách tuyến xuất phát tấn công từ 4 đến 7 km.
Ở phía bắc của cung lồi Oryol, lúc 6 giờ 5 phút, từ khu vực Zhilkovo, Tập đoàn quân cận vệ 11 (Phương diện quân Tây) của tướng I. Kh. Bagramyan phát động tấn công sau 40 phút pháo kích chuẩn bị. 7 giờ sáng, các hỏa điểm của sư đoàn bộ binh 208 thuộc Quân đoàn 53 (Đức) trên tuyến 1 đã bị tràn ngập. Mũi tấn công bằng xe tăng của lữ đoàn cơ giới 46 đã khoan sâu từ 7 đến 8 km hướng về trung tâm phòng ngự Bolkhov vượt qua ba tuyến chiến hào phòng thủ của quân Đức. Buổi trưa các sư đoàn bộ binh 211 và 293 (Đức) tổ chức phản kích. Tướng I. Kh. Bagramyan tung Quân đoàn bộ binh cận vệ 16 từ thê đội 2 vào trận. Đến 17 giờ, cuộc phản kích của quân Đức thất bại, các sư đoàn 211 và 293 (Đức) phải bỏ các khu phòng thủ Zhelyabovo, Ulyanovo, Slobodka rút về tuyến 2. Chính diện đột phá của Tập đoàn quân cận vệ 11 được mở rộng đến 14 km, sâu 10 đến 12 km.
Ngày 13 tháng 7, cánh quân sườn trái Tập đoàn quân 11 tiếp tục tấn công dọc theo hai bờ sông Resseti và Vytebet, đánh chiếm Dudorovsky, Staritsa và đẩy quân Đức lùi về Vesnin. 14 giờ 30 phút, Lữ đoàn xe tăng cận vệ 6 được tung vào trận và tiếp tuc khoan sâu lỗ đột phá, đánh chiếm các làng Krovpivna, Vesniny, Yagodnoye. Lữ đoàn cơ giới 46 dẫn theo Quân đoàn bộ binh cận vệ 8 đột phá đến Medyntsevo, đánh chiếm Uzkoye và Ilyinskoye (???), cách con đường sắt và đường bộ nối Bryansk với Oryol 15 km về phía bắc. Ở sườn phải Tập đoàn quân 11, Quân đoàn bộ binh cận vê 36 từ Chernysheno vượt sông Resseti và tiến thêm 10 km về phía tây đến sông Lovat. Cũng trong buổi sáng ngày 13, Tập đoàn quân 50 (Phương diện quân Tây) của tướng I. V. Boldin mở đầu cuộc tấn công của họ bằng đòn công kích vào Kholmishchi, đánh chiếm thị trấn này và tiến sang Zhizdra. Vào đầu buổi chiều, Quân đoàn bộ binh 55 (Đức) tổ chức một trận phản kích rất mạnh, chặn đứng Tập đoàn quân 50 ở phía đông làng Shchigry 20 km.
8 giờ sáng ngày 13, Tập đoàn quân 3 (Liên Xô) phát động cuộc công kích từ phía đông và đông bắc vào cứ điểm Evtekhovo, Krasnyy, Obraztsovo của Quân đoàn bộ binh 23 (Đức), phối hợp với cánh trái của Tập đoàn quân 63 đánh chiếm cụm cứ điểm này và đuổi Quân đoàn bộ binh 23 (Đức) lùi về tuyến Vesyolaya (???), Zhelyabuga, Kochety và Kolbaevka (???). Ở giữa mặt trận, Tập đoàn quân xe tăng 4 được điều từ lực lượng dự bị chiến dịch đến khu vực Vetsin đã vượt sông Vytebet phối hợp với Tập đoàn quân 61 công kích cụm cứ điểm Bolkhov từ phía đông và phía tây. Tập đoàn quân 63 đã chiếm được các làng Setukha và Berezovets, đẩy Quân đoàn 23 (Đức) lùi sâu thêm từ 14 đến 15 km về làng Trekhonetovo.
Sáng 14 tháng 7, Tập đoàn quân 11 tiếp tục mở rộng khu vực đột phá tại khu vực Yagodnoye, phía tây Bolkhov. Trưa 14 tháng 7, tuyến phòng ngự của Tập đoàn quân 53 (Đức) tại Afanasovo, Melikhovo bên sông Vytebet bị Quân đoàn bộ binh cận vệ 8 đập vỡ. Tàn quân của các sư đoàn xe tăng 4 và 18 rút về làng Sorokino tổ chức lại lực lượng và phản kích. Chiều 14 tháng 7, Quân đoàn bộ binh 8 có Lữ đoàn cơ giới 46 hỗ trợ đã đẩy lùi cuộc phản kích của quân Đức và bao vây Bolkhov từ phía tây. Tại Phương diện quân Bryansk, Tập đoàn quân 3 vẫn chưa giải quyết được "điểm nút" Mokhovoye và trung tâm phòng ngự Mtsensk của quân Đức được tăng viện bởi Quân đoàn bộ binh 20 trong khi Tập đoàn quân 63 đã đẩy các sư đoàn bộ binh 383 và 13 (Đức) lùi sâu thêm 30 km về phía tây.
