Hoàng tộc nhà Nguyễn
Quý tộc > Nam giới

Hệ thống tước vị dành cho quan thời Nguyễn, là Ngũ đẳng tước có từ thời nhà Chu. Trước năm Gia Long thứ 5 (1806), tước hiệu của Vua Thế Tổ là Vương do đó giai đoạn đầu triều Nguyễn không phong tước Vương. Trong giai đoạn này tước vị của tôn thất và quan thần chưa được phân biệt. Hệ thống tước vị triều đại Gia Long gồm:
Công (公): chia làm Thân công, Quốc công và Quận công, là tước vị ban phong cho Hoàng thất và Công thần. Không tập ấm.
Hầu (侯): tước vị thường ban cho Thượng thư. Không tập ấm.
Bá (伯): tước vị ban cho từ Chánh ngũ phẩm văn giai và Tòng lục phẩm võ giai trở xuống. Không tập ấm.
Tử (子): tước vị ban cho từ Chánh lục phẩm văn giai và Tòng cửu phẩm võ giai trở xuống. Không tập ấm.
Nam (男): tước vị ban cho từ Chánh bát phẩm văn giai. Không tập ấm.
Lại định tước phong con cháu công thần Vọng Các. Thời Gia Long, chỉ có một số công thần hỗ trợ cho Thế Tổ trong thời kỳ lưu vong tại Bangkok thì mới được ban phong và tập ấm, nhóm này gọi chung là ["Công thần Vọng Các"]. Tập ấm đều lấy con trưởng cháu trưởng, nếu không có con trưởng cháu trưởng thì lấy ngành thứ cho thừa tập, án theo lệ tập ấm thời Nguyễn thì mỗi đời giảm một bậc.
Thứ tự tước hiệu công thần Vọng Các như sau:
Khinh xa đô úy (輕車都尉): hàm Tòng nhị phẩm;
Kiêu kỵ đô úy (驕騎都尉): hàm Tòng tam phẩm;
Kỵ đô úy (騎都尉): hàm Tòng tứ phẩm;
Phi kỵ úy (飛騎尉): hàm Tòng ngũ phẩm;
Ân kỵ úy (恩騎尉): hàm Tòng lục phẩm;
Phụng ân úy (奉恩尉): hàm Tòng thất phẩm;
Thừa ân úy (承恩尉): hàm Tòng bát phẩm;
Sang thời Minh Mạng, khi Vua Thánh Tổ lên ngôi thì chiếu cáo chính thức phong Ngũ tước. Thánh Tổ dụ Nội các:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | ... Khoảng năm Gia Long, vì triều đình ta noi theo tục cũ nhà Đinh và nhà Lê khi trước, có nhiều quan viên được lạm phong tước Hầu, tước Bá, nhưng không có đất ăn lộc, chỉ có cái tên gọi đẹp mà thôi, cho nên đức Hoàng khảo ta (tức Vua Thế Tổ) cho đổi làm quan chức thế tập, phong cả một loạt công thần để nêu rõ sự khen thưởng. Lại muốn bắt chước Tam đại khi xưa, vinh phong cho Ngũ đẳng tước, nhưng tiếc rằng chưa kịp làm!  Ta nối phước xưa, kính theo chí trước, chấn hưng lễ, nhạc, sửa sang việc binh, việc hình, chia đặt quan chức trong ngoài yên lặng, xây đắp thành lũy, củng cố thành trì, trăm việc cử hành, đều mong đi đến chỗ thiện mỹ. Nay được lúc nước nhà hơi rỗi, chính là lúc nên thưởng tước, đền công, để đáp lại công lao đặc biệt của các công thần. Năm trước đã liệt những công thần quá cố vào hàng phối hưởng ở miếu đình, ban cho tước Vương, tước Công, tước Hầu, và đất ăn lộc tưởng đã đủ yên ủi được vong hồn họ rồi. Nay những công thần còn ở triều đình như Tiền quân Đô thống phủ Chưởng phủ sự là Trần Văn Năng, Trung quân Đô thống phủ Chưởng phủ sự là Tống Phước Lương, thự Hậu quân Đô thông phủ Chưởng phủ sự là Phan Văn Thúy, đều là những người lập được nhiều công trạng vẻ vang ở đầu đời trung hưng. Vậy phong cho Trần Văn Năng làm Lương