Cộng hòa Liên bang Xã hội chủ nghĩa Nam Tư
Lịch sử > Thế chiến II

Bài chi tiết: Chiến tranh nhân dân giải phóng Nam Tư
Ngày 6 tháng 4 năm 1941, Nam Tư bị khối Trục xâm lược, dẫn đầu là Đức Quốc xã; ngày 17 tháng 4 năm 1941, quốc gia này đã hoàn toàn bị chiếm đóng. Người Nam Tư ngay sau đó đã tiến hành kháng chiến dưới ngọn cờ của hai tổ chức, Quân đội Nam Tư tại Tổ quốc theo tư tưởng bảo hoàng và Quân đội Giải phóng Nhân dân và các Biệt đội du kích Nam Tư. Chỉ huy tối cao của quân du kích là Josip Broz Tito, và dưới quyền chỉ huy của ông, phong trào đã sớm bắt đầu lập ra các "lãnh thổ được giải phóng", thu hút sự chú ý từ lực lượng chiếm đóng.
Không giống như các lực lượng dân quân dân tộc chủ nghĩa khác tại Nam Tư, lực lượng du kích là một phong trào theo tư tưởng liên Nam Tư, thúc đẩy "tình huynh đệ và thống nhất" giữa các dân tộc Nam Tư, và đại diện cho các yếu tố cộng hòa, cánh tả, và nhân tố xã hội chủ nghĩa trong nền chính trị Nam Tư. Liên minh gồm các chính đảng, phe nhóm, và cá nhân nổi bật, đứng đằng sau phong trào là Mặt trận Giải phóng Nhân dân (Jedinstveni narodnooslobodilački front, JNOF), do Đảng Cộng sản Nam Tư (KPJ) lãnh đạo.
Mặt trận hình thành một thực thể chính trị đại diện, Hội đồng chống phát xít của Giải phóng Nhân dân Nam Tư (AVNOJ, Antifašističko Vijeće Narodnog Oslobođenja Jugoslavije). AVNOJ tổ chức hội nghị ban đầu ở vùng giải phóng Bihać vào ngày 26 tháng 11 năm 1942, và đã tuyên bố mình là Hội đồng Thảo luận của Nam Tư (tức quốc hội).
Năm 1943, Du kích Nam Tư bắt đầu bị người Đức xem là một mối đe dọa lớn. Trong hai chiến dịch chính Fall Weiss (tháng 1 đến tháng 4 năm 1943) và Fall Schwartz (15 tháng 5 đến 16 tháng 6 năm 1943), khối Trục đã cố gắng để dập tắt cuộc kháng chiến của Nam Tư. Trong các trận chiến, được gọi tương ứng là trận Neretva và trận Sutjeska, 20.000 lính du kích đã phải chiến đấu với một lực lượng gồm 150.000 quân của khối Trục. Trong cả hai sự kiện, mặc dù bị thương vong nặng nề, chỉ huy quân du kích Josip Broz Tito đã rút lui đến nơi an toàn.
Sau khi lực lượng chính của khối Trục rút lui, quân du kích nổi lên và thậm chí còn mạnh hơn trước đó và họ chiếm được một phần lãnh thổ đáng kể của Nam Tư. Các sự kiện này đã nâng cao rất lớn vị thế của quân du kích, và họ có được danh tiếng đối với người dân Nam Tư – khiến số người gia nhập tăng lên. Ngày 8 tháng 9 năm 1943, phát xít Ý đã đầu hàng lực lượng Đồng Minh, để khu vực chiếm đóng của họ tại Nam Tư cho quân du kích. Tito đã tận dụng các sự kiện này để giải phóng vùng bờ biển Dalmatia và các thành phố tại đó. Do vậy, quân du kích đã thu được các vũ khí, vật tư của Ý cùng các tình nguyện viên đến từ các thành phố trước đây bị sáp nhập vào Ý, và các tân binh Ý thông qua trao đổi với Đồng Minh.
Sau chuỗi sự kiện rất thuận lợi đó, AVNOJ đã quyết định tụ họp lần thứ hai – lần này là ở vùng giải phóng Jajce. Kỳ họp thứ hai của AVNOJ kéo dài từ ngày 21 đến ngày 29 tháng 11 năm 1943 (ngay trước và trong Hội nghị Tehran), và đi đến một số kết luận quan trọng. Quan trọng nhất trong số này là việc thành lập Liên bang Dân chủ Nam Tư, nhà nước này là một liên bang gồm sáu nước cộng hòa Nam Slav bình đẳng (trái ngược với tình trạng người Serb chiếm ưu thế tại Nam Tư thời tiền chiến). Hội nghị đã quyết định lấy một cái tên trung lập và cố ý để lại câu hỏi mở về nền quân chủ và cộng hòa, quyết định rằng Petar II sẽ chỉ được cho phép trở về từ nơi đang lưu vong (Luân Đôn) nếu có một kết quả thuận lợi cho ông ta trong cuộc trưng cầu dân ý liên Nam Tư về câu hỏi mở.
Trong các vấn đề khác, AVNOJ đã quyết định thành lập một cơ quan quản trị lâm thời, Ủy ban Quốc gia về Giải phóng Nam Tư (NKOJ, Nacionalni komitet oslobođenja Jugoslavije), bổ nhiệm Josip Broz Tito làm Thủ tướng. Sau khi có được thành công trong cuộc họp năm 1943, Tito cũng được thăng hàm Nguyên soái Nam Tư. Các tin tức thuận lợi cũng đến từ Hội nghị Tehran, lực lượng Đồng Minh kết luận rằng du kích Nam Tư sẽ được công nhận là phong trào kháng chiến Nam Tư của Đồng Minh và được cung cấp vật tư và hỗ trợ chiến đấu chống lại sự chiếm đóng của khối Trục.
