Hasdai Crescas
Tiểu sử

Hasdai ben Yehuda Crescas sinh khoảng năm 1340 trong một gia đình Do Thái truyền đời học giả tại ở Barcelona. Họ Crescas có từ nguyên khả dĩ trong tiếng Latinh: crescere nghĩa là lớn lên, tăng trưởng. Cha mẹ ông là Yehuda và Regina. Ngoài Hasdai, hai người còn có một con trai Shmuel và một con gái Venges. Trong lời nói đầu của Or Adonai (Ánh sáng của Chúa), Crescas viết về gia phả của mình: "Hasdai con trai Yehuda, con trai Hasdai, con trai Yehuda, con trai Hasdai, con trai Yehuda." Ở xứ Catalan, con trai sẽ lấy tên cha mình làm họ, nên cha Hasdai có tên Judah trong tiếng Do Thái và Crescas trong tiếng Catalunya. Ông nội Hasdai là rabbi nổi tiếng, bộ đáp từ của ông được Isaac ben Sheshet (Rivash) trích dẫn nhiều lần. Crescas thọ giáo rabbi Nissim ben Reuven (RaN) trứ danh trong đó có môn triết học. Bản thân RaN cũng nghiên cứu triết học và quen thuộc với những ý tưởng của Gersonides và William xứ Ockham. Crescas trở thành học trò yêu của RaN, được thầy coi gần như con trai, con trai của RaN là Reuven cũng gọi Crescas là anh trai. Một số sử gia cho rằng Reuven kết hôn với em gái Venges của Hasdai Crescas.
Tại Barcelona, Crescas và Rivash là bạn lâu năm, được gọi là "hai người vĩ đại đến từ Catalan", chính họ cũng gọi nhau bằng anh em trong thư từ. Rivash đã cùng Crescas viết chung về những vấn đề quan trọng như xung đột trong chức vụ rabbi tại Pháp. Hai người cùng nhau thành lập quỹ nghiên cứu kinh Torah và giúp đỡ những người Do Thái bị đàn áp ở Tây Ban Nha. Crescas giữ vị trí rabbi Do Thái Barcelona trong một thời gian. Ông kết hôn với Tolrana, có một con trai tên là Yehuda hoặc Crescas. Năm 1370, Hasdai Crescas tham gia cuộc thi giữa giới thi sĩ Do Thái Barcelona với Girona. Ông viết thể thơ selichot (tiếng Hebrew: סליחות‎ - Cầu xin Chúa tha thứ), trong đó cầu nguyện Chúa chiến thắng "kẻ thù nghịch" (cám dỗ hoặc vật chất).
Crescas cũng quan tâm đến Kabbalah, có thể thấy được  điều này trong các bản thảo Kabbalah ẩn danh hay như bài viết của chính ông về ý nghĩa lời cầu nguyện Kaddish.
Nhiều tư liệu cho rằng do âm mưu của những kẻ chống đối, Crescas phải ngồi tù một thời gian trong năm 1378 vì tội phạm thượng Bánh Thánh. Các tư liệu khác nói ông bị cầm tù 5 tháng trong năm 1373. Năm 1383, ông tham gia đàm phán với vua Pedro IV xứ Aragon về việc khôi phục quyền lợi cho người Do Thái. Sau khi Pedro IV băng hà, từ năm 1387 đến 1396, Crescas là quân sư cho vua Juan I và hoàng hậu Violante của Aragón, ông làm việc trong các cung điện tại Barcelona và Zaragoza. Hoàng hậu Violante sinh ra ở Pháp là người yêu thích và khuyến khích phát triển khoa học nghệ thuật, những lĩnh vực mà Crescas tham gia. Vua và hoàng hậu xưng Crescas là thầy và người Do Thái trong triều (tiếng Catalunya: juheu de casa nostra). Rivash làm rabbi tại Zaragoza từ năm 1370 đến năm 1385 rồi chuyển đến Valencia, vua cử Crescas về làm rabbi Zaragoza. Tại đây, ông gặp gỡ thư ký của nhà vua là Bernat Metzhe đại diện của chủ nghĩa nhân văn sơ khai, tác giả bài thơ Lo somni. Crescas có thể chịu ảnh hưởng từ Metzhe. Ít nhất từ năm 1389 cho đến khi qua đời, Crescas chính thức là rabbi tại Zaragoza, triều đình coi ông là lãnh đạo toàn quyền quyền xét xử người Do Thái ở Aragón, có nguồn còn cho biết ông là rabbi của cả Aragón.
