Tam quốc chí
Bùi Tùng Chi chú thích

Vào thời Đông Hán, sử học tiếp nhận ảnh hưởng từ trào lưu đơn giản hóa của kinh học nên xuất hiện trào lưu giản lược hóa các tài liệu lịch sử. Trong bối cảnh đó, đã xuất hiện Tam quốc chí của Trần Thọ với nội dung giản lược về thời đại Tam quốc. Sau khi Trần Thọ mất hơn trăm năm, nhiều sử liệu về thời Tam quốc xuất hiện, Tống Văn Đế thời Nam-Bắc triều thấy nội dung của Tam quốc chí quá sơ lược nên đã ra lệnh cho Bùi Tùng Chi chú thích. Bùi Tùng Chi đã tập hợp các sử liệu để bổ sung các phần mà Tam quốc chí không chép hoặc chép thiếu bằng 6 phương pháp:
Dẫn lời bàn luận của nhiều tác gia khác nhau để phân định phải trái.
Tham khảo ý kiến của nhiều tác gia khác nhau để xét những điểm khác biệt, ngụy tạo.
Sự việc trong các truyện đều kể rõ mọi đầu đuôi, uẩn khúc.
Bổ sung các sự việc còn thiếu cho các truyện.
Kể rõ cuộc đời của các nhân vật trong các truyện.
Phụ thêm các nhân vật còn thiếu cho các truyện.
Các tài liệu chủ yếu mà Bùi Tùng Chi sử dụng để chú giải Tam quốc chí có thể kể đến là:
Dị đồng tạp ký của Tôn Thịnh, người thời Đông Tấn, nội dung hỗn tạp. Có ý kiến cho rằng Bùi Tùng Chi chủ yếu dựa vào tác phẩm này để biên soạn Tam quốc chí chú. Nhiều bình luận của Tôn Thịnh cũng được Bùi Tùng Chi dẫn lại.
Anh hùng ký (hay còn gọi là Hán mạt anh hùng ký) của Vương Xán, nội dung nói về các anh hùng cuối thời Đông Hán.
Ích bộ kỳ cựu truyện của Trần Thọ, ghi chép về các nhân vật ở Ích Châu.
Hoa Dương quốc chí của Thường Cừ, ghi chép lịch sử Ba Thục từ thời Hán đến thời Tấn cùng chuyện Gia Cát Lượng bảy lần bắt Mạnh Hoạch.
Hậu Hán kỷ của Viên Hoành, người thời Tây Tấn. Tác phẩm này hiện nay vẫn còn.
Hán hậu thư của Hoa Kiệu. Hoa Kiệu là con cháu của Hoa Hâm. Nội dung ghi chép lịch sử thời Đông Hán cùng chế độ hoàng hậu đương thời.
Hán Tấn Xuân Thu của Tập Tạc Xỉ, người Đông Tấn. Nội dung nói về vấn đề chính thống của Thục Hán, có ảnh hưởng sâu rộng về sau.
Ngụy thị Xuân Thu của Tôn Thịnh, ghi chép lịch sử nước Ngụy.
Ngụy thư của Vương Thẩm, Tuân Ỷ, Nguyễn Tịch, hoàn thành vào cuối thời Tào Ngụy.
Ngụy đô phú của Tả Tư, nằm trong tác phẩm Tam đô phú nói về kinh đô ba nước Ngụy, Thục, Ngô.
Ngụy Vũ cố sự, khuyết danh, nội dung nói về Ngụy Vũ Đế (Tào Tháo).
Ngụy mạt truyện, khuyết danh, ghi chép các sự kiện cuối thời Ngụy.
Ngụy lược của Ngư Hoạn, ghi chép lịch sử nước Ngụy, trong đó có nói về các dân tộc khác ở biên giới nước Ngụy. Phần Điển lược cũng ghi chép về các nước bên ngoài Ngụy, là tác phẩm đầu tiên của Trung Quốc đề cập đến Đế quốc La Mã (mà họ gọi là nước Đại Tần).
