stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
USS Springer (SS-414)

Về những tàu chiến Chile khác mang cùng tên, xin xem Thomson (tàu ngầm Chile).
| --- | --- |
Tàu ngầm USS Springer (SS-414)
Lịch sử
Hoa Kỳ
Tên gọi:  USS Springer (SS-414)
Đặt tên theo:  cá heo Risso 
Xưởng đóng tàu:  Xưởng hải quân Mare Island, Vallejo, California
Đặt lườn:  30 tháng 10, 1943 
Hạ thủy:  3 tháng 8, 1944 
Người đỡ đầu:  bà M. S. Tisdale
Nhập biên chế:  18 tháng 10, 1944 
Tái biên chế:  24 tháng 9, 1960 
Xuất biên chế:   tháng 1, 1947   23 tháng 1, 1961  
Xóa đăng bạ:  1 tháng 9, 1972 
Danh hiệu và phong tặng:  3 × Ngôi sao Chiến trận
Số phận:   Chuyển cho Chile, 23 tháng 1, 1961;  Bán cho Chile, 1 tháng 9, 1972  
Chile
Tên gọi:  Thomson (SS-22)
Nhập biên chế:  23 tháng 1, 1961
Xuất biên chế:  1 tháng 9, 1972
Số phận:  Tháo dỡ làm nguồn phụ tùng
Đặc điểm khái quát
Lớp tàu:  Balao
Kiểu tàu:  tàu ngầm Diesel-điện
Trọng tải choán nước:   1.526 tấn Anh (1.550 t) (mặt nước)   2.414 tấn Anh (2.453 t) (lặn) 
Chiều dài:  311 ft 9 in (95,02 m) 
Sườn ngang:  27 ft 3 in (8,31 m) 
Mớn nước:  16 ft 10 in (5,13 m) tối đa 
Động cơ đẩy:   4 × động cơ diesel Fairbank-Morse Kiểu 38D8-1/8 10-xy lanh dẫn động máy phát điện  2 × ắc quy 126-cell Sargo  4 × động cơ điện Elliott với hộp số giảm tốc   2 × trục chân vịt  5.400 shp (4.000 kW) (mặt nước)  2.740 shp (2.040 kW) (lặn) 
Tốc độ:   20,25 hải lý trên giờ (37,50 km/h) (mặt nước)  8,75 hải lý trên giờ (16,21 km/h) (lặn) 
Tầm xa:  11.000 hải lý (20.000 km) trên mặt nước ở tốc độ 10 hải lý trên giờ (19 km/h)
Tầm hoạt động:   48 giờ lặn ở tốc độ 2 hải lý trên giờ (3,7 km/h)  75 ngày (tuần tra) 
Độ sâu thử nghiệm:  400 ft (120 m)
Thủy thủ đoàn tối đa:  10 sĩ quan, 70 thủy thủ
Hệ thống cảm biến và xử lý:   radar SD phòng không   radar SJ dò tìm mặt biển  
Vũ khí:   10 × ống phóng ngư lôi 21 in (530 mm)   6 trước mũi, 4 phía đuôi  24 quả ngư lôi  1 × hải pháo 5 inch/25 caliber  1 × pháo phỏng không Bofors 40mm  1 × pháo phỏng không Oerlikon 20mm  2 × súng máy Browning M2  
USS Springer (SS-414) là một  tàu ngầm lớp Balao được Hải quân Hoa Kỳ chế tạo trong Chiến tranh Thế giới thứ hai. Nó là chiếc tàu chiến duy nhất của Hải quân Hoa Kỳ được đặt cái tên này, theo tên loài cá heo Risso. Nó đã phục vụ trong giai đoạn sau Thế Chiến II, thực hiện được ba chuyến tuần tra và đánh chìm bốn tàu Nhật Bản với tổng tải trọng 3.940 tấn. Được cho ngừng hoạt động sau khi xung đột chấm dứt vào năm 1946, nó được huy động trở lại để chuyển giao cho Chile vào năm 1961 để tiếp tục hoạt động như là chiếc Thomson (SS-22) cho đến năm 1972; con tàu được tháo dỡ để làm nguồn phụ tùng sau đó. Springer được tặng thưởng ba Ngôi sao Chiến trận do thành tích phục vụ trong Thế Chiến II.
Thiết kế và chế tạo

