Biểu trưng loài vật
So sánh > Việt-Anh

So sánh nghĩa biểu trưng văn hoá của các từ chỉ động vật trong tiếng Việt và tiếng Anh. Trong đó có sự giống nhau mang tính liên hội. Người Việt Nam và người Anh gần như có sự hiểu biết giống nhau về bản năng tự nhiên và tập tính sinh sống của động vật, từ đó có những liên tưởng giống nhau, chẳng hạn như hai ngôn ngữ Việt và Anh đều có liên hội nghĩa văn hoá giống nhau về một số con vật như cáo, chim, vẹt, khỉ và sói.
| Ý nghĩa biểu trưng sự liên hội | Trong tiếng Anh | Trong tiếng Việt |
| --- | --- | --- |
| Trong văn hóa, sói là con thú tham lam và hung dữ và gian ác, chuyên bắt nạt con vật nhỏ yếu. Điều này có sự tương đồng trong ngôn ngữ Việt và Anh | Trong tiếng Anh có tục ngữ: "Wolf in sheep's clothing" nghĩa là "sói đội lốt cừu" ý nói ai đó giả bộ là người tốt, hành động nhân từ nhưng ngụ ý hiểm độc; hoặc cụm từ "Big Bad Wolf" (con sói già gian ác) | Trong tư duy người Việt Nam có tìm thấy các thành ngữ như "lòng lang dạ sói"; "tránh kẻ gian, gặp sói già", "đế quốc sài lang", "trên rừng thì hổ lang dưới làng thì mặt rỗ". |
| Con cáo có thể được sử dụng để miêu tả một người nào đó gian giảo, dối trá, láu cá, ranh vặt ở cả hai ngôn ngữ Việt và Anh | Đề cập đến sự xảo trá, người Anh hay nói "... is sly as a fox" (xảo quyệt như con cáo) hay "as cunning as a fox" (ranh mãnh như cáo) | Người Việt cũng dùng hình ảnh con cáo trong câu như "Nó là con cáo xảo quyệt" hay mắng những người gian manh quỷ quyệt là "đồ cáo già" hay câu "mèo già hóa cáo", hay câu chửi "đồ con hồ ly tinh" (chỉ về những cô gái chuyên giựt chồng người). |
| Hình tượng con lợn trong hai nền văn hóa là khá tương đồng, chỉ về sự miệt thị thói phàm ăn và bề ngoài mập phệ | Trong tiếng Anh có các từ "as greedy as a pig" (tham ăn như lợn); "make a pig of oneself" (ăn uống thô tục); "as fat as a pig" (béo như lợn) | Trong tiếng Việt cũng có những từ lạ lỵ tương tự như: Ăn như lợn (Chế diễu ai đó ham ăn, phàm ăn, hư ăn, háu ăn); đồ con lợn (một câu chửi), đồ mặt lợn, như con lợn, đồ Trư Bát Giới |
| Hình tượng con khỉ trong hai nền văn hóa cũng có nét tương đồng và thiên về sự miệt thị về tính láu táu, hay nhảy nhót, tâm lý coi rẻ khỉ, dân Việt và Tây phương giống nhau khi cả hai đều thấy khỉ là giống hạ đẳng | Trong tiếng Anh có câu "as tricky as a monkey" (tinh ranh như khỉ) hay câu "as agile as a monkey" (nhanh nhẹn như khỉ); để chỉ sự bắt chước tiếng Anh có từ “monkey job” (trò khỉ) và có câu "monkey see, monkey do" (khỉ thấy, khỉ bắt chước) vì khỉ luôn muốn bắt chước người nên tạo ra những cử chỉ nhái tức cười;  khỉ là một hình ảnh không đẹp, còn dùng để miệt thị, mạ lỵ, phân biệt chủng tộc (phân biệt dân da đen và da vàng) khi người ta làm bộ miệng hú, rồi đấm ngực, vung tay, nhảy nhót như khùng và ném chuối vào người khác (ám chỉ họ là những con khỉ); nguyên đệ nhất Phu nhân Michelle Obama cũng từng bị ví là khỉ đột | Ở Việt Nam, điểm chung hai miền Nam Bắc là dùng từ "khỉ" để diễn tả cái ý "không ra gì" (miền Nam có nhiều cách ghép đôi như "khỉ cùi", "khỉ khô", "khỉ mốc"), “rõ khỉ”; có nhiều từ được dùng để chỉ khỉ: hầu, khỉ, khởi, khẹc, khọn, tườu, nỡm, bù dù, đười ươi, vượn và nghề đều gợi lên ấn tượng về thói láu táu, nghịch ngợm, phá phách và phét lác của chúng.  