Hiến Đế ký, Tùy chí cho là của Lưu Phương, có ý kiến cho là của Lưu Ngải. Lưu Ngải là người thời Đông Hán. Nội dung ghi chép về Hán Hiến Đế, nhưng một số tình tiết về vua Hiến Đế không được ghi chép đầy đủ.
Hiến Đế truyện, khuyết danh. Tác phẩm này bổ sung cho Hiến Đế ký, có chép việc Hán Hiến Đế xuống chiếu nhường ngôi cho Tào Phi, Tào Phi nghe lời các quan văn võ cự tuyệt nhiều lần rồi mới nhận.
Hiến Đế Xuân Thu của Viên Vĩ.
Giang Biểu truyện của Ngu Phổ, người thời Đông Tấn. Nội dung nói về các nhân sĩ ở Giang Nam, tuy nhiên chủ yếu ca ngợi các nhân vật ở Giang Đông mà chê bai các nhân sĩ ở Thục, Ngụy, so với các tác phẩm khác có nhiều điểm mâu thuẫn, không đáng tin cậy. Nhiều sử gia Trung Quốc nghi ngờ tác phẩm này.
Ngô thư của Vi Chiêu, người Đông Ngô. Đây là tài liệu cơ bản để Trần Thọ biên soạn phần Ngô thư trong Tam quốc chí.
Hậu Hán thư của Tạ Thừa. Tạ Thừa là em của phu nhân Tôn Quyền Tạ thị. Nội dung ghi chép lịch sử thời Đông Hán.
Sơn Dương công tái ký của Nhạc Tư, ghi chép về Hán Hiến Đế (Tào Phi phế Hán Hiến Đế làm Sơn Dương công).
Tương Dương ký của Tập Tạc Xỉ. Nội dung ghi chép các nhân vật ở Tương Dương (nay thuộc Hồ Bắc) cùng chuyện Trương Đễ dự đoán được việc Ngụy tiêu diệt Thục Hán và họ Tư Mã soán Ngụy thành công.
Gia Cát Lượng tập (còn gọi là Gia Cát thị tập) của Trần Thọ, nội dung ghi chép về Gia Cát Lượng.
Thục ký của Vương Ẩn, người Đông Tấn. Nội dung nói về lịch sử Thục Hán.
Tục Hán thư của Tư Mã Bưu. Tư Mã Bưu là con cháu Tư Mã Tiến (Tiến là em Tư Mã Ý). Nội dung ghi chép lịch sử Đông Hán, thiên văn, lễ nhạc, là phụ lục của bộ chính sử Hậu Hán thư.
Tấn kỷ (còn gọi là Tấn ký) của Can Bảo, người Đông Tấn. Chủ yếu ghi chép lịch sử Tây Tấn.
Tấn thư của Vương Ẩn (không nhầm với Tấn thư của Phòng Huyền Linh), do Vương Ẩn và cha là Vương Thuyên biên soạn. Vương Ẩn giữ chức trước tác lang thời Đông Tấn. Ngu Dự lấy cắp nguyên cảo của Vương Ẩn đi sao chép khiến Vương Ẩn bị miễn chức. Vương Ẩn theo Dữu Lượng lấy được lời cung, rồi hoàn thành Tấn thư, nội dung ghi chép lịch sử Tây Tấn.
Tấn thư của Ngu Dự, người thời Đông Tấn. Nhiều ý kiến cho rằng ông lấy cắp tác phẩm của Vương Ẩn làm của mình.
Sưu thần ký của Can Bảo, là tiểu thuyết ghi chép các truyện quái dị, nội dung có chép việc Tôn Sách giận chém Vu Cát rồi uất lên mà chết. Tác phẩm này hiện nay vẫn còn, chủ yếu do người đời sau ghi lại.
