Georg Wilhelm Friedrich Hegel
Chú thích > Cước chú

↑  Bấy giờ Hegel chưa biết Giuseppe Piazzi đã phát hiện ra hành tinh vi hình Ceres bên trong quỹ đạo đó vào mùng 1 tháng 1 năm 1801 từ trước rồi.
↑  Ngay cả trong những công trình triết học mang nặng tính học thuật, Hegel có viết: "Vì vậy có thể nói rằng nội dung này chính là sự thể hiện của Thiên Chúa như trong bản chất vô hạn của Người trước sự tạo hóa của thiên nhiên và của tinh thần hữu hạn. Tham khảo phần Kitô giáo bên dưới, thảo luận về vai trò của tôn giáo trong các bài viết và bài giảng thời kỳ muộn của Hegel.
↑  Để tìm hiểu thêm về tranh cãi triết học này, đọc Beiser 1993, ch. 2–3Lỗi harv: không có mục tiêu: CITEREFBeiser1993 (trợ giúp).
↑  Hegel khác biệt với phái tân Platon ở chỗ, ông cho rằng Đơn Nhất (to Hen) uyên nguyên là một thứ nội tại phổ biến khắp vũ trụ onto-noētic. Trái ngược với Plotinus và Proclus, Hegel bác bỏ khả năng tồn tại một vô hạn biệt lập khác.
↑  Beiser khuyên độc giả đọc cuốn Siêu hình học của Aristoteles, Chương V, 11, 1018b, 30–6; Chương IX, 8, 1050a, 3–20.
↑  Nguyên ngữ tiếng Đức của cụm từ này là Herrschaft und Knechtschaft, tạm hiểu là "chủ nhân và đầy tớ." "Nô lệ" [Slave] là một cách dịch sai. Nô lệ trong tiếng Đức đúng phải là der Sklave. Trong khi đó, Der Knecht có thể là một kẻ đầy tớ, một kẻ hầu hạ, một tá điền, một nông nô, v.v. Người ta thường hiểu sai nghĩa ở đây là nô lệ, có lẽ bắt nguồn từ cách dùng của Alexandre Kojève trong tiếng Pháp, la dialectique du maître et de l'esclave. (Xem phần đón nhận Hegel ở Pháp bên dưới.)
Điều này đáng kể về mặt triết học vì các thuật ngữ Hegel ở đây được sung dụng từ phân tích của Aristoteles về quan hệ chủ nô – nô lệ trong Chính trị luận (Politiká; 1253a24–1256b39) và Kinh tế luận (Oeconomica). Peperzak, khi nói về biện chứng pháp phiên bản Bách khoa thư, cho rằng "Hegel theo đó nhấn mạnh lợi ích tương hỗ và tính phổ biến của sự hợp nhất giữa một chủ nô tự do và một 'người tinh khôn thú vật' (animal sapiens) phụng sự như một công cụ (organon) bị trưng dụng." Hay, theo lối bình chú của Harris, "chủ nô là tác thể thuần lý, và 'nô lệ' là công cụ thuần lý."
↑  Trái lại với một số kiến giải, Hegel không cho rằng đây là tiêu điểm của cuốn Hiên tượng học. Thay vào đó, ông khẳng định trực tiếp rằng đó là vị trí của "ý thức bất hạnh," xuất hiện về sau trong cùng chương, đó là "nơi khai sinh tinh thần trở thành sự tự-ý thức." Hay, theo lời Harris, "Đó là ý thức bất hạnh, ở tại cao trào của quá trình tiến hóa của sự tự-ý thức trong đối lập với tự nhiên, đánh dấu sự khai sinh thực sự của khái niệm tinh thần tuyệt đối."
↑  Chẳng hạn, xem thảo luận trong Harris 1995, ch. 10 hoặc phần Dẫn nhập của Harris 1997, tr. 1–29. Kết chú ở quyển thứ nhất có thêm nhiều tham khảo.
