stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Đông phương Hy Lạp và Tây phương Latinh

"Đông phương Hy Lạp" và "Tây phương Latinh" là thuật ngữ để phân biệt hai phần của Thế giới Hy-La, đặc biệt là dựa vào lingua franca của mỗi vùng: đối với Đông phương là tiếng Hy Lạp và đối với Tây phương là tiếng Latinh. Sự khác biệt này đã hiện diện trong suốt thời Đế quốc La Mã; những sự thay đổi hành chính của đế quốc trong giai đoạn từ thế kỷ 3 tới thế kỷ 5 CN đã càng làm ngăn cách thêm sự chia rẽ và cuối cùng dẫn đến sự hình thành hai nửa Đông phương và Tây phương tách biệt nhau.
Sau sự sụp đổ của Đế quốc phía Tây, hai thuật từ này được dùng để đề cập tới các lãnh thổ trước đây từng thuộc các Đế quốc phía Đông và phía Tây, cũng như các khu vực khác thuộc văn hóa quyển Hy Lạp và Latinh. Theo nghĩa này, người ta đặc biệt quan tâm tới sự khác biệt trong hai bộ phận của Kitô giáo là Kitô giáo Đông phương và Kitô giáo Tây phương.
Liên quan tới Đế quốc La Mã

Trong ngữ cảnh cổ đại cổ điển, "Đông phương Hy Lạp" đề cập đến các tỉnh và quốc gia chư hầu của Đế quốc La Mã mà lingua franca chủ yếu là tiếng Hy Lạp. Khu vực này bao gồm bán đảo Hy Lạp và một số phần khác của bán đảo Balkan, các tỉnh xung quanh Hắc Hải, vùng Bosphorus, toàn bộ Tiểu Á (trong nghĩa lỏng lẻo nhất còn bao gồm Cappadocia và kéo dài tới Tiểu Armenia), Magna Graecia (đảo Sicilia và miền nam bán đảo Italia), cũng như các tỉnh khác ở rìa phía Đông Địa Trung Hải (Iudaea, Syria, Cyrenaica và Ai Cập). Các khu vực này từng là thuộc địa hay do người Hy Lạp cai trị trong thời kỳ Hy Lạp hóa, tức là cho tới khi người La Mã chinh phạt.
Bắt đầu Hậu kỳ cổ đại, với việc tổ chức phân chia lại các tỉnh của hoàng đế Diocletianus (trị vì 284-305), khái niệm "Đông phương Hy Lạp" dần trở nên tương phản với "Tây phương Latinh". Do đó, Đông phương Hy Lạp đề cập đến khu vực nói tiếng Hy Lạp như đề cập ở trên mà sau 395 hầu như tương đương với Đế quốc Đông La Mã, tương phản với khu vực tiếng Latinh là Tây Âu, Italia (trừ vùng Katepaníkion Italías) và Tây Bắc Phi châu mà sau 395 hầu hết thuộc Đế quốc Tây La Mã.
Liên quan tới Kitô giáo

Bài chi tiết: Ly giáo Đông–Tây
"Đông phương Hy Lạp" và "Tây phương Latinh" là các thuật ngữ để chia Kitô giáo Chalcedon thành Chính thống giáo Đông phương sử dụng tiếng Hy Lạp ở Đông Địa Trung Hải và Công giáo Rôma sử dụng tiếng Latinh ở Tây Âu. Tây phương Latinh áp dụng cho Italia, Gallia, Hispania, Dalmatia, Tây Bắc Phi châu, Britannia và cho cả các khu vực chưa từng thuộc Đế quốc La Mã nhưng sau này nằm trong văn hóa quyển Latinh như Hibernia (Ireland), Caledonia (Scotland) và Magna Germania. Trong khi đó, Đông phương Hy Lạp ở đây không bao gồm các cộng đoàn Kitô giáo Đông phương đối lập với Constantinopolis, sử dụng các ngôn ngữ như Syriac, Copt, Armenia, Geʽez mà nay được gọi là Cảnh giáo và Chính thống giáo Cổ Đông phương.
Tiếng Latinh là yếu tố gắn kết lâu dài hơn tại Tây phương, nơi mà nó tiếp tục, cho tới gần đây, là ngôn ngữ của phụng vụ và học thức, bất chấp những tan rã và biến cố tôn giáo, chính trị ở Tây Âu. Trái lại, tiếng Hy Lạp dần giảm ảnh hưởng tại Đông phương do sự mở rộng của tiếng Ả Rập và sự độc lập của các dân tộc Slav.
Chú thích