Nhiều lời mắng liên quan đến khỉ xuất hiện khá nhiều: “Đồ khỉ!”, “Đồ khỉ gió!”, “Đồ con tườu!”, “Đồ con khẹc!”, “Đồ nỡm!”, “Đồ con nỡm!”, “Đồ bú dù!”, “Làm trò khỉ!”, “Đồ khỉ đột!”, “Khỉ mốc, đừng tưởng bở!”. Gặp phải chuyện chẳng vừa ý thì hay chửi “Khỉ thật!”, “Khỉ họ!”, “Bố khỉ”;   khi thất vọng, bực bội khi việc chưa xong: “Chẳng được việc khỉ gì cả”, “Chẳng ra cái khỉ khô gì cả!”, thái độ cau có, khó chịu: “Đồ khỉ dính mắm tôm”, “Nhăn nhó khi khỉ dính mắm tôm”, “Mặt nhăn như khỉ”, “Nhăn nhó như khỉ ăn gừng”, “Khó tính như con nỡm”, "cái con khỉ"; chê bai những việc làm chẳng đi đến đâu, chỉ làm mọi việc trở nên rối rắm: “Giết gà dọa khỉ”, “Rung cây nhát khỉ”, “dạy khỉ leo cây”; "nuôi khỉ dòm nhà" |
| Hình tượng chim muông là những loài tự do bay liệng giữa trời, có thể bay đến bất cứ nơi nào nên chúng là biểu trưng cho chủ thể có cuộc sống tự do phóng khoáng, nay đây mai đó, không bị bó buộc ở một nơi, khiến khó tìm, khó gặp | Trong tiếng Anh có thể gặp câu: "Bring the child down to me for a fortnight. I have a huge old graden where he can be as free as a bird and perfectly safe" (nghĩa là: Mang thằng bé đến chỗ tôi chơi nửa tháng, tôi có một khu vườn rộng, an toàn, cho nó tha hồ bay nhảy) hay “a wild goose chase” ý nói về cuộc tìm kiếm vô vọng | Trong tiếng Việt có thể thấy cụm từ như "cá bể chim ngàn", "cá nước chim trời", "chim trời cá bể (biển)", "như chim đang được sổ lồng tung cánh", "như chim sổ lồng", hay "Tìm em như thể tìm chim/Chim ăn bể bắc, đi tìm bể đông" (ca dao). |
| Vẹt là loài chim có thể bắt chước tiếng người, cả người Anh và người Việt Nam đều sử dụng từ vẹt (parrot) để chỉ những người học ra rả, học thuộc làu làu hoặc nhắc lại lời của người khác cũng như ý tưởng của người khác mà không thực sự hiểu ý đồ trong câu nói và ý tưởng đó là gì | Trong tiếng Anh có câu: "under the old system pupils had to stand to attention and repeat lessons parrot fashion" (Theo lối giáo dục cũ trước kia, học sinh thường phải đứng nghiêm và nhắc lại bài như con vẹt) | Người Việt Nam cũng có những liên hội tương tự: "nhại như vẹt"; "học vẹt"; "nói như vẹt", "học không hiểu, học không hành là học như vẹt" hay câu chế giễu "nói như vẹt. |

Nghĩa biểu trưng văn hóa của các từ chỉ loài động vật khác nhau nhưng nghĩa phản ánh giống nhau khi so sánh nghĩa biểu trưng văn hoá của các từ chỉ động vật trong tiếng Việt và tiếng Anh, có thể lấy ví dụ điển hình thông qua sự so sánh biểu niệm giữa hai loài hổ và sư tử:
| Sư tử Anh quốc | Hổ Việt Nam |
| --- | --- |
Đối với người Anh họ coi sư tử mới là vua của các loài thú (King of Beats), và sư tử là biểu tượng của sự dũng cảm, can đảm, cao quý, vương giả, chân giá trị của sự thống trị. Sư tử gắn bó chặt chẽ với vương quyền và thần quyền.  Sư tử là biểu tượng của hoàng gia Anh và nhiều nước châu Âu với tham vọng vương quyền và ngự trị tối thượng: Đối với người Việt Nam, hổ là một loài động vật ăn thịt to lớn và dũng mãnh được gọi là chúa tể các loài thú và được gọi là Chúa sơn lâm, vì vậy hổ là biểu tượng của tính gan dạ, sự dữ tợn, sức mạnh, tính kiên nhẫn và quyền thế. Nếu cần có một con vật hung dữ, người Việt nghĩ ngay đến hổ/cọp là con vật oai phong, thượng thủ, là hộ môn thú, trấn giữ đình, đền.