Bài chi tiết: Balao (lớp tàu ngầm)
Thiết kế của lớp Balao được cải tiến dựa trên  tàu ngầm lớp Gato dẫn trước, là một kiểu tàu ngầm hạm đội có tốc độ trên mặt nước cao, tầm hoạt động xa và vũ khí mạnh để tháp tùng hạm đội chiến trận. Khác biệt chính so với lớp Gato là ở cấu trúc lườn chịu áp lực bên trong dày hơn, và sử dụng thép có độ đàn hồi cao (HTS: High-Tensile Steel), cho phép lặn sâu hơn đến 400 ft (120 m). Con tàu dài 311 ft 9 in (95,02 m) và có trọng lượng choán nước 1.526 tấn Anh (1.550 t) khi nổi và 2.424 tấn Anh (2.463 t) khi lặn. Chúng trang bị động cơ diesel dẫn động máy phát điện để cung cấp điện năng cho bốn động cơ điện, đạt được công suất 5.400 shp (4.000 kW) khi nổi và 2.740 shp (2.040 kW) khi lặn, cho phép đạt tốc độ tối đa 20,25 hải lý trên giờ (37,50 km/h) và 8,75 hải lý trên giờ (16,21 km/h) tương ứng. Tầm xa hoạt động là 11.000 hải lý (20.000 km) khi đi trên mặt nước ở tốc độ 10 hải lý trên giờ (19 km/h) và có thể hoạt động kéo dài đến 75 ngày.
Tương tự như lớp Gato dẫn trước, lớp Balao được trang bị mười ống phóng ngư lôi 21 in (530 mm), gồm sáu ống trước mũi và bốn ống phía phía đuôi tàu, chúng mang theo tối đa 24 quả ngư lôi. Vũ khí trên boong tàu gồm một hải pháo 4 inch/50 caliber, một khẩu pháo phòng không Bofors 40 mm nòng đơn và một khẩu đội Oerlikon 20 mm nòng đôi, kèm theo hai súng máy .50 caliber. Trên tháp chỉ huy, ngoài hai kính tiềm vọng, nó còn trang bị ăn-ten radar SD phòng không và SJ dò tìm mặt biển. Tiện nghi cho thủy thủ đoàn bao gồm điều hòa không khí, thực phẩm trữ lạnh, máy lọc nước, máy giặt và giường ngủ cho hầu hết mọi người, giúp họ chịu đựng cái nóng nhiệt đới tại Thái Bình Dương cùng những chuyến tuần tra kéo dài đến hai tháng rưỡi.
Springer được đặt lườn tại Xưởng hải quân Mare Island ở Vallejo, California vào ngày 3 tháng 10, 1943. Nó được hạ thủy vào ngày 3 tháng 8, 1944, được đỡ đầu bởi bà M. S. Tisdale, và được cho nhập biên chế cùng Hải quân Hoa Kỳ vào ngày 18 tháng 10, 1944 dưới quyền chỉ huy của Hạm trưởng, Trung tá Hải quân Russell Kefauver.
Lịch sử hoạt động > 1945

Springer lên đường đi San Diego vào ngày 3 tháng 12, 1944 để chạy thử máy và huấn luyện, rồi khởi hành từ Mare Island vào ngày 8 tháng 1, 1945 để đi sang vùng biển Hawaii. Nó rời Trân Châu Cảng  vào ngày 4 tháng 2 để đi sang Guam thuộc quần đảo Mariana, nơi nó tiếp tục huấn luyện và đổ đầy nhiên liệu chuẩn bị cho chuyến tuần tra đầu tiên.
Lịch sử hoạt động > 1945 > Chuyến tuần tra thứ nhất

Khởi hành vào ngày 17 tháng 2, Springer hướng sang khu vực tuần tra tại quần đảo Ryūkyū. Sau khi chịu đựng những cơn bão và lặn xuống né tránh máy bay tuần tra đối phương, nó bắt gặp hai tàu chiến đối phương vào ngày 11 tháng 3, đang di chuyển với tốc độ 17 kn (31 km/h) ở khoảng cách 22.000 yd (20 km). Nó cơ động vào vị trí tấn công, nhưng bị máy bay tuần tra đối phương phát hiện nên phải lặn xuống. Đến đêm 17 tháng 3 lúc 23 giờ 55 phút, nó phát hiện qua radar một đoàn tàu ba chiếc ở khoảng cách 22.000 yd (20 km) và theo dõi mục tiêu trong suốt ba giờ. Đến 03 giờ 03 phút, nó phóng một loạt bốn quả ngư lôi phía mũi nhắm vào một tàu vận tải, ghi được hai quả trúng đích, và mục tiêu chống trả bằng hải pháo. Sau hai loạt ngư lôi nữa, Tàu vận tải số 18 (1.500 tấn) đắm lúc 04 giờ 00 tại tọa độ 26°39′B 127°13′Đ﻿ / ﻿26,65°B 127,217°Đ﻿ / 26.650; 127.217; toàn bộ 225 thành viên thủy thủ đoàn trên tàu đều tử trận. Chiếc tàu ngầm kết thúc chuyến tuần tra khi quay về Guam vào ngày 25 tháng 3, nơi nó được bảo trì cặp bên mạn tàu tiếp liệu tàu ngầm Proteus (AS-19).
Lịch sử hoạt động > 1945 > Chuyến tuần tra thứ hai