Tào Man truyện, tác giả người Đông Ngô nhưng không rõ tên. Nội dung ghi chép về Tào Tháo, là sử liệu quan trọng nói về hình tượng Tào Tháo.
Mặc ký của Trương Nghiễm, người Đông Ngô. Nội dung đánh giá cao Gia Cát Lượng.
Linh Lăng tiên hiền truyện, khuyết danh, ghi chép về các nhân vật ở Linh Lăng (nay là huyện Linh Lăng tỉnh Hồ Nam). Có chép sự tích Lưu Ba khinh rẻ Trương Phi.
Các tài liệu khác được Bùi Tùng Chi sử dụng để chú thích Tam quốc chí bao gồm:
| --- | --- |
 Cửu châu Xuân Thu của Tư Mã Bưu, chia quyển theo tên châu, ghi chép lịch sử cuối thời Đông Hán  Cửu châu ký của Tuân Xước, chia quyển theo tên châu  Tam Phụ quyết lục của Triệu Kỳ, ghi chép các nhân vật vùng Tam Phụ (nay là khu vực Quan Trung thuộc tỉnh Thiểm Tây)  Tam triều lục, khuyết danh  Tam quốc bình của Từ Chúng, bình luận các sự kiện lịch sử thời Tam quốc  Tam thương của Quách Phác  Sơn Đào khải sự, khuyết danh, ghi chép về Sơn Đào  Thái Khang địa ký của sử quan thời Tây Tấn, được biên soạn vào năm Thái Khang thứ 3  Văn sĩ truyện của Trương Ẩn (có thuyết nói của Trương Hành hoặc Trương Chất), ghi chép truyện các nhân vật  Văn chương chí của Nghiệt Ngu  Văn chương tự lục của Tuân Úc  Khổng thị phả, khuyết danh, có liên quan với gia tộc Khổng Nghệ  Khổng Dung tập, thu thập các tác phẩm của Khổng Dung  Vương thị phả, khuyết danh, có liên quan với gia tộc Vương Hùng  Vương Lãng gia truyện, ghi chép về Vương Lãng  Vương Lãng tập, thu thập các tác phẩm của Vương Lãng  Vương Bật truyện của Hà Thiệu, ghi chép về Vương Bật  Thế ngữ, còn có tên là Ngụy Tấn thế ngữ của Quách Ban, ghi chép về tư tưởng, lời nói, việc làm và đời sống sinh hoạt của các văn nhân thời Ngụy, Tấn  Tứ thể thư thế của Vệ Hằng  Giao Quảng ký của Vương Ẩn, ghi chép địa lý Giao Châu và Quảng Châu  Giao Quảng nhị châu Xuân Thu của Vương Phạm, ghi chép lịch sử Giao Châu và Quảng Châu  Tiên hiền hành trạng, khuyết danh  Nhữ Nam tiên hiền truyện của Chu Nhiếp, ghi chép các nhân vật ở quận Nhữ Nam  Nhâm Hà biệt truyện, ghi chép về Nhâm Hà  Liệt thư, khuyết danh  Liệt dị truyện, có thuyết cho là của Tào Phi, ghi chép các chuyện quái dị thời cổ  Quyết nghi yếu chú của Nghiệt Ngu  Bách quan chí, khuyết danh, nghi là phần"chí"của bộ sử nào đó  Bách quan danh, khuyết danh, nội dung ghi chép các quan chức  Hàm Hy nguyên niên bách quan danh, khuyết danh, ghi chép các quan chức trong năm Hàm Hy thứ 1 (264)  Tấn bách quan danh, ghi chép quan chế thời Tấn  Tấn bách quan biểu, ghi chép quan chế thời Tấn  Vũ Đế bách quan danh, ghi chép quan chế thời Tấn Vũ Đế  Bách nhất thi của Ứng Cừ  Ngô lịch của