stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Địa lý Khánh Hòa
Địa lý tự nhiên > Địa hình > Vùng núi và bán sơn địa

Khánh Hòa là một tỉnh có địa hình tương đối cao ở Việt Nam, độ cao trung bình so với mực nước biển khoảng 60  m. Núi ở Khánh Hòa tuy hiếm những đỉnh cao chót vót, phần lớn chỉ trên dưới một ngàn mét nhưng gắn với dãy Trường Sơn, lại là phần cuối phía cực Nam nên địa hình núi khá đa dạng.
Phía Bắc và Tây Bắc tỉnh có vùng núi cao thuộc dãy Vọng Phu cao hơn 1000  m, trong đó có dãy Tam Phong gồm ba đỉnh núi cao là Hòn Giữ (cao 1264  m), Hòn Ngang (1128  m) và Hòn Giúp (1127  m). Dãy Vọng Phu - Tam Phong có hướng tây nam - đông bắc, kéo dài trên 60 km, tạo thành ranh giới tự nhiên giữa hai tỉnh Khánh Hòa, Phú Yên, Đắk Lắk. Các núi thuộc đoạn giữa của tỉnh thường có độ cao kém hơn, có nhiều nhánh đâm ra sát biển tạo nên nhiều cảnh đẹp, gắn với những huyền thoại dân gian và di tích lịch sử, sự kiện của địa phương. Đến phía nam và tây nam, lại xuất hiện một vùng núi rộng, với nhiều đỉnh núi cao trên 1500  m đến trên 2000  m, trong đó có Đỉnh Hòn Giao (2062  m) thuộc địa phận huyện Khánh Vĩnh, là đỉnh núi cao nhất Khánh Hòa. Do có nhiều núi cao, mật độ chia cắt lớn bởi khe, suối, sông tạo thành nhiều hẻm, vực, thung lũng sâu, gây khó khăn cho giao thông. Ngoài ra, khu vực này còn có thung lũng Ô Kha, được biết đến là một vùng nguy hiểm cho hàng không.
Địa lý tự nhiên > Địa hình > Đồng bằng

Đồng bằng ở Khánh Hòa nhỏ hẹp, bị chia cắt bởi các dãy núi đâm ra biển. Chẳng những thế, địa hình rừng núi của tỉnh không thuận lợi cho quá trình lắng đọng phù sa, nên nhìn chung Khánh Hòa không phải là nơi thuận lợi để phát triển nông nghiệp. Các đồng bằng lớn ở Khánh Hòa gồm có đồng bằng Nha Trang - Diên Khánh nằm ở hai bên sông Cái với diện tích 135  km²; đồng bằng Ninh Hòa do sông Dinh bồi đắp, có diện tích 100  km². Cả hai đồng bằng này đều được cấu tạo từ đất phù sa cũ và mới, nhiều nơi pha lẫn sỏi cát hoặc đất cát ven biển. Ngoài ra, Khánh Hòa còn có hai vùng đồng bằng hẹp là đồng bằng Vạn Ninh và đồng bằng Cam Ranh ở ven biển, cùng với lượng diện tích canh tác nhỏ ở vùng thung lũng của hai huyện miền núi Khánh Sơn và Khánh Vĩnh.
Địa lý tự nhiên > Địa hình > Bờ biển và biển ven bờ