Lên đường vào ngày 20 tháng 4 cho chuyến tuần tra thứ hai, Springer hoạt động trong thành phần một đội tấn công phối hợp ("Bầy sói") vốn bao gồm các tàu ngầm Trepang (SS-412) và Raton (SS-270), để tuần tra trong khu vực Hoàng Hải. Vào ngày 28 tháng 4, Springer trinh sát cảng Tomei trên đảo Fukue thuộc quần đảo Gotō, phát hiện hai muc tiêu đang đi dọc bờ biển, nhưng nó không thể tiếp cận gần hơn 6.500 yd (5.900 m) do vùng nước nông. Nó nghe thấy 14 tiếng nổ vào khoảng 06 giờ 30 phút, khi đồng đội Trepang đã phóng ngư lôi đánh chìm Tàu vận tải số 146 và bị chiếc tàu hộ tống đi kèm phản công bằng mìn sâu. Springer bắt gặp tàu hộ tống trên đường quay trở về cảng, nên phóng ba quả ngư lôi tấn công lúc 08 giờ 30 phút, khiến mục tiêu chết đứng giữa biển. Nó phóng thêm một loạt ngư lôi, và thêm một quả nữa trúng đích. Lúc này hai tàu tuần tra và hai máy bay đối phương xuất hiện, buộc nó phải lặn xuống và rút lui; Tàu săn ngầm số 17 (440 tấn) cuối cùng đắm tại tọa độ 32°25′B 128°46′Đ﻿ / ﻿32,417°B 128,767°Đ﻿ / 32.417; 128.767.
Đến ngày 30 tháng 4, Springer và Trepang bắt gặp ba mục tiêu, và nó quyết định tiếp cận tấn công trên mặt nước nhờ sương mù che khuất. Khi nó đi đến vị trí thuận tiện để tấn công, sươg mù bất ngờ tan và nó bị một tàu khu trục hộ tống Nhật ngay phía sau phát hiện. Đối phương nổ súng và chiếc tàu ngâm phải lặn khẩn cấp né tránh, rồi tiếp tục chịu đựng 27 quả mìn sâu thả xuống khá gần tàu, gây ra một số hư hại. Khi nổi trở lại trên mặt nước giữa sương mù, Springer nghe thấy một tiếng nổ lớn khi Trepang đánh chìm tàu chở hàng Miho Maru. Đến đêm 2 tháng 5, Springer tấn công một đoàn tàu gồm một tàu buôn và hai tàu hộ tống với một loạt bốn quả ngư lôi, và ba quả trúng đích đã đánh chìm tàu frigate Ojika (1.000 tấn) ở vị trí khoảng 108 nmi (200 km) về phía Tây đảo Sohuksan-do, tại tọa độ 33°56′B 122°49′Đ﻿ / ﻿33,933°B 122,817°Đ﻿ / 33.933; 122.817; toàn bộ 226 thành viên thủy thủ đoàn trên tàu đều tử trận. Đến đêm hôm sau lúc khoảng 23 giờ 00, nó phát hiện qua radar mục tiêu và phóng một loạt sáu quả ngư lôi tấn công. Ba quả trúng đích đã khiến Tàu phòng vệ duyên hải số 25 lật úp và đắm tại tọa độ 33°56′B 122°49′Đ﻿ / ﻿33,933°B 122,817°Đ﻿ / 33.933; 122.817, toàn bộ 175 thành viên thủy thủ đoàn trên tàu đều tử trận.
Sang ngày 4 tháng 5, Springer hướng sang khu vực Honshū làm nhiệm vụ tìm kiếm và giải cứu. Nó không tìm thấy phi công Hoa Kỳ nào, nhưng vào ngày 14 tháng 5 đã chứng kiến trận không chiến giữa một máy bay tiêm kích Nhật và bốn máy bay Hoa Kỳ. Khi trận chiến kết thúc, nó đi đến vớt thi thể viên phi công Nhật để lục soát tài liệu trước khi thả thi thể anh ta xuống biển. Chiếc tàu ngầm kết thúc chuyến tuần tra khi quay về Guam vào ngày 18 tháng 5, và tiếp tục được bảo trì cặp bên mạn Proteus.
Lịch sử hoạt động > 1945 > Chuyến tuần tra thứ ba