↑  "Tất nhiên, để hợp thức hóa siêu hình học bằng kinh nghiệm, Hegel phải mở rộng ý của từ 'kinh nghiệm' ra khỏi ranh giới triết học Kant, nơi mà nó chỉ có nghĩa hẹp là tri giác cảm nhận. Song Hegel cho rằng Kant đã tự ý đặt ra và tùy tiện hạn định ý nghĩa của kinh nghiệm, khiến nó chỉ còn nghĩa đơn sơ là 'Đây là cái bật lửa của tôi và kia là hộp thuốc lá của tôi' (GP XX 352/III, 444–5). Kinh nghiệm không chỉ là tri giác cảm nhận, Hegel khẳng định, mà còn là những thứ nó đã khám phá và trải nghiệm. Đây hoàn toàn không phải là nét nghĩa mang tính ước định hay chuyên ngành của Erfahrung, và không cần thiết thay nó bằng một từ đồng nghĩa như Erleben. Hegel chỉ đang đơn thuần hồi sinh lại ý nghĩa ban sơ của nó, theo đó Erfahrung là bất cứ thứ gì người ta tiếp thu được từ kinh nghiệm, thông qua phương thức thử và sai, hoặc thông qua phương thức tra vấn về thứ có vẻ là đúng. Do vậy, thuật ngữ Erfahrung của Hegel phải được hiểu theo nghĩa thông dụng nhất: một hành trình hay cuộc phiêu lưu (Fahrten) mà rốt cuộc sẽ đến đích (er-fahren), thế nên Erfahrung có nghĩa tường minh là das Ergebnis des Fahrts [Kết quả của chuyến hành trình]. Hành trình của ý thức trong Hiện tượng học chính là hành trình của bản thân phép biện chứng của nó, và những thứ mà nó trải qua như là hệ quả của phép biện chứng ấy chính là kinh nghiệm của nó (73; ¶86)."
↑  Đọc thêm Harris 1995, ch. 10 cùng Houlgate 2006, ch. 7 hoặc Collins 2013 để xem xét các quan điểm trái chiều.
↑  Robert Stern chỉ ra một điểm đáng chú ý về quan hệ toàn diện hơn của cuốn Hiện tượng học với hệ thống Berlin: "trong khi mọi người đều công nhận rằng Hiện tượng học đánh dấu một bước chuyển trong sự nghiệp triết học của Hegel, ...vài lời lưu ý của bản thân Hegel đã khiến một bộ phận học giả khuyên ta không nên quá kỳ vọng vào việc cuốn Hiện tượng học sẽ vừa khít vào viễn cảnh cuối cùng của hệ thống ấy mà không dôi ra tí nào (trong khi một bộ phận lại khẳng định rằng, viễn cảnh Hegel tồn tại một số yếu tố đáng chỉ trích nhất định mà may mắn không có trong Hiện tượng học, còn số khác lại kịch liệt phản đối Hiện tượng học vì họ cho rằng nó đánh lạc hướng ta khỏi lập trường cuối cùng của Hegel)."
↑  Phần mở đầu, có tiêu đề "Khái niệm sơ bộ," cũng đưa ra một kiểm nghiệm lịch sử về "vị thế của tính khách quan" triết học, đóng luôn vai trò là phần "dẫn nhập" vào logic, cực kì độc đáo khi so với tác phẩm Hiện tượng học tinh thần trước đó. Hegel có ưa cách này hơn hay không khi so với các lối tiếp cận trước đó vẫn còn là một chủ đề gây nhiều tranh cãi.
↑  Để hiểu thêm về khẳng định 'logic là khái niệm không có tiền giả định', tham khảo Houlgate 2006, phần I và Hentrup 2019.
↑  "Trong Học thuyết về Khái niệm, tư duy phản ánh lần đầu một cách có ý thức và tường minh về bản thân mình, và tất cả các phạm trù đi trước được hiểu là mang sự ý nghĩa và sự biểu nghĩa của chúng một cách chính xác trong việc được hiểu bằng một tư tưởng tự-nhận thức. Khái niệm là tư tưởng "trong sự tồn tại đã quay trở về lại vào trong chính mình [Zurückgekehrtsein in sich selbst] và trong sự tồn tại ở-trong-nhà-nơi-chính mình  [Beisichsein] đã được phát triển
của nó – [học thuyết về] Khái niệm tự-mình và cho-mình" [Hegel 2008, §83]. Biện chứng trong cuốn Logic của Hegel minh họa làm cách nào mà các tư duy-phạm trù thuần túy về tồn tại và bản chất vượt vào các phạm trù của khái niệm; làm cách nào mà khái niệm tiết lộ, một lần nữa, sự thống nhất của tồn tại và bản chất ở mức độ cao hơn (hoặc sâu hơn)."