Hồ Xung  Ngô lục của Trương Bột  Ngô kỷ của Hoàn Tế  Ngô Chất biệt truyện, ghi chép về Ngô Chất  Tự truyện của Tư Mã Bưu  Nguyễn thị phả, khuyết danh, có liên quan với gia tộc Nguyễn Vũ  Chí lâm của Hoàn Tế  Đỗ thị tân thư, khuyết danh  Tân Hiến Anh truyện của Hạ Hầu Trạm, ghi chép về Tân Hiến Anh  Điển lược của Ngư Hoạn. Có ý kiến cho rằng nội dung của tác phẩm này lấy từ một bộ phận của tác phẩm Ngụy lược  Điển luận của Tào Phi, là tác phẩm nổi tiếng trong lịch sử phê bình văn học Trung Quốc  Bỉnh Nguyên biệt truyện, ghi chép về Bỉnh Nguyên  Minh Đường luận của Sái Ung  Bão Phác Tử của Cát Hồng, là kinh điển của Đạo giáo. Ngoại thiên chủ yếu tự thuật cuộc đời và những lời nói của Cát Hồng, nội thiên nói về tư tưởng Đạo gia và phương pháp tu luyện đạo của Cát Hồng  Đông A Vương bạn đạo luận, khuyết danh  Duyện châu ký của Tuân Xước, tên một thiên trong Cửu châu ký  Phong tục thông nghĩa của Ứng Thiệu, chủ yếu khảo chứng chế độ, phong tục qua các triều đại, bài bác nhiều phong tục mê tín trong dân gian thời Hán  Hồ thị phả, khuyết danh, có liên quan với gia tộc Hồ Chất  Diêu Tín tập, thu thập các tác phẩm của Diêu Tín  Tấn thư của Can Bảo, không nhầm với Tấn kỷ  Tấn chư công tán của Phó Sướng, ghi chép về các quan lại thời Ngụy, Tấn  Tấn Dương Thu của Tôn Thịnh, ghi chép đến thời Tấn Ai Đế  Tấn Thái Thủy khởi cư chú của sử quan thời Tây Tấn, ghi chép các sự kiện lớn trong niên hiệu Thái Thủy thời Tấn Vũ Đế  Tấn Huệ Đế khởi cư chú của sử quan thời Tây Tấn, ghi chép các sự kiện lớn thời Tấn Huệ Đế  Ích châu kỳ cựu truyện, khuyết danh  Ích châu kỳ cựu tạp ký, khuyết danh, là phụ lục của Ích bộ kỳ cựu truyện  Cao Quý Hương công tập, thu thập các tác phẩm của Tào Mao  Cao sĩ truyện của Hoàng Phủ Mật, ghi chép về các nhân sĩ có khí tiết thanh cao từ thời Tam đại đến Tào Ngụy  Liệt nữ truyện của Hoàng Phủ Mật, ghi chép về các liệt nữ  Tuân thị gia truyện, khuyết danh, có liên quan với gia tộc Tuân Úc, Tuân Du  Tuân Úc biệt truyện, ghi chép về Tuân Úc thời Tam Quốc  Tuân Xán truyện của Hà Thiệu, ghi chép về Tuân Xán  Tuân Úc biệt truyện ghi chép về Tuân Úc thời Tây Tấn  Tuân Úc bi văn của Phan Úc, nói về Tuân Úc thời Tây Tấn  Tuân Xước bình của Tuân Xước  Viên thị thế kỷ, khuyết danh, có liên quan với gia tộc Viên Hoán  Viên Tử của Viên Chuẩn  Tôn thị phả, khuyết danh, có liên quan với gia tộc Tôn Tư  Tôn Tư biệt truyện, ghi chép về Tôn Tư  Tôn Huệ biệt truyện, ghi chép về Tôn Huệ  Mã tiên sinh tự của Phó Huyền  Thư lâm của Ứng Cừ  Thần tiên truyện của Cát Hồng  :  Trần Lưu kỳ cựu truyện của Tô Lâm, ghi chép về các nhân