Đặng Ngải
Chú thích

↑  Tam quốc chí, quyển 28: Ngải toại tự danh Phạm, tự Sĩ Tắc. Hậu tông tộc hữu dữ　 
đồng giả, cố cải yên.
↑  Tam quốc chí, quyển 28: Mỗi kiến cao san đại trạch, triếp quy độ chỉ họa quân　 
doanh xử sở, thì nhân đa tiếu yên.
↑  Tam quốc chí, quyển 28: Tuyên vương kỳ chi, tích chi vi duyện, thế ngữ viết： Đặng Ngải thiểu vi tương thành điển nông bộ dân, dữ thạch bao giai niên thập nhị tam, yết giả dương địch quách huyền tín. Vũ đế giam quân Quách Đản Nguyên Dịch dịch chi tử. Kiến an trung, thiếu phủ cát bổn khởi binh Hứa Đô, huyền tín tọa bị hình tại gia, tòng Điển Nông tư mã cầu nhân ngự, dĩ Ngải, bao dữ ngự, hành thập dư lý, dữ ngữ duyệt chi, vị nhị nhân giai đương viễn chí vi tá tương. Ngải hậu vi điển nông công tào, phụng sử nghệ Tuyên vương, do thử kiến tri, toại bị bạt trạc, thiên Thượng thư lang.
↑  Tam quốc chí, quyển 28: Ngải dĩ vi "điền lương thủy thiểu, bất túc dĩ tẫn địa lợi, nghi khai hà cừ, khả dĩ dẫn thủy kiêu cái, đại tích quân lương, hậu thông vận tào chi đạo". Nãi trứ tể hà luận dĩ dụ　 
kỳ chỉ. Hậu dĩ vi "Tích phá Hoàng Cân, nhân vi truân điền, tích cốc vu Hứa Đô dĩ chế tứ phương. Kim Tam Ngung dĩ định, sự tại Hoài Nam, mỗi đại quân chinh cử, vận binh quá bán, công phí cự ức, dĩ vi đại dịch. Trần Thái chi gian, thổ hạ điền lương, khả tỉnh Hứa Xương tả hữu chư đạo điền, tịnh thủy đông hạ. lệnh Hoài Bắc truân nhị vạn nhân, Hoài Nam tam vạn nhân, thập nhị phân hưu, thường hữu tứ vạn nhân, thả điền thả thủ. Thủy phong thường thu tam bội ư tây, kế trừ chúng phí, tuế hoàn ngũ bách vạn hộc dĩ　 
i quân tư. lục thất niên gian khả tích tam thiên vạn hộc ư Hoài thượng, thử tắc thập vạn chi chúng ngũ niên thực dã. Dĩ thử thừa ngô, vô vãng nhi bất khắc hĩ. Tuyên vương thiện chi, sự giai thi hành. Chánh Thủy nhị niên, nãi khai nghiễm tào cừ, mỗi đông nam hữu sự, đại quân
hưng chúng， phiếm chu nhi hạ, đạt vu Giang Hoài, tư thực hữu trữ nhi vô thủy hại. Ngải sở kiến dã
↑  Tấn thư, quyển 1: Lục nguyệt, đế tẩm tật, mộng Giả Quỳ, Vương Lăng vi túy, thậm ác chi. Thu bát nguyệt Mậu Dần, băng ư kinh sư, thì niên thất thập tam
↑  Tấn thư, quyển 2: Cập Tuyên đế hoăng, nghị giả hàm vân: Y Duẫn ký tốt, Y Trắc　 
tự sự", thiên tử mệnh đế dĩ phủ quân đại tương quân phụ chánh. Ngụy gia bình tứ niên xuân chánh nguyệt, thiên đại tương quân, gia　 
Thị trung, Trì tiết, Đô đốc trung ngoại chư quận, Lục thượng thư sự
↑  Tam quốc chí, quyển 28: Đại tướng quân Tư Mã Cảnh vương tân phụ chánh, đa nạp dụng yên, thiên Nhữ Nam thái thú
↑  Nay nằm ở phía đông Cam Túc và phía tây Quan Trung
↑  Nay thuộc tỉnh Cam Túc, Trung Quốc
↑  Nay thuộc Bạch Long Giang, tỉnh Cam Túc, Trung Quốc
↑  Nay thuộc phía tây nam Lâm Đàm, tỉnh Cam Túc, Trung Quốc
