stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Trò chơi liên tỉnh
Nội dung

Trong mỗi chương trình, hai hoặc ba đội thi là thanh niên/vận động viên thuộc các sở thể dục thể thao đại diện ở mỗi tỉnh/đơn vị tham gia thi đấu các trò chơi vận động và tính điểm. Các trò chơi được thay đổi linh hoạt qua từng số để tránh nhàm chán.
Mỗi số phát sóng của chương trình có từ 5 đến 6 trò chơi, trong mỗi trò chơi sẽ có 1 nhà tài trợ của chương trình. Tổng cộng trong toàn bộ chương trình có tới 39 trò chơi (16 trò chơi ở mùa 1996), dưới đây chỉ nêu một số trò nổi bật:
Cầm túi qua cầu (Xà bông Lifebuoy)
Đánh cầu lông (YoMost): Mỗi đội cử 3 người lên nệm bơm hơi. Cả 2 đội thi đánh cầu lông trong 2 hiệp 2 phút. Đội thắng là đội có tổng điểm cao hơn.
Con ngựa bất kham (Roche)
Đua xe lửa vượt địa hình (Laroscorbine - Roche)
Leo dốc bằng tay (Bật lửa Cricket): Một con dốc màu xanh với 2 dãy răng cưa ở 2 bên, người chơi dùng 1 thanh ngang để móc vào 2 dãy đó và bật lên liên tục để leo hết dốc. Trò chơi này được sử dụng trong tất cả các số của chương trình và chỉ dành cho một thanh niên đại diện đội chơi.
Cô gái Hà Lan (Cô gái Hà Lan - Foremost): Người chơi (mặc bộ đồ của cô gái Hà Lan đi lấy sữa) nhảy qua các chướng ngại vật là các đống rơm hàng ngang, đến hàng cuối cùng thì chọn 1 trong các ô cửa để mở ra lấy sữa, nếu mở ra mà không gặp con chó sói thì lấy sữa về an toàn, còn không người chơi sẽ bị sói rượt.  Ở 1 trò chơi khác cùng tên, người chơi sẽ mặc áo của những con búp bê, vượt qua chướng ngại vật và đi lấy nón trong 6 lượt. Nếu để rơi nón khi về nơi xuất phát thì phải trở lại đội mũ khác. Ai về cuối sẽ bị loại.
Chạy trên băng trượt
Tin tức thời sự (Pepsi, 7up): Người chơi xách xô nước chạy qua mặt phẳng, một người hô "Thời sự, thời sự", hoặc "Ca nhạc, ca nhạc"...,một đội khác bên dưới dùng tay đẩy lên sao cho người của đội thi bị ngã. Vòng thi này bị báo chí thời đó phản ứng kịch liệt vì tính chất nguy hiểm và lố lăng của nó.
Chạy qua trụ xoay (Nước khoáng Evian)
Nhảy bao bố
Mỗi đội chơi đều có 1 biểu tượng để cược điểm vào thử thách mà cả đội tự tin thắng (mùa đầu tiên là con rồng, mùa thứ hai là chú hề). Nếu thắng, đội chơi sẽ được 4 điểm thay vì 2, ngược lại không được điểm.
Ngoài ra trong chương trình, còn có câu đố cuối trong đó nếu các đội không trả lời được, MC sẽ ném túi của các thí sinh tặng khán giả (túi của vận động viên có đủ quần áo, kem đánh răng, khăn,...). Cuối chương trình, các đội sẽ cùng nhau nhảy hip cùng vui.
Thanh Hường là trợ lí cho MC Lại Văn Sâm trong chương trình, với việc đọc bảng điểm các đội chơi.
Nội dung > Giải thưởng

Giải phong cách: 1.500.000 đồng/giải
Giải nhất (chung kết): 2000 USD
Giải nhì (chung kết): 1000 USD
Giải ba (chung kết): 500 USD
Đón nhận