↑  Cf. Fishwick, Duncan. The imperial cult in the Latin West: studies in the ruler cult of the Western provinces of the Roman Empire. BRILL, 2002.
↑  Sherrard, Philip. The Greek East and the Latin West: a study in the Christian tradition. London: Oxford University Press, 1959; reprinted Limni [Greece]: Denise Harvey & Company, 1992 ISBN 960-7120-04-3.
↑  Andrew Louth, Greek East and Latin West: The Church AD 691-1071 (St Vladimir's Seminary Press ISBN 978-0-88141-320-5)
Đế quốc La Mã năm 330 CN với hai vùng văn hóa tiếng Latinh và tiếng Hy Lạp
Anthela phoenicias

| Anthela phoenicias |
| --- | --- |

Phân loại khoa học 
Vực:: Eukaryota
Giới:: Animalia
Ngành:: Arthropoda
Lớp:: Insecta
Bộ:: Lepidoptera
Họ:: Anthelidae
Chi:: Anthela
Loài:: A. phoenicias
Danh pháp hai phần
Anthela phoenicias Turner, 1902

Các đồng nghĩa
 Anthela aspilota Turner, 1902
Anthela phoenicias là một loài bướm đêm thuộc họ Anthelidae. Loài này có ở Úc.
Hoàng Anh (DJ)

| Hoàng Anh |
| --- | --- |
Tên khai sinh: Vũ Hoàng Anh
Tên gọi khác: DJ Hoàng Anh
Sinh: 1 tháng 12, 1981 (43 tuổi) Hà Nội,Việt Nam
Thể loại: Nhạc nhảy, nhạc điện tử
Nghề nghiệp: DJ,Producer
Năm hoạt động: 2002-nay
Hãng đĩa: MondoTunes, 88DNA Music
Bài hát tiêu biểu: Màu hồng, Một nửa nụ hôn, Ngủ ngon nhé em, Nhan sắc, Như cánh chim trời, Gió yêu thương...

Website: www.88dna.vn
Hoàng Anh tên thật là Vũ Hoàng Anh sinh ngày 01/12/1981, là một DJ người Việt Nam.
Tiểu sử

DJ Hoàng Anh sinh năm 1981 tại Hà Nội trong một gia đình có bố mẹ đều là giảng viên đại học. Những xáo trộn trong cuộc sống gia đình (bố mẹ ly dị) phần nào ảnh hưởng đến cậu bé được kỳ vọng theo đuổi văn chương. Thay vào đó, Hoàng Anh chọn ngành kỹ thuật Trường cao đẳng Kỹ thuật Cao Thắng, đang học kỹ thuật thì bỗng nhiên thích nghề DJ và mày mò theo học từ năm 2002 cho tới ngày thành danh là năm 2004 - giải nhất cuộc thi tìm tài năng trẻ DJ do Heineken tổ chức. Lần đầu tiên Hoàng Anh trình diễn trước công chúng sáng tác của mình 'Màu Hồng' và được huyền thoại DJ thế giới Tiësto chọn làm người chiến thắng, lúc trao giải DJ Tiësto đã để lại một lời nhận xét lịch sử:"Hoàng Anh là DJ tốt nhất trong tất cả các DJ tham gia thi ở khu vực châu Á mà tôi đã từng chấm".
Năm 2003, Hoàng Anh đại diện cho Việt Nam biểu diễn tại Đài Loan cùng các DJ của Nhật và Malaysia. Năm 2006 là một năm đáng chú ý của Hoàng Anh khi anh trở thành DJ đầu tiên và duy nhất của Việt Nam phát hành một album riêng, mang tên 'Một nửa nụ hôn' (VAFACO), do Hoàng Anh sáng tác và hòa âm.
Năm 2008, Hoàng Anh một lần nửa đại diện cho Việt Nam biểu diễn ở Thailand cùng các DJ đến từ Singapore, Australia, New Zealand.
Năm 2009, Hoàng Anh xuất hiện trên album đánh dấu sự trở lại của 'Mỹ Nhân Ngư' Mỹ Lệ, với ca khúc chủ đề 'Nhan sắc' và 'Như cánh chim trời'. Cùng lúc đó, Hoàng Anh sáng tác single nhạc dance 'Gió yêu thương' của Cao Thái Sơn.
Năm 2010, ngoài việc tiếp tục công việc của một DJ, Hoàng Anh dành nhiều thời gian hơn để chuẩn bị cho album thứ hai của mình, cùng với những dự án mới của các ca sĩ khác như: Đàm Vĩnh Hưng, Dương Triệu Vũ, Cao Thái Sơn, Hồng Ngọc, Khánh Linh...
Đầu năm 2013, Hoàng Anh đã mời được nữ ca sĩ Zara Taylor từ Canada sang Việt Nam biểu diễn, sau đó cùng nhau ghi âm bài hát Lullaby, chuyển thể từ bản gốc là bài Ngủ ngon nhé em mà anh cũng chính là người sáng tác, với phần giai điệu mới do chính Zara Taylor viết. Đây là sự kiện đã tạo thêm một bước đột phá mới trong giới DJ và người yêu nhạc dance nước nhà. Không chỉ ở Việt Nam, tên tuổi DJ Hoàng Anh còn vươn xa ra quốc tế. DJ Mag Asia công nhận "DJ Hoàng Anh là người tiên phong trong âm nhạc điện tử ở Việt Nam".
Năm 2015, Hoàng Anh được mời làm giám khảo The Remix bên cạnh Hồ Ngọc Hà, Lưu Thiên Hương và Nguyễn Hải Phong, và thực hiện tour diễn kỷ niệm 15 năm sự nghiệp xuyên Việt & qua các thành phố Sydney, Melbourne, London, Calgary.
2016 Hoàng Anh trở thành DJ Việt Nam đầu tiên xuất hiện trên sân khấu của Anjunabeats (Chasing Summer 2016).
Thành tựu

