stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Nai cà tông Xiêm

| Nai cà tông Xiêm |
| --- | --- |

Tình trạng bảo tồn
 Nguy cấp  (IUCN 3.1)
Phân loại khoa học
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Chordata
Lớp (class): Mammalia
Bộ (ordo): Artiodactyla
Họ (familia): Cervidae
Phân họ (subfamilia): Cervinae
Chi (genus): Panolia
Loài (species): P. eldii
Phân loài (subspecies): P. e. siamensis
Danh pháp ba phần
Panolia eldii siamensis (M'Clelland, 1842) 
Nai cà tông Xiêm (Danh pháp khoa học: Panolia eldi siamensis) là một phân loài của loài nai cà tông phân bố ở Trung Quốc, Campuchia, Thái Lan, Lào và Việt Nam. Ở Việt Nam, nó được tìm thấy ở một số nơi thuộc Tây Nguyên như Kon Tum (Sa Thầy), Đắk Lắk (Đắk Min; Easúp; M'Đrắc), Lâm Đồng (Bảo Lộc), chúng không sống trong những vùng đất ngập nước mà sinh sống ở những vùng rừng lá rụng. Hiện cũng có ý kiến cho rằng chúng cần được xem là một loài riêng biệt.
Chúng là thú quý hiếm. Cặp sừng đẹp dùng trang trí nội thất, xuất khẩu. Thịt, da, xương, sừng, nhung, có giá trị thực phẩm, dược liệu, hàng mỹ nghệ. phân bố hạn chế ở một số vùng rừng, số lượng rất ít và đang bị giảm dần do săn bắn và bẫy bắt, khai thác rừng, phá rừng làm nương rẫy đã và đang làm mất vùng sinh sống của chúng.
Đặc điểm

Nai cà tông Xiêm có hình dáng giống như nai, nhưng nhỏ hơn với trọng lượng từ 95–100 kg, chúng cao 1,15m có bộ lông vàng xám (nai cái) hay nâu đậm (nai đực) . Đầu và mặt chúng thuôn dài, tai to tròn. toàn thân có bộ lông mềm, lưng màu hung đỏ hoặc vàng hung có hai hàng chấm màu vàng nhạt chạy dọc lưng. Con đực lông ở cổ thưa, ở gáy dầy, dài rủ xuống hai bên cổ. Ngực, bụng, háng màu trắng. Phía trong chân sau có vệt trắng nhạt chạy dài xuống dưới. Đuôi rất ngắn. Con non có các đốm trắng như sao ở mông.
Loài nai này nổi bật vì có cặp sừng chẻ thành nhiều nhánh, con đực có cặp sừng 4 - năm nhánh, nhánh 1 hướng về phía trước tạo với thân sừng hình vòng cung ngay trên đỉnh đầu, các nhánh khác ở ngọn sừng xoè ra giống như bàn tay 3 - 4 ngón. Loài động vật này là một trong những loài có bộ sừng đẹp nhất trong tất cả các loài động vật thuộc bộ móng guốc
Sừng nai cà tông Xiêm khi uốn chẻ thành nhiều nhánh trông vừa uy dũng lại kiêu sa và rất quyến rũ với cặp sừng nhọn, hình vòng cung hướng về phía trước đỉnh đầu, các nhánh ở ngọn sừng xòe chĩa ra như những ngọn giáo mà loài này sử dụng trong những lúc giao chiến tranh giành con cái vào mùa giao phối, hoặc để tấn công các loài thú ăn thịt khi tính mạng bị nguy cấp. Cặp gạc cong giống như đàn lia, có những cặp gạc đẹp của nai cà tông ở Lang Bi-an dài lên đến 116 cm.
Chúng sinh sống trong rừng thưa, rừng thứ sinh, rừng khộp có địa hình tương đối bằng, rừng có nhiều đồng cỏ bằng phẳng ở độ cao 500 - 600m so với mặt biển. Loài này sinh sống theo đàn, chúng sống thành từng đàn nhỏ 5 - 10 con hoặc nhiều hơn, chúng hiền lành. Hoạt động kiếm ăn ban đêm, nơi thoáng mát ven rừng cho đến sáng sớm, khi mặt trời mọc chúng tìm nơi trú ấn nghỉ ngơi trong các thung lũng rậm rạp. Thức ăn chủ yếu là cỏ, lá cây.
Thời kỳ sinh sản vào tháng 10, 11. Động dục ghép đôi vào tháng 3 - 4, thời gian có chửa khoảng 8 tháng. Mỗi năm đẻ một lứa, mỗi lứa một con. Có quan niệm rằng nai cà tông đang mang thai thì hà nằm của con cà tông này mới thực sự là quý, hà nằm là bào thai, nếu đem ngâm rượu hay thẻo hầm thuốc Bắc để bồi bổ thì món hà nằm đặc biệt rất công hiệu với các chứng bất lực.
Tình trạng