Khánh Hòa là một trong những tỉnh có đường bờ biển đẹp của Việt Nam. Đường bờ biển kéo dài từ xã Đại Lãnh tới cuối vịnh Cam Ranh, có độ dài khoảng 385 km tính theo mép nước với nhiều cửa lạch, đầm, vịnh, cùng khoảng 200 đảo lớn, nhỏ ven bờ. Khánh Hòa có sáu đầm và vịnh lớn, đó là Đại Lãnh, vịnh Vân Phong, Hòn Khói, đầm Nha Phu, vịnh Nha Trang (Cù Huân) và vịnh Cam Ranh. Trong đó có nổi bật nhất vịnh Cam Ranh với chiều dài 16 km, chiều rộng 32 km, thông với biển thông qua eo biển rộng 1,6 km, có độ sâu từ 18-20  m, và thường được xem là cảng biển có điều kiện tự nhiên tốt nhất Đông Nam Á, trước đây được sử dụng làm căn cứ quân sự của Hoa Kỳ rồi Liên Xô (sau này là Nga) nhưng về sau được chuyển thành cảng dân sự.
Thềm lục địa tỉnh Khánh Hòa rất hẹp. Địa hình vùng thềm lục địa phản ánh sự tiếp nối của cấu trúc địa hình trên đất liền. Các nhánh núi Trường Sơn đâm ra biển trong quá khứ địa chất như dãy Phước Hà Sơn, núi Hòn Khô, dãy Hoàng Ngưu không chỉ dừng lại ở bờ biển để tạo thành các mũi Hòn Thị, mũi Khe Gà (Con Rùa), mũi Đông Ba... mà còn tiếp tục phát triển rất xa về phía biển mà ngày nay đã bị nước biển phủ kín. Vì vậy, dưới đáy biển phần thềm lục địa cũng có những dãy núi ngầm mà các đỉnh cao của nó nhô lên khỏi mặt nước hình thành các hòn đảo như hòn Tre, hòn Miếu, hòn Mun... Xen giữa các đái đảo nổi, đảo ngầm là những vùng trũng tương đối bằng phẳng gọi là các đồng bằng biển, đó chính là đáy các vũng, vịnh như vịnh Vân Phong, vịnh Nha Trang, vịnh Cam Ranh.
Ngoài các đảo đá ven bờ, Khánh Hoà còn có các đảo san hô ở huyện đảo Trường Sa, với khoảng 100 đảo bãi cạn, bãi ngầm rải rác trên một diện tích từ 160 đến 180 ngàn km², trong đó có từ 23 đến 25 đảo, bãi cạn nổi thường xuyên, với tổng diện tích 10 km². Đảo lớn nhất trong quần đảo Trường Sa là Ba Bình chỉ rộng 0,65 km². Bãi lớn nhất là bãi Thuyền Chài, dài 30 km; rộng 5 km (ngập nước khi triều lên). Địa hình trên bề mặt các đảo rất đơn giản, chỉ là những mõm đá, vách đá vôi san hô, cao vài ba mét.
Địa lý tự nhiên > Sông ngòi

Sông ngòi ở Khánh Hòa nhìn chung ngắn và dốc, cả tỉnh có khoảng 40 con sông dài từ 10 km trở lên, tạo thành một mạng lưới sông phân bố khá dày. Hầu hết, các con sông đều bắt nguồn tại vùng núi phía Tây trong tỉnh và chảy xuống biển phía Đông. Dọc bờ biển, cứ khoảng 5–7 km có một cửa sông.
Mặc dù hướng chảy cơ bản của các sông là hướng Tây - Đông, nhưng tùy theo hướng của mạch núi kiến tạo hoặc do địa hình cục bộ, dòng sông có thể uốn lượn theo các hướng khác nhau trước khi đổ ra Biển Đông. Đặc biệt là sông Tô Hạp, bắt nguồn từ dãy núi phía Tây của huyện Khánh Sơn, chảy qua các xã Sơn Trung, Sơn Bình, Sơn Hiệp, Sơn Lâm, Thành Sơn rồi chảy về phía Ninh Thuận. Đây là con sông duy nhất của tỉnh chảy ngược dòng về phía Tây. Hai con sông lớn nhất tỉnh là Sông Cái (Nha Trang) và sông Dinh.
Sông Cái (còn có tên là sông Phú Lộc, sông Cù, ở phần thượng lưu có tên là sông Thác Ngựa) có độ dài 79 km, bắt nguồn từ hòn Gia Lê cao 1.812  m chảy qua Khánh Vĩnh, Diên Khánh, Nha Trang rồi đổ ra biển. Ở thượng lưu và trung lưu, sông có nhiều thác ghềnh như thác Ngựa, thác Vóng, thác Dằng Xay... Khi chảy đến địa phận thôn Xuân Lạc (xã Vĩnh Ngọc) thì chia làm hai chi lưu. Một chi, chảy men theo núi Đồng Bò đổ ra biển qua Cửa Bé (Tiểu Cù Huân). Chi thứ hai, chảy xuống Ngọc Hội, lại chia làm hai nhánh. Một nhánh chảy qua cầu Xóm Bóng, qua Cửa Lớn (Đại Cù Huân) và chảy ra biển. Nhánh thứ hai, chảy qua cầu Hà Ra, qua Xóm Cồn, rẽ lên phía Bắc rồi hội nước vào dòng chính, chảy ra biển qua Cửa Lớn (Đại Cù Huân). Giữa hai nhánh sông này, nổi lên các cồn, bãi như Cồn Dê, Hải Đảo, Xóm Cồn.
Sông Dinh (còn gọi là sông Cái Ninh Hòa, sông Vĩnh An, sông Vĩnh Phú...) bắt nguồn từ vùng núi Chư H'Mư (đỉnh cao 2.051  m) thuộc dãy Vọng Phu, chảy theo hướng bắc nam, khi đến Eakrơngru, dòng sông mở rộng và chảy lệch sang hướng tây bắc - đông nam. Qua khỏi Dục Mỹ, về phía hạ lưu, sông nhận thêm nước của suối Bông và đến Tân Lạc, sông nhận thêm nước của suối Trầu. Chảy đến Ngũ Mỹ, sông đổi hướng tây - đông, cách Ninh Hòa khoảng một cây số, sông nhận thêm nước của sông Đá Bàn và sông Tân Lan, cách cửa một cây số, còn nhận thêm nước của sông Chủ Chay (sông Dõng). Các phụ lưu lớn (Đá Bàn, Tân Lan, Chủ Chay) hội với dòng chính ở hạ lưu tạo thành mạng với sông Dinh, có dạng nan quạt, với tổng diện tích lưu vực 985  km², bao trùm toàn bộ thị xã Ninh Hòa. Sau khi chảy qua thị xã Ninh Hòa, sông lại chia ra nhiều nhánh nhỏ như lạch Nga Hầu, lạch Nga Dã, lạch Ngòi Sau, lạch Cồn Ngao, rồi qua cửa Hà Liên đổ ra đầm Nha Phu.
Địa lý tự nhiên > Địa chất

