Perestroika
Giai đoạn Perestroika > Giai đoạn ba (6/1989-9/1991)

Giai đoạn cuối, trong giai đoạn này, tình hình đất nước mất ổn định rõ rệt. Sau Đại hội Đại biểu Nhân dân lần thứ nhất, Đảng Cộng sản bắt đầu đối đầu với các nhóm chính trị mới xuất hiện do quá trình dân chủ hóa xã hội. Ban đầu do chính quyền cấp trên khởi xướng, những thay đổi trong nửa cuối năm 1989 nằm ngoài tầm kiểm soát của chính quyền. Khó khăn kinh tế leo thang thành một cuộc khủng hoảng toàn diện: tăng trưởng kinh tế chậm lại mạnh mẽ vào năm 1989, được thay thế bằng sự suy giảm vào năm 1990, và vào cuối năm 1991, Liên Xô trên bờ vực suy sụp về kinh tế. Một sự sụp đổ thảm khốc về mức sống xảy ra: tình trạng nghèo đói và thất nghiệp hàng loạt đã trở thành hiện thực của xã hội Liên Xô vào đầu những năm 1990. Tình trạng thiếu hàng kinh niên lên đến đỉnh điểm: các kệ hàng trống rỗng trở thành biểu tượng những năm 1980-1990, và vào năm 1991, châu Âu bắt đầu tích cực giúp đỡ Liên Xô trong việc cung cấp viện trợ nhân đạo. Sự thoải mái trong xã hội bị thay thế thành sự thất vọng, không chắc chắn về tương lai, và những cảm tình chống cộng hàng loạt. Di cư ra nước ngoài gia tăng. Từ năm 1990, tư tưởng chính không còn là "cải tạo chủ nghĩa xã hội", mà là xây dựng nền dân chủ và nền kinh tế thị trường kiểu tư bản chủ nghĩa.
Trong năm 1987-1991, hệ thống kinh tế-xã hội Liên Xô bắt đầu tiếp thu các đặc điểm chủ nghĩa tư bản: tài sản tư nhân được hợp pháp hóa, thị trường chứng khoán và ngoại hối được hình thành, hợp tác, liên doanh và ITA (thu nhập lao động cá nhân) bắt đầu hình thành doanh nghiệp kiểu phương Tây. "Tư duy mới", cải cách nửa vời và chính sách tăng tốc (1985-1987) trên trường quốc tế bị giảm xuống thành những nhượng bộ đơn phương với phương Tây, kết quả là Liên Xô mất nhiều vị trí và thực sự không còn là một siêu cường như cách đấy vài năm kiểm soát một nửa thế giới. Tại Nga Xô kể từ tháng 6 năm 1988, sau Hội nghị Đại biểu Toàn quốc lần thứ XIX Đảng Cộng sản Liên Xô và các nước cộng hòa khác thuộc Liên bang, lực lượng ly khai lên nắm quyền - một cuộc "diễu hành chủ quyền" bắt đầu - các nước cộng hòa tuyên bố nền độc lập. Giữa những năm 80 và đầu những năm 90 được đánh dấu bằng những cuộc đối đầu đẫm máu: Tháng 12 năm 1986 - Alma-Ata (Kazakhstan); Tháng 12 năm 1987 - tháng 2 năm 1988 - Karabakh (Armenia và Azerbaijan); Tháng 4 năm 1989 - Tbilisi (Gruzia); Tháng 1 năm 1990 - Baku (Azerbaijan); Tháng 1 năm 1991 - Riga (Latvia), Vilnius (Lithuania).
Trong cuộc trưng cầu dân ý toàn liên bang được tổ chức vào ngày 17 tháng 3 năm 1991, khoảng 77% đã bỏ phiếu cho việc duy trì sự thống nhất của Liên Xô, 9 trong số 15 nước cộng hòa đã tham gia vào cuộc trưng cầu này, vào tháng 4 - đạo luật mới của Hiệp ước Liên bang đã bị hoãn lại cho đến ngày 20 tháng 8. Một ngày trước khi ký đạo luật, quân đội đã được đưa đến Moskva - cuộc đảo chính 3 ngày bắt đầu vào tháng 8 năm 1991, sau đó không còn cơ hội để cứu Liên Xô. Ngày 1 tháng 12 năm 1991, Ukraine tuyên bố độc lập. Vào ngày 7-8 tháng 12, các nhà lãnh đạo của Nga Xô, Ukraine Xô và Belarus Xô đã ký Hiệp định Belovezha về việc thành lập SNG, có hiệu lực sau các cuộc đàm phán Alma-Ata (21/12/1991) và bao gồm tất cả 11 nước cộng hòa thuộc Liên Xô cũ. Kết quả của sự phát triển này là việc giải tán quyền lực của Đảng Cộng sản Liên Xô, cuộc khủng hoảng tháng 8 năm 1991 và sự sụp đổ của Liên Xô vào tháng 8 - tháng 12 năm 1991.