Khi tình thế quay sang bất lợi cho phe Trục vào năm 1944, quân du kích Nam Tư tiếp tục chiếm giữ được những phần quan trọng của lãnh thổ Nam Tư. Với việc quân Đồng Minh đóng ở Ý, các hòn đảo của Nam Tư trên biển Adriatic trở thành một nơi lý tưởng để tiến hành kháng chiến. Ngày 17 tháng 6 năm 1944, căn cứ của quân Du kích trên đảo Vis đã diễn ra cuộc họp giữa Josip Broz Tito, Thủ tướng của NKOJ (đại diện cho AVNOJ), và Ivan Šubašić, Thủ tướng của chính phủ Nam Tư bảo hoàng lưu vong tại Luân Đôn. Các kết luận, được gọi là Hiệp ước Tito-Šubašić, đã trao sự công nhận của nhà vua cho AVNOJ và Liên bang Dân chủ Nam Tư (DFY) và quy định việc thành lập một chính phủ liên minh Nam Tư do Tito đứng đầu và Šubašić là ngoại trưởng, AVNOJ được công nhận là quốc hội Nam Tư lâm thời. Chính phủ lưu vong tại Luân Đôn của vua Petar II, một phần do áp lực từ Anh Quốc, đã công nhận thỏa thuận.
Cơ quan lập pháp của Liên bang Dân chủ Nam Tư, sau tháng 11 năm 1944, là Hội nghị Lâm thời. Hiệp ước Tito-Šubašić năm 1944 đã tuyên bố rằng nhà nước liên bang này là một nền dân chủ đa nguyên và bảo đảm các quyền dân chủ tự do, tự do cá nhân, tự do ngôn luận, tự do lập hội, tự do tôn giáo và tự do báo chí. Tuy nhiên đến tháng 1 năm 1945, Tito đã thay đổi trọng tâm trong chính phủ của ông từ chỗ nhấn mạnh về dân chủ đa nguyên, sang tuyên bố rằng mặc dù ông chấp thuận dân chủ, song không có "nhu cầu" về đa đảng, ông cho rằng đa đảng gây chia rẽ không cần thiết cho các nỗ lực chiến đấu của Nam Tư và rằng Mặt trận Nhân dân đại diện cho tất cả người dân Nam Tư. Liên minh Mặt trận Nhân dân, đứng đầu là Đảng Cộng sản Nam Tư và tổng thư ký là Nguyên soái Josip Broz Tito, là một phong trào lớn trong chính phủ. Các phong trào chính trị khác tham gia vào chính phủ còn bao gồm phong trào "Napred" do Milivoje Marković đại diện.
Beograd, thủ đô của Nam Tư, đã được giải phóng cùng với sự giúp đỡ của Hồng quân Liên Xô vào tháng 10 năm 1944, và việc thành lập một chính phủ mới của Nam Tư đã bị trì hoãn cho đến ngày 2 tháng 11 năm 1944, khi ký kết Hiệp định Beograd và thành lập chính phủ lâm thời. Các hiệp định cũng quy định rằng các cuộc bầu cử sau chiến tranh sẽ xác định hệ thống nhà nước trong tương lai trên mặt chính quyền và kinh tế.
Năm 1945, quân du kích Nam Tư đã truy quét lực lượng khối Trục và giải phóng các phần lãnh thổ bị chiếm đóng còn lại. Ngày 20 tháng 3 năm 1945, quân du kích đã phát động cuộc Tổng công kích nhằm đánh đuổi hoàn toàn người Đức và các lực lượng phối hợp còn lại của họ. Vào cuối tháng 4 năm 1945, các khu vực còn lại ở miền Bắc Nam Tư đã được giải phóng, quân Nam Tư cũng giải phóng một số bộ phận ở miền Nam lãnh thổ Đức (nay là Áo), và lãnh thổ Ý xung quanh Trieste.
Sau đó, Nam Tư lại một lần nữa có được tình trạng toàn vẹn, và được quân du kích mường tượng sẽ là "Liên bang Dân chủ", bao gồm sáu nước cộng hòa liên bang: Cộng hòa Liên bang Bosna và Hercegovina, Cộng hòa Liên bang Croatia, Cộng hòa Liên bang Macedonia, Cộng hòa Liên bang Montenegro, Cộng hòa Liên bang Serbia, và Cộng hòa Liên bang Slovenia. Tuy nhiên, bản chất của chính phủ này vẫn chưa rõ ràng, và Tito đã rất miễn cưỡng để đưa Quốc vương Petar II đang lưu vong vào thành phần chính quyền Nam Tư sau chiến tranh theo yêu cầu của Winston Churchill. Tháng 2 năm 1945, Tito thừa nhận sự tồn tại của một hội đồng nhiếp chính đại diện cho Nhà vua: tuy nhiên hành động đầu tiên và duy nhất của hội đồng là ra tuyên bố vào ngày 7 tháng 3 về việc hình thành chính phủ mới do Tito làm thủ tướng. Bản chất của nhà nước vẫn chưa rõ ràng kể cả sau khi chiến tranh kết thúc, và ngày 26 tháng 6 năm 1945, quốc gia này đã ký vào Hiến chương Liên Hợp Quốc chỉ với tên Nam Tư, không nhắc đến một vương quốc hay nước cộng hòa.