stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Bắc Ngụy
Chính sách > Cải cách của Hiếu Văn Đế

Nhà Bắc Ngụy từ khi dựng nước đến khi thống nhất phương bắc luôn luôn gây ra chiến tranh cướp đoạt, chiếm giữ súc vật và người rồi ban chiến lợi phẩm ấy cho tôi thần làm tài sản và nô lệ. Sự thống trị của chính quyền Bắc Ngụy vô cùng tàn bạo, áp bức giai cấp và áp bức dân tộc đan xen vào nhau. Vì vậy bị nhân dân các tộc phản kháng dữ dội mà điển hình là cuộc nổi dậy phản kháng của Cái Ngô trong thời Thái Vũ Đế. Các cuộc nổi dậy đấu tranh ấy của các dân tộc xảy ra liên miên khiến cho chính quyền Bắc Ngụy không thể không thay đổi. Vì thế mà có một loạt biện pháp biến pháp quân điền của Bắc Ngụy Hiếu Văn Đế.
Hiếu Văn Đế Nguyên Hoằng (Thác Bạt Hoằng), lên ngôi lúc mới 4 tuổi, nhưng đến năm 23 tuổi mới thực sự nắm quyền. Hiếu Văn Đế là một đế vương có hùng tâm đại chí.
Trong thời gian các năm 472 – 487, nhà Bắc Ngụy dưới sự chấp chính của Phùng Thái hậu đã ban hành quy định giải phóng thợ thủ công, cấm nhà giàu và quý tộc nuôi nô bộc, cấm phát triển nô tì, cấm bắt lương dân làm nô tì, cấm bắt người đang có tang làm nô tì, người nào phạm tội bị tử hình, vương công phạm pháp thì bị bãi bỏ tước vị, bãi bỏ độc quyền công nghiệp của nhà nước.
Chính sự thời Hiếu Văn Đế được đánh giá là đạt đến cực thịnh của thời Bắc Ngụy. Ba chính sách cải cách lớn: tam trưởng chế, quân điền chế, xâu thuế đã giảm nhẹ mâu thuẫn xã hội, tăng cường sức mạnh nhà nước trung ương tập quyền cho triều đình Bắc Ngụy. Sau khi Hiếu Văn Đế chết, số lượng hộ tăng lên gấp đôi so với lúc toàn thịnh của Tây Tấn, tổng cộng có 5 triệu hộ (khoảng 30 triệu dân)[cần dẫn nguồn], vương triều Bắc Ngụy kho lẫm đầy ắp. Năm 477, sứ thần Nhu nhiên đến Bắc Ngụy có đề nghị được dẫn đi xem các thứ quý giá của nước Ngụy. Triều đình liền cho mở kho đủ các loại châu báu khiến cho sứ giả thán phục: "Đại quốc thật hết sức giàu, trong đời chưa từng thấy".
Cuộc cải cách của họ Thác Bạt Tiên Ti tương đối thành công, chính trị Bắc Nguỵ ổn định, kinh tế phồn vinh, dân số tăng vọt, quan hệ quốc tế rộng rãi mang dáng dấp một nước lớn ở phương Đông. Hơn nữa, văn hoá phát triển, Phật giáo thịnh hành, các hang động Vân Cương, Long Môn đến nay vẫn khiến người ngưỡng mộ, khiến các quốc gia Hán tộc Nam triều hủ bại, nội loạn triền miên không thể so sánh với Bắc Ngụy, đến nỗi người Trung Quốc sau này phần lớn chỉ biết đến Bắc Nguỵ tiếng tăm lừng lẫy, mà rất ít biết những nước của người Hán cùng thời ở Nam triều như Tống, Tề.
Ông đặt ra chế độ Hán hóa và đồng hóa và tạo quyền lợi cho các sĩ tộc người Hán nhằm mục đích chia quyền lợi ngang bằng giữa người Tiên Ti và người Hán, ngăn ngừa sự chia rẽ chủng tộc làm phát sinh biến loạn.
Chính sách ưu đãi sĩ tộc của nhà Bắc Ngụy thực chất chính là sự kế tục đường lối của một số quốc gia Ngũ Hồ như Hán Triệu, Hậu Triệu, Tiền Tần, Tiền Yên, Hậu Tần... thời Ngũ Hồ thập lục quốc. Chính vì vậy, trong các cuộc khởi nghĩa chống đối của nông dân sau này, các sĩ tộc Hán không hề tham gia.
Biến loạn cung đình

Nhà Bắc Ngụy ngay trong thời kỳ xây dựng và hưng thịnh đã xảy ra những biến cố trong cung đình.
