Hoàng Tá Thốn
Sự nghiệp

Khi Đại Việt bị quân Nguyên - Mông xâm lược, hưởng ứng lời kêu gọi của triều đình, Hoàng Tá Thốn rời quê hương sung vào đội bộ binh. Sau một thời gian, viên tướng chỉ huy thấy ông thông minh, lắm cơ mưu với tài bơi lội đặc biệt nên đã tiến cử lên Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn. Hưng Đạo Vương sung Hoàng Tá Thốn vào đội thủy binh thiện chiến của nhà Trần. Ở đây, ông và các chiến hữu được huấn luyện đầy đủ, nhất là kỹ, chiến thuật trong đội thợ lặn. Sau đó, ông lại được cho làm Nội thư gia, giúp việc binh thư cho Trần Hưng Đạo. Tương truyền rằng, ông đã cùng các chiến hữu với chiến thuật lặn xuống sông đục thuyền địch làm cho thủy binh của quân Nguyên vô cùng khốn đốn, đặc biệt là trong trận thủy chiến trên sông Bạch Đằng năm 1288.
Sáng ngày 9 tháng 4 năm 1288, khi đoàn thuyền của Ô Mã Nhi tiến vào sông Bạch Đằng, nhân lúc nước lớn, thủy quân nhà Trần tràn ra giao chiến rồi giả thua chạy dẫn địch vào sâu trong sông Bạch Đằng. Cùng với các cánh quân khác, đạo thủy binh của Hoàng Tá Thốn mai phục từ trước đổ ra xung trận và đã gây cho đối phương những thiệt hại to lớn, đặc biệt là đánh đắm hàng chục thuyền, trong đó có thuyền chủ tướng và góp công bắt sống Ô Mã Nhi. Trận Bạch Đằng kết thúc, quân nhà Trần đại thắng. Đoàn thuyền hơn 600 chiếc của quân Nguyên - Mông bị tiêu diệt hoàn toàn. Các tướng Ô Mã Nhi, Phàn Tiếp, Tích Lệ Cơ... bị bắt sống. Đại Việt còn thu được hơn 400 chiến thuyền. Trên đường khải hoàn, Hoàng Tá Thốn được vua Trần Nhân Tông gặp và có thơ khen ngợi:
Nhị đề điện mạnh tự đương niên
Hoàn trẫm công thành tín hiển nhiên
Phấn dụng tiên chinh tam điệp tấn
Chiêu hàng ngoại quốc đại
huân tuyền
Chỉ huy mao việc thanh liêu tá
Bảo chướng can thành điện sóc biên
Hoàn tập ban sư lưu lấm duyệt
Chu mao phê đạp mạc năng tuyên.
Để bái tạ hồng ân của đức vua, tướng quân đã làm thơ đáp lễ:
Hoàng uy chấn bạt suất sử niên
Song lạp nhân dân lại án nhiên
Sóc chuyết viêm phong quy tịnh chiếm
Xuân đài thọ vực hưởng an tuyền
Lượng dai cán vũ hồi ngoan chướng
Vạn lý cọng cần đạt viễn biên
Bố đức an dân thiên tử mạnh
Tiêu thần hà khắc xướng phiền tuyên
Tháng 2 năm Kỷ Sửu (1289), Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn trình nhà vua kế hoạch trao trả tù binh, tức là cho Ô Mã Nhi và đội quân Nguyên chiến bại về nước. Hoàng Tá Thốn lại được giao thực thi nhiệm vụ này. Ông nhận kế sách từ Hưng Đạo Vương là tạo sự cố trên đường đi để tiêu diệt tướng Ô Mã Nhi, trừ tận gốc hiểm họa về sau. Ông đã chọn một đội quân gồm nhiều người  tâm phúc giỏi bơi lội làm phu thuyền. Chiếc thuyền chở Ô Mã Nhi được đục thủng mấy lỗ rồi trám lại bằng những miếng gỗ được đóng đinh và gắn keo nhựa khá chắn . Đang đêm trên đường đi khi có thời cơ, ông cho người lặn xuống dùng đục nạy tháo các miếng gỗ ra, nước nhanh chóng tràn vào thuyền, không sao trám được. Tướng Mã Nhi chết chìm trong nước nhưng nhiều lính Nguyên khác được cứu thoát. Rồi chính lính được cứu sống này là nhân chứng làm cho Hốt Tất Liệt không thể không tin rằng Ô Mã Nhi bị chết do tai nạn đắm thuyền. Sau khi hoàn thành nhiệm vụ, vua ban tước Sát Hải Đại vương, tước Minh Tự cho ông và cấp đất cho lập trang trại. Hoàng Tá Thốn đã chọn Thiên Bồng, (làng Vạn Tràng, xã Long Thành, huyện Yên Thành, Nghệ An ngày nay).
Sau đó, Hoàng Tá Thốn lại được triều đình nhà Trần bổ làm tướng thống lĩnh các đạo thủy binh coi giữ 12 cửa biển. Thực hiện nhiệm vụ bảo vệ bờ biển, ông đã tổ chức các đồn trại ven biển thường xuyên tuần tra canh phòng và kịp thời tiêu diệt nhiều đám hải tặc. Những lần quân Chiêm Thành sang quấy rối hải phận Đại Việt, cướp bóc một số địa phương ven biển ở phía Nam, Hoàng Tá Thốn đã đem quân đánh dẹp. Kết thúc các cuộc chiến, ông được triều đình cho hưởng lộc 2 miền Thuận, Quảng.
Những năm cuối đời, do tuổi cao, Hoàng Tá Thốn được triệu về kinh để làm việc ở Nội gia thư. Một lần đi tuần thú đường biển từ Bắc vào Nam, đến Cửa Trào huyện Hoằng Hóa, Thanh Hóa, do tuổi già sức yếu, ông lâm bệnh rồi mất ngày mùng 1 tháng giêng năm 1339, hưởng thọ 85 tuổi.