Chùa Thầy
Di sản văn hóa

Nằm ở xứ Đoài, nơi ít bị ảnh hưởng trong suốt hàng ngàn năm chống giặc ngoại xâm, là một trong những trung tâm phật giáo cổ và lớn nhất gần Kinh đô Thăng Long, với quan hệ đặc biệt với các Hoàng gia triều Lý, hậu Lê nên chùa Thầy có số lượng di sản văn hóa vừa nhiều về số lượng vừa trải đều qua các triều đại Lý, Trần, Lê, Mạc, Nguyễn. Đây là ngôi chùa có tính bảo lưu một cách liên tục nhất các di vật văn hóa, nghệ thuật từ thời Lý.
| Di sản | Số lượng | Niên đại | Lai lịch | Ghi chú |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Cột gỗ Kim Giao | 2 | Lý |  | 2 cây cột nằm trên chùa Thượng của chùa Thiên Phúc, đây là 2 cây cột cái nguyên bản bằng gỗ quý từ khi xây chùa vẫn đượ giữ lại sau các đợt trùng tu, có tuổi khoảng hơn 940 năm. Đây là cấu kiện kiến trúc bằng gỗ cổ nhất Việt nam |
| Bệ đá Tượng Tổ Sư | 1 | Lý |  | gồm 1 tòa sen phía trên của một con sư tử cuộn tròn, phía dưới là phần chân đế, đây là tòa sen đá thời Lý còn nguyên vẹn hiếm có tại Việt Nam |
| Tảng đá trấn trạch | 2 | Lý | Từ Đạo Hạnh đích thân làm | 1 tảng đá ở phía sau cung thờ vua Lý Thần Tông, 1 tảng đá phía nền của chùa Trung, tương truyền do tổ sư Từ Đạo Hạnh "trấn" để cho Long Vương không dâng nước cuốn gỗ của chùa và kẻ trộm không nhòm ngó được các đồ của nhà chùa, người dân thường xua các tảng đá này để cầu may |
| Chuông đồng lớn | 1 | Lý, Long Phù Nguyên Hòa Thứ 9 (1109) |  | đã bị phá hủy |
| Bệ đá kép "Bách Hoa Đài " | 1 | Trần |  | đây là một trong 7 bệ đá đời Trần ở Việt nam, bệ này là bệ lớn nhất về kích thước và là bệ đá "kép" gồm 2 tầng duy nhất còn tồn tại |
| Nhang án | 7 | Lê Sơ TK.15-16 |  | cái cổ nhất là ở gian giữa Thượng Điện chùa Thiên Phúc (Cả), khoảng 500 năm, mép bên phải bị vẹt và nhẵn vì tay người đã vịn vào khi dâng hương lễ Phật |
| Sập thờ | 1 | TK.17 |  | bằng gỗ, gian thờ Vua ở tòa điện Thánh, cao 0.65m, dài 1.7m, rộng 1.25m, chủ yếu là hoa văn Như Ý |
| Bộ tượng Di đà Tam Tôn | 1 | năm 1602 đời Mạc | Trạng Bùng Phùng Khắc Khoan cúng tiến | Bảo vật Quốc gia từ năm 2015, gồm 3 tượng: Phật A di đà, Quan Thế Âm, Đại Thế Chí, đây là bộ tượng cổ nhất cùng loại, làm bằng gỗ mít, sơn son thếp vàng, cổ các tượng khắc chuỗi anh lạc vô cùng tinh xảo |
| Tượng vua Lý Thần Tông | 1 | năm 1735 đời Lê Trung Hưng | Vua Lê Ý Tông cúng tiến | gian bên Trái, Thượng Điện chùa Cả, Tuy nói là Vua Lý Thần Tông nhưng Tượng tạc vào TK.18 và tương truyền miêu tả hình dáng vua Lê Thần Tông, đây là bức tượng do Hoàng gia đứng đầu là vua bấy giờ tiến cúng nên vô cùng quý giá. |
| Phượng Hoàng cuốn thư (gỗ) | 3 | năm 1735 đời Lê Trung Hưng | Vua Lê Ý Tông cúng tiến | gian bên Trái, Thượng điện chùa Cả, cao 2.3m |
| Tượng Phỗng | 2 | năm 1735 đời Lê Trung Hưng | Vua Lê Ý Tông cúng tiến | gian bên Trái, Thượng điện chùa Cả |
| Hạc gỗ | 2 | TK.18 |  | Thượng Điện chùa cả (tòa điện thánh) |
| Sập thờ | 1 | TK.18 |  | cung thờ Lý Thần Tông, cao 2.45m |
| Khám thờ | 1 | TK.16 |  | Cung thờ Thánh bên phải tòa điện thánh, khám cao 3m dài và rộng 1.83m |
| Tượng thân xá lợi Thánh Từ Đạo Hạnh | 1 | TK.16 |  | Nguyên trước đây là thân người thật của Thánh, nhưng khi quân Minh (tk.15) sang xâm lược đã đốt mất, dân dùng mây tre, bện lại mà thành, đặt trong 1 khám thờ cầu kỳ to như cả gian nhà, có dây cơ có thể đứng lên ngồi xuống, sau đó Tổng Đốc Sơn Tây Cao Xuân Dục cho cắt dây rối đi để tỏ lòng kính trọng nhà Thánh. |
| Tượng Từ Đạo Hạnh (kiếp Phật) | 1 | TK.19 đời Nguyễn |  | đặt tại gian giữa thượng điện, chùa cả,đặt trên bệ đá cổ thời Lý |
| Ngai thờ cha mẹ Thánh | 1 | năm 1346 đời Trần | Người coi điện Đinh Thiện làng Trung Thụy xã Đô Minh Cẩm | nằm trên điện Khải Thánh của chùa Đính Sơn ở trên núi, đây là di vật hiếm hoi bằng gỗ từ thời Trần, là một trong số di vật quý giá nhất ở chùa, làm ngày 25.10 năm Bính Tuất (1346) năm Thiệu Phong đời vua Trần Dụ Tông khắc hình "Sừng Tê Ngọc Báu " lồng Lá Đề |
| Đạo sắc phong | 26 | TK.17 đến TK.20 |  | Các năm ban sắc phong: 1637, 1638, 1639, 1642, 1645, 1647, 1649, 1653, 1671, 1674, 1711, 1730, 1740, 1767, 1784, 1787, 1789, 1793, 1802, 1821, 1839, 1852, 1881, 1909, 1925. |
| Rồng đá | 4 | Trần |  | 2 bên Nhật Tiên Kiều và Nguyệt Tiên Kiều |
| Chuông đồng | 1 | năm 1794 đời Tây Sơn |  | cao 1.75m, đỉnh rộng 0.44m, miệng rộng 0.93m, quay chuông rồng cuốn đời Lê cao 0.55m |
| Khánh Đồng | 2 |  |  | 1 trên Gác Chuông, 1 dưới tòa chùa Hạ |
| Tượng Quan Âm Chuẩn Đề | 1 | TK.18 |  | Đại hùng bảo điện chùa Trung |
| Tượng Tam Thế | 1 | TK.16 |  | Đại hùng bảo điện chùa Trung |
| Tượng Di Lặc | 1 | TK.19 |  | Đại hùng bảo điện chùa Trung |
| Tượng Thích Ca sơ sinh | 1 | TK.19 |  | Đại hùng bảo điện chùa Trung |
| Các tượng khác |  | Tk.17-20 |  |  Chùa Thượng: Thích Ca, Cửu Long  Chùa Trung: Tam thế, Tuyết Sơn, Di Đà, Quan Âm, Địa Tạng Thập Điện Diêm Vương, Nam tào, Bắc Đẩu, khuyến Thiện, Trừng Ác, Tứ Trấn Thiên Vương, Bát Bộ Kim Cang, Chúa Ông (2 pho), già Lam, Chân Tể, Thánh hiền, Diệm Nhiên, Đại sĩ...  Hành Lang: Thổ Địa, giám Trai, Thập Bát La Hán...khám thờ Tứ Ân  Nhà Tổ: Từ Đạo Hạnh, Đạt Ma, Quan âm tống tử, các tổ sư, tam tòa thánh mẫu, sơn thần, các bà chúa Mạc bằng đá (tượng hậu)... Ngai Thờ,  Đền Tam Phủ: Ngọc Hoàng, Diêm Vương, Long Vương,  Chùa Đính Sơn: Thánh Phụ, Thánh Mẫu, Di Lặc, Tam thế, Thất Phật, Chuẩn Đề, Từ Đạo Hạnh, Các Tổ Sư, Ngọc Hoàng, Tam Tòa Thánh Mẫu, Ngũ vị Tôn Quan, Trần Triều, Sơn Trang, Tứ phủ quan hoàng, Thánh cô, Thánh Cậu, Sơn Thần...  Chùa Một Mái: Tam Thế, Chuẩn Đề, Cửu Long, Phạm Vương, Đế Thích, Khuyến Thiện, Trừng Ác, Thánh Hiền, Chúa Ông, Sư Tổ, Tứ Phủ Công Đồng,...  Đền Thượng: Sơn Tinh, Văn Xương, Quan Thánh Đế Quân, Khám thờ và bài vị Trần Hưng Đạo, sáu cái nhang án, 3 ngai thờ... |
| Bia đá | 7 | TK.17-18 |  | cổ nhất là tấm: "Thiên Phúc Tạo Tự Bi ", năm Thịnh Đức thứ nhất 1653, các năm: 1653, 1666, 1673, 1683, 1672, 1717 |
| Ngựa gỗ | 2 |  |  | 1 Hồng mã, 1 bạch mã, ít khi thấy ở các chùa |
| Khác |  |  |  |  8 giá kiếm, đao, chấp kích TK.17;  Cung thờ Vua Lý Thần Tông có: tiêu sáo, hòm sách, 4 thanh đao, 1 thanh kiếm, 2 gậy, 1 chùy, 1 việt phủ....TK.17;  Hệ thống hoành phi: Đại Hùng Bảo Điện (chùa thượng), Chư Phật Hải Hội (chùa trung)... cùng nhiều hoành phi, câu đối, cửa võng, bát nhang, án gian, kiệu, long đình, bát bửu, đồ tế khí, chấp kích, lọng,.... |