Khi Đạo Vũ Đế Thác Bạt Khuê (386 - 409) cơ bản xây dựng được nền móng cai trị ở Trung Nguyên và mong muốn cải cách thì có những người phản đối. Điển hình trong số đó là hoàng thân Thác Bạt Nghi và Tham Sùng. Hai người vì muốn chống lại ý tưởng cải cách đã định ám hại Đạo Vũ Đế. Thác Bạt Khuê phải lo lắng đối phó với phe chống đối nên lâm bệnh. Tháng 10 năm 409, người con thứ của ông là Thác Bạt Chiêu muốn giành ngôi nên đã ám sát ông. Đạo Vũ Đế lúc đó 39 tuổi.
Con trưởng Đạo Vũ Đế là Thác Bạt Tự dẹp loạn và lên ngôi, tức là Minh Nguyên Đế (409 - 423).
Con Minh Nguyên Đế là Thái Vũ Đế Thác Bạt Đào (423 - 451) có nhiều tham vọng, trọng dụng Thôi Hạo đã xây dựng nước Bắc Ngụy giàu mạnh, thống nhất cả miền Bắc Trung Quốc. Do nghe theo lời gièm pha của hoạn quan Tông Ái, ông giết công thần Thôi Hạo và Ưu Ni Đạo Thành. Cái chết của các đại thần có quan hệ gần gũi với thái tử Thác Bạt Hoảng khiến thái tử buồn rầu lâm bệnh mất. Sau đó, Thái Vũ Đế hối hận. Tông Ái sợ mình bị liên lụy nên nhân cơ hội Thái Vũ Đế say rượu ngủ bèn đột nhập cung cấm giết vua. Năm đó ông 44 tuổi.
Tông Ái lập con Thái Vũ Đế là Nam An vương Thác Bạt Dư lên ngôi, được vài tháng lại giết đi. Quần thần rất bất bình. Trung Hội cùng Nguyên Hạ, Lục Lệ đồng mưu bắt giết Tông Ái và đón con thái tử Hoảng là Thác Bạt Tuấn mới 12 tuổi lên ngôi, tức là Ngụy Văn Thành Đế.
Văn Thành Đế chỉ sống tới 25 tuổi thì chết yểu năm 465. Con là Thác Bạt Hoàng lên thay, tức là Ngụy Hiến Văn Đế. Vì vua mới 11 tuổi nên mẹ là Phùng thái hậu nhiếp chính. Mấy năm sau, dù vua đã lớn nhưng thái hậu vẫn muốn nắm quyền không trao lại cho con, đồng thời không từ bỏ chuyện tư tình trong cung cấm. Hiến Văn đế buồn bực, muốn nhường ngôi cho chú là Tử Thôi nhưng Tử Thôi không nhận, vì thế năm 471, ông truyền ngôi cho con là Thác Bạt Hoằng mới 4 tuổi (Ngụy Hiếu Văn Đế) để lên làm thượng hoàng. Khi đó thượng hoàng mới 17 tuổi.
Năm 472, quân Nhu Nhiên ở phương bắc sang quấy phá biên giới. Thượng hoàng Hoàng thay con cầm quân đi đánh bại được Nhu Nhiên. Phùng thái hoàng thái hậu ở nhà lại cùng anh em Lý Phu, Lý Dịch tư thông. Năm 476, Thác Bạt Hoàng trở về triều, nghe chuyện không hay của mẹ, bèn bắt chém anh em Phu, Dịch. Phùng thái hoàng thái hậu tức giận về chuyện đó, bèn sai cận thần bày tiệc hạ độc giết chết thượng hoàng Thác Bạt Hoàng. Năm đó thượng hoàng mới 22 tuổi.
Như vậy ngay trong thời hưng thịnh, Bắc Ngụy đã có tới 4 vua bị giết trong cung đình, kể cả vua khai quốc Đạo Vũ Đế lẫn vua thống nhất phương bắc Thái Vũ Đế. Biến loạn chỉ trong phạm vi cung thất nên không ảnh hưởng nhiều tới tình hình xã hội, ít gây xáo trộn đời sống. Sang đầu thế kỷ 6, xung đột lan ra bên ngoài, nhiều vị vua khác liên tiếp bị sát hại và Bắc Ngụy lâm vào đại loạn.