↑  Tam quốc chí, quyển 28: Tam nhật, Duy khiển Liệu Hóa tự Bạch Thủy nam hướng Ngải kết doanh。 Ngải vị chư tướng viết: "Duy kim tốt hoàn, ngô quân nhân thiểu, pháp đương lai độ nhi bất tác kiều. Thử duy sử　 hóa trì ngô, lệnh bất đắc hoàn. Duy tất tự đông tập thủ thao thành. Thao thành tại thủy bắc, khứ Ngải truân lục thập lý. Ngải tức dạ tiềm quân kính đáo, Duy quả lai độ, nhi ngải tiên chí cư thành, đắc dĩ bất bại. Tứ tước Quan nội hầu, gia Thảo khấu tướng quân, hậu thiên Thành Dương thái thú
↑  Tam quốc chí, quyển 4
↑  Tam quốc chí, quyển 28: Kì Diệm tác loạn, khiển kiện bộ Tê thư, dục nghi hoặc đại chúng, Ngải trảm chi, kiêm đạo tiến quân, tiên thú Nhạc Gia thành, tác phù kiều. Tư Mã Cảnh vương chí, toại cư chi. Văn Khâm dĩ hậu đại quân phá bại ư thành hạ, Ngải truy chi chí khâu đầu, Khâm bôn ngô
↑  Tam quốc chí, quyển 28: Ngô đại tướng quân Tôn Tuấn đẳng hào thập vạn chúng, tương độ giang. Trấn Đông tướng quân Gia Cát Đản khiển Ngải cư Phì Dương. Ngải dĩ dữ tặc thế tương viễn, phi yếu hại chi địa, triếp di truân phụ đình, khiển Thái Sơn thái thủ Gia Cát Tự đẳng vu　lê tương cự chiến, toại tẩu chi. Kỳ niên trưng bái Trường Thủy giáo úy, dĩ phá Khâm đẳng công, tiến phong Phương Thành hương hầu, hành An Tây tương quân
↑  Nay thuộc huyện Lâm Thao, tỉnh Cam Túc, Trung Quốc
↑  Nay thuộc tây bắc huyện Vị Nguyên, tỉnh Cam Túc, Trung Quốc
↑  Tam quốc chí, quyển 44: Hậu thập bát niên, phục dữ xa kị tướng quân Hạ Hầu Bá đẳng câu xuất địch đạo, đại phá Ngụy ung châu thứ sử Vương Kinh ư Thao Tây, kinh chúng tử giả sổ vạn nhân. Kinh thối bảo địch đạo thành, duy vi chi. Ngụy trưng tây tương quân Trần Thái tiến binh giải vi, Duy khước trụ Chung Đề
↑  Nay nằm ở phía nam Lâm Thao, tỉnh Cam Túc, Trung Quốc
↑  Nay thuộc huyện Thiên Thủy, tỉnh Cam Túc, Trung Quốc
↑  Nay thuộc phía nam huyện Vũ Sơn, tỉnh Cam Túc, Trung Quốc
↑  Nay nằm ở đông nam Lũng Tây, tỉnh Cam Túc
↑  Tây nam Vũ Sơn, Cam Túc
↑  Tây nam huyện Thiên Thủy, tỉnh Cam Túc, Trung Quốc
↑  Tam quốc chí, quyển 44: Thập cửu niên xuân, tựu thiên Duy vi Đại tương quân, canh chỉnh lặc nhung mã, dữ Trấn tây đại tướng quân Hồ Tế kì hội thượng. Tế thất thệ bất chí, cố Duy vi Ngụy đại tương Đặng Ngải sở phá ư đoạn cốc, tinh tán lưu li
↑  Tam quốc chí, quyển 28: Duy dữ Ngải tranh hiểm, bất khắc, kì dạ độ vị đông hành, duyên san thú thượng, Ngải dữ chiến ư Đoạn Cốc, đại phá chi. Cam lộ nguyên niên chiếu viết:"Nghịch tặc Khương Duy liên niên giảo hiệt, dân di tao động, tây thổ bất trữ. Ngải trù họa hữu phương, trung dũng phấn phát, trảm tương thập sổ, quắc thủ thiên kế; quốc uy chấn ư Ba, Thục, Vũ Thanh dương ư Giang. Kim dĩ Ngải vi Trấn tây tướng quân, Đô đốc lũng hữu chư quân sự, tiến phong Đặng hầu, phân ngũ bách hộ phong tử Trung vi đình hầu