Rời Guam vào ngày 16 tháng 6 để đi sang Saipan, Springer bắt đầu chuyến tuần tra cuối cùng trong chiến tranh, kết hợp nhiệm vụ tìm kiếm và giải cứu với hoạt động tuần tra tại khu vực vịnh Tokyo. Vào ngày 26 tháng 6, nó giải cứu tám thành viên đội bay một máy bay ném bom B-29 Superfortress bị rơi, và chuyển họ sang tàu ngầm Tigrone (SS-419). Springer và Trepang được thông tin về một đội bay khác bị bắn rơi ở khoảng cách 50 mi (80 km); họ di chuyển hết tốc độ đến hiện trường, tìm thấy tám người trên bè cứu sinh thuộc bốn nhóm, phân tán trên một khoảng rộng 4 nmi (7,4 km) và ở cách cảng Nagoya 7 nmi (13 km).Trepang đã cứu vớt bảy người còn Springer vớt người còn lại; tuy nhiên bốn người khác thuộc đội bay đã mất tích. Viên phi công được chuyển sang tàu ngầm Devilfish (SS-292) nhiều ngày sau đó; còn Springer tiếp tục tuần tra tại khu vực eo biển Kii từ ngày 17 đến ngày 23 tháng 7, rồi kết thúc chuyến tuần tra tại Guam.
Springer vẫn đang ở lại Guam khi Nhật Bản chấp nhận đầu hàng vào ngày 15 tháng 8, giúp chấm dứt vĩnh viễn cuộc xung đột. Nó lên đường vào ngày 17 tháng 8 để quay trở về Hoa Kỳ, về đến San Francisco vào ngày 5 tháng 9, và được cho xuất biên chế vào ngày 26 tháng 6, 1946. Con tàu được đưa về Hạm đội Dự bị Thái Bình Dương, neo đậu tại Xưởng hải quân Mare Island.
Lịch sử hoạt động > Thomson (SS-22)

Xem thêm: Thomson (tàu ngầm Chile)
Vào tháng 4, 1960, Springer được chuyển đến Xưởng hải quân San Francisco để được tân trang và hiện đại hóa, nhằm chuẩn bị để được chuyển giao cho Chile trong khuôn khổ Chương trình viện trợ quân sự. Sau khi được tái biên chế vào ngày 24 tháng 9, 1960, việc đại tu hoàn tất vào ngày 15 tháng 11, và một thủy thủ đoàn người Chile được huấn luyện từ ngày 19 tháng 12, 1960 đến ngày 19 tháng 1, 1961. Nó xuất biên chế vào ngày 23 tháng 1, 1961, chính thức được chuyển giao và nhập biên chế cùng Hải quân Chile như là chiếc Thomson (SS-22), tên được đặt nhằm vinh danh Trung tá Hải quân Chile Manuel Thomson (1839–1880), người tử trận trong cuộc Chiến tranh Thái Bình Dương (1879-1884).
Đến ngày 1 tháng 9, 1972 con tàu được chuyển quyền sở hữu cho Chile và rút tên khỏi danh sách Đăng bạ Hải quân Hoa Kỳ. Nó bị Hải quân Chile loại bỏ và tháo dỡ để làm nguồn phụ tùng.
Phần thưởng

Springer được tặng thưởng ba Ngôi sao Chiến trận do thành tích phục vụ trong Thế Chiến II. Nó được ghi công đã đánh chìm bốn tàu Nhật Bản với tổng tải trọng 3.940 tấn.
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |


| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
Dãi băng Hoạt động Tác chiến
| Huân chương Chiến dịch Hoa Kỳ | Huân chương Chiến dịch Châu Á-Thái Bình Dương với 3 Ngôi sao Chiến trận | Huân chương Chiến thắng Thế Chiến II |
Tàu ngầm Thompson (SS-22) vào năm 1962.
Fenerbahçe S.K. (bóng đá)

Câu lạc bộ bóng đá Thổ Nhĩ KỳBản mẫu:SHORTDESC:Câu lạc bộ bóng đá Thổ Nhĩ Kỳ
Đối với câu lạc bộ thể thao mẹ đa năng, xem Fenerbahçe S.K.
Đối với bộ phận nữ của câu lạc bộ, xem Fenerbahçe S.K. (bóng đá nữ).
Fenerbahçe Spor Kulübü (phát âm tiếng Thổ Nhĩ Kỳ: [feˈnæɾbaht͡ʃe], Fenerbahçe Sports Club), thường được biết đến với Fenerbahçe, là một câu lạc bộ bóng đá có trụ sở ở Istanbul, Thổ Nhĩ Kỳ. Hiện tại, câu lạc bộ đang thi đấu ở Süper Lig, hạng đấu cao nhất của bóng đá Thổ Nhĩ Kỳ.
Cầu thủ > Đội hình hiện tại