Tài hầu, Tống Phước Lương làm Vĩnh Thuận hầu, Phan Văn Thúy làm Chương Nghĩa hầu. Thự Tả quân Đô thống phủ Chưởng phủ sự Nguyễn Văn Hiếu, Tổng đốc An - Biên Nguyễn Văn Quế, Thần sách quân Tiền dinh Thống chế Phạm Văn Lý đều đã bày tỏ công to, rõ ràng khó nhọc. Vậy phong Nguyễn Văn Hiếu làm Lương Năng bá, Nguyễn Văn Quế làm An Lương bá, Phạm Văn Lý làm Quảng Công bá. Vũ lâm dinh Tả dực Thống chế Nguyễn Văn Trọng, Tổng đốc Bình - Phú Đoàn Văn Trường, thự Hữu quân Đô thống phủ Chưởng phủ sự Nguyễn Văn Khánh đều đã cầm quân lâu năm, rõ rệt có tài năng và công lao. Vậy phong Nguyễn Văn Trọng làm Hoàng Trung tử, Đoàn Văn Trường làm Diên Hựu tử, Nguyễn Văn Xuân làm Hiệu Thuận tử. Vũ lâm dinh Hữu dực Thống chế là Nguyễn Tăng Minh, theo đòi lâu ngày, có chút công lao. Vậy phong làm Vận Hội nam. Còn đối với người có công đầu là Võ Tánh đã quá cố, năm trước đã truy phong làm Hoài Quốc công, tưởng đã là vinh quang ở nơi chín suối. Song công nhiều thì thưởng nhiều, đáng nên đời đời hưởng tước lộc. Tên Khánh là con dẫu hư hỏng nhưng đã ốm chết rồi, cũng truy tặng quan chức rồi. Nay còn người cháu của Võ Tánh là Kiêu kỵ đô úy Võ Mỹ chắc có thể giữ được nghiệp nhà, nối chức thế tập. Vậy đổi phong làm Hoài bá, để nối hưởng đất ăn lộc của ông. Phàm mọi công việc ban cấp sắc ấn đều do bộ Lễ bàn, tâu, đợi chỉ thi hành. Còn công thần khác đã chết cũng nhiều, sau sẽ truy phong, để đời đời được vinh sủng đến khi sông cạn núi mòn. | ” |
— Đại Nam thực lục - "Thánh Tổ Nhân Hoàng đế bản kỷ"
Theo định lệ ấy, Ngũ đẳng tước triều Nguyễn được quy định:
Công (公), thường cao nhất là Quốc công (國公), kế là Quận công (郡公);
Hầu (侯), lãnh hàm Quản cơ, vị Chánh tứ phẩm;
Bá (伯), lãnh hàm Phó quản cơ, vị Tòng tứ phẩm;
Tử (子), lãnh hàm Cai đội, vị Chánh ngũ phẩm;
Nam (男), lãnh hàm Chánh đội trưởng, vị Chánh lục phẩm;
Quy định về tên phong tước của Ngũ đẳng tước như sau từ trước, các công thần được tích phong, hoặc lấy tên phủ huyện, hoặc lấy tên tổng, xã, thôn, chưa từng chép ra quy tắc nhất định. Đến đời Minh Mạng dụ rằng: "Triều đình đặt ra 5 tước, đã có Công, Hầu, Bá, Tử, Nam khác nhau, thì ở trong đó lấy tên đất làm đầu, cũng nên có tên phủ, huyện, tổng, xã, thôn để phân biệt. Chuẩn định: Từ nay về sau, tính phong cho các công thần, tước Quốc công, Quận công thì lấy tên phủ, tước Hầu lấy tên huyện, tước Bá lấy tên tổng, tước Tử lấy tên xã, tước Nam lấy tên thôn, để cho có thứ bậc khác nhau. Nếu có tiến phong lên, cũng vẫn dùng tên đất lúc mới phong, không được viện cớ xin đổi phong lại". Còn như về thụy hiệu, không như thành viên hoàng tộc, thụy của quý tộc đều án theo chức hàm mà định sẵn (xem bài Quan chế nhà Nguyễn để thêm chi tiết), chứ không án theo tước.
Quy định sách ấn và đãi ngộ các loại tước:
Sách để phong, gọi là Cáo trục: Tước Hầu và tước Bá dùng lụa Tàu vàng 8 sợi, tước Tử và tước Nam dùng lụa ta vàng 8 sợi, chung quanh đều thêu. Riêng tước Công án theo lệ tước Công nói chung của hoàng thất.
