Trịnh Doanh
Cai trị Đàng Ngoài > Xây dựng đất nước > Việc phúc lợi xã hội

Chúa Trịnh Doanh thấy tình cảnh khó khăn của người dân lúc đó, lại đọc sách thấy có phép tỉnh điền từ thời Hoàng Đế bên Trung Quốc theo đó muốn người giàu người nghèo đều được chia ruộng như nhau để công bằng thuế khóa và lực dịch. Nhưng đình thần bàn rằng phép tỉnh điền ấy đã bị bãi bỏ từ lâu, không còn sổ sách nào ghi lại, mà nước Việt trước đây cũng chưa có tiền lệ dùng phép này. Vả lại tình hình trong nước chưa yên, người nghèo khổ phiêu bạt chưa chắc trở về còn bọn người giàu thế nào cũng ngăn trở; nên chưa thể tiến hành ngay lúc đấy được. Chúa cho là phải, đành bỏ ý kiến đó.
Trong những năm Long Đức (1732 - 1735), do trong nước xài tiền đồng. Đến lúc chiến sự cần phải mua lương thực, triều đình lại đổi bằng bạc, bọn nhà buôn nhân đó tìm cách, đầu cơ mà hạ giá bạc xuống, khiến việc lương thực cho quân lính gặp khó khăn. Tháng 8 năm 1740, triều đình sai quan phụ trách, thống nhất giá chợ cho đồng bạc, mỗi chợ lại đặt một người trưởng lo việc kiểm nghiệm bạc thật, bạc giả mà cho mua bán. Bởi thế giá bạc được bình ổn, các phú thương không còn cách hạ giá để cầu lợi được nữa.
Tháng 4 năm 1741, Chúa Trịnh đem 4 điều căn dạn các quan trong ngoài: cho thuyền buôn thóc thông hành buôn bán; miễn tiền lễ tạ của dân nghèo bị kiện; cấm con em quyền quý ỷ thế cướp bóc dân lành; và những người đi việc công nếu không có bài cấp thì không được dùng trạm chuyển đệ. Sau đó có lệnh cho lấy gạo công nấu cơm, cháo để phát chẩn cho dân lưu tán ở miền đông bắc.
Tháng 5 năm đó, triều đình áp dụng chính sách cấp lộc điền cho các quan văn: viên quan nhất phẩm được cấp 50 mẫu, từ viên quan nhị phẩm đến bát phẩm mỗi phẩm trật rút dần đi 5 mẫu. Việc này giao cho Hộ phiên tùy theo sự thuận tiện của từng người mà cấp ruộng, gọi là "liêm điền". Trịnh Doanh còn cho đặt chức nông quan ở bốn trấn, để chấn hưng nông nghiệp; và khuyến khích binh lính cày ruộng những khi việc binh nhàn rỗi, để khắc phục khó khăn về lương thực trong quân đội.
Đầu năm 1742, Chúa sao quan tam ty ở Thanh Hoa phát 15 vạn thóc do dân vì nơi này đang gặp nạn đói. Cuối năm đó, vì việc chi dùng trong nước không đủ, bầy tôi trong phủ chúa xin tạm thời bổ thêm "tiền gia tô" cho ruộng tư, mỗi mẫu đều nộp 30 đồng, thu vào hai mùa đông và hạ. Về sau, việc này bèn thành thể lệ nhất định.
Tháng 3 năm 1743, Chúa Trịnh Doanh hạ lệnh bãi bỏ thuế sở trần và thuế bến đò để khuyến khích việc buôn bán trong nước. Tháng 3 năm 1746, vì thực trạng người làm quan không có lương bổng thường xuyên, bổng lộc phải trông vào việc kiện tụng. Những việc tra khám, luận tội, hoặc giam giữ người can phạm, hoặc quan dưới đệ án văn lên quan trên, quan trên bác bỏ lời xét án của quan dưới, phần nhiều làm không hợp lý. Văn thư trong triều đường chính phủ, việc kiện tụng chiếm đến một nửa. Viên quan có trách nhiệm phải ứng phó luôn ngày không lúc nào rỗi, rất là đáng chán. Đến nay, hạ rõ cấm lệnh, việc gì cấp bách không tổn hại thì không được tố cáo, phát giác. Lệnh cấm này cốt mong để ngăn bớt kiện tụng, nhưng tập tục đã thành thói quen, chung quy không thể thay đổi được. Rồi thậm chí có việc giết người, làm hại người, nếu sự chủ không phát giác, thì quan dầu có biết cũng không bắt tội vào đâu được.
