Phú Mỹ
Lịch sử

Con người đã sinh sống ở Phú Mỹ từ thời tiền sử. Tại các di chỉ Gò Cây Me, Gò Cá Sỏi (xã Tân Hòa, thị xã Phú Mỹ), các nhà khảo cổ đã tìm thấy nhiều di vật đồ gốm, đá và xương có niên đại khoảng 3.500 – 3.000 năm cách ngày nay.
Từ thế kỷ 1 đến thế kỷ 7, khu vực này thuộc vương quốc cổ Phù Nam, rồi sau đó bị sáp nhập vào lãnh thổ Chân Lạp.
Trong các thế kỷ 16-17, triều đình Chân Lạp bước vào thời kỳ suy vong do nội chiến và chia rẽ. Cuộc hôn nhân giữa vua Chey Chetta II và Công nữ Ngọc Vạn đã tạo điều kiện cho chúa Nguyễn lập đồn thu thuế và dựng dinh điền ở xứ Mô Xoài.
Do chiến tranh, nội loạn, từ thế kỷ 16-17, lưu dân Việt ở các vùng Thuận-Quảng và miền Trung Việt Nam đã di cư vào trong Nam. Nhiều người đã chọn định cư tại xứ Mô Xoài (Bà Rịa ngày nay) và lập các thôn, làng dọc theo các cửa sông, cửa biển. Trên khu vực Phú Mỹ ngày nay có các làng Phú Thạnh, Mỹ Xuân, Phước Hòa và nhiều thôn ấp rải rác trên quốc lộ 51.
Năm 1698, Lễ thành hầu Nguyễn Hữu Cảnh đi kinh lý, lập ra phủ Gia Định gồm 2 huyện Tân Bình và Phước Long. Khu vực Phú Mỹ khi đó thuộc tổng Phước An thuộc huyện Phước Long.
Đến năm 1808, khi các tổng trở thành huyện, thì Phú Mỹ nằm trong tổng Phước Hưng, huyện Phước An, Phủ Phước Long, thuộc Trấn Biên Hòa.
Làng Phú Thạnh: có đình Phú Thạnh, sau đổi thành đình Phú Mỹ do hai làng Mỹ Xuân và Phú Thạnh sáp nhập thành làng Phú Mỹ.
Làng Mỹ Xuân
Đình thần Phước Hòa xây dựng năm 1852 thờ tướng Nguyễn Long Môn.
Khu vực phía Đông thị xã Phú Mỹ chủ yếu là vùng đất sinh sống của người Chơ ro, được xếp vào tổng An Trạch.
Sau khi chiếm Nam Kỳ Lục tỉnh năm 1864, Pháp chia vùng đất Bà Rịa thành các hạt thanh tra, sau đổi thành hạt tham biện. Huyện Phước An xưa đổi thành nằm trong hạt Bà Rịa. Trong đó, các làng ở phía tây thị xã Phú Mỹ nằm trong tổng An Phú Hạ của huyện này. Địa bàn
Ngày 30 tháng 8 năm 1866, hạt thanh tra Bà Rịa tiếp nhận 3 tổng: An Trạch, Long Cơ, Long Xương từ hạt thanh tra Bảo Chánh giải thể chuyển sang. Địa bàn của tổng An Trạch tương ứng với khu vực phía Đông thị xã Phú Mỹ ngày nay.
Ngày 14 tháng 1 năm 1899, Thống đốc Nam kỳ cho thành lập làng Hội Bài từ ba ấp: Ngã Tư, Cái Đôi, Ba Gian của làng Long Hương. Ngoài ra, chính quyền cho nhập hai tổng An Trạch và Cơ Xương thành Cơ Trạch gồm 15 làng. Trong đó, có 3 làng Hắc Dịch, Phước Chỉ, Bằng La thuộc tổng Cơ Trạch có địa bàn ở khu phía đông thị xã Phú Mỹ ngày nay.
Như vậy khu vực Phú Mỹ khi đó có 4 làng : Mỹ Xuân, Phú Thạnh, Phước Hòa, Hội Bài, Hích Dịch, Phước Chỉ, Bằng La.
| Làng | Dân số |  |
| --- | --- | --- |
Tổng An Phú Hạ
| Hội Bài | 584 |  |
| Phước Hòa | 739 |  |
| Phú Thạnh | 405 |  |
| Mỹ Xuân | ? |  |
Tổng Cơ Trạch
| Hích Dịch | ? |  |
| Bằng La | ? |  |
| Phước Chỉ | ? |  |
Ngày 22 tháng 1 năm 1934, Thống đốc lại cho sáp nhập hai làng Phú Thạnh và Mỹ Xuân thành làng Phú Mỹ thuộc tổng An Phú Tân. Như vậy về mặt hành chính, khu vực này chỉ còn 3 làng: Phú Mỹ, Phước Hòa và Hội Bài và các làng Hắc Dịch, Bằng La, Phước Chỉ ở tổng Cơ Trạch.