Cấu tạo địa chất của Khánh Hòa chủ yếu là đá granit và ryolit, dacit có nguồn gốc mác ma xâm nhập hoặc phún trào kiểu mới. Ngoài ra còn có các loại sa thạch, đá trầm tích ở một số nơi. Về địa hình kiến tạo, phần đất của tỉnh Khánh Hòa đã được hình thành từ rất sớm, là một bộ phận thuộc rìa phía Đông-Nam của địa khối cổ Kom Tom, được nổi lên khỏi mặt nước biển từ đại Cổ sinh, cách đây khoảng 570 triệu năm. Trong đại Trung sinh có 2 chu kỳ tạo sản inđôxi và kimêri có ảnh hưởng một phần đến Khánh Hòa. Do quá trình phong hóa vật lý, hóa học diễn ra trên nền đá granit, ryolit đã tạo thành những hình dáng độc đáo, đa dạng và phong phú, góp phần làm cho thiên nhiên Khánh Hòa có nhiều cảnh đẹp nổi tiếng.
Địa lý tự nhiên > Khí hậu

Khánh Hòa là một tỉnh ở vùng duyên hải cực Nam Trung Bộ, nằm trong khu vực khí hậu nhiệt đới gió mùa. Song khí hậu Khánh Hòa có những nét biến dạng độc đáo với các đặc điểm riêng biệt. So với các tỉnh, thành phía Bắc từ Đèo Cả trở ra và phía Nam từ Ghềnh Đá Bạc trở vào, khí hậu ở Khánh Hòa tương đối ôn hòa hơn do mang tính chất của khí hậu đại dương. Thường chỉ có 2 mùa rõ rệt là mùa mưa và mùa nắng. Mùa mưa ngắn, từ khoảng giữa tháng 9 đến giữa tháng 12 dương lịch, tập trung vào 2 tháng 10 và tháng 11, lượng mưa thường chiếm trên 50% lượng mưa trong năm. Những tháng còn lại là mùa nắng, trung bình hàng năm có tới 2.600 giờ nắng. Nhiệt độ trung bình hàng năm của Khánh Hòa cao khoảng 26,7 °C riêng trên đỉnh núi Hòn Bà (cách Nha Trang 30 km đường chim bay) có khí hậu như Đà Lạt và Sa Pa. Độ ẩm tương đối khoảng 80,5%.
Từ tháng 1 đến tháng 8, có thể coi là mùa khô, thời tiết thay đổi dần. Những tháng đầu mùa, trời mát, nhiệt độ từ 17-25 °C, nhưng từ tháng 5 đến tháng 8 trời nóng nực, nhiệt độ có thể lên tới 34 °C (ở Nha Trang) và 37-38 °C (ở Cam Ranh). Tháng 9 đến tháng 12, được xem như mùa mưa, nhiệt độ thay đổi từ 20-27 °C (ở Nha Trang) và 20-26 °C (ở Cam Ranh). Khánh Hòa là vùng ít gió bão, tần số bão đổ bộ vào Khánh Hòa thấp chỉ có khoảng 0,82 cơn bão/năm so với 3,74 cơn bão/năm đổ bộ vào bờ biển Việt Nam. Các trận bão được dự đoán sẽ đổ bộ vào Khánh Hòa trong những năm gần đây thường lệch hướng vào Nam hoặc tan ngay khi gần vào bờ. Tuy vậy, do địa hình sông suối có độ dốc cao nên khi có bão kèm theo mưa lớn, làm nước dâng cao nhanh chóng, trong khi đó sóng bão và triều dâng lại cản đường nước rút ra biển, nên thường gây ra lũ lụt.
| Nhiệt độ trung bình các tháng   đo tại trạm Nha Trang | Một | Hai | Ba | Tư | Năm | Sáu | Bảy | Tám | Chín | Mười | Mười một | Mười hai |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Cao nhất (°C) | 27 | 28 | 29 | 31 | 32 | 32 | 32 | 32 | 32 | 30 | 28 | 27 |  |
| Thấp nhất (°C) | 22 | 22 | 23 | 25 | 26 | 26 | 26 | 26 | 25 | 24 | 24 | 22 |  |
| Lượng mưa (cm) | 2,4 | 0,56 | 2,07 | 1,98 | 5,08 | 3,48 | 2,62 | 3,23 | 13,38 | 25,43 | 25,12 | 12,21 |  |
Nguồn: MSN Weather
Địa lý nhân văn

