Tử Cấm thành (Huế)
Lễ nghi và yến tiệc

Trong Tử Cấm thành, điện Cần Chánh là nơi vua làm việc, dự Thiết Thường Triều hay tổ chức lễ Khánh thọ đại khánh, lễ Khải Hoàn, sách phong cung giai... Triều Nguyễn còn đặt ra nhiều yến tiệc với những lễ nghi, quy chuẩn rất phong phú và cụ thể để mừng một dịp tiết lễ hay một sự kiện trong thời trị vị của các vua, vừa để ban thưởng cho những hoàng thân quốc thích hay những bề tôi có công giúp thiết lập vương triều phong kiến trong việc "bình hồ, trị quốc".
Yến tiệc thời Nguyễn gồm hai hình thức: dự lễ ăn yến và được ban thưởng tặng vật. Người được dự yến phải là hoàng thân quốc thích, quan lại có phẩm hàm cao và những người đã lập nhiều công trạng hay đỗ đạt cao trong khoa cử. Tùy theo triều vua và tùy theo tính chất của từng cuộc lễ mừng mà thành phần tham dự yến tiệc có sự thay đổi. Theo sách Khâm định Ðại Nam hội điển sự lệ thì triều Nguyễn tổ chức 2 hình thức yến tiệc:
Thứ nhất là yến tiệc được tổ chức định kỳ vào các dịp lễ tiết và triều hội trong năm. Thuộc vào loại thứ nhất là yến tiệc được tổ chức vào các tiết: Nguyên đán (mồng 1 tháng Giêng âm lịch), Ðoan dương (mồng 5 tháng 5 âm lịch), Trùng dương (mồng 9 tháng 9), Ðông chí (ngày 22 tháng Chạp), Vạn thọ (mừng sinh nhật của vua), Vạn thọ đại khánh (mừng thọ vua vào những năm chẵn như Tứ tuần đại khánh, Ngũ tuần đại khánh... ), Thánh thọ (mừng sinh nhật hoàng thái hậu), Thiên xuân (mừng sinh nhật thái tử), Thiên thu (mừng thọ hoàng quý phi); hoặc trong các dịp triều hội nhân dịp: hoàn thành lễ tịch điền, vua ngự chính điện lần đầu trong một năm, khánh thành cung điện mới; hoàn tất lễ thăng phối (đăng quang) hoặc lễ tấn tôn (tôn tân vương lên ngai vàng)...
Thứ hai là yến tiệc được tổ chức nhân một sự kiện quan trọng nào đó vừa diễn ra là yến tiệc được tổ chức sau lễ chia ngành họ, cho bộ tên cho các hoàng thân và con cháu của họ (dựa theo bài Đế hệ thi và 10 bài Phiên hệ thi do vua Minh Mạng đặt ra), yến tiệc khi đúc xong Cửu đỉnh (1837), yến tiệc khi mở Sử quán để làm sử cáo thành, yến tiệc khi khai giảng ở Kinh diên.
Triều đình ấn định vào một tháng 4 lần đặt lễ Thường Triều ở điện Cần Chánh, quan từ ngũ phẩm trở lên mặc áo mũ thường triều vào lạy chầu. Tuy nhiên, định kỳ thường triều này về sau có thể thay đổi theo từng đời vua. Cụ thể, từ thời vua Tự Đức và các vua Hàm Nghi, Đồng Khánh, Thành Thái, Duy Tân, Khải Định khi có việc trọng đại vua mới ngự ở điện Cần Chánh.
Năm Gia Long thứ 5 (1806) ấn định phiên thường triều vào những ngày mồng 5, 10, 20, 25 đặt thường triều ở điện Cần Chánh, các quan từ Tứ phẩm trở lên mặc áo mũ thường triều vào lạy chầu . Định kỳ thường triều có thể thay đổi theo từng thời kì trị vị. Sách Đại Nam thực lục chính biên ghi chép vào năm Minh Mạng thứ 17 (1836): “đặt Lễ Thường triều ở điện Cần Chánh. Theo lệ trước, mỗi tháng có hai lần đại triều vào mồng 1 với ngày rằm và mỗi tháng có 4 lần thường triều (ngày mồng 5, ngày 25; ngày 11, ngày 21). Bộ Lễ đều theo kỳ hạn, làm thẻ bài đưa mời trước. Sau vì thấy phiền phức, mới ra lệnh: phàm những ngày đại triều và thường triều nếu không phải vì có việc cần thiết phải thiết triều thì miễn”
Trong Lễ Thường triều, vua và quan đều mặc phẩm phục thường triều, vua không ngồi trên ngai vàng mà ngồi trên sập sơn son thiếp vàng đặt tại gian giữa của điện Cần Chánh, quan văn võ từ ngũ phẩm trở lên mới được tham dự và sắp hàng ngoài sân theo thứ lớp, cấp lớn đứng trước, cấp nhỏ đứng sau, quan văn bên trái, quan võ bên phải, theo sự đánh dấu của bia đá nhỏ, ghi phẩm trật, cắm trên sân điện gọi là phẩm sơn, được đặt ở đầu hàng từng phẩm, để trông đó đứng vào hàng, theo thứ tự. Các quan có cùng phẩm trật thì người được thăng trật trước sẽ đứng trước. Các Hoàng thân tước Vương và tước Công, các Hoàng tử, được sắp hàng bên trong điện, gần cửa ra vào, theo thế thứ trên dưới trong họ chứ không theo tước vị. Quan viên hướng về chỗ vua ngồi chủ tọa thường triều, lạy năm lạy và vái ba vái..
