Ý

Đối với các định nghĩa khác, xem Ý (định hướng).
|  Cộng hòa Ý  |
| --- | --- |
 Tên bản ngữ Repubblica Italiana (tiếng Ý) 
   Quốc kỳ     Quốc huy  

 Quốc ca: Il Canto degli Italiani ("Bài ca của người Ý")
 
Vị trí của Ý (đỏ) trong Liên minh châu Âu (trắng)
Tổng quan
Thủ đô và thành phố lớn nhất: Roma 41°54′B 12°29′Đ﻿ / ﻿41,9°B 12,483°Đ﻿ / 41.900; 12.483
Ngôn ngữ chính thức: Tiếng Ýa
Ngôn ngữ đầu tiên: Xem bài viết chính
Sắc tộc (2017): 91,5% Người Ý 8,5% Dân tộc khác
Tôn giáo chính (2021): 84% Kitô giáo 12% không tôn giáo 1% Hồi giáo 3% các tôn giáo khác
Tên dân cư: Người Ý
Chính trị
Chính phủ: Cộng hòa lập hiến đại nghị đơn nhất

• Tổng thống : Sergio Mattarella
• Thủ tướng : Giorgia Meloni
• Chủ tịch Thượng viện : Ignazio La Russa
• Chủ tịch Hạ viện : Lorenzo Fontana
 
Lập pháp: Nghị viện
• Thượng viện: Thượng viện
• Hạ viện: Hạ viện
Lịch sử
Hình thành

• Thống nhất : 17 tháng 3 năm 1861
• Thành lập nhànước Cộng hòa : 2 tháng 6 năm 1946
• Hiến pháphiện nay : 1 tháng 1 năm 1948
• Đồng sáng lập EEC (tiền thân của EU) : 1 tháng 1 năm 1958
 
