Thụy Xuân
Lịch sử hình thành > Dân cư

Trải qua hàng nghìn năm với nhiều đổi thay của lịch sử đã vùi lấp đi những di vật về mảnh đất và con người Thụy Xuân. Để trở lại cội nguồn xa xưa, chúng ta phải liên tưởng tới sự tồn tại hàng loạt tên nôm của các làng, xã xung quanh như: Tu (Tu Trình), Vạn (Vạn Đồn), Thụy Hồng, Bàng (Bình Lạng), Lạng (Lang Tình, Thụy Chính), Lậu (Đông Ninh), Thụy Bình. Khi xưa, dưới tác động của sóng biển và bão gió, có nơi cát vun cao lên thành gò đóng, có nơi nước chảy xiết thành đảm trùng, ở các gò cao là rừng có cây to, ở vùng trũng là rừng ngập mặn sú, vẹt, cả một vùng rộng lớn kéo dài từ Hưng Nhân tới Thụy Anh có tên là Đa Cương hương (làng có nhiều gò đống). Qua nghiên cứu cho thấy, chính những tên gọi nôm của các làng và các dấu tích gò đống là nơi tụ cư và khai khẩn của lớp cư dân đầu tiên.
Từ thời tiền sử, cách ngày nay khoảng 2000 năm, Thụy Xuân còn là vùng đất đầm lầy, bãi sú, vẹt. Trải qua một quá trình khai phá, từ đó xóm làng được tạo dựng cùng nhiều lớp cư dân của các dòng họ từ mọi miền về ở. Họ tới đây với nhiều nguyên nhân do các cuộc chiến tranh của các xứ dưới các triều đại phong kiến hoặc xung đột của các làng xã hay vì yếu tố khách quan nào đó. Tới vùng đất ven biển này, họ đã trụ lại làm nơi sinh cơ lập nghiệp, trong đó có những người thợ thủ công, buôn bán, đánh cá. từ nhiều ngả, nhiều xứ tìm đến đất Thụy Xuân.
Qua những thần tích, sắc phong của các triều đại còn lưu giữ tại các khu di tích, phần lớn các dòng họ ở Thụy Xuân có gốc làm nghề đánh cá biển ở vùng Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tinh với tín ngưỡng thờ Đức Nam Hải Đại Vương - vị thần của những người làm nghề sông, biển.
Làng xã được hình thành từ các vạn chài ngư nghiệp và những chỗ đóng các đồn binh. Từ giữa thế kỷ thứ X đến thế kỷ XIII, qua các triều đại Đinh, Tiền Lê, Trần, người dân Thụy Xuân chủ yếu vẫn làm nghề đóng dáy để sinh sống. Giai đoạn nhà Trần đến đầu triều Lê (thế kỷ XIII đến thế kỷ XVI), thời kỳ đất nước ta được độc lập, nhà Trần rất chú trọng phát triển nông nghiệp, coi đó là ngành kinh tế trụ cột của nước nhà. Triều đại nhà Trần khuyến khích mở mang điền trang, thái ấp tại các vùng ven sông, cửa biển để thực hiện chính sách "Ngụ binh ư nông" (Gửi binh ở nhà nông), nhằm tăng cường sức phòng thủ bảo vệ đất nước.
Nhà Trần cho đóng quân đồn trú tạo thành tuyến phòng thủ mạnh gồm cả bộ binh, thủy binh kết hợp với dân binh (diêm dân, ngư dân và nông dân), bảo vệ phía Nam kinh thành và trực tiếp bảo vệ hành cung Trần Vương dã ngoại. Do chính sách "Ngụ binh ư nông" của nhà Trần mà hàng loạt làng xã vùng cửa sông Hóa được hình thành để tạo ra thế "Khi có giặc toàn dân là lính". Tại các nơi quân đội đóng trại, việc huấn luyện quân thường kết hợp với việc mở mang dồn diễn, xây dựng kinh tế với quốc phòng, biến những vùng quai đê, lấn biến thành các làng xã dân cư sinh sống. Một loạt các làng xã, đồn điển thời đó đã được hình thành với các tên gọi có nguồn gốc quân đội như: Lưu Đồn, Vạn Đồn (xã Thụy Hồng); Tri Chi, Tam Tri, Chỉ Bổ (xã Thụy Trường); Bình Lạng, Phấn Vũ, Vạn Xuân (xã Thụy Xuân), Địa danh chùa Đổng Bát giáp đất thôn Tam Đồng nguyên là một cánh rừng nguyên sinh gồm các loại cây chịu mặn, ngập mặn, nên có tên là Khánh Lâm Tự.
Ở phía Bắc Thụy Xuân, thời đó còn có các làng xã mới như Diêm Tình - nơi có nhiều giếng nước mặn. Thôn Phương Man là nơi ở của người Man, tức là tù binh Chăm Pa bị nhà Trần đưa về đây giam giữ, các thế hệ sau đó đã đồng hóa thành người Việt.
Hiện nay, xã có 23 dòng họ quần cư sinh sống là các họ: Nguyễn, Lê, Hoàng, Phạm, Vũ, Bùi, Đỗ, Mai, Trấn, Lưu, Tô, Lâm, Hồ, Hà, Đào, Đầu, Trịnh, Đoàn, Khổng, Đình, Khúc, Ninh, Đồng. Các dòng họ lớn ở Thụy Xuân không ai được biết ông tổ của dòng họ mình từ đâu tới, vì khoảng cách thời gian quá xa. Theo các cụ cao tuổi ở địa phương truyền lại, được biết các dòng họ như: họ Nguyễn, họ Hoàng, họ Lê, họ Hà, họ Phạm ở các thôn Vạn Xuân, Phấn Vũ, Bình Lạng chủ yếu là từ Thanh Hóa ra. Các dòng họ trong làng xã của Thụy Xuân thường có phả hệ từ 8 - 16 đời, những họ dòng dân như họ Nguyễn, họ Hà, họ Lê, họ Phạm, họ Hoàng... đều có tới 16 - 18 đời.
Trong gia phả của dòng họ Hà xã Thụy Xuân có bài diễn Nôm:
Họ Hà tổ nghiệp lâu rồi
Về đây khai phá đất bồi Thụy Xuân
Trải qua tới mấy trăm năm
Phát triển mạnh mẽ lớn dần mãi ra
Trở thành dòng họ Hà ta
Một thành viên lớn dân nhà Thụy Xuân.