DJ Hoàng Anh là người sáng lập hãng thu âm 88DNA Music và học viện đào tạo DJ/Producer và sản xuất âm nhạc điện tử 88DNA Academy. DJ  số 1 Việt Nam 2004 bình chọn bởi Tiesto .
- Giám khảo của các cuộc thi âm nhạc uy tín như : Pionner Dj Battle, Denon Dj Award, The Remix, Sing My Song.
DJ Việt Nam đầu tiên hợp tác cùng nghệ sĩ từ Armada Music (Armin Van  Buuren music label).
Thành viên chính thức của Hội Nhạc Sỹ Việt Nam.
Album

Một nửa nụ hôn (2006)
Angel (2012)
Get away (part1) (2016)
Indestructible (Single) (2017)
A peaceful day (2019)
Đời tư

Anh có cuộc sống riêng khá bình dị ở Thành phố Hồ Chí Minh. Sau khi vợ là DJ Bo qua đời năm 2012 (DJ Bo là một người bạn học và đồng nghiệp, hai người kết hôn năm 2008, có chung một bé gái Yuna và li thân) thì cô con gái Yuna cũng về sống chung với bố.
Sau 4 năm trải qua vài mối tình ngắn ngủi nhưng không đâu vào đâu, năm 2016 Dj Hoàng Anh đã có bạn gái và nghiêm túc với mối quan hệ này.
Chú thích

↑  “Dj Hoàng Anh bước ra thế giới”. Truy cập 16/12/2019. Kiểm tra giá trị ngày tháng trong: |ngày truy cập= (trợ giúp)
↑  “Huyền thoại DJ Việt Nam”. 14 tháng 4 năm 2016. Bản gốc lưu trữ ngày 23 tháng 2 năm 2020. Truy cập ngày 22 tháng 2 năm 2020. Kiểm tra giá trị ngày tháng trong: |ngày truy cập= (trợ giúp)
↑  “DJ Hoàng Anh là một trong bốn vị giám khảo của cuộc thi đình đám Hòa âm ánh sáng – The Remix”.
↑  “Dj Hoàng Anh chia sẻ sau khi vợ qua đời”. Bản gốc lưu trữ ngày 16 tháng 12 năm 2019.
Glipa andamana

| Glipa andamana> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Coleoptera
Họ (familia): Mordellidae
Tông (tribus): Mordellini
Chi (genus): Glipa
Loài (species): G. andamana
Danh pháp hai phần
Glipa andamana Píc, 1941 
Glipa andamana là một loài bọ cánh cứng trong họ Mordellidae. Loài này được Píc miêu tả khoa học năm 1941.
Chú thích

↑  Mordellidae in Synopsis of the described Coleoptera of the World 6 juni 2010
Kim chi