.
Ghi chú: Quốc kỳ chỉ đội tuyển quốc gia được xác định rõ trong điều lệ tư cách FIFA. Các cầu thủ có thể giữ hơn một quốc tịch ngoài FIFA.
Cầu thủ > Cầu thủ học viện tập luyện với đội hình chính

Ghi chú: Quốc kỳ chỉ đội tuyển quốc gia được xác định rõ trong điều lệ tư cách FIFA. Các cầu thủ có thể giữ hơn một quốc tịch ngoài FIFA.
Cầu thủ > Cầu thủ chưa đăng ký theo hợp đồng

Ghi chú: Quốc kỳ chỉ đội tuyển quốc gia được xác định rõ trong điều lệ tư cách FIFA. Các cầu thủ có thể giữ hơn một quốc tịch ngoài FIFA.
Cầu thủ > Cho mượn

Ghi chú: Quốc kỳ chỉ đội tuyển quốc gia được xác định rõ trong điều lệ tư cách FIFA. Các cầu thủ có thể giữ hơn một quốc tịch ngoài FIFA.
Chuyên Húc

Chuyên Húc (chữ Hán: 颛顼), tức Huyền Đế (玄帝) hay Cao Dương Thị (高陽氏), là một vị vua thời Trung Hoa cổ đại, một trong Ngũ Đế. Theo Sử ký, ông là cháu nội và là người kế vị của Hoàng Đế.
Sự nghiệp

Theo truyền thuyết Trung Quốc cổ đại, ông là Thiên Đế ở phương Bắc, tên là Cao Dương Thị (高陽氏), cháu của Hoàng Đế. Theo Sử ký, Hoàng Đế và Luy Tổ có hai con trai là Huyền Hiêu và Xương Ý. Xương Ý được phong ở Nhược Thủy, lấy người con gái của thị tộc Thục Sơn là Xương Phó và sinh ra Chuyên Húc.
Sử ký, Ngũ Đế bản kỷ, mô tả ông là người uyên bác, trầm tĩnh, có mưu lược. Sau khi Chuyên Húc kế ngôi, thành tích chính trị thể hiện rõ rệt, xa gần đều phục tùng, trở thành một vị vua quyền uy thời đó. Ông thông hiểu mọi việc, biết chăm sóc mọi vật, sử dụng đất đai và ghi chép thời tiết; chú trọng việc giáo hóa và định ra các chế độ. Dân các tộc phía bắc tới U Lăng, phía nam tới Giao Chỉ, phía tây tới Lưu Sa, phía đông tới Bàn Mộc đều thuận theo ông.
Ông tại vị hơn 78 năm, qua đời khi đã 98 tuổi, được táng tại Bộc Dương.
Tranh cãi về giới tính

Sử sách xưa nay đều chép vua Chuyên Húc là nam giới, thậm chí có vợ tên Nữ Lộc.
Tuy vậy, cũng có người cho rằng ông là nữ giới. Những người giữ quan điểm này nói ông chính là Cao Dương thị, tổ tiên của tộc Sở. Thời cổ đại, các vị thần làm Cao Tổ tỉ của bộ tộc được chủ quản việc hôn nhân trong các đền miếu. Các vị thần này đều có chồng mà không sinh con, đều cho thấy họ là nữ thần cả. Mà Chuyên Húc lại chính là Cao tổ tỉ của tộc Sở. Căn cứ vào điều nói trong "Sơn Hải Kinh - Đại Hoang Tây Kinh": Chuyên Húc hóa thành "ngư phụ" sau khi chết, có người cho rằng ngư phụ chính là nàng tiên cá trong truyền thuyết. Điều này lại là một chứng minh vị vua này là đàn bà. Phần lớn sử sách đều ghi ông là nam giới, bởi vì sau khi chế độ phụ hệ thay cho chế độ mẫu hệ, vì mục đích tuyên dương sự vĩnh hằng của phụ hệ, chiều theo yêu cầu của xã hội đàn ông, các vị nữ thần bị đem cải tạo thành nam thần, theo thuyết này thì Chuyên Húc chính là một trong số đó.
Ngoài ra, một số học giả cho rằng, tiên tỉ (tổ tiên đã mất) của dân tộc Sở là Cao Dương Thị, Cao Dương là nữ giới: Thế nhưng có người nói Cao Dương và Chuyên Húc là hai người khác nhau, và chẳng có gì đáng nghi ngờ về việc Chuyên Húc là nam giới. Đối với việc nói ông chết hóa thành ngư phụ trong Sơn Hải Kinh, có nhà thần thoại học cho rằng: Chuyên Húc hóa ngư phụ, đại ý chỉ việc ngư (tức cá) làm vợ của Chuyên Húc, đã cứu sống được tính mạng của ông ta. Thế nhưng, có người xem cách nói này chỉ là một loại suy đoán chủ quan, không có chứng cứ đầy đủ để bảo vệ lập trường.
Cho đến nay, việc phân tích giới tính của vị vua này vẫn không có kết quả.
Chú thích

