stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Nội các Tổng trưởng
Nội các tổng lý đại thần > Nhà Thanh

Nội các tổng lý đại thần(zh:大清帝国内阁总理大臣, 1911-1912or1917)
Nội các tổng lý đại thần > Đế quốc Đại Hàn

Nội các tổng lý đại thần(ko:대한제국의 내각총리대신, 1894-1910)
Nội các tổng lý đại thần > Nhật Bản

Nội các tổng lý đại thần(ja:内閣総理大臣, 1885-)
Odessa Grady Clay

Odessa Grady Clay (tên gọi: O'Grady; sinh ngày 12/2/1917 - mất ngày 20/8/1994) là mẹ của nhà vô địch ba lần Giải vô địch Đấu vật Hạng nặng Thế giới người Mỹ Muhammad Ali và Rudolph Valentino Clay, nay là Rahman Ali. Bà là bà của Laila Ali. Bà kết hôn với Cassius Marcellus Clay Sr. vào những năm 1930 và làm nội trợ gia đình để ủng hộ những đứa trẻ của bà.
Cuộc đời

Bà được sinh ra ở Quận Hopkins, Kentucky, một trong sáu đứa trẻ của John Lewis O'Grady và Birdie B. Morehead. Ông nội của bà là một người Đảo Ireland da trắng tên là Abe O'Grady, người di cư đến Hoa Kỳ từ Ennis, County Clare, Đảo Ireland, sau Nội chiến Hoa Kỳ và cưới một cô con gái của Lewis và Amanda J. "Mandy" Walker của Todd County, Kentucky. Ông ngoại của bà, Tom  Morehead, là con trai của một người Morehead da trắng và một người nô lệ tên Dinah. Morehead làm việc USCT lần thứ 122.
Bố mẹ của Clay đã ly hôn khi bà còn trẻ, và mẹ của bà làm việc với tư cách là một người hầu gái, chăm sóc các công việc nhà và đứa con của một gia đình da trắng. Clay được dạy dỗ bởi dì của bà. Khi bà đang trong tuổi trưởng thành, bà bỏ học ở trường và cũng tìm được một công việc với tư cách là một người hầu. Sau đó, khi bà được 16 tuổi, bà gặp một người 20 tuổi, Cassius, mọi người thường gọi là "Cash". Họ đã kết hôn và di chuyển đến ngôi nhà của họ ở Louisville, Kentucky. Hôn nhân của Clay có vấn đề. Ali nói với các nhà khởi xướng quyền Anh, "Mẹ tôi luôn lo sợ về ông ấy".
Ảnh hưởng tới Muhammad Ali

Mặc dù bà tin tưởng Kitô hữu rất mạnh mẽ, Clay có một sự ảnh hưởng lớn trong cuộc đời và mang đến niềm tin cho hai đứa con trai của bà. Muhammad Ali sau đó nói, "Mẹ tôi là một Báp-tít, và khi tôi lớn lên, bà dạy tôi mọi thứ bà biết về Chúa. Mỗi ngày Chủ Nhật, bà mặc quần áo cho tôi, đưa tôi và em trai tôi tới nhà thờ, và dạy chúng tôi cách mà bà nghĩ là đúng. Bà dạy chúng tôi phải yêu thương mọi người và tha thứ mọi người với lòng nhân hậu. Bà dạy chúng tôi rằng định kiến và ghen ghét là sai. Tôi đã thay đổi tôn giáo và một số sự tin tưởng từ đó, nhưng Chúa của bà ấy vẫn là Chúa, tôi chỉ gọi ngài theo một cái tên khác. Và về mẹ tôi, tôi sẽ nói với bạn thứ mà tôi nói với mọi người rất nhiều. Bà ấy là một người phụ nữ ngọt ngào, béo, tuyệt vời và yêu nấu ăn, ăn uống, làm quần áo, và gần gũi với gia đình. Bà ấy không uống rượu, bia, hút thuốc lá, xen vào chuyện kinh doanh của người khác, hay tất cả người khác, và không có ai người mà tốt hơn đối với tôi trong cuộc đời của tôi."
Clay ủng hộ và truyền đầy cảm hứng cho con trai bà trong sự nghiệp quyền Anh của con trai bà. Trong phòng tập nhỏ, sự nghiệp của con trai bà và sau đó ở các đấu trường quốc tế khi con trai bà trở thành nổi tiếng thế giới, Clay đi du lịch với con trai bà và là chỗ dựa quan trọng trong các trận đấu. Muhammad Ali gần hơn với mẹ ông, khi ông gọi một cách âu yếm "chú chim", hơn bố của ông. Sau khi khám phá ra môn quyền Anh, đó là mẹ ông với sự chia sẻ niềm mơ ước to lớn của ông.
Những năm cuối đời