Trò chơi liên tỉnh là một trong số những trò chơi truyền hình vận động & giải trí hay nhất trên sóng Truyền hình Việt Nam. Tuy ý tưởng ban đầu chỉ gói gọn ở việc tạo nên phong trào rèn luyện thể dục thể thao, sức khỏe cho nhân dân, tạo nên ý thức tập luyện thể dục thể thao và tạo nên phút giây thư giãn cho khán giả xem truyền hình sau 1 tuần làm việc, lao động vất vả, nhưng trò chơi này không dừng lại ở đó. Đây được xem là một sáng tạo mang tính cột mốc của Lại Văn Sâm về mảng trò chơi vận động - một mảng nội dung còn khá hiếm hoi trên VTV3 nói riêng cũng như VTV nói chung, ngay cả đến bây giờ. Tính đối kháng và kịch tính của trò chơi mới lạ này đã tạo nên cơn sốt trong suốt cả hai năm tồn tại của chương trình.
Thậm chí, độ phủ sóng của Trò chơi liên tỉnh còn lớn tới mức những khán giả ở biên giới Lào, Campuchia chờ đến đúng giờ để theo dõi, "bởi đây là một trò chơi vận động, không cần ngôn ngữ cũng có thể hiểu được".
Một số đội chơi gây ấn tượng với khán giả có thể kể đến như đội của Thừa Thiên Huế, An Giang (có sự tham gia của lực sĩ Phạm Văn Mách),...
Mặc dù "Trò chơi liên tỉnh" tạo sức hút lớn cho khán giả xem truyền hình mỗi chiều cuối tuần, nhưng vẫn có một số ý kiến trái chiều từ khán giả về các trò chơi (điển hình như Cô gái Hà Lan),...
Kế hoạch mở lại sân chơi

Năm 2012, một nhóm biên tập viên chủ lực của Ban thanh thiếu niên, Đài Truyền hình Việt Nam đã từng có dự định mở lại sân chơi này, nhưng với sự thể hiện ở những trường quay di động, thay vì ở rạp xiếc như trước đây. Tuy nhiên, điều này đã không được thực hiện.
Nhà tài trợ

Ngoài ra, các nhà tài trợ cho từng trò chơi ở trên, còn có một số nhà tài trợ khác:
Sữa Danone
Dunhill
Unilever (Viso, Lifebuoy, P/S)
Băng dán Urgo
Nước cam Orangina
Sơn Nippon - Litex
Dầu gội đầu trị gàu Head & Shoulders - P&G
Bên lề

Ấn tượng: Có thí sinh khi tham gia vòng thi Leo dốc bằng tay dù MC báo hết giờ cố leo lên được tới dốc.[cần dẫn nguồn]
Sau đêm chung kết Trò chơi liên tỉnh 1997, sau khi đội Thừa Thiên Huế đạt giải nhất, đã cùng với MC Lại Văn Sâm nhảy xuống hồ bơi để ăn mừng.
Đài Phát thanh - Truyền hình Cà Mau hiện vẫn còn giữ lại băng hình của các số chương trình Trò chơi liên tỉnh do VTV gửi tặng cho đài để phát lại vào những năm 1997-1998.
Phán xét cuối cùng

Stefan Lochner, Phán quyết cuối cùng, c.   1435. Bảo tàng Wallraf-Richartz, Cologne
Phán xét cuối cùng  (
tiếng Ả Rập: یوم القيامة, đã Latinh hoá: Yawm al-Qiyāmah, n.đ. 'Day of Resurrection' ' Ngày phục sinh '  hoặc 
tiếng Ả Rập: یوم الدین, đã Latinh hoá: Yawm ad-Din, n.đ. 'Day of Judgement' ' Ngày phán xét ') là một phần của thế giới quan cánh chung của các tôn giáo Abraham và trong Frashokereti của Hỏa giáo. Một số giáo phái Kitô giáo coi Lần tái lâm của Giêsu là sự phán xét cuối cùng và vô hạn của Thiên Chúa của mọi người trong mọi quốc gia dẫn đến sự chấp nhận một số người và trừng phạt những người khác. Khái niệm này được tìm thấy trong tất cả các sách phúc âm Canonical, đặc biệt là Phúc âm Matthew. Những người theo thuyết vị lai Kitô giáo tin rằng nó sẽ diễn ra sau khi Phục sinh của người chết và lần tái lâm của Giêsu trong khi những người theo thuyết nguyên thủy tin rằng điều đó đã xảy ra. Phán xét cuối cùng đã truyền cảm hứng cho nhiều mô tả nghệ thuật.
Kitô giáo > Amill Yearsism

Amill Yearsism là quan điểm tiêu chuẩn trong các giáo phái Kitô giáo như Anh giáo, Công giáo, Chính thống giáo Đông phương, Lutheran, Nhà phương pháp và Giáo hội Trưởng lão / Cải cách. Người ta cho rằng "vương quốc của Thiên Chúa hiện diện trong thời đại nhà thờ", và thiên niên kỷ được đề cập trong Sách Khải Huyền là "biểu tượng của các vị thánh trị vì Chúa Kitô mãi mãi trong chiến thắng".
Chú thích

↑  Hay còn được gọi là Phán quyết Cuối Cùng', Đại Phán Xét, Ngày Phán Xét, Ngày Tận Thế, Ngày Phán Quyết.
Phán quyết cuối cùng của Michelangelo (1536-1541)
Bức tranh phán xét cuối cùng (thế kỷ 14), Nhà thờ Saint Vitus, Prague, Cộng hòa Séc
Nguyễn Thị Lộ

| Nguyễn Thị Lộ |
| --- | --- |
Sinh: Nguyễn Thị Lộ 1400 hoặc 1390
Mất: (1442-09-19)19 tháng 9, 1442
Nguyên nhân mất: Tử hình dìm nước
Nghề nghiệp: Lễ nghi học sĩ (禮儀學士)
Phối ngẫu: Nguyễn Trãi
Nguyễn Thị Lộ (chữ Hán: 阮氏路; 1400 (?) – 1442), là một nữ quan triều Lê sơ và là người vợ lẽ của Nguyễn Trãi, một danh nhân nổi tiếng trong lịch sử Việt Nam.
Tên tuổi bà từ lâu đã gắn liền với vụ thảm án Lệ Chi Viên xảy ra vào năm Nhâm Tuất (1442), dẫn đến cái chết của vợ chồng bà và cái án tru di tam tộc cho dòng họ Nguyễn Trãi.
Cuộc đời

Chưa có nhiều tài liệu rõ ràng về xuất thân của bà. Bà được cho là sinh tại làng Hải Hồ (sau đổi là làng Hải Triều, tục gọi làng Hới), tổng Thanh Triều, huyện Ngự Thiên, phủ Long Hưng (nay thuộc xã Tân Lễ, huyện Hưng Hà, tỉnh Thái Bình). Về năm sinh của bà, có hai giả thiết giữa năm 1400 và 1390.
Cha bà là Nguyễn Mỗ, làm nghề thầy thuốc. Nhờ tư chất thông minh, lại được cha cho đi học, nên bà sớm thông hiểu các kinh sách và lại biết làm thơ. Ngoài ra, bà còn nổi tiếng là một người xinh đẹp.
Cuộc đời > Làm vợ thứ Nguyễn Trãi

Sau khi cha đi phu bị quân Minh giết chết, bà cùng mẹ tần tảo nuôi dạy các em. Trong một lần lên kinh thành Thăng Long bán chiếu (làng Hới có nghề dệt chiếu nổi tiếng), Nguyễn Thị Lộ đã gặp Nguyễn Trãi, rồi trở thành vợ thứ của vị quan này.
Sách Lịch triều hiến chương loại chí của Phan Huy Chú chép:
Lời chép khá mơ hồ khiến về sau này đã nảy ra không ít những lời đồn đoán về thời điểm Nguyễn Trãi gặp gỡ Nguyễn Thị Lộ, rồi cưới bà làm vợ thứ. Theo tài liệu Đất và Người Thái Bình, thì trong một lần lên kinh thành bán chiếu bà đã gặp Nguyễn Trãi, rồi trở thành người bạn đời của ông, rồi cùng vào Lam Sơn tụ nghĩa dưới ngọn cờ của thủ lĩnh Lê Lợi. Tại đây, bà làm thầy dạy con em các thủ lĩnh và là trợ thủ đắc lực cho chồng trong mọi công việc . Tuy nhiên, thông tin này không thấy chép trong sử cũ.
Cuối năm 1427, cuộc khởi nghĩa Lam Sơn toàn thắng. Sang năm 1428, thủ lĩnh Lê Lợi lên ngôi vua (tức Lê Thái Tổ), thì Nguyễn Trãi được phong tước hầu. Nhưng rồi sau khi được vua Lê ghé thăm và đòi thị tẩm, dẫn đến việc qua đời đột ngột (thời nay gọi là "thượng mã phong") và thêm nhiều mâu thuẫn dẫn đến việc sát hại công thần (Trần Nguyên Hãn, Phạm Văn Xảo), bản thân Nguyễn Trãi cũng bị bắt giam (dẫn đến thảm án Lệ Chi Viên sau này). Tuy sau đó, ông được tha nhưng không còn được tin dùng như trước.
Cuộc đời > Làm Lễ nghi học sĩ