Tháng 2 năm 1748, các quan chấp chính tâu về việc thuế đánh vào ruộng đất giảm quá nhiều dẫn đến không đủ cho chi dùng, triều đình bèn chia ruộng ra làm 2 hạng để thu thêm mỗi năm 3 hoặc 4 mỗi mùa vụ.
Đầu năm 1750, khi bạo loạn trong nước vẫn chưa dẹp yến, chúa ban bố 12 điều hiểu thị trong kinh ngoài trấn
Viên đại thần vào hạng thân thích, hạng có công, tâu bày công việc, làm tờ niêm phong kín dâng nộp.
Viên chưởng phủ và tham tụng tùy từng việc mà dâng điều hay, ngăn điều dở.
Viên thống lãnh các đạo quân phải xếp đặt công việc kỷ càng cho hợp lẽ phải.
Viên ngự sử khi đàn hặc đứng đối diện với hàng nghi trượng.
Cấm nhà quyền thế ức hiếp người khác.
Viên thiêm sai khám xét kiện tụng phải theo lẽ công bằng.
Viên nội sai chi ra thu vào phải rõ ràng cẩn thận.
Trăm quan phải kính cẩn làm đầy đủ chức phận.
Binh lính phải có kỷ luật, không được sinh lòng kiêu căng, lười biếng.
Dân phải theo lệnh trên, các hào mục trong làng không được quấy nhiễu dân.
Cấm sở tuần ti đánh thuế trái pháp.
Răn cấm lại dịch tiết lậu việc quan hoặc lười biếng bỏ việc.
Từ sau các cuộc nổi dậy nông dân, dân ở các nơi bị điêu tàn, các huyện Chương Đức, Mĩ Lương, Yên Sơn và Thạch Thất bị phiêu tán nhiều hơn cả; nên vào năm 1752, triều đình bèn sai sứ thần chia nhau đi yên ủi chiêu tập nhân dân. Năm sau, vì binh lửa đã tạm lắng nên giảm số đinh cho phủ Kinh Môn và Nam Sách thuộc Hải Dương; lấy quân lính đi đánh giặc đã được rút về, phân phối đi cày cấy ở các lộ, tích trữ thóc lúa, để việc phòng bị nơi biên giới được đầy đủ. Trịnh Doanh cũng hạ một sắc lệnh cấm người dân đánh bạc vào màu xuân năm 1757 và đặt quan khuyến nông ở các lộ năm 1754. Những chính sách cải cách của Trịnh Doanh ít nhiều đã có những hiệu quả: những tài liệu lịch sử còn lại cho thấy dưới thời Lê Cảnh Hưng (1740-1786) đã có những năm được mùa, đời sống khá ổn định.
Mùa xuân năm 1758, triều đình định lại thể lệ phúc khiếu về việc kiện tụng. Theo thể lệ cũ, nếu người dân có ý kiến với phán quyết của bán án thì có thể kháng cáo lên cấp trên, từng cấp một đến sáu bộ và Ngự sử đầi là kết thúc, nếu người nào còn có sự oan uổng, mới được làm tờ khải trình bày đầy đủ kêu xin xét lại, nhưng sau nhiều người trái thể lệ, tố cáo vượt cả thứ tự, nên nay hạ lệnh cấm rõ. Tuy nhiên vẫn không sao ngăn cấm được.
Năm 1760, vì được mùa, triều đình hạ lệnh cho dân nộp thóc sẽ trao cho quan chức: 6 vạn bát quan trao chức tri phủ, 4 vạn bát quan trao chức tri huyện... Sử cũ đánh giá: