stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Người Pa Kô

Ethnic groupBản mẫu:SHORTDESC:Ethnic group
| --- | --- |
Trẻ em người Pa Kô
Khu vực có số dân đáng kể
 Lào: 23.000   Việt Nam: 19.000 
Ngôn ngữ
Tiếng Pa Kô, khác
Tôn giáo
Vật linh
Người Pa Kô hay người Pa Cô là một nhóm của dân tộc Tà Ôi - dân tộc thiểu số có vùng cư trú truyền thống là Miền Trung Việt Nam và Nam Lào. Theo nghĩa trong tiếng Tà Ôi thì "Pa" là phía, "Kô" là núi, tức là người bên núi .
Tại Việt Nam người Pa Kô chủ yếu sống ở các huyện Hướng Hóa, Đakrông tỉnh Quảng Trị, và A Lưới tỉnh Thừa Thiên Huế . Người Pa Kô chưa được coi là một dân tộc riêng mà đang được xếp vào dân tộc Tà Ôi trong Danh mục các dân tộc Việt Nam.
Tại Lào họ sống ở các muang (huyện) Sa Mouay tỉnh Saravan, và muang Nong tỉnh Savannakhet. Hai huyện này liền kề với huyện Hướng Hóa và Đakrông bên Việt Nam. Họ được coi là một dân tộc mà không xếp chung với người người Tà Ôi là dân tộc phổ biến ở vùng huyện Ta Oy .
Người Pa Kô nói tiếng Pa Kô, một ngôn ngữ trong ngữ chi Cơ Tu thuộc ngữ tộc Môn-Khmer của ngữ hệ Nam Á. Tiếng Pa Kô được Ethnologue riêng là một ngôn ngữ .
Truyền thuyết

Người Pa Kô vì thật thà nên bị thua trong cuộc thi xây thành, nên phải bỏ vùng đồng bằng đang sống để đến cư trú ở nơi đồi núi. Từ đời này sang đời khác, bên dải Trường Sơn. Vẫn lưu giữ bản sắc rất riêng với những câu chuyện ly kỳ và sinh hoạt độc đáo. Trong ký ức từ người trẻ đến những già làng Pa Kô đã sống qua hơn 100 mùa lúa đều có những câu chuyện về gốc tích của dân tộc mình.
Đề án điều tra về công nhận dân tộc Pa Kô

Xuất phát từ nguyện vọng của người dân tộc Pa Kô muốn được công nhận là một dân tộc riêng, tỉnh Thừa Thiên Huế thực hiện đề án Bổ sung dân tộc Pa Kô vào danh mục các dân tộc Việt Nam. Đến thời điểm này, Ban dân tộc vừa hoàn thành khảo sát 8/12 xã có người dân tộc Pa Kô và 4/5 xã có người dân tộc Tà Ôi thuộc huyện A Lưới nhằm xác định nguồn gốc, sự ra đời và phát triển của dân tộc Pa Kô. Đồng thời, cuộc khảo sát này cũng làm rõ sự khác biệt giữa dân tộc Pa Kô với dân tộc Tà Ôi để đề xuất Nhà nước công nhận người Pa Kô là một dân tộc trong cộng đồng các dân tộc Việt Nam.
PGS.TS Trần Bình, Trưởng bộ môn Quản lý Văn hóa Dân tộc thiểu số thuộc Đại học Văn hóa Hà Nội cùng với các nhà khoa học ở Đại học Huế, các nhà quản lý văn hóa ở Thừa Thiên Huế và Quảng Trị đã nghiên cứu về nguồn gốc và những đặc trưng của tộc người Pa Kô ở Việt Nam. Câu chuyện về nguồn gốc của người Pa Kô đã được ông xác nhận. Sự khác biệt lớn nhất giữa người Pa Kô và các nhóm địa phương khác trong cùng dân tộc Tà Ôi :
Ngày nay, người Lào vẫn gọi người Pa Kô là Noọc. Ngôn ngữ của người Pa Kô và người Pa Đoal ở Myanmar có nhiều từ ngữ giống nhau. Những người già còn nhớ nhiều phong tục tập quán của cha ông, giống người Pa Đoal, không tìm thấy ở bất cứ tộc người nào sinh sống quanh đó, như: đeo một cái vòng đồng cuốn tròn ở cổ, tóc búi cao trên đầu xuyên bằng một cái trâm .
Nhà cửa

