stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Kinh Dịch
Kinh điển Kinh Dịch

Năm 136 TCN, Hán Vũ Đế phong Chu Dịch là "đệ nhất kinh điển", đặt tên là Kinh Dịch. Việc Vũ Đế liệt kê Kinh Dịch vào hàng Ngũ Kinh xuất phát từ sự kết tinh của nhiều dòng tư tưởng văn hóa lớn, bao gồm Nho gia, Đạo gia, Pháp gia, thuyết Âm Dương và thuyết Ngũ Hành. Dẫu rằng Chu Dịch nguyên bản không hàm chứa các ẩn dụ về vũ trụ học, nhưng Kinh Dịch lại được diễn giải như một mô hình thu nhỏ, một hệ thống biểu trưng phức tạp tương ứng với vạn vật trong vũ trụ. Bản khắc chính thức của Kinh Dịch được ghi lại trên đá, trở thành một phần của bộ Tây Bình thạch kinh. Từ đó, Kinh Dịch được tôn làm kinh điển chính thống suốt hơn hai thiên niên kỷ, cho đến khi những phiên bản khác của Chu Dịch cùng các văn bản liên quan được phát hiện vào thế kỷ 20.
Danh sách quẻ

Tiên Thiên Bát Quái đồ của Phục Hy
Hậu Thiên Bát Quái đồ của Chu Văn vương
Trong Kinh Dịch, âm dương thể hiện qua vạch đứt và vạch liền, trong đó hào âm là vạch đứt (⚋), hào dương là vạch liền (⚊). Sự kết hợp của ba hào âm dương bất kỳ tạo thành tám quẻ đơn, gọi là bát quái: Càn (乾, ☰), Đoài (兌, ☱), Ly (離, ☲), Chấn (震, ☳), Tốn (巽, ☴), Khảm (坎, ☵), Cấn (艮, ☶) và Khôn (坤, ☷). Các quẻ đơn này được sắp xếp thành hai hệ thống lớn: "Tiên thiên Bát quái" và "Hậu thiên Bát quái".
"Tiên thiên Bát quái", được cho là sáng tạo của Phục Hy, sắp xếp các quẻ trong một vòng tròn đối xứng, biểu thị trạng thái khởi nguyên và cân bằng của vũ trụ. "Hậu thiên Bát quái", tương truyền được Chu Văn vương chỉnh lý, sắp xếp các quẻ theo phương vị tự nhiên và thể hiện sự vận động của các yếu tố trong thực tế. Thứ tự này thường ghép cặp các quẻ với phiên bản lật ngược của chúng; tám quẻ bất biến khi lật ngược thì được ghép với phiên bản nghịch đảo của chính chúng, nơi hào âm và hào dương hoán đổi vị trí.
Một cách sắp xếp khác, được tìm thấy tại Mã Vương Đôi năm 1973, phân loại các quẻ thành tám nhóm, mỗi nhóm có cùng một thượng quái. Tuy nhiên, bản thảo cổ nhất, được phát hiện năm 1987 và hiện lưu giữ tại Thư viện Thượng Hải, gần như chắc chắn tuân theo thứ tự Văn Vương. Có ý kiến cho rằng một chiếc bàn chải gốm thời Tây Chu cũng mang dấu vết bốn quẻ trong thứ tự này. Dù thứ tự sắp xếp nào là cổ nhất, không có bằng chứng cho thấy các tác giả nguyên thủy của Chu Dịch coi trọng việc sắp xếp quẻ. Việc gán số, dù là theo hệ nhị phân hay thập phân, là một phát kiến của hậu thế.
Sự hòa hợp giữa hai quẻ đơn tạo ra 64 quẻ kép, là toàn bộ hệ thống lục thập tứ quái của Kinh Dịch. Hệ thống này mở rộng từ Bát quái cơ bản bằng cách chồng quẻ đơn lên nhau, tạo nên các quẻ kép (trùng quái). Mỗi quẻ kép bao gồm 6 hào, đại diện cho sự vận động của âm dương trong từng hiện tượng. Việc chồng quẻ có thể dựa theo Tiên thiên hoặc Hậu thiên Bát quái, tùy thuộc vào mục đích sử dụng.
Bảng dưới đây hiển thị các quẻ theo thứ tự Văn Vương.