↑  George di Giovanni lập luận như sau để bảo vệ cách dịch "concept": "Nối gót Geraets/Suchting/Harris, tôi đã tách khỏi truyền thống dịch bấy lâu này và chuyển ngữ Begriff là 'concept' thay vì 'notion.' B. C. Burt cũng sử dụng từ 'concept' trong bản dịch cuốn Outlines of Logic and Metaphysics (1896) của Erdmann, viện dẫn một lý do rất hợp lý rằng 'notion' mang hàm nghĩa một biểu tượng chủ quan. Nghĩa của nó cũng quá mơ hồ, vậy nên hoàn toàn phù hợp cho các bối cảnh mà không cần ý nghĩa quá chuẩn xác. 'Concept' cũng có một lợi thế nữa là nó liên hệ rõ ràng với động từ 'to conceive,' cũng như Begriff liên hệ với động từ greifen, và do đó có thể mở rộng thêm thành 'conceptual' và 'conceptually grasped' hoặc thay thế nếu cần với từ 'comprehension' và 'conceptually comprehended.'"
↑  Để có cái nhìn toàn diện hơn về các bình phẩm mang tính phân biệt chủng tộc của Hegel ở phần Nhân chủng học, tham khảo de Laurentiis 2021, ch. 4.
↑  Một số nhà bình luận không chấp nhận cách nhìn siêu hình của Hegel về công trình của chính mình. Ví dụ, Allen W. Wood tuyên bố "Tư tưởng tư biện đã chết; song tư tưởng của Hegel thì chưa": "Sự thực là các thành tựu tích cực trong vai trò triết học của Hegel không nằm ở những chỗ mà chính ông ngộ nhận." Theo Wood, nhìn nhận Hegel theo vai trò một nhà lý thuyết xã hội là điều "thú thực, chính là cách đọc hiểu chống lại sự ngộ nhận của Hegel về chính mình; dẫu vậy nó là cách duy nhất để hầu hết chúng ta, nếu chúng ta thành thực với bản thân, đọc hiểu Hegel một cách nghiêm túc." Dù có bất đồng với Wood đến đâu thì ta vẫn phải thừa nhận ông đã có nhiều nhận định đúng về Hegel, theo đó nếu ta muốn đọc được Hegel thì ắt phải chiếm dụng và diễn giải ông ta theo cách của riêng mình, bất kể ngữ cảnh hoặc hoàn cảnh lịch sử.
↑  Theo diễn giải của Walter Jaeschke [de], một học giả người Đức kiêm chủ biên ấn bản Gesammelte Werke thuộc một phần công trình của Hegel, thì "Chỉ ở trong lĩnh vực này tinh thần mới có thể kết thành một hình thù – một ảnh của chính nó, thành thực mà nói – và liên kết chính nó với hình thù này ở dạng thức của trực quan [nghệ thuật], của biểu tượng [tôn giáo], và của tư duy thấu hiểu [triết học/logic học]. Tại đây là nơi tinh thần liên kết chính nó với chính nó và tuyệt đối chính xác trong sự tự-liên kết ấy. Nó thức nhận được chính nó như là thứ-mà-nó-là và nó sánh cùng chính nó (bei sich) và tự do trong sự thức nhận này. Chỉ khi có sự thức nhận ấy thì cái khái niệm về tinh thần – trong vai trò là khái niệm của một sự liên kết suy nghĩ với bản thân – mới hoàn tất.
↑  Thảo luận hay nhất của ông về vấn đề này, theo Beiser 2005, tr. 288, được viết trong Các bài giảng vế triết học tôn giáo v. 1, tr. 234ff.
↑  Mặc dù quan điểm về nghệ thuật như một phương thức tự trị của tinh thần tuyệt đối được Hegel trình bày nhất quán trong Các bài giảng và trong các ấn bản về sau của Bách khoa thư, vị trí bất tiện của nó trong tiến trình tư duy của Hegel là lý do tại sao mục này được đặt dưới mục hệ thống triết học.
↑  Tuy vậy ông chưa từng từ bỏ ý niệm Nghệ thuật –Tôn giáo mà tiếp tục bổ khuyết nó trong Các bài giảng về triết học tôn giáo đương thời. Hai phương thức này của tinh thần tuyệt đối, tuy khác biệt về mặt khái niệm, lại trùng lặp hoặc giao nhau về mặt lịch sử thời cổ kim Hy Lạp.
↑  Đọc thêm Pippin 2008a, tr. 394–418.
↑  Để tìm hiểu hai quan điểm đối lập nhau ở đây, đọc Henrich 1979, tr. 107–33 và Houlgate 2007, tr. xxii–xxvi.