Đối với các định nghĩa khác, xem Kim chi (định hướng).
| --- | --- |
Kimchi ngày nay có rất nhiều loại
Bữa: Banchan
Xuất xứ: Bán đảo Triều Tiên
Ẩm thực quốc gia kết hợp:  Bắc Triều Tiên  Hàn Quốc 
Thành phần chính: Nhiều loại rau bao gồm cải bắp, cải thảo và củ cải Hàn Quốc
Biến thể: Baechu-kimchi, baek-kimchi, dongchimi, kkakdugi, nabak-kimchi, pa-kimchi, yeolmu-kimchi, gat-kimchiseokbakji yangbaechu-kimchi
 Nấu ăn: Kimchi   Media: Kimchi
| --- | --- |
Tên tiếng Hàn Quốc
Hangul: 김치
Romaja quốc ngữ: gimchi
McCune–Reischauer: kimch'i
IPA: [kim.tɕʰi]
Kim chi (Hangul: 김치) là một món ăn chính trong ẩm thực tại bán đảo Triều Tiên, là một món ăn truyền thống gồm các loại rau muối và lên men, chẳng hạn như cải thảo, cải bắp và củ cải, được chế biến với nhiều lựa chọn gia vị khác nhau bao gồm gochugaru (ớt bột), hành lá, tỏi, gừng và jeotgal (hải sản muối), v.v. Kimchi cũng được sử dụng trong nhiều loại canh.
Có hàng trăm loại kim chi được làm từ các loại rau khác nhau làm nguyên liệu chính. Theo truyền thống, kim chi được lưu trữ dưới mặt đất đựng trong đồ đất nung lớn để ngăn kim chi khỏi bị đóng băng trong những tháng mùa đông.  Đó là cách chính để lưu trữ rau trong suốt các mùa. Vào mùa hè, việc bảo quản trong lòng đất giữ cho kim chi đủ mát để làm chậm quá trình lên men. Trong thời hiện đại, tủ lạnh đựng kim chi thường được sử dụng để lưu trữ kim chi.
Từ nguyên

Thuật ngữ ji (지), có nguồn gốc từ tiếng Triều Tiên cổ dihi (디히), đã được sử dụng để chỉ kim chi từ thời cổ đại. Sự thay đổi âm thanh có thể được mô tả đại khái là:
dihi (디히) > di (디) > ji (지)
Dạng tiếng Hàn thời Trung Đại  dihi được tìm thấy trong một số cuốn sách từ Joseon (1392–1897).
Trong tiếng Hàn hiện đại, từ này vẫn là hậu tố -ji trong ngôn ngữ tiêu chuẩn (như trong jjanji, seokbak-ji), và như hậu tố  -ji  cũng như danh từ  ji  trong tiếng địa phương Gyeongsang và Jeolla. Hình thức không hoá thành khẩu cái âm  di  được bảo tồn theo phương ngữ Pyongan.
Thành phần

Thành phần nguyên liệu để chế biến kim chi gồm: cải thảo (배추 baechu), củ cải (무 mu), tỏi (마늘 maneul), ớt (빨간고추 bbalgangochu), hành (파 pa), mực (오징어 ojingeo), tôm (새우 saeu), sò (굴 gul) hoặc hải sản khác, gừng (생강 saenggang), muối ăn (소금 sogeum), và đường (설탕 seoltang). Có nhiều món kim chi có thành phần khác, trong đó kim chi kkakdugi (깍두기) làm bằng củ cải và không dùng cải thảo, kimchi yeoju (여주) làm từ khổ qua, kimchi minali (미나리) làm từ rau cần, kim chi kollabi (콜라비) làm từ su hào, kimchi gaji  (가지김치) làm từ cà tím và kim chi oisobaegi (오이소배기) làm từ dưa chuột. Kim chi kkaenip (깻잎) làm bằng lá perilla - tía tô xanh Nhật Bản muối trong xì dầu, ớt, tỏi, hành và các gia vị khác. Bảo tàng về kim chi ở Seoul đã ghi nhận có 187 loại kim chi từ xưa đến nay.
Nếu không có cải thảo hoặc cảm thấy loại cải thảo Triều Tiên có mùi quá hăng, người ta có thể làm kim chi từ cải bắp (양배추 yangbaechu) thường, nhưng ít khi. Mùi vị của kim chi làm theo kiểu này có xu hướng nhẹ hơn và ít cay. Để tạo vị chua và lên men nhanh thay đường, ta có thể dùng táo (사과sagwa) thay thế, đem xay nhuyễn cùng tỏi và gừng với máy xay sinh tố.
Lượng men lactobacilli cao có mặt trong quá trình lên men kim chi, điều này dẫn đến lượng axit lactic trong sản phẩm cuối cùng còn cao hơn cả trong sữa chua.
Thành phần > Vị cay