↑  Nay là Bộc Dương, Hà Nam, Trung Quốc
1 2 3 4  Sử ký: Quyển 1- Ngũ Đế bản kỷ
1 2 3 4 5 6 7 8  Chuyên Húc là đàn ông hay đàn bà?
↑  National Institute of Korean History. 三國史記 卷第二十八 百濟本紀 第六. National Institute of Korean HistoryDatabase.
↑  National Institute of Korean History. 三國史記 卷第十八 髙句麗本紀 第六. National Institute of Korean HistoryDatabase.
↑  한국인문고전연구소 원문과 함께 읽는 삼국사기 의자왕 義慈王. 한국인문고전연구소.
↑  한국인문고전연구소 원문과 함께 읽는 삼국사기 광개토왕 廣開土王. 한국인문고전연구소.
↑  金光林 (2014). A Comparison of the Korean and Japanese Approaches to Foreign Family Names (PDF). Journal of Cultural Interaction in East Asia Vol.5 Society for Cultural Interaction in East Asia. p. 30
↑  
Samguk Sagi volume 28
髙句麗亦以髙辛氏之後, 姓髙氏 見晉書載記。
— 三國史記 卷二十八 百濟本紀 第六  Wikisource Trung Quốc có chứa văn bản gốc liên quan đến bài viết này: 三國史記/卷28
| x t sCác đời vua Hoàng Đế vương triều |
| --- | --- |
Hoàng Đế • Thiếu Hạo • Huyền Đế • Đế Cốc • Đế Chí • Đế Nghiêu • Đế Thuấn
Sa hoàng

Nikolai II, Sa hoàng cuối cùng của nước Nga
Sa hoàng (tiếng Anh: Tsar; /zɑːr, sɑːr/ hay /tsɑːr/; Tiếng Slav Giáo hội cổ: ц︢рь), còn gọi là Nga hoàng, là tước vị chính thức của các vua trong lịch sử Nga từ năm 1547 đến năm 1721 và là tên gọi không chính thức của các Hoàng đế của Đế quốc Nga từ đó về sau.
Thực ra, vị vua đầu tiên xưng Sa hoàng là Simeon I của Bulgaria. Đây cũng là tước vị của các vị vua của Bulgaria trong thời gian 893-1014, 1085-1396 và 1908-1946; và của các vua Serbia trong thời gian 1346-1371.
Trên thực tế, Sa hoàng được xem là nguyên thủ quốc gia suốt chiều dài lịch sử Nga kể từ khi Moskva trở thành một công quốc độc lập cho đến chế độ quân chủ bị lật đổ vào tháng 2 năm 1917. Như vậy Sa hoàng kế thừa các đại công tước Moskva, và là tiền thân của các Hoàng đế Nga. Trong những thời kỳ thiếu Sa hoàng, như "Thời kì lộn xộn" (1610 - 1613), Giáo trưởng Moskva, là người đứng đầu Giáo hội Chính thống giáo Nga, đóng vai trò như vua Nga và nguyên thủ quốc gia.
Lịch sử