Người Anh có danh xưng dành cho sư tử là "King of Beats" (vua của muôn thú), "Lion King" (vua Sư tử), "Lion of God" (sư tử của Chúa trời), "Lion of Judah" (sư tử của Do Thái): Người Việt gọi hổ là "Chúa sơn lâm", "Chúa tể rừng xanh", "Ông Ba Mươi", thường gọi là "Ông hổ", "Ngài", có nơi gọi là "Sơn quân", "sơn thần", "Bạch hổ thần quân", "thần Hổ", "hổ chúa".
Người anh có những thành ngữ chỉ về phẩm chất như sử tử: "regal as a lion" (vương giả như một con sư tử), "majestic as a lion" (oai nghiêm như một con sư tử), "brave as a lion" (dũng cảm như một con sư tử); "Lion heart" (trái tim Sư tử); "as fierce as a lion" (hung dữ như sư tử): Trong văn hóa Việt, hổ biểu tượng cho võ công, quân đội và sức mạnh các võ tướng thường được ví như cọp và tôn xưng là Hổ tướng và thường xưng là "Mãnh hổ"; các đơn vị quân đội, vũ khí, chiến cụ thường lấy tên hổ làm phiên hiệu; hổ còn chỉ sự hung ác, dữ tợn ("dữ như hổ", "ác như hùm", "dữ như cọp cái") như lại có câu "hổ dữ không ăn thịt con".
Trong văn hóa Anh, sư tử rất được tôn sùng. Khi một ai đó được gọi là sư tử thì người đó là một người có danh tiếng hay cao quý. Vì thế, có một thành ngữ khác như là "a lion-hunter" (một thợ săn sư tử); nó có nghĩa là chủ nhà hay chủ bữa tiệc tìm kiếm những người danh tiếng để gây ấn tượng với quan khách. Người Anh đã chọn sư tử là biểu tượng của họ, như được thể hiện trong thành ngữ "the British lion" (Sư tử Anh).: Những người can đảm, sức khỏe đánh được hổ, trừ họa cho dân lành cũng được người Việt nể trọng xưng danh là Tráng sĩ đả hổ hay Dũng sĩ diệt hổ, "vào hang bắt cọp" (chỉ về sự dũng cảm); và danh xưng "Hùm xám" trong tâm thức người Việt là tên gọi đặt biệt hiệu cho nhiều anh hùng, hảo hán Người Việt không dùng biệt hiệu cho quốc gia nhưng có kỳ vọng cho đất nước được "hóa rồng, hóa hổ", trở thành "con hổ kinh tế".