Những người bảo trợ cho Crescas: Vua Juan I xứ Aragon và hoàng hậu Violante de Bar
Năm 1391, do tuyên truyền bài Do Thái cũng như cái chết đột ngột của vua Castile, Tây Ban Nha diễn ra làn sóng tàn sát. Toàn bộ cộng đồng Do Thái không còn được phép tồn tại, hoặc chọn rửa tội để cải đạo hoặc chết. Đa số người Do Thái chọn cái chết để giữ đức tin, một số nhỏ thoát được và hầu hết buộc phải chấp nhận cải đạo. Ở các nơi khác, người Do Thái cố gắng với hy vọng nhỏ nhoi để việc này không lan đến, như ở Barcelona dân Do Thái chiếm chưa đến 10% dân số. Đã có những trường hợp tự sát và hoặc tự ra tay giết toàn bộ người trong nhà chỉ để tránh rửa tội. Làn sóng tàn sát lan sang Aragón. Vua Juan I ở Zaragoza cấm không được thực thi việc này, nhưng tình hình ở Barcelona thì không suôn sẻ. Bất chấp vua Juan I ra chiếu thư chống lại việc giết chóc, trong đó đặc biệt nhấn mạnh phải bảo vệ "người Do Thái trong triều đình và quân sư Crescas", con trai duy nhất khi ấy của Crescas đã tử đạo ở Barcelona ở tuổi hai mươi, ngay trước hôn lễ dự kiến. Một ghi chép cho biết Crescas đã cứu được Reuven (con trai RaN) và gia đình. Crescas mô tả lại diễn biến cuộc cuộc tàn sát trong thông điệp gửi dân Do Thái ở Avignon. Có thể Crescas gửi tới Avignon vì khi ấy Giáo hoàng đang ở đó là nhân vật ra quyết sách về người Do Thái. Nhà vua và Crescas dường như hy vọng rằng giáo hoàng sẽ ra lệnh chấm dứt giết chóc. Một số tư liệu còn chép Crescas lập ra các đơn vị Do Thái tự vệ ở Zaragoza, sử dụng thêm cả lính đánh thuê.
Toàn cảnh và chi tiết một người Do Thái Tây Ban Nha thời trung cổ trong họa phẩm , 1485-87. Bảo tàng nghệ thuật Zaragoza
Sau pogrom, Crescas lãnh đạo việc khôi phục cộng đồng Do Thái ở Barcelona và Valencia. Dân Do Thái tại Pháp cũng nhờ ông giúp đỡ. Zaragoza trở thành trung tâm Do Thái ở Bán đảo Iberia. Crescas được vua cho phép lấy vợ lẽ là Jamila để tránh tuyệt tự do con trai độc nhất bị giết. Jamila sinh cho ông ba gái: Mira, Sima và Duenia, và một trai tên là Yehuda hoặc Crescas. Năm 1396, Crescas sửa đổi đạo luật cơ bản dành cho người Do Thái, giúp tăng cường tập trung quyền lực đến mức Violante phải ra lệnh bãi bỏ một số điều chỉnh vào năm 1399. Crescas cố gắng thương thuyết với Carlos III để bố trí cho dân Do Thái tị nạn ở Navarra. Năm 1401, trong tư cách sứ thần vua Aragón Martin I, Crescas đến Pamplona tiếp kiến vua Carlos III. Cuộc gặp mặt này có thể đã đề cập đến nơi ăn chốn ở cho dân Do Thái. Carlos III ra sắc lệnh tuyên bố dân Do Thái mang lại ích lợi cho quốc gia và chấp nhận họ là thần dân. Crescas cũng tổ chức tái định cư cho nhiều người Do Thái ở Palestine qua những thương thuyết với sultan Barquq az-Zahir. Một số sử gia cho rằng Crescas đã cố gắng giành quyền tự trị cho người Do Thái tại Palestine. Cùng thời Crescas, nhà Kabbalah Moses Boniak Botharel thành Cisneros tự xưng là Đấng Messiah. Crescas thừa nhận Botarel khả dĩ có khả năng như vậy.