Chồng của Clay mất năm 1990. Odessa Clay mất vì một cơn suy tim vào ngày 18 tháng 8, năm 1994, tại Trung tâm Sức khỏe Hurstbourne, tại một ngôi nhà của một nữ y tá ở Louisville, Kentucky. Bà đã bị tàn tật bởi một cú sốc từ tháng 2 năm 1994, theo một người bạn của gia đình.
Odessa Clay xuất hiện trong bộ phim tư liệu Muhammad Ali: The Whole Story (1996) và When We Were Kings (1996). Vào năm 1997, bộ phim The Greatest Odessa Clay được phác họa bởi Dorothy Meyer, và vào năm 2001, bộ phim Ali bà được phác họa bởi Candy Ann Brown.
Đường dẫn bên ngoài

Odessa Clay trên IMDb
Obituary of Odessa Grady Clay
Muhammad Ali's Irish ancestry
Oleandra vulpina

| Oleandra vulpina> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
Ngành (divisio): Pteridophyta
Lớp (class): Polypodiopsida
Bộ (ordo): Polypodiales
Họ (familia): Oleandraceae
Chi (genus): Oleandra
Loài (species): O. vulpina
Danh pháp hai phần
Oleandra vulpina C. Chr. 
Oleandra vulpina là một loài dương xỉ trong họ Oleandraceae. Loài này được C.Chr. mô tả khoa học đầu tiên năm 1937.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Oleandra vulpina”. Truy cập ngày 28 tháng 5 năm 2014.
Aeoloderma crucifer

| Aeoloderma crucifer |
| --- | --- |

Phân loại khoa học
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Coleoptera
Họ (familia): Elateridae
Chi (genus): Aeoloderma
Loài (species): A. crucifer
Danh pháp hai phần
Aeoloderma crucifer Rossi, 1790 
Aeoloderma crucifer là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Rossi miêu tả khoa học năm 1790.
Chú thích

↑  Chrysomelidae in Synopsis of the described Coleoptera of the World ngày 13 tháng 12 năm 2008
Zehneria scabra

| Zehneria scabra> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
Bộ (ordo): Cucurbitales
Họ (familia): Cucurbitaceae
Chi (genus): Zehneria
Loài (species): Z. scabra
Danh pháp hai phần
Zehneria scabra Sond., 1862 
Zehneria scabra là một loài thực vật có hoa trong họ Cucurbitaceae. Loài này được Sond. miêu tả khoa học đầu tiên năm 1862.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Zehneria scabra”. Truy cập ngày 13 tháng 9 năm 2013.
Conus iodostoma

| Conus iodostoma |
| --- | --- |

Phân loại khoa học
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Mollusca
Lớp (class): Gastropoda
Liên họ (superfamilia): Conoidea
(không phân hạng): nhánh Caenogastropoda nhánh Hypsogastropoda nhánh Neogastropoda
Họ (familia): Conidae
Phân họ (subfamilia): Coninae
Chi (genus): Conus
Loài (species): C. iodostoma
Danh pháp hai phần
Conus iodostoma Reeve, 1843 
Danh pháp đồng nghĩa
  Danh sách  Asprella iodostoma (Reeve, 1843)   Conus hedgesi G. B. Sowerby III, 1913   Conus kieneri Reeve, 1849   Conus rosaceus Kiener, 1845   Conus superscriptus G. B. Sowerby III, 1877  
Conus iodostoma là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Conidae, họ ốc cối.
Giống như tất cả các loài thuộc chi Conus, chúng là loài săn mồi và có nọc độc. Chúng có khả năng "đốt" con người, do vậy khi cầm chúng phải hết sức cẩn thận.
Chú thích