Đảo Trường Sa Lớn
Bãi biển Dốc Lếch tại Ninh Hòa
Thuyền trên sông Cái, đoạn qua Nha Trang, phía sau là cầu Trần Phú
Portunus armatus

| Portunus armatus |
| --- | --- |


Phân loại khoa học 
Vực:: Eukaryota
Giới:: Animalia
Ngành:: Arthropoda
Phân ngành:: Crustacea
Lớp:: Malacostraca
Bộ:: Decapoda
Họ:: Portunidae
Chi:: Portunus
Loài:: P. armatus
Danh pháp hai phần
Portunus armatus (A. Milne-Edwards, 1861)

Portunus armatus là một loài ghẹ thuộc họ Portunidae được tìm thấy ở Úc và về phía đông tới Nouvelle-Calédonie. Tên thông dụng của chúng gồm ghẹ xanh, Blue manna, Blueys và Jennies (dành cho con cái). Ban đầu, loài này được xem như là một biến thể địa lý của loài Portunus pelagicus. Tuy nhiên vào năm 2010, phương pháp phân tích DNA, cũng như các đặc điểm vật lý bao gồm các phép đo, loài P. pelagicus sau đó được phân loại chi tiết thành 4 loài được công nhận: Portunus pelagicus, Portunus armatus, Portunus reticulatus và Portunus segnis. Phạm vi phân bố của loài P. armatus trùng với nhóm P. pelagicus trước đây ở Lãnh thổ Bắc Úc.
P. armatus là loài hải sản quan trọng về mặt thương mại và giải trí. Mặc dù có khả năng phục hồi trước việc đánh bắt quá mức, sự suy giảm quần thể đã xảy ra ở một số khu vực có điều kiện môi trường bất lợi và đánh bắt nhiều.
P. armatus sống ở vùng nước có độ sâu từ 50 m đến vùng thủy triều, di chuyển từ vùng nước nông đến vùng nước sâu vào mùa đông. Các cá thể ở cửa sông sẽ di chuyển ra biển để thích nghi môi trường thay đổi bởi những cơn mưa mùa đông. Chúng thích những vùng có đáy cát hoặc bùn phẳng có cỏ biển hoặc tảo. Chúng trưởng thành sau một năm, và sống được 2-3 năm. Kích thước tối đa trên mai là khoảng 200mm đến 250mm, với chiều dài càng tối đa lên tới 800mm.
Màu sắc loài P. armatus có thể thay đổi, nhưng mai của con đực thường có màu xanh lam đậm với các đốm tổng thể và các dải ở phía trước, trong khi con cái có hoa văn tương tự nhưng có màu nâu và đầu móng vuốt có màu đỏ nâu đậm. Phía sau mắt ở mỗi bên mai có tổng cộng 9 chiếc gai, trong đó có một gai dài ở bên cạnh. Chi cuối cùng kết thúc bằng một mái chèo phẳng.
Thức ăn chủ yếu là cá nhỏ và các loài giáp xác khác, động vật thân mềm, giun, ít tảo và cỏ biển.
Chú thích

1 2 3 4 5  Lai, Joelle C Y; Ng, Peter K L; Davie, Peter J F (2010). “A revision of the Portunus pelagicus (Linnaeus, 1758) species complex (Crustacea: Brachyura: Portunidae), with the recognition of four species”. The Raffles Bulletin of Zoology. 58 (2): 199–237.
1 2 3  “Blue Swimmer Crabs”. Government of Western Australia. Department of Primary Industries and Regional Development. 2021. Truy cập ngày 29 tháng 12 năm 2022.
1 2  “Blue Swimmer Crab”. Australian Museum. 2020. Truy cập ngày 29 tháng 12 năm 2022.
1 2 3 4  Johnston, D.; Yeoh, D.; Harris, D.; Fisher, E. (2020). “Blue Swimmer Crab (Portunus armatus) Resource in the West Coast Bioregion, Western Australia Part 1: Peel-Harvey Estuary, Cockburn Sound and Swan-Canning Estuary” (PDF). Government of Western Australia. Department of Primary Industries and Regional Development. Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2022.
Định An, Hải Nam

| Định An 定安县 |
| --- | --- |
—  Huyện  —
 

 
 Vị trí tại Trung Quốc
Ding'anVị trí huyện lị tại Hải Nam
Quốc gia: Trung Quốc
Tỉnh: Hải Nam
Huyện lị: Định Thành
Diện tích
 • Tổng cộng: 1.189 km2 (459 mi2)
Dân số (2002)
 • Tổng cộng: 304.522
 • Mật độ: 260/km2 (660/mi2)
Múi giờ: CST (UTC+8)
Mã bưu chính: 571200  
Mã điện thoại: 898  
Trang web: www.dingan.gov.cn
Định An (tiếng Trung: 定安县, Hán Việt: Định An huyện, pinyin: Dìng'ān Xiàn) là một huyện tại tỉnh Hải Nam, Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Huyện này nằm ở phía đông bắc của đảo Hải Nam, diện tích 1189 km2, dân số 310.000 người. Huyện lỵ đóng tại trấn Định Thành. Mã số bưu chính 571200。Khu hiệu là 0898。
Khí hậu