Các loại Ấn bằng đồng, núm thẳng, dấu kiềm bằng ngà: Ấn tước Hầu vuông 1 tấc 6 phân, 2 ly, dày 2 phân 7 ly; dấu kiềm bằng ngà vuông 5 phân 4 ly. Ấn tước Bá vuông 1 tấc 5 phân 3 ly, dày 2 phân 3 ly; dấu kiềm bằng ngà vuông 5 phân. Ấn của tước Tử vuông 1 tấc 4 ly, dày 2 phân 2 ly; dấu kiềm bằng ngà vuông 4 phân 5 ly. Ấn của tước Nam vuông 1 tấc 3 phân 5 ly, dày 2 phân 1 ly; dấu kiềm bằng ngà vuông 4 phân 1 ly.
Mặt ấn khắc chữ triện đều dùng tên đất được phong và tước phong. Thí dụ như ấn khắc năm chữ ["Lương Tài hầu chi ấn"]; kiềm ngà khắc 2 chữ ["Lương Tài"], các tước khác cũng theo đó mà suy ra. Duy ấn Hoài bá thì khắc bốn chữ ["Hoài bá chi ấn"], kiềm ngà khắc hai chữ ["Hoài bá"].
Lễ tích phong: Trước kỳ đã định do bộ Lại tự chọn ngày lành tâu xin sai quan bưng sắc ấn, để làm lễ tuyên phong. Làm lễ xong, đều làm từ biểu tạ ơn.
Những viên mới được phong tước: Từ ngôi thứ đến bổng lộc đều vẫn theo phẩm trật, chứ không kể tước phong cấp bậc cao thấp. Còn những chương sớ, công văn thì trong văn bản trước hết đề quan chức hiện làm, sau mới đề ["tước phong + họ tên"], rồi đóng ấn triện bản chức. Việc tư thì trước hết đề tước phong sau đến quan chức đương làm và họ tên, rồi đóng ấn tước phong.
Quy định lệ tập tước:
Người được phong tước Công: 5 đời được tập tước, con tập tước Hầu, cháu tập tước Bá, chắt tập tước Tử, chút tập tước Nam, chít (cháu sáu đời) tập Cẩm y Hiệu úy.
Người được phong tước Hầu: 4 đời được tập tước, con tập tước Bá, cháu tập tước Tử, chắt tập tước Nam, chút tập tước Cẩm y Hiệu úy.
Người được phong tước Bá: 3 đời được tập tước, con tập tước Tử, cháu tập tước Nam, chắt tập tước Cẩm y Hiệu úy. Còn như người được phong tước Tử thì 2 đời được tập tước, con tập tước Nam, cháu tập Cẩm y Hiệu úy. Người được phong tước Nam thì 1 đời được tập tước, tức người con tập Cẩm y Hiệu úy. Trong đó, chức Cẩm y Hiệu ý trật Chánh ngũ phẩm, sang năm thứ 18 (1837), đổi tập ấm tước Nam thành Thiên hộ, trật Chánh thất phẩm.
Phàm những bề tôi được phong tước, sau khi chết, con trưởng dòng đích đã từ 20 tuổi trở lên, do bộ Binh xét thực thấy xứng đáng thì tâu cho tập tước, nếu không thì sẽ chọn lấy người hiền trong các con thứ mà cho. Nếu tất cả đều hư hỏng, mà hàng cháu có người tuấn tú, nết na thì đợi đến lúc đủ tuổi, không cứ là trưởng hay thứ, cũng cho xét thực, tâu lên rồi đợi chỉ.
