Vương Chiêu Quân
Truyền thuyết > Họa công khí thị

Có một truyền thuyết về Vương Chiêu Quân, gọi là Họa công khí thị (畫工棄市). Sách Tây Kinh tạp ký (西京雜記) cuối đời Hán có ghi lại câu chuyện này như sau:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | 元帝後宮既多，不得常見，乃使畫工圖形，案圖召幸之。諸宮人皆路畫工，多者十萬，少者亦不減五萬。獨王牆不肯，遂不得見。匈奴入朝，求美人為闊氏，於是上案圖，以昭君行。及去，召見，貌為後宮第一，善應對，舉止閑推。帝悔之，而名籍已定，帝重信於外國，故不復更人。乃窮案其事，畫工皆棄市，籍其家，資皆巨萬。畫工有杜陵毛延壽，為人形，醜好老少，必得其真。安陵陳敞，新豐劉白、龔寬，並工為牛馬飛鳥眾勢，人形好醜，不逮延壽。下杜陽望，亦善畫，尤善布色。樊育亦善布色。同日棄市。京師畫工，於是差稀。  . Vì số phi tần trong hậu cung của Hán Nguyên Đế quá đông, nên Hoàng đế lệnh họa sư vẽ lại chân dung, dựa vào nhan sắc mà sẽ triệu hạnh. Các cung phi thường lo lót tiền cho họa sĩ để được vẽ cho đẹp, nhiều là 10 vạn tiền, ít cũng 5 vạn tiền. Chỉ có nàng Vương Tường không chịu đút lót, do đó chân dung không đến được Hoàng đế. Khi ấy Hung Nô đến chầu, xin cầu mỹ nhân để làm Yên chi. Nguyên Đế lựa chọn trong số chân dung, thấy Chiêu Quân tầm thường, nên chọn để phái đi Hung Nô. Trước khi đi thì Nguyên Đế triệu kiến nàng, diện mạo sáng ngời, trong cung không ai bì kịp, hơn nữa am hiểu đối đáp, cử chỉ trầm tĩnh văn nhã. Nguyên Đế thực sự hối hận, nhưng chuyện đã định, mà Nguyên Đế đối với ngoại quốc luôn chú trọng tín nghĩa, cho nên không hề thay đổi. Nguyên Đế liền điều tra rõ chuyện này, phát hiện thực trạng họa sĩ nhận hối lộ, đều đem đi trảm thị chúng giữa chợ, thu được gia sản thực kếch xù do hối lộ. Bọn họa sĩ ấy có Mao Diên Thọ người Đỗ Lăng, chuyên vẽ chân dung người, vô luận xấu mỹ lão thiếu, hắn đều có thể họa lại thực sự y người thật. Lại có người An Lăng là Trần Sưởng, người Tân Phong là Lưu Bạch cùng Cung Khoan, đều là vẽ chim bay ngựa phi, vẽ nhân vật thì thua Mao Diên Thọ. Người Hạ Đỗ là Dương Vọng cũng am hiểu vẽ nhân vật, đặc biệt giỏi về tô màu. Bọn họ một ngày bị giết, nhất thời trong kinh thiếu hụt họa sĩ. | ” |
— Tây Kinh tạp ký
Câu chuyện bức tranh chân dung của Vương Chiêu Quân gắn liền với Mao Diên Thọ tương đối nổi tiếng, gần như truyền thuyết và dị bản về sau của Vương Chiêu Quân đều sẽ đề cập việc bị Mao Diên Thọ vẽ xấu hoặc lấp liếm chân dung đi. Lại có thuyết khác nói rằng khi vẽ Chiêu Quân, Mao Diên Thọ đã vẽ thêm một nốt ruồi dưới khóe mắt và tâu với Hán Nguyên Đế đó là 「Thương phu trích lệ; 伤夫滴泪」 hoặc 「Thương phu lạc lệ chí; 伤夫落泪痣」, ám chỉ nốt ruồi biểu thị người đó có tướng sát chồng. Vì vậy Hán Nguyên Đế không cho vời nàng tới tận khi Chiêu Quân bị cống sang Hung Nô. Một thuyết khác thì Chiêu Quân tài hoa tự vẽ chân dung của mình, nhưng bức tranh đó bị Mao Diện Thọ điểm thêm nốt ruồi.
Nhà sử học Ngô Căng (吴兢) thời Đường đã cho ra một dị bản về câu chuyện của nàng như sau:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | "Tứ đại mỹ nhân" - Ban Chiêu, Triệu Phi Yến, Chiêu Quân và Lục Châu. 舊史五嬙字昭君，漢元帝時，匈奴入朝，詔以嬙配之，號胡閼氏。一說漢元帝後宮既多，不得常見，乃使畫工圖其形，案圖召幸。宮人皆賂畫工，多者十萬，少者亦不減五萬。昭君自恃容貌，獨不肯與。工人乃醜圖之，遂不得見。及後匈奴入朝，選美人配之，昭君之圖當行。及入辭，光彩射人，悚動左右。天子方重失信外國，悔恨不及，窮案其事，畫工有杜陵毛延壽，為人形，醜好老少，必得其真。安陵陳敞，新豐劉白龔寬，並工狗馬，人形不逮延壽。下杜陽望樊青，尤善布眾色。皆同日棄市，籍其資財。漢人憐昭君遠嫁，為作歌詩。始武帝以江都王建女細君為公主，嫁烏孫王昆莫，令琵琶馬上作樂，以慰其道路之思。其送明君亦然。晉文王諱"昭"，故晉人改為"明君"。石崇有妓曰綠珠，善歌舞。以此曲教之，而自制《王明君歌》，其文悲雅，"我本漢家子"是也。。 . Sử xưa, có nàng Tường, tự Chiêu Quân. Thời Hán Nguyên Đế, Hung Nô nhập triều, lấy Tường ban, hiệu Hồ Yên chi. Lại có thuyết nói số phi tần trong hậu cung của Nguyên Đế quá đông, nên Hoàng đế ra lệnh cho các họa sĩ phải vẽ hình các cung phi để Hoàng đế chọn. Các cung phi thường lo lót tiền cho họa sĩ để được vẽ cho đẹp, mong Hoàng đế để ý tới. Chiêu Quân từ chối đút lót cho họa sĩ, hậu quả bức chân dung nàng thật xấu xí nên nàng không được Hán Nguyên Đế để mắt tới. Khi Hung Nô vào chầu, Nguyên Đế chọn nàng vì thấy chân dung xấu xí, tuy nhiên khi nàng bước lên điện thì dung mạo sáng ngời khác hẳn trong tranh. Hán Đế trọng tín với ngoại quốc, không thể phản kháng, hối hận không kịp. Hoàng đế bèn cho dò hỏi rốt cuộc là chuyện gì, điều tra ra được họa sư người Đỗ Lăng là Mao Diên Thọ có liên quan, lại điều tra ra thêm Trần Sưởng người An Lăng, Lưu Bạch Cung Khoan người Tân Phong, đều bị chém đầu thị chúng, tịch thu của cải. Người Hán vì thương cảm Chiêu Quân bị gả xa, làm thi ca. Lấy tiền lệ Hán Vũ Đế lấy con gái của Giang Đô vương Kiến là Tế Quân làm Công chúa gả cho Ô Tôn vương Côn Mặc, Nguyên Đế lệnh tấu đàn tỳ bà lên mua vui, muốn tiễn giai nhân lên đường. Tấn Văn vương húy Chiêu, nên về sau nàng cũng bị sửa lại thành "Minh Quân". Có ca nữ của Thạch Sùng là nàng Lục Châu, giỏi ca vũ, tự chế tác vũ khúc, xưng gọi "Vương Minh Quân ca", lời văn bi nhã. | ” |
— Vương Chiêu Quân - Ngô Căng