Nai cà tông Xiêm là loài thú quý hiếm. Ở Việt Nam chúng đã được đưa vào Sách đỏ Việt Nam, Danh lục đỏ Thế giới (1996, 2000) của IUCN xếp vào bậc VU A2c và danh sách các loài cấm săn bắn bẫy bắt, buôn bán trong Nghị định 18/HĐBT và Nghị định 32/2006/NĐ-CP của Chính phủ, Công ước CITES. Cần tăng cường bảo vệ loài này trong các Vườn Quốc gia, Khu Bảo tồn thiên nhiên, và cấm khai thác rừng ở những nơi có thể còn Nai cà tông. Mặt khác cần đưa một số cá thể về nuôi ở các vườn thú để thuần dưỡng và nhân giống. Sách đỏ Việt Nam đề nghị biện pháp bảo vệ loài nai cà tông như cấm tuyệt đối việc săn bắn, đưa một số cá thể về nuôi ở vườn thú và các vườn quốc gia để thuần dưỡng, nhân giống vì loài này được xếp vào nhóm E (nhóm có nguy cơ tuyệt chủng).
Ở Thái Lan, có nhiều lo ngại chúng sẽ bị tuyệt chủng trong môi trường tự nhiên, với một số lượng rất thấp, coi như có thể đã tuyệt chủng tại Lào, Campuchia và Việt Nam. Số lượng nai cà tông không còn nhiều. Riêng tại Việt Nam, số lượng nai cà tông ước tính chỉ còn vài trăm con và con số này đang giảm dần do nạn săn bắn quá mức, nạn khai thác rừng làm môi trường sinh sống của loài này bị thu hẹp. Nai cà tông quý hiếm ở Đắk Lắk có nguy cơ tuyệt chủng, Hiện nay, người ta chỉ biết về nai cà tông qua những bộ sừng được trang trí trong một số ít gia đình khá giả ở Đắk Lắk. Trước đây, người dân Đắk Lắk vẫn gặp những cá thể nai cà tông trong các khu bảo tồn thiên nhiên và vườn quốc gia. Tuy nhiên, do diện tích rừng bị thu hẹp quá nhanh, chất lượng rừng suy giảm và nạn săn bắn tàn sát động vật hoang dã nên trong khoảng 10 năm trở lại đây, không ai thấy loài động vật quý hiếm này nữa.
Săn bắn

Bài chi tiết: Săn hươu
Loài này đang bị săn dữ dội vì thú chơi thủ cấp nai cà tông, do cặp sừng đẹp đã thúc đẩy nhiều đại gia vung tiền mua thủ cấp nai cà tong để bày biện trong tư gia nhằm khẳng định đẳng cấp. Có quan niệm rằng đầu sừng của loài nai cà tông hội tụ nhiều yếu tố như hoang dã, sang trọng, có phần ma quái... Không chỉ thể hiện đẳng cấp mà nó còn mang lại nhiều may mắn, hanh thông cho gia chủ khi treo trong nhà. Để có được cái đầu nai cà tông thì phải chi hơn 50 triệu đồng. Giá thị trường mỗi cái thủ cấp nai cà tông dao động từ 20-50 triệu đồng, có khi hơn tùy lớn nhỏ và độ mỹ thuật, đầu sừng nai cà tông là hàng cấm nên chỉ cho khách xem qua hình ảnh, nếu muốn mua thì đặt tiền cọc.
Natalia da Rocha

