stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Pseudohadena mariana
Chú thích

↑  Bisby, F.A.; Roskov, Y.R.; Orrell, T.M.; Nicolson, D.; Paglinawan, L.E.; Bailly, N.; Kirk, P.M.; Bourgoin, T.; Baillargeon, G.; Ouvrard, D. (2011). “Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist”. Species 2000: Reading, UK. Truy cập ngày 28 tháng 6 năm 2014.
↑  Beccaloni, G. W., Scoble, M. J., Robinson, G. S. & Pitkin, B. (Editors). (2003) The Global Lepidoptera Names Index (LepIndex). (Geraadpleegd maart 2013).
Pseudohadena minuta

| Pseudohadena minuta> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Lepidoptera
Họ (familia): Noctuidae
Chi (genus): Pseudohadena
Loài (species): P. minuta
Danh pháp hai phần
Pseudohadena minuta Püngeler, 1900 
Pseudohadena minuta là một loài bướm đêm trong họ Noctuidae.
Chú thích

↑  Bisby, F.A.; Roskov, Y.R.; Orrell, T.M.; Nicolson, D.; Paglinawan, L.E.; Bailly, N.; Kirk, P.M.; Bourgoin, T.; Baillargeon, G.; Ouvrard, D. (2011). “Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist”. Species 2000: Reading, UK. Truy cập ngày 28 tháng 6 năm 2014.
↑  Beccaloni, G. W., Scoble, M. J., Robinson, G. S. & Pitkin, B. (Editors). (2003) The Global Lepidoptera Names Index (LepIndex). (Geraadpleegd maart 2013).
Pseudophilautus nasutus

| Pseudophilautus nasutus |
| --- | --- |

Tình trạng bảo tồn
 Tuyệt chủng  (yes)  (IUCN 3.1)
Phân loại khoa học 
Vực:: Eukaryota
Giới:: Animalia
Ngành:: Chordata
Lớp:: Amphibia
Bộ:: Anura
Họ:: Rhacophoridae
Chi:: Pseudophilautus
Loài:: †P. nasutus
Danh pháp hai phần
†Pseudophilautus nasutus (Günther, 1868)

Các đồng nghĩa
 Ixalus nasutus Günther, 1869  Rhacophorus nasutus (Günther, 1869)  Philautus nasutus (Günther, 1869)
Pseudophilautus nasutus là một loài ếch đã tuyệt chủng trong họ Rhacophoridae. Chúng là loài đặc hữu của Ấn Độ và Sri Lanka.
Chú thích

↑  IUCN SSC Amphibian Specialist Group (2020). “Pseudophilautus nasutus”. Sách đỏ IUCN về các loài bị đe dọa. 2020: e.T58878A156583411. doi:10.2305/IUCN.UK.2020-3.RLTS.T58878A156583411.en. Truy cập ngày 16 tháng 11 năm 2021.
Pseudohadena indigna

| Pseudohadena indigna> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Lepidoptera
Họ (familia): Noctuidae
Chi (genus): Pseudohadena
Loài (species): P. indigna
Danh pháp hai phần
Pseudohadena indigna Christoph, 1887 
Pseudohadena indigna là một loài bướm đêm trong họ Noctuidae.
Chú thích

↑  Bisby, F.A.; Roskov, Y.R.; Orrell, T.M.; Nicolson, D.; Paglinawan, L.E.; Bailly, N.; Kirk, P.M.; Bourgoin, T.; Baillargeon, G.; Ouvrard, D. (2011). “Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist”. Species 2000: Reading, UK. Truy cập ngày 28 tháng 6 năm 2014.
↑  Beccaloni, G. W., Scoble, M. J., Robinson, G. S. & Pitkin, B. (Editors). (2003) The Global Lepidoptera Names Index (LepIndex). (Geraadpleegd maart 2013).
Pseudognaphalium saxicola

| Pseudognaphalium saxicola> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
Bộ (ordo): Asterales
Họ (familia): Asteraceae
Chi (genus): Pseudognaphalium
Loài (species): P. saxicola
Danh pháp hai phần
Pseudognaphalium saxicola (Fassett) H.E.Ballard & Feller, 2004 
Pseudognaphalium saxicola là một loài thực vật có hoa trong họ Cúc. Loài này được (Fassett) H.E.Ballard & Feller mô tả khoa học đầu tiên năm 2004.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Pseudognaphalium saxicola”. Truy cập ngày 4 tháng 6 năm 2013.
Pseudohadena megaptera

