Không chiến tại Kuban
Kết quả, đánh giá và ảnh hưởng > Đánh giá > Chiến thuật "tầng mây giông" của không quân Liên Xô

Trong các cuộc không chiến của Chiến tranh thế giới thứ nhất, các trận đọ cánh diễn ra theo một phong cách "hiệp sĩ" và thường là các cuộc đấu tay đôi. Dù có nhiều máy bay nhưng mỗi phi công đều tự chọn cho mình một đối thủ và tiếp cận để công kích. Chiến tranh thế giới thứ hai đã đưa lên vũ đài quân sự trên không một đạo quân máy bay khổng lồ nhiều hơn bất cứ cuộc chiến tranh hiện đại này, kể cả thời điểm hiện nay. Các máy bay cường kích và ném bom của Đức thường được một số đông tiêm kích yểm hộ với tỷ lệ 1/2 và khai thác tối đa khả năng tự vệ của các máy bay Ju-87. Để đối phó với đội hình chặt chẽ này, các phi công của Tập đoàn không quân 16 chiến đấu tại mặt trận Stalingrad đã đề xuất áp dụng đội hình chiến thuật "bậc thang".
Thực chất của chiến thuật này là các máy bay tiêm kích được xếp thành từng tốp đôi so le nhau, bốn tốp ghép thành một dàn ở nhiều tầng. Khoảng cách độ cao từ tốp thấp nhất đến tốp cao nhất từ 500 đến 1.500 m tùy theo số lượng máy bay tham gia. Vì mô phỏng cái giá sách nhiều tầng nên nó thường được gọi bằng tiếng lóng: "этажерка" (Etazherka nghĩa là bậc thang) Với cách bố trí này, đối phương nếu tránh được hỏa lực ở tầm này, sẽ dính hỏa lực ở tầm khác. Chiến thuật này đã bẻ gãy chiến thuật cơ động dọc vốn là lợi thế rất lớn của loại máy bay tiêm kích Me-109 có tính năng cơ động dọc rất tốt, lấy độ cao và bổ nhào rất nhanh. Tuy nhiên, đó mới là một nửa vấn đề. Nửa còn lại là các Me-109 cũng có tính năng cơ động ngang (cơ động mặt bằng) tốt. Để hạn chế mặt mạnh này, cần phải phát triển chiến thuật "bậc thang" thành chiến thuật mới hơn. Trong thời gian tham gia không chiến tại Kuban, phi công A. I. Pokryshkin đã nghiên cứu phát triển chiến thuật này để nó không chỉ dừng lại ở mục đích đánh chặn phòng thủ. Một số đông máy bay được huy động cũng vẫn tiếp cận đối phương theo đội hình bậc thang. Sau những loạt đạn bắn phá từ xa, các máy bay sẽ chuyển đường bay thành đội hình vòng tròn và vẫn giữ nguyên bậc thang, tạo thành nhiều lớp bao vây từ trên xuống dưới xung quanh các tốp máy bay đối phương. Vì trông hình thù của đội hình này giống như một cơn giông chuyển thành lốc xoáy nên nó được các phi công Liên Xô đặt tên là Grozovo (Грозово nghĩa là giông tố). Khi bị cuốn vào "vùng xoáy của hỏa lực" này, chỉ những phi công điều luyện với những máy bay có khả năng bổ nhào hạ độ cao thật nhanh, sau đó cải bằng cũng thật nhanh mới có thể thoát ra được. Còn đối với các máy bay ném bom nặng nề thì điều đó gần như không thể thực hiện được.
Phía Đức tỏ ra nghi ngờ hiệu quả của chiến thuật Etazherka mà họ gọi là Rolltreppe. Theo Walter Schwabedissen trong cuốn sách "Không quân Nga trong con mắt của các chỉ huy Đức" (Ayer Co Pub xuất bản năm 1968):
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | Năm 1943, tại căn cứ đầu cầu Kuban, các máy bay chiến đấu Nga lần đầu tiên sử dụng một chiến thuật đặc biệt gọi là Rolltreppe Kuban. Các phi đội máy bay Nga qua chọn lọc kinh nghiệm từ thực tế chiến đấu đã phân chia tầm bay và hỏa lực ở các độ cao khác nhau trên không phận tác chiến. Phương pháp này không mang lại thành công xuất sắc mà nó lại rất bất tiện từ một điểm yếu chiến thuật, đó là đòi hỏi sự tập trung lực lượng ở một nơi, bao gồm cả các máy bay tiêm kích không có phương tiện liên lạc. | ” |
— Walter Schwabedissen, 
Ivan Kozhedub một trong các phi công Át của Không quân Liên Xô đã bác lại điều này:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | Trong thực tế, ý tưởng "tập trung lực lượng ở một nơi" là không chính xác, vì việc thiết lập các Etazherka tối thiểu chỉ cần đến hai cặp máy bay tiêm kích là đủ. Việc tập trung một nhóm máy bay lớn hơn cũng được áp dụng, có thể đến 8 chiếc, song không quá 12 chiếc và đó cũng không phải là sự bất lợi. Yếu tố chính để bảo đảm thành công là các lực lượng đặc nhiệm có thể yểm hộ chặt chẽ cho nhau để bao vây và gây thiệt hại tối đa cho một số lượng lớn các máy bay ném bom của đối phương. | ” |
— Ivan Kozhedub, 
Có một điều đáng chú ý là sau các trận không chiến tại Kuban, phía Đức cũng áp dụng chiến thuật "bậc thang" nhưng đối với máy bay ném bom chứ không phải đối với máy bay tiêm kích. Một phi công Át khác của Không quân Liên Xô, trung tá Gregory Golubev nhận xét:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | Sau một thời gian, khi tiếp cận các máy bay ném bom của Đức, chúng tôi đã nhận thấy rằng các đội hình chiến thuật của họ cũng được xây dựng trên theo motip Etazherka Kuban do A. I. Pokryshkin phát triển. Hóa ra, đối phương đã bắt đầu tìm hiểu và áp dụng chiến thuật của chúng tôi. Đã nhiều lần trong chiến đấu, chúng tôi phải xây dựng lại về phương pháp, sử dụng các kỹ thuật tấn công truy kích mới cho các cuộc không kích. | ” |
— Gregory Golubev,