Alexander Hamilton (thuyền trưởng)
Tiểu sử > Ghi chép về Việt Nam > Dân cư và lịch sử

Nước Couchin-china ngăn cách với nước Campuchia bởi con sông Mê Kông, có chỗ chỉ rộng 3 dặm. So với Campuchia, Đàng trong rộng lớn hơn nhiều, giàu có hơn. Cư dân Đàng trong có dũng khí và siêng năng hơn, dù vậy lại kém giao thiệp và lịch sự với người nước ngoài.
Hiểu biết của Hamilton về Việt Nam có nhiều điểm không chính xác, sai lệch. Tuy nhiên, đây là một nguồn thông tin thú vị về nhãn quan của người nước ngoài về Việt Nam những năm 1720.
Khoảng ba hay bốn trăm năm trước (thế kỷ 14-15), nước Couchin-china là một tỉnh của nước Tonquin, và cả hai nước này vốn một quốc gia dưới sự cai trị của một vị vua. Do không có người thừa kế, trước khi mất, vị vua đó [Nguyễn Uông] đã giao lại quyền cai trị cho em trai [Nguyễn Hoàng] và em gái [Nguyễn Thị Ngọc Bảo]. Người em trai được giao đi cai trị xứ Couchin-china, người chị gái cai trị xứ Tonquin. Mỗi năm họ sẽ họp mặt một lần để nghị sự. Tuy nhiên, người chồng [Trịnh Kiểm] của cô chị đã có dã tâm thâu tóm quyền lực và thống nhất sự cai trị đất nước. Ông ta bàn mưu với cô chị để loại bỏ người em trai. Người chị gái bí mật báo cho cậu em trai biết và cậu ta trốn về Couchin-china để xây dựng chính quyền của riêng mình. Người xứ Couchin-china từ đó bỏ hết quan hệ và giao thương với người xứ Tonquin, lấy sông Quambin [Sông Quảng Bình] làm ranh giới. Hai nước đều có quân đội, nhưng chưa thấy họ hành động gì. Nếu một người Couchin-china đào thoát sang Tonquin, anh ta sẽ được thu nhận và đối đãi lịch sự. Còn một người Tonquin, nếu lâm vào cảnh đó, khi chạy trốn sang Couchin-china, anh ta sẽ bị chính quyền Tonquin kết án thành nô lệ cho đến khi được tha bổng hoặc chuộc tội.
Nước Tonquin có giao thương với nước Anh và nước Hà Lan. Nhưng nhà máy của nước Anh đã bị dỡ bỏ vào tháng 1 năm 1698, nhà máy của nước Hà Lan thì vào năm 1703. Nước Anh vẫn tiếp tục giao thương với Tonquin cho tới tận năm 1719. Một thuyền buôn Anh từ Bengal vi phạm luật và phá vỡ mối quan hệ này. Thuyền buôn này sau khi chất đầy hàng và sẵn sàng xuôi dòng sông Hồng để rời kinh đô Catcheo [Kẻ Chợ], đã bắt theo một cô gái. Xung đột xảy ra với chính quyền địa phương, thuyền trưởng Wallace bị giết cùng một số người. Tàu buôn thoát được nhưng từ đó không còn thấy tàu thuyền Anh quốc giao thương với Tonquin nữa.
Nước Tonquin baoquanh bởi Couchin-china ở phía nam, Lào ở phía tây, Quansi [Quảng Tây] ở phía bắc, và biển ở phía đông. Nước này dư dả sản vật phục vụ cho đời sống. Nơi đây sản xuất vàng và đồng, nhưng kém chất lượng. Họ cũng sản xuất ra tơ lụa. Sản phẩm Baaz (?) của họ là tốt nhất, thường nhộm màu đen.
Có một dãy núi lớn, rất khó vượt qua, chạy từ bờ biển lên 150 dặm, dọc theo các tỉnh Quansi và Quichew [Quý Châu], giúp ngăn cách và bảo vệ Tonquin trước Trung Quốc. Trên núi này có nhiều loại cây gỗ lớn và thú rừng như voi, hổ, nai. Xứ Tonquin và Trung Quốc không bận tâm trong việc huấn luyện voi.
Việc giảng đạo Công giáo bị nghiêm cấm ở Tonquin. Dù vậy ở đây cũng có một số giáo dân. Tôn giáo của Tonquin là lương giáo, theo kiểu Trung Hoa, và cả hai xứ Tonquin và Couchin-china nhiều thế kỷ trước là các tỉnh của Trung Quốc.
Người Tonquin đã từng rất ham muốn có được một chàng rể người châu Âu trong nhà mình. Các gia đình quý tộc không hề xấu hổ hay hổ thẹn khi gả con gái cho các thủy thủ Anh hay Hà Lan khi họ lưu trú. Và các gia đình này cũng thể hiện sự tử tế khi các chàng rể rời đi, đặc biệt khi chàng rể để lại vợ và con. Sẽ rất nguy hiểm cho các chàng rể nếu họ ngoại tình, bởi vì người Tonquin rất giỏi hạ độc.
Phụ nữ và đàn ông Tonquin có dáng người khá và vẻ đẹp chấp nhận được, tuy rằng không có chiều cao. Thiếu nữ ở đây có tục nhuộm răng cho đen huyền bằng cách nhai một loại thảo mộc liên tục trong 3 ngày.