Người Neanderthal

loài hoặc phân loài người cổ từng sinh sống ở Á-ÂuBản mẫu:SHORTDESC:loài hoặc phân loài người cổ từng sinh sống ở Á-Âu
| Người Neanderthal |
| --- | --- |
Khoảng thời gian tồn tại:  Canh Tân giữa tới Canh Tân muộn  0.43–0.04 triệu năm trước đây  TiềnЄ Є O S D C P T J K Pg N  ↓  

Phục dựng gần đúng khung xương của người Neanderthal. Lồng ngực trung tâm (bao gồm xương ức) và nhiều mảnh khối chậu được mô phỏng bằng xương người hiện đại.

Phân loại khoa học 
Vực:: Eukaryota
Giới:: Animalia
Ngành:: Chordata
nhánh:: Mammaliaformes
Lớp:: Mammalia
Bộ:: Primates
Phân bộ:: Haplorhini
Thứ bộ:: Simiiformes
Họ:: Hominidae
Phân họ:: Homininae
Tông:: Hominini
Chi:: Homo
Loài:: †H. neanderthalensis
Danh pháp hai phần
†Homo neanderthalensis King, 1864


Phạm vi sinh sống của người Neanderthal dựa trên bằng chứng tạm thời tại châu Âu (lam), Tây Nam Á (cam), Uzbekistan (lục), và dãy núi Altay (tía)
Các đồng nghĩa
  Homo  H. stupidus  Haeckel, 1895  H. europaeus primigenius  Wilser, 1898  H. primigenius  Schwalbe, 1906  H. antiquus  Adloff, 1908  H. transprimigenius mousteriensis  Farrer, 1908  H. mousteriensis hauseri  Klaatsch 1909  H. priscus  Krause, 1909  H. chapellensis  von Buttel-Reepen, 1911  H. calpicus  Keith, 1911  H. acheulensis moustieri  Wiegers, 1915  H. lemousteriensis  Wiegers, 1915  H. naulettensis  Baudouin, 1916  H. sapiens neanderthalensis  Kleinshmidt, 1922  H. heringsdorfensis  Werthe, 1928  H. galilensis  Joleaud, 1931  H. primigenius galilaeensis  Sklerj, 1937  H. kiikobiensis  Bontsch-Osmolovskii, 1940  H. sapiens krapinensis  Campbell, 1962  H. erectus mapaensis  Kurth, 1965    Palaeoanthropus  P. neanderthalensis  McCown và Keith, 1939  P. heidelbergensis  McCown và Keith, 1939  P. ehringsdorfensis  Paterson, 1940  P. krapinensis  Sergi, 1911  P. palestinensis  McCown và Keith, 1939  P. europaeus  Sergi, 1910    Protanthropus  P. atavus  Haeckel, 1895  P. tabunensis  Bonarelli, 1944    Acanthropus  A. neanderthalensis  Arldt, 1915  A. primigenius  Abel, 1920  A. neanderthalensis  Dawkins, 1926  
Người Neanderthal (phát âm tiếng Anh: /niˈændərˌtɑːl, neɪ-, -ˌθɑːl/, còn được viết là Neandertal, phiên âm tiếng Việt: Nêanđectan, với các danh pháp khoa học: Homo neanderthalensis hay Homo sapiens neanderthalensis) là một loài hoặc một phân loài người cổ xưa sinh sống tại đại lục Á-Âu cho tới tầm 40.000 năm trước. Tuy nguyên nhân tuyệt chủng của họ còn là đề tài "bị tranh cãi gay gắt", các yếu tố nhân khẩu như cỡ quần thể nhỏ, giao phối cận huyết, và sự biến động ngẫu nhiên được coi là những nguyên nhân khả dĩ. Nhiều học giả khác đề xuất các giả thuyết như: sự cạnh tranh thay thế, sự hòa huyết với người hiện đại (minh chứng là bộ gen trộn lẫn của người hiện đại), sự biến đổi khí hậu quy mô lớn, dịch bệnh, hoặc kết hợp nhiều nguyên nhân trên.
Không rõ từ khi nào dòng dõi người Neanderthal tách khỏi dòng dõi người hiện đại; nhiều nghiên cứu đi tới các kết luận khác nhau về vấn đề này, có khi vào tầm 315.000 năm trước lại có khi sớm tận 800.000 năm trước. Ngoài ra, thời điểm phân tách giữa dòng dõi người Neanderthal và tổ tiên H. heidelbergensis của họ cũng chưa sáng tỏ. Những di cốt lâu đời nhất có khả năng thuộc về người Neanderthal cũng đã phải ít nhất 430.000 năm tuổi, nhưng phân loại của chúng vẫn còn khá mơ hồ. Cho tới nay, ta đã thu thập được rất nhiều hóa thạch Neanderthal, hầu hết có niên đại sau thời điểm 130.000 năm trước. Mẫu chuẩn của người Neanderthal, có tên là Neanderthal 1, được phát hiện tại thung lũng Neander ở Đức  vào năm 1856. Hồi đầu thế kỷ 20, các nhà nghiên cứu thường coi người Neanderthal là giống người nguyên thủy, không thông minh và tàn bạo. Song với các kiến ​​thức mới cùng các phát hiện gần đây, quan điểm của cộng đồng khoa học về giống người này đã thay đổi rõ rệt, tuy rằng hình ảnh người Neanderthal man dã chui rúc trong hang động vẫn còn rất phổ biến trong văn hóa đại chúng.