Natalia Da Rocha với thính giả trong show diễn
Natalia Da Rocha là nữ diễn viên, đạo diễn, nhà hoạt động thanh niên và nữ doanh nhân người Nam Phi tiên phong. Cô có thể được nhớ đến như một trong số ít người da màu xuất hiện trên các phương tiện giải trí trong thời kỳ Apartheid. Năm 1981, cô là người da màu đầu tiên (người chủng tộc hỗn hợp) tốt nghiệp với bằng Kịch từ Đại học Stellenbosch thống trị ở Af Nam Phi. Bắt đầu từ năm 1987, cô là người phụ nữ da màu đầu tiên cùng với Sam Marais đóng vai chính trong Sun City Extravaganza. Năm 1992, cô trở thành ngôi sao Nam Phi đầu tiên biểu diễn công khai tại Madagascar. Cô được nhớ đến nhiều với vai diễn trong các vở nhạc kịch như Ain't Misbehavin '; Midnight Blues; Godspell và Vere (Tiếng Nam Phi: lông vũ).
Tuổi thơ

Cô xuất thân từ một gia đình lớn của Capetonia với mẹ là người gốc Do Thái và cha là người gốc Bồ Đào Nha. Gia đình cô rất quan tâm đến âm nhạc và Natalia đã xuất sắc trở thành học sinh của năm trong hệ 10 năm (1974), sau đó tương đương với lớp 12 ngày nay.
Sự nghiệp

Natalia là một cựu chiến binh chuyên nghề giải trí trong các quán rượu và sân khấu Nam Phi. Cô đã làm việc với các huyền thoại giải trí như Des và Dawn Lindberg, đóng vai Mary Magdalen trong sản phẩm Godspell năm 1985 của họ. Sự nghiệp của cô bắt đầu trong một bộ đôi cabaret cùng với đối tác sáng tạo lâu năm Sam Marais tại địa điểm khét tiếng Club 58, nằm ở vùng ngoại ô Hillbrow do Barbara Thompson & Ute Hasse sở hữu và quản lý. Nhiều cá tính sáng tạo nổi tiếng của Nam Phi lớn lên hoặc đã đi qua Câu lạc bộ 58 hiện không còn tồn tại, trước đây được tìm thấy tại số 58 Phố Pretoria. Câu lạc bộ 58 nổi tiếng vì cho phép các dân tộc khác nhau hòa nhập tự do, hòa đồng với xã hội mặc dù điều đó là bất hợp pháp ở Apartheid Nam Phi. Sản phẩm quy mô lớn đầu tiên của cô có các kỹ năng tung hứng và làm việc ("không được trả lương") với tư cách là một trợ lý hình thang trong vở nhạc kịch Barnum của Brickhill và Burke (1984).
Natalia da Rocha đã tạo ra những sân khấu mang tính bước ngoặt như Nhà hát Baxter của Cape Town (trong sản phẩm gốc Nam Phi Fangs, 1982), sân khấu chính của khu nghỉ mát Wild Coast Sun và Sun City trong Extravaganza (1987). Cô nổi tiếng với những nhân vật được dàn dựng đầy thuyết phục và tràn đầy năng lượng của các diva quốc tế như Tina Turner và Shirley Bassey.
Nephrotoma crocea

| Nephrotoma crocea> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Diptera
Họ (familia): Tipulidae
Chi (genus): Nephrotoma
Loài (species): N. crocea
Danh pháp hai phần
Nephrotoma crocea (Loew, 1866) 
Nephrotoma crocea là một loài ruồi trong họ Ruồi hạc (Tipulidae). Chúng phân bố ở vùng nhiệt đới châu Phi.
Tàu quét mìn

Tàu quét mìn J 636 tại vùng biển duyên hải Anh trong Thế Chiến II.
Tàu quét mìn (tiếng Hán-Việt: "trục lôi hạm" hay "tảo lôi hạm"; tiếng Anh: minesweeper) là một kiểu tàu chiến nhỏ dùng trong việc kích nổ hay vô hiệu hóa thủy lôi. Sử dụng những cơ chế khác nhau để đối phó với mối đe dọa từ thủy lôi, tàu quét mìn giúp làm sạch các tuyến đường thủy để việc di chuyển hàng hải được an toàn.
Lịch sử