Tổ chức vào ngày mồng 1 Tết ở điện Cần Chánh và Tả Vu, Hữu Vu  quan văn Sau yến tiệc, mỗi người đều được thưởng một đồng tiền vàng hay bạc tùy theo thứ bậc.
Ở Việt Nam, Tết Đoan ngọ (hoặc Đoan dương) còn được dân gian gọi bằng tên dân dã hơn là Tết diệt sâu bọ, vì trong giai đoạn chuyển mùa, chuyển tiết, dịch bệnh dễ phát sinh. Vào ngày này, dân gian có nhiều tục phòng trừ dịch bệnh. Dưới triều Nguyễn, tiết Đoan dương cùng với Nguyên đán, Vạn thọ là ba tiết lớn nhất trong năm, được tổ chức với nghi thức long trọng nhất, điều đó cho thấy các vua triều Nguyễn rất coi trọng đến chăm lo đời sống, sức khỏe, công việc đồng áng của nhân dân.
Tổ chức sau tết Đoan dương (5 tháng 5 âm lịch) một ngày tại điện Cần Chánh và Tả Vu, Hữu Vu, ban cho các quan văn từ chánh ngũ phẩm trở lên; quan võ từ chánh tứ phẩm trở lên. Tặng phẩm ban thưởng sau yến tiệc là trà, quả hộp, khăn mặt, quạt bằng tre hoa tùy theo thứ bậc.
Trước ngày Lễ Đoan ngọ, Phủ Tôn nhân và Bộ Lễ phụng phái cử Hoàng tử, Hoàng thân sung nhiếp tế, thừa tế tiến hành làm tế tại các miếu, điện nhân dịp Tết Đoan dương [4] và ngày chính lễ trên các kỳ đài tại Kinh đô đều treo cờ vàng [5].
Nghi thức của tế lễ Tết Đoan ngọ trong hoàng cung được thực hiện nghiêm trang và chặt chẽ, nhà Vua ngự mũ cửu long, áo hoàng bào, đai ngọc cúng ở Thái miếu hoặc Thế miếu, rồi sau đó thay thường phục đến chầu cung Gia Thọ làm lễ để bày tỏ tấm lòng của người con. Trong ngày chính tiết, Hoàng thân và bách quan đứng ở sân điện Thái Hòa dâng biểu chúc mừng; các quan địa phương đứng chầu theo ban ở hành cung[6].
Tuy nhiên, những năm có quốc tang, chiến tranh và bệnh dịch thì nghi lễ có một số điều chỉnh. Năm 1859, Vua Tự Đức ban dụ cho Nội các thay đổi nghi thức tiến hành tế lễ vào ngày Tết Đoan ngọ: “Lần này Trẫm nghĩ rằng ngày qua biên phòng chưa yên, tướng sĩ của ta vâng mệnh đi chinh chiến không được dự phần chúc mừng. Vả lại, vì dịch bệnh vừa lui nhân dân chưa được yên vui như thường. Nên việc Trẫm ngự điện nhận chúc mừng lần này tạm ngừng” [8].
Lễ Đoan ngọ xong, nhà Vua ngự điện Thái Hòa nhận lễ chúc mừng và ban yến tiệc có mức độ khác nhau cho Hoàng tử, Hoàng tôn, Hoàng thân cùng văn từ chánh ngũ phẩm, võ từ chánh tứ phẩm trở lên, ăn yến ở điện Cần Chính và hành lang 2 bên tả hữu. Bản tấu của Thị vệ xứ ngày mồng 1 tháng 5 năm Tự Đức thứ 11 (1858) ghi chép việc thưởng vật phẩm cho các Hoàng thân và bách quan: “Phụng xét vào tết lành Đoan dương, các Thân phiên, Hoàng thân công, Quốc công, Quận công, Hoàng thân vâng theo chỉ đều được thưởng quạt trà, quả, khăn” [9].