vật ở quận Trần Lưu  Trần thị phả, khuyết danh, có liên quan với gia tộc Trần Thái  Trần Tư vương tập, thu thập các tác phẩm của Tào Thực  Tào công tập, thu thập các tác phẩm của Tào Tháo  Tào Chí biệt truyện, ghi chép về Tào Chí  Dữu thị phả, có liên quan với gia tộc Dữu Nghi  Quách thị phả, có liên quan với gia tộc Quách Hoài  Quách Lâm Tông truyện, ghi chép về Quách Thái  Thôi thị phả, có liên quan với gia tộc Thôi Liệt  Lục thị thế tụng, có liên quan với gia tộc Lục Tốn  Lục thị từ đường tượng tán, có liên quan với gia tộc Lục Tốn  Lục Tốn minh của Lục Cơ  Lục Chi minh của Hạ Hầu Trạm, ghi chép về Lục Chi  Khải mông chú của Cố Khải Chi  Thông ngữ của Ân Cơ  Dị đồng bình của Tôn Thịnh, nằm trong Dị đồng tạp ký  Dị vật chí của Dương Phu  Dị lâm của Lục Thị  Hoa Đà biệt truyện, ghi chép về Hoa Đà  Bác vật chí của Trương Hoa, ghi chép về thần thoại, lịch sử thời cổ, khoa học tự nhiên và những chuyện vụn vặt khác  Bác vật ký, khuyết danh  Kê thị phả, có liên quan với gia tộc Kê Khang  Kê Khang truyện, ghi chép về Kê Khang  Kê Khang tập, thu thập các tác phẩm của Kê Khang  Trình Hiểu biệt truyện, ghi chép về Trình Hiểu  Phí Y biệt truyện, ghi chép về Phí Y  Phó Tử, khuyết danh  Phó Hàm tập, thu thập các tác phẩm của Phó Hàm  Trương Siêu tập, thu thập các tác phẩm của Trương Siêu  Dật sĩ truyện của Hoàng Phủ Mật  Thục bản kỷ, khuyết danh, ghi chép lịch sử Thục Hán thời Lưu Bị  Thục thế phả của Tôn Thịnh  Thục đô phú của Tả Tư  Sở quốc tiên hiền truyện, khuyết danh, ghi chép về các nhân vật ở Kinh châu  Cối Kê điển lục, khuyết danh, ghi chép về các nhân vật ở quận Cối Kê  Cối Kê Thiệu thị gia truyện, ghi chép về gia tộc Thiệu Trù  Ngu Phiên biệt truyện, ghi chép về Ngu Phiên  Dương Đô phú chú của Dữu Xiển  Vạn cơ luận của Tưởng Tế  Hán kỷ của Trương Phan, nay đã thất truyền  Hán Ngụy Xuân Thu của Khổng Diễn  Hán mạt danh sĩ lục, khuyết danh  Quản Lộ biệt truyện, ghi chép về Quản Lộ  Triệu Vân biệt truyện, ghi chép về Triệu Vân  Bùi thị gia kỷ của Phó Sướng  Trịnh Huyền biệt truyện, ghi chép về Trịnh Huyền  Trịnh Huyền truyện, ghi chép về Trịnh Huyền  Phan Ni biệt truyện, ghi chép về Phan Ni  Phan Nhạc biệt truyện, ghi chép về Phan Nhạc  Phan Nhạc tập, thu thập các tác phẩm của Phan Nhạc  Lưu thị phả, có liên quan với gia tộc Lưu Dị  Lưu Dị biệt truyện, ghi chép về Lưu Dị  Ký châu ký của Tuân Xước, tên một thiên trong Cửu châu ký  Chiến lược của Tư Mã Bưu  Ngu Kham biệt truyện, ghi chép về Ngu Kham  Gia Cát thị phả, có liên quan với gia tộc Gia Cát Lượng  Gia Cát Khác biệt truyện, ghi chép về Gia Cát Khác  Cơ Vân biệt