Trước đây thường sống trong những nhà dài, trong đó gồm nhiều bếp, nhiều hộ gia đình, quây quanh một sân lớn được dùng cho các sinh hoạt chung của làng. Họ có lễ hội Ada, lễ hội ăn mừng lúa mới để tri ân mùa màng, để tạ ơn đất trời, nắng mưa, dông gió, sông suối, núi rừng, cây cối và cả ma quỷ.
Văn hóa

Hoạt động bảo tồn văn hóa của người Pa Kô đang được nghệ nhân Kray Sức, cán bộ chuyên trách văn hóa xã Tà Rụt huyện Đakrông, Quảng Trị thực hiện, bao gồm sưu tầm, ghi chép, biên soạn 25 kịch bản múa cồng chiêng, nghi thức lễ hội, phong tục, tập quán, các làn điệu dân ca dân tộc Pa Kô .
Ông cũng viết đề án "Chỉ dẫn cho người Pa Kô đọc và viết ngôn ngữ của dân tộc mình". Trong đề án đó, ông sử dụng hệ chữ viết Latinh hóa để ghi tiếng nói ở vùng dân tộc Pa Kô .
Những người Pa Kô có danh tiếng

| Tên | Sinh thời | Hoạt động |
| --- | --- | --- |
| Hồ Kan Lịch | 1943-... | Nữ Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Việt Nam người dân tộc đầu tiên, được ca ngợi trong bài hát "Cô gái Pa Kô" của nhạc sỹ Huy Thục. Tên nguyên của bà là Kăn Lịch, sinh tại bản A Lê Nôc, nay thuộc thị trấn A Lưới, huyện A Lưới, tỉnh Thừa Thiên Huế . |
| Mai Hoa Sen | 1943-... | Hiện sống tại xã Tà Rụt, huyện Đakrông, tỉnh Quảng Trị . Ông được công nhận là nghệ nhân ưu tú năm 2015. Ông là người chế tác các loại nhạc cụ dân tộc Pa Kô . |
| Kray Sức | 1962-... | Hiện sống tại xã Tà Rụt, huyện Đakrông, tỉnh Quảng Trị. Ông là nghệ nhân ưu tú năm 2015, thành viên hội văn học nghệ thuật tỉnh Quảng Trị. Ông có nhiều đóng góp cho việc bảo tồn và phát huy văn hoá dân tộc Pa Kô. |
Tượng người Pa Kô ở Đà Lạt, năm 2013
Nolina longifolia

| Nolina longifolia |
| --- | --- |

Phân loại khoa học
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Monocot
Bộ (ordo): Asparagales
Họ (familia): Asparagaceae
Chi (genus): Nolina
Loài (species): N. longifolia
Danh pháp hai phần
Nolina longifolia (Karw. ex Schult. & Schult.f.) Hemsl., 1884 
Nolina longifolia là một loài thực vật có hoa trong họ Măng tây. Loài này được (Karw. ex Schult. & Schult.f.) Hemsl. mô tả khoa học đầu tiên năm 1884.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Nolina longifolia”. Truy cập ngày 16 tháng 7 năm 2013.
Song (huyện)

| Số liệu thống kê |
| --- | --- |
Tỉnh:: Phrae
Văn phòng huyện:: Ban Klang  18°28′12″B 100°11′0″Đ﻿ / ﻿18,47°B 100,18333°Đ﻿ / 18.47000; 100.18333
Diện tích:: 1.624,5 km²
Dân số:: 53.687 (2005)
Mật độ dân số:: 33,0 người/km²
Mã địa lý:: 5406
Mã bưu chính:: 54120

Bản đồ

Song (tiếng Thái: สอง) huyện (amphoe) cực bắc thuộc tỉnh Phrae, phía bắc Thái Lan.
Địa lý

Các huyện giáp ranh (từ phía đông nam theo chiều kim đồng hồ): Rong Kwang, Nong Muang Khai, Long thuộc tỉnh Phrae, Mae Mo, Ngao thuộc tỉnhLampang, Dok Khamtai, Chiang Muan thuộc tỉnh Phayao, Ban Luang và Wiang Sa thuộc tỉnh Nan.
Vườn quốc gia Mae Yom nằm ở huyện Song.
Lịch sử

Ban đầu có tên là Mueang Song, năm 1917 huyện đã được đổi tên thành Ban Klang theo tên của tambon trung tâm. Tên gọi đã được đổi lại như tên gốc Song Năm 1939, chỉ bỏ từ Mueang vốn dành cho các huyện thủ phủ của tỉnh.
Hành chính

