Suy luận giả định
Lịch sử > Giới thiệu và phát triển bởi Peirce > Tổng quan

Nhà triết học người Mỹ Charles Sanders Peirce đã đưa suy luận giả định vào logic hiện đại. Theo thời gian, ông đã gọi suy luận này bằng nhiều tên khác nhau như giả thuyết, suy luận giả định, giả định và phản dẫn. Ông xem đây là một phần của logic trong triết học, không phải là logic toán học hay logic thuần túy, và cuối cùng cũng liên quan đến kinh tế học.
Trong quá trình nghiên cứu khoa học, suy luận giả định và cả quy nạp thường được gộp lại thành một quá trình chung gọi là giả thuyết. Điều này giải thích tại sao trong phương pháp khoa học, từ thời Galileo và Bacon, giai đoạn suy luận giả định khi tạo ra giả thuyết thường được hiểu đơn giản là quy nạp. Đến thế kỷ XX, Karl Popper đã củng cố quan điểm này trong mô hình giả thuyết-diễn dịch, khi giả thuyết chỉ được xem như "một sự phỏng đoán". (theo tinh thần của Peirce). Tuy nhiên, khi xem quá trình hình thành giả thuyết, có thể thấy rằng sự "phỏng đoán" này thực ra đã trải qua quá trình kiểm tra và phát triển, trở thành một bước cần thiết để nó chính thức thành giả thuyết. Thực tế, nhiều suy luận giả định bị loại bỏ hoặc sửa đổi mạnh mẽ trước khi đạt đến giai đoạn này.
Trước năm 1900, Peirce cho rằng suy luận giả định là việc sử dụng một quy tắc đã biết để giải thích một quan sát. Ví dụ: có một quy tắc rằng, nếu trời mưa thì cỏ sẽ ướt; vì thế, khi thấy cỏ ướt, người ta "suy luận" rằng đã có mưa. Tuy nhiên, suy luận này có thể sai nếu có những quy tắc khác cũng có thể giải thích hiện tượng, ví dụ như cỏ ướt do sương. Đây vẫn là cách mà thuật ngữ "suy luận giả định" được sử dụng trong các khoa học xã hội và trong trí tuệ nhân tạo.
Peirce luôn mô tả suy luận giả định là loại suy luận giúp tạo ra giả thuyết bằng cách đưa ra một lời giải thích, mặc dù chưa chắc chắn, cho một quan sát rất lạ lùng hoặc bất ngờ. Ngay từ năm 1865, ông đã viết rằng tất cả các khái niệm về nguyên nhân và lực đều đạt được thông qua suy luận giả thuyết; và đến năm 1900, ông khẳng định rằng tất cả nội dung giải thích của các lý thuyết đều được xây dựng thông qua suy luận giả định. Dù vậy, ông cũng đã thay đổi quan điểm của mình về suy luận giả định qua nhiều năm.
Trong những năm sau đó, quan điểm của ông đã trở thành như sau:
Suy luận giả định (abduction) là việc đưa ra những phỏng đoán. Điều này không bị ràng buộc nhiều bởi các quy tắc logic. Ngay cả khi có sự chuẩn bị kỹ càng, những phỏng đoán này thường sai nhiều hơn đúng. Tuy nhiên, những phỏng đoán thành công vượt qua may mắn ngẫu nhiên và dường như đến từ sự hoà hợp với tự nhiên, mà một số gọi là bản năng. Một số người còn gọi đó là trực giác trong bối cảnh này.
Suy luận giả định đưa ra một ý tưởng mới hoặc bên ngoài để giải thích một cách hợp lý, bản năng và tiết kiệm cho một hiện tượng bất ngờ hoặc phức tạp. Đây là mục tiêu ngắn hạn của nó.
Mục tiêu dài hạn của suy luận giả định là tiết kiệm thời gian trong quá trình điều tra. Điều này dựa trên lý luận quy nạp: nó thường hoạt động tốt, là nguồn duy nhất cho các ý tưởng mới và không có gì thay thế được trong việc khám phá ra các chân lý mới. Điều này đặc biệt quan trọng trong việc phối hợp với các hình thức suy luận khác trong quá trình điều tra. Đây là suy luận để chọn ra những giả thuyết cần thử nghiệm.
Chủ nghĩa thực dụng là logic của suy luận giả định. Khi một giải thích được tạo ra (mà Peirce cho rằng do bản năng hướng dẫn), nguyên tắc thực dụng cung cấp các quy tắc logic cần thiết và đủ cho suy luận giả định. Một giả thuyết, dù chưa chắc chắn, cần phải có những hệ quả có thể nhận thức để được kiểm chứng và, thông qua các thử nghiệm, giúp đẩy nhanh và tiết kiệm quá trình điều tra. Việc tiết kiệm này là lý do chính cho sự cần thiết của suy luận giả định và chi phối cách thức thực hiện nó.
Viết vào năm 1910, Peirce thừa nhận rằng "trong hầu hết mọi thứ tôi đã in trước thế kỷ này, tôi có sự nhầm lẫn giữa giả thuyết và quy nạp" và ông truy ra sự nhầm lẫn này từ việc các nhà logic học có cái nhìn quá hẹp và hình thức về suy luận, khi cho rằng phải có các phán đoán rõ ràng từ tiền đề.
Từ những năm 1860, ông bắt đầu bằng cách xử lý các suy luận giả thuyết theo nhiều cách khác nhau, nhưng sau này ông đã loại bỏ một số cách vì cho rằng chúng không cần thiết hoặc có thể sai:
Ví dụ, ông từng suy luận rằng nếu có nhiều đặc điểm xuất hiện cùng nhau thì sự xuất hiện của chúng có thể dẫn đến sự xuất hiện của một đặc điểm khác.  Ví dụ, nếu bất kỳ khi nào A xuất hiện đều cần có B, C, D, E thì việc quan sát thấy B, C, D, E có thể giải thích rằng A đã xuất hiện. Tuy nhiên, đến năm 1878, ông không còn cho rằng sự kết hợp này luôn đúng cho tất cả các suy luận giả thuyết.Wikisource)
Ông từng nghĩ rằng có thể tạo ra một giả thuyết có khả năng đúng (năm 1867 và 1883, nhưng không phải năm 1878). Tuy nhiên, đến năm 1900, ông tin rằng giá trị của giả thuyết không nằm ở xác suất mà ở chỗ không còn lựa chọn nào khác và nó dẫn đến kết quả thực tế. Đến năm 1903, ông nói về "có khả năng" theo nghĩa là tiến gần đến sự thật, nhưng theo một cách không rõ ràng. Đến năm 1908, ông cho rằng tính hợp lý là một điều mà bản năng sẽ tự cảm nhận. Trong một bài báo vào khoảng năm 1901, ông thảo luận về "bản năng" và "tính tự nhiên", cùng với các cân nhắc như chi phí thử nghiệm thấp, sự thận trọng về mặt logic, sự đơn giản, và sau đó ông gọi những điều này là phương pháp luận.
Ông từng xem suy luận quy nạp từ các đặc điểm như là một phương pháp phỏng đoán, nhưng đến năm 1900 ông đã thay đổi cách nhìn nhận về nó.
Ông đã từng xem việc sử dụng một quy tắc đã biết trong một tiền đề là không cần thiết; thay vào đó, ông tin rằng nên giả thuyết hóa một quy tắc mới trong kết luận. Nhưng đến năm 1903, ông chấp nhận cả hai cách tiếp cận.
Ông từng coi các suy luận giả định như là một biến thể của suy luận tam đoạn luận. Nhưng đến năm 1903, ông đưa ra một biến thể mới thay thế, là modus ponens. Và đến năm 1911, ông không còn tin rằng có bất kỳ hình thức nào có thể bao quát hết các suy luận giả định.