stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Tích phân mặt

Trong toán học, tích phân mặt là một tích phân xác định được tính trên một bề mặt (có thể là tập hợp các đường cong trong không gian); nó có thể được xem là một tích phân kép của từng tích phân đường. Trên một bề mặt cho trước, phép tính tích phân này có thể tính cho các trường vô hướng của nó (đó là các hàm trả về các giá trị số), và trường vector (các hàm trả về giá trị vectơ).
Các tích phân mặt có nhiều ứng dụng trong vật lý, đặc biệt trong học thuyết cổ điển của điện từ.
Định nghĩa tích phân mặt dựa trên việc chia mặt phẳng thành các phần tử nhỏ.
Minh họa phần tử bề mặt riêng lẻ. Các phần tử này được chia ra rất nhỏ bằng phương pháp giới hạn, do đó nó gần giống với một bề mặt.
Cách tính tích phân mặt loại 1

Để tính toán cụ thể một tích phân mặt, chúng ta cần tham số hóa S bằng cách biểu diễn S trong một hệ tọa độ cong, giống như là kinh độ và vĩ độ trên một mặt cầu. Hãy gọi một tham số hóa đó là x(s, t), với (s, t) thay đổi trong một miền T trong một mặt phẳng. Khi đó, tích phân mặt sẽ được cho bởi công thức sau
Biểu thức giữa 2 đường vạch thẳng là độ lớn của tích vectơ của các đạo hàm riêng của x(s, t), và được biết như là đơn vị bề mặt.
Ví dụ như, nếu như chúng ta muốn tìm diện tích bề mặt của một bề mặt nào đó, ví dụ  z=f\,(x,y), ta có
với  \mathbf {r} =(x,y,z)=(x,y,f(x,y)). Do đó  {\partial \mathbf {r}  \over \partial x}=(1,0,f_{x}(x,y)), và  {\partial \mathbf {r}  \over \partial y}=(0,1,f_{y}(x,y)). Do vậy,
và đó là công thức quen thuộc để đi tìm diện tích của một bề mặt nào đó.
Chú ý là do sự hiện diện của tích vec tơ, các công thức trên chỉ có giá trị khi các bề mặt được đặt trong không gian 3 chiều.
còn có tích phân mặt loại 2
Nepterotaea furva

| Nepterotaea furva> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Lepidoptera
Họ (familia): Geometridae
Chi (genus): Nepterotaea
Loài (species): N. furva
Danh pháp hai phần
Nepterotaea furva Rindge, 1973 
Nepterotaea furva là một loài bướm đêm trong họ Geometridae.
Chú thích

↑  Bisby, F.A.; Roskov, Y.R.; Orrell, T.M.; Nicolson, D.; Paglinawan, L.E.; Bailly, N.; Kirk, P.M.; Bourgoin, T.; Baillargeon, G.; Ouvrard, D. (2011). “Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist”. Species 2000: Reading, UK. Truy cập ngày 17 tháng 6 năm 2014.
Tòa nhà Matica Slovenská ở Martin

BuildingBản mẫu:SHORTDESC:Building
| Tòa nhà Matica Slovenská ở Martin |
| --- | --- |
Budova Matice slovenskej v Martine


Thông tin chung
Tọa độ: 49°04′02″N 18°55′23″E
Tòa nhà Matica Slovenská ở Martin (tiếng Slovakia: Budova Matice slovenskej v Martine) là một tòa nhà tọa lạc tại số 11 phố Štefánikova, thành phố Martin, vùng Žilina, Slovakia. Cùng với một tấm bia tưởng niệm, một tượng đài S. H. Vajanský và một khu vườn có niên đại từ thế kỷ 16, tòa nhà Matica Slovenská ở Martin được công nhận là di tích văn hóa quốc gia vào năm 1961 theo Nghị quyết của Chủ tịch Hội đồng Quốc gia Slovakia. Tòa nhà nằm trong Sổ đăng ký Trung ương của Quỹ Di tích theo số 573.
Lịch sử