Nhân sinh nhật vua hàng năm, triều đình ban yến trước một ngày chợ thân phiên, hoàng thân và quan văn tòng ngũ phẩm, quan võ tòng chánh tứ phẩm trở lên ở điện Cần Chánh và hai nhà Tả Vu, Hữu Vu. Ngày chính tiệc thì ban yến cho quan văn chánh lục phẩm, quan võ chánh ngũ phẩm và ủy viên ở Viện Đãi Lậu. Tùy theo thứ bậc mà tặng thêm đồ vật: đồng tiền vàng bạc, khánh vàng, bạc hoặc hầu bao bằng gấm. Sau lễ yến, còn mời đến Thanh Phong Các xem trò vui.
Đây là yến tiệc lớn nhất mà triều đình tổ chức để mừng thọ nhà vua nhân các dịp tròn năm (tứ tuần, ngũ tuần...). Nhà vua ban yến cho hoàng tử, thân công, bách quan, văn võ ở Lục Bộ, phủ Nội vụ, Võ Khố, viện Hàn Lâm, Thái Thường tự và Quang Lộc tự (thuộc Lục Tự), hàm từ chánh thất phẩm trở lên; Từ Tế, Khâm Thiên Giám, Tào Chính, Thương Bạc, Thái Y , Quốc Tử Giám, Hộ Thành binh mã từ chánh lục phẩm trở lên; võ từ suất đội trở lên... , hoàng thân và quan văn hàm tòng ngũ phẩm, quan võ hàm tòng tứ phẩm trở lên ở điện Cần Chánh và hai nhà Tả Vu, Hữu Vu. Riêng các ấm sinh ở Quốc Tử Giám thì cũng được dự yến ở Duyệt Thị Đường.Tùy theo thứ bậc mà tặng thêm đồ vật: đồng tiền vàng bạc, khánh vàng, bạc hoặc hầu bao bằng gấm. Sau lễ yến, còn mời đến gác Thanh Phong xem trò vui. Đến thời Thiệu Trị, năm 1846, lễ Tứ tuần đại khánh của nhà vua gặp vào năm có tháng nhuận, tổ chức đến hai lần. Quan lớn thì ăn yến ở sân rồng; quan ở xa không về dự thì được tặng quà bằng lụa và bạc. Dân kỳ lão 70 tuổi trở lên, nếu ở kinh thì cho ăn yến trong ba ngày; ở các tỉnh thì cho ăn yến một ngày.
Hàng năm, nhân tiết Trùng cửu (ngày 9 tháng 9 Âm lịch), vua ban yến tiệc ở cho thân phiên và hoàng thân, các quan văn từ tứ phẩm, ấn quan; võ từ tòng nhị phẩm, đình nghị trở lên; cùng các tôn tước quận công, thống chế đến chầu tại Tả Vu và Hữu Vu, lại thưởng cho đồng tiền vàng hoặc bạc; cái bàn bằng gỗ đào có khắc bốn chữ: "tị ác diên thọ" (trừ cái xấu để dài tuổi thọ), cờ đuôi nheo có chữ cát tường, cái túi đựng thuốc thù du và cái kim có quấn chỉ ngũ sắc. Sau yến tiệc, vua chuẩn cho các thân công, đình thần theo chân lên núi Ngự Bình. Đến thời vua Thiệu Trị, ngoài núi Ngự Bình, nhà vua còn sai sắm xa giá lên gác Hải Tĩnh Niên Phong để thưởng lãm.
Vào mùa xuân, triều đình thường tổ chức lễ diễn canh, sau đó đích thân nhà vua sẽ xuống ruộng cày để khuyến nông và cầu cho mùa màng được phong đăng hòa cốc. Sau lễ ấy nhà vua trở về vườn Thường Mậu, ban yến một lần cho thân phiên, hoàng thân, quan văn từ tòng tứ phẩm, quan võ từ hiệp quản trở lên. Sau đó lại thưởng thêm sa, đoạn cho họ, tùy theo thứ bậc để thưởng nhiều hay ít.
Năm 1821, vua Minh Mạng cho dựng Quốc sử quán để biên soạn quốc sử, thực lục. Nhà vua gia ân ngày 6 tháng 5 âm lịch là ngày mở sử nên ban yến một lần. Những viên chức công tác trong Quốc sử quán không được dự yến thì được ban thưởng theo thứ bậc.