| Dữ liệu khí hậu của Định An (1991–2020 normals, extremes 1981–2010)> Tháng | Dữ liệu khí hậu của Định An (1991–2020 normals, extremes 1981–2010)> 1 | Dữ liệu khí hậu của Định An (1991–2020 normals, extremes 1981–2010)> 2 | Dữ liệu khí hậu của Định An (1991–2020 normals, extremes 1981–2010)> 3 | Dữ liệu khí hậu của Định An (1991–2020 normals, extremes 1981–2010)> 4 | Dữ liệu khí hậu của Định An (1991–2020 normals, extremes 1981–2010)> 5 | Dữ liệu khí hậu của Định An (1991–2020 normals, extremes 1981–2010)> 6 | Dữ liệu khí hậu của Định An (1991–2020 normals, extremes 1981–2010)> 7 | Dữ liệu khí hậu của Định An (1991–2020 normals, extremes 1981–2010)> 8 | Dữ liệu khí hậu của Định An (1991–2020 normals, extremes 1981–2010)> 9 | Dữ liệu khí hậu của Định An (1991–2020 normals, extremes 1981–2010)> 10 | Dữ liệu khí hậu của Định An (1991–2020 normals, extremes 1981–2010)> 11 | Dữ liệu khí hậu của Định An (1991–2020 normals, extremes 1981–2010)> 12 | Dữ liệu khí hậu của Định An (1991–2020 normals, extremes 1981–2010)> Năm |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Cao kỉ lục °C (°F) | 33.5 (92.3) | 36.2 (97.2) | 37.2 (99.0) | 40.0 (104.0) | 39.2 (102.6) | 39.0 (102.2) | 39.4 (102.9) | 37.3 (99.1) | 37.6 (99.7) | 35.3 (95.5) | 34.5 (94.1) | 32.5 (90.5) | 40.0 (104.0) |
| Trung bình ngày tối đa °C (°F) | 22.6 (72.7) | 24.4 (75.9) | 27.8 (82.0) | 30.9 (87.6) | 33.1 (91.6) | 34.0 (93.2) | 33.8 (92.8) | 33.1 (91.6) | 31.7 (89.1) | 29.5 (85.1) | 26.9 (80.4) | 23.3 (73.9) | 29.3 (84.7) |
| Trung bình ngày °C (°F) | 18.3 (64.9) | 19.9 (67.8) | 22.9 (73.2) | 25.9 (78.6) | 27.8 (82.0) | 28.8 (83.8) | 28.7 (83.7) | 28.1 (82.6) | 27.1 (80.8) | 25.2 (77.4) | 22.7 (72.9) | 19.3 (66.7) | 24.6 (76.2) |
| Tối thiểu trung bình ngày °C (°F) | 15.6 (60.1) | 17.1 (62.8) | 19.9 (67.8) | 22.7 (72.9) | 24.6 (76.3) | 25.5 (77.9) | 25.5 (77.9) | 25.1 (77.2) | 24.4 (75.9) | 22.5 (72.5) | 20.0 (68.0) | 16.8 (62.2) | 21.6 (71.0) |
| Thấp kỉ lục °C (°F) | 5.8 (42.4) | 7.5 (45.5) | 6.1 (43.0) | 14.6 (58.3) | 16.9 (62.4) | 20.9 (69.6) | 21.0 (69.8) | 21.8 (71.2) | 19.3 (66.7) | 14.3 (57.7) | 9.3 (48.7) | 5.0 (41.0) | 5.0 (41.0) |
| Lượng Giáng thủy trung bình mm (inches) | 25.7 (1.01) | 31.2 (1.23) | 40.2 (1.58) | 125.2 (4.93) | 255.1 (10.04) | 234.7 (9.24) | 266.5 (10.49) | 324.0 (12.76) | 302.0 (11.89) | 272.6 (10.73) | 54.3 (2.14) | 42.2 (1.66) | 1.973,7 (77.7) |
| Số ngày giáng thủy trung bình (≥ 0.1 mm) | 9.5 | 9.4 | 9.3 | 12.1 | 17.5 | 16.6 | 16.5 | 18.6 | 16.3 | 11.4 | 9.2 | 9.1 | 155.5 |
| Độ ẩm tương đối trung bình (%) | 86 | 85 | 84 | 82 | 82 | 81 | 81 | 84 | 86 | 84 | 84 | 84 | 84 |
| Số giờ nắng trung bình tháng | 87.7 | 96.1 | 131.9 | 162.6 | 202.2 | 208.5 | 220.8 | 195.6 | 155.7 | 146.1 | 109.7 | 87.0 | 1.803,9 |
| Phần trăm nắng có thể | 26 | 30 | 35 | 43 | 50 | 52 | 54 | 50 | 43 | 41 | 33 | 26 | 40 |
Nguồn: China Meteorological Administration
Cua xanh Đại Tây Dương

| Cua xanh Đại Tây Dương |
| --- | --- |

Female from the collection of The Children's Museum of Indianapolis

Phân loại khoa học 
Vực:: Eukaryota
Giới:: Animalia
Ngành:: Arthropoda
Phân ngành:: Crustacea
Lớp:: Malacostraca
Bộ:: Decapoda
Họ:: Portunidae
Chi:: Callinectes
Loài:: C. sapidus
Danh pháp hai phần
Callinectes sapidus Rathbun, 1896

Các đồng nghĩa 
 Lupa hastata Say, 1817  Portunus diacantha Latreille, 1825  Lupa diacantha Milne-Edwards, 1834  Callinectes hastatus Ordway, 1883
Cua xanh Đại Tây Dương (danh pháp hai phần: Callinectes sapidus), hay ghẹ xanh Đại Tây Dương, là một loài giáp xác được tìm thấy trong vùng biển Tây Đại Tây Dương, bờ biển Thái Bình Dương của Trung Mỹ và Vịnh Mexico. Trên bờ biển Thái Bình Dương của Trung Mỹ, phần lớn là bỏ qua như là một nguồn thực phẩm do việc bắt loài cua này được coi là quá khó khăn. Đó là loài giáp xác của tiểu bang Maryland và được khai thác nhiều.
Phân bố

Cua xanh Đại Tây Dương là loài bản địa ở rìa phía tây của Đại Tây Dương Nova Scotia đến Argentina và xung quanh toàn bộ bờ biển của vịnh Mexico. Nó đã được du nhập (thông qua nước dằn tàu) đến vùng biển Nhật Bản và châu Âu, và đã được quan sát thấy ở biển Baltic, Biển Bắc, Địa Trung Hải và biển Đen.
Chú thích