Năm 1433, Lê Thái Tổ mất, thái tử Nguyên Long lên nối ngôi, tức là Lê Thái Tông. Nghe tiếng Nguyễn Thị Lộ, nhà vua cho vời bà vào cung ban chức Lễ nghi học sĩ (禮儀學士), phụng chỉ để dạy dỗ cung nữ. Sử thần Phan Huy Chú chép:
Ở cương vị này, bà đã hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ, được sử thần nhà Lê là Vũ Quỳnh khen là: "Thị Lộ đã cảm hóa được Lê Thái Tông, thuyết phục vua chăm chỉ đèn sách, lại giúp vua nhiều ý kiến để sửa trị nước"...
Năm 1439, Nguyễn Trãi và bà xin về ẩn ở Côn Sơn, nhưng đến năm sau thì cả hai lại được nhà vua mời ra giúp việc nước. Năm 1441, trong Đại Việt sử ký toàn thư có chép việc liên quan đến bà như sau:
Nhưng chỉ một năm sau đó (1442), giữa lúc vợ chồng bà đang gánh vác việc nước thì tai họa bỗng đổ ập xuống.
Cuộc đời > Bị gán tội chết

Bài chi tiết: Vụ án Lệ Chi Viên
Lê Thái Tông vốn là người ham sắc, có nhiều phi tần, chỉ trong 2 năm sinh liền 4 hoàng tử. Các phi tần tranh chấp ngôi Thái tử cho con mình nên trong triều xảy ra xung đột.
Thái Tông truất Phi Dương Thị Bí và ngôi Thái tử của con bà là Lê Nghi Dân lên 2 tuổi, lập con của Thần phi Nguyễn Thị Anh là Lê Bang Cơ chưa đầy 1 tuổi làm Thái tử. Cùng lúc đó một bà vợ khác của Lê Thái Tông là Tiệp dư Ngô Thị Ngọc Dao lại sắp sinh, Nguyễn Thị Anh sợ đến lượt mẹ con mình bị phế nên tìm cách hại bà Ngọc Dao. Nguyễn Trãi cùng Nguyễn Thị Lộ và tìm cách cứu bà Ngọc Dao đem nuôi giấu, sau bà sinh được hoàng tử Tư Thành (tức vua Lê Thánh Tông sau này).
Ngày 27 tháng 7 âm lịch năm Nhâm Tuất (10 tháng 9 năm 1442), vua Lê Thái Tông đi tuần ở miền Đông, duyệt binh ở thành Chí Linh (Hải Dương). Nguyễn Trãi đón vua ngự ở chùa Côn Sơn, là nơi từng ở của mình.
Rời Côn Sơn để về lại Thăng Long, ngày 4 tháng 8 âm lịch (17 tháng 9 năm 1442) nhà vua và đoàn tùy tùng đến Lệ Chi Viên  (Gia Bình, Bắc Ninh). Theo sử cũ, thì nhà vua đã gian díu với Nguyễn Thị Lộ rồi băng hà (thời nay gọi là "thượng mã phong"). Liền sau đó, bà Lộ bị triều đình bắt giam và tra khảo.
Văn thần Phan Huy Chú chép: "Kịp khi kết tội, lâm hình. Thị Lộ chạy gieo mình xuống nước". Nhưng theo Nguyễn Cẩm Xuyên, vì "chịu không nổi cực hình, Nguyễn Thị Lộ phải khai nhận. Án được thi hành ngay: Nguyễn Thị Lộ bị bỏ vào cũi sắt dìm xuống sông cho chết".
Bị kết tội đồng chủ mưu giết vua, Nguyễn Trãi bị kết án tru di tam tộc. Ông và cả ba họ ông bị xử chém vào ngày 16 tháng 8 âm lịch năm Nhâm Tuất (29 tháng 9 năm 1442).
Quan điểm của các sử gia xưa và nay