Từ nguyên của Tsar có nghĩa là "nguyên thủ quốc gia", "quân vương", "người đứng đầu", và cũng là tước vị chính thức của quân vương, hoặc người mang danh hiệu đó. Từ này bắt nguồn từ danh hiệu "Caesar" có từ thời La Mã cổ đại. Theo nghĩa hẹp, từ Царь (tiếng Anh: Tsar, gốc từ tiếng Latin Caesar, viết theo tiếng Nga là Цезарь) có họ hàng với từ tiếng Đức Kaiser và là tước vị chính thức của các vua Nga từ năm 1547 đến năm 1721.
Trước năm 1547, đứng đầu quốc gia Moskva là một Đại công tước (Великий князь, Velikiy Knyaz). (Hồi đó các vua Nga thực ra là lãnh chúa từng vùng, phạm vi quyền lực hạn chế nên chỉ là Đại công tước). Năm 1547 Đại công tước Moskva là Ivan IV, tức Ivan Hung đế (Иван Грозный) xưng là Sa hoàng (Царь) để khẳng định vị trí đặc biệt hơn hẳn các đại công tước khác. Tước vị đó đặt Ivan IV ngang hàng với các vua chúa châu Âu, coi như ông là ngưởi kế thừa các hoàng đế Đông La Mã năm xưa. Thực ra, sau khi Đông La Mã sụp đổ thì các đại công tước Ivan III và Vasily III xứ Moskva đã xưng làm "Sa hoàng" khi giao tiếp với các nước nhỏ như Livonia. Đế hiệu chính thức của các Sa hoàng Nga là "Sa hoàng và Đấng cầm quyền chuyên chính của toàn Nga".
Năm 1721, Pyotr I, tức Pyotr Đại đế (Пётр Великий), đổi tước hiệu từ Sa hoàng thành Hoàng đế (Император Imperator), là từ cùng gốc với từ Emperor của Tây Âu, nhưng tước vị Sa hoàng vẫn được dùng một cách không chính thức để gọi hoàng đế Nga cho đến khi Cách mạng tháng Hai năm 1917 lật đổ chế độ quân chủ. Hoặc, xem tước hiệu đầy đủ của Hoàng đế Nikolai II, ông xưng làm "Hoàng đế và Đấng cầm quyền chuyên chính của Nga" kèm theo nhiều danh hiệu khác như "Sa hoàng của Moskva, Kiev, Vladimir, Novgorod, Kazan, Astrakhan, Siberia, Chersonesos dãy Taurus, Gruzia…".
Các Sa hoàng trong lịch sử Nga > Nhà Ryurik

| Ảnh | Tên | Năm sinh - Năm mất | Năm trị vì |
| --- | --- | --- | --- |
|  | Ivan IV (Ivan Bạo Chúa) | 1530 - 1584 | 26 tháng 1 1547 - 28 tháng 3 1584 |
|  | Fyodor I | 1557 - 1598 | 28 tháng 3 1584 - 17 tháng 1 1598 |
Các Sa hoàng trong lịch sử Nga > Thời kỳ hỗn độn (1598 - 1613) > Nhà Godunov

| Ảnh | Tên | Năm sinh - Năm mất | Giai đoạn trị vì |
| --- | --- | --- | --- |
|  | Boris Godunov | 1550/ c. 1551 - 1605 | 3 tháng 3 1598 - 23 tháng 4 1605 |
|  | Fyodor II | 1589 - 1605 | 23 tháng 4 1605 - 11 tháng 6 1605 |
Các Sa hoàng trong lịch sử Nga > Thời kỳ hỗn độn (1598 - 1613) > Giai đoạn tiếm ngôi

| Ảnh | Tên | Năm sinh - Năm mất | Giai đoạn trị vì |
| --- | --- | --- | --- |
|  | Người mạo danh Dmitriy I | 1581 - 1606 | 30 tháng 6 1605 - 27 tháng 5 1606 |
Các Sa hoàng trong lịch sử Nga > Thời kỳ hỗn độn (1598 - 1613) > Nhà Shuisky

| Ảnh | Tên | Năm sinh - Năm mất | Giai đoạn trị vì |
| --- | --- | --- | --- |
|  | Vasili Shuisky IV | 1552 - 1612 | 27 tháng 5 1606 - 27 tháng 7 1610 |
Các Sa hoàng trong lịch sử Nga > Thời kỳ hỗn độn (1598 - 1613) > Giai đoạn Hội đồng 7 vị Boyars (27 tháng 7 1610 - 4 tháng 11 1612)

(Từ ngày 6 tháng 12 năm 1610 (thiếu Władysław IV Vasa):
Hoàng thân Fyodor Ivanovich Mstislavsky
Hoàng thân Ivan Mikhailovich Vorotynsky (to March 1611)
Mikhail Fyodorovich Nagoy (from March 1611)
Hoàng thân Andrey Vasilyevich Trubetskoy
Hoàng thân Vasily Vasilyevich Golitsyn (to 8 April 1611)
Ivan Simeyonovich Kurakin (from 8 April 1611)
Hoàng thân Boris Mikhailovich Lykov-Obolenskiy
Ivan Nikitich Romanov
Fyodor Ivanovich Sheremetev
Các Sa hoàng trong lịch sử Nga > Thời kỳ hỗn độn (1598 - 1613) > Giai đoạn Hội đồng toàn lãnh thổ (17 tháng 4 1611 - 26 tháng 7 1613):