Suy yếu và chia cắt > Lục trấn khởi nghĩa

Bắc Ngụy có lập các trấn ở miền biên giới phía bắc Bình Thành, tập trung trọng binh trấn thủ để phòng ngừa người Nhu Nhiên. Các trấn đó là Hoài Sóc, Vũ Xuyên, Phủ Minh, Nhu Huyền, Hoài Hoang, Ốc Dã. Quân đồn trú đều là người dân tộc thiểu số. Bọn quan lại trấn thủ rất tham tàn, chúng chiếm hết ruộng tốt, chỉ để lại ruộng xấu và ruộng hoang cho binh sĩ và dân chúng canh tác. Ngoài ra bọn chúng còn bắt binh sĩ trồng trọt, đẵn cây, đập sắt, ăn bớt tiền lương của quân sĩ. Bắt đầu từ năm 519, các thủ lĩnh quân sự người Tiên Ti đã liên minh với nhau và nổi loạn. Năm 523, nhân dân hai trấn Hoài Hoang (huyện Cô, Hà Bắc) và Ốc Dã (Hữu Dực Kỳ, Ngạc Nhĩ Đa Tư, Nội Mông) khởi nghĩa, sau đó kéo theo lục trấn khởi nghĩa tại phía bắc Thiểm Tây. Nghĩa quân Hoài Hoang trấn giết chết quan trấn thủ Vu Cảnh, được người Tiên Ti và người Hán hưởng ứng. Nghĩa quân nhiều lần đánh bại quân triều đình, về sau phát triển thành cuộc khởi nghĩa nông dân ở Hà Bắc có quy mô lớn hơn.
Năm 525, Hiếu Minh Đế đã 16 tuổi. Hồ thái hậu bị giam cầm, năn nỉ vua con Nguyên Hủ nói với Nguyên Xoa cho ra ngoài. Nguyên Xoa không nghi ngờ, bèn thả Hồ thái hậu ra. Hai mẹ con đồng mưu với Cao Dương vương Nguyên Ung để đối phó với Nguyên Xoa, bày ra việc có người tố cáo Xoa câu kết với quân sáu trấn làm phản. Kết quả Xoa bị bắt xử tử.
Nhà Lương ở phía nam nhân lúc Bắc Ngụy khó khăn, Lương Vũ Đế Tiêu Diễn bèn tấn công lên phía bắc. Năm 526, quân Lương chiếm 52 thành ở Thọ Dương của Bắc Ngụy, triều đình Ngụy không có phương kế nào chiếm lại.
Hồ thái hậu trở lại nắm quyền hành chỉ lo hưởng lạc, tư thông với đại thần Trịnh Nghiễm. Hiếu Minh Đế khi đó đã lớn, không cam chịu bị mẹ sai khiến. Hồ thái hậu tìm cách gạt bỏ hoặc giết chết những người gần gũi với vua con nên quan hệ mẹ con ngày càng xấu.
Hiếu Minh Đế muốn dựa vào tù trưởng bộ lạc Tú Dung là Nhĩ Chu Vinh để chống lại phe thái hậu. Tháng 1 năm 528, Nhĩ Chu Vinh nghe theo mưu kế của thủ hạ Cao Hoan, chuẩn bị dấy binh đánh vào Lạc Dương với danh nghĩa "dẹp trừ Trịnh Nghiễm để làm sạch chỗ bên cạnh vua". Vinh chưa kịp phát binh thì trong triều xảy ra chính biến. Hồ thái hậu sai người hạ độc giết chết vua con Nguyên Hủ - lúc đó mới 19 tuổi - và lập cháu nội Hiếu Văn Đế là Nguyên Chiêu mới lên 3 tuổi làm vua.
Suy yếu và chia cắt > Nhĩ Chu Vinh

Lương quận công Nhĩ Chu Vinh (493 - 530), một đại tướng đang cầm quân ở Tinh Châu đã đem quân vào kinh thành can thiệp.
Nhĩ Chu Vinh tự là Thiên Bảo, người tộc Khiết Hồ ở vùng bắc Tú Dung (bắc huyện Sóc, Sơn Tây), do tổ tiên cư trú ở vùng Nhĩ Chu Xuyên nên lấy tên địa phương làm họ. Ông tổ Nhĩ Chu Vinh là Nhĩ Chu Vũ Kiện lúc Thái tổ Thác Bạt Khuê mới lên ngôi đã dẫn 1.700 võ sĩ theo giúp bình định Tấn Dương và Trung Sơn, được phong tán kỵ thường thị, phong đất 300 dặm. Đến đời ông của Nhĩ Chu Vinh là Nhĩ Chu Đại Cần được Hiếu Văn đế phong tước Lương quận công. Nhĩ Chu Vinh có tài quân sự đem quân đánh dẹp các cuộc khởi nghĩa của lục trấn, Mạc Chiết Thái Đề, Khất Phục Mạc Vu, Vạn Sĩ Ngọc Chân, Tố Hòa Bà Luân. Do có công lao nên nhà Bắc Ngụy phong làm Bác Lăng quận công, thực ấp 1.500 hộ.