Thời Hậu Lê, sử thần Ngô Sĩ Liên viết:
Quốc sử quán triều Nguyễn chép:
Phan Huy Chú, văn thần thời Nguyễn, cũng đã viết trong sách Lịch triều hiến chương loại chí của mình như sau:
Trúc Khê tác giả cuốn Nguyễn Trãi (Nhà xuất bản Tân Dân, Hà Nội, 1940) viết: "Thị Lộ đã được gần vua khá lâu trước cuộc duyệt binh ở Chí Linh. Nàng được vời vào cung giữ việc dạy các cung nhân với chức Lễ nghi học sĩ. Rồi nhà vua đã say mê nàng. Nguyễn Trãi tuy biết việc này nhưng chỉ đành bấm bụng và Thị Lộ cũng không thể có thái độ nào khác là thụ động mối tình vương giả ấy. Nàng được lệnh về Côn Sơn để cùng Nguyễn Trãi lo việc đón tiếp sau đó nàng theo giá hoàn cung với nhà vua cùng một lúc". Trong Việt Sử toàn thư, Phạm Văn Sơn cũng đã kể lại rằng: "Ngày 4 tháng 8, ngự đạo về đến huyện Gia Định (nay là Gia Bình, Bắc Ninh), gặp trời tối phải nghỉ lại ở Lệ Chi Viên là một trại trồng vải, xưa kia là chốn ly cung cả các triều Lý, Trần. Đêm hôm ấy, nhành hoa thược dược được thấm nhuần cơn thuỵ vũ, rồi rạng ngày mồng 5, Thị Lộ trong màn ngự nhảy ra kêu thất thanh. Vua Thái tông lạnh dần. Ngự y dùng đủ mọi phương để cứu chữa nhưng vô hiệu (Bản điện tử, tr. 274)
Đề cập đến các đoạn sử trên, GS. Đinh Xuân Lâm viết:
Vì lẽ đó, nhiều cuộc khảo cứu và tọa đàm khoa học đã được tổ chức nhằm minh oan cho bà. Dựa vào những kết quả thu lượm được, một số nhà nghiên cứu, dưới sự chủ biên của nhà giáo Hoàng Đạo Chúc, đã biên soạn thành cuốn Lễ nghi học sĩ Nguyễn Thị Lộ với thảm án Lệ Chi Viên (xuất bản năm 2004). Trong đó, một số nhà khoa học đã chỉ rõ, thủ mưu của vụ thảm án Lệ Chi Viên là Hoàng hậu Nguyễn Thị Anh, vốn rất căm oán Nguyễn Trãi và Nguyễn Thị Lộ (hai người đã giúp bà phi Ngô Thị Ngọc Dao thoát khỏi âm mưu sát hại của bà). Sâu xa hơn, đó còn là sự ghen ghét, đố kỵ của một số không nhỏ quan lại trong triều lúc bấy giờ trước tài năng và tính tình cương trực của Nguyễn Trãi.
Về phần Nguyễn Thị Lộ, các nhà khoa học cũng đã đề xuất rằng:
Vinh danh

Tháng 7 năm Giáp Thân (1464), Nguyễn Trãi được vua Lê Thánh Tông ban chiếu minh oan. Nhân cơ hội này, dân làng đã lập miếu thờ bà Nguyễn Thị Lộ, nay thuộc thôn Khuyến Lương phường Trần Phú, Quận Hoàng Mai, thành phố Hà Nội. 
Ngôi đền nằm cạnh đê sông Hồng, và cách đền thờ Nguyễn Trãi chừng 500m. Trong đền hiện nay có một bức tượng và một tấm tranh vẽ bà. Hằng năm, vào ngày 16 tháng 8 âm lịch dân làng đều tổ chức lễ giỗ trọng thể.
Ngoài ra, bà còn được thờ chung với Nguyễn Trãi ở xã Tân Lễ (huyện Hưng Hà, tỉnh Thái Bình) và Lệ Chi Viên, nơi xảy ra vụ án nổi tiếng.
Tên bà được đặt cho con đường dài khoảng 2.49 km ở Quận 1 và Quận 5, Thành phố Hồ Chí Minh.
Di sản > Bài thơ chiếu gon

Tương truyền một hôm Nguyễn Trãi gặp một cô gái bán chiếu trẻ đẹp, và ông đã xướng mấy câu thơ ghẹo:
Không ngờ cô này cũng làm thơ họa lại:
Nguyễn Trãi yêu sắc, phục tài bèn dò hỏi gia cảnh rồi cưới cô gái ấy (tức Nguyễn Thị Lộ) làm thiếp.
Trong sách Công Dư tiệp ký của Vũ Phương Đề (1679-?) có chép câu chuyện này. Tuy nhiên, đây chỉ là một câu chuyện tương truyền, không thể tra xét được.
Di sản > Truyền thuyết rắn báo oán

Một hôm, cha Nguyễn Trãi là Nguyễn Phi Khanh cho học trò phát cỏ trong vườn để làm chỗ dạy học. Đến đêm, ông nằm mơ thấy một người đàn bà dẫn bầy con dại tới xin thư thả ít hôm, vì bận con mọn nên chưa kịp dọn nhà. Đến khi học trò của ông phát cỏ, đập chết một bầy rắn con, lúc đó ông mới hiểu ra ý nghĩa giấc mơ... Đêm đó, lúc ông đọc sách thì có con rắn bò trên xà nhà nhỏ một giọt máu thấm vào chữ "tộc" ("họ") qua ba lớp giấy ứng với việc gia tộc ông sẽ bị hại đến ba họ. Ngày sau con rắn mẹ hóa ra bà Nguyễn Thị Lộ để làm hại ba đời nhà ông. 
Đến đời Nguyễn, trong Lịch triều hiến chương loại chí lại có thêm chi tiết: Con rắn thành tinh ngầm mang thù oán, mới đầu thai thành Thị Lộ. Nàng sinh ra dưới sườn có vảy...
Mặc dù câu chuyện được nhiều sách cũ chép đi chép lại, nhưng nhiều người tin rằng nó chỉ nhằm đổ tội cho Nguyễn Thị Lộ, giải thích nguyên nhân tiền định về cái chết của vua Lê Thái Tông và Nguyễn Trãi. Ngoài ra, nội dung truyện cũng chẳng có gì mới mẻ mà chỉ là mô phỏng từ các truyền thuyết xa xưa của Trung Quốc.[cần dẫn nguồn] Ngày nay, truyền thuyết này được coi chỉ là hư cấu.
Di sản > Trong văn học nghệ thuật

Vụ án Lệ Chi Viên từng được thể hiện trong nhiều tác phẩm văn học, như: Lễ nghi học sĩ Nguyễn Thị Lộ với thảm án Lệ Chi Viên của Hoàng Đạo Chúc (Nhà xuất bản. Văn hóa Thông tin, 2004), Trắng án Nguyễn Thị Lộ của Hoàng Quốc Hải (Nhà xuất bản. Phụ nữ, 2004), Nguyễn Thị Lộ, tiểu thuyết lịch sử của Hà Văn Thùy (Nhà xuất bản Văn học, 2007)...
Trong các tác phẩm được thể hiện trên sân khấu, có: vở cải lương Rạng ngọc Côn Sơn của Xuân Phong, vở chèo Oan khuất một thời của Lê Chức, vở kịch nói Bí mật Lệ Chi Viên của Hoàng Hữu Đản.
Ngoài ra còn có phim tài liệu Bí mật vụ án Lệ Chi Viên từng được chiếu trên VTV1.
Chú thích