Huyện này được chia thành 8 phó huyện (tambon), các đơn vị này lại được chia ra thành 84 làng (muban). Song là một thị trấn (thesaban tambon) và nằm trên một số khu vực của tambon Ban Nun and Ban Klang. Có 8 Tổ chức hành chính tambon.
| STT | Tên | Tên tiếng Thái | Số làng | Dân số |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1. | Ban Nun | บ้านหนุน | 11 | 9.160 |  |
| 2. | Ban Klang | บ้านกลาง | 12 | 8.392 |  |
| 3. | Huai Mai | ห้วยหม้าย | 17 | 8.769 |  |
| 4. | Tao Pun | เตาปูน | 12 | 8.418 |  |
| 5. | Hua Mueang | หัวเมือง | 13 | 6.828 |  |
| 6. | Sa-iap | สะเอียบ | 9 | 5.671 |  |
| 7. | Daen Chumphon | แดนชุมพล | 4 | 2.685 |  |
| 8. | Thung Nao | ทุ่งน้าว | 5 | 3.764 |  |
Phúc Thành, Yên Thành

Đối với các định nghĩa khác, xem Phúc Thành.
Phúc Thành là một xã thuộc huyện Yên Thành, tỉnh Nghệ An, Việt Nam.
Xã Phúc Thành có diện tích 16,53 km², dân số năm 1999 là 9.402 người, mật độ dân số đạt 569 người/km².
Danh xưng Phúc thành mới chỉ xuất phát vào năm 1953, khi trong quá trình cải cách ruộng đất đã chia tách xã Giai Lạc (được thành lập trong thời kỳ đầu thành lập nước VNDCCH) thành 3 xã: Đồng Thành, Phúc thành và Hậu thành.
Lịch sử:
Xã Phúc thành được tách ra từ xã Giai Lạc vào năm 1953. Trước cách mạng tháng 8 năm 1945, vùng đất này bao gồm làng Diệu Ốc và làng Phúc Thọ của Tổng quan Hóa, huyện Yên Thành.
Vùng đất Phúc Thành ngày nay là một phần của Kẻ Dền - lỵ sở của Diễn Châu trong giai đoạn trị vì của nhà Tiền Lê (981-1009) Dấu tích của thời kỳ ấy vẫn còn tồn tại đến ngày nay là Thành đất có hào bao bọc xung quanh tại xóm Yên Thịnh, xã Phúc Thành. Thành được xây dựng có hào bao bọc xung quanh và nối với bàu Ác và thông ra sông Dền, một nhánh của sông Bùng bắt nguồn từ vùng động Huyệt. Như vậy thành Đông Thành có đường thủy nối thông với hệ thống kênh đào đi ra đến cố đô Hoa Lư. Theo sử sách thì thành Đông Thành được hoàng tử Lý Long Tung - con trai thứ bảy của vua Lê Đại Hành - được phong tước Định Phiên Vương vào năm 993, tiến hành xây dựng để làm căn cứ chống lại sự xâm lăng của giặc Chiêm Thành ở phía nam. Thành là nơi rất thuận tiện cho thủy quân đóng quân và tập dượt trên bàu Ác có chiều dài đến 1 km và rộng khoảng 200m. Cách thành khoảng 800m về phía Tây - Tây Bắc có rú Giai là nơi có vệ Tròn (nay là chợ An Mọ) khi đào sâu xuống hơn nửa mét là một sân gạch rộng, chắc là nơi tập trung các quần thần để tiến hành các lễ bái. Trên đỉnh rú Giai có một bãi bằng gọi là Động Đàn, chắc là nơi xưa kia dùng để tiến hành Đàn tế Trời Đất. Cách bãi Tròn chừng 200m có giếng nước cổ có mạch nước không bao giờ cạn chắc là được xây dựng từ thời Tiền Lê. Các dầu tích khác không còn mà chỉ lưu lai dưới dạng các tên gọi như đồng Đồn, nằm phía nam bàu Ác so với thành.
Năm 1005 khi vua Lê Đại Hành mất, hoàng tử Lê Long Tích - Đông Thành Vương cùng em Lê Long Đỉnh, Lê Long Kính tranh giành ngôi báu với thái tử Lê Long Việt nhưng bị thua bỏ chạy sang Chiêm Thành nhưng bị ngư dân phủ Thạch Hà giết chết. Đến năm 1009, Lý Công Uẩn cướp ngôi của nhà Tiền Lê, lập ra nhà Lý. Hoàng tử Lê Long Tung bỏ chạy vào cát cứ tại thành Đông Thành và cũng tự xưng là Đông Thành Vương, định tách Diễn Châu thành quốc gia riêng. Tương truyền sau khi cướp ngôi nhà Tiền Lê, Lý Công Uẩn đã cho quân tướng nhiều lần vào Diễn Châu để đánh dẹp Hoàng tử Le Long Tung song thất bại. Qua tìm hiểu biết được mộ mẹ hoàng tử Lê Long Tung là người Kẻ Dền, được táng tại huyệt tốt ở Động Huyệt. Lý Công Uẩn đã ngầm sai người phá và yểm vùng Động Huyệt. Nhờ thế năm 1012 thì đích thân vua Lý Thái Tổ (Lý Công Uẩn) dẫn sáu đạo quân tiến đánh Diễn Châu và giết được hoàng tử Lê Long Tung.
Chú thích