Suy yếu và chia cắt > Nhĩ Chu Vinh > Thao túng triều đình Lạc Dương

Nhĩ Chu Vinh nhân đó bèn khởi binh, lấy cớ "hỏi thị thần về lý do hoàng đế băng hà", phát binh từ Tấn Dương, lập Trường Lạc vương Nguyên Tử Du làm vua mới, tức Ngụy Hiếu Trang Đế (528 - 530). Trịnh Nghiễm cùng các thuộc hạ vội bỏ trốn, để mặc Hồ thái hậu. Hồ thái hậu hoảng sợ, vội bắt các cung nữ cũ của vua con Nguyên Hủ xuống tóc, bản thân mình cũng xuống tóc để xuất gia mong trốn tránh. Nhĩ Chu Vinh kéo thẳng vào kinh thành Lạc Dương. Trăm quan sợ uy thế của Vinh phải ra nghênh đón vua mới Hiếu Trang Đế. Nhĩ Chu Vinh sai bắt Hồ thái hậu và vị hoàng đế nhỏ tuổi mới Nguyên Chiêu đến Hà Âm rồi dìm chết tại sông Hoàng Hà. Còn khoảng 2.000 cận thần khác, trong đó có Cao Dương vương Nguyên Ung, cũng bị dẫn giải tới bờ sông và bị tàn sát. Đó là Sự kiện Hà Âm nổi tiếng trong lịch sử Trung Quốc.
Quân Nhĩ Chu Vinh tiến vào Lạc Dương, cướp bóc tàn phá kinh thành, dân chúng kéo nhau bỏ trốn. Nhĩ Chu Vinh gả con gái cho Hiếu Trang Đế và rút về Tấn Dương, nhưng thực tế vẫn kiểm soát triều đình.
Suy yếu và chia cắt > Đông Tây hai vua

Diệt được họ Nhĩ Chu, Cao Hoan tính đến thủ hạ còn sót lại của họ này là Hạ Bạt Nhạc ở Quan Trung. Dù Nhạc đã hàng nhưng không có ý thần phục. Cao Hoan muốn điều Nhạc lên Tinh Châu, Nhạc không muốn rời Quan Trung nên từ chối.
Trong khi đó chính Ngụy Hiếu Vũ Đế Nguyên Tu cũng không muốn bị Cao Hoan khống chế nên muốn dựa vào anh em họ Hạ Bạt, cho Hạ Bạt Thắng làm thứ sử Kinh Châu.
Cao Hoan quyết tâm giải quyết họ Hạ Bạt. Năm 534, ông sai thứ sử Tần Châu là Hầu Mạc Trần Duyệt nhân lúc bất ngờ giết chết Hạ Bạt Nhạc trong tiệc. Thủ hạ Nhạc bèn tôn thuộc tướng của Nhạc là Vũ Văn Thái lên thay.
Vũ Văn Thái lấy cớ báo thù cho Nhạc, đánh thẳng vào Thượng Khuê. Hầu Mạc Trần Duyệt thua trận tự sát. Hiếu Vũ Đế bèn phong cho Thái làm đại đô đốc Quan Tây.
Mùa hè năm 534, Hiếu Vũ Đế giả tiếng đi đánh Lương Vũ Đế, định điều quân đánh vào Tấn Dương là căn cứ mới của Cao Hoan. Mưu ấy không lừa được Cao Hoan, ông cũng dâng biểu nói sẽ đi cùng vua Ngụy đánh Lương. Hai bên thư từ qua lại, cuối cùng đổ lỗi cho nhau, thành ra càng thêm oán giận.
Cuối cùng Hiếu Vũ Đế cũng dời Lạc Dương, nhưng chủ ý sang Quan Trung với tập đoàn quân phiệt Quan Lũng của Vũ Văn Thái chứ không phải đánh Lương. Cao Hoan mang quân truy sát. Tháng 7 năm đó, Hiếu Vũ Đế chạy sang phía tây, thủ hạ trốn hết. Tháng 8, Vũ Văn Thái đón Hiếu Vũ Đế vào Quan Trung. Gặp được bộ hạ Vũ Văn Thái ra tiếp đón, Hiếu Vũ Đế bèn nói:
Hạ Bạt Thắng ở Kinh Châu muốn hưởng ứng Hiếu Vũ Đế, bị thủ hạ Cao Hoan là Hầu Cảnh đánh bại, phải chạy về nam hàng Lương Vũ Đế.