1 2  Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam (tr. 644) ghi không rõ. Đức Hà ghi bà sinh năm 1400 (Nguyễn Thị Lộ và kỳ án Lệ Chi Viên). GS. Võ Thu Tịnh thì ghi bà sinh năm 1390 (Vụ án Lệ Chi Viên). Nhưng cả hai tác giả đều không cho biết đã căn cứ vào đâu. Tuy nhiên, con số 1400 đáng tin hơn, vì bà phải còn "khá trẻ" mới có cớ để đối phương dựng lên vụ án. Và nếu tin theo đây, thì Nguyễn Thị Lộ mất năm 42 tuổi (Nguyễn Trãi mất năm 62 tuổi. So lại, ông bà lệch nhau khoảng 20 tuổi).
↑  Lịch triều hiến chương loại chí (Tập 1, tr. 233).
↑  Rất có thể còn thiếu chuẩn xác nữa ở chỗ dùng từ "nhỏ", là vì nếu tuổi Nguyễn Thị Lộ là 16 (trăng tròn lẻ), thì chí ít Nguyễn Trãi cũng phải ngoài 30 tuổi.
↑  Xem bài trên Cổng thông tin tỉnh Thái Bình  Lưu trữ 2014-12-03 tại Wayback Machine.
↑  Lịch triều hiến chương loại chí (Tập 1), tr, 23.
↑  Việt giám thông khảo (phần Bản kỷ).
↑  Đại Việt sử ký toàn thư (Tập 2, tr.354).
↑  Xem trong bài viết Nữ học sĩ Ngô Chi Lan của Ngô Văn Học đăng trên báo Hà Nội mới số ra ngày 28 tháng 12 năm 2009  Lưu trữ 2010-03-28 tại Wayback Machine.
↑  Lệ Chi Viên vốn là một ly cung được xây cất từ triều Lý trong một trại trồng vải, nay thuộc thôn Đại Lại, xã Đại Lai, huyện Gia Bình, tỉnh Bắc Ninh.
↑  Lịch triều hiến chương loại chí (Tập 1, tr. 234).
↑  Tài liệu Đất và Người Thái Bình chép Nguyễn Thị Lộ bị xử chết ngày 16 tháng 4 âm lịch năm Nhâm Tuất (1442) là sai, vì lúc đó vụ án chưa xảy ra.
↑  Đại Việt sử ký toàn thư (Tập 2), tr. 356.
↑  Việt sử thông giám cương mục (Chính biên, quyển 17, tờ 23).
↑  Lịch triều hiến chương loại chí (Tập 1), tr. 234.
↑  Đinh Xuân Lâm, Nhân một vụ án, suy nghĩ về trách nhiệm người viết sử. Dẫn lại theo Nguyễn Cẩm Xuyên.
↑  Trích ý kiến của GS. Vũ Khuê và GS. Đinh Xuân Lâm (theo báo Nhân dân. Bản điện tử:  Lưu trữ 2016-03-04 tại Wayback Machine).
↑  Phan Huy Chú, sách đã dẫn, tr. 233.
Chiến tranh súng hỏa mai

Chiến tranh súng hỏa mai là một chuỗi gồm 3.000 trận đột kích và các cuộc đụng độ trên khắp quần đảo New Zealand (bao gồm Quần đảo Chatham) giữa những người Māori từ năm 1807 đến 1837. Những cuộc đụng độ này được khơi mào sau khi người Māori lần đầu tiên tiếp cận được súng hỏa mai của người Tây Dương, dẫn đến sau đó họ đã lao vào một cuộc chạy đua vũ trang giữa các bộ lạc để giành lãnh thổ hoặc tìm cách trả thù cho những lần thất bại lúc trước. Các trận chiến đã dẫn đến cái chết của khoảng 20.000 đến 40.000 người và cùng 20.000 người khác bị bắt làm nô lệ, làm thay đổi đáng kể ranh giới lãnh thổ của bộ lạc, trước khi bị thực dân Anh xâm lược vào những năm 1840. Cuộc chiến được coi là một ví dụ về "tác động chết người" của việc khi thổ dân bản địa được tiếp cận với những hỏa khí hiện đại của châu Âu vào thời kỳ đó.
Việc sử dụng súng hỏa mai ngày càng tăng trong chiến tranh giữa các bộ lạc đã dẫn đến những thay đổi trong thiết kế công sự pā (hệ thống phòng thủ trên đồi), sau này cũng mang lại lợi ích cho người Maori khi tham gia vào các trận chiến với thực dân trong Chiến tranh New Zealand.
Người đứng đầu bộ lạc Ngāpuhi là Hongi Hika vào năm 1818 đã sử dụng súng hỏa mai mới mua để thực hiện các cuộc tấn công tàn khốc từ căn cứ ở những vùng đất miền bắc (Northland) của mình vào Vịnh Plenty, nơi người Māori bản địa vẫn đang dựa vào vũ khí thô sơ. Trong những năm tiếp theo, ông đã phát động các cuộc tấn công thành công vào iwi (bộ lạc) ở Auckland, Thames, Waikato và Hồ Rotorua, bắt một số lượng lớn kẻ thù của mình làm nô lệ, những người này sẽ được đưa vào làm việc trồng trọt và dệt vải lanh để trao đổi với người châu Âu và để lấy thêm súng hỏa mai. Thành công của ông đã thúc đẩy các Iwi (bộ lạc) khác cũng đua nhau mua súng và kết hợp các phương pháp phòng thủ hiệu quả làm cho vòng xoáy bạo lực lên đến đỉnh điểm vào năm 1832 và 1833, khi đó những cuộc đụng độ này đã lan rộng ra mọi miền của đất nước, ngoại trừ khu vực nội địa của Đảo Bắc sau đó được biết đến là "King Country" và các vịnh và thung lũng xa xôi của Fiordland ở Đảo Nam. Năm 1835, cuộc chiến đấu diễn ra ngoài khơi khi bộ lạc Ngāti Mutunga và bộ lạc Ngāti Tama phát động các cuộc tấn công tàn khốc vào người theo chủ nghĩa hòa bình của bộ lạc Moriori ở Quần đảo Chatham.
Nhà sử học Michael King cho rằng thuật ngữ "holocaust" có thể được áp dụng cho thời kỳ Chiến tranh súng hỏa mai; một sử gia khác là Angela Ballara đã đặt câu hỏi về tính hợp lệ của thuật ngữ "musket wars", cho thấy cuộc xung đột không hơn gì một sự thay đổi phong tục của Māori về chiến tranh, nhưng tàn khốc hơn vì họ sử dụng hỏa khí trên diện rộng.
Nguồn gốc và sự leo thang của chiến tranh