| Pseudohadena megaptera> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Lepidoptera
Họ (familia): Noctuidae
Chi (genus): Pseudohadena
Loài (species): P. megaptera
Danh pháp hai phần
Pseudohadena megaptera Boursin, 1970 
Pseudohadena megaptera là một loài bướm đêm trong họ Noctuidae.
Chú thích

↑  Bisby, F.A.; Roskov, Y.R.; Orrell, T.M.; Nicolson, D.; Paglinawan, L.E.; Bailly, N.; Kirk, P.M.; Bourgoin, T.; Baillargeon, G.; Ouvrard, D. (2011). “Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist”. Species 2000: Reading, UK. Truy cập ngày 28 tháng 6 năm 2014.
↑  Beccaloni, G. W., Scoble, M. J., Robinson, G. S. & Pitkin, B. (Editors). (2003) The Global Lepidoptera Names Index (LepIndex). (Geraadpleegd maart 2013).
Pseudophilautus mooreorum

| Pseudophilautus mooreorum |
| --- | --- |

Tình trạng bảo tồn
 Cực kỳ nguy cấp  (IUCN 3.1)
Phân loại khoa học 
Vực:: Eukaryota
Giới:: Animalia
Ngành:: Chordata
Lớp:: Amphibia
Bộ:: Anura
Họ:: Rhacophoridae
Chi:: Pseudophilautus
Loài:: P. mooreorum
Danh pháp hai phần
Pseudophilautus mooreorum (Meegaskumbura & Manamendra-Arachchi, 2005)

Các đồng nghĩa
 Philautus mooreorum Meegaskumbura & Manamendra-Arachchi, 2005
Pseudophilautus mooreorum là một loài ếch trong họ Rhacophoridae. Chúng là loài đặc hữu của Sri Lanka.
Môi trường sống tự nhiên của chúng là rừng mây ẩm nhiệt đới và cận nhiệt đới. Loài này đang bị đe dọa do mất môi trường sống.
Chú thích

↑  IUCN SSC Amphibian Specialist Group (2020). “Pseudophilautus mooreorum”. Sách đỏ IUCN về các loài bị đe dọa. 2020: e.T61884A156588104. doi:10.2305/IUCN.UK.2020-3.RLTS.T61884A156588104.en. Truy cập ngày 17 tháng 11 năm 2021.
Psara frenettalis

| Psara frenettalis> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Lepidoptera
Họ (familia): Crambidae
Chi (genus): Psara
Loài (species): P. frenettalis
Danh pháp hai phần
Psara frenettalis
Psara frenettalis là một loài bướm đêm trong họ Crambidae.
Chú thích

↑  Bisby, F.A.; Roskov, Y.R.; Orrell, T.M.; Nicolson, D.; Paglinawan, L.E.; Bailly, N.; Kirk, P.M.; Bourgoin, T.; Baillargeon, G.; Ouvrard, D. (2011). “Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist”. Species 2000: Reading, UK. Truy cập ngày 19 tháng 6 năm 2014.
↑  Beccaloni, G. W., Scoble, M. J., Robinson, G. S. & Pitkin, B. (Editors). (2003) The Global Lepidoptera Names Index (LepIndex). (Geraadpleegd maart 2013).
Pseudognaphalium sonorae

| Pseudognaphalium sonorae> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
Bộ (ordo): Asterales
Họ (familia): Asteraceae
Chi (genus): Pseudognaphalium
Loài (species): P. sonorae
Danh pháp hai phần
Pseudognaphalium sonorae (I.M.Johnst.) Anderb., 1991 
Pseudognaphalium sonorae là một loài thực vật có hoa trong họ Cúc. Loài này được (I.M.Johnst.) Anderb. miêu tả khoa học đầu tiên năm 1991.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Pseudognaphalium sonorae”. Truy cập ngày 4 tháng 6 năm 2013.
Mô hình cơ sở dữ liệu phân cấp