Cao Hoan không bắt được Nguyên Tu, bèn lập Nguyên Thiện Kiến làm vua mới, tức là Đông Ngụy Hiếu Tĩnh Đế. Thấy Lạc Dương gần họ Vũ Văn, ông thiên đô về Nghiệp Thành.
Nguyên Tu ở với họ Vũ Văn, nhưng Vũ Văn Thái là kẻ có hùng tài đại lược nên cực kỳ dè chừng. Bởi Nguyên Tu vốn chẳng phải là kẻ cam chịu nghe lời người khác, đến kẻ kiêu hùng như Cao Hoan mà còn dám phản kháng, huống hồ là kẻ thực lực chẳng thể bằng được Cao Hoan như Vũ Văn Thái. Bởi thế Vũ Văn Thái tuy trước mặt tôn làm đế, nhưng một mình chiếm toàn bộ quyền lực. Lâu cũng không coi vào mắt được, chỉ qua được bốn tháng Vũ Văn Thái bèn phái người dùng rượu độc giết chết Nguyên Tu. Vì Nguyên Tu rời bỏ sang tây nên còn được gọi là Xuất Đế. Thái lập Nam Dương vương Nguyên Bảo Cự lên ngôi, tức Tây Ngụy Văn Đế.
Cả Cao Hoan và Vũ Văn Thái tuyên lập những người thừa kế kình địch lên ngai vàng Bắc Ngụy, dẫn tới sự chia cắt lãnh thổ Bắc Ngụy thành hai nhà nước từ khoảng năm 534-535 thành Đông Ngụy và Tây Ngụy.
Sụp đổ

Cả hai triều đại Đông Ngụy lẫn Tây Ngụy đều chỉ là con rối trong tay các quyền thần từ khi thành lập và không tồn tại lâu. Năm 550, con trai Cao Hoan là Cao Dương buộc Hiếu Tĩnh Đế của Đông Ngụy phải nhường ngôi cho mình, kết thúc nhà Đông Ngụy và thành lập Bắc Tề. Tương tự, năm 556, cháu Vũ Văn Thái là Vũ Văn Hộ cũng buộc Cung Đế của Tây Ngụy phải nhường ngôi cho con trai Vũ Văn Thái là Vũ Văn Giác, kết thúc Tây Ngụy và lập ra Bắc Chu, chấm dứt hoàn toàn sự trị vì của các hậu duệ từ triều Bắc Ngụy.
Cái chết của vua cuối cùng trong tình trạng thống nhất của Bắc Ngụy là Hiếu Vũ Đế đầu năm 535 được xem là mốc kết thúc của nhà Bắc Ngụy. Nhà Bắc Ngụy tồn tại 149 năm, có tất cả 15 vua.
Bắc Ngụy chính là một trong các triều đại Trung Quốc xảy ra nhiều biến động và đau thương nhất trong cung đình:
Triều đại này có nhiều vua yểu mệnh (qua đời khi chưa đầy 35 tuổi) và bị sát hại nhất (11/15 vua).
Triều Bắc Ngụy đặt ra quy tắc "tử quý mẫu tử", tức là nếu con được lập làm thái tử thì người mẹ đẻ phải bị giết. Quy tắc tàn nhẫn này để tránh việc ngoại thích chuyên quyền, nhưng trớ trêu là triều Bắc Ngụy vẫn không tránh được việc có một số vị hoàng hậu, thái hậu khống chế triều chính. Sau hơn 100 năm, quy tắc này mới bị bãi bỏ vào khoảng năm 510, vào thời Bắc Ngụy Tuyên Vũ Đế.
Điều đáng chú ý là triều Bắc Ngụy có 1 vị vua bị mẹ nuôi sát hại (Hiến Văn Đế bị giết bởi Phùng thái hậu) và 1 vị vua bị chính mẹ ruột sát hại (Hiếu Minh Đế bị giết bởi Hồ thái hậu). Việc giết vua của Phùng thái hậu và Hồ thái hậu lại cũng đều xuất phát từ sự dâm loạn của 2 bà thái hậu này. Trong lịch sử Trung Quốc, họ là 2 trong số rất ít những vị thái hậu đã dám tư thông với nhân tình dù đã ở ngôi thái hậu, rồi sau đó vì nhân tình mà họ đã bất chấp tình nghĩa mà sát hại nhà vua.