1 2 3  “Mã số đơn vị hành chính Việt Nam”. Bộ Thông tin & Truyền thông. Bản gốc lưu trữ ngày 24 tháng 3 năm 2013. Truy cập ngày 10 tháng 4 năm 2012.
↑  Tổng cục Thống kê
Phụ Thành

Phụ Thành (chữ Hán giản thể: 阜城县) là một huyện thuộc địa cấp thị Hành Thủy, tỉnh Hà Bắc, Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Huyện này có diện tích 698 ki-lô-mét vuông, dân số 320.000 người. Mã số bưu chính là 053700. Huyện lỵ đóng tại trấn Phụ Thành. Về mặt hành chính, huyện được chia thành 5 trấn, 5 hương.
Trấn: Phụ Thành, Cổ Thành, Mã Đầu, Hà Khẩu, Thôi Điện.
Hương: Man Hà, Kiến Kiều, Tương Phường, Đại Bạch, Vương Tập.
| x t Hà Bắc, Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa |
| --- | --- | --- |
| Thạch Gia Trang |  Tân Tập  Trường An  Kiều Đông  Kiều Tây  Tân Hoa  Dụ Hoa  Tỉnh Hình  Lộc Tuyền  Cảo Thành  Tấn Châu  Tân Lạc  Thâm Trạch  Vô Cực  Triệu  Linh Thọ  Cao Ấp  Nguyên Thị  Tán Hoàng  Bình Sơn  Tỉnh Hình  Loan Thành  Chính Định  Hành Đường  | Hà Bắc trong Trung Quốc |
| Đường Sơn |  Lộ Bắc  Lộ Nam  Cổ Dã  Khai Bình  Phong Nhuận  Phong Nam  Tào Phi Điện  Tuân Hóa  Thiên An  Loan Châu  Loan Nam  Lạc Đình  Thiên Tây  Ngọc Điền  | Hà Bắc trong Trung Quốc |
| Tần Hoàng Đảo |  Hải Cảng  Sơn Hải Quan  Bắc Đới Hà  Xương Lê  Phủ Ninh  Lư Long  Thanh Long  | Hà Bắc trong Trung Quốc |
| Hàm Đan |  Tùng Đài  Hàm Sơn  Phục Hưng  Phong Phong  Vũ An  Hàm Đan  Lâm Chương  Thành An  Đại Danh  Thiệp  Từ  Phì Hương  Vĩnh Niên  Khâu  Kê Trạch  Quảng Bình  Quán Đào  Ngụy  Khúc Chu  | Hà Bắc trong Trung Quốc |
| Hình Đài |  Tương Đô  Tín Đô  Nhâm Trạch  Nam Hòa  Nam Cung  Sa Hà  Lâm Thành  Nội Khâu  Bách Hương  Long Nghiêu  Ninh Tấn  Cự Lộc  Tân Hà  Quảng Tông  Bình Hương  Uy  Thanh Hà  Lâm Tây  | Hà Bắc trong Trung Quốc |
| Bảo Định |  Tân Thị  Định Châu  Liên Trì  Trác Châu  An Quốc  Cao Bi Điếm  Mãn Thành  Thanh Uyển  Dịch  Từ Thủy  Lai Nguyên  Định Hưng  Thuận Bình  Đường  Vọng Đô  Lai Thủy  Cao Dương  An Tân  Hùng  Dung Thành  Khúc Dương  Phụ Bình  Bác Dã  Lễ  | Hà Bắc trong Trung Quốc |
| Trương Gia Khẩu |  Kiều Tây  Kiều Đông  Tuyên Hóa  Hạ Hoa Viên  Trương Bắc  Khang Bảo  Thượng Nghĩa  Cô Nguyên  Uất  Dương Nguyên  Hoài An  Vạn Toàn  Hoài Lai  Trác Lộc  Xích Thành  Sùng Lễ  | Hà Bắc trong Trung Quốc |
| Thừa Đức |  Song Kiều  Song Loan  Ưng Thủ Doanh Tử  Thừa Đức  Hưng Long  Bình Tuyền  Loan Bình  Long Hóa  Phong Ninh  Khoan Thành  Vi Trường  | Hà Bắc trong Trung Quốc |
| Thương Châu |  Vận Hà  Tân Hoa  Bạc Đầu  Nhâm Khâu  Hoàng Hoa  Hà Gian  Thương  Thanh  Đông Quang  Hải Hưng  Diêm Sơn  Túc Ninh  Nam Bì  Ngô Kiều  Hiến  Mạnh Thôn  | Hà Bắc trong Trung Quốc |
| Lang Phường |  An Thứ  Quảng Dương  Bá Châu  Tam Hà  Cố An  Vĩnh Thanh  Hương Hà  Đại Thành  Văn An  Đại Xưởng  | Hà Bắc trong Trung Quốc |
| Hành Thủy |  Đào Thành  Ký Châu  Thâm Châu  Tảo Cường  Vũ Ấp  Vũ Cường  Nhiêu Dương  An Bình  Cố Thành  Cảnh  Phụ Thành  | Hà Bắc trong Trung Quốc |
Novalena orizaba