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1  Càn (乾) | 2  坤 (Khôn) | 3  屯 (Truân) | 4  蒙 (Mông) | 5  需 (Nhu) | 6  訟 (Tụng) | 7  師 (Sư) | 8  比 (Tỷ) |
| 9  小畜 (Tiểu Súc) | 10  履 (Lý) | 11  泰 (Thái) | 12  否 (Bĩ) | 13  同人 (Đồng Nhân) | 14  大有 (Đại Hữu) | 15  謙 (Khiêm) | 16  豫 (Dự) |
| 17  隨 (Tùy) | 18  蠱 (Cổ) | 19  臨 (Lâm) | 20  觀 (Quan) | 21  噬嗑 (Phệ Hạp) | 22  賁 (Bí) | 23  剝 (Bác) | 24  復 (Phục) |
| 25  無妄 (Vô Vọng) | 26  大畜 (Đại Súc) | 27  頤 (Di) | 28  大過 (Đại Quá) | 29  坎 (Khảm) | 30  離 (Ly) | 31  咸 (Hàm) | 32  恆 (Hằng) |
| 33  遯 (Độn) | 34  大壯 (Đại Tráng) | 35  晉 (Tấn) | 36  明夷 (Minh Di) | 37  家人 (Gia Nhân) | 38  睽 (Khuê) | 39  蹇 (Kiển) | 40  解 (Giải) |
| 41  損 (Tổn) | 42  益 (Ích) | 43  夬 (Quải) | 44  姤 (Cấu) | 45  萃 (Tụy) | 46  升 (Thăng) | 47  困 (Khốn) | 48  井 (Tỉnh) |
| 49  革 (Cách) | 50  鼎 (Đỉnh) | 51  震 (Chấn) | 52  艮 (Cấn) | 53  漸 (Tiệm) | 54  歸妹 (Quy Muội) | 55  豐 (Phong) | 56  旅 (Lữ) |
| 57  巽 (Tốn) | 58  兌 (Đoài) | 59  渙 (Hoán) | 60  節 (Tiết) | 61  中孚 (Trung Phu) | 62  小過 (Tiểu Quá) | 63  既濟 (Ký Tế) | 64  未濟 (Vị Tế) |
Sự diễn giải và tầm ảnh hưởng

Nhà Hán học Michael Nylan đã mô tả Kinh Dịch là cuốn sách Trung Hoa nổi tiếng nhất thế giới. Tương tự, Eliot Weinberger nhận xét rằng đây là tác phẩm "được nhận diện nhiều nhất" trong kho tàng văn hóa Trung Hoa. Ở Đông Á, Kinh Dịch đóng vai trò như một văn bản nền tảng, định hình các truyền thống triết học lớn của Nho giáo và Đạo giáo. Trong khi đó, tại phương Tây, tác phẩm này đã thu hút sự quan tâm sâu sắc của giới trí thức thời kỳ Khai sáng và trở thành nguồn cảm hứng cho nhiều nhân vật văn hóa và văn học nổi bật.
Sự diễn giải và tầm ảnh hưởng > Trung Quốc > Đông Hán và lục triều

Vào thời Đông Hán, từ những tranh luận về các khác biệt nhỏ giữa các phiên bản lưu truyền của Kinh Dịch, hai trường phái lớn trong cách giải thích tác phẩm này đã dần hình thành. Trường phái thứ nhất, gọi là Tân Văn, mang tính bình đẳng và chiết trung hơn, tập trung vào việc khám phá các mối tương đồng mang tính biểu trưng và số học giữa thế giới tự nhiên và các quẻ. Những chú giải của họ đã đặt nền móng cho sự phát triển của Tượng Số phái. Ngược lại, trường phái Cổ Văn lại mang tính học thuật và phân cấp hơn, tập trung vào việc diễn giải các nội dung đạo đức của văn bản, từ đó hình thành nền tảng cho Nghĩa Lý phái. Các học giả thuộc trường phái Tân Văn thường phát hành các phiên bản thay thế của văn bản, trong đó họ tự do tích hợp những chú giải không chính thống vào công trình của mình. Họ cũng phát triển các hệ thống bói toán thay thế, nổi bật nhất là Thái Huyền kinh. Tuy nhiên, phần lớn các chú giải thời kỳ đầu, bao gồm các nghiên cứu về tượng và số của Kinh Phòng, Vu Phạm và Tuân Song, đã không còn tồn tại. Hiện nay, chỉ một số đoạn trích ngắn từ các tác phẩm này được lưu giữ trong văn bản thời Đường là Chu Dịch tập giải.