↑  Reeve, L. A., 1843. Monograph of the genus Conus. Conchologia Iconica, i: figures and descriptions of the shells of molluscs; with remarks on their affinities, synonymy, and geographical distribution, 1. Conus.
1 2  Conus iodostoma Reeve, 1843. World Register of Marine Species, truy cập ngày 26 tháng 7 năm 2011.
Nivenia levynsiae

| Nivenia levynsiae> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Monocots
Bộ (ordo): Asparagales
Họ (familia): Iridaceae
Chi (genus): Nivenia
Loài (species): N. levynsiae
Danh pháp hai phần
Nivenia levynsiae Weim., 1940 
Nivenia levynsiae là một loài thực vật có hoa trong họ Diên vĩ. Loài này được Weim. miêu tả khoa học đầu tiên năm 1940.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Nivenia levynsiae”. Truy cập ngày 25 tháng 6 năm 2013.
Aeoloderma fulviceps

| Aeoloderma fulviceps> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Coleoptera
Họ (familia): Elateridae
Chi (genus): Aeoloderma
Loài (species): A. fulviceps
Danh pháp hai phần
Aeoloderma fulviceps Fleutiaux, 1934 
Aeoloderma fulviceps là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Fleutiaux miêu tả khoa học năm 1934.
Chú thích

↑  Elateridae in Synopsis of the described Coleoptera of the World 6 juni 2010
Acautomus insularis

| Acautomus insularis> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Coleoptera
Họ (familia): Cerylonidae
Chi (genus): Acautomus
Loài (species): A. insularis
Danh pháp hai phần
Acautomus insularis Dajoz, 1994 
Acautomus insularis là một loài bọ cánh cứng trong họ Cerylonidae. Loài này được Dajoz miêu tả khoa học năm 1994.
Chú thích

↑  Hallan, J.  (2010) Synopsis of the described Coleoptera of the World 6 juni 2010
Aeschynanthus littoralis

| Aeschynanthus littoralis> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
Bộ (ordo): Lamiales
Họ (familia): Gesneriaceae
Chi (genus): Aeschynanthus
Loài (species): A. littoralis
Danh pháp hai phần
Aeschynanthus littoralis (Merr.) Schltr., 1923 
Aeschynanthus littoralis là một loài thực vật có hoa trong họ Tai voi. Loài này được (Merr.) Schltr. mô tả khoa học đầu tiên năm 1923.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Aeschynanthus littoralis”. Truy cập ngày 10 tháng 6 năm 2013.
Acauro rotundus

| Acauro rotundus> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Lepidoptera
Họ (familia): Geometridae
Chi (genus): Acauro
Loài (species): A. rotundus
Danh pháp hai phần
Acauro rotundus Rindge 1986 
Acauro rotundus là một loài bướm đêm trong họ Geometridae.
Chú thích

↑  Bisby, F.A.; Roskov, Y.R.; Orrell, T.M.; Nicolson, D.; Paglinawan, L.E.; Bailly, N.; Kirk, P.M.; Bourgoin, T.; Baillargeon, G.; Ouvrard, D. (2011). “Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist”. Species 2000: Reading, UK. Truy cập ngày 24 tháng 9 năm 2012.
Chaetodon speculum

| Chaetodon speculum |
| --- | --- |

Tình trạng bảo tồn
 Ít quan tâm  (IUCN 3.1)
Phân loại khoa học
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Chordata
Lớp (class): Actinopterygii
Bộ (ordo): Acanthuriformes
Họ (familia): Chaetodontidae
Chi (genus): Chaetodon
Phân chi (subgenus): Tetrachaetodon
Loài (species): C. speculum
Danh pháp hai phần
Chaetodon speculum Cuvier, 1831 
Danh pháp đồng nghĩa
 Chaetodon spilopleura Cuvier, 1831  Chaetodon ocellifer  Franz, 1910 
Chaetodon speculum là một loài cá biển thuộc chi Cá bướm (phân chi Tetrachaetodon) trong họ Cá bướm. Loài này được mô tả lần đầu tiên vào năm 1831.
Từ nguyên