↑  Tấn thư, quyển 2: Nhị niên hạ ngũ nguyệt tân vị, Trấn đông đại tương quân Gia Cát Đản sát Dương châu thứ sử, dĩ Hoài Nam tác loạn, khiển tử tịnh vi chất ư Ngô dĩ thỉnh cứu
↑  Nay thuộc lưu vực sông Vị Thủy
↑  Tây nam Chu Chí, Thiểm Tây
↑  Hắc Thủy, Thiểm Tây, Trung Quốc
↑  Tam quốc chí, quyển 28: Nhị niên, cự Khương Duy vu Trường Thành, Duy thối hoàn. Thiên Chinh tây tướng quân, tiền hậu tăng ấp phàm lục thiên lục bách hộ
↑  Tam quốc chí, quyển 44: Nhị thập niên, Ngụy Trưng Đông đại　 tương quân Gia Cát Đản phản ư Hoài Nam, phân Quan Trung binh đông hạ. Duy dục thừa hư hướng Tần Xuyên, phục suất sổ vạn nhân xuất lạc　 cốc, kính chí trầm lĩnh. Thì trường thành tích cốc thậm đa nhi thủ binh nãi thiểu, văn Duy phương đáo chúng giai hoàng cụ. Ngụy đại tướng quân Tư Mã Vọng cự chi, Đặng Ngải diệc tự Lũng Hữu giai quân ư Trường thành. Duy tiền trụ mang thủy, giai ỷ san vi doanh. Vọng, Ngải bàng vị kiên vi, Duy sổ hạ thiêu chiến. Vọng, Ngải bất ứng. Cảnh Diệu nguyên niên, Duy văn Đản phá bại, nãi hoàn Thành Đô
↑  Đông bác Trác Ni, Thiểm Tây
↑  Phía tây huyện Đa Khúc, nam Mân huyện thuộc Cam Túc
↑  Tam quốc chí, quyển 34: Thị tuế Khương Duy phục suất chúng xuất Hầu Hòa, vi Đặng Ngải sở phá, hoàn trụ Đạp Trung
↑  Nay thuộc vùng ngoài Bạch Lang Giang, bến nước Khổng U, huyện Vũ Đô, Cam Túc
↑  Tam quốc chí, quyển 28: Tứ niên thu, chiếu chư quân chinh Thục, đại tương quân Tư Mã Văn vương giai chỉ thụ tiết độ, sử Ngải dữ duy tương chuế liên. Ung châu thứ sử Gia Cát Tự yếu duy, lệnh bất đắc quy. Ngải khiển Thiên Thủy thái thủ Vương Kì đẳng trực công duy doanh, Lũng Tây thái thú Khản Hoằng đẳng yêu kì tiền, Kim Thành thái thủ Dương Hân đẳng nghệ cam tùng. Duy văn Chung Hội chư quân dĩ nhập Hán Trung, dẫn thối hoàn
↑  Tam quốc chí, quyển 28:Đông thập nguyệt, Ngải tự Âm Bình đạo hành vô nhân chi địa thất bách dư lý, tạc san thông đạo, tạo tác Kiều Các san cao cốc thâm, chí vi gian hiểm, hựu lương vận tương quỹ, tần ư nguy đãi. Ngải dĩ chiên tự khỏa, thôi chuyển nhi hạ. Tương sĩ giai phàn mộc duyên nhai, ngư quán nhi tiến. Tiên đăng chí giang do, Thục thủ tướ Mã Mạc hàng.Thục Vệ tương quân Gia Cát Chiêm tự phù hoàn Miên Trúc, liệt trần đãi Ngải. Ngải khiển tử huệ đường đình hầu Trung đẳng xuất kì hữu， tư mã sư toản đẳng xuất kì tả. Trung toản chiến bất lợi, tịnh thối hoàn, viết: "Tặc vị khả kích." Ngải nộ viết："Tồn vong chi phân， tại thử nhất cử, hà bất khả chi hữu?". Nãi sất Trung, toản đẳng, tương trảm chi. Trung, Toản trì hoàn canh chiến, đại phá chi, trảm Chiêm cập thượng thư Trương Tuân đẳng thủ， tiến quân đáo lạc. Lưu Thiện khiển sử phụng hoàng đế tỉ thụ, vi tiên nghệ Ngải thỉnh hàng
