Cộng hòa Nhân dân Ba Lan

Cộng hòa Nhân dân Ba Lan (1952–1989), trước đây là Cộng hòa Ba Lan (1944–1952), là một quốc gia ở Trung Âu tồn tại như tiền thân của Cộng hòa Ba Lan dân chủ hiện đại. Từ năm 1944 đến năm 1952, quốc gia này được gọi là Cộng hòa Ba Lan, và cũng thường được gọi đơn giản là Ba Lan. Với dân số khoảng 37,9 triệu người gần cuối thời kỳ tồn tại, đây là quốc gia cộng sản và khối Đông Âu đông dân thứ hai ở Châu Âu, sau Liên Xô và là một trong những bên ký kết chính của liên minh Hiệp ước Warsaw. Thành phố lớn nhất và thủ đô chính thức kể từ năm 1947 là Warsaw, tiếp theo là thành phố công nghiệp Łódź và thành phố văn hóa Kraków. Quốc gia này có biên giới với Biển Baltic ở phía bắc, Liên Xô ở phía đông, Tiệp Khắc ở phía nam và Đông Đức ở phía tây.
Lãnh thổ Ba Lan đã được giải phóng khỏi sự chiếm đóng của Đức vào năm 1944-1945. Ban đầu, việc quản lý Ba Lan được thực hiện bởi Ủy ban Giải phóng Quốc gia Ba Lan và Hội đồng Nhân dân Quốc gia dưới sự lãnh đạo của Bolesław Bierut. Vào tháng 6 năm 1946, một cuộc trưng cầu dân ý đã diễn ra ở Ba Lan, bãi bỏ thượng viện và xác nhận sự đồng ý của công chúng đối với việc thực hiện các cải cách xã hội chủ nghĩa. Vào tháng 1 năm 1947, cuộc bầu cử quốc hội đã được tổ chức, trong đó các đảng cánh tả giành chiến thắng áp đảo. Một thời gian ngắn sau đó, một "Hiến pháp nhỏ" tạm thời đã được thông qua, theo đó tên chính thức của Ba Lan vẫn được giữ là "Cộng hòa Ba Lan" (tiếng Ba Lan: Rzeczpospolita Polska). Năm 1952, hiến pháp vĩnh viễn của Ba Lan đã thay thế hiến pháp tạm thời, và tên "Cộng hòa Nhân dân Ba Lan" đã được chính thức hóa. Năm 1956, Bierut qua đời. Sau sự kiện "Tháng Mười Ba Lan", Władysław Gomułka đã lên nắm quyền (ông đã từng là Tổng bí thư Đảng Công nhân Thống nhất Ba Lan từ năm 1943 đến 1948). Ban đầu, ông được coi là một nhà cải cách (đây là lý do những năm đầu tiên của ông được gọi là "Thời kỳ tan băng Gomułka"), nhưng đến giữa thập niên 1960, ông trở nên bảo thủ hơn, ủng hộ việc đưa quân đội Hiệp ước Warszawa vào Tiệp Khắc năm 1968 và đàn áp phe đối lập chống cộng sản. Năm 1970, quyết định tăng giá lương thực đã dẫn đến các cuộc biểu tình và đình công hàng loạt, khiến Gomułka từ chức.
Gomułka được thay thế bởi Edward Gierek, một chính trị gia mềm mỏng hơn, người ủng hộ việc tìm kiếm thỏa hiệp với xã hội và hợp tác với Giáo hội Công giáo (đặc biệt, ông cho phép Giáo hoàng John Paul II, người gốc Ba Lan, vào đất nước). Dưới thời ông, Ba Lan trở thành quốc gia tự do nhất trong số các quốc gia Khối Warszawa. Cuối thập niên 1970, tình hình kinh tế trong Ba Lan bắt đầu xấu đi, dẫn đến sự gia tăng tinh thần chống cộng sản, và Gierek mất dần sự ủng hộ trong đảng cũng như lòng tin của giới lãnh đạo chính trị Liên Xô. Vào mùa hè năm 1980, các cuộc đình công quy mô lớn bùng nổ, dẫn đến việc ký kết các Thỏa thuận Tháng Tám, một trong những hậu quả của nó là sự ra đời của công đoàn "Solidarność" (Đoàn kết). Điều này đã làm giảm lòng tin của đảng vào Gierek và vào tháng 9 năm 1980, ông bị bãi chức. Ông được thay thế tạm thời bởi Stanisław Kania, người cũng cố gắng đàm phán với các công đoàn đình công nhưng không thành công. Nhận thấy rằng không thể cải thiện tình hình trong nước và củng cố chế độ mà không sử dụng vũ lực, Đảng Công nhân Thống nhất Ba Lan đã bổ nhiệm Wojciech Jaruzelski làm Tổng bí thư vào tháng 10 năm 1981, khi đó là bộ trưởng quốc phòng Cộng hòa Nhân dân Ba Lan và là một chính trị gia "đường lối cứng rắn". Vào tháng 12 năm 1981, ông tuyên bố thiết quân luật, qua đó tạm thời dập tắt được phe đối lập và buộc "Solidarność" phải hoạt động ngầm.
Vào tháng 7 năm 1983, tình trạng thiết quân luật được bãi bỏ. Việc áp dụng thiết quân luật chỉ làm trầm trọng thêm tình hình kinh tế và tình cảm chống chính phủ trong xã hội. Các cuộc đình công bùng nổ vào tháng 5 năm 1988 buộc chính phủ phải đàm phán với phe đối lập. Từ tháng 2 đến tháng 4 năm 1989, các cuộc đàm phán Bàn tròn đã diễn ra ở Warszawa, kết thúc bằng một thỏa thuận mà theo đó Ba Lan được dân chủ hóa: chức vụ tổng thống và Thượng viện được khôi phục. Cuộc bầu cử đầu tiên vào Sejm và Thượng viện sau các cuộc đàm phán diễn ra vào tháng 6 năm 1989. Kết quả là "Solidarność", một lần nữa trở thành hợp pháp vào năm 1989, đã giành được 35% số ghế trong Sejm và 99 trong số 100 ghế trong Thượng viện. Vào tháng 7 năm 1989, Jaruzelski trở thành tổng thống đầu tiên của Ba Lan hiện đại. Cộng hòa Nhân dân Ba Lan đã chấm dứt tồn tại vào tháng 12 năm 1989, khi các sửa đổi được thực hiện trong hiến pháp của nó, loại bỏ mọi đề cập đến chủ nghĩa xã hội và khôi phục tên gọi "Cộng hòa Ba Lan". Vào tháng 1 năm 1990, Đảng Công nhân Thống nhất Ba Lan đã bị giải thể. Wojciech Jaruzelski giữ chức tổng thống cho đến tháng 12 năm 1990, khi ông bị thay thế bởi lãnh đạo của "Solidarność", Lech Wałęsa, sau cuộc bầu cử. Vào tháng 10 năm 1991, cuộc bầu cử đã diễn ra ở Ba Lan, hoàn thành việc chuyển đổi chế độ chính trị. Bản hiến pháp mới của Ba Lan, thay thế phiên bản năm 1952, đã được thông qua vào mùa xuân năm 1997.