Tuy lệ tập ấm giáng tước đã rõ, nhưng đối với công thần đặc biệt, nếu Hoàng đế muốn giữ nguyên hay đặc ân ban cao hơn đều có thể được. Ví dụ việc tấn phong cháu của công thần Võ Tánh là Phó vệ uý vệ Trung dinh Hổ uy Hoài bá Võ Mỹ làm Hoài hầu. Chỉ dụ nói:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | Hoài Quốc công Võ Tánh, khi nghiệp vua mới nổi lên từng đi đánh dẹp, kính theo chăm chỉ khó nhọc; lại biết trọn tiết với thành bị thế cô, trung thành rõ rệt, trước kia phép lớn truy phong ban tước Quốc công, nếu theo thứ tự giáng phong, thì con viên ấy được tập phong tước Hầu, cháu được tập phong tước Bá, nhưng công liệt của ông ghi khắc vào cờ, mà vì nước bỏ mình, chưa được hưởng lộc đỉnh chung, con viên ấy là Võ Khánh chết sớm, tuy đã truy cho chức hàm, chưa được tập tước. Trẫm nghĩ đến công lao trung thần, phải trọng báo hậu, cháu viên ấy Võ Mỹ, nên tấn phong tước Hầu, để được nhiều ơn đặc biệt. | ” |
— Đại Nam thực lục - "Thánh Tổ Nhân Hoàng đế bản kỷ"
Con cháu nhà Lê và Chiêm Thành, đều bắt đầu phong tước Hầu và tước Bá để hương khói. Năm Minh Mạng thứ 15 (1834), Vua Thánh Tổ ra chỉ dụ:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | Hoàng khảo ta được nước của người, không làm mất hương khói của người, ban ơn như thế, thực đã hơn hẳn nghìn xưa. Nay ta nối ngôi, thể theo lòng tốt, đã phong tước hầu cho con cháu nhà Lê và tước bá cho con cháu nước Chiêm. Làm thế không phải muốn để lấy lòng con cháu hai họ, cũng không phải mong tổ tiên hai họ phù hộ báo ơn, chẳng qua cái nghĩa bảo tồn dòng dõi của triều trước đã mất, phải nên như thế. Ngặt vì nửa chừng, Duy Lương, con cháu nhà Lê, quên ơn cắn trả và tên Thừa, con cháu nước Chiêm, thông đồng với giặc, đến nỗi ta muốn làm ơn cũng không làm vào đâu được. | ” |
— Đại Nam thực lục - "Thánh Tổ Nhân Hoàng đế bản kỷ"
Về lương bổng, những đại thần có tuy có tước song thường ăn bổng theo chức quan. Năm Tự Đức thứ 27 (1874), Vua Dực Tông định rõ lệ cấp đất cho Ngũ đẳng tước như sau:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | Ban phong Ngũ tước là để đãi người có công đặc biệt, được thưởng lâu đời, đời xưa đều có ấp ăn lộc, phép nhà Hán người có công to thì ăn lộc Huyện hầu, công nhỏ ăn lộc Hương hầu, Đình hầu. Phép nhà Đường ấp ăn lộc, có 5 hạng 3.000 hộ, 7 hạng 300 hộ.  Nay công thần phong tước chỉ được theo đời giáng xuống tập phong, tưởng chưa đủ để tỏ báo ơn dày khuyến khích hậu, nên bàn cấp ruộng hoặc thêm bổng lộc, để khuyến khích người có công lao tài năng. Sau đình thần bàn cấp ruộng, được chuẩn cho tước Công 10 mẫu, tước Hầu 8 mẫu, tước Bá 6 mẫu, tước Tử 4 mẫu, tước Nam 3 mẫu, do quan địa phương các nguyên quán viên ấy trích ruộng công, hoặc mua ruộng tư, chiếu lệ mà cấp cho, đều dùng ruộng tốt. Công thần ấy đã quá cố thì để cung việc thờ cúng, hiện còn thì để cung làm ruộng lộc điền (trừ lệ bổng ra), đời đời con cháu làm nghiệp riêng mãi, thuế lệ đều miễn cả. Trừ Minh Mạng năm thứ 11 trở về trước, lạm cho tước hiệu lúc mới dựng nước, chuẩn cho Tứ phẩm trở lên tước Hầu, Ngũ phẩm tước Bá, Lục và Thất phẩm tước Tử, Bát phẩm đến Vị nhập lưu đều tước Nam. Minh Mạng năm thứ 12 bỏ bớt các chữ Hầu, Bá, Tử, Nam cùng là ân phong, tập phong (như ông cha được phong mà con cháu được tập tước giáng phong) và người không có người coi giữ việc thờ, không nên cấp ra, còn thì từ Minh Mạng năm thứ 12 trở về sau, các quan được vinh ban tước hiệu, chưa được cấp ruộng, thì chiểu theo số mẫu mới định trích cấp, người nào là nguyên trước đã có cấp ruộng, thì theo lệ mới liệu để lại, ít thì theo lệ mới cấp thêm. Lại như ruộng tự điền cấp trước ở 6 tỉnh Nam Kỳ, sau được đổi cấp bằng tiền, cũng đều ở nơi con cháu hiện ở, đổi cấp bằng ruộng thực. | ” |
— Đại Nam thực lục - "Dực Tông Anh Hoàng đế bản kỷ"