Sau sự sụp đổ của nhà Hán, các trường phái hệ thống về Kinh Dịch không còn được tổ chức một cách bài bản như trước. Trong giai đoạn này, nhà tư tưởng có ảnh hưởng lớn nhất là Vương Bật. Ông bác bỏ các yếu tố số học từ các nhà chú giải thời Hán và thay vào đó tích hợp trực tiếp triết lý của Thập Dực vào văn bản chính của Kinh Dịch. Hệ thống diễn giải của Vương Bật được xem là vượt trội, thuyết phục đến mức các nhà chú giải thời Hán không còn được coi trọng. Một thế kỷ sau, Hàn Khang Bá đã bổ sung thêm các chú giải về Thập Dực vào tác phẩm của Vương Bật, tạo nên một văn bản nổi tiếng mang tên Chu Dịch chú (周易注). Đối thủ chính của hệ thống diễn giải này là một cách tiếp cận thực dụng hơn do thuật sĩ Quan Lộ đề xuất. Quan Lộ nhấn mạnh Kinh Dịch trong vai trò một công cụ thực tiễn để dự đoán vận mệnh, tập trung vào giá trị bói toán thay vì những diễn giải triết học trừu tượng.
Sự diễn giải và tầm ảnh hưởng > Trung Quốc > Đường, Tống

Vào thời Sơ Đường, Đường Thái Tông ra lệnh cho Khổng Dĩnh Đạt biên soạn một phiên bản chuẩn mực của Kinh Dịch. Ông chọn tác phẩm Chu Dịch chú của Vương Bật, được biên soạn vào thế kỷ thứ 3, làm nền tảng chú giải chính thức. Khổng Dĩnh Đạt sau đó bổ sung thêm các chú giải chi tiết nhằm làm sáng tỏ những khía cạnh tinh tế trong hệ thống giải thích của Vương Bật. Tác phẩm hoàn chỉnh, mang tên Chu Dịch chính nghĩa (周易正義), trở thành phiên bản tiêu chuẩn của Kinh Dịch trong suốt thời nhà Tống.
Đến thế kỷ 11, Kinh Dịch không còn được đọc chỉ như một công cụ bói toán, mà đã được nhìn nhận như một tác phẩm triết học sâu sắc. Nó trở thành điểm khởi đầu để khám phá các câu hỏi siêu hình học lớn và các vấn đề đạo đức. Trình Di, một trong những trụ cột của trường phái Lý học Trình–Chu, xem Kinh Dịch là kim chỉ nam cho việc tu thân và hoàn thiện đạo đức. Theo ông, tác phẩm này là một phương tiện để các quan lại xây dựng những phe phái chính trị trong sạch, loại bỏ tham nhũng và giải quyết các vấn đề quốc gia.
Cùng thời với Trình Di, học giả Thiệu Ung đã sắp xếp lại các quẻ trong Kinh Dịch theo một định dạng tương tự với hệ nhị phân hiện đại, mặc dù ông không có ý định áp dụng sắp xếp này cho mục đích toán học. Định dạng này, đôi khi được gọi là "chuỗi nhị phân", sau này đã truyền cảm hứng cho nhà triết học và toán học phương Tây Gottfried Leibniz, người đã nhìn nhận Kinh Dịch như một biểu tượng lý tưởng của trật tự vũ trụ và sự chuyển hóa.
Sự diễn giải và tầm ảnh hưởng > Trung Quốc > Tống nho

Vào thế kỷ 12, Chu Hi – đồng sáng lập trường phái Trình–Chu của Lý học – đã phê phán cả hai dòng chú giải triều Hán về Kinh Dịch, nhận định rằng chúng đều mang tính phiến diện và chưa phản ánh đầy đủ tinh thần của tác phẩm. Trên cơ sở đó, ông phát triển một hệ thống tổng hợp, dung hòa hai cách tiếp cận, đồng thời lập luận rằng Kinh Dịch vốn dĩ là một tác phẩm về bói toán, nhưng có thể được sử dụng như một công cụ quan trọng để tự tu dưỡng đạo đức. Chu Hi liên kết tư tưởng này với khái niệm "chính tâm" trong sách Đại học, nhấn mạnh vai trò của Kinh Dịch trong việc dẫn dắt con người hướng tới sự hoàn thiện bản thân và đạt được sự hài hòa nội tâm. Ngoài ra, Chu Hi cũng tái cấu trúc phương pháp bói bằng cỏ thi, dựa phần lớn vào nội dung trong Đại Tượng truyện. Phương pháp này đã trở thành tiêu chuẩn và vẫn được sử dụng rộng rãi cho đến ngày nay.
Khi Trung Quốc bước vào thời kỳ cận đại, Kinh Dịch tiếp tục giữ vai trò quan trọng trong cả Nho giáo và Đạo giáo. Đặc biệt, Hoàng đế Khang Hi đã bày tỏ sự yêu thích sâu sắc đối với Kinh Dịch và ra lệnh thực hiện những diễn giải mới về tác phẩm này. Dưới triều Thanh, các học giả không chỉ tập trung vào việc bình chú và diễn giải Kinh Dịch theo chiều sâu, mà còn mở rộng nghiên cứu ngữ pháp tiền cổ điển trong văn bản. Những nghiên cứu này đã góp phần đáng kể vào sự phát triển của các phương pháp ngữ văn học mới, tạo nền tảng cho các hướng nghiên cứu hiện đại về Hán học.
Sự diễn giải và tầm ảnh hưởng > Đông Á

Giống như các kinh điển khác của Trung Hoa, Kinh Dịch có ảnh hưởng sâu rộng trên khắp Đông Á. Năm 1557, nhà Lý học người Triều Tiên Lý Hoảng đã viết một nghiên cứu quan trọng về Kinh Dịch, khẳng định rằng tinh thần là nguyên lý (lý) chứ không phải là lực vật chất (khí). Lý Hoảng chỉ trích rằng các học giả Lý học đã hiểu sai tư tưởng của Chu Hi. Những phân tích của ông không chỉ có sức ảnh hưởng lớn tại Triều Tiên mà còn lan rộng sang Nhật Bản. Tuy nhiên, ngoài đóng góp này, Kinh Dịch—được gọi là Yeok Gyeong trong tiếng Triều Tiên —không giữ vai trò trung tâm trong sự phát triển của Nho giáo Hàn Quốc. Đến thế kỷ 19, các nghiên cứu về Kinh Dịch được tích hợp vào phong trào cải cách thực học (Silhak).
Ở Nhật Bản thời trung cổ, các giáo lý bí truyền về Kinh Dịch—được gọi là Eki Kyō trong tiếng Nhật—được phổ biến bởi thiền sư Lâm Tế tông Kokan Shiren và nhà Thần đạo Yoshida Kanetomo trong thời kỳ Kamakura. Đến thời Edo, Kinh Dịch trở thành một lĩnh vực nghiên cứu quan trọng, với hơn 1.000 tác phẩm được xuất bản bởi hơn 400 tác giả. Phần lớn các tác phẩm này là các công trình ngữ văn nghiêm túc, tập trung vào việc tái cấu trúc các cách sử dụng cổ và hệ thống hóa các chú giải nhằm phục vụ nhu cầu thực tiễn. Tuy nhiên, vẫn tồn tại một bộ phận đáng kể các nghiên cứu nhấn mạnh vào số học, biểu tượng và bói toán. Trong thời kỳ này, hơn 150 ấn bản của các chú giải cổ Trung Hoa đã được tái bản trên khắp Nhật Bản, bao gồm cả một số văn bản đã thất truyền tại Trung Quốc. Đặc biệt, trong giai đoạn đầu thời Edo, các nhà tư tưởng Nhật Bản như Itō Jinsai, Kumazawa Banzan và Nakae Tōju coi Kinh Dịch là tác phẩm vĩ đại nhất trong các kinh điển Nho giáo. Nhiều tác giả đã cố gắng sử dụng Kinh Dịch để giải thích khoa học phương Tây trong bối cảnh tư tưởng Nhật Bản. Trong số đó, Shizuki Tadao nổi bật với thử nghiệm áp dụng các định luật chuyển động của Newton và nguyên lý Copernicus vào hệ thống vũ trụ luận của Kinh Dịch. Cách tiếp cận này sau đó được chính trị gia nhà Thanh Trương Chi Động kế thừa và phát triển tại Trung Quốc.
Sự diễn giải và tầm ảnh hưởng > Đông Á > Việt Nam

Được du nhập vào Việt Nam cùng với Nho giáo vào thời Bắc thuộc, Kinh Dịch ban đầu chỉ được tiếp cận chủ yếu bởi tầng lớp trí thức làm việc trong hệ thống cai trị của nhà Hán. Tuy nhiên, khi Việt Nam giành được độc lập, Kinh Dịch, cùng các kinh điển Nho giáo, trở thành một phần không thể thiếu trong hệ tư tưởng phong kiến. Từ thời nhà Lý và Trần, Nho giáo và Kinh Dịch được giảng dạy trong hệ thống trường học và thi cử, nhưng chỉ đến thời Hậu Lê, dưới ảnh hưởng của Tống Nho, Kinh Dịch mới được nghiên cứu sâu hơn. Nguyễn Bỉnh Khiêm nhắc đến Dịch như một nền tảng tri thức quan trọng trong thơ ca của ông. Lê Quý Đôn viết Dịch phu tùng thuyết, đi sâu phân tích triết lý của Kinh Dịch. Kinh Dịch tại Việt Nam được ứng dụng rộng rãi vào đời sống như bói toán, phong thủy, y học, nông nghiệp và quản trị chính trị. Tuy nhiên, Kinh Dịch không phải là văn bản quá phổ biến và chỉ được nghiên cứu một cách giới hạn bởi tầng lớp trí thức Nho giáo. Bên cạnh đó, phần lớn học giả Việt Nam trung thành với tư tưởng Chu Hi, không phát triển các cách diễn giải độc lập hay trường phái riêng như Triều Tiên hay Nhật Bản.
Vào thời Nguyễn, Kinh Dịch tiếp tục được xem trọng nhưng cũng bắt đầu đối mặt với sự cạnh tranh từ tri thức phương Tây. Phan Bội Châu, vào cuối đời, đã nghiên cứu sâu về Kinh Dịch và viết nên Quốc Văn Chu Dịch Diễn Giải và Ngọn đèn Dịch học. Học giả Lê Văn Ngữ, với tác phẩm Chu Dịch Cứu Nguyên (1916), là một trong những người cuối cùng nghiên cứu sâu về Kinh Dịch, kết hợp giữa lý thuyết cổ điển và phản biện tư tưởng hiện đại. Sau Cách mạng Tháng Tám, Ngô Tất Tố chú giải Kinh Dịch với cách viết hàn lâm, mang đậm phong cách nho giáo truyền thống. Nguyễn Hiến Lê đã chú giải Kinh Dịch trong tác phẩm Kinh Dịch – Đạo của người quân tử, với phong cách dễ hiểu, phù hợp với độc giả hiện đại. Nguyễn Duy Cần lại tiếp cận Kinh Dịch theo hướng huyền bí trong các tác phẩm như Dịch học tinh hoa và Chu Dịch huyền giải. Kinh Dịch trong giai đoạn này tuy không bị cấm đoán ở Việt Nam, nhưng ít phổ biến do bối cảnh lịch sử và chính trị. Tuy nhiên, từ thập niên 1990, khi các tác phẩm về Chu dịch và dự đoán học của Thiệu Vỹ Hoa được dịch sang tiếng Việt, phong trào Dịch học một lần nữa phát triển mạnh mẽ, tạo điều kiện để Kinh Dịch được nghiên cứu và ứng dụng rộng rãi tại Việt Nam.
Sự diễn giải và tầm ảnh hưởng > Phương Tây > Những tiếp xúc đầu tiên

Những nỗ lực đầu tiên để giới thiệu Kinh Dịch đến phương Tây có liên quan mật thiết đến các hoạt động truyền giáo của Dòng Tên tại Trung Quốc ở thế kỷ 17. Matteo Ricci, một trong những giáo sĩ Dòng Tên đầu tiên có ảnh hưởng lớn tại triều đình nhà Minh, đã ghi nhận Kinh Dịch như một tác phẩm kinh điển nhưng không dành nhiều sự chú ý đến nó. Phải đến thế kỷ 17, nhà truyền giáo Joachim Bouvet mới đóng vai trò quan trọng trong việc nghiên cứu và diễn giải văn bản này​. Bouvet và nhóm Figurists — một phong trào trí thức Dòng Tên tại Trung Quốc — tin rằng Kinh Dịch không chỉ là một văn bản bói toán mà còn chứa đựng các mặc khải thần thánh có thể liên hệ với Kinh Thánh. Họ cho rằng các quẻ và ký hiệu của văn bản này phản ánh những nguyên lý tôn giáo ẩn giấu, có thể được sử dụng như một công cụ để cải đạo người Trung Quốc sang Kitô giáo. Bouvet đặc biệt quan tâm đến khái niệm âm-dương và hệ thống quẻ của Kinh Dịch, mà ông tin rằng có thể được diễn giải như một dạng thần học ẩn giấu​.