| Novalena orizaba> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Phân ngành (subphylum): Chelicerata
(không phân hạng): Arachnomorpha
Lớp (class): Arachnida
Bộ (ordo): Araneae
Họ (familia): Agelenidae
Chi (genus): Novalena
Loài (species): N. orizaba
Danh pháp hai phần
Novalena orizaba R.Banks, 1898 
Novalena orizaba là một loài nhện trong họ Agelenidae.
Loài này thuộc chi Novalena. Novalena orizaba được Richard C. Banks miêu tả năm 1898.
Chú thích

↑  Platnick, Norman I. (2010): The world spider catalog, version 10.5. American Museum of Natural History.
Nyctemera rattrayi

| Nyctemera rattrayi> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Lepidoptera
Họ (familia): Erebidae
Chi (genus): Nyctemera
Loài (species): N. rattrayi
Danh pháp hai phần
Nyctemera rattrayi
Nyctemera rattrayi là một loài bướm đêm thuộc phân họ Arctiinae, họ Erebidae.
Chú thích

↑  Bisby, F.A.; Roskov, Y.R.; Orrell, T.M.; Nicolson, D.; Paglinawan, L.E.; Bailly, N.; Kirk, P.M.; Bourgoin, T.; Baillargeon, G.; Ouvrard, D. (2011). “Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist”. Species 2000: Reading, UK. Truy cập ngày 24 tháng 9 năm 2012.
Phụ gia chống mài mòn

Phụ gia AW (Antiwear), hoặc phụ gia chống mài mòn, là chất phụ gia cho dầu nhờn để ngăn chặn sự tiếp xúc kim loại - kim loại giữa các bộ phận của bánh răng.
Phụ gia áp suất cực cao (phụ gia EP(Extreme Pressure Addititive)) được sử dụng trong các ứng dụng như hộp số, trong khi phụ gia AW gia được sử dụng với tải nhẹ, chẳng hạn như trục.
Ví dụ

kẽm đithiophotphat (ZDP)
kẽm dialkyl dithio phosphate (ZDDP), được sử dụng rộng rãi nhất trong dầu động cơ, cũng hoạt động như một chất chống ăn mòn và chất chống oxy hóa.
Tricresyl phosphate (TCP), được sử dụng cho nhiệt độ cao hoạt động, thường được dùng như là một AW và tập phụ gia trong động cơ chất bôi trơn và cũng trong một số cần, dầu và chất lỏng thủy lực.
Halocarbons (clo paraffin) dùng cho quá trình cần áp suất cao.
Glycerol stereo chất lượng tốt.
Stearic,  bề mặt qua quá trình hấp thụ đảo ngược 150 °C. Việc sử dụng bị giới hạn tới những tình huống tiếp xúc nhẹ.
Oncidium chapadense