Tháng 10 năm 1956, chính quyền Việt Nam Cộng hòa lập tỉnh Phước Tuy gồm địa bàn tỉnh Bà Rịa và quần đảo Trường Sa. Vùng đất thị xã Phú Mỹ ngày nay tương ứng với tổng An Phú Tân, quận Châu Thành, tỉnh Phước Tuy. Tổng An Phú Tân gồm 4 xã : Phú Mỹ, Phước Hòa, Phước Lễ và Long Hương.
Những năm 1954–1956, chính quyền Ngô Đình Diệm đã đưa nhiều người di cư từ miền Bắc vào Nam. Nhiều cộng đoàn Công giáo đã được tái định cư tại các khu vực dọc theo quốc lộ 15 (tức Quốc lộ 51 ngày nay) hình thành nên các họ đạo Chu Hải, Láng Cát, Phước Lộc.
| Xã | Số ấp | Dân số |
| --- | --- | --- |
Quận Long Lễ
| Phú Mỹ | 1 | 1.181 |
| Phước Hòa | 10 | 4.853 |
Quận Đức Thạnh
| Hắt Dịch | 4 | không có số liệu |
| Tổng cộng |  | 6.034 |
Ngày 23 tháng 12 năm 1961, quận Đức Thạnh được thành lập trên cơ sở bốn xã của tổng Cơ Trạch (gồm xã Hắc Dịch) tách từ quận Châu Thành.
Năm 1962, quận Châu Thành đổi tên thành quận Long Lễ. Từ lúc nay đến ngày thống nhất, khu vực này là các xã Phú Mỹ, Phước Hòa thuộc quận Long Lễ, và xã Hắc Dịch thuộc quận Đức Thạnh. Xã Hắc Dịch gồm các 4 ấp: Cây Dầu, Thống Nhất, Châu Pha, Lò.
Về phía Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam, khu vực thị xã Phú Mỹ được xếp vào huyện Châu Đức thành lập năm 1965 từ hai huyện Châu Thành và Đức Thạnh.
Với vị trí chiến lược, địa hình hiểm trở, nhiều hang động, sông, suối, Núi Dinh là địa bàn tranh chấp ác liệt giữa các bên tham chiến trong cuộc chiến tranh tại Việt Nam. Từ năm 1952, các lực lượng cách mạng của Thị ủy Bà Rịa, Tỉnh ủy Bà Rịa - Long Khánh, Thị ủy Vũng Tàu và Thành đoàn Sài Gòn - Gia Định đã lập căn cứ tại đây. Năm 1961, các lực lượng cách mạng còn xây dựng hệ thống địa đạo tại xã Hắc Dịch với tổng chiều dài 2.500 m nhằm bảo vệ lực lượng và lưu giữ vũ khí, lương thực. Các lực lượng quân sự thuộc Việt Nam Cộng hòa và Đồng minh đã mở hàng trăm trận càn quét, huy động nhiều vũ khí, hỏa lực tấn công nhưng không thể phá nổi các căn cứ ở khu vực này. Đến thời điểm đầu năm 1975, nơi đây là địa điểm tập kết quân lớn trong cuộc tổng tấn công mùa xuân năm 1975. Hiện nay các di tích cách mạng này đều đã được công nhận và xếp hạng.
Tháng 2 năm 1976, Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa Miền Nam Việt Nam sáp nhập ba tỉnh gồm Biên Hòa, Phước Tuy và Long Khánh thành tỉnh Đồng Nai, đồng thời, các quận chuyển thành huyện. Hai quận Long Lễ và Đức Thạnh được hợp lại thành huyện Châu Thành, tỉnh Đồng Nai.
Chính quyền huyện Châu Thành tập trung khắc phục hậu quả chiến tranh, phát động người dân về quê hương tổ chức khai hoang, ổn định sản xuất nông nghiệp. Về thủy lợi, huyện đã đầu tư xây dựng các công trình trọng điểm, như nạo vét kênh mương và xây dựng đập Sông Xoài (Châu Pha), đập sông Dinh (Bà Rịa). Thực hiện chủ trương hợp tác hóa nông nghiệp, huyện đã phát động chương trình làm ăn hợp tác xã. Đồng thời, huyện đã bố trí lực lượng lao động từ 4 xã dọc Lộ 51 và Bà Rịa đi kinh tế mới tại các vùng Châu Pha, Hắc Dịch sản xuất.