Sư tử được sử dụng để hình thành nên rất nhiều thành ngữ nước Anh với nghĩa biểu niệm như: "lion’s share" (phần sư tử, sự chia sẻ của sư tử) chỉ về sự chính yếu, thành phần chính; "lion’s den" (sào huyệt của sư tử) chỉ về một nơi cực kỳ nguy hiểm; "to meet a lion in one’s path" hay "a lion in the path" (gặp sư tử trên đường đi/đường mòn) chỉ về chướng ngại vật, sự bất ngờ đối mặt với những trở ngại làm nhụt chí  hay thành ngữ: "beard the lion" (vuốt râu sư tử), để chỉ hành động táo bạo, liều lĩnh và nguy hiểm đối với người có uy lực hoặc lực lượng đối chọi mạnh hơn mình gấp bội.  Để diễn tả sự oán hận, khinh bỉ, sự chống đối bè lũ thế lực bề trên: "the king and pope, the lion and wolf" (vua và giáo hoàng, con sư tử và chó sói): Người Việt cũng có những câu về hổ như: "Hang hùm nọc rắn" hay "long đàm hổ huyệt" (chỉ về chốn hung hiểm), "Sa vào miệng cọp", "chui vào hang hùm", hay "Rừng nào cọp nấy", "Một rừng không có hai cọp" hoặc phải đối diện trở ngại: "Tránh voi gặp hổ", "tránh hùm thì mắc hổ", "tránh ông Cả, ngả phải Ông Ba Mươi", "cưỡi trên lưng hổ", "cưỡi hổ đằng đầu", "gặp phải hang hùm"; hoặc thành ngữ "vuốt râu hùm", "xỉa răng cọp", "mò dái cọp" chỉ về hành động liều lĩnh (Chớ thấy hùm ngủ vuốt râu/Đến khi hùm dậy đầu lâu chẳng còn).  Chỉ về thế lục hung ác: "Lòng lang dạ hổ" (hổ lang chi tâm); "Trên rừng hổ lang, dưới làng mặt rổ", "hang hùm miệng sói", hay "đưa hổ cửa trước, rước beo cửa sau", "Tránh cọp thì lại gặp beo"
Một ví dụ khác về loài động vật khác nhau nhưng nghĩa phản ánh giống nhau, sự liên tưởng khác biệt này chính là do lịch sử mỗi nước chi phối. Trong lịch sử phát triển của nền văn hoá Anh và Việt Nam, trâu, bò, ngựa và các loại gia súc khác là những người bạn đồng hành của người nông dân trong quá trình tăng gia sản xuất. Những con vật này có vị trí nhất định trong tâm trí của người dân nên có thể tìm được rất nhiều những ví dụ trong ngôn ngữ có từ chỉ động vật kể trên với biểu trưng văn hoá rất phong phú ở cả hai thứ tiếng.
Ở các nước phương Tây, ngựa là súc vật thồ hàng, những con bò được nuôi để lấy thịt và sữa, những con ngựa có nhiều cơ hội để thể hiện sức mạnh của chúng hơn những con bò nên trong tiếng Anh câu “strong as an ox” (khỏe như bò), “strong as a horse” (khỏe như ngựa) vẫn được dùng nhiều hơn. Ở Việt Nam, con trâu hiền lành và chăm chỉ, là động vật thồ hàng chính ở các vùng nông thôn. Người Việt Nam cũng đã biết dùng trâu vào canh tác nên hình ảnh con trâu đã gắn bó gần gũi, mật thiết với người nông dân Việt Nam. Con trâu là biểu tượng cho sức mạnh và sự chịu đựng đáng nể phục của người Việt Nam, người Việt Nam có các đặc ngữ là khoẻ như trâu. Điều đó thể hiện trong câu: mọi hôm khoẻ như trâu ấy, mà nay về nhà cứ nằm dài thườn thượt, trâu he cũng bằng bò khoẻ, làm như trâu (điên), hùng hục như trâu lăn, thằng đó trâu bò thật (để chỉ những người dai sức), trâu hay không ngại cày trưa, trâu ho hơn bò rống.
| Ngựa Anh | Trâu Việt |
| --- | --- |
Ở Anh, ngựa đóng một vai trò quan trọng trong văn hoá canh tác nông nghiệp, nên có thể dễ dàng bắt gặp những cách nói như "Làm việc như ngựa" (công việc làm ruộng cực khổ); "Ăn khỏe như ngựa" ("as like a horse"/ăn ngốn ngấu như sói/cọp đói); "Khoá cái cánh cửa chắc chắn sau khi con ngựa bị trộm mất" (mất bò mới lo làm chuồng): Việt Nam là một nước nông nghiệp với nền văn hóa nông nghiệp chiếm vị trí chủ đạo. Con trâu là công cụ canh tác chính trong lịch sử nông nghiệp ở Việt Nam (con trâu là đầu cơ nghiệp). Con trâu là biểu tượng của sức mạnh và sự siêng năng trong nền văn hoá Việt Nam (như trong câu: "khoẻ như trâu", "làm như trâu điên", "yếu trâu hơn khỏe bò").
Người Anh thường dùng ngựa để hỗ trợ việc trồng cấy, nên người Anh hay nói "khỏe như ngựa" (“strong as a horse”): Người Việt Nam dùng trâu trong canh tác nông nghiệp, nên người Việt Nam nói "khỏe như trâu". Ít người Việt Nam nói khoẻ như ngựa.