Việc sử dụng thủy lôi (mìn dưới nước) lần đầu tiên được ghi nhận vào thời nhà Minh của Trung Hoa.
Tuy nhiên việc sử dụng một tàu làm nhiệm vụ quét mìn chỉ xuất hiện nhiều thế kỷ sau đó, khi được Hải quân Hoàng gia Anh sử dụng trong cuộc Chiến tranh Krym (1853-1856); họ sử dụng thuyền chèo và dùng dây móc để thu thập và phá hủy mìn. Trong cuộc Nội chiến Hoa Kỳ (1861-1865), thủy lôi cũng đã được sử dụng nhưng không ghi nhận một tàu quét mìn nào hoạt động có hiệu quả. Sĩ quan thuộc quân đội Liên Bang tìm cách chế tạo tàu quét mìn nhưng gặp nhiều khiếm khuyết trong thiết kế và phải bỏ dỡ kế hoạch. Kỹ thuật quét mìn được nâng lên trong cuộc Chiến tranh Nga-Nhật (1904-1905); các bên sử dụng những tàu phóng lôi cũ làm tàu quét mìn.
Tại Anh vào trước Thế Chiến I, các nhà lãnh đạo hải quân nhận thức việc phát triển thủy lôi là một mối đe dọa cho giao thông hàng hải của đế quốc, và đã có những nỗ lực nhằm đối phó mối đe dọa này. Thủy sư Đô đốc Sir Arthur Wilson, Thứ trưởng Bộ Hải quân Anh, chỉ ra rằng mối đe dọa thực sự là sự phong tỏa với sự hỗ trợc của thủy lôi chứ không phải là việc xâm chiếm. Chức năng của hạm đội tàu đánh cá với những thiết bị rà dưới nước được nhận ra có mối tương quan với hoạt động quét mìn; chúng đã giúp cho eo biển Manche được sạch thủy lôi. Một phân đội tàu đánh cá của Hải quân Hoàng gia Dự bị đã trở thành tiền thân của lực lượng quét mìn sau này, với những con tàu và thiết bị được thiết kế đặc biệt kèm theo. Những thủy thủ đánh cá và tàu của họ được huy động, cung cấp thiết bị quét mìn, súng trường, quân phục và trả lương như những tàu quét mìn đầu tiên. Kiểu tàu đầu tiên xuất hiện trong Chiến tranh Thế giới thứ nhất có thiết kế chuyên biệt cho mục đích quét mìn là lớp tàu xà lúp quét mìn Flower. Khi chiến tranh chấm dứt, kỹ thuật của thủy lôi đã vượt trội hơn khả năng rà quét và phá hủy của tàu quét mìn.
Kỹ thuật của tàu quét mìn tiến bộ đáng kể trong Chiến tranh Thế giới thứ hai. Các nước tham chiến nhanh chóng cải biến tàu cho phù hợp với nhiệm vụ quét mìn, bao gồm 35 tàu dân sự của Australia trở thành những tàu quét mìn phụ trợ. Cả các nước Đồng Minh lẫn phe Trục đều sử dụng rộng rãi tàu quét mìn trong cuộc xung đột. Chỉ riêng những tàu quét mìn của Hải quân Đức quốc xã đã tạo nên một phần lớn sức mạnh của lực lượng chung. Thủy lôi tiếp tục là một mối đe dọa ngay cả sau khi chiến tranh đã kết thúc, và các đội tàu quét mìn vẫn phải tiếp tục phục vụ rất lâu sau khi Nhật Bản đầu hàng.
Sau chiến tranh, các nước Đồng Minh bắt đầu thiết kế các kiểu tàu quét mìn với trọng lượng choán nước thay đổi từ 120 tấn để quét mìn các khu vực cửa sông, cho đến 735 tấn có khả năng vượt đại dương. Hải quân Hoa Kỳ thậm chí sử dụng tàu Landing Craft Mechanized (LCM: Xuồng đổ bộ cơ giới hóa) chuyên biệt để quét mìn các cảng nông tại Bắc Triều Tiên trong cuộc Chiến tranh Triều Tiên (1950-1953).
Tính đến  tháng 6 năm 2012, Hải quân Hoa Kỳ đã bố trí bốn tàu quét mìn đến vùng biển vịnh Ba Tư để đối phó với những xung đột và bất ổn trong khu vực. Hải quân Hoàng gia Anh cũng có bốn tàu quét mìn đặt căn cứ tại vùng vịnh trong thành phần Hải đội Phản công mìn 9.
Hoạt động và yêu cầu