↑  “Species Fact Sheet: Callinectes sapidus (Rathbun, 1896)”. Food and Agriculture Organization. Truy cập ngày 28 tháng 11 năm 2010.
↑  “Maryland State Crustacean”. Maryland State Archives. ngày 27 tháng 12 năm 2005. Bản gốc lưu trữ ngày 2 tháng 5 năm 2006. Truy cập ngày 19 tháng 6 năm 2012.
↑  “Callinectes sapidus”. Smithsonian Marine Station at Fort Pierce. ngày 11 tháng 10 năm 2004.
↑  “Blue crabs”. National Geographic. Truy cập ngày 22 tháng 7 năm 2011.
↑  “Callinectes sapidus”. CIESM: The Mediterranean Marine Research Network. 2006. Bản gốc lưu trữ ngày 20 tháng 10 năm 2006. Truy cập ngày 19 tháng 6 năm 2012.
Họ Người

| Hominidae |
| --- | --- |
Khoảng thời gian tồn tại: Trung Tân–hiện nay, 17–0 triệu năm trước đây  TiềnЄ Є O S D C P T J K Pg N     

Tám loài thành viên của họ Người (Hominidae), mỗi hàng đại diện cho một chi (con người, tinh tinh, khỉ đột, đười ươi)

Phân loại khoa học 
Vực:: Eukaryota
Giới:: Animalia
Ngành:: Chordata
nhánh:: Mammaliaformes
Lớp:: Mammalia
Bộ:: Primates
Phân bộ:: Haplorhini
Thứ bộ:: Simiiformes
Tiểu bộ:: Catarrhini
Liên họ:: Hominoidea
Họ:: Hominidae Gray, 1825

Chi điển hình
Homo Linnaeus, 1758
Các phân họ
 Ponginae  Homininae nhánh chị em: Hylobatidae

Phân bố các loài vượn lớn
Các đồng nghĩa
 Pongidae Elliot, 1913  Gorillidae Frechkop, 1943  Panidae Ciochon, 1983
Họ Người (Hominidae) hay còn được biết đến là vượn lớn (great ape), là một họ linh trưởng. Họ này bao gồm 8 loài trong 4 chi: chi Pongo (đười ươi Borneo, đười ươi Sumatra và đười ươi Tapanuli; chi Gorilla (khỉ đột đông và tây); chi Pan (tinh tinh thông thường và bonobo); và chi Homo (người hiện đại).
Trong Họ Người, một số loài còn sinh tồn và đã tuyệt chủng (hóa thạch) được gộp chung với loài người, tinh tinh và khỉ đột vào phân họ Người (Homininae); những loài khác với đười ươi trong phân họ Ponginae. Tổ tiên chung gần đây nhất của tất cả loài trong họ này đã sinh sống cách đây khoảng 14 triệu năm, trước khi tổ tiên của đười ươi đổi hướng tiến hóa khỏi dòng tổ tiên của ba chi kia. Những tổ tiên của Họ Người đã được đổi hướng tiến hóa khỏi Họ Vượn (Hylobatidae), có lẽ từ 15 đến 20 triệu năm trước.
Do mối quan hệ di truyền chặt chẽ giữa con người và các loài vượn khác, một số tổ chức bảo vệ quyền động vật, như tổ chức Great Ape Project, chỉ ra rằng những loài vượn nên được trao cho nhân quyền như con người. 29 quốc gia đã ban hành lệnh cấm nghiên cứu để bảo vệ các loài vượn khỏi mọi loại thí nghiệm khoa học.
Phân loại > Còn sinh tồn

Họ Hominidae : người và các loài vượn người loại lớn khác; các chi và loài tuyệt chủng đã bị loại ra.
Phân họ Ponginae
Chi Pongo
Đười ươi Borneo, Pongo pygmaeus
Pongo pygmaeus pygmaeus
Pongo pygmaeus morio
Pongo pygmaeus wurmbii
Đười ươi Sumatra, Pongo abelii
Phân họ Homininae
Tông Gorillini
Chi Gorilla - gôrila, khỉ đột.
Khỉ đột phía tây, Gorilla gorilla
Khỉ đột đất thấp phía Tây, Gorilla gorilla gorilla
Khỉ đột sông Cross, Gorilla gorilla diehli
Khỉ đột miền Đông, Gorilla beringei
Khỉ đột núi, Gorilla beringei beringei
Khỉ đột đất thấp phía Đông, Gorilla beringei graueri
Tông Hominini
Chi Pan
Tinh tinh thông thường, Pan troglodytes
Tinh tinh trung tâm, Pan troglodytes troglodytes
Tinh tinh châu Phi, Pan troglodytes verus
Tinh tinh Nigeria, Pan troglodytes vellerosus
Tinh tinh phương đông, Pan troglodytes schweinfurthii
Tinh tinh lùn (bonobo), Pan paniscus
Chi Homo
Người, Homo sapiens
Phân loại > Hóa thạch