Các hoàng đế

| Thụy hiệu (諡號) | Họ, tên | Trị vì | Niên hiệu (年號), thời gian dùng |
| --- | --- | --- | --- |
Nhà Bắc Ngụy 386-535
Các gia đình hoàng tộc Thác Bạt đổi họ thành Nguyên (元) trong thời kỳ trị vì của Hiếu Văn Đế năm 496 vì thế họ của những người trong bảng này cũng đổi thành Nguyên kể từ đó.
| Thái Tổ Đạo Vũ Đế (道武帝) | Thác Bạt Khuê (拓拔珪) | 386-409 | Đăng Quốc (登國) 386-396 Hoàng Thủy (皇始) 396-398 Thiên Hưng (天興) 398-404 Thiên Tứ (天賜) 404-409 |
| Thái Tông Minh Nguyên Đế (明元帝) | Thác Bạt Tự (拓拔嗣) | 409-423 | Vĩnh Hưng (永興) 409-413 Thần Thụy (神瑞) 414-416 Thái Thường (泰常) 416-423 |
| Thế Tổ Thái Vũ Đế (太武帝) | Thác Bạt Đảo (拓拔燾) | 424-452 | Thủy Quang (始光) 424-428 Thần Gia (神麚) 428-431 Duyên Hòa (延和) 432-434 Thái Duyên (太延) 435-440 Thái Bình Chân Quân (太平真君) 440-451 Chính Bình (正平) 451-452 |
| Nam An Ẩn Vương (南安隱王) | Thác Bạt Dư (拓拔余) | 452 | Thừa Bình (承平) 452  |
| Cao Tông Văn Thành Đế (文成帝) | Thác Bạt Tuấn (拓拔濬) | 452-465 | Hưng An (興安) 452-454 Hưng Quang (興光) 454-455 Thái An (太安) 455-459 Hòa Bình (和平) 460-465 |
| Hiến Tổ Hiến Văn Đế (獻文帝) | Thác Bạt Hoằng (拓拔弘) | 466-471 | Thiên An (天安) 466-467 Hoàng Hưng (皇興) 467-471 |
| Cao Tổ Hiếu Văn Đế (孝文帝) | Nguyên Hoành (元宏) | 471-499 | Diên Hưng (延興) 471-476 Thừa Minh (承明) 476 Thái Hòa (太和) 477-499 |
| Thế Tông Tuyên Vũ Đế (宣武帝) | Nguyên Khác (元恪) | 499-515 | Cảnh Minh (景明) 500-503 Chính Thủy (正始) 504-508 Vĩnh Bình (永平) 508-512 Duyên Xương (延昌) 512-515 |
| Tư Tông Hiếu Minh Đế (孝明帝) | Nguyên Hủ (元詡) | 516-528 | Hi Bình (熙平) 516-518 Thần Quy (神龜) 518-520 Chính Quang (正光) 520-525 Hiếu Xương (孝昌) 525-527 Vũ Thái (武泰) 528 |
| Thương Đế (殤皇帝) |  | 528 | Vũ Thái (武泰) 528 |
| Ấu Chủ (幼主) | Nguyên Chiêu (元釗) | 528 | Vũ Thái (武泰) 528 |
| Cảnh Tông Hiếu Trang Đế (孝莊帝) | Nguyên Tử Du (元子攸) | 528-530 | Kiến Nghĩa (建義) 528 Vĩnh An (永安) 528-530 |
| Trường Quảng vương (長廣王) | Nguyên Diệp (元曄) | 530-531 | Kiến Minh (建明) 530-531 |
| Tiết Mẫn Đế (節閔帝) | Nguyên Cung (元恭) | 531-532 | Phổ Thái (普泰) 531-532 |
| An Định vương (安定王) | Nguyên Lãng (元朗) | 531-532 | Trung Hưng (中興) 531-532 |
| Hiếu Vũ Đế (孝武帝) hay Xuất Đế (出帝) | Nguyên Tu (元脩) | 532-535 | Thái Xương (太昌) 532 Vĩnh Hưng (永興) 532 Vĩnh Hi (永熙) 532-535 |
Chú thích

↑  Tư trị thông giám, quyển 106.
↑  Tư trị thông giám, quyển 110.
↑  Tư trị thông giám, quyển 138.
↑  Tư trị thông giám, quyển 152.
1 2  Tư trị thông giám, quyển 156.
↑  Sơn Đông hiện nay.
↑  Phía nam quận Cự Dã hiện nay.
↑  Phía nam Gia Tường, Sơn Đông ngày nay.
