Nhà Chu

Đối với các định nghĩa khác, xem Chu.
Đừng nhầm lẫn với Tây Chu (nước) hoặc Đông Chu (nước).
Xem thêm Võ Tắc Thiên, người cũng lập ra một triều đại Chu trong giai đoạn cai trị ngắn của mình từ 690 đến 705.
Nhà Chu (tiếng Trung: 周朝; Hán-Việt: Chu triều; bính âm: Zhōu Cháo; Wade–Giles: Chou Ch'ao [tʂóʊ tʂʰɑ̌ʊ]) là vương triều thứ ba trong lịch sử Trung Quốc. Là triều đại tiếp nối nhà Thương, nhà Chu cũng là triều đại cuối cùng thực thi chế độ phong kiến cát cứ. Lịch sử nhà Chu được chia thành hai thời kỳ: Tây Chu (khoảng thế kỷ 11 TCN – 771 TCN) và Đông Chu (770 TCN – 256 TCN). Tây Chu khởi đầu từ khi Chu Vũ vương đánh bại nhà Thương và lập quốc, đóng đô tại Cảo Kinh (còn gọi là Tông Chu), và chấm dứt khi Chu U Vương bị lật đổ. Đông Chu định đô tại Lạc Ấp và được chia thành hai giai đoạn: Xuân Thu (770 TCN – 476 TCN) và Chiến Quốc (476 TCN – 221 TCN). Nhà Đông Chu chấm dứt khi Chu Noãn vương bị Tần Chiêu Tương vương phế truất vào năm 256 TCN. Đến năm 221 TCN, Tần Thủy Hoàng thống nhất Trung Quốc và lập nên nhà Tần.
Tộc Chu khởi đầu từ vùng Chu Nguyên. Sau trận Mục Dã (k. 1046 TCN), Chu Vũ vương lật đổ nhà Thương và thành lập nhà Tây Chu. Sau khi Chu công Đán đông chinh dẹp loạn Tam giám, triều đình nhà Chu đã tiến hành phong đất cho nhiều chư hầu để ổn định vùng phía đông. Tây Chu bước vào thời kỳ phát triển rực rỡ dưới thời Thành Vương và Khang Vương, nhưng dần suy yếu vào thời Chiêu Vương và Mục Vương. Các triều đại của Cung Vương, Ý Vương, Lệ Vương chứng kiến sự suy yếu rõ rệt, dẫn đến nhân dân nổi dậy chống lại triều đình, mở ra thời kỳ Chu Thiệu cộng hòa. Tuy có một giai đoạn phục hưng ngắn dưới thời Tuyên Vương, song nhà Tây Chu đã sụp đổ sau cuộc tấn công của tộc Khuyển Nhung dưới thời U Vương.
Thời kỳ Đông Chu bắt đầu khi Chu Bình Vương dời đô về phía đông đến Thành Chu, nhưng quyền lực của thiên tử cũng suy yếu dần từ đấy. Vào thời Xuân Thu, một số chư hầu, tiêu biểu như Tề Hoàn công, khởi xướng phong trào "tôn vương, dẹp loạn", mở ra giai đoạn các chư hầu xưng bá. Sang tới thời Chiến Quốc, sự tranh giành quyền lực giữa các chư hầu trở càng trở nên gay gắt, dẫn đến một thời kỳ chiến tranh loạn lạc kéo dài suốt nhiều thế kỷ. Năm 256 TCN, nhà Chu bị nước Tần thôn tính. Năm 221 TCN, nhà Tần tiêu diệt các chư hầu còn lại và thống nhất toàn bộ Trung Quốc.
Về mặt chính trị, nhà Chu thiết lập hệ thống quyền lực trung ương với vua Chu là người đứng đầu, cai quản toàn bộ lãnh thổ. Hệ thống phong kiến của nhà Chu xây dựng dựa trên mối quan hệ vua–tôi, được củng cố bởi chế độ tông pháp dựa trên quan hệ huyết thống và được cũng cố bởi hệ thống lễ nghi và điền địa. Tuy nhiên, từ giữa thời Xuân Thu, hệ thống này bắt đầu suy yếu, lễ nghi dần sụp đổ, dẫn đến sự xuất hiện của nhiều luồng tư tưởng triết học mới, tiêu biểu là Nho gia, Đạo gia và Pháp gia, gọi chung là Bách gia chư tử.
Nhà Chu là thời kỳ quan trọng trong quá trình giao lưu và hòa hợp giữa tộc Hoa Hạ (đại diện bởi người Chu) với các dân tộc xung quanh. Sau khi thực hiện chế độ phong kiến, văn hóa Hoa Hạ ở trung nguyên đã tiếp xúc và hòa nhập với các nền văn hóa của các bộ tộc khác, hình thành nhiều nét văn hóa khu vực đặc sắc. Thời kỳ nhà Chu thường được coi là đỉnh cao của nghệ thuật chế tác đồ đồng Trung Quốc. Đây cũng là thời kỳ văn học chữ viết dần được hình thành, với văn xuôi cổ đại phát triển từ đơn giản đến phức tạp. Các tác phẩm trong Kinh Thi cho thấy thể thơ bốn chữ ngày càng phát triển. Chữ viết Trung Quốc phát triển thành chữ triện, thay thế cho các dạng chữ trên giáp cốt và đồ đồng trước đó. Vào cuối triều đại, một dạng chữ lệ sơ khai cũng bắt đầu xuất hiện.