Âm vị học tiếng Hán thượng cổ
Nguyên âm

Một bản phục nguyên vận mẫu Hán ngữ thượng cổ phải có khả năng giải thích cách thức gieo vần trong Kinh Thi, một hợp tuyển các bài thơ giữa thế kỷ 11-7 TCN. Một số bài thơ trong đây vẫn vần nếu đọc theo một số phương ngữ hiện đại nhất định, nhưng không phải tất cả. Điều này là vì người hậu thế không có luật gieo vần chặt chẽ, và phải cho tới cuối thời nhà Minh, học giả Trần Đệ mới chú ý rằng, những bài thơ này từng vần một cách mạch lạc trong quá khứ nhưng hàng thế kỷ biến đổi ngữ âm đã che lấp điều đó. Công cuộc nghiên cứu vận âm Hán ngữ thượng cổ bắt đầu nở rộ vào thế kỷ thứ 17, khi Cố Viêm Vũ chia các vận âm trong Kinh Thi thành 10 nhóm vần hay vận bộ (yùnbù 韻部). Những bộ này sau đó được bổ khuyết bởi các học giả đời sau, thành quả là 31 bộ chuẩn vào những năm 1930. Đoàn Túc Tài khẳng định quy luật cốt yếu mà các nhà nghiên cứu vận âm buộc phải tuân thủ đó là các tự mẫu thuộc cùng một dãy đồng âm phải thuộc cùng một vận bộ, điều mà sẽ đảm bảo tất cả tự mẫu đều có bộ.
Giả thiết các âm tiết vần với nhau sở hữu cùng một nguyên âm hạt nhân, Lý Phương Quế đề xuất hệ thống 4 nguyên âm *i, *u, *ə và *a. Bên cạnh đó, ông đề xuất thêm 3 nguyên âm đôi *iə, *ia và *ua đề phù ứng với các âm tiết thuộc cùng một vận bộ với các vận mẫu có nguyên âm phục dựng *ə hay *a nhưng lại khu biệt ở giai đoạn tiếng Hán trung cổ. Cuối những năm 1980, Trịnh Trương Thượng Phương, Sergei Starostin và  William Baxter (kế tục bởi Nicholas Bodman) độc lập với nhau cho rằng những vận bộ truyền thống nên được tách ra hơn nữa, theo đó phân 31 bộ cũ thành hơn 50 bộ để tương hợp với hệ thống 6 nguyên âm được đề xuất bên trên. Baxter ủng hộ lý thuyết này bằng một phân tích thống kê vần Kinh Thi, song qua đó phát hiện ra rằng rất ít vần chứa phụ âm cuối *-p, *-m và *-kʷ để cho ra một kết quả đáng kể.
Bảng sau đây minh họa cho các giả thuyết bên trên, bao gồm danh sách 31 vận bộ truyền thống với các phái sinh ở giai đoạn trung cổ và những nguyên âm thượng cổ được giả định là đi kèm trong hệ thống của Lý và Baxter. Theo phân tích truyền thống, các vận bộ được xếp vào ba tập song song, dựa trên đẳng vận mẫu tương ứng ở tiếng Hán trung cổ. Để đơn giản hóa, chỉ các vận mẫu thuộc đẳng I và IV mới được liệt kê, bởi lẽ cách phát âm phức tạp của đẳng II và III được cho là hệ quả của các âm giữa *-r- và *-j- của tiếng Hán thượng cổ (xem mục trước).