Tàu quét mìn được trang bị những công cụ cơ khí hay điện tử, được hiểu như là "quét", để vô hiệu hóa thủy lôi. Tàu quét mìn hiện đại được thiết kế để làm giảm xác suất tự gây kích nổ mìn; được chế tạo cách âm để giảm tín hiệu âm thanh, và cấu trúc lườn tàu được làm bằng gỗ, sợi thủy tinh hay kim loại không từ tính, hay được khử từ để làm giảm tín hiệu từ.
Cơ chế quét mìn cơ học bao gồm những thiết bị dùng để cắt cáp neo thủy lôi, và thường kèm theo nhãn đánh dấu để thuận tiện cho việc tìm và vô hiệu hóa. Thiết bị quét được kéo theo sau tàu quét mìn, sử dụng một vật thể được kéo theo ngầm dưới nước (như oropesa và paravane) để duy trì ở độ sâu và tọa độ mong muốn. Cơ chế quét tác động gồm những thiết bị, thường là kéo theo sau tàu quét mìn, để mô phỏng một tín hiệu đặc trưng cho tàu thuyền và do kích kích thích mìn nổ. Những tín hiệu thường sử dụng nhất là từ trường và âm thanh.
Có hai chế độ hoạt động khi quét mìn theo cách tác động: MSM (mine setting mode – chế độ cài đặt mìn) và TSM (target simulation mode – chế độ mô phỏng mục tiêu). Chế độ quét MSM dựa trên thông tin tình báo thu lượm được từ một kiểu thủy lôi cụ thể, và phát đi tín hiệu để làm nổ mìn. Nếu không có thông tin về kiểu thủy lôi cụ thể, chế độ quét TSM sẽ phát đi tín hiệu giả lập như một tàu bạn sắp băng ngang qua khu vực, và do đó sẽ vô hiệu hóa khả năng kích nổ trực tiếp mà không biết thông tin về kiểu mìn. Tuy nhiên, quả mìn vẫn có thể gây hại cho các kiểu tàu khác.
Tàu quét mìn về cơ bản khác biệt với tàu săn mìn; tàu săn mìn chủ động dò tìm và vô hiệu hóa từng quả mìn riêng lẽ. Tàu quét mìn trong nhiều trường hợp sẽ hoạt động bổ sung cho tàu săn mìn, tùy theo điều kiện hoạt động và môi trường. Một tàu quét mìn sẽ đặc biệt phù hợp cho việc rà quét các vùng biển mở với một số lượng lớn thủy lôi. Cả hai kiểu tàu này có thể được gọi chung là tàu phản công mìn (MCMV: mine countermeasure vessel), một thuật ngữ có thể áp dụng cho một tàu có cả hai chức năng. Chiếc đầu tiên với công năng như vậy, Wilton (M1116), cũng là tàu chiến đầu tiên được cấu trúc hoàn toàn từ sợi thủy tinh.
Một tàu quét mìn kéo theo thiết bị cắt dây neo thủy lôi
Siegburg, một tàu quét mìn hiện đại thuộc lớp Ensdorf của Hải quân Đức
Nesticus beroni

| Nesticus beroni> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Phân ngành (subphylum): Chelicerata
(không phân hạng): Arachnomorpha
Lớp (class): Arachnida
Bộ (ordo): Araneae
Họ (familia): Nesticidae
Chi (genus): Nesticus
Loài (species): N. beroni
Danh pháp hai phần
Nesticus beroni Deltshev, 1977 
Nesticus beroni là một loài nhện trong họ Nesticidae.
Loài này thuộc chi Nesticus. Nesticus beroni được miêu tả năm 1977 bởi Deltshev.
Chú thích