Ngày 15 tháng 7, Tập đoàn quân cận vệ 11 tiếp tục từ Yagodnoye tiến sang phía đông, thắt chặt thêm "cái túi" Bolkhov. Quân đoàn bộ binh cận vệ 8 và lữ đoàn xe tăng cận vệ 6 đánh chiếm Zhkhodna (???). Bên cánh phải, Quân đoàn bộ binh cận vệ 36 đột kích làng Ukolotsy từ phía nam, vượt qua Ukolotsy cắt đứt đường bộ Ukolitsa - Kireykovo. Sư đoàn bộ binh 292 (Đức) cố sức chống trả đến đêm 15 tháng 7 mới chịu lùi về Bolkhov. Tại khu vực trước cửa ngõ Karachev 15 km về phía đông bắc, Quân đoàn bộ binh cận vệ 16 không những đánh lùi các cuộc phản kích của Quân đoàn bộ binh 35 (Đức) mà còn tấn công sâu thêm 12 km, đánh chiếm các làng Dolina, Elenskiy, Trosna và Klyon (???).
Tại Phương diện quân Trung tâm, tướng K. K. Rokossovsky chỉ có thể bắt đầu các cuộc phản công lớn ngày 15 tháng 7 do không kịp đưa Tập đoàn quân xe tăng 2 lên phía trước và vì các tập đoàn quân 13, 48 và 70 đã suy yếu trong các trận phòng ngự ác liệt, cần có thời gian bổ sung quân số và phương tiện. Tuy nhiên, trong ngày 15 tháng 7, ba tập đoàn quân 13, 48 và 70 đã tiến lên được từ 6 đến 8 km về phía tây bắc.
Ngày 16 tháng 7, Tập đoàn quân 11 đã tiến ra tuyến Zhuevka, Novoyginsky (???), Mashoka (???) nhưng phải dừng lại trước phòng tuyến mới của Quân đoàn bộ binh 53. Sau hai ngày đột phá, Quân đoàn bộ binh cận vệ 36 mới chiếm được làng Bolshaya Kiryekovo (???). Cánh phải của Tập đoàn quân 61 vẫn không đột phá được vào phía bắc khu phòng thủ Bolkhov, buộc tướng P. A. Belov phải tung Quân đoàn kỵ binh cận vệ 2 vào khu vực đột phá nhưng vẫn bị sư đoàn bộ binh 208 (Đức) đẩy lùi. Cánh trái của Tập đoàn quân này thu được kết quả khả quan hơn khi Quân đoàn kỵ binh cận vệ 7 và lữ đoàn xe tăng 68 chiếm được các làng Krivtsovo, Bagrinovo, Dubrovsky (???) và Anchakova, áp sát khu phòng thủ Bolkhov từ phía đông. Ở phía nam Mtsensk, từ ngày 16 đến ngày 17, Tập đoàn quân 3 của tướng A. V. Gorbatov đẩy lùi các đợt phản đột kích của Sư đoàn bộ binh 54 và Sư đoàn xe tăng 4 (Đức), cắt đứt đường sắt Mtsensk - Oryol ở Podmaslovo, vượt sông Oleshnya đánh chiếm căn cứ đầu cầu Aleksandrovka. Tập đoàn quân 63 cũng siết chặt sườn phải với Tập đoàn quân 3 đẩy lùi các cuộc phản đột kích của các sư đoàn bộ binh 34 và 262 (Đức) tiến đến phía đông Podmaslovo cạnh phía đông Panikovets. Khu vực đột phá phòng tuyến của quân Đức đã mở rộng ra hơn 50 km, sâu từ 17 đến 22 km. Đến ngày 17 tháng 7, Phương diện quân Trung tâm mới khôi phục lại tuyến mặt trận trước ngày 5 tháng 7. Sự chậm trễ này đã làm cho các tướng Đức Walter Model và Josef Harpe có điều kiện dốc toàn lực để chặn đánh Phương diện quân Bryansk. Cuối ngày 17 tháng 7, 3 tập đoàn quân của Phương diện quân Bryansk đều phải dừng lại trước hai khu phòng thủ Bolkhov và Mtsensk. 8 sư đoàn Đức (trong đó có 2 sư đoàn xe tăng) bố trí phòng thủ khu vực này rất chặt chẽ. Ngày 18 tháng 7, Bộ Tư lệnh Phương diện quân Bryansk buộc phải tạm dừng tấn công và xin chi viện.
Trọng tâm chiến sự trên mặt trận hướng Oryol - Bryansk chuyển sang cánh Bắc nhưng quân đội Liên Xô vẫn dậm chân tại chỗ. Ngày 18 tháng 7, Tập đoàn quân cận vệ 11 được tăng cường Quân đoàn xe tăng 25 của tướng Fedor Georgievich Anikushin để đột phá vào Khotynets nhưng các lực lượng chủ yếu của quân đoàn này đã bị không quân Đức oanh tạc suốt dọc đường chuyển quân và thiệt hại lớn về xe tăng, chỉ còn lữ đoàn xe tăng 162 của đại tá Ignat Antonovich Volynets tham gia cuộc đột kích Khotynets. Ngày 19 tháng 7, lữ đoàn này đã bỏ xa bộ binh, đột phá vào nhà ga Khotynets, phá hủy nhiều đoàn tàu của quân Đức. Chiều 19 tháng 7, các sư đoàn bộ binh 110 và 134 (Quân đoàn bộ binh 55 - Đức) tổ chức phản công, đẩy lùi Lữ đoàn xe tăng 162, chiếm lại thị trấn và nhà ga Khotynets.