Đồ gia công của người Neanderthal tương đối tinh xảo, có thể thấy ở kỹ nghệ đồ đá Moustier. Họ biết cách tạo lửa, biết chế tác bếp sưởi trong hang, biết chiết xuất hắc ín từ vỏ cây bạch dương, biết chế tác vật dùng để giữ ấm thân thể giống như chăn và poncho, biết dệt, biết đóng bè đi biển tại Địa Trung Hải, biết tận dụng các loại cây thuốc, biết điều trị vết thương nặng, biết bảo quản thực phẩm, và biết áp dụng các kỹ thuật nấu ăn như quay, đun sôi, và hun khói. Người Neanderthal ăn chủ yếu thú có móng, ngoài ra còn ăn nhiều loài động vật lớn, thực vật, thú cỡ nhỏ, chim chóc và thủy hải sản. Tuy người Neanderthal dường như là kẻ săn mồi đầu bảng, họ vẫn thường xuyên phải cạnh tranh với nhiều loài dã thú lớn như gấu hang, sư tử hang và linh cẩu hang. Một số bằng chứng chỉ ra rằng người Neanderthal có tư duy biểu tượng (symbolic thought) cũng như khả năng biểu đạt nghệ thuật song chưa thực sự xác tín. Một vài bằng chứng mà có lẽ chỉ ra điều này bao gồm: các đồ trang trí làm từ móng và lông chim, hoặc vỏ sò, bộ sưu tập các vật như tinh thể và hóa thạch, bản khắc, nhạc khí ví dụ như cây sáo Divje Babe, và các bức tranh hang động Tây Ban Nha (hiện bị tranh cãi) có niên đại trước 65.000 năm trước. Một số nhà khảo cổ cho rằng người Neanderthal có tín ngưỡng tôn giáo. Người Neanderthal dường như cũng có khả năng nói giống người hiện đại, mặc dù ta chưa rõ độ phức tạp ngôn ngữ của họ.
So với người hiện đại, người Neanderthal sở hữu vóc dáng cường tráng hơn và các chi vận động ngắn hơn (tương đối với cơ thể). Các nhà nghiên cứu cho rằng những đặc điểm này là sự thích nghi để bảo tồn nhiệt trong khí hậu lạnh, hoặc có lẽ là sự thích nghi để chạy nước rút trong môi trường rừng rậm, ấm áp hơn mà người Neanderthal thường sinh sống. Tuy vậy đúng là họ sở hữu nhiều đặc điểm sinh học thích nghi với giá rét, chẳng hạn như khả năng tích trữ chuyên biệt chất béo trong cơ thể và mũi to để làm ấm không khí hít vào (có người cho rằng đặc điểm mũi to là do sự phiêu bạt di truyền). Đàn ông Neanderthal trung bình cao khoảng 165 cm còn đàn bà trung bình cao khoảng 153 cm, tương tự như người hiện đại thời tiền-công nghiệp. Thể tích hộp sọ trung bình của đàn ông và đàn bà Neanderthal lần lượt là 1.600 cm3 (98 in khối) và 1.300 cm3 (79 in khối), nằm trong phạm vi thông số khả dĩ của sọ người hiện đại. Hộp sọ Neanderthal dài hơn so với người hiện đại, có thùy đỉnh và tiểu não nhỏ hơn; song vùng thái dương, chẩm và trán ổ mắt lớn hơn.
Tổng dân số của người Neanderthal rất thấp, khiến tăng sinh các biến thể gen yếu và có hại, góp phần loại trừ mối liên kết đường dài hiệu quả giữa các cộng đồng sống xa cách nhau. Dẫu vậy ta vẫn có bằng chứng về các nền văn hóa địa phương và sự giao thiệp thường xuyên giữa các cộng đồng Neanderthal. Họ có lẽ thường lui tới các hang động và di chuyển luân phiên giữa các hang theo mùa. Người Neanderthal sống trong môi trường căng thẳng cao với tỉ lệ chấn thương cao, nghiên cứu chỉ ra khoảng 80% cá nhân chết trước tuổi 40. Báo cáo sơ thảo dự án bộ gen người Neanderthal năm 2010 đã trình bày bằng chứng về sự giao phối giữa người Neanderthal và người hiện đại. Sự giao hợp này có lẽ đã xảy ra cách đây 316–219 nghìn năm, nhưng ước tính 100.000 năm và 65.000 năm trước có vẻ chuẩn hơn. Người Neanderthal dường như cũng lai hợp với một nhóm người cổ khác gọi là người Denisova sinh sống ở Siberia. Khoảng 1–4% bộ gen của người Âu-Á, người Australo-Melanesia, người Mỹ bản địa và người Bắc Phi được thừa kế từ tổ tiên Neanderthal, trong khi bộ gen của cư dân châu Phi cận Sahara chỉ bao gồm 0,3% gen Neanderthal, điều này có vẻ là bằng chứng chỉ thị hướng luồng gen từ Sapiens-sang-Neanderthal, hoặc ám chỉ một cuộc di cư ngược trở lại Châu Phi gần đây của người Á-Âu. Tóm lại, khoảng 20% ​​các biến thể gen Neanderthal vẫn tồn tại rõ ràng cho đến ngày nay. Mặc dù nhiều biến thể gen thừa kế từ người Neanderthal gây bất lợi cho người hiện đại và đã bị chắt lọc, sự nhập gen Neanderthal vào gen Sapiens (introgression) dường như đã ảnh hưởng đến hệ miễn dịch, cùng một số chức năng và cấu trúc sinh học của người hiện đại, tuy vậy phần lớn số gen đó cũng chỉ là những DNA không mã hóa (Non-coding DNA hay ncDNA) không có vai trò sinh học nào.
Phụ chú: Thuật ngữ "người hiện đại" trong bài đồng nghĩa với H. sapiens.