Dựa trên dự án đề xuất của Ján Nepomuk Bobula, việc xây dựng tòa nhà Matica Slovenská ở Martin bắt đầu vào năm 1865 dưới sự chỉ đạo của kiến trúc sư người Vsetín Milan Urban. Lễ khánh thành tòa nhà diễn ra vào ngày 8 tháng 8 năm 1865. Công trình này được xây dựng theo hình chữ U, có sân ở giữa. Một tấm bảng tưởng niệm được đặt phía trên tòa nhà từ năm 1919. Trong khu vườn phía trước mặt tòa nhà thứ hai có bức tượng S. H. Vajanský, tọa lạc ở địa điểm này từ năm 1965. Tác giả của bức tượng là nhà điêu khắc František Úprk. Phía sau tòa nhà có một khu vườn được tạo dựng vào nửa sau thế kỷ 16.
Polyptychus rougeoti

| Polyptychus rougeoti> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Lepidoptera
Họ (familia): Sphingidae
Chi (genus): Polyptychus
Loài (species): P. rougeoti
Danh pháp hai phần
Polyptychus rougeoti Carcasson, 1968 
Polyptychus rougeoti là một loài bướm đêm thuộc họ Sphingidae. Loài này có ở Gabon.
Cánh trước hẹp và đầu nhọn. Màu nền của phía trên nâu gỗ.
Chú thích

↑  Revised Catalogue of the African Sphingidae (Lepidoptera) with Descriptions of the East African species
Yuvalı, Kurtalan

| Yuvalı |
| --- | --- |
—  Xã  —
 
YuvalıVị trí ở Thổ Nhĩ Kỳ
Quốc gia:  Thổ Nhĩ Kỳ
Tỉnh: Siirt
Huyện: Kurtalan
Dân số (2008)
 • Tổng cộng: 242 người
Múi giờ: EET (UTC+2)
 • Mùa hè (DST): EEST (UTC+3)
Yuvalı là một xã thuộc huyện Kurtalan, tỉnh Siirt, Thổ Nhĩ Kỳ. Dân số thời điểm năm 2008 là 242 người.
Chú thích

↑  “Cities, towns and villages in Siirt”. Viện thống kê Thổ Nhĩ Kỳ. Truy cập ngày 17 tháng 9 năm 2012.
Tên lửa đạn đạo tầm ngắn

Tên lửa đạn đạo tầm ngắn (SRBM) là loại tên lửa đạn đạo có tầm bắn khoảng dưới 1.000 km (620 dặm). Loại tên lửa này thường được sử dụng trong các cuộc xung đột quân sự ở quy mô khu vực do khoảng cách giữa các quốc gia xung đột ở gần nhau (nằm trong tầm bắn của nó) và chi phí tương đối thấp cũng như dễ điều chỉnh cấu hình. Theo thuật ngữ hiện đại, SRBM thuộc nhóm tên lửa đạn đạo mặt trận (TBM), nhóm này bao gồm bất kỳ loại tên lửa đạn đạo nào có tầm bắn dưới 3.500 km.
Mặt cắt của tên lửa V-2 / Aggregat 4
Tzvelevopyrethrum

| Tzvelevopyrethrum> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
Bộ (ordo): Asterales
Họ (familia): Asteraceae
Chi (genus): Tzvelevopyrethrum
Tzvelevopyrethrum là một chi thực vật có hoa trong họ Cúc (Asteraceae).
Loài

Chi Tzvelevopyrethrum gồm các loài:
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Tzvelevopyrethrum”. Truy cập ngày 25 tháng 9 năm 2013.
Bastilla palpalis

| Bastilla palpalis |
| --- | --- |

Phân loại khoa học
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Lepidoptera
Họ (familia): Erebidae
Phân họ (subfamilia): Catocalinae
Chi (genus): Bastilla
Loài (species): B. palpalis
Danh pháp hai phần
Bastilla palpalis (Walker, 1865) 
Danh pháp đồng nghĩa
  Danh sách  Dysgonia plutonia Holland, 1894   Parallelia palpalis   Ophiusa palpalis Walker, 1865   Caranilla palpalis (Walker, 1865)   Dysgonia distincta (A.E. Prout, 1927)   Dysgonia palpalis (Walker, 1865)   
Bastilla palpalis là một loài bướm đêm thuộc họ Erebidae. Loài này có ở châu Phi, bao gồm Sierra Leone và São Tomé.
Ấu trùng ăn các loài Phyllanthus.
Phụ loài

Bastilla palpalis palpalis
Bastilla palpalis distincta (São Tomé)
Proasellus montalentii

| Proasellus montalentii> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Lớp (class): Malacostraca
Bộ (ordo): Isopoda
Họ (familia): Asellidae
Chi (genus): Proasellus
Loài (species): P. montalentii
Danh pháp hai phần
Proasellus montalentii Stoch, Valentino & Volpi, 1996 
Proasellus montalentii là một loài chân đều trong họ Asellidae. Loài này được Stoch, Valentino & Volpi miêu tả khoa học năm 1996.
Chú thích

↑  Schotte, M. (2010). Proasellus montalentii Stoch, Valentino & Volpi, 1996. In: Schotte, M., Boyko, C.B, Bruce, N.L., Poore, G.C.B., Taiti, S., Wilson, G.D.F. (Eds) (2010). World Marine, Freshwater and Terrestrial Isopod Crustaceans database. Gebaseerd op informatie uit het Cơ sở dữ liệu sinh vật biển, te vinden op http://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=258566
Prodeinotherium

| Prodeinotherium |
| --- | --- |
Thời điểm hóa thạch: 20.5–15.5 triệu năm trước đây  TiềnЄ Є O S D C P T J K Pg N  ↓  
Prodeinotherium bavaricum
Phân loại khoa học
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Chordata
Lớp (class): Mammalia
Bộ (ordo): Proboscidea
Phân bộ (subordo): †Deinotheroidea
Họ (familia): †Deinotheriidae
Phân họ (subfamilia): †Deinotheriinae
Chi (genus): †Prodeinotherium Ehik, 1930
Loài 
 P. bavaricum (Meyer, 1831)  P. hobleyi (Andrews, 1911)  P. pentapotamiae (Falconer, 1868)  P. sinense Qiu et al., 2007
Danh pháp đồng nghĩa
 Prodinotherium Ehik, 1930  P. bavaricum  Deinotherium bavaricum Meyer, 1831   Dinotherium cuvieri Kaup, 1832   Dinotherium bavaricum Meyer, 1833   Deinotherium secundarium Lartet, 1836   Prodeinotherium hungaricum Ehik, 1930   Prodeinotherium petenyii Vörös, 1989   P. pentapotamiae  Dinotherium pentapotamiae Falconer, 1868   Deinotherium orlovii Sahni & Tripathi, 1957   Prodeinotherium orlovii (Sahni & Tripathi, 1957)   P. hobleyi  Dinotherium hobleyi Andrews, 1911 
Prodeinotherium là một đại diện tuyệt chủng của họ Deinotheriidae sinh sống ở châu Phi, châu Âu và châu Á trong Miocen sớm và trung. Prodeinotherium lần đầu tiên được đặt tên vào năm 1930, có nghĩa là "trước quái thú khủng khiếp", nhưng ngay sau đó là loài duy nhất trong nó, P. hungaricum, được đưa vào Deinotherium. Tuy nhiên, rong những năm 1970, hai chi đã một lần nữa tách ra, với Prodeinotherium được chẩn đoán bao gồm Deinotherium bavaricum (= P. Hungaricum), Deinotherium hobleyi, và Deinotherium pentapotamiae, được tách ra dựa trên vị trí địa lý. Ba loài là từ châu Âu, châu Phi và châu Á tương ứng. Tuy nhiên, do sử dụng vài ký tự để phân biệt chúng, có thể đã được chỉ có một loài, P. bavaricum, hoặc nhiều loài hơn, bao gồm cả P. cuvieri, P. orlovii, và P. sinense.
Chú thích

1 2  Huttunen, K. (2002). “Systematics and Taxonomy of the European Deinotheriidae (Proboscidea, Mammalia)” (PDF). Annalen des Naturhistorischen Museums in Wien. 103 A: 237–250.
↑  Sanders, W. J., Kappelman, J. & Rasmussen, D. T., 2004 New large-bodied mammals from the late Oligocene site of Chilga, Ethiopia.  Acta Palaeontologica Polonica Vol. 49, no.3, pp. 365–392
↑  Huttunen, K.; Gohlich, U.B. (2002). “A partial skeleton of Prodeinotherium bavaricum (Proboscidea, Mammalia) from the Middle Miocene of Unterzolling (Upper Freshwater Molasse, Germany)” (PDF). Geobios. 35: 489–514.
Ulugeçitkadı, Bartın

| Ulugeçitkadı |
| --- | --- |
—  Xã  —
 
UlugeçitkadıVị trí ở Thổ Nhĩ Kỳ
Quốc gia:  Thổ Nhĩ Kỳ
Tỉnh: Bartın
Thành phố: Bartın
Dân số (2011)
 • Tổng cộng: 561 người
Múi giờ: EET (UTC+2)
 • Mùa hè (DST): EEST (UTC+3)
Ulugeçitkadı là một xã thuộc thành phố Bartın, tỉnh Bartın, Thổ Nhĩ Kỳ. Dân số thời điểm năm 2011 là 561 người.
Chú thích

↑  “Cities, towns and villages in Bartın”. Viện thống kê Thổ Nhĩ Kỳ. Bản gốc lưu trữ ngày 17 tháng 7 năm 2012. Truy cập ngày 31 tháng 8 năm 2012.
Proasellus margalefi

| Proasellus margalefi> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Lớp (class): Malacostraca
Bộ (ordo): Isopoda
Họ (familia): Asellidae
Chi (genus): Proasellus
Loài (species): P. margalefi
Danh pháp hai phần
Proasellus margalefi Henry & Magniez, 1925 
Proasellus margalefi là một loài chân đều trong họ Asellidae. Loài này được Henry & Magniez miêu tả khoa học năm 1925.
Chú thích

↑  Schotte, M. (2010). Proasellus margalefi Henry & Magniez, 1925. In: Schotte, M., Boyko, C.B, Bruce, N.L., Poore, G.C.B., Taiti, S., Wilson, G.D.F. (Eds) (2010). World Marine, Freshwater and Terrestrial Isopod Crustaceans database. Gebaseerd op informatie uit het Cơ sở dữ liệu sinh vật biển, te vinden op http://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=258558
Trò chơi năm 2005

Trang này liệt kê các board game, trò chơi thẻ bài, wargame, trò chơi mô hình thu nhỏ, và trò chơi nhập vai tabletop xuất bản năm 2005.  Đối với trò chơi điện tử, xem 2005 Trò chơi điện tử năm.
Trò chơi phát hành hoặc phát minh năm 2005

Arkham Horror (phiên bản gốc phát hành năm 1987 bởi Chaosium)
Anachronism
Australia: Aufbruch ins Abenteuer
Axis & Allies Miniatures
Bonaparte at Marengo
Breakscore
Capes (trò chơi nhập vai)
Case Closed Trading Card Game
Caylus
ChiZo Rising
Codename: Kids Next Door Trading Card Game
Cyberpunk V3 (trò chơi nhập vai)
d20 Apocalypse (phần bổ sung trò chơi nhập vai)
d20 Past (phần bổ sung trò chơi nhập vai)
Dark Millennium
Dawning Star (trò chơi nhập vai)
Descent: Journeys in the Dark
Diamant
Diceland: Cyburg
Diceland: Dragons
Dragon Booster Trading Card Game
EcoFluxx
EinStein würfelt nicht
Epic Battles
Euphrates and Tigris Card Game
Federation Commander: Klingon Border
Family Fluxx
Fjords
Fullmetal Alchemist Trading Card Game
Gundam War Collectible Card Game
GURPS Infinite Worlds
Hecatomb (trò chơi thu thập thẻ bài)
Hollyworld (trò chơi nhập vai)
Infinite Armies
Key Largo
Khet: The Laser Game
The Nightmare Before Christmas Trading Card Game
Panzer Grenadier: Eastern Front
Panzer Grenadier: Road to Berlin
Parthenon: Rise of the Aegean
Pimp: The Backhanding
PÜNCT
RoboRally (phiên bản thứ hai)
Rocketmen: Axis of Evil
Saganami Island Tactical Simulator
Serenity (trò chơi nhập vai)
Shadows Over Camelot
Sleeping Queens
Sonic X Trading Card Game
Starship Troopers: The Roleplaying Game
Ticket to Ride Europe
TransEuropa
Truth & Justice (trò chơi nhập vai)
Tsuro
Twilight Imperium (phiên bản thứ ba, phiên bản đầu tiên phát hành năm 1998)
Twilight Struggle
Usagi Yojimbo Role-Playing Game
Vegas Showdown
WARMACHINE Apotheosis
Weapons of the Gods (trò chơi nhập vai)
Werewolf: The Forsaken (trò chơi nhập vai)
World of Warcraft: The Board Game
Xiaolin Showdown Trading Card Game
Zatch Bell! The Card Battle
Giải thưởng trò chơi được trao năm 2005

Game of the Year and Gamers Choice for Best Miniatures (Origins Awards): WARMACHINE Apotheosis
Games: Australia
Chết

| Ngày | Tên | Tuổi | Chức vụ |
| --- | --- | --- | --- |
| 2 tháng 1 | Frank Kelly Freas | 82 | Nhà vẽ minh họa |
| 9 tháng 3 | Redmond A. Simonsen | 62 | nhà thiết kế wargame |
| 11 tháng 3 | Karen Wynn Fonstad | 59 | nhà vẽ bản đồ thế giới ảo |
| 12 tháng 3 | Edward E. Simbalist | 61 | Nhà thiết kế trò chơi nhập vai, đồng sáng lập Chivalry & Sorcery |
| 6 tháng 6 | David C. Sutherland III | 56 | Nhà vẽ minh họa, nổi tiếng khi làm việc trong Dungeons & Dragons |
| 26 tháng 10 | Keith Parkinson | 47 | Nhà vẽ minh họa, nổi tiếng khi làm việc trong Dungeons & Dragons |
Zoedia tenuis

| Zoedia tenuis> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Coleoptera
Phân bộ (subordo): Polyphaga
Liên họ (superfamilia): Cerambycoidea
Họ (familia): Cerambycidae
Chi (genus): Zoedia
Loài (species): Z. tenuis
Danh pháp hai phần
Zoedia tenuis Poll, 1892 
Zoedia tenuis là một loài bọ cánh cứng trong họ Cerambycidae.
Chú thích

↑  Bisby, F.A.; Roskov, Y.R.; Orrell, T.M.; Nicolson, D.; Paglinawan, L.E.; Bailly, N.; Kirk, P.M.; Bourgoin, T.; Baillargeon, G.; Ouvrard, D. (2011). “Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist”. Species 2000: Reading, UK. Truy cập ngày 24 tháng 9 năm 2012.
Proasellus meijersae

| Proasellus meijersae> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Lớp (class): Malacostraca
Bộ (ordo): Isopoda
Họ (familia): Asellidae
Chi (genus): Proasellus
Loài (species): P. meijersae
Danh pháp hai phần
Proasellus meijersae Henry & Magniez, 2003 
Proasellus meijersae là một loài chân đều trong họ Asellidae. Loài này được Henry & Magniez miêu tả khoa học năm 2003.
Chú thích

↑  Schotte, M. (2010). Proasellus meijersae Henry & Magniez, 2003. In: Schotte, M., Boyko, C.B, Bruce, N.L., Poore, G.C.B., Taiti, S., Wilson, G.D.F. (Eds) (2010). World Marine, Freshwater and Terrestrial Isopod Crustaceans database. Gebaseerd op informatie uit het Cơ sở dữ liệu sinh vật biển, te vinden op http://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=258560
Thổ Phồn

|     Lịch sử Tân Cương  |
| --- | --- |
Thời kỳ sơ khaiHung Nô • Tiên Ti • Nhu Nhiên
Tây Vực (Cao Xương • Lâu Lan Khotan • Shule • Kucha • Karasahr)
Các hãn quốc Türk-Mông CổGöktürk 552–744 ∟ Tây Türk 581–657 An Tây đô hộ phủ 640–790 Thổ Phồn 670–842
Uyghur 744–840
Kara-Khanid 840–1212 Qocho 843–1132 Tây Liêu 1124–1218
Đế quốc Mông Cổ 1218–1266 Hãn quốc Chagatai 1225–1705 ∟ Moghulistan 1347–1462 ∟ Hãn quốc Yarkent 1514–1705
Hãn quốc Dzungar 1634–1758
Tân Cương Nhà Thanh 1759–1911  Yettishar 1865–1878
 Trung Hoa Dân Quốc 1912–1949  Cộng hòa Đông Turkestan 1933–1934  Đệ nhị Cộng hòa Đông Turkestan 1944–1949
 Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa 1949–nay      ∟ Khu tự trị Uyghur Tân Cương 1955–nay
Xem thêm Người Uyghur • Hồi giáo tại Tân Cương Chính phủ lưu vong Đông Turkestan 
x t 
Thổ Phồn (chữ Hán: 吐蕃, bính âm: Tǔbō, tiếng Tạng: བོད་ཆེན་པོ།, THL: Bö chen po), hoặc Đại Phồn quốc (chữ Hán: 大蕃国, bính âm: Dàbō guó), là một đế quốc của người Tạng tồn tại từ thế kỷ thứ 7 tới thế kỷ thứ 9, sau khi thống nhất các quốc gia cổ đại tại cao nguyên Thanh Tạng, lãnh thổ thời cực thịnh trải dài tại Đông Á, Trung Á và Nam Á ngày nay.
Lịch sử truyền thống của người Tạng bao gồm một danh sách dài các vị quân chủ nhưng do người Tạng thời kỳ này chưa có chữ viết nên không có đủ