Danh từ định danh speculum trong tiếng Hy Lạp cổ đại mang nghĩa là "cái gương", một cái tên do Kuhl & van Hasselt đặt cho loài cá này nhưng không rõ hàm ý là gì.
Phạm vi phân bố và môi trường sống

Từ bờ tây đảo Sumatra (Indonesia) và đảo Giáng Sinh (Úc), C. speculum được phân bố trải dài về phía đông đến Fiji và Tonga, xa về phía nam đến hai bờ tây-đông Úc (gồm cả đảo Lord Howe), ngược lên phía bắc đến vùng biển phía nam Nhật Bản (gồm cả quần đảo Ogasawara). Phạm vi phía bắc của C. speculum đã mở rộng đến phía đông nam Hàn Quốc, khi một cá thể chưa lớn của loài này được thu thập ngoài khơi thành phố Pohang.
Ở Việt Nam, C. speculum được ghi nhận tại hòn Mê (Thanh Hóa); cồn Cỏ (Quảng Trị); cù lao Chàm (Quảng Nam), đảo Lý Sơn (Quảng Ngãi) và quần đảo Hoàng Sa; Phú Yên; vịnh Vân Phong và vịnh Nha Trang (Khánh Hòa); Ninh Thuận; cù lao Câu và một số đảo đá ngoài khơi Bình Thuận; cũng như tại Côn Đảo và quần đảo Trường Sa.
C. speculum sống tập trung ở những khu vực mà san hô phát triển phong phú trên rạn viền bờ hay trong đầm phá, độ sâu đến ít nhất là 30 m.
Mô tả

C. speculum có chiều dài cơ thể lớn nhất được ghi nhận là 18 cm. Loài này có màu vàng tổng thể với một vệt đen hình bầu dục rất lớn ngay giữa thân trên. Vây ngực trong suốt, các vây còn lại có màu vàng, riêng vây đuôi có rìa sau trong suốt. Đầu có một sọc đen từ gáy băng dọc qua mắt.
Số gai ở vây lưng: 14; Số tia vây ở vây lưng: 17–18; Số gai ở vây hậu môn: 3; Số tia vây ở vây hậu môn: 15–16; Số tia vây ở vây ngực: 13–15; Số gai ở vây bụng: 1; Số tia vây ở vây bụng: 5; Số vảy đường bên: 37–42.
Phân loại học

C. speculum dễ dàng nhận ra bởi đốm đen lớn đặc trưng và màu vàng bao phủ toàn thân. Chaetodon zanzibarensis, một loài chị em giống hệt với C. speculum về kiểu hình nhưng kích thước đốm đen lại nhỏ hơn đáng kể và được phân bố ở Tây Ấn Độ Dương. Cả hai hợp thành nhóm chị em với Chaetodon bennetti (có viền xanh bao quanh đốm đen và hai sọc xanh tương tự trên thân), Chaetodon plebeius và Chaetodon andamanensis (hai loài sau có các sọc ngang trên thân).
Sinh thái học

C. speculum là loài ăn tạp, thức ăn của chúng bao gồm một số loài thủy sinh không xương sống và có cả san hô (nhưng không quá phụ thuộc vào nguồn thức ăn này). C. speculum nhìn chung ưa ăn san hô cứng (như Acropora và Montipora, nhưng lại không thích Pocillopora) và có xu hướng tránh xa san hô mềm.
C. speculum thường kết đôi với nhau, nhưng cũng có thể sống đơn độc.
Thương mại