| Oncidium chapadense> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Monocots
Bộ (ordo): Asparagales
Họ (familia): Orchidaceae
Chi (genus): Oncidium
Loài (species): O. chapadense
Danh pháp hai phần
Oncidium chapadense V.P.Castro & Campacci, 1992 
Oncidium chapadense là một loài thực vật có hoa trong họ Lan. Loài này được V.P.Castro & Campacci mô tả khoa học đầu tiên năm 1992.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Oncidium chapadense”. Truy cập ngày 7 tháng 6 năm 2013.
Ngô phu nhân (Tôn Kiên)

| Ngô phu nhân 吴夫人> Tên |
| --- | --- |
Tên thật: ?
Thông tin chung
Thế lực: Đông Ngô
Chức vụ: Phu nhân của Tôn Kiên
Sinh: ?  huyện Ngô, Ngô quận (nay là Tô Châu, Giang Tô)
Thụy hiệu: Vũ Liệt Ngô hoàng hậu (武烈吴皇后)
Hôn phối: Tôn Kiên
Con cái: Tôn Sách Tôn Quyền  Tôn Dực Tôn Khuông
Ngô phu nhân(156-?207) (chữ Hán: 吴夫人), còn gọi Tôn Phá Lỗ Ngô phu nhân (孙破虏吴夫人), Ngô Thái phi (吴太妃) hay Vũ Liệt Ngô hoàng hậu (武烈吴皇后), là vợ của Phá Lỗ tướng quân Tôn Kiên, một vị quân phiệt thời cuối Đông Hán, người đặt cơ sở hình thành nước Đông Ngô thời Tam Quốc trong lịch sử Trung Quốc.
Lấy chồng

Ngô phu nhân người huyện Ngô, Ngô quận (nay là Tô Châu, Giang Tô). Gia thế của bà không được ghi chép, nhưng dựa vào việc Viên Thiệu tiến cử em trai bà là Ngô Cảnh (吳景) làm quan Thái thú ở Đan Dương, thì người ta suy ra gia đình bà cũng có gốc nho giáo có địa vị khá cao. Bà nổi tiếng là người tài sắc vẹn toàn. Tôn Kiên khi đó là Quan huyện đã cầu hôn bà.
Gia đình bà thấy Tôn Kiên vũ phu và ngông cuồng nên không muốn gả, định từ hôn khiến Tôn Kiên vừa xấu hổ vừa căm hận. Trong hoàn cảnh đó, bà đã đứng ra thuyết phục cả nhà không nên vì mình mà gây oán với Tôn Kiên, hãy coi đó là số mệnh. Vì vậy gia đình bà gả bà cho Tôn Kiên. Bà trở thành Ngô phu nhân được ghi trong sử sách.
Tôn Kiên và Ngô phu nhân có bốn người con trai là Tôn Sách, Tôn Quyền, Tôn Dực và Tôn Khuông; cùng 1 người con gái, nhưng không rõ đó có phải là Tôn phu nhân, người gả cho Lưu Bị hay không.
Theo con

Năm Sơ Bình thứ 2 (191), Tôn Kiên tử trận trong khi giao chiến ở Tương Dương với Kinh Châu thái thú là Lưu Biểu, bà cùng bốn con nhỏ là Tôn Quyền, Tôn Dực và Tôn Khuông, Tôn thị được con cả Tôn Sách đưa về huyện Giang Đô gửi một người quen là Trương Hoằng.
Đương thời, Ngô phu nhân có người em là Ngô Cảnh. Tôn Sách đến gặp sứ quân Viên Thuật – người cộng tác với Tôn Kiên trước đây - vừa từ Nam Dương chạy sang phía đông, chiếm đóng Thọ Xuân. Viên Thuật đã phong cho Ngô Cảnh làm Thái thú quận Đan Dương (丹楊, ngày nay là Tuyên Thành, An Huy) và sai Tôn Sách đến theo giúp Ngô Cảnh. Tôn Sách bèn đón Ngô phu nhân cùng các em, đi cùng một người trong họ là Tôn Hà và người ở Nhữ Nam là Lã Phan đến Khúc A theo Ngô Cảnh. Tôn Sách dựa vào Ngô Cảnh bắt đầu xây dựng lực lượng nhưng không thành công, lại quay trở lại Thọ Xuân nương tựa Viên Thuật.
Năm Hưng Bình nguyên niên (194), triều đình Hán Hiến Đế do quyền thần Lý Thôi, Quách Dĩ muốn chống lại Viên Thuật, bèn bổ nhiệm Lưu Do làm Thứ sử của Dương Châu. Lưu Do không thể đối địch được với Viên Thuật nên không dám tới trị sở Dương Châu ở Thọ Xuân mà tới đóng nhiệm sở tại Khúc A thuộc Đan Dương. Thái thú Ngô Cảnh cùng Đô úy Tôn Bí (anh họ Tôn Sách) đã nghênh đón Lưu Do tới nhiệm sở Khúc A.
Ngô phu nhân còn giữ ngọc tỷ truyền quốc do Tôn Kiên khi còn sống đã bắt được lúc tiến quân vào Lạc Dương. Viên Thuật muốn giành ngọc tỷ, nên ép bà phải giao nộp. Ngô phu nhân bèn đưa ngọc tỷ tới cho Viên Thuật. Viên Thuật có ngọc tỷ muốn xưng đế. Lưu Do cho rằng Ngô Cảnh và Tôn Bí là người cùng phe với Thuật bèn bất ngờ xuất quân đánh úp hai người để giải trừ mối lo. Ngô Cảnh và Tôn Bí phải bỏ Đan Dương chạy sang bên kia sông Trường Giang đóng ở Lịch Dương. Ngô phu nhân được Ngô Cảnh đưa từ Khúc A về Lịch Dương.
Viên Thuật và Lưu Do dàn quân tranh giành Dương châu. Theo lệnh của Viên Thuật, Ngô Cảnh cùng Tôn Bí mang quân chống Lưu Do. Hai bên đánh nhau lâu ngày không phân thắng bại. Tôn Sách bèn xin lĩnh quân ra mặt trận đánh Lưu Do. Được sự đồng ý của Viên Thuật, Tôn Sách mang 1000 quân tới Lịch Dương. Nhưng Tôn Sách lại muốn xây dựng cơ sở quân sự tại đây, sợ mẹ bị kinh động vì chiến tranh, nên sai người đưa bà huyện Phụ Lăng.
Năm Kiến An thứ 4 (199), Viên Thuật chết sau khi xưng đế được vài năm. Tôn Sách có sự phò trợ của các tướng cũ của Tôn Kiên đánh chiếm được 5 quận Giang Đông, được Tào Tháo nhân danh Hán Hiến Đế phong làm Thái thú Cối Kê. Ngô phu nhân được đón về quận Cối Kê.
Năm Kiến An thứ 5 (200), Tôn Sách đột ngột qua đời. Con thứ hai của Ngô phu nhân là Tôn Quyền lên nối nghiệp anh. Trong khi Tào Tháo chinh phục phía bắc thì Tôn Quyền nhiều năm chinh chiến với Lưu Biểu ở Kinh châu, vừa để mở bờ cõi sang phía tây, vừa để báo thù cho cái chết của Tôn Kiên khi tham chiến với Lưu Biểu.
Ngô phu nhân qua đời trước trận Xích Bích. Sử sách có những cách nói khác nhau, dẫn tới suy luận thời điểm này có thể là năm 202 (Kiến An thứ 7) hoặc 207 (Kiến An thứ 12).
Sau này Tôn Quyền xưng đế (229) đã truy tôn bà là Vũ Liệt hoàng hậu (武烈皇后), hợp táng cùng Tôn Kiên ở Cao lăng (高陵).
Trong Tam Quốc diễn nghĩa

Chân dung Ngô phu nhân trong tiểu thuyết Tam Quốc diễn nghĩa của La Quán Trung khá mờ nhạt. Bà có một người em gái là Ngô quốc thái cũng lấy Tôn Kiên, đây là nhân vật do La Quán Trung hư cấu, không có thật.
Tại hồi 29, khi Tôn Sách qua đời, Ngô phu nhân lo lắng về người kế vị, Tôn Sách đã trấn an bà về tài năng của Tôn Quyền. Sau này bà mất, cũng nhắc lại lời trăng trối của Tôn Sách để Tôn Quyền nhớ: "Việc trong không quyết được thì hỏi Trương Chiêu, việc ngoài không quyết được thì hỏi Chu Du".
Khi bà mất, em gái là Ngô quốc thái thay vai trò làm "Quốc mẫu" vùng Giang Đông, có vai trò ảnh hưởng lớn tới Tôn Quyền.
Chú thích

↑  Dịch Trung Thiên, sách đã dẫn, tập 1, tr 407
↑  Dịch Trung Thiên, sách đã dẫn, tập 2, tr 138
↑  Tức huyện Đan Dương tỉnh Giang Tô
↑  Lê Đông Phương, Vương Tử Kim, sách đã dẫn, tr 383
↑  Nay là Hòa huyện, tỉnh An Huy
↑  Lê Đông Phương, sách đã dẫn, tr 149
↑  Phía đông Toàn Thúc
↑  Dịch Trung Thiên, sách đã dẫn, tập 1, tr 409
Phường 4, thành phố Sóc Trăng