Tư tưởng của Bouvet đã ảnh hưởng sâu sắc đến Gottfried Wilhelm Leibniz. Khi tiếp xúc với Kinh Dịch, Leibniz nhận thấy hệ thống quẻ của văn bản này có thể được diễn giải theo hệ nhị phân, trong đó các hào dương và hào âm tương ứng với 1 và 0. Ông coi đây là một phát hiện quan trọng, cho rằng người Trung Quốc cổ đại đã phát minh ra hệ thống số nhị phân hàng nghìn năm trước phương Tây​. Leibniz tin rằng số nhị phân phản ánh cách Chúa trời tạo ra vũ trụ từ hư vô: số 1 đại diện cho sự tồn tại (Chúa), số 0 biểu trưng cho hư vô. Dưới sự khuyến khích của Bouvet, Leibniz hy vọng phát hiện này có thể giúp thuyết phục Hoàng đế Khang Hi và giới trí thức Trung Quốc chấp nhận Kitô giáo, nhưng nỗ lực này không đạt kết quả như mong đợi.
Quan điểm của Leibniz sau đó bị Georg Friedrich Hegel phản đối. Hegel cho rằng hệ nhị phân và chữ Hán chỉ là những "hình thức trống rỗng", không thể diễn đạt ngôn ngữ một cách rõ ràng và chính xác như bảng chữ cái phương Tây. Trong các bình luận, quẻ của Kinh Dịch và chữ Hán thường bị gộp chung thành một khái niệm ngoại lai duy nhất, dẫn đến các cuộc thảo luận triết học về tính phổ quát và bản chất của giao tiếp. Việc Leibniz liên kết hệ nhị phân với Kinh Dịch đã trở thành nền tảng cho khái niệm characteristica universalis (ngôn ngữ phổ quát), qua đó góp phần định hình logic Boole và truyền cảm hứng cho Gottlob Frege phát triển logic vị từ vào cuối thế kỷ 19. Đến thế kỷ 20, Jacques Derrida đã chỉ trích lập luận của Hegel là mang tính "trung tâm ngôn từ" (logocentric). Tuy nhiên, ông vẫn chấp nhận tiền đề của Hegel rằng các ký tự Hán không thể diễn đạt các tư tưởng triết học.
Sự diễn giải và tầm ảnh hưởng > Phương Tây > Thời hiện đại

Sau thất bại của phong trào Figurists, Kinh Dịch vẫn là một chủ đề thu hút sự quan tâm của phương Tây, đặc biệt trong thế kỷ 19 khi trào lưu nghiên cứu các văn bản cổ phương Đông phát triển mạnh. Học giả người Anh James Legge là người đầu tiên dịch Kinh Dịch sang tiếng Anh một cách có hệ thống. Bản dịch của Legge nhấn mạnh vào khía cạnh đạo đức và triết học của văn bản, phù hợp với cách hiểu của Nho giáo hơn là các cách diễn giải huyền bí trước đó. Tuy nhiên, bản dịch có ảnh hưởng lớn nhất đến phương Tây lại là của Richard Wilhelm, xuất bản bằng tiếng Đức vào năm 1924. Wilhelm tiếp cận Kinh Dịch không chỉ như một văn bản bói toán mà còn như một hệ thống triết học có chiều sâu, nhấn mạnh vào sự thay đổi và tương tác giữa các đối lập trong vũ trụ. Bản dịch của ông sau đó được Carl Jung (1875–1961) viết lời tựa, góp phần đưa Kinh Dịch vào lĩnh vực tâm lý học phương Tây​. Jung cũng sử dụng Kinh Dịch để minh họa cho khái niệm "tính đồng thời", một nguyên tắc mà ông cho rằng phản ánh mối liên hệ phi nhân quả giữa các sự kiện tâm lý và thế giới bên ngoài. Ông tin rằng hệ thống quẻ của Kinh Dịch không đơn thuần là một phương pháp bói toán, mà còn là một cách để tiếp cận những mối liên kết sâu sắc giữa tâm thức con người và vũ trụ​. Sự quan tâm của Jung đối với Kinh Dịch đã giúp văn bản này trở nên phổ biến trong các phong trào huyền học (New Age), phân tâm học, và cả trong nghệ thuật phương Tây.
