Heraclius
Chiến tranh với Ba Tư > Đế quốc phản công

Ngày 4 tháng 4 năm 622, Heraclius rời Constantinopolis, giao việc cai quản kinh thành cho Thượng phụ Sergius và tướng Bonus, đóng vai trò nhiếp chính cho con trai ông. Tại Tiểu Á, có lẽ ở vùng Bithynia, ông tập hợp quân đội, vực dậy tinh thần binh sĩ sau những thất bại trước đó, đồng thời phát động một cuộc phản công quy mô lớn, mang đậm tính chất thánh chiến. Một bức thánh tượng acheiropoietos của Chúa Kitô được sử dụng làm cờ hiệu chiến đấu.
Khi tiến quân về Armenia, quân Đông La Mã đánh tan một đội quân được chỉ huy bởi một tù trưởng Ả Rập, đồng minh của người Ba Tư, sau đó tiếp tục giành chiến thắng trước một đạo quân Sassanid do Shahrbaraz chỉ huy. Heraclius duy trì thế chủ động, mở rộng chiến dịch trong những năm tiếp theo. Ngày 25 tháng 3 năm 624, ông rời Constantinopolis một lần nữa, lần này mang theo vợ Martina và hai người con. Sau khi cử hành lễ Phục sinh tại Nicomedia vào 15 tháng 4, ông tiến quân về Kavkaz, liên tiếp đánh bại Khosrau II cùng các danh tướng Ba Tư là Shahrbaraz, Shahin và Shahraplakan trong một loạt trận chiến tại Armenia. Cùng năm đó, quân Visigoth tái chiếm Cartagena, thủ phủ của tỉnh Spania — vùng lãnh thổ cuối cùng của Đông La Mã trên bán đảo Iberia. Sự kiện này đánh dấu sự chấm dứt hoàn toàn của sự hiện diện Đông La Mã ở Tây Ban Nha, vốn là tàn dư từ cuộc chinh phục của Justinianus I. Năm 626, liên quân Avar và Slav, với sự hỗ trợ của một đạo quân Ba Tư do Shahrbaraz chỉ huy, mở cuộc vây hãm Constantinopolis. Tuy nhiên, nhờ hệ thống tường thành kiên cố và sự tổ chức phòng thủ chặt chẽ, cuộc vây hãm thất bại. Chiến thắng này được quy cho sự che chở của Đức Mẹ Maria, khi các bức thánh tượng của bà được rước quanh tường thành dưới sự hướng dẫn của Thượng phụ Sergius. Cùng thời điểm đó, một đạo quân Ba Tư khác do Shahin chỉ huy bị đánh tan bởi Theodorus, em trai của Heraclius.
Khi cục diện chiến tranh nghiêng hẳn về phía Đông La Mã, Heraclius tranh thủ lôi kéo người Tây Đột Quyết — dưới quyền Thống Diệp Hộ Khã hãn — tham gia liên minh chống Ba Tư. Quân Đột Quyết nhanh chóng tiến vào vùng Transcaucasia, trong khi Heraclius khéo léo khai thác mâu thuẫn nội bộ trong triều đình Sassanid để thi hành kế ly gián. Ông thành công thuyết phục tướng Shahrbaraz án binh bất động bằng cách phao tin rằng Khosrau II đang ganh tị và có ý muốn trừ khử ông ta. Cuối năm 627, Heraclius phát động một chiến dịch mùa đông táo bạo, tiến sâu vào Lưỡng Hà. Dù bị quân Đột Quyết đồng minh bỏ rơi, ông vẫn giành thắng lợi quyết định trước quân Ba Tư do tướng Rhahzadh chỉ huy trong trận Nineveh. Tiếp tục tiến xuống phía nam dọc theo sông Tigris, Heraclius cướp phá cung điện xa hoa của Khosrau II tại Dastagird, chỉ bị chặn lại trước Ctesiphon do quân Ba Tư phá hủy các cây cầu trên kênh Nahrawan, ngăn ông tiến xa hơn. Chuỗi thất bại liên tiếp khiến Khosrau II mất đi uy tín và cuối cùng bị chính con trai mình, Kavad II, lật đổ trong một cuộc chính biến cung đình. Ngay sau khi lên ngôi, Kavad II lập tức cầu hòa với Heraclius, chấp nhận từ bỏ toàn bộ lãnh thổ đã chiếm đóng và khôi phục biên giới về nguyên trạng trước chiến tranh. Năm 629, Heraclius long trọng đưa Thập giá Đích thực trở lại Jerusalem, tổ chức một nghi lễ huy hoàng, đánh dấu sự phục hưng của Đông La Mã sau gần ba thập kỷ chiến tranh.
Heraclius xưng danh "Vua của các vị vua" — tước hiệu truyền thống của hoàng đế Ba Tư. Cũng từ năm 629, ông chính thức sử dụng danh xưng Basileus, thuật ngữ Hy Lạp mang nghĩa "chủ quyền tối thượng", thay thế các tước hiệu La Mã cũ như Augustus. Tước hiệu Basileus sau đó trở thành danh hiệu chính thức của các hoàng đế Đông La Mã trong suốt 800 năm tiếp theo. Một số học giả cho rằng quyết định này phản ánh nguồn gốc Armenia của Heraclius.
Chiến thắng của Heraclius trước Đế quốc Sassanid đã chấm dứt gần 400 năm xung đột giữa hai cường quốc, nhưng đồng thời cũng đẩy Ba Tư vào tình trạng hỗn loạn trầm trọng. Kavad II qua đời chỉ vài tháng sau khi lên ngôi, khiến vương triều Sassanid rơi vào vòng xoáy tranh giành quyền lực và nội chiến kéo dài suốt nhiều năm. Trong khoảng thời gian ngắn, ngai vàng liên tục đổi chủ, với các vị vua như Ardashir III, tướng Shahrbaraz (đồng minh của Heraclius), cùng hai công chúa Borandukht và Azarmidokht, con gái của Khosrau II. Phải đến năm 632, khi Yazdegerd III — cháu nội của Khosrau II — lên ngôi, vương triều Sassanid mới tạm thời giành lại sự ổn định. Tuy nhiên, vào thời điểm đó, Đế quốc Sassanid đã kiệt quệ sau nhiều năm chiến tranh và xung đột nội bộ. Đông La Mã cũng không khá hơn—dù giành được thắng lợi nhưng vẫn suy yếu nghiêm trọng. Cả hai đế chế, vốn đã rệu rã sau những thập kỷ xung đột, nhanh chóng bị cuốn vào làn sóng chinh phục của người Ả Rập. Cuối cùng, vào năm 651, Đế quốc Sassanid sụp đổ hoàn toàn trước cuộc chinh phục của người Hồi giáo, đánh dấu hồi kết cho vương triều Ba Tư cổ đại.