Mô hình cơ sở dữ liệu phân cấp (tiếng Anh: hierarchical database model) là một loại mô hình dữ liệu, trong đó dữ liệu được tổ chức thành cấu trúc dạng cây. Dữ liệu được lưu trữ dưới dạng các bản ghi (record) kết nối với nhau thông qua các liên kết (link). Mỗi bản ghi là một tập hợp các trường (field), mỗi trường chỉ chứa một giá trị. Kiểu (type) của một bản ghi xác định bản ghi đó sẽ chứa những trường nào.
Mô hình cơ sở dữ liệu phân cấp yêu cầu mỗi nút con chỉ có một nút cha, trong khi mỗi nút cha lại có thể có một hoặc nhiều nút con. Để lấy dữ liệu từ một cơ sở dữ liệu phân cấp, cần duyệt qua toàn bộ cây, bắt đầu từ nút gốc. Mô hình này được công nhận là mô hình cơ sở dữ liệu đầu tiên do IBM tạo ra vào những năm 1960.
Lịch sử

Cấu trúc phân cấp được IBM phát triển vào những năm 1960 và sử dụng trong máy tính mainframe DBMS đầu tiên. Những mối quan hệ của các bản ghi tạo thành một mô hình dạng cây. Cấu trúc này tuy đơn giản nhưng không linh hoạt, vì các mối quan hệ trong cấu trúc bị ràng buộc ở dạng mối quan hệ một–nhiều. IBM Information Management System (IMS, Hệ thống Quản lý Thông tin IBM) và RDM Mobile là những ví dụ về hệ thống cơ sở dữ liệu phân cấp có nhiều cấp trên cùng một dữ liệu. RDM Mobile là cơ sở dữ liệu nhúng được thiết kế mới dành cho hệ thống máy tính di động.
Mô hình dữ liệu phân cấp mất đi sức hút khi mô hình quan hệ của nhà khoa học máy tính Edgar Codd trở thành tiêu chuẩn trong thực tế, được sử dụng trong phần lớn các hệ thống quản lý cơ sở dữ liệu chính thống. Việc triển khai cơ sở dữ liệu quan hệ cho một mô hình phân cấp đã được thảo luận lần đầu tiên trong một xuất bản phẩm năm 1992 (xem thêm mô hình tập hợp lồng nhau). Các lược đồ thể hiện tổ chức dữ liệu phân cấp đã xuất hiện trở lại với sự ra đời của XML vào cuối những năm 1990 (xem thêm cơ sở dữ liệu XML). Ngày nay, cấu trúc phân cấp chủ yếu được sử dụng để lưu trữ thông tin địa lý và hệ thống tập tin.
Hiện tại, cơ sở dữ liệu phân cấp vẫn được sử dụng rộng rãi, đặc biệt trong các ứng dụng đòi hỏi hiệu năng và tính sẵn sàng rất cao như ngân hàng và viễn thông. Một trong những cơ sở dữ liệu phân cấp thương mại được sử dụng rộng rãi nhất là IMS. Một ví dụ khác về ứng dụng cơ sở dữ liệu phân cấp trong thực tế là phần mềm Windows Registry trong hệ điều hành Microsoft Windows.
Ví dụ về dữ liệu phân cấp được biểu diễn dưới dạng bảng quan hệ