C. speculum ít được xuất khẩu trong ngành thương mại cá cảnh.
Cá con
Akcakoca, Tekman

| Ağcakoca |
| --- | --- |
—  Xã  —
 
AğcakocaVị trí ở Thổ Nhĩ Kỳ
Quốc gia:  Thổ Nhĩ Kỳ
Tỉnh: Erzurum
Huyện: Tekman
Dân số (2011)
 • Tổng cộng: 274 người
Múi giờ: EET (UTC+2)
 • Mùa hè (DST): EEST (UTC+3)
Mã bưu chính: 25560 
Ağcakoca là một xã thuộc huyện Tekman, tỉnh Erzurum, Thổ Nhĩ Kỳ. Dân số thời điểm năm 2011 là 274 người.
Agriotes colonnellii

| Agriotes colonnellii> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Coleoptera
Họ (familia): Elateridae
Chi (genus): Agriotes
Loài (species): A. colonnellii
Danh pháp hai phần
Agriotes colonnellii Guglielmi & Platia, 1985 
Agriotes colonnellii là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Guglielmi & Platia miêu tả khoa học năm 1985.
Chú thích

↑  Elateridae in Synopsis of the described Coleoptera of the World 6 juni 2010
Aeschynanthus macrocalyx

| Aeschynanthus macrocalyx> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
Bộ (ordo): Lamiales
Họ (familia): Gesneriaceae
Chi (genus): Aeschynanthus
Loài (species): A. macrocalyx
Danh pháp hai phần
Aeschynanthus macrocalyx C.B.Clarke, 1883 
Aeschynanthus macrocalyx là một loài thực vật có hoa trong họ Tai voi. Loài này được C.B.Clarke mô tả khoa học đầu tiên năm 1883.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Aeschynanthus macrocalyx”. Truy cập ngày 10 tháng 6 năm 2013.
Ngữ tộc Tochari

| Ngữ tộc Tochari |
| --- | --- |
Bản viết tay Tochari B, thế kỷ VII
Sử dụng tại: Agni, Kucha, Turfan và Krorän
Khu vực: Lòng chảo Tarim và Trung Á
Mất hết người bản ngữ vào: Thế kỷ IX
Dân tộc: Người Tochari
Phân loại: Ấn-ÂuNgữ tộc Tochari
Phương ngữ: Agni (Tochari A) Kucha (Tochari B) Krorän (Tochari C)                 
Hệ chữ viết: Chữ Tochari Chữ Mani
Mã ngôn ngữ
ISO 639-3: cả hai: xto – Tochari A txb – Tochari B
Glottolog: tokh1241
Bài viết này có chứa ký tự ngữ âm IPA. Nếu không thích hợp hỗ trợ dựng hình, bạn có thể sẽ nhìn thấy dấu chấm hỏi, hộp, hoặc ký hiệu khác thay vì kí tự Unicode. Để biết hướng dẫn giới thiệu về các ký hiệu IPA, xem Trợ giúp:IPA.
Ngữ tộc Tochari, còn viết là Tokhari, là một nhánh ngôn ngữ Ấn-Âu đã biến mất. Nó được biết đến nhờ những bản viết tay có niên đại từ thế kỷ VI-IX, tìm thấy trong những thành phố rìa bắc lòng chảo Tarim (ngay nay là Tân Cương, Trung Quốc). Việc phát hiện những ngôn ngữ này vào đầu thế kỷ XX gây sự mâu thuẫn với quan điểm phổ biến đương thời về sự phân chia centum–satem đông-tây của ngữ hệ Ấn-Âu, đồng thời khơi dậy một làn sóng mới trong Ấn-Âu học. Những tác giả khi đó gắn kết các ngôn ngữ Tochari với người Tokharoi của Bactria cổ đại (Tokharistan). Dù quan điểm này sau đó bị minh chứng là sai, ngữ tộc này vẫn giữ tên "Tochari" đến tận ngày nay.
Những bản viết tay này ghi lại hai ngôn ngữ liên quan chặt chẽ đến nhau, là Tochari A ("Tochari Đông", Agni hay Turfan) và Tochari B ("Tochari Tây" hay Kucha). Nội dung của văn bản cho thấy rằng Tochari A cổ hơn và là một ngôn ngữ hành lễ Phật giáo, còn Tochari B là một ngôn ngữ thường nhật, nói trên một vùng trải rộng từ Turfan đến Tumshuq. Ngoài ra, một bộ phận từ mượn và tên trong văn bản Prakrit được gán cho Tochari C (Krorän).
Phát hiện