↑  Tam quốc chí, quyển 34: Ngải chí thành bắc, hậu chủ hưng sấn tự phược, nghệ quân lũy môn. Ngải giải phược phần sấn， diên thỉnh tương kiến. Tấn chư công tán viết: Lưu Thiện thừa loa xa nghệ ngải, bất cụ vong quốc chi lễ. Nhân thừa chế bái hậu chủ vi Phiêu kị tướng quân. Chư vi thủ tất bị hậu chủ sắc, nhiên hậu hàng hạ
↑  Tam quốc chí, quyển 28: Chiếu viết: "Ngải diệu uy phấn vũ, thâm nhận Lỗ đình, trảm tướng khiên kì, kiêu kì kình nghê, sử tiếm hào chi chủ, kê thủ hệ cảnh, lịch thế bô tru, nhất triều nhi bình. Binh bất du thì, chiến bất chung nhật, vân triệt tịch quyển, đãng định Ba Thục. Tuy Bạch Khởi phá cường Sở, Hàn Tín khắc kính triệu, Ngô Hán cầm Tử Dương, Á Phu diệt thất quốc, kế công luận mĩ, bất túc bỉ huân dã. Kì dĩ Ngải vi thái úy, tăng ấp nhị vạn hộ, phong tử nhị nhân đình hầu, các thực ấp thiên hộ
↑  Tam quốc chí, quyển 28: Ngải phụ tử ký tù, Chung Hội chí Thành Đô, tiên tống Ngải, nhiên hậu tác loạn. Hội dĩ tử, ngải bổn doanh tương sĩ truy xuất　 Ngải hạm xa， nghênh hoàn。 Quán khiển Điền Tục đẳng thảo ngải, ngộ ư miên trúc tây, trảm chi Tử Trung dữ ngải câu tử
↑  Tấn thư, quyển 36: Đặng Ngải bổn doanh tướng sĩ phức truy phá hạm xa xuất Ngải, hoàn hướng Thành Đô. Quán tự dĩ dữ Hội cộng hãm Ngải, cụ vi biến, hựu dục chuyên tru Hội chi công, nãi khiển Hộ quân Điền Tục chí Miên Trúc, dạ tập Ngải ư Tam Tạo đình, trảm Ngải cập kì tử Trung
↑  Tam quốc chí, quyển 28: Dư tử tại Lạc Dương giả tất tru, tỉ Ngải thê tử cập tôn ư Tây Vực
↑  Tư trị thông giám, quyển 78: Đặng Ngải bổn doanh tướng sĩ truy xuất Ngải ư hạm xa, nghênh hoàn. Vệ Quán tự dĩ dữ Hội cộng hãm Ngải, khủng kì vi biến, nãi khiển hộ quân Điền Tục đẳng tương binh　tập Ngải, ngộ ư miên trúc tây, trảm nNgải phụ tử
↑  Tấn thư, quyển 3:...Viêm kiền phụng hoàng vận. Dần úy thiên uy, kính giản nguyên thần, thăng đàn thụ thiện, cáo loại Thượng đế, vĩnh đáp chúng vọng. Lễ tất, tức Lạc Dương cung hạnh
↑  Tam quốc chí, quyển 28: Thái Thủy nguyên niên, Tấn thất tiễn tộ, chiếu viết："Tích thái úy Vương Lăng mưu phế Tề vương, nhi vương cánh bất túc dĩ thủ vị. Chinh tây tướng quân Đặng Ngải, căng công thất tiết, thật ứng đại tích. Nhiên bị thư chi nhật, bãi khiển nhân chúng, thúc thủ thụ tội, bỉ vu cầu sanh toại vi ác giả, thành phục bất đồng. Kim đại xá đắc hoàn, nhược vô tử tôn giả thính sử lập hậu, lệnh tế tự bất tuyệt."Tam niên, nghị lang Đoàn Chước thượng sơ lý Ngải viết：" Ngải tâm hoài chí trung nhi hà phản nghịch chi danh, bình định Ba Thục nhi thụ di diệt chi tru, thần thiết điệu chi. Tích tai, ngôn Ngải chi phản dã! Ngải tính cương cấp, khinh　 phạm nhã tục, bất năng hiệp đồng bằng loại, cố mạc khẳng lý chi. Thần cảm ngôn Ngải bất phản chi trạng. Tích Khương Duy hữu đoạn lũng hữu chi chí, Ngải