truyện, ghi chép về Lục Cơ, Lục Vân  Bao thưởng lệnh của Tào Tháo, nằm trong Tào công tập  Chung Hội mẫu truyện của Chung Hội, ghi chép về mẹ của Chung Hội là Trương thị  Ngụy kỷ của Ân Đạm  Ngụy danh thần tấu, được biên soạn trong niên hiệu Chính Thủy thời Ngụy  Ngụy giao tự tấu, khuyết danh  Ngụy thế tịch của Tôn Thịnh  Ngụy thế phả, khuyết danh  Tạp ký của Tôn Thịnh, nằm trong Dị đồng tạp ký  Lễ luận, khuyết danh  Lư Giang Hà thị gia truyện, khuyết danh  Hiến Đế khởi cư chú của sử quan nhà Đông Hán, ghi chép các sự kiện lớn thời Hán Hiến Đế  Phả tự của Hoa Kiệu  Cố Đàm truyện, khuyết danh, ghi chép về Cố Đàm  Linh Đế kỷ của Lưu Ngải, ghi chép về Hán Linh Đế  Đế vương thế kỷ của Hoàng Phủ Mật  Thiện Tấn văn, khuyết danh, là văn thư nói về việc nhà Ngụy nhường ngôi cho nhà Tấn  Vô Khâu Kiệm chí ký, ghi chép về Vô Khâu Kiệm  Gia truyện của Tào Tháo, ghi chép về gia tộc Tào Tháo  Bình Nguyên Nễ Hành truyện, ghi chép về Nễ Hành  Phương ngôn chú của Dương Hùng, Quách Phác chú thích  Thần dị kinh của Đông Phương Sóc  Biện vong luận của Lục Cơ, bàn luận về sự diệt vong của Đông Ngô  Biện đạo luận của Tào Thực, nằm trong Trần Tư vương tập  Tòng quân thi của Vương Xán  Đại mộ phú của Lục Cơ  Gia giới của Đỗ Thứ, ghi chép về Trương Các  Gia giới của Vương Sưởng  Thất lược của Lưu Hướng  Thánh chúa đắc hiền thần tụng của Vương Bao  Thuyết uyển của Lưu Hướng  Đầu trách tử vũ của Trương Mẫn  Tân luận của Hoàn Đàm  Tân tự của Lưu Hướng  Việt tuyệt thư, ghi chép về nước Việt thời Xuân Thu và Việt vương Câu Tiễn  Trọng Trường Thống mạo ngôn biểu của Mậu Tập  Lập giao nghị của Tưởng Tế  Phụ thần tán của Dương Hý  Nhạc Quảng truyện của Tạ Côn  Hán quan nghi của Ứng Thiệu  
Theo thống kê của một số học giả, thì số tư liệu mà Bùi Tùng Chi dùng để chú giải Tam quốc chí là khoảng 240 loại, gấp 3 lần so với nguyên bản Tam quốc chí. Mã Niệm Tổ trong tác phẩm Thủy kinh chú đẳng bát chủng cổ tịch dẫn dụng thư mục vị biên cho rằng số tư liệu mà Bùi Tùng Chi sử dụng là 203 loại. Hiện nay, theo thống kê bản hiệu đính Tam quốc chí tại Trung Hoa thư cục đã phát hiện phần chính văn của Trần Thọ có 366657 chữ và phần chú thích của Bùi Tùng Chi có 320799 chữ. Tống Văn Đế đương thời gọi công việc chú thích của Bùi Tùng Chi là "bất hủ". Các sử gia đời sau như Tư Mã Quang (thời Bắc Tống) khi biên soạn Tư trị thông giám đã tổng hợp các truyện ký trong Tam quốc chí của Trần Thọ và phần chú thích của Bùi Tùng Chi để miêu tả trận chiến Xích Bích.
Bản Tam quốc chí do Bùi Tùng Chi chú thích là bản thông dụng nhất hiện nay, còn gọi là Trần chí, Bùi chú.