Sang thế kỷ 20, với những bước tiến mới trong khoa học và triết học, Kinh Dịch tiếp tục được diễn giải theo nhiều góc độ khác nhau. Một số học giả Trung Quốc đã tìm cách liên hệ văn bản này với các lĩnh vực như đại số tuyến tính và logic trong khoa học máy tính, nhằm chứng minh rằng tư duy phương Đông đã dự báo trước một số phát minh của phương Tây. Ngược lại, nhà Hán học Joseph Needham lập luận rằng Kinh Dịch đã kìm hãm sự phát triển khoa học, khi tích hợp toàn bộ tri thức vật lý vào hệ thống siêu hình của nó, khiến người Trung Quốc thiếu tư duy thực nghiệm. Tuy nhiên, trong lĩnh vực vật lý hiện đại, Niels Bohr, một trong những nhà tiên phong của cơ học lượng tử, lại tìm thấy nguồn cảm hứng từ Kinh Dịch. Ông nhận thấy rằng nguyên lý âm dương trong văn bản này có điểm tương đồng với nguyên lý bổ sung — một khái niệm cốt lõi của cơ học lượng tử, đối lập với tư duy nhị nguyên của vật lý cổ điển của phương Tây.
Trong văn hóa đại chúng phương Tây thế kỷ 20, Kinh Dịch có ảnh hưởng mạnh mẽ đến phong trào phản văn hóa những năm 1960 cũng như nhiều nghệ sĩ và trí thức lớn. John Cage, nhà soạn nhạc thể nghiệm, đã sử dụng hệ thống quẻ để tạo ra những tác phẩm âm nhạc ngẫu nhiên, trong khi Philip K. Dick, một tiểu thuyết gia khoa học viễn tưởng, thường xuyên nhắc đến Kinh Dịch trong các tác phẩm của mình. Joni Mitchell gợi nhắc đến quẻ Thuần Càn (䷀) trong ca khúc "Amelia" thuộc album Hejira, khi cô miêu tả hình ảnh "...sáu chiếc máy bay phản lực để lại sáu vệt hơi trắng trên bầu trời cằn cỗi...". Kinh Dịch cũng là nguồn cảm hứng cho ca khúc "While My Guitar Gently Weeps" (1968) của The Beatles, cho thấy sức sống bền bỉ của văn bản cổ này trong nghệ thuật và tư duy phương Tây hiện đại.
Cước chú

1 2  Hậu tố kinh (經, k-lˤeng) vốn dĩ chỉ được sử dụng kể từ thời nhà Hán, tức là sau giai đoạn tiếng Hán thượng cổ. Do đó, vào thời kỳ chữ triện còn thịnh hành, tác phẩm này đơn thuần được gọi là "Dịch".
↑  Chữ thoán (彖) dùng để chỉ một loài động vật bốn chân giống như lợn. Điều này được cho là ám chỉ từ 'quyết định', đoán (斷). Trong tiếng Trung hiện đại, thuật ngữ chỉ một lời giải thích về quẻ là quái từ (卦辭).
↑  Trong Tả truyện, Hào từ còn được gọi là dao (繇).
↑  Bản văn được lưu truyền hiện nay vốn được Chu Hi sắp xếp lại.
Thư mục > Tạp chí nghiên cứu

Coward, Harold (1996). “Taoism and Jung: Synchronicity and the Self”. Philosophy East and West (bằng tiếng Anh). University of Hawai'i Press. 46 (4): 477–495. doi:10.2307/1399493. ISSN 0031-8221.
Nelson, Eric S. (2011). “The Yijing and Philosophy: From Leibniz to Derrida” [Kinh Dịch và triết học: Từ Leibniz đến Derrida]. Journal of Chinese Philosophy. 38 (3): 377–396. doi:10.1111/j.1540-6253.2011.01661.x.
Ngô Vĩ Minh (吳偉明) (2000). “The I Ching in Late-Choson Thought”. Korean Studies. 24 (1): 53–68. doi:10.1353/ks.2000.0013. S2CID 162334992.