Ngày 8 tháng 12 năm 1982, Chính phủ tách xã Hắc Dịch và xã Long Hương để thành lập xã kinh tế mới lấy tên Châu Pha. Đồng thời, chia xã Phước Hòa thành 2 xã Phước Hòa và Hội Bài, và chia xã Phú Mỹ thành 2 xã Mỹ Xuân và Phú Mỹ.
Ngày 12 tháng 8 năm 1991, huyện Châu Thành thuộc tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu mới thành lập.
Ngày 2 tháng 6 năm 1994, Chính phủ ban hành Nghị định số 45-CP. Theo đó:
Thành lập huyện Tân Thành trên cơ sở tách các xã Phú Mỹ, Hội Bài, Phước Hòa, Mỹ Xuân, Hắc Dịch, Châu Pha; khu kinh tế mới Tóc Tiên và 800 ha diện tích tự nhiên của thôn Phước Tân, thị trấn Bà Rịa thuộc huyện Châu Thành cũ
Chuyển xã Phú Mỹ thành thị trấn Phú Mỹ (thị trấn huyện lỵ huyện Tân Thành)
Chia xã Hắc Dịch thành 2 xã Hắc Dịch và Sông Xoài
Thành lập xã Tóc Tiên trên cơ sở khu kinh tế mới Tóc Tiên.
Huyện Tân Thành có 8 đơn vị hành chính trực thuộc, gồm thị trấn Phú Mỹ và 7 xã: Châu Pha, Hắc Dịch, Hội Bài, Mỹ Xuân, Phước Hòa, Sông Xoài, Tóc Tiên.
Ngày 9 tháng 12 năm 2003, chia xã Hội Bài thành 2 xã: Tân Hải và Tân Hòa, chia xã Phước Hòa thành 2 xã: Phước Hòa và Tân Phước.
Ngày 7 tháng 10 năm 2013, Bộ Xây dựng ban hành Quyết định số 969/QĐ-BXD về việc công nhận thị trấn Phú Mỹ mở rộng là đô thị loại IV.
Đến năm 2017, huyện Tân Thành có 10 đơn vị hành chính cấp xã trực thuộc, bao gồm thị trấn Phú Mỹ (huyện lỵ) và 9 xã: Châu Pha, Hắc Dịch, Mỹ Xuân, Phước Hòa, Sông Xoài, Tân Hải, Tân Hòa, Tân Phước, Tóc Tiên.
Ngày 12 tháng 4 năm 2018, Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành Nghị quyết số 492/NQ-UBTVQH14. Theo đó:
Thành lập thị xã Phú Mỹ trên cơ sở toàn bộ diện tích và dân số của huyện Tân Thành.
Chuyển thị trấn Phú Mỹ và 4 xã: Hắc Dịch, Mỹ Xuân, Phước Hòa, Tân Phước thành 5 phường có tên tương ứng.
Sau khi thành lập, thị xã Phú Mỹ có 333,84 km² diện tích tự nhiên và 175.872 người với 10 đơn vị hành chính trực thuộc, gồm 5 phường: Hắc Dịch, Mỹ Xuân, Phú Mỹ, Phước Hòa, Tân Phước và 5 xã: Châu Pha, Sông Xoài, Tân Hải, Tân Hòa, Tóc Tiên.
Ngày 24 tháng 11 năm 2020, Bộ Xây dựng ban hành Quyết định số 1484/QĐ-BXD về việc công nhận thị xã Phú Mỹ là đô thị loại III trực thuộc tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu.
Ngày 15 tháng 1 năm 2025, Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành Nghị quyết số 1365/NQ-UBTVQH15 về việc thành lập các phường thuộc thị xã Phú Mỹ và thành lập thành phố Phú Mỹ thuộc tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu (nghị quyết có hiệu lực từ ngày 1 tháng 3 năm 2025). Theo đó:
Chuyển 2 xã Tân Hòa và Tân Hải thành phường có tên tương ứng.
Thành lập thành phố Phú Mỹ thuộc tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu trên cơ sở toàn bộ 333,02 km² diện tích tự nhiên diện tích và quy mô dân số là 287.055 người của thị xã Phú Mỹ.
Sau khi thành lập, thành phố Phú Mỹ có 7 phường và 3 xã như hiện nay.