Vị cay của kim chi đến từ ớt tươi hoặc bột ớt được rắc vào kim chi.
Kim chi nguyên bản không có vị cay. Kim chi vị cay chỉ bắt đầu xuất hiện từ thế kỷ 17, khi ớt được du nhập vào Triều Tiên qua các thuyền buôn châu Âu (ớt là loại gia vị xuất xứ từ châu Mỹ, trước thế kỷ 16 thì châu Á và châu Âu không có loại quả này). Đến cuối thế kỷ 19 thì kim chi vị cay mới trở nên phổ biến. Ngày nay, đa số kim chi có vị cay, nên nhiều người hiểu nhầm là kim chi truyền thống cũng có vị cay.
Thành phần > Sức khỏe và dinh dưỡng

Tạp chí Health Magazine của Mỹ đã từng gọi kim chi là một trong "năm thực phẩm có lợi cho sức khỏe nhất" của thế giới, với khẳng định rằng món ăn này giàu vitamin, giúp tiêu hóa tốt, và thậm chí còn có thể có tác dụng phòng bệnh ung thư. Trong khi đó, các nhà khoa học khác lại cho rằng các loại rau bảo quản không chứa vitamin, và do nó chứa lượng Nitrit cao, nếu ăn quá nhiều có thể gây ung thư. Các tính chất của kim chi liên quan đến sức khỏe xuất phát từ nhiều nhân tố. Kim chi thường được làm từ cải thảo, cải bắp, củ cải, hành, tỏi, những loại rau này đều có lợi cho sức khỏe. Cũng như sữa chua, kim chi còn có các men vi khuẩn sống có ích. Sau cùng, kim chi chứa nhiều ớt, loại quả này cũng đã được cho là có lợi cho sức khỏe nếu ăn với mức độ hợp lý.
Ở Đông Á, đôi khi người ta cho rằng số ca bệnh SARS ở Hàn Quốc không cao là do thói quen ăn nhiều kim chi, tuy rằng chưa ai xác nhận được mối liên hệ rõ ràng giữa việc ăn kim chi và sức đề kháng đối với SARS. Có một số bằng chứng cho thấy rằng kim chi có thể được dùng để chữa bệnh cúm cho gia cầm. Các nhà khoa học tại Đại học Quốc gia Seoul nói rằng họ đã cho 13 con gà bị cúm ăn chất chiết từ kim chi - và một tuần sau, 11 con bắt đầu khỏi bệnh. Hiện không có bằng chứng nào về hiệu quả phòng bệnh SARS của kim chi trên người.
Người ta tranh cãi về các tính chất có lợi cho sức khỏe mà kim chi có thể có, và món ăn này còn bị liên quan tới một số ảnh hưởng xấu đối với sức khỏe. Trong một nghiên cứu vào tháng 6 năm 2005, kim chi được liên kết với nguy cơ ung thư dạ dày, các nhà nghiên cứu Hàn Quốc đã phát hiện rằng những người ăn nhiều kim chi có nguy cơ ung thư cao hơn 50% so với những người khác, họ cho rằng lượng kim chi tiêu thụ cao có thể được xem là nguyên nhân chịu trách nhiệm cho tỷ lệ ung thư dạ dày tại Hàn Quốc và Nhật Bản cao gấp đôi ở Hoa Kỳ. Tuy nhiên, bột talc, một gia vị dùng trong món cơm tại hai nước này cũng được có thể coi là một nguyên nhân. Một số nghiên cứu đã liên hệ việc ăn kim chi với nguy cơ thấp cho ung thư dạ dày, nhưng các nghiên cứu khác lại liên hệ việc ăn một số loại kim chi (chứa củ cải) với nguy cơ ung thư cao. Chính độ muối cao trong kim chi và nước mắm dùng làm gia vị cũng có thể là vấn đề, vì ăn nhiều muối có thể làm trầm trọng hơn các tình trạng bệnh lý chẳng hạn như cao huyết áp.
| Chất dinh dưỡng | Trong 100g + | Chất dinh dưỡng | Trong 100g |
| --- | --- | --- | --- |
| Năng lượng (Kal) | 32 | Nước(g) | 88.4 |
| Đạm thô (g) | 2.0 | Béo thô (g) | 0.6 |
| Đường (g) | 1.3 | Xơ thô (g) | 1.2 |
| Tro (g) | 0.5 | Canxi(mg) | 45 |
| Photpho (mg) | 28 | Vitamin A (lU) | 492 |
| Vitamin B1 (mg) | 0.03 | Vitamin B2 (mg) | 0.06 |
| vitamin B3 (mg) | 2.1 | Vitamin C(mg) | 21 |
Thành phần > Vấn đề về ký sinh trùng

Hàn Quốc nhập khẩu nhiều kim chi hơn là xuất khẩu, trong đó kim chi được nhập chủ yếu từ Trung Quốc. Năm 2005, người ta phát hiện ra rằng một tỷ lệ đáng kể kim chi Trung Quốc bị nhiễm trứng ký sinh trùng. Điều này dẫn tới việc Hàn Quốc cấm nhập khẩu kim chi Trung Quốc. Tuy nhiên, vài ngày sau, người ta thấy rõ rằng một số loại kim chi Hàn Quốc cũng bị nhiễm trứng ký sinh trùng.
Lợi ích khi ăn kim chi
Kim chi không chỉ là món ăn trông hấp dẫn và ngon miệng, mà nó ít calo, giàu chất sơ và gồm những lợi ích sau:
Ngăn ngừa lão hóa
Giúp giảm cân
Xây dựng trái tim khỏe mạnh
Cải thiện hệ tiêu hóa và đường ruột
Tăng cường hệ miễn dịch
Duy trì đôi mắt khỏe mạnh
Giảm nguy cơ ung thư
Thông tin khác

Tại Hàn Quốc món kim chi nổi tiếng và được nhiều người ưa chuộng đến mức, trong tiếng Việt, Hàn Quốc còn được gọi bằng biệt danh là "xứ sở kim chi".[cần dẫn nguồn]
Trong 10 tháng đầu năm 2006, lượng kim chi made in Korea bán ra trên toàn thế giới chỉ đạt 58,4 triệu đô la Mỹ, trong khi người Hàn Quốc lại tốn 73 triệu đô la Mỹ để nhập khẩu món ăn này từ Trung Quốc.
Năm 2013, văn hóa muối Kimchi của Hàn Quốc cũng được UNESCO công nhận là di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại.
Năm 2021, nhà chức trách Hàn Quốc quyết định dùng "xinqi" làm tên tiếng Trung của kim chi thay cho "paocai" như đề xuất trước đó sau khi Bắc Kinh nhận được chứng nhận từ Tổ chức Tiêu chuẩn hóa Quốc tế (ISO) cho "paocai", vốn là món rau ngâm xuất xứ từ Tứ Xuyên, vào tháng 12 năm 2020.
Tống Văn Thoóng

Tống Văn Thoóng (sinh 1955), người Thái, là đại biểu Quốc hội Việt Nam khóa 12, thuộc đoàn đại biểu Lai Châu.
Chiến tranh Minh – Thanh

Chiến tranh Minh – Thanh hoặc Người Mãn Châu xâm lược Trung Quốc (1618–1683) là thời kỳ dài của lịch sử khi người Mãn Châu (Nữ Chân) từng bước xâm lấn và chinh phục lãnh thổ nước Trung Hoa của người Hán dưới thời triều Minh. Người khởi đầu cho cuộc xâm lược này là Đại hãn nhà Kim tộc Nữ Chân (tiền thân nhà Thanh và tộc người Mãn Châu) Nỗ Nhĩ Cáp Xích khi ông ta lãnh đạo quân dân tộc Nữ Chân bắt đầu tấn công Phủ Thuận của nhà Minh Trung Quốc vào năm 1618, trước đấy ông đã tuyên bố dân tộc người Nữ Chân của ông ta ly khai khỏi sự kiểm soát của nhà Minh thuộc dân tộc Hán, tiếp bước là Hoàng Thái Cực, Đa Nhĩ Cổn, Thuận Trị, và người hoàn thành là hoàng đế Khang Hi khi công chiếm thành công Đài Loan để tiêu diệt hoàn toàn tàn dư nhà Minh, nhà Thanh Mãn Châu đã chính thức cai trị Trung Quốc trong gần 268 năm khi triều đình Mãn Thanh tiếp quản thủ đô Bắc Kinh sau khi vượt qua Sơn Hải Quan để đàn áp quân nổi loạn phản Minh của Lý Tự Thành từ phía Bắc nhờ sự giúp đỡ nhiệt tình của tướng nhà Minh trấn ải Sơn Hải Quan (vốn bất mãn với quân nổi loạn của Lý Tự Thành đã lật đổ nhà Minh ở Hoa Bắc) là Ngô Tam Quế cùng với quân đội nhà Minh trấn giữ quan ải của ông ta, sau khi tiêu diệt lực lượng của Lý Tự Thành ở miền Bắc Trung Quốc thì nhà Mãn Thanh đã quay sang xâm lược nhà Minh ở miền Nam Trung Quốc, ngoài ra nhà Thanh cũng tiêu diệt Loạn Tam phiên, và cuối cùng nhà Thanh hoàn thành việc diệt Minh và bình định Trung Hoa vào năm 1683, kết thúc hoàn toàn cuộc chiến nhằm mở ra thời kỳ lịch sử mới, nhà Thanh từ đấy chính thức cai trị toàn bộ Trung Quốc từ năm 1683 đến 1912, đây là lần thứ hai toàn bộ Trung Quốc đã bị những kẻ ngoại tộc cai trị (kể từ khi nhà Nguyên của người Mông Cổ cai trị Trung Quốc vào năm 1279 cho đến khi nhà Minh trục xuất Mông Nguyên vào năm 1368). Tuy nhiên các phong trào chống Mãn Châu của người Hán vẫn là luôn diễn ra lớn ở đế quốc này, trong đấy hình tượng nhà Minh được nhắc lại để thúc đẩy việc kháng Thanh, điều diễn ra đến mãi tận năm 1912 khi nhà Thanh của người Mãn Châu bị người Hán lật đổ hoàn toàn sau khi người Hán chính thức thành lập ra một thời kỳ ở Đại lục là nhà nước Trung Hoa Dân Quốc.
Nữ Chân khởi sự

Năm 1601, sau khi thống nhất Kiến Châu, Nỗ Nhĩ Cáp Xích đã cử người đến Bắc Kinh triều cống nhà Minh. Tuy nhiên, thông qua việc triều cống này, ông cũng nhận ra được tình hình rối ren của triều đình nhà Minh, càng đẩy nhanh việc thống nhất Nữ Chân để chuẩn bị phục thù. Năm 1603, ông cho xây dựng Hách Đồ A Lạp để trở thành kinh đô sau này.
Bên cạnh việc chinh phục các bộ tộc Nữ Chân, Nỗ Nhĩ Cáp Xích còn mở rộng việc quy phục các bộ tộc Mông Cổ. Bấy giờ, Mông Cổ hoàn toàn tan rã thành các bộ lạc, và thường xuyên bị nhà Minh đánh phá, dù họ vẫn duy trì danh nghĩa hoàng đế Nguyên. Với tư cách là hậu duệ của Möngke Temür (Mông Kha Thiết Mộc Nhi), mang dòng máu Mông - Mãn, cộng với chiến tích chinh phục, Nỗ Nhĩ Cáp Xích dễ dàng được nhiều bộ tộc Mông Cổ quy phục. Năm 1606, ông được người Mông Cổ tôn xưng danh hiệu Kundulun Khan (âm Hán Việt: Côn Đô Luân Hãn).
Năm 1615, Lý Thành Lương chết, cả một vùng Liêu Đông, một phần Mông Cổ lọt vào tầm khống chế của ông. Năm 1616, khi 57 tuổi, Nỗ Nhĩ Cáp Xích lên ngôi Đại Hãn với hiệu là Geren gurun-be ujire genggiyen Han (chữ Mãn: , nghĩa là "Vị Hãn anh minh mang hạnh phúc cho cả quốc gia"), ở thành Hách Đồ A Lạp (nay là Tân Tân, Liêu Ninh), tuyên bố dựng nước, lấy quốc hiệu Đại Kim, mà sử Trung Quốc gọi là Hậu Kim. Ông cũng tự đặt họ cho mình là Ái Tân Giác La (Aisin-Gioro) trong tiếng Nữ Chân cổ có nghĩa là Kim (Aisin Gurun), hàm ý ông kế thừa chính thống của nhà Kim trước kia. Từ đây, con cháu trực hệ của ông đều lấy họ Ái Tân Giác La. Ông theo phép nhà Minh, đặt niên hiệu là Thiên Mệnh (chữ Hán: 天命, chữ Mông Cổ: Тэнгэрийн Сүлдэт, chữ Mãn: ᠠᠪᡴᠠᡳ ᡶᡠᠯᡳᠩᡤᠠ, âm Mãn: Abkai Fulingga).
Chiến dịch Ninh Viễn lần thứ Nhất

Thừa thế chiến thắng, quân Bát kỳ nhanh chóng tiến xuống phía Nam, chiếm luôn Khai Nguyên, Thiết Lăng. Năm 1621, quân Bát kỳ tiếp tục đánh chiếm Liêu Dương, Trung Trấn, Thẩm Dương, khống chế toàn bộ vùng đất phía đông Liêu Hà. Cũng trong năm này, Nỗ Nhĩ Cáp Xích thiên đô về Liêu Dương, với mục đích khống chế vùng Liêu Đông. Năm 1622, ông đánh bại đội quân của Kinh lược Liêu Đông Hùng Đình Bật và Tuần phủ Liêu Đông Vương Hóa Trinh, chiếm giữ trọng trấn Liêu Tây là Quảng Ninh. Triều đình nhà Minh kết tội Hùng Đình Bật thua trận bị xử chém, Vương Hóa Trinh bị hạ ngục.
Sau trận Quảng Ninh, Nỗ Nhĩ Cáp Xích tạm ngưng chinh phạt nhà Minh, chuyển trọng tâm vào việc chỉnh đốn quân đội, tăng cường binh lực, đồng thời tổ chức quản lý vùng đất mới. Lúc này, hầu hết vùng lãnh thổ phía Bắc Trung Quốc, như Mông Cổ, Nữ Chân, Triều Tiên đều thuộc phạm vi thế lực của ông. Năm 1625, Nỗ Nhĩ Cáp Xích cho đổi tên Thẩm Dương thành Thịnh Kinh và thiên đô sang đây.
Tận dụng thời gian hưu chiến, tướng nhà Minh trấn thủ thành Ninh Viễn là Binh lược Phó sứ, Hữu Tham chính Viên Sùng Hoán dốc toàn lực để củng cố thành Ninh Viễn thành một cứ điểm vững chắc phía ngoài Sơn Hải quan. Sau 1 năm nghỉ ngơi chỉnh đốn, tháng 1.1626, Nỗ Nhĩ Cáp Xích dẫn 13 vạn kỵ binh tiến công Sơn Hải quan. Tuy nhiên, dù đơn độc phòng thủ Ninh Viễn ngoài Sơn Hải quan, quân tướng Ninh Viễn cùng chủ tướng Viên Sùng Hoán hăng hái chống cự nên Nỗ Nhĩ Cáp Xích không thể tiến lên được, lại bị hỏa pháo Bồ Đào Nha bắn trúng làm bị thương do đó việc công thành phải dừng lại. Viên Sùng Hoán tận dụng thời cơ đốc quân ra thành truy kích. Quân Nữ Chân thua to phải rút về Thịnh (Thạnh) Kinh.
Nhận định chưa thể phục thù trận Ninh Viễn, tháng 4 năm đó, Nỗ Nhĩ Cáp Xích tạm đốc quân chuyển hướng sang chinh phục các bộ lạc Mông Cổ chưa chịu quy phục. Tuy nhiên, tháng 5 năm đó, tướng Minh là Mao Văn Long xuất quân ra khỏi quan ải, tấn công An Sơn. Giữa tháng 7, Nỗ Nhĩ Cáp Xích đành phải chấm dứt chinh phục, rút quân về lại Thịnh Kinh. Trên đường rút về, do phát bệnh nặng, ông phải theo thuyền từ sông Thái vào sông Hồn để trở về Thịnh Kinh. Ngày 10 tháng 8, khi đi qua một thị trấn nhỏ có tên là De-A Man, bệnh tình trở nên trầm trọng nên ông đã lặng lẽ qua đời vào năm 68 tuổi.
Một số tài liệu lịch sử cho rằng cái chết của Nỗ Nhĩ Cáp Xích là do bị thương bởi đại bác Bồ Đào Nha mà Viên Sùng Hoán đã trang bị cho thành Ninh Viễn. Tuy nhiên, căn cứ theo hành trạng của Nỗ Nhĩ Cáp Xích chuyển hướng chinh phục Mông Cổ 3 tháng sau trận Ninh Viễn, các học giả đồng ý nguyên nhân cái chết là do sự lao lực quá độ, cộng với nỗi uất ức đại bại trước một tướng lĩnh vô danh, cộng với tuổi già và thương thế. Thi hài ông được đem về Thịnh Kinh mai táng, gọi là Phúc lăng. Con cháu ông truy tôn miếu hiệu "Thái Tổ".