Địa lý
Diện tích:  
• Tổng cộng: 301,340 km2 (hạng 71) 116,347 mi2
• Mặt nước (%): 1,24 (tính đến 2015)
Dân số:  
• Ước lượng 2024:  58,968,501 (hạng 25)
• Mật độ: 195.7/km2 (hạng 71) 507/mi2
Kinh tế
GDP  (PPP): Ước lượng 2024
• Tổng số:  3.597 nghìn tỷ USD (hạng 13)
• Bình quân đầu người:  60,992 USD (hạng 30)
GDP  (danh nghĩa): Ước lượng 2024
• Tổng số:  2.376 nghìn tỷ USD (hạng 8)
• Bình quân đầu người:  40,286 USD (hạng 26)
Đơn vị tiền tệ: Euro (€)b (EUR)
Thông tin khác
Gini? (2020):  32.5 trung bình
HDI? (2022):  0.906 rất cao · hạng 30
Múi giờ: UTC+1 (CET)
• Mùa hè (DST): UTC+2 (CEST)
Cách ghi ngày tháng: dd/mm/yyyy yyyy-mm-dd (AD)
Giao thông bên: bên phải
Mã điện thoại: +39c
Mã ISO 3166: IT
Tên miền Internet: .itd
 Tiếng Đức là ngôn ngữ đồng chính thức ở các vùng Nam Tyrol và Friuli Venezia Giulia; Tiếng Pháp là ngôn ngữ đồng chính thức ở vùng Thung lũng Aosta; Tiếng Slovene là ngôn ngữ đồng chính thức ở các tỉnh Trieste, Gorizia và vùng Friuli Venezia Giulia; Tiếng Ladin là ngôn ngữ đồng chính thức ở các vùng Nam Tyrol, Trentinovà các vùng ở phía bắc khác; Tiếng Friuli là ngôn ngữ đồng chính thức ở vùng Friuli Venezia Giulia; Tiếng Sardegna là ngôn ngữ đồng chính thức ở vùng Sardinia. Kể từ năm 2002, đồng lira được đồng thay thế bởi đồng Euro ở Campione d'Italia nhưng tiền tệ được dùng chính thức tại đây là đồng Franc Thụy Sĩ. Mã vùng phổ biến ở Campione d'Italia là mã vùng của Thụy Sĩ - +41. Tên miền .eu cũng hay dược sử dụng bởi Ý có chia sẻ tên miền với các nước thành viên thuộc Liên minh châu Âu. 
Ý hay Italia (phát âm tiếng Ý: [iˈtaːlja]), tên chính thức là Cộng hòa Ý hay Cộng hòa Italia (tiếng Ý: Repubblica Italiana) là một quốc gia cộng hòa nghị viện đơn nhất tại châu Âu. Lãnh thổ Ý vươn ra phần trung tâm của Địa Trung Hải, hai đảo lớn nhất là Sicilia và Sardegna. Dãy Anpơ giới hạn phần lãnh thổ phía Bắc của Ý, tạo thành biên giới trên bộ với Pháp, Thụy Sĩ, Áo, Slovenia, trong khi San Marino và Thành Vatican nằm lọt trong nước cộng hòa. Ý có diện tích là 301.339 km², và phần lớn có khí hậu ôn đới theo mùa và Địa Trung Hải. Do hình dạng lãnh thổ, Ý thường được ví như lo Stivale (chiếc ủng). Dân số Ý đạt 60.184.639 người (2021), là quốc gia đông dân thứ ba trong Liên minh châu Âu, đông dân thứ 5 châu Âu, thứ 25 thế giới. Thủ đô của Ý là Roma, các vùng đô thị lớn khác là Milano, Napoli, Torino, Palermo, Bologna, Firenze, Genova, và Venezia.
Đến thế kỷ I TCN, Đế quốc La Mã nổi lên thành thế lực chi phối tại bồn địa Địa Trung Hải, và Italia trở thành trung tâm lãnh đạo về văn hoá, chính trị và tôn giáo của văn minh phương Tây trong thời kỳ cổ đại. Di sản của đế quốc này được phổ biến và có thể nhận thấy trong hệ thống dân luật, thể chế cộng hoà, Cơ Đốc giáo và hệ chữ Latinh trên toàn cầu. Đến sơ kỳ Trung cổ, xã hội - chính trị Ý sụp đổ trong quá trình người man di xâm lăng, song đến thế kỷ XI, nhiều thành bang và nước cộng hoà hàng hải, chủ yếu tại miền bắc và miền trung Ý, trở nên rất thịnh vượng nhờ chuyên chở đường biển, thương mại và ngân hàng, đặt nền tảng cho tư bản chủ nghĩa hiện đại. Tuy nhiên, một phần lớn miền Trung Ý duy trì dưới quyền kiểm soát của Lãnh địa Giáo hoàng, còn miền Nam Ý liên tục bị các thế lực bên ngoài chinh phục. Phục Hưng bắt đầu tại Ý và được truyền bá đến phần còn lại của châu Âu. Văn hoá Ý hưng thịnh trong thời kỳ này, sản sinh các học giả, nghệ sĩ và nhà bác học nổi tiếng. Các nhà thám hiểm người Ý như Marco Polo và Cristoforo Colombo khám phá các tuyến đường mới đến Viễn Đông và Tân Thế giới. Tuy vậy, sức mạnh thương mại và chính trị của Ý suy yếu đáng kể khi các tuyến hàng hải xuyên Đại Tây Dương và sang Ấn Độ Dương không đi qua Địa Trung Hải.
Các cuộc chiến tranh Ý trong thế kỷ XV và thế kỷ XVI khiến các thành bang Ý kiệt sức. Các quốc gia Ý đã suy yếu này nhanh chóng bị các cường quốc châu Âu chinh phục và thuộc địa hoá, như Pháp, Tây Ban Nha và Áo. Đến giữa thế kỷ XIX, nổi lên phong trào ủng hộ chủ nghĩa dân tộc Ý và độc lập khỏi quyền cai trị ngoại bang. Ý cuối cùng thống nhất vào năm 1861, trở thành một đại cường quốc sau nhiều thế kỷ. Từ cuối thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX, Vương quốc Ý nhanh chóng tiến hành công nghiệp hoá và trở thành một đế quốc thực dân, song chủ yếu là tại miền Bắc, trong khi miền Nam phần lớn bị loại trừ khỏi quá trình này. Ý là nước chiến thắng chính trong Chiến tranh thế giới thứ nhất, song vương quốc lâm vào một giai đoạn khủng hoảng kinh tế và rối loạn xã hội, mở đường cho chủ nghĩa phát xít nổi lên vào năm 1922. Ý tham gia Chiến tranh thế giới thứ hai bên phe Trục và kết quả là thất bại về quân sự, kinh tế bị tàn phá và nội chiến. Sau chiến tranh, Ý bãi bỏ chế độ quân chủ, khôi phục nền dân chủ, đạt được tốc độ phát triển kinh tế nhanh chóng suốt một thời gian dài, và trở thành một nền kinh tế tiên tiến với quy mô lớn dù có các giai đoạn náo động về chính trị.
Ngày nay, Ý là một cường quốc với nền kinh tế công nghiệp phát triển, có GDP lớn thứ 3 trong khu vực đồng Euro, đứng hạng 8 thế giới và được xếp hạng rất cao về chỉ số phát triển con người cũng như bình quân tuổi thọ. Ý tham gia sáng lập Liên minh châu Âu và là thành viên của các tổ chức quốc tế lớn như Liên Hợp Quốc, NATO, OECD, Ủy hội châu Âu, Hội đồng châu Âu, Khu vực Schengen, Câu lạc bộ Paris, OSCE, WTO, G7, G8, G20, Liên minh Địa Trung Hải,... Ý sở hữu 55 di sản thế giới UNESCO, thuộc nhóm nhiều nhất thế giới.