↑  Platnick, Norman I. (2010): The world spider catalog, version 10.5. American Museum of Natural History.
Neosecotium

| Neosecotium> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Fungi
Ngành (phylum): Basidiomycota
Lớp (class): Agaricomycetes
Bộ (ordo): Agaricales
Họ (familia): Agaricaceae
Chi (genus): Neosecotium Singer & A.H.Sm. (1960)
Loài điển hình
Neosecotium macrosporum (Lloyd) Singer & A.H.Sm. (1960) 
Các loài
  N. africanum  N. macrosporum 
Neosecotium là một chi nấm trong họ Agaricaceae.
Nephrotoma cretensis

| Nephrotoma cretensis> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Diptera
Họ (familia): Tipulidae
Chi (genus): Nephrotoma
Loài (species): N. cretensis
Danh pháp hai phần
Nephrotoma cretensis Oosterbroek, 1982 
Nephrotoma cretensis là một loài ruồi trong họ Ruồi hạc (Tipulidae). Chúng phân bố ở miền Cổ bắc.
Nesticus breviscapus

| Nesticus breviscapus> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Phân ngành (subphylum): Chelicerata
(không phân hạng): Arachnomorpha
Lớp (class): Arachnida
Bộ (ordo): Araneae
Họ (familia): Nesticidae
Chi (genus): Nesticus
Loài (species): N. breviscapus
Danh pháp hai phần
Nesticus breviscapus Yaginuma, 1979 
Nesticus breviscapus là một loài nhện trong họ Nesticidae.
Loài này thuộc chi Nesticus. Nesticus breviscapus được Takeo Yaginuma miêu tả năm 1979.
Chú thích

↑  Platnick, Norman I. (2010): The world spider catalog, version 10.5. American Museum of Natural History.
NGC 173

| NGC 173 |
| --- | --- |
SDSS image of NGC 173
Dữ liệu quan sát (Kỷ nguyên J2000)
Chòm sao: Kình Ngư
Xích kinh: 00h 37m 12.5s
Xích vĩ: +01° 56′ 32″
Dịch chuyển đỏ: 0.014563
Cấp sao biểu kiến (V): 13.7
Đặc tính
Kiểu: G
Kích thước biểu kiến (V): 3.2' × 2.6'
Tên gọi khác
UCG 00369, CGCG 383-043, MCG +00-02-092, 2MASS J00371247+0156321, IRAS F00346+0140, PGC 2223.
NGC 173 là một thiên hà xoắn ốc nằm cách xa khoảng 3,8 triệu năm ánh sáng trong chòm sao Kình Ngư.
Xuất hiện

NGC 173 phức tạp hơn các thiên hà khác; nó bao gồm hàng triệu ngôi sao được phân loại là loại G, nhiều hơn bất kỳ loại sao nào khác. Cánh tay của nó mở rộng khoảng 2 inch từ nền tảng của nó.
Các hành tinh có thể có

Mặc dù không có hệ thống hành tinh nào được tìm thấy, các nhà thiên văn học sẽ quan sát nó và tìm hiểu xem có bất kỳ hành tinh nào có thể.
Nesticus brasiliensis

| Nesticus brasiliensis> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Phân ngành (subphylum): Chelicerata
(không phân hạng): Arachnomorpha
Lớp (class): Arachnida
Bộ (ordo): Araneae
Họ (familia): Nesticidae
Chi (genus): Nesticus
Loài (species): N. brasiliensis
Danh pháp hai phần
Nesticus brasiliensis Brignoli, 1979 
Nesticus brasiliensis là một loài nhện trong họ Nesticidae.
Loài này thuộc chi Nesticus. Nesticus brasiliensis được Paolo Marcello Brignoli miêu tả năm 1979.
Chú thích

↑  Platnick, Norman I. (2010): The world spider catalog, version 10.5. American Museum of Natural History.
Trận Hà Tây (366 TCN–330 TCN)