| Các vận bộ trong Kinh Thi và  các phái sinh ở tiếng Hán trung cổ thuộc đẳng I và IV> Vận âm nguyên âm tính  tiếng Hán trung cổ  陰聲 yīnshēng | Các vận bộ trong Kinh Thi và  các phái sinh ở tiếng Hán trung cổ thuộc đẳng I và IV> Vận âm nguyên âm tính  tiếng Hán trung cổ  陰聲 yīnshēng | Các vận bộ trong Kinh Thi và  các phái sinh ở tiếng Hán trung cổ thuộc đẳng I và IV> Vận âm nguyên âm tính  tiếng Hán trung cổ  陰聲 yīnshēng | Các vận bộ trong Kinh Thi và  các phái sinh ở tiếng Hán trung cổ thuộc đẳng I và IV> Vận âm nguyên âm tính  tiếng Hán trung cổ  陰聲 yīnshēng | Các vận bộ trong Kinh Thi và  các phái sinh ở tiếng Hán trung cổ thuộc đẳng I và IV> Vận âm tắc  tiếng Hán trung cổ  入聲 rùshēng | Các vận bộ trong Kinh Thi và  các phái sinh ở tiếng Hán trung cổ thuộc đẳng I và IV> Vận âm tắc  tiếng Hán trung cổ  入聲 rùshēng | Các vận bộ trong Kinh Thi và  các phái sinh ở tiếng Hán trung cổ thuộc đẳng I và IV> Vận âm mũi  tiếng Hán trung cổ 陽聲 yángshēng | Các vận bộ trong Kinh Thi và  các phái sinh ở tiếng Hán trung cổ thuộc đẳng I và IV> Vận âm mũi  tiếng Hán trung cổ 陽聲 yángshēng | Nguyên âm tiếng Hán thượng cổ> Lý | Nguyên âm tiếng Hán thượng cổ> Baxter |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  | 緝 qì | -ep | 侵 qīn | -em | *-iə- | *-i- |
|  |  |  |  | 緝 qì | -op | 侵 qīn | -om | *-ə- | *-ə-, *-u- |
|  |  |  |  | 葉 yè / 盍 hé | -ep | 談 tán | -em | *-ia- | *-e- |
|  |  |  |  | 葉 yè / 盍 hé | -ap | 談 tán | -am | *-a- | *-a-, *-o- |
| 脂 zhī | -ej | -ej | -ej | 質 zhì | -et | 真 zhēn | -en | *-i- | *-i- |
| 微 wēi | -ej | -ej | -ej | 物 wù / 術 shù | -et | 文 wén / 諄 zhūn | -en | *-iə- | *-ə- |
| 微 wēi | -oj | -oj | -oj | 物 wù / 術 shù | -ot | 文 wén / 諄 zhūn | -on | *-ə- | *-u- |
|  |  | 祭 jì | -ej | 月 yuè | -et | 元 yuán / 寒 hán | -en | *-ia- | *-e- |
| 歌 gē | -a | 祭 jì | -aj | 月 yuè | -at | 元 yuán / 寒 hán | -an | *-a- | *-a- |
| 歌 gē | -wa | 祭 jì | -waj | 月 yuè | -wat | 元 yuán / 寒 hán | -wan | *-ua- | *-o- |
| 支 zhī / 佳 jiā | -ej | -ej | -ej | 錫 xī | -ek | 耕 gēng | -eng | *-i- | *-e- |
| 之 zhī | -oj | -oj | -oj | 職 zhí | -ok | 蒸 zhēng | -ong | *-ə- | *-ə- |
| 魚 yú | -u | -u | -u | 鐸 duó | -ak | 陽 yáng | -ang | *-a- | *-a- |
| 侯 hóu | -uw | -uw | -uw | 屋 wū | -uwk | 東 dōng | -uwng | *-u- | *-o- |
| 幽 yōu | -aw | -aw | -aw | 覺 jué / 沃 wò | -owk | 冬 dōng / 中 zhōng | -owng | *-ə-ʷ | *-u- |
| 幽 yōu | -ew | -ew | -ew | 覺 jué / 沃 wò | -ek |  |  | *-iə-ʷ | *-i-ʷ |
| 宵 xiāo | -aw | -aw | -aw | 藥 yào | -ak, -owk, -uwk |  |  | *-a-ʷ | *-a-ʷ |
| 宵 xiāo | -ew | -ew | -ew | 藥 yào | -ek |  |  | *-ia-ʷ | *-e-ʷ |
-ʷ: Vần tiếng Hán thượng cổ được phục dựng với vĩ âm môi – ngạc mềm