Một tổ chức có thể lưu trữ thông tin nhân viên trong một bảng có chứa các thuộc tính (hay cột) là mã nhân viên, tên, họ và mã phòng ban. Tổ chức sẽ cấp cho mỗi nhân viên phần cứng máy tính khi cần, nhưng thiết bị máy tính chỉ có thể do nhân viên được chỉ định sử dụng. Tổ chức có thể lưu trữ thông tin phần cứng máy tính trong một bảng riêng biệt bao gồm số sêri, loại và mã nhân viên sử dụng phần cứng đó. Các bảng có thể trông như thế này:
Trong mô hình này, bảng dữ liệu employee đại diện cho nút "cha" của hệ thống phân cấp, còn bảng computer đại diện cho nút "con". Không giống cấu trúc cây thường thấy trong các thuật toán phần mềm máy tính, ở mô hình này, nút con trỏ đến nút cha thay vì ngược lại. Như bảng trên, mỗi nhân viên có thể sở hữu một số thiết bị máy tính, nhưng mỗi thiết bị máy tính có thể chỉ có một nhân viên sở hữu.
Xét cấu trúc sau:
| Mã nhân viên | Chức vụ | Cấp trên |
| --- | --- | --- |
| 10 | Giám đốc |  |
| 20 | Quản lý cấp cao | 10 |
| 30 | Nhân viên đánh máy | 20 |
| 40 | Lập trình viên | 20 |
Trong bảng này, "con" có cùng kiểu dữ liệu với "cha". Hệ thống phân cấp cho biết Mã nhân viên 10 là cấp trên của 20, còn 30 và 40 có cấp trên là 20, thể hiện trong cột "Cấp trên". Trong thuật ngữ của cơ sở dữ liệu quan hệ, cột Cấp trên là một khóa ngoại tham chiếu đến cột Mã nhân viên. Nếu kiểu dữ liệu "con" khác "cha", phần con sẽ nằm ở một bảng khác, nhưng vẫn sẽ là một khóa ngoại tham chiếu đến cột Mã nhân viên của bảng nhân viên.
Mô hình đơn giản này thường được gọi là mô hình danh sách kề, do Tiến sĩ Edgar F. Codd giới thiệu sau những phê bình cho rằng mô hình quan hệ không thể mô hình hóa dữ liệu phân cấp. Tuy vậy, mô hình này chỉ là một trường hợp đặc biệt của cách biểu diễn danh sách kề điển hình cho một đồ thị.
Lockheed C-121 Constellation

| C-121/R7O/R7V  Constellation |
| --- | --- |

C-121G Super Constellation bay gần Cầu Cổng vàng.
Kiểu: Máy bay vận tải quân sự
Quốc gia chế tạo: Hoa Kỳ
Hãng sản xuất: Lockheed
Thiết kế: Clarence "Kelly" Johnson
Chuyến bay đầu tiên: 14 tháng 3 năm 1947
Ra mắt: 12 tháng 11 năm 1948
Tình trạng: Loại biên
Trang bị cho: Không quân Hoa Kỳ  Hải quân Hoa Kỳ
Được chế tạo: 1947 tới 1958
Số lượng sản xuất: 332
Phát triển từ: L-749 Constellation  L-1049 Super Constellation
Biến thể: R7V-2/YC-121F Constellation  EC-121 Warning Star
Lockheed C-121 Constellation là một phiên bản máy bay vận tải quân sự của Lockheed Constellation.
Biến thể

Bài chi tiết: Lockheed Constellation, Lockheed L-049 Constellation, Lockheed L-649 Constellation, Lockheed L-749 Constellation, Lockheed L-1049 Super Constellation, Lockheed L-1249 Super Constellation, và Lockheed L-1649 Starliner
Tính năng kỹ chiến thuật > C-121A (L-749A)

Dữ liệu lấy từ Lockheed Constellation:From Excalibur to Starliner.
Đặc điểm tổng quát
Kíp lái: 5
Sức chứa: 44 hành khách
Chiều dài: 95 ft 2 in (29,007 m)
Sải cánh: 123 ft (37,49 m)
Chiều cao: 22 ft 5 in (6,8326 m)
Diện tích cánh: 1.650 sq ft (153,29 sq m)
Trọng lượng rỗng: 61.325 lbs (27.816,6 kg)
Trọng lượng cất cánh tối đa: 107.000 lbs (48.534,4 kg)
Động cơ: 4 × Wright R-3350-75, 2.500 bhp (1.866 kW)  mỗi chiếc
Cánh quạt: 4 , 1 mỗi động cơ
Hiệu suất bay
Vận tốc cực đại: 334 mph (537,52 km/h)
Vận tốc hành trình: 324 mph (521,43 km/h)
Trần bay: 24.442 ft (7.450 m)
Tính năng kỹ chiến thuật > R7V-1/C-121J (L-1049B)