Bài này viết về cuộc chiến chiếm lại Hà Tây của nước Tần. Đối với chiến dịch xâm chiếm Hà Tây của Ngụy, xem Trận Hà Tây (419 TCN-408 TCN).
Trận Hà Tây lần thứ hai (chữ Hán: 河西之戰, Hán Việt: Hà Tây chi chiến) là trận chiến diễn ra vào thời Chiến Quốc, từ năm 366 TCN đến 330 TCN giữa nước Ngụy và nước Tần trong lịch sử Trung Quốc, diễn ra ở Hà Tây, Trung Quốc.
Bối cảnh và nguyên nhân > Sơ lược về cuộc chiến lần thứ nhất

Sau khi cùng hai họ Hàn, Triệu chiếm được thực quyền ở nước Tấn, họ Ngụy ra sức củng cố thế lực của mình, trở thành quốc gia hùng mạnh nhất ở Trung Nguyên. Năm 403 TCN, Chu Uy Liệt vương chính thức phong cho ba họ Hàn, Triệu, Ngụy làm chư hầu, mở ra thời Chiến Quốc trong lịch sử Trung Quốc.
Trong khi đó, nước Tần nằm tại ở phía Tây Trung Nguyên, từ sau đời Tần Lệ công, nội loạn liên tiếp phát sinh, cộng thêm họa ngoại xâm nên thế lực ngày một suy yếu. Do vậy, mặc dù giáp ranh với Sở và Ngụy, nhưng không tham gia được vào các hội minh ở trung nguyên và bị các nước coi là Di Địch.
Hà Tây là vùng đất chiến lược quan trọng của nước Tần, con đường để tiến quân vào Trung Nguyên, do vậy luôn bị nước Ngụy dòm ngó và hay đem quân xâm chiếm. Sau trận chiến Hà Tây lần thứ nhất diễn ra từ 419 TCN đến 408 TCN, toàn bộ đất Hà Tây lọt vào tay nước Ngụy.
Những năm tiếp theo, Tần và Ngụy liên tục xảy ra xung đột. Một mặt, nước Tần muốn giành lại vùng đất Hà Tây để mở đường thông với Trung Nguyên, trong khi đó nước Ngụy muốn tiếp tục khuếch trương thế lực về phía Tây. Nhiều trận chiến giữa hai nước đã nổ ra nhưng chỉ với quy mô nhỏ và không đáng kể.
Bối cảnh và nguyên nhân > Nước Tần chuẩn bị chiến tranh

Năm 384 TCN, nước Ngụy cho xây thành ở ba vùng Lạc Âm, An Ấp và Vương Viên để củng cố phòng thủ. Tuy nhiên, sau đó, do nước Triệu xâm nhập vào nước Vệ, thuộc quốc của Ngụy, nên Ngụy phải điều động bớt quân lực cùng nước Tề chi viện cho Vệ. Nước Triệu lại cầu cứu nước Sở. Năm nước chư hầu bước vào cuộc chiến kéo dài suốt bốn năm, do đó việc phòng thủ ở phía Tây nước Ngụy có phần không vững chắc.
Trong khi đó ở nước Tần, sau nhiều năm biến động, cuối cùng năm 385 TCN đã bước vào ổn định với việc Tần Hiến công lên ngôi. Tần Hiến công ra sức củng cố thế lực, dời đô từ đất Ung sang Hàm Dương, yên định lại đất nước và chuẩn bị xuất quân chiếm lại Hà Tây.
Diễn biến > Thời Tần Hiến công > Chiến dịch Lạc Âm

Năm 366 TCN, Ngụy Huệ vương liên minh với nước Hàn tấn công nước Tần, xây thành tại Vũ Thành để chuẩn bị tiến về phía đông, tiêu diệt nước Tần. Tuy nhiên quân Tần có sự chuẩn bị từ trước, cho quân phản kích, đánh bại liên quân Ngụy-Hàn ở Lạc Âm, nắm lại quyền chủ động trên chiến trường.
Diễn biến > Thời Tần Hiến công > Chiến dịch Thạch Môn Sơn