↑  Xem phần giải thích phía trên về vấn đề này.
↑  Sau khi Hegel mất, T. M. Knox đã thu thập, biên dịch tiếng Anh các mẩu nháp này, tập hợp lại và xuất bản chúng dưới nhan đề Early Theological Writings vào năm 1971.
↑  Ý nghĩa của cụm từ "tính thực định/positivity" khi Hegel nhắc đến đạo Kitô là như sau: "[cụm] từ này dùng để chỉ các bình diện không phải bản chất, phát sinh từ lịch sử, và có tính độc đoán của tôn giáo; tóm lại, chúng trái ngược với "tự nhiên," bản chất, đạo đức, và có phẩm chất hun đúc tự do. "Tính thực định" ngầm chỉ các đặc điểm mơ hồ của tôn giáo, hoặc các đặc điểm đã lầm lỡ thế chỗ các thông điệp đạo đức bản chất của nó."
"Hegel mượn các thuật ngữ "thực định" và "tự nhiên" từ ngành luật học, theo đó chúng được dùng để phân biệt giữa luật lệ không hoàn hảo, thứ cấp, do người quy định, hay "thực định", và luật lệ hoàn hảo, sơ cấp, do Chúa ban định, hay "tự nhiên"."
↑  Như trong tư liệu, có thể tham khảo di Giovanni 2009, tr. 226–45 chẳng hạn.
↑  Xem chương đối chiếu trong Harris 1997 để biết các thảo luận và các biện hộ của khái niệm nhận dạng lịch sử này về hình thù của tinh thần được đưa ra trong Hiện tượng học. Điều này có quan trọng đối với ý đồ của triết học Hegel hay không vẫn là vấn đề gây nhiều tranh cãi.
↑  "Bởi vì Hegel không thường xuyên sử dụng từ "biện chứng" để biểu thị thực định của lý tính, vị từ "biện chứng" rất kém phù hợp để đại diện cho toàn bộ phương pháp của Hegel. Cách dùng từ của ông gần với nghĩa từ dialectica dùng bởi các bậc triết gia cổ đại và trường phái Kant hơn là cách dùng hậu-Marxist; thường thì, nó được dùng vào những mô-men phủ định, khi mà ông thích sử dụng từ "tư biện" để mô tả bản chất hoàn hảo và thực sự của tư duy hơn. Đối chiếu với, vd., Enc C 79 & R. [Hegel 1991b, §79&R].
"Lời biện giải khắt khe phương pháp của Hegel được trình bày ở chương cuối cuốn Logic của ông, GW 12, tr. 237–253 [Hegel 2010b, tr. 736–53]. Trong triết học pháp quyền, Hegel có nhắc đến Dialeklik, vd. , ở Ilt 3, 139 ("biện chứng nghĩa là nhìn chung cái thứ gì đó hữu hạn giả dạng thành, dẫu vậy nó vẫn chưa đạt đến độ ấy bởi trong chính nó vẫn còn giới hạn") và Wa 273 [không có bản dịch tiếng Anh] ("mọi thứ giới hạn đều có tính biện chứng trong chính nó"). Nếu không nắm rõ được rằng Hegel không chững lại ở bước thứ cấp, có tính trí năng, và tính biện chứng (-phủ định) của tri thức, thì ta sẽ thấy trong ông có một thiên hướng giống Kant chứ chưa thuần Hegel. Nếu ta khăng khăng không nhận ra rằng các mặt đối lập giữa, vd., ý niệm và tự nhiên hay bản thể và chủ thể, đều có tính chất tạm thời và chưa hoàn toàn đạt đến chân lý, thì nó sẽ khiến ta hiểu sai khái niệm của Hegel về tinh thần và tinh thần tuyệt đối, rồi hậu quả kèm theo chính là sự bóp méo lý thuyết của ông và cả chính việc thực hành triết học."
↑  Về chiều kích thuật ngữ, Hegel đã học hỏi từ Kant (người lại học hỏi từ Plato) khi định nghĩa hoạt động của tư tưởng/activity of thought (Denken) khi hướng về thứ được coi như kẻ khác đối với nó là "giác tính/understanding" hay "sự thông tuệ/intellect" (Verstand) và hoạt động của tư tưởng khi hướng về hoạt động của chính nó là "lý tính" (Vernunft), điều mà trái ngược với giác tính, lại có tính tư biện. Bởi vì Spekulation "thải hồi sự đối nghịch giữa tính khách quan và tính chủ quan, kèm một số đối nghịch khác," Hegel kiên định rằng nó không chỉ (đơn thuần) là chủ quan.