Giống như Nachman thời trước, Crescas dự phần vào các tranh chấp Kitô-Do Thái nhằm bảo vệ dân Do Thái. Ông viết ít nhất hai cuốn sách bằng tiếng Catalunya luận chiến với người theo Kitô giáo. Một cuốn còn lại đến ngày nay, nhưng được diễn ngôn bằng tiếng Hebrew. Không giống tất cả các tài liệu khác cùng chủ đề, tác phẩm Crescas không xuất phát từ việc trích dẫn và phân tích Kinh Thánh, mà dùng lập trường triết học và logic học để chỉ trích Kitô giáo. Ông quan niệm tôn giáo không nên ép người khác phải tin vào những điều phi logic.
Crescas cũng mời Efodi viết sách tranh luận, còn lại là bài luận Klimat goyim (tiếng Hebrew: כלימת גויים‎ - Nỗi hổ thẹn của các dân tộc). Crescas rõ ràng là nhà tranh luận trứ danh, một số tranh luận thành công của ông được học trò trích dẫn lại. Tuy vậy, cuộc tranh luận lớn nhất lịch sử (Tranh luận Tortosa) lại chỉ diễn ra hai năm sau khi Crescas qua đời, chủ chốt phe Do Thái khi ấy là học trò của Crescas Josef Albo và rabbi Zaragoza kế nhiệm Crescas là Zerachiah Halevi. Thực tế là cả hai phe Kitô hay Do Thái đều liên tục trích dẫn Crescas tuyên bố về Đấng Messiah. Có bằng chứng cho thấy khi về già, Crescas thực hành Kabbalah và nổi tiếng về tài làm phép lạ.
Crescas tham gia nhiều việc với khối lượng khổng lồ khiến tác phẩm chính Or Adonai (Ánh sáng của Chúa) chỉ được hoàn thành sáu tháng trước khi qua đời (trong khoảng từ tháng 12 năm 1410 đến tháng 2 năm 1411). Sau Crescas, hàng loạt học trò đã dịch và xuất bản các tác phẩm của ông, đồng thời dựa trên đó tạo nên những tác phẩm mới. Ví dụ, Josef Albo đã viết sách triết học Nguyên lý nền tảng (tiếng Hebrew: ספר העקרים‎, chuyển tự Sefer ha-Yikkarim) tạo ra ảnh hưởng lớn. Một học trò nổi tiếng khác là Joseph ibn Habib viết cuốn Luận của Joseph (tiếng Hebrew: נימוקי יוסף‎, chuyển tự Nimuke Yosef). Tất cả những tác phẩm này đều được tuyển chọn trong kinh Talmud phổ biến.
Theo tục truyền, những người Do Thái ở Zaragoza có nguy cơ bị tiêu diệt vì giả vờ dâng cho vua Martin I những cuộn Torah (ứng với vinh quang cao nhất) khi mà hòm dâng trống không. Người gác hội đường được báo mộng việc này và ngăn chặn kịp thời. Sự kiện trở thành "Purim Zaragoza" và được tưởng niệm vào ngày 17-18 tháng Shevat. Dù có thể chỉ là tin đồn nhưng thực tế là sau khi Crescas qua đời, người Do Thái ở Zaragoza vẫn được bình yên cho đến khi bị trục xuất khỏi Tây Ban Nha năm 1492. Sau đó, khu Do Thái cổ thời Crescas bị phá đi xây lại hoàn toàn, chỉ giữ lại một số đường phố cũ và cũng bị đổi tên khác đi. Theo như tư liệu còn lại, Crescas sống tại khu Do Thái cổ trên đường Torneros (tiếng Tây Ban Nha: de los Torneros), nay là đường Verónica.
Dấu vết khu Do Thái cổ ở Zaragoza
Đường phố và "Nhà hội của bảy con phố"
Chi tiết mặt tiền với các biểu tượng Do Thái
Khu Do Thái cổ (màu cam) và khu mới (màu tím) trên bản đồ Zaragoza