Dinar Serbia
Lịch sử > Trung cổ > Phân loại > Stefan Dušan

Tiền đúc Serbia Trung cổ đạt đến đỉnh cao đa dạng phong phú và vẻ đẹp dưới thời Stefan Dušan làm vua (1331-1346) rồi sa hoàng (1346-1355). Đó là cũng giai đoạn Serbia vượt qua các lân bang về sản xuất tiền tệ. Lượng tiền khổng lồ được đúc tại bốn cơ sở: Brskovo, Novo Brdo, Rudnik và Kotor. Dušan đã giúp tiền Serbia Trung cổ ở mức cao nhất về kỹ thuật, nghệ thuật và hóa tệ học.
Biểu tượng trên tiền kết hợp được các yếu tố tiền đúc phương Tây và Đông La Mã, cộng thêm những chi tiết mới lạ: hình tượng sa hoàng và hoàng hậu cầm thánh giá giữa hai người, sa hoàng trên lưng ngựa, các dấu hiệu nhiều dòng. Tiền có cả bản chữ Latinh lẫn chữ Kirin.
Trong suốt thời gian trị vì, Dušan nhiều lần đưa ra các đồng dinar mới với một lượng lớn biến thể hình trang trí như vương miện, y phục, vương trượng, hình dạng chữ cái Kirin và Latinh, góp phần làm đa dạng kho tiền Serbia. Tiền thời Dušan có thể được chia thành hai giai đoạn cơ bản: vương quốc và sa quốc.
Thời vương quốc đặc trưng là sự tiếp nối đồng tiền của phụ vương Dečanski với hình mũ miện là phù hiệu chiến binh và biểu tượng tinh thần hiệp sĩ.
Đồng dinar vua Dušan có hình ảnh vua nhận thánh giá kép từ Thánh Stefan. Tiền đúc hình vua ngồi trên ngai, cầm vương trượng với thánh giá, kiếm đặt trên đùi.
Dinar có hình mũ miện là loại mới, được đưa ra để tiêu chuẩn hóa hệ thống tiền tệ. Mũ này là loại mũ trụ nguồn gốc từ phương Tây và có hình dáng đơn giản. Dòng chữ trên tiền là "+MONITA—REX STEFA". Mặt trước là hình Chúa Kitô ngồi trên ngai với tựa lưng hình bán nguyệt, dòng chữ "IC—XC".
Ngoài ra còn có một biến thể, ở mặt sau có biểu tượng quốc huy là chiếc khiên tam giác với ngôi sao sáu cánh, trên đó là mũ trụ có vương miện ở trên, chiếc khiên, một hoa hồng và lông vũ, giống như tiền của Stjepan II Kotromanić. Mô típ mũ trụ này cũng hiện diện trên đồng xu thời sa quốc.
Thời vương quốc, Dušan thống nhất lại hệ thống tiền tệ, thu hồi tiền xu cũ để chuyển sang loại dinar mới giá trị thấp hơn, giảm tỷ lệ bạc từ 88,1% xuống 76,4-74,9%, mang lại lợi nhuận lớn cho kho bạc.
Khi Dušan lên ngôi sa hoàng, tiền tệ đặc trưng bằng một lượng lớn các loại dinar được đúc trong giai đoạn 1345, 1346 đến năm 1355, năm đúc tiền chỉ có thông tin sơ lược. Tỷ lệ bạc tăng lên 93,4% với khối lượng trung bình 1,4 gam. Khối lượng giảm dần theo thời gian.