Cuộc đại di cư Ấn-Âu, và vị trí của văn hóa Afanasievo (được cho có nguồn gốc từ văn hóa Yamna) và rất có thể là tổ tiên của tộc Tochari.
Các ngôn ngữ Tochari, cũng như chữ Tochari, chưa được biết tới cho đến tận khi cuộc nghiên cứu khảo cổ học do Aurel Stein dẫn đầu ở lòng chảo Tarim đầu thế kỷ XX phát hiện những mảnh văn bản rời rạc, niên đại từ thế kỷ VI-VIII.
Người ta sớm nhận ra rằng những văn bản này được viết bằng hai ngôn ngữ riêng biệt nhưng gần gũi thuộc một nhánh ngôn ngữ Ấn-Âu, ngày nay gọi là ngữ tộc Tochari:
Tochari A (Agni hay Tochari Đông; nội danh ārśi) tại Qarašähär (Agni cổ đại, Yên Kỳ trong tiếng Trung Quốc) và Turpan (Turfan cổ đại).
Tochari B (Kucha hay Tochari Tây) tại Kucha và cả những nơi Tochari A được ghi nhận.
Những văn bản Prakrit thế kỷ VII ở Krorän tại rìa đông nam của lòng chảo Tarim có những từ mượn và tên có vẻ như thuộc một ngôn ngữ Tochari khác nữa, nay gọi là Tochari C.
Sự phát hiện ngữ tộc Tochari đảo lộn một số giả thuyết về mối quan hệ trong ngữ hệ Ấn-Âu, đồng thời làm mới công việc nghiên cứu. Vào thế kỷ XIX, người ta cho rằng sự phân chia ngôn ngữ centum và satem đơn thuần là sự phân chia đông-tây, trong đó ngôn ngữ centum ở phía tây. Giả thuyết này bị vứt bỏ vào thế kỷ XX với việc phát hiện tiếng Hittite, một ngôn ngữ centum có vị trí khá xa về phía đông, và các ngôn ngữ Tochari, những ngôn ngữ centum dù là nhánh cực đông. Kết quả là sự đúc kết một giả thuyết mới, theo mô hình sóng của Johannes Schmidt, đề xuất rằng các ngôn ngữ satem đã chịu một sự biến đổi ngữ âm, và rằng các ngôn ngữ centum ở cực đông và tây không phải chịu sự biến đổi kia.
Hầu hết học giả bác bỏ đề xuất của Walter Bruno Henning về mối quan hệ giữa hệ Tochari và tiếng Guti, một ngôn ngữ từng có mặt trên sơn nguyên Iran vào thế kỷ XXII TCN và chỉ còn sót lại một số tên riêng.
Ngữ tộc Tochari có lẽ mất đi sau năm 840 khi người Duy Ngô Nhĩ bị người Kyrgyz trục xuất khỏi Mông Cổ, buộc phải di cư đến lòng chảo Tarim. Giả thuyến này được củng cố nhờ việc phát hiện những bản dịch văn bản Tochari thành tiếng Duy Ngô Nhĩ. Dưới sự cai trị của người Duy Ngô Nhĩ, người Tochari dần đồng hoá và hoà lẫn vào cộng đồng dân cư.
Chữ viết

Bài chi tiết: Chữ Tochari
Các ngôn ngữ Tochari được lưu giữ trong những bản viết tay, chủ yếu từ thế kỷ VIII (một số cổ hơn), viết trên lá cọ, tấm gỗ và giấy Tàu, lưu giữ nhờ khí hậu khô của lòng chảo Tarim.
Các tiếng Tochari thường viết bằng một abugida gốc Brahmi gọi là chữ Tochari (hay Brahmi nghiêng). Tuy vậy, một số ít hơn văn bản Mani giáo được ghi lại bằng chữ Mani. Một lượng lớn văn bản là bản dịch những tác phẩm Phật giáo tiếng Phạn, thậm chí số ít còn ghi song ngữ, giúp việc giải mã ngôn ngữ này dễ dàng hơn. Ngoài những văn bản tôn giáo (Phật giáo và Mani giáo), còn có thư tín và sổ sách tu viện, tài liệu buôn bán, giấy phép buôn bán, tài liệu y thuật và pháp thuật, và một bài thơ tình.
Tochari A và B

Tochari A và B khác biệt rất nhiều đến mức không thông hiểu lẫn nhau. Ngôn ngữ Tochari nguyên thủy tổ tiên của Tochari A và B chắc chắn đã tồn tại hàng thế kỷ trước khi những ngôn ngữ này được viết. Niên đại của nó có thể là ở cuối thiên niên kỷ 1 TCN.
Tochari A chỉ hiện diện ở phần phía đông các vùng nói tiếng Tochari và tất cả văn bản còn tồn tại tới ngày nay đều thuộc văn bản tôn giáo. Ngược lại, Tochari B tồn tại ở khắp khu vực dùng ngôn ngữ Tochari bao gồm cả văn bản tôn giáo và thế tục. Do đó, các nhà nghiên cứu đề xuất Tochari A đã từng là một ngôn ngữ tế lễ và không còn được sử dụng như một bản ngữ vào thời gian đó, còn Tochari B là ngôn ngữ nói của cả vùng. Tuy nhiên, có khả năng là việc thiếu văn tự thế tục trong Tochari A chỉ đơn thuần là ngẫu nhiên vì nó có mức độ phân bố nhỏ hơn và việc bảo quản các văn tự Tochari nhìn chung không được tốt.[cần dẫn nguồn]
Ngữ âm

Hai tiếng Tochari là ngôn ngữ Ấn-Âu "centum", nghĩa là nó hợp nhất những âm âm ngạc mềm vòm hoá (*ḱ, *ǵ, *ǵʰ) của ngôn ngữ Ấn-Âu nguyên thủy với âm ngạc mềm thường (*k, *g, *gʰ) thay vì vòm hóa chúng thành âm tắc xát hay âm xuýt. Những ngôn ngữ centum có mặt chủ yếu ở châu Âu (tiếng Hy Lạp, nhóm gốc Ý, nhóm Celt, German). Như vậy, ngữ tộc Tochari bị cô lập bởi những ngôn ngữ Ấn-Âu "satem" (âm ngạc mềm vòm trở thành âm xuýt). Sự phát hiện ngữ tộc Tochari giáng một đòn xuống quan điểm rằng ngữ hệ Ấn-Âu ban đầu chia ra thành hai nhánh đông và tây; ngày nay, sự phân chia centum–satem không còn ý nghĩa trong phân loại ngôn ngữ học.
Ngữ âm > Nguyên âm

|   | Trước | Giữa | Sau |
| --- | --- | --- | --- |
| Đóng | i /i/ | ä /ɨ/ | u /u/ |
| Vừa | e /e/ | a /ə/ | o /o/ |
| Mở |   | ā /a/ |   |
Chú ý rằng, dù Tochari A và Tochari B có cùng một hệ thống nguyên âm, chúng thường không đối ứng lẫn nhau. Ví dụ, âm a không tồn tại trong ngôn ngữ Tochari nguyên thủy. a trong Tochari B bắt nguồn từ âm ä nhấn và ā không nhấn, còn a trong Tochari A bắt nguồn từ /ɛ/ và /ɔ/ trong ngôn ngữ Tochari nguyên thủy (tương ứng với /e/ và /o/ trong Tochari B). e và o của Tochari A chủ yếu phát triển từ nguyên âm đôi trước đó.
Ngữ âm > Nguyên âm đôi

|   | Âm đóng trước | Âm đóng sau |
| --- | --- | --- |
| Âm mở không làm tròn | ai /əi/ | au /əu/ āu /au/ |
| Âm mở làm tròn | oy /oi/ |   |
Chỉ Tochari B có nguyên âm đôi.
Chú thích

1 2 3 4  Mallory, J.P. (2010). “Bronze Age languages of the Tarim Basin” (PDF). Expedition. 52 (3): 44–53. Bản gốc (PDF) lưu trữ ngày 9 tháng 1 năm 2021. Truy cập ngày 27 tháng 5 năm 2018.
↑  Krause, Todd B.; Slocum, Jonathan. “Tocharian Online: Series Introduction”. University of Texas at Austin. Bản gốc lưu trữ ngày 29 tháng 6 năm 2015. Truy cập ngày 27 tháng 5 năm 2015.
↑  Nordhoff, Sebastian; Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin biên tập (2013). “Tokharian”. Glottolog. Leipzig: Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology.
Narasimhan, Vagheesh M.; Patterson, Nick; Moorjani, Priya; Rohland, Nadin; Bernardos, Rebecca (ngày 6 tháng 9 năm 2019). “The formation of human populations in South and Central Asia”. Science (bằng tiếng Anh). 365 (6457). doi:10.1126/science.aat7487. ISSN 0036-8075.
↑  Narasimhan, Vagheesh M.; Patterson, Nick; Moorjani, Priya; Rohland, Nadin; Bernardos, Rebecca (ngày 6 tháng 9 năm 2019). “The formation of human populations in South and Central Asia”. Science (bằng tiếng Anh). 365 (6457). doi:10.1126/science.aat7487. ISSN 0036-8075.
↑  Mallory & Mair (2000), tr. 67, 68, 274.Lỗi sfnp: không có mục tiêu: CITEREFMalloryMair2000 (trợ giúp)
↑  Deuel, Leo. 1970. Testaments of Time, ch. XXI, pp. 425–455. Baltimore, Pelican Books. Orig. publ. Knopf, NY, 1965.
↑  Renfrew (1990), tr. 107–108.Lỗi sfnp: không có mục tiêu: CITEREFRenfrew1990 (trợ giúp)
↑  Mallory & Mair (2000), tr. 281–282.Lỗi sfnp: không có mục tiêu: CITEREFMalloryMair2000 (trợ giúp)
↑  Daniels (1996), tr. 531.Lỗi sfnp: không có mục tiêu: CITEREFDaniels1996 (trợ giúp)
↑  Campbell (2000), tr. 1666.Lỗi sfnp: không có mục tiêu: CITEREFCampbell2000 (trợ giúp)
↑  Kim, Ronald (2006). “Tocharian”.  Trong Brown, Keith (biên tập). Encyclopedia of Language and Linguistics (ấn bản thứ 2). Elsevier. ISBN 978-0-08-044299-0.
↑  Renfrew (1990), tr. 107.Lỗi sfnp: không có mục tiêu: CITEREFRenfrew1990 (trợ giúp)
↑  Baldi, Philip The Foundations of Latin (1999), pg 39
| --- | --- |
Tiêu đề chuẩn :  BNF: cb119510066 (data)  GND: 4060289-8  LCCN: sh85135845  NDL: 00573169  NKC: ph126675 
Phạm vi lan rộng của Ngữ hệ Ấn-Âu
Tochari A (lam), B (đỏ) và C (lục) trong lòng chảo Tarim. Tên của các đô thị ốc đảo theo như trong Hán thư (thế kỷ II TCN). Kích cỡ của khối vuông đại diện cho số dân ước chừng.
Tấm gỗ ghi Tochari B bằng chữ Tochari Brahmi. Kucha, Trung Quốc, thế kỷ V-VIII (bảo tàng quốc gia Tokyo)
Những thành phố thuộc Bồn địa Tarim cổ đại có di tích của tiếng Tochari. Tochari A được tìm thấy ở Agni và Turfan còn Tochari B được thấy ở cả hai điểm này cũng như ở Kucha. Từ mượn của tiếng Prakrit lấy nguồn gốc từ một phương ngữ khác của tiếng Tochari được tìm thấy ở Krorän.