Người Maori bắt đầu mua lại súng hỏa mai châu Âu vào đầu thế kỷ 19 từ những người buôn vãi lanh và gỗ có trụ sở tại Sydney. Bởi vì họ chưa bao giờ có vũ khí phóng, ban đầu họ tìm kiếm súng để săn bắn.Súng dụng đầu tiên được trong chiến đấu giữa các bộ lạc là trong trận chiến Moremonui năm 1807 giữa bộ lạc Ngāpuhi và bộ lạc Ngāti Whātua ở Northland gần Dargaville ngày nay. Mặc dù họ có một số súng hỏa mai, các chiến binh Ngāpuhi đã vật lộn để nạp lại chúng và bị đánh bại bởi một kẻ thù được trang bị vũ khí truyền thống - được gọi là patu và taiaha. Tuy nhiên, ngay sau đó, các thành viên của bộ lạc Ngāpuhi đã chịu tổn thất nặng nề trong một cuộc đột kích vào bộ lạc Kai Tutae mặc dù đông hơn kẻ thù mười một người, vì bộ lạc Kai Tutae được trang bị súng hỏa mai.
Dưới sự chỉ huy của Hongi Hika,bộ lạc Ngāpuhi bắt đầu tích lũy súng hỏa mai và từ khoảng năm 1818 bắt đầu thực hiện các cuộc tấn công hiệu quả vào các bộ lạc trên khắp Đảo Bắc mà họ gặp phải bất đồng. Thay vì chiếm lãnh thổ ở những khu vực họ đánh bại kẻ thù, họ đã chiếm giữ taonga (kho báu) và nô lệ, những người mà họ đưa vào làm việc để trồng trọt và chăm sóc nhiều cây trồng, chủ yếu là lanh và khoai tây, cũng như lợn để đổi lấy nhiều vũ khí hơn. Giao dịch nô lệ cũng phát triển trong thời kì này. Phong tục utu của người bản địa, hay có nghĩa là "đáp lại", dẫn đến một loạt các vụ trả thù ngày càng tăng khi các iwi (bộ lạc) khác nhận ra lợi ích của súng hỏa mai trong chiến tranh, thúc đẩy một cuộc chạy đua vũ trang giữa các bộ lạc. Vào năm 1821, Hongi Hika đã tới Anh cùng với nhà truyền giáo Thomas Kendall và ở Sydney trong chuyến đi trở về. Sau chuyến đi ông đã kiếm được khoảng từ 300 đến 500 súng hỏa mai, sau đó ông đã sử dụng để tung ra những cuộc tấn công tàn khốc hơn, với cả những đội quân lớn hơn, để chống lại các iwi từ vùng Auckland đến Rotorua.