↑  "Rất dễ hiểu lầm rằng những phép logic này độc đáo của riêng Hegel. Song ta có thể tìm thấy chúng ở nhiều nơi khác. Thứ nhất, giác tính là quá trình nhằm phân tích khái niệm—nhằm tóm gọn khái niệm và sự dụng của chúng được định nghĩa sao cho phù hợp. Thứ hai, Carnap và Ryle, trong cuộc thảo luận của họ về các thuật ngữ phạm trù, xác định cách thức mà sự phủ định một thuật ngữ chỉ đến điều trái với chính nó, chứ không phải điều mâu thuẫn với chính nó; các mặt đối lập chia sẻ cùng một quan điểm. Nhiều tác phẩm đối thoại Platon cũng vậy, sự xem xét thấu đáo một định nghĩa dẫn đến điều hóa ra ngược hẳn với kỳ vọng ban đầu. Thứ ba, sự kiến tạo thuyết hồi đáp các nghịch lý và các dị thường bằng cách phát triển những lời giải thích hoặc những cơ sở mà có khả năng phân bua cho mọi bình diện trực thuộc.
"Tuy vậy trong suy ngẫm thông thường, những phép này có chức năng rời rạc. Một khi giác tính cố định thuật ngữ của nó, nó ngừng suy nghĩ và chỉ bấu víu vào các nét riêng biệt đã được tạo ra. Những nghịch lý trong các tác phẩm của Platon rốt cuộc không có lời giải, và thuyết phạm trù hiện đại đơn thuần là cách để bác bỏ các nghịch lý. Sự kiến tạo thuyết, tách ly khỏi lĩnh vực của giác tính và nhận thức mà các dị thường phát tích từ các giới hạn cố hữu, trở thành mộng tưởng thuần khiết và chấm dứt mối liên hệ của nó với thực tại.
"Đối với Hegel, tư duy thuần lý phải bao gồm sự tổng hòa của cả ba phép thành một quá trình tư duy phức tạp thuần nhất."
↑  Tuy thường được coi là một thuật ngữ triết học Hegel, "Aufhebung rất thông dụng trong sinh hoạt thường nhật (với nét nghĩa bảo lưu thứ gì đó để dùng sau), trong việc nhắc đến hiện tượng vật lý, và trong các phép logic."
↑  Kho tàng văn kiện về chủ đề này rất đồ sộ. Đơn cử như tác phẩm dẫn nhập kinh điển Reason and Revolution của Herbert Marcuse.
↑  Ví dụ, ảnh hưởng của Hegel có thể được thấy khá rõ ràng ở đoạn trích sau, theo đó Marx mô tả ba mô-men của tư bản bằng các thuật ngữ logic tam đoạn luận của Hegel: "Do đó sự sản xuất, sự phân phối, sự trao đổi và sự tiêu thụ hợp lại được thành một tam đoạn luận có quy tắc; sự sản xuất là tính phổ quát, sự phân phối và sự trao đổi là tính đặc thù, và sự tiêu thụ là tính cá biệt, mà có thể được tổng hòa lại. Điều này quả thực là một gắn kết mạch lạc, song vẫn còn quá nông cạn. Sự sản xuất được quy định bởi các quy luật tự nhiên phổ quát, sự phân phối [được quy định] bởi tùy thể xã hội, và vì vậy sự phân phối có thể xúc tiến sự sản xuất bất kể quy mô lớn hay nhỏ; sự trao đổi đứng giữa hai khái niệm đó trong vai trò là sự vận động văn hóa hình thức; và hành động khép lại, tức sự tiêu thụ, điều mà được coi không những là sự kết thúc mà còn là sự kết thúc-trong-chính nó, thật ra lại thuộc về lĩnh vực kinh tế chính trị bên ngoài ngoại trừ trong chừng mực nó phản ứng theo hệ quả lên cái điểm ly biệt và khởi đầu mới lại toàn bộ quá trình ấy."
↑  Ví dụ, trong phần Dẫn nhập vào Tinh thần Tin tưởng, Brandom liên tục nhấn mạnh rằng kiến giải của mình "phá cách" và là "một sự lạc thời phải thừa nhận", rằng quy trình của mình "không phải tập tục của chính Hegel."
↑  Danh sách vốn được sưu tập trong The Bloomsburg Companion to Hegel (tr. 341–43) bởi Kenneth R. Westphal.