Dữ liệu lấy từ Lockheed Constellation:From Excalibur to Starliner.
Đặc điểm tổng quát
Kíp lái: 4
Sức chứa: 97-107 hành khách
Chiều dài: 116 ft 2 in (35,408 m)
Sải cánh: 123 ft (37,49 m)
Chiều cao: 24 ft 9 in (7,5438 m)
Diện tích cánh: 1.650 sq ft (153,29 sq m)
Trọng lượng rỗng: 72.815 lbs (33.028.3 kg)
Trọng lượng cất cánh tối đa: 145.000 lb (65.770,9 kg)
Động cơ: 4 × Wright R-3350-34, 3250 bhp (2.240 kW)  mỗi chiếc
Cánh quạt: 4 , 1 mỗi động cơ
Hiệu suất bay
Vận tốc cực đại: 368 mph trên độ cao 20.000 ft (592,24 km/h trên độ cao 6,096 km)
Vận tốc hành trình: 259 mph trên độ cao 10.000 ft (416,82 km/h trên độ cao 3,048 km)
Trần bay: 24.442 ft (7.449 m)
VC-121E của Tổng thống Dwight D. Eisenhower, được gọi là Columbine III, nó được xem như chiếc Air Force One đầu tiên
Morioka Ryota

| Thông tin cá nhân |
| --- | --- | --- | --- |
Tên đầy đủ:  Morioka Ryota
Ngày sinh:  12 tháng 4, 1991 (33 tuổi)
Nơi sinh:  Jōyō, Kyoto, Nhật Bản
Vị trí:  Tiền vệ
Thông tin đội
Đội hiện nay:  Charleroi
Số áo:  44
Sự nghiệp cầu thủ chuyên nghiệp*
| Năm |  Đội |  ST |  (BT) |
| 2010–2015 |  Vissel Kobe |  131 |  (17) |
| 2016–2017 |  Śląsk Wrocław |  51 |  (15) |
| 2017–2018 |  Waasland-Beveren |  24 |  (7) |
| 2018–2019 |  Anderlecht |  22 |  (6) |
| 2019 |  → Charleroi (mượn) |  15 |  (4) |
| 2019– |  Charleroi |  55 |  (8) |
Sự nghiệp đội tuyển quốc gia
| Năm |  Đội |  ST |  (BT) |
| 2014–2018 |  Nhật Bản |  5 |  (0) |
 *Số trận ra sân và số bàn thắng ở câu lạc bộ tại giải quốc gia
Morioka Ryota (sinh ngày 12 tháng 4 năm 1991) là một cầu thủ bóng đá người Nhật Bản.
Đội tuyển bóng đá quốc gia Nhật Bản

Morioka Ryota thi đấu cho đội tuyển bóng đá quốc gia Nhật Bản từ năm 2014.
Thống kê sự nghiệp

| Đội tuyển bóng đá Nhật Bản> Năm | Đội tuyển bóng đá Nhật Bản> Trận | Đội tuyển bóng đá Nhật Bản> Bàn |
| --- | --- | --- |
| 2014 | 2 | 0 |
| 2017 | 2 | 0 |
| 2018 | 1 | 0 |
| Tổng cộng | 5 | 0 |
Pseudosericocoma

| Pseudosericocoma> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
Bộ (ordo): Caryophyllales
Họ (familia): Amaranthaceae
Chi (genus): Pseudosericocoma
Các loài
 xem trong bài
Pseudosericocoma là chi thực vật có hoa trong họ Amaranthaceae.
Chú thích

↑  “Pseudosericocoma”. The Plant List. Truy cập ngày 16 tháng 6 năm 2013.
Pseudione galacanthae

| Pseudione galacanthae> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Lớp (class): Malacostraca
Bộ (ordo): Isopoda
Họ (familia): Bopyridae
Chi (genus): Pseudione
Loài (species): P. galacanthae
Danh pháp hai phần
Pseudione galacanthae Hansen, 1897 
Pseudione galacanthae là một loài chân đều trong họ Bopyridae. Loài này được Hansen miêu tả khoa học năm 1897.
Chú thích