Do bởi các tục lệ sống khác nhau, các dân tộc khác nhau hiển nhiên có sự khác nhau về văn hoá trong các giá trị nhận thức cũng như tiêu chuẩn thẩm mỹ. Con vật có biểu trưng văn hoá khác nhau giữa văn hoá Anh và Việt Nam có lẽ là con chó. Cùng phương tiện biểu đạt nhưng nghĩa hàm chỉ khác nhau. Nhiều từ trong tiếng Anh chỉ động vật có nghĩa hàm chỉ khác xa so với những từ tương đồng khi chúng được dịch ra tiếng Việt, ví dụ điển hình là hình tượng về con chó. Từ chó là một ví dụ đặc trưng giữa hai nền văn hóa Anh và Việt Nam. Chó/cẩu trong tiếng Việt và dog trong tiếng Anh truyền đạt ý nghĩa như nhau về mặt khái niệm, nhưng nghĩa hàm chỉ của từ chó ở mỗi thứ tiếng là khác nhau. Ngoài ra, còn có một số trường hợp rất khác biệt, cụ thể là khi xét về hình thức thì hoàn toàn giống nhau nhưng hàm ý chứa đựng lại hoàn toàn mang nghĩa trái ngược.
| Chó tây | Chó ta |
| --- | --- |
Người dân Anh có truyền thống nuôi các con vật nuôi từ lâu đời. Trong đó, những động vật nuôi như là chó và mèo là những người bạn gần gũi, được yêu quý và nâng niu. Người Anh liên hội hành vi của con người với hình ảnh của một con chó.   Họ có thể hay nói “you are a lucky dog” (bạn là người may mắn), “every dog has his day” (mỗi người đều có một ngày may mắn), “a top dog” (kẻ may mắn), “old dog will not learn new tricks” (người già không thể học được những thứ mánh lới mới), “sick as a dog” (ốm nặng), hay “dog-tired’ (rất mệt).: Ở Việt Nam, chó cũng là vật nuôi gần gũi với con người, nhưng trong con mắt họ thì chó là một con vật không mấy thiện cảm, là đối tượng bị khinh rẻ, coi thường. Nó được xem như con vật bẩn thỉu, ngu dốt và đáng khinh.  Trong sử dụng ngôn ngữ, người Việt Nam có thể thóa mạ nhau bằng những từ như: "đồ chó má", "phường chó săn", "tuồng chó ngựa", "thằng chó", "bẩn như chó", "đồ chó ghẻ", "ngu như chó", "đen như chó mực"/"đời đen như mõm chó" (không may), "cẩu nô tài" (ám chỉ kẻ tay sai), "đám chó hoang", "đồ chó vô chủ", "mèo hoang chó dại", "chó chui gầm chạn", cẩu tạp chủng (chó lộn giống).
Trong văn hóa Anh, chó là một con vật nuôi, nó thậm chí còn có thể được coi là một thành viên trong gia đình, ăn chung một đĩa hay ngủ chung một giường với chủ. Đối với người Anh, chó rất đáng yêu nên “a running dog” (con chó đang chạy) đáng yêu gấp bội.   Ngoài ra, “Dog’s life!” (Sướng như chó) chỉ những người luôn được nhàn hạ, tự do, ngủ suốt ngày, không bị sức ép, áp lực của cuộc sống; câu "As faithful as a dog" (trung thành như chú chó). Trong thành ngữ Anh cũng có câu: "work like a dog" (làm cật lực như chó); "die like a dog" (Chết nhục như chó/ hay đồ chó chết): Trong tiếng Việt chó hay cẩu có ý nghĩa rất miệt thị, người Việt Nam thường có thái độ tiêu cực đối với chó, xem chó là giống vật tượng trưng cho những tính cách xấu xa, hỗn láo, dữ dằn và ngu dốt, do đó, có những cụm từ có cấu trúc thành ngữ so sánh và đặc ngữ tiếng Việt mà trong đó chó là một thành tố Ví dụ: "bẩn như chó", "ngu như chó", "ăn như chó" (cẩu xực), "đen như chó", "hỗn như chó", "hùa như chó", "nịnh như chó", "đồ chó chết", "buồn như chó ốm", "chó cắn áo rách", "đi mà chơi với chó", "chó dữ mất láng giềng", "chọc chó chó liếm mặt", "chó ăn cứt", "như chó húp cháo nóng", “Nhục như chó”; “Khổ như chó”, "cực như chó", "kiếp chó ngựa".