Ngô Vĩ Minh (吳偉明) (2003). “Yijing Scholarship in Late-Nguyen Vietnam: A Study of Le Van Ngu's Chu Dich Cuu Nguyen (An Investigation of the Origins of the Yijing, 1916)” (PDF). Review of Vietnamese Studie. 3 (1): 1–24.
Nguyễn Tài Thư (2010). “Kinh dịch và lịch sử tư tưởng Việt Nam”. Tạp chí Triết học. Hà Nội: Viện Triết Học, Viện Hàn lâm khoa học xã hội Việt Nam (10): 24–36.
Nguyễn Trung Thuần (2014). “Vài nét về "Kinh Dịch"”. Tạp chí Nghiên cứu Tôn Giáo. Hà Nội: Viện Nghiên cứu Tôn giáo, Viện Hàn lâm khoa học xã hội Việt Nam. 128 (2): 69–81. ISSN 1859-0403.
Peterson, Willard J. (1982). “Making Connections: 'Commentary on the Attached Verbalizations' of the Book of Change”. Harvard Journal of Asiatic Studies. 42 (1): 67–116. JSTOR 2719121.
Smith, Richard J. (2012). “How the "Book of Changes" Arrived in the West”. New England Review (1990-) (bằng tiếng Anh). Middlebury College Publications. 33 (1): 25–41. ISSN 1053-1297.
Swetz, Frank J. (2003). “Leibniz, the Yijing, and the Religious Conversion of the Chinese”. Mathematics Magazine (bằng tiếng Anh). Taylor & Francis, Ltd. 76 (4): 276–291. doi:10.2307/3219083. ISSN 0025-570X.
Thái Chấn Phong (蔡振豐) (tháng 12 năm 2012).  黎文敔《周易究原》與其儒學解釋 [Lê Văn Ngữ: "Chu Dịch Cứu Nguyên" và Cách Giải Thích Nho Học]. Tạp chí Nghiên cứu Văn minh Đông Á Đài Loan [臺灣東亞文明研究學刊] (bằng tiếng Trung). Đài Bắc: Nhà xuất bản Đại học quốc lập Sư phạm Đài Loan. 9 (2): 101–120. doi:10.6163/tjeas.2012.9(2)101.
Thư mục > Trực tuyến

Hồng Sơn (1 tháng 2 năm 2007). “Kinh dịch là sản phẩm trí tuệ của Phương Đông”. Quân đội nhân dân. Hà Nội: Tổng cục Chính trị, Bộ Quốc phòng Việt Nam. Truy cập ngày 25 tháng 1 năm 2025.
Weinberger, Eliot (25 tháng 2 năm 2016). “What Is the I Ching?”. The New York Review of Books (bằng tiếng Anh).
Một mai rùa dùng cho bói toán, trên đó có khắc chữ "trinh" (貞) ở dạng cổ (), với nghĩa là "bói".
Năm mươi nhánh cỏ thi (Achillea millefolium) dùng để gieo quẻ Kinh Dịch.
Minh họa phương vị tám quẻ của Chu Văn Vương trong sách Chu Dịch truyện dịch đại toàn
Phương vị 64 quẻ của Phục Hy được gửi đến Gottfried Wilhelm Leibniz bởi Joachim Bouvet. Các số Ả Rập được thêm vào bởi Leibniz.
Che khuất thiên thể

Hình ảnh chụp vào tháng 7 năm 1997 cho thấy sao sáng Aldebaran vừa xuất hiện trở lại ở phần bóng tối của trăng lưỡi liềm sau khi bị che khuất vào vài phút trước đó.
Mặt Trăng đang che lấp Sao Thổ
Trong thiên văn học, che khuất thiên thể là hiện tượng thiên thể có đường kính góc lớn hơn che khuất một thiên thể có đường kính góc nhỏ hơn khỏi mắt người quan sát. Nếu thiên thể gần hơn không hoàn toàn che được thiên thể ở xa hơn, thì hiện tượng được gọi là quá cảnh thiên thể. Cả quá cảnh và che khuất thiên thể có thể được gọi chung là sự khuất; và nếu một vùng bóng tối được chiếu lên thấy từ vị trí người quan sát, thì nó được gọi là thiên thực (trường hợp thường gặp của thiên thực bao gồm nhật thực và nguyệt thực).