↑  Boyko, C.; Schotte, M. (2010). Pseudione galacanthae Hansen, 1897. In: Schotte, M., Boyko, C.B, Bruce, N.L., Poore, G.C.B., Taiti, S., Wilson, G.D.F. (Eds) (2010). World Marine, Freshwater and Terrestrial Isopod Crustaceans database. Gebaseerd op informatie uit het Cơ sở dữ liệu sinh vật biển, te vinden op http://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=255304
Pseudiconus

| Pseudiconus> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Coleoptera
Họ (familia): Elateridae
Danh pháp hai phần
Pseudiconus Candèze, 1882 
Pseudiconus là một chi bọ cánh cứng trong họ 
Elateridae.
Chi này được miêu tả khoa học năm 1882 bởi Candèze.
Các loài

Chi này có các loài:
Pseudiconus mendax Candèze, 1881
Chú thích

↑  Chrysomelidae in Synopsis of the described Coleoptera of the World ngày 13 tháng 12 năm 2008
Psydrax gilletii

| Psydrax gilletii> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
Bộ (ordo): Gentianales
Họ (familia): Rubiaceae
Chi (genus): Psydrax
Loài (species): P. gilletii
Danh pháp hai phần
Psydrax gilletii (De Wild.) Bridson 
Psydrax gilletii là một loài thực vật có hoa trong họ Thiến thảo. Loài này được (De Wild.) Bridson miêu tả khoa học đầu tiên năm 1985.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Psydrax gilletii”. Truy cập ngày 3 tháng 6 năm 2013.
Psiguria pedata

| Psiguria pedata> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
Bộ (ordo): Cucurbitales
Họ (familia): Cucurbitaceae
Chi (genus): Psiguria
Loài (species): P. pedata
Danh pháp hai phần
Psiguria pedata (L.) R.A. Howard, 1973 
Psiguria pedata là một loài thực vật có hoa trong họ Cucurbitaceae. Loài này được (L.) R.A. Howard miêu tả khoa học đầu tiên năm 1973.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Psiguria pedata”. Truy cập ngày 13 tháng 9 năm 2013.[liên kết hỏng]
Pteris morii

| Pteris morii> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
Ngành (divisio): Pteridophyta
Lớp (class): Polypodiopsida/Pteridopsida
Bộ (ordo): Polypodiales
Họ (familia): Pteridaceae
Chi (genus): Pteris
Loài (species): P. morii
Danh pháp hai phần
Pteris morii Masam. 
Pteris morii là một loài thực vật có mạch trong họ Pteridaceae. Loài này được Masam. miêu tả khoa học đầu tiên năm 1942.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Pteris morii”. Truy cập ngày 13 tháng 8 năm 2013.
Lưu Ly Minh Vương

| --- | --- |
Lưu Ly Minh Vương
Hangul: 유리왕 hoặc 유리명왕
Hanja: 瑠璃王 hoặc 瑠璃明王
Romaja quốc ngữ: Yuri-wang hoặc Yurimyeong-wang hoặc Yuria
McCune–Reischauer: Yuri-wang hoặc Yurimyŏng-wang
Hán-Việt: Lưu Ly Vương hoặc Lưu Ly Minh Vương
Tên khai sinh
Hangul: 해유리 hoặc 유류 hoặc 누리
Hanja: 解類利 hoặc 儒留 hoặc 累利
Romaja quốc ngữ: Hae Yuri hoặc Yuryu hoặc Nuri
McCune–Reischauer: Hae Yuri hoặc Yuryu hoặc Nuri
Lưu Ly Vương (phiên âm từ các chữ Hán 瑠璃王 hoặc 琉璃王), hay Nho Lưu Vương (phiên âm từ 儒留王), tại thế 38 TCN - 18, trị vì 19 TCN - 18 (37 năm), là vị vua thứ hai của Cao Câu Ly - một trong ba quốc gia thời kỳ Tam quốc tại Triều Tiên. Phần lớn cuộc đời và sự nghiệp của vua Lưu Ly được biết từ sách Tam quốc sử ký. Húy của ông được một số tư liệu chữ Hán cổ ghi là 類利 hoặc 孺留. Vua là người cai trị thứ hai của Goguryeo, phía bắc của Tam Quốc tại Triều Tiên. Ông là con trai duy nhất của Jumong - người sáng lập ra vương quốc Cao Câu Ly (Goguryeo) và có mẹ là Duệ Tố Gia Lady Ye. Cũng như nhiều vị vua khác của lịch sử Triều Tiên, các sự kiện của cuộc đời ông được biết đến chủ yếu từ Tam quốc sử ký Samguk Sagi.
Bối cảnh