Bổ sung thêm cho các loài và phân loài còn tồn tại trên đây, các nhà khảo cổ học, cổ sinh vật học và nhân loại học đã phát hiện hàng loạt các loài đã tuyệt chủng. Danh sách dưới đây là một số chi của các loài đã phát hiện.
Phân họ Ponginae
Tông Sivapithecini†
Ankarapithecus
Ankarapithecus meteai
Sivapithecus
Sivapithecus brevirostris
Sivapithecus punjabicus
Sivapithecus parvada
Sivapithecus sivalensis
Sivapithecus indicus
Gigantopithecus
Gigantopithecus bilaspurensis
Gigantopithecus blacki
Gigantopithecus giganteus
Tông Lufengpithecini †
Lufengpithecus
Lufengpithecus lufengensis
Lufengpithecus keiyuanensis
Lufengpithecus hudienensis
Tông Pongini
Khoratpithecus †
Khoratpithecus ayeyarwadyensis
Khoratpithecus piriyai
Khoratpithecus chiangmuanensis
Pongo (orangutans)
Pongo hooijeri†
Phân họ Homininae
Tông Dryopithecini †
Pierolapithecus †
Pierolapithecus catalaunicus
Udabnopithecus †
Udabnopithecus garedziensis
Oreopithecus (còn tranh cãi về việc phân loại)
Oreopithecus bambolii
Nakalipithecus
Nakalipithecus nakayamai
Anoiapithecus
Anoiapithecus brevirostris
Hispanopithecus
Hispanopithecus laietanus
Hispanopithecus crusafonti
Dryopithecus
Dryopithecus wuduensis
Dryopithecus fontani
Dryopithecus brancoi
Dryopithecus laietanus
Dryopithecus crusafonti
Rudapithecus †
Rudapithecus hungaricus
Samburupithecus †
Samburupithecus kiptalami
Tông Gorillini
Chororapithecus † (còn tranh cãi về việc phân loại)
Chororapithecus abyssinicus
Tông Hominini
Phân tông Hominina
Graecopithecus †
Graecopithecus freybergi
Sahelanthropus †
Sahelanthropus tchadensis
Orrorin †
Orrorin tugenensis
Ardipithecus †
Ardipithecus ramidus
Ardipithecus kadabba
Kenyanthropus †
Kenyanthropus platyops
Praeanthropus †
Praeanthropus bahrelghazali
Praeanthropus anamensis
Praeanthropus afarensis
Australopithecus †
Australopithecus africanus
Australopithecus garhi
Australopithecus sediba
Australopithecus deyiremeda
Paranthropus †
Paranthropus aethiopicus
Paranthropus robustus
Paranthropus boisei
Homo – tổ tiên trực tiếp của con người hiện đại
Homo gautengensis†
Homo rudolfensis†
Homo naledi†
Homo habilis†
Homo floresiensis†
Homo erectus†
Homo ergaster†
Homo antecessor†
Homo heidelbergensis†
Homo cepranensis†
Homo helmei†
Homo palaeojavanicus†
Homo tsaichangensis†
Denisova hominin (tên khoa học chưa được đặt)†
Homo neanderthalensis†
Homo rhodesiensis†
Homo sapiens
Homo sapiens idaltu†
Homo sapiens cổ xưa (Cro-Magnon)†
Người hang hươu đỏ † (tên khoa học chưa được đặt; có lẽ là một chủng người hiện đại hoặc là một loài lai giữa người hiện đại và người Denisova)
Cây phân loại Hominoidea (tập trung vào họ Hominidae): sau một sự phân chia ban đầu từ nhánh chính bởi Hylobatidae khoảng 18 triệu năm trước, nhánh Ponginae tẽ ra, dẫn tới loài đười ươi; sau đó, Homininae tách thành tông Hominini (dẫn tới con người và tinh tinh) và Gorillini (dẫn tới loài khỉ đột).
Hộp sọ của đười ươi và gôrila.
Hộp sọ và não người và tinh tinh, được vẽ trong Histoire naturelle des mammifères của Gervais