Đợt phát hành tiền đầu tiên dưới thời sa hoàng Dušan cũng là đồng dinar nổi tiếng nhất trong triều đại, nhằm khi ông lên ngôi sa hoàng nên còn gọi là "đồng dinar đăng cơ". Hàm lượng bạc cao hơn, cũng như tinh tế hơn các đợt phát hành trước đó, cao hơn cả mặt bằng chung châu Âu khi ấy. Hình ảnh thể hiện Dušan đứng, mặc áo bào hoàng đế Đông La Mã, tay cầm trượng, hai thiên thần (biểu thị thẩm quyền đến từ Thiên Chúa) đặt vương miện Đông La Mã tinh xảo lên đầu hoàng đế. Chữ Kirin ghi "СТЕФАН ЦАР" (Sa hoàng Stefan), danh hiệu sa hoàng viết bằng chữ ghép nối với nhau. Mẫu đăng cơ này đã xuất hiện trên mẫu Đông La Mã trước đó, nhưng không phải trên tiền mà là tranh tường Serbia. Hình ảnh trên tiền cho thấy sự ảnh hưởng của triều đại Đông La Mã lên triều đình Serbia, cũng như niềm tin giáo thuyết rằng Chúa Giêsu (chữ "IC-XC" trên mặt sau) là Đấng tuyên phong danh hiệu này.
Tự tuyên bố lên ngôi sa hoàng Serbia và Hy Lạp không thông qua hoàng đế và thượng phụ Đông La Mã, Dušan khẳng định tính chính danh và thẩm quyền của mình qua  đồng tiền phát hành Tiền thời ấy có độ tinh khiết cao hơn, giá trị cao hơn thời vương quốc. Loại tiền này được chấp nhận nội ngoại thương Serbia Trung cổ.
Một trong những đồng dinar phát hành cuối cùng có hình ảnh sa hoàng trên lưng ngựa, nhấn mạnh vai trò vua như một chiến binh và thắng lợi, chinh phục các vùng đất mới. Vua ngồi trên lưng ngựa là mô típ yêu thích của các triều đại Seljuk, sau này được vua Armenia Hetum I, hoàng đế Trapezun Alexius II và các sa hoàng Bulgaria sử dụng.
Mô típ phổ biến thay vì các vị thánh lại là sa hoàng và sa hậu có thánh giá ở giữa, một biểu tượng Đông La Mã. Sa hoàng Dušan cũng đúc các loại tiền nhẹ hơn khác nhau, chỉ khoảng 0,70 gam.
Dušan phát hành nhiều loại tiền nhưng số lượng có xu hướng giảm liên tục. Tiền thời sa quốc có thể phân loại theo nơi đúc như sau:
Miền bắc, chủ yếu là Rudnik, đặc trưng là dòng chữ Latinh
Miền trung và miền nam Serbia — miền bắc và miền trung Macedonia, chỉ có chữ Kirin
Kotor, nơi đúc đồng dinar giống như đồng gros của Cộng hòa Dubrovnik. Mặt trước là hình Thánh Tryphon bảo trợ thành phố, tay phải cầm cành cọ, tay trái cầm quả cầu thánh giá, dòng chữ "STRIPhON—CAThAREN". Mặt sau là sa hoàng ngồi đội vương miện, khoác áo choàng, ngồi trên ngai, tay cầm quyền trượng hình hoa huệ và quả cầu thánh giá, dòng chữ "STEPhANVS—IMPERATOR". Dinar nặng khoảng 1,64 gam.
Tiền đúc được quy định trong điều 168, 169 và 170 luật Dušan thông qua tại Skopje năm 1349 và điều chỉnh mở rộng tại Nghị viện Ser năm 1354. Đầy là lần đầu tiên trong lịch sử Serbia, tiền được đưa vào khuôn khổ pháp luật. Theo quy định, tiền chỉ có thể được đúc ở các thành phố. Điều 169 ghi rõ làm tiền giả thì người thợ sẽ bị xử tử thiêu sống, thành phố xảy ra việc đúc tiền giả sẽ phải nộp phạt, còn nếu xảy ra tại làng thì cả làng sẽ bị đuổi đi nơi khác.
Đồng dinar còn được các nhà cai trị từng lãnh địa Serbia trung cổ khác cho lưu hành. Trong số đó có Jovan Dragaš, Uglješa Mrnjavčević đúc đồng dinar bạc với hình đại bàng hai đầu ở mặt sau.