Năm 364 TCN, Tần Hiến công đích thân dẫn quân tiến vào lãnh thổ nước Ngụy, vượt qua Hà Tây, đến tận Hà Đông, giao chiến với quân nước Ngụy ở Thạch Môn Sơn. Quân Tần nhanh chóng đánh bại quân Ngụy, chém 6 vạn thủ cấp quân Ngụy. Trước tình thế nguy khốn, nước Ngụy cầu cứu nước Triệu. Quân Triệu kéo đến hợp binh với Ngụy, buộc quân Tần rút lui.
Mặc dù không đạt được mục đích, song trận thắng ở Thạch Môn Sơn cũng góp phần làm nâng cao uy thế của nước Tần. Cùng năm 364 TCN, Chu Hiển vương sai sứ đến chúc mừng vua Tần thắng trận, phong làm bá chủ.
Diễn biến > Thời Tần Hiến công > Chiến dịch Thiếu Lương

Năm 363 TCN, Tần Hiến công lại đem quân đánh nước Ngụy, nhưng quân Ngụy có quân Triệu giúp sức, nên quân Tần phải rút lui.
Sang năm 362 TCN, nước Ngụy xảy ra xung đột với Hàn, Triệu. Hai bên giao tranh tại Quái Thủy. Tần Hiến công nhân cơ hội đó, sai thứ trưởng Quốc đánh Thiếu Lương của nước Ngụy, đánh bại quân Ngụy, bắt sống tướng Công Tôn Tọa, chiếm lĩnh được Phồn Bàng.
Sau khi Tần Hiếu công lên ngôi, nước Tần ra sức thu hút nhân tài, mời được người tài là Thương Ưởng, tiến hành biến pháp, làm thay đổi nhanh chóng bộ mặt quốc gia. Khi thế lực hùng mạnh, quân Tần bắt đầu kế hoạch chiếm lại Hà Tây.
Trong khi đó kinh đô nước Ngụy nằm ở vùng An Ấp, ba mặt bị các nước Hàn, Triệu, Tần bao vây, gây khó khăn cho việc phòng thủ. Tháng 4 năm 361 TCN, Ngụy Huệ vương thiên đô đến vùng Đại Lương, sai Long Giả trùng tu Trường Thành ở Hà Tây để ngăn chặn bước tiến của quân nước Tần.
Diễn biến > Thời Tần Hiếu công > Chiến dịch Nguyên Lý

Sau khi thiên đô, nước Ngụy bắt đầu chấn chỉnh quân đội, cho quân phòng thủ nhằm ngăn chặn sự tấn công của các nước chư hầu lớn khác, và uy hiếp các chư hầu nhỏ phục tùng mình.
Năm 354 TCN, nhân nước Ngụy giao chiến với nước Triệu, nước Tề, quân nước Tần thừa cơ đánh nước Ngụy, tiến vào Trường Thành ở Hà Tây, đánh bại quân Ngụy ở cứ điểm quan trọng là Nguyên Lý, giết 7000 quân nước Ngụy và chiếm Thiếu Lương. Nhân cơ hội đó, quân Tần tiến sang nước Hàn, chiếm Thượng Chỉ, An Lăng, Sơn Thị, bắt đầu tiếp cận Tam Tấn.
Diễn biến > Thời Tần Hiếu công > Chiến dịch An Ấp, Cố Dương

Năm 352 TCN, Tần Hiếu công cử Thương Ưởng đem quân chủ lực tiến đến sông Hoàng Hà, vượt Hà Tây vào Hà Đông, chiếm lĩnh kinh đô cũ của nước Ngụy là An Ấp. Năm sau, Thương Ưởng lại đem quân đánh nước Ngụy, giành được yếu điểm Cố Dương ở Thượng Quân.
Sau khi yên ổn biên giới với Hàn, Triệu, quân Ngụy tập trung binh lực phản công quân Tần, giành lại An Ấp, Thiếu Lương và bao vây Cố Dương. Trước tình hình đó, năm 350 TCN, Tần Hiếu công đành phải đến hội minh với Ngụy Huệ vương, xin trả lại toàn bộ Hà Tây cho nước Ngụy. Ngụy Huệ vương sai trùng tu trường thành ở phia Đông Cố Dương để ngăn chặn quân nước Tần, tạo liên hệ giữa Hà Đông với Đại Lương.