↑  Thanh Khâu, Hà Nam hiện nay.
↑  Đông Bình Sơn, thuộc Sơn Đông.
↑  Huyện Diên Tân, Hà Nam hiện nay.
↑  Thẩm Khởi Vĩ (2007), sách đã dẫn, tr 327.
↑  phía bắc Linh Bảo, Hà Nam ngày nay.
↑  Từ Châu, Giang Tô ngày nay
↑  Lục Hợp, Giang Tô hiện nay.
↑  Thẩm Khởi Vĩ, sách đã dẫn, tr 335.
↑  Cát Kiếm Hùng, sách đã dẫn.
1 2 3 4 5 6 7  Jacques Gernet, 1972. "A History Of Chinese Civilization". Nhà in Đại học Cambridge. ISBN 0-521-24130-8
↑  Thái Nguyên, Sơn Tây, Trung Quốc.
1 2  Học viện quân sự cấp cao, sách đã dẫn, tr 127.
↑  Hàm Đan, Hà Bắc.
↑  Khai Phong, Hà Nam, Trung Quốc ngày nay.
↑  Thương Khưu, Hà Nam, Trung Quốc.
1 2  Hà Nam, Trung Quốc.
↑  Lạc Hà, Hà Nam, Trung Quốc.
1 2  Vẫn sử dụng niên hiệu Vũ Thái của Hiếu Minh Đế, chưa đặt niên hiệu mới
↑  Hồ thái hậu (Linh thái hậu (胡太后/靈太后)) ban đầu lập "con trai" (thực tế là con gái) còn nhỏ của Hiếu Minh Đế làm hoàng đế, nhưng gần như ngay lập tức sau khi phát hiện ra không phải con trai đã đổi lập Nguyên Chiêu làm hoàng đế. Người con gái không rõ tên của Hiếu Minh Đế vì thế bị tranh cãi là có phải hoàng đế hay không, nhưng nói chung không được coi là hoàng đế. Ngay cả Nguyên Chiêu cũng thường không được coi là hoàng đế.
↑  Bắc Hải vương Nguyên Hạo, với sự ủng hộ của quân đội nhà Lương kình địch, đã tự lập làm hoàng đế và chiếm giữ kinh đô Lạc Dương năm 529, buộc Hiếu Trang Đế phải bỏ chạy. Nguyên Hạo làm hoàng đế và nhận được sự ủng hộ của các châu quận phía nam Hoàng Hà trong khoảng 3 tháng trước khi Tấn Vũ vương Nhĩ Chu Vinh tái chiếm Lạc Dương. Nguyên Hạo chạy trốn và bị giết. Do khoảng thời gian trị vì ngắn cũng như vùng có quyền lực của Nguyên Hạo là hạn hẹp nên ông này nói chung cũng không được coi là hoàng đế.
Tượng Phật thời Bắc Ngụy. Niên đại khoảng năm 489. Bảo tàng quốc gia Tokyo.
Thời kỳ 386-394   Bắc Ngụy  Đông Tấn  Hậu Yên  Tây Yên  Hậu Tần  Tây Tần  Hậu Lương
Năm 440:   Lưu Tống   Bắc Ngụy
Châu Á năm 500, chỉ ra lãnh thổ của Bắc Ngụy và các quốc gia láng giềng.
Bia mộ Phật giáo thời Bắc Ngụy, xây dựng khoảng đầu thế kỷ 6.
Bích họa và các bức tượng nhỏ tại hang đá Vân Cương, thời Bắc Ngụy, thế kỷ 5-6.
Aotearoa

Đối với các định nghĩa khác, xem Aotearoa (định hướng).
Tra  trong từ điển mở tiếng Việt Wiktionary
Aotearoa (tiếng Māori: [aɔˈtɛaɾɔa]), là một từ ban đầu dùng để chỉ Đảo Bắc của New Zealand, nay là tên gọi tiếng Māori được biết đến rộng rãi nhất và được chấp nhận nhiều nhất để chỉ toàn New Zealand. Nó thường được phát âm là /aʊtɪəˈroʊ.ə/ Tập tin:En-nz-Aotearoa.ogg bởi người nói tiếng Anh, thường xuất hiện trong tên song ngữ của các tổ chức và cơ quan quốc gia.
Dịch

Nguồn gốc ban đầu của Aotearoa không chắc chắn. Nó có thể được diễn dịch thành: ao = mây, bình minh, ban ngày hay thế giới, tea = trắng, trong hoặc sáng và roa = dài. Cũng có thể hiểu thành Aotea = tên của một trong những chiếc waka di trú tới New Zealand, và roa = dài. Cách dịch phổ biến là "vùng đất của đám mây trắng dài". Ngoài còn có cách dịch ‘thế giới sáng dài’ hoặc ‘vùng đất của ngày vĩnh cửu’ (do ban ngày ở New Zealand dài hơn so với ban ngày ở Polynesia).
Chú thích

↑  Jock Philips (biên tập). “Light - Experiencing New Zealand light”. Te Ara - the Encyclopedia of New Zealand.
Lê Văn Tám

Lê Văn Tám là tên của một thiếu niên anh hùng trong thời kỳ chiến tranh Đông Dương của Việt Nam với chiến tích nổi bật là đã cảm tử châm lửa để phá hủy một kho đạn của quân Pháp. Sau chiến tranh, hình ảnh Lê Văn Tám được coi là một biểu tượng anh hùng cách mạng, được đưa vào sách giáo khoa làm hình mẫu cho tinh thần yêu nước, xả thân vì nghiệp lớn giải phóng dân tộc.
Trong bài viết đăng trên tạp chí Xưa và Nay (2009), giáo sư sử học Phan Huy Lê nói: chiến công phá hủy kho của Pháp là có thật nhưng không rõ tên của người chiến sĩ đốt kho, trên cơ sở sự kiện có thật đó, để tiện cho việc thông tin, giáo sư Trần Huy Liệu, Bộ trưởng Tuyên truyền hồi thập niên 1940 đã đặt tên cho người chiến sĩ vô danh đó là Lê Văn Tám để tiện cho việc viết bài, cổ vũ tinh thần chiến đấu chống Pháp của người Việt. Tuy nhiên sau đó, một số nhà nghiên cứu đã phản bác câu chuyện của ông Phan Huy Lê, họ tìm ra các tài liệu gốc được khảo cứu trong kho lưu trữ tại Thư viện TP Hồ Chí Minh và lời kể của các nhân chứng đương thời chứng minh rằng tên của nhân vật lịch sử Lê Văn Tám là có thực.
Câu chuyện

Câu chuyện về Lê Văn Tám thường được kể rằng có một cậu bé làm nghề bán đậu phộng rang, tuy nhỏ tuổi nhưng đã tham gia lực lượng kháng chiến chống Pháp. Sau khi thám thính kỹ, cậu bé tìm cách lọt vào được kho xăng của Pháp ở Thị Nghè. Tại đây, cậu đã tưới xăng khắp kho đạn và châm lửa đốt. Cả kho đạn đã bị phá hủy và cậu bé cũng theo đó mà hy sinh.
Câu chuyện này đã được truyền đi rộng rãi khắp Việt Nam trong thời kỳ chiến tranh, với biểu tượng "ngọn đuốc sống Lê Văn Tám", nhằm cổ vũ tinh thần chiến đấu của nhân dân. Câu chuyện này cũng được đưa vào sách giáo khoa tiểu học ở Việt Nam. Tên của Lê Văn Tám đã được nhiều tỉnh thành đặt cho một số trường tiểu học, quỹ học bổng, tượng đài, công viên, rạp chiếu phim, đường phố hay các địa danh khác ở Việt Nam.
Theo nhà báo Nguyễn Kỳ Nam, đây là chiến công của lực lượng dân quân Sài Gòn do hai cảm tử quân cùng một sĩ quan Nhật Bản phục vụ trong lực lượng kháng chiến Việt Nam thực hiện ngày 9/4/1946. Sĩ quan Nhật từng công tác ở kho đạn nên biết rõ địa thế của nơi này. Ông biết người Pháp không canh phòng phía sau kho đạn giáp kênh Thị Nghè nên dân quân có thể thâm nhập vào kho đạn từ phía này. Nhờ sự dẫn đường của sĩ quan Nhật, hai cảm tử quân vào kho đạn bằng đường ống cống đổ ra kênh Thị Nghè rồi đặt thuốc nổ có dây dẫn lửa được cột vào một điếu thuốc. Khi điếu thuốc cháy hết, dây dẫn sẽ bắt lửa khiến bộc phá phát nổ. Nhờ cách này lực lượng cảm tử Việt Nam có thể thoát khỏi kho đạn an toàn. Kho đạn của Pháp bị phá hủy. Sau đó báo chí ở vùng kháng chiến đưa tin "Có hai cảm tử quân quấn vải vào mình rồi tẩm xăng đốt lên chạy vào kho đạn... Lính gác thấy vậy sợ quá không dám bắn. Hai người liều chết đốt 4000 tấn đạn dược của Pháp."