tu trị bị thủ, tích cốc cường binh. trị tuế hung hạn, Ngải vi khu chủng, thân bị ô y, thủ chấp lỗi tỉ, dĩ suất tướng sĩ. Thượng hạ tướng cảm, mạc bất tẫn lực. Ngải trì tiết thủ biên, sở thống vạn sổ, nhi bất nan phó lỗ chi lao, sĩ dân chi dịch, phi chấp tiết trung cần, thục năng nhược thử? cố Lạc Môn, Đoạn Cốc chi chiến, dĩ thiểu kích đa, tồi phá cường tặc. Tiên đế tri kì khả nhậm, ủy Ngải miếu thắng, thụ dĩ trường sách. Ngải thụ mệnh vong thân, thúc mã huyền xa, tự đầu tử địa, dũng khí lăng vân, sĩ chúng thừa thế, sử lưu thiện quân thần diện phược, xoa thủ khuất tất. Ngải công danh dĩ thành, đương thư chi trúc bạch, truyện tộ vạn thế. Thất thập lão công, phản dục hà cầu! Ngải thành thị dưỡng dục chi ân, tâm bất tự nghi, kiểu mệnh thừa chế, quyền an xã tắc; tuy vi thường khoa, hữu hợp cổ nghĩa, nguyên tâm định tội, bổn tại khả luận. Chung Hội kị Ngải uy danh, cấu thành kì sự. trung nhi thụ tru, tín nhi kiến nghi, đầu huyền mã phất, chư tử tịnh trảm, kiến chi giả thùy khấp, văn chi giả than tức. Bệ hạ long hưng, xiển hoằng đại độ, thích chư hiềm kị, thụ tru chi gia, bất câu tự dụng. Tích tần dân liên Bạch Khởi chi vô tội, Ngô nhân thương Tử Tư chi oan khốc, giai vi lập từ. Kim thiên hạ dân nhân vi Ngải điệu tâm thống hận, diệc do thị dã. Thần dĩ vi Ngải thân thủ phân li, quyên khí thảo thổ, nghi thu thi tang, hoàn kì điền trạch. dĩ bình Thục chi công, thiệu phong kì tôn, sử hạp quan định, tử vô dư hận. xá oan hồn vu hoàng tuyền, thu tín nghĩa vu hậu thế, táng nhất nhân nhi thiên hạ mộ kì hành, mai nhất hồn nhi thiên hạ quy kì nghĩa, sở vi giả quả nhi duyệt giả chúng hĩ" Cửu niên, chiếu viết：" Ngải hữu công huân, thụ tội bất đào hình, nhi tử tôn vi dân đãi, trẫm thường mẫn chi. kì dĩ đích tôn Lãng vi Lang trung."
↑  Tân Đường thư, quyển 15: Kiến trung tam niên，lễ nghi sử Nhan Chân Khanh tâu: trị　vũ thành miếu, thỉnh như nguyệt lệnh, xuân, thu thích điện. Kì truy phong dĩ vương, nghi dụng chư hầu chi sổ, nhạc tấu hiên huyền. Chiếu sử quán khảo định khả phối hưởng giả， liệt cổ kim danh tương phàm lục thập tứ nhân đồ hình yên: Việt tướng Phạm Lãi, Tề tướng Tôn Tẫn,..., Ngô vũ uy tương quân Nam quận Thái thủ Sàn Lăng hầu Lã Mông, đại tư mã Kinh châu mục Lục Kháng... Thái úy　 Trung thư lệnh Thượng phụ Phần Dương quận vương Quách Tử Nghi
↑  Tống sử, quyển 105: Tuyên Hòa ngũ niên, Lễ bộ ngôn: Vũ Thành vương miếu tòng tự, trừ bổn truyền dĩ hữu phong tước giả, kì vị kinh phong tước chi nhân: Tề tướng Quản Trọng nghĩ phong Trác Thủy hầu, Đại tư mã Điền Nhương Tư Hoành San hầu,... Đặng Ngải, Trương Phi, Lã Mông, Lục Kháng, Đô Dự, Đào Khản, Mộ Dung Khác, Vũ Văn Hiến... tịnh đông hướng, phàm thất thập nhị tướng vân
↑  Tam quốc diễn nghĩa, hồi 119