Lưu Ly là con của Đông Minh Vương Cao Chu mông, vua sáng lập của nước Cao Câu Ly và người vợ đầu là Duệ Tố Gia (Ye Soa), ông được mẹ sinh ra tại Phù Dư Quốc. Đến năm 19 TCN thì cùng mẹ đào thoát khỏi Đông Phù Dư đến Cao Cấu Ly để gặp cha mình.
Trong Tam quốc sử ký ghi lại như sau: "Khi Chu Mông còn ở Đông Phù Dư đã cưới một cô gái họ Lễ (tức Ye Soa) và đã có thai, nhưng sau khi Chu Mông rời đi rồi thì nàng mới sinh con, đứa bé ấy chính là Lưu Li. Lưu Li lúc còn nhỏ ra đường chơi bắn chim sẻ chẳng may làm vỡ một cái chum cùa một người phụ nữ đi lấy nước. Người phụ nữ đó mắng rằng: "Đứa bé này quả là không có cha nên mới như thế". Lưu Li xấu hổ về nhà hỏi mẹ: "Bố con là người thế nào, giờ đang sống ở đâu?". Người mẹ đáp: "Bố con không phải là người thường. Khi đất nước Phù Dư không chấp nhận ông ấy, ông ấy đã chạy về phương nam, lập ra nước mới và trở thành vua rồi". Khi bố con ra đi có dặn mẹ rằng: "Nếu nàng sinh được con trai thì hãy nói cho nó biết rằng ta đã giấu một vật để lại cho nó ở dưới gốc một cây thông trên tảng đá có bảy cạnh. Nếu nó tìm thấy vật này thì lúc đó nó thật sự là con của ta". Lưu Li nghe nói vậy bèn đến hẻm núi tìm nhưng không thấy thì mệt mỏi trở về.
Một hôm, khi cậu bé đang ngồi trên sàn nhà bỗng thấy hình như có gì đó phát ra từ giữa cái cột và cái bệ đá đỡ cột. Cậu bé bèn quan sát thì thấy cái bệ đá đỡ cột có bảy cạnh. Cậu bèn tìm dưới cái cột quả nhiên tìm tháy một đoạn kiếm gãy. Cuối cùng cậu đã mang một phần thanh kiếm bị bẻ gãy cùng với ba người là Ốc Trí (Ok-ji), Cú Trâu (Gu-chu), Đô Tổ (Do-Jo) lên đường đến Tốt Bản (Jolbol); gặp phụ vương, cậu dâng đoạn kiếm gãy lên cho người. Vua cha Chu Mông vui mừng phong cho Lưu Li làm thái tử; giờ lên nối ngôi vua."
Khi ông đến gặp cha - Cao Chu mông thì ngay lập tức được cha phong cho làm Thái tử, mẹ Duệ Tố Gia được tấn phong làm hoàng hậu. Onjo và Biryu (hai người con trai riêng của So Sŏno) - vợ sau của Cao Chu Mông bị đe đọa nên So Sŏno đưa họ xuống phía nam để sáng lập vương quốc Bách Tế. Lưu Ly lên ngôi sau cái chết của Đông Minh Vương.
Cai trị

Lưu Ly Vương được mô tả là một vị vua hùng mạnh và là một nhà chỉ quân sự thành công. Ông đã chinh phạt người Hung Nô năm 9 TCN. Năm 3 TCN, ông dời đô về thành Quốc Nội thành (國內城, 	국내성, Kungnae-sŏng).
Vua Daeso của Đông Phù Dư đã yêu cầu một liên minh với nhà Hán (đời vua Nhũ Tử Anh), và tuyển đủ quân để tăng cường sức mạnh quân đội hòng tấn công Cao Câu Ly. Tuy nhiên trước khi tấn công, Daeso cũng gửi một sứ giả tới vua của Cao Câu Ly là Lưu Ly Vương, ra lệnh cho Lưu Ly Vương phải gửi một con tin hoàng gia cho Đông Phù Dư. Lưu Ly Vương kháng lại mệnh lệnh này và gây ra cuộc chiến tranh đầu tiên giữa Cao Câu Ly và Đông Phù Dư vào năm 6 CN. Daeso trực tiếp dẫn dắt 50.000 quân Đông Phù Dư và quân Hán xâm nhập Cao Câu Ly, nhưng bắt buộc phải rút lui do tuyết bắt đầu rơi rất nặng. Vì lý do này, Daeso phải đợi bảy năm để chiếm lại những sự mất mát do sự gây chiến lần đầu tiên với Cao Câu Ly. Năm 8 CN, Vương Mãng phế truất vua Hán là Nhũ Tử Anh, cướp ngôi nhà Hán, lập ra nhà Tân ở Trung Quốc.
Vua nhà Tân ở Trung Quốc là Vương Mãng bắt Cao Câu Ly đánh các tộc khác ở Liêu Tây nhưng bị Lưu Ly Vương từ chối. Vương Mãng bèn sai Nghiêm Ưu lừa giết Lưu Ly Vương, chặt đầu mang về Trường An và đổi "Cao Câu Ly" thành "Hạ Câu Ly". Thực tế vua Lưu Ly Vương vẫn còn sống sau vụ ám sát này. Năm 12 CN, Vương Mãng sai sứ mời Lưu Ly tham gia liên minh tấn công người Hung Nô. Song, Lưu Ly Vương không những từ chối mà còn tấn công nhà Tân của Vương Mãng, chiếm lấy vài thành trì của nhà Tân.
Năm 13 CN, vua Daeso của Đông Phù Dư lại dẫn dắt quân đội xâm nhập Cao Câu Ly một lần nữa. Thời gian này, Hae Muhyul (Giải Vô Tuất), một hoàng tử Cao Câu Ly và là cháu nội của Go Jumong, đã dẫn dắt quân đội của Cao Câu Ly lập kế hoạch kỹ sau đó phục kích và tàn sát tất cả quân đội của vua Daeso. Chỉ có Daeso và số ít những binh lính của ông ấy thoát khỏi về nhà. Với hai sự thất bại này, kinh tế của Đông Phù Dư rơi và sự hỗn loạn tất yếu.
Lưu Ly có sáu người con trai, trong đó có Hae Myung và Hae Muhyul (Giải Vô Tuất). Hae-Myung được phong làm thế tử sau khi người con cả của Lưu Ly là Dojul mất, nhưng Lưu Ly nhận thấy người này quá hấp tấp, liều lĩnh, ương bướng, vì vậy ông lập Hae Muhyul, con của ông với con gái của Tùng Nhượng (Song Yang) làm thế tử từ năm 14 CN.
Tương truyền, Lưu Ly có làm thơ và một bài nổi tiếng đến tận ngày nay là bài Hoàng điểu ca (黃鳥歌, 황조가, Hwangchoka, có nghĩa là "Bài ca chim Hoàng Điểu") nhằm tặng cho người thiếp Chihui của mình.
Kế thừa

Lưu Ly Vương qua đời năm 18 sau khi cai trị trong hơn 37 năm. Ông được nối ngôi bởi Muhyul, người trở thành Đại Vũ Thần Vương.
Thông tin cá nhân

Cha:
Đông Minh Vương.
Mẹ:
Lady Ye (Vương Hậu Duệ Tố Gia).
Chính thất:
Vương hậu Tùng thị, con gái của Tùng Nhượng (Songyang).
Phi tần:
Tùng thị, em gái của Vương hậu Tùng thị.
Hòa cơ (Hwahui).
Trĩ cơ (Chihui).
Con:
Dojeol, Thế tử (mất năm 1).
Hae-myeong, Phế thế tử (phong năm 1, phế truất năm 14).
Muhyul, Thế tử (phong năm 14), sau này là Đại Vũ Thần Vương, lên ngôi năm 18.
Yeojin, Vương tử (mất năm 18).
Hae Se-ryu/Yeo-rang, Công chúa.
Hae Saek-ju (?-48), sau này là Mẫn Trung Vương.
Go Jae-sa, người đứng đầu họ Cao của nhánh Gyeru, cha của Thái Tổ Đại Vương.