Prokopy Petrovich Lyapunov (to 1 August 1611)
Hoàng thân Dmitry Timofeyevich Trubetskoy
Ataman Ivan Martynovich Zarutsky (to 7 August 1612)
Các Sa hoàng trong lịch sử Nga > Nhà Romanov (1613-1917)

| Ảnh | Tên | Năm sinh - Năm mất | Giai đoạn trị vì |
| --- | --- | --- | --- |
|  | Mikhail I | 1596 - 1645 | 21 tháng 7 năm 1613 - 23 tháng 7 năm 1645 |
|  | Aleksei | 1629 - 1676 | 23 tháng 7 năm 1645 - 7 tháng 2 năm 1676 |
|  | Fyodor III | 1661 - 1682 | 7 tháng 2 năm 1676 - 7 tháng 5 năm 1682 |
|  | Pyotr I (Đại đế) | 1672 - 1725 | 7 tháng 5 năm 1682 (cùng trị vì với Ivan V cho đến 1696) (1682-1689: Công chúa Sophia Alekseyevna) nhiếp chính - 2 tháng 11 năm 1721 (tự xưng Hoàng đế của tất cả nước Nga) |
|  | Ivan V (cùng trị vì với Pyotr I) | 1666 - 1696 | 2 tháng 6 năm 1682 - 8 tháng 2 năm 1696 |
|  | Ekaterina I | 1684 - 1727 | 8 tháng 2 năm 1725 - 17 tháng 5 năm 1727 |
|  | Pyotr II | 1715 - 1730 | 18 tháng 5 năm 1727 - 30 tháng 1 năm 1730 |
|  | Anna | 1693 - 1740 | 13 tháng 2 năm 1730 - 28 tháng 10 năm 1740 |
|  | Ivan VI | 1740 - 1764 | 28 tháng 10 năm 1740 - 6 tháng 12 năm 1741 |
|  | Elizaveta I | 1709 - 1762 | 6 tháng 12 năm 1741 - 5 tháng 1 năm 1762 |
|  | Pyotr III | 1728 - 1762 | 5 tháng 1 năm 1762 - 9 tháng 7 năm 1762(bị ám sát) |
|  | Ekaterina II (Đại đế) | 1729 - 1796 | 9 tháng 7 năm 1762 - 17 tháng 11 năm 1796 |
|  | Pavel I | 1754 - 1801 | 17 tháng 11 năm 1796 - 23 tháng 3/24 tháng 3 năm 1801 (bị ám sát) |
|  | Aleksandr I | 1777 - 1825 | 24 tháng 3 năm 1801 - 1 tháng 12 năm 1825 |
|  | Konstantin I | 1779 - 1831 | 1 tháng 12 năm 1825 - 26 tháng 12 năm 1825 (thoái vị) |
|  | Nikolai I | 1796 - 1855 | 26 tháng 12 năm 1825 - 2 tháng 3 năm 1855 |
|  | Aleksandr II (Người giải phóng) | 1818 - 1881 | 2 tháng 3 năm 1855 - 13 tháng 3 năm 1881 (bị ám sát) |
|  | Aleksandr III (Người mang lại hoà bình) | 1845 - 1894 | 13 tháng 3 năm 1881 - 1 tháng 11 năm 1894 |
|  | Nikolai II (Tử vì đạo) | 1868 - 1918 | 1 tháng 11 năm 1894 - 15 tháng 3 năm 1917 (thoái vị) |
|  | Đại công tước Mikhail Alelsandrovich | 1878 - 1918 | 15 tháng 3 năm 1917 - 16 tháng 3 năm 1917 (Kế vị Nikolai II, tuy nhiên bị buộc thoái vị ngay sau đó. Về sau thỉnh thoảng cũng xưng hiệu là "Mikhail II", nhưng không chính thức. |
Các tước vị trong hoàng gia

Царица Tsaritsa — Sa hậu hoặc nữ Sa hoàng
Цесаревич Tsesarevich — Thái tử, tước vị đầy đủ là Наследник Цесаревич Naslednik Tsesarevich; không chính thức gọi là Наследник Naslednik, nghĩa là Người kế vị.
Царевич Tsarevich — Hoàng tử. Trước kia từ này được dùng để chỉ thái tử thay vì Tsesarevich. Các hoàng tử không phải là người kế vị và các hoàng tôn (cháu nội vua) thì được phong Đại công tước.
Царевна Tsarevna — Hoàng nữ
Цесаревна Tsesarevna — Thái tử phi (vợ của Thái tử)