Đối với các định nghĩa khác, xem Phường 4.
Phường 4 là một phường thuộc thành phố Sóc Trăng, tỉnh Sóc Trăng, Việt Nam.
Địa lý

Phường 4 nằm ở phía đông thành phố Sóc Trăng, có vị trí địa lý:
Phía đông giáp huyện Long Phú
Phía tây và phía nam giáp Phường 1
Phía bắc giáp Phường 8.
Phường 4 có diện tích 8,86 km², dân số năm 2022 là 16.040 người, mật độ dân số đạt 1.810 người/km².
Hành chính

Phường 4 được chia thành 6 khóm: 1, 2, 3, 4, 5, 6.
Lịch sử

Sau năm 1975, Phường 4 là một phường thuộc thị xã Sóc Trăng.
Ngày 30 tháng 10 năm 1995, Chính phủ ban hành Nghị định số 70-CP về việc thành lập Phường 9 trên cơ sở 508,57 ha diện tích tự nhiên và 8.610 nhân khẩu của Phường 4.
Sau khi điều chỉnh địa giới hành chính, Phường 4 có 871,32 ha diện tích tự nhiên và 10.264 nhân khẩu.
Ngày 8 tháng 2 năm 2007, Chính phủ ban hành Nghị định số 22/2007/NĐ-CP về việc thành lập thành phố Sóc Trăng thuộc tỉnh Sóc Trăng. Phường 4 trực thuộc thành phố Sóc Trăng.
Chú thích

1 2 3 4  “Văn bản số 1720/VP-TH về việc lấy ý kiến đối với dự thảo Tờ trình và dự thảo Nghị quyết của HĐND tỉnh về việc thông qua chủ trương sắp xếp đơn vị hành chính cấp huyện, cấp xã giai đoạn 2023 – 2025 của tỉnh Sóc Trăng” (PDF). Cổng thông tin điện tử Văn phòng UBND tỉnh Sóc Trăng. 28 tháng 3 năm 2024. Bản gốc (PDF) lưu trữ ngày 9 tháng 6 năm 2024. Truy cập ngày 9 tháng 6 năm 2024.
↑  Tổng cục Thống kê
↑  “Thông tư số 12/2018/TT-BTNMT về việc ban hành Danh mục địa danh dân cư, sơn văn, thủy văn, kinh tế - xã hội phục vụ công tác thành lập bản đồ phần đất liền tỉnh Sóc Trăng” (PDF). Cục Đo đạc và Bản đồ Việt Nam (Bộ Tài nguyên và Môi trường). 28 tháng 9 năm 2018. Bản gốc (PDF) lưu trữ ngày 6 tháng 11 năm 2021. Truy cập ngày 6 tháng 11 năm 2021.
↑  Nghị định số 70-CP năm 1995 về việc điều chỉnh địa giới hành chính các huyện Mỹ Tú, Long Phú, Mỹ Xuyên để mở rộng địa giới hành chính thị xã Sóc Trăng và thành lập các phường thuộc thị xã Sóc Trăng, tỉnh Sóc Trăng.
↑  “Nghị định số 22/2007/NĐ-CP về việc thành lập thành phố Sóc Trăng thuộc tỉnh Sóc Trăng”. Thư viện pháp luật. 8 tháng 2 năm 2007.
Sinogomphus suensoni

| Sinogomphus suensoni> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Odonata
Họ (familia): Gomphidae
Chi (genus): Sinogomphus
Loài (species): S. suensoni
Danh pháp hai phần
Sinogomphus suensoni (Lieftinck, 1939) 
Sinogomphus suensoni là loài chuồn chuồn trong họ Gomphidae. Loài này được Lieftinck mô tả khoa học đầu tiên năm 1939.
Chú thích

↑  “suensoni”. World Odonata List. Bản gốc lưu trữ ngày 28 tháng 8 năm 2010. Truy cập ngày 17 tháng 6 năm 2013.
Nyctemera quadriplaga

| Nyctemera quadriplaga> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Lepidoptera
Họ (familia): Erebidae
Chi (genus): Nyctemera
Loài (species): N. quadriplaga
Danh pháp hai phần
Nyctemera quadriplaga
Nyctemera quadriplaga là một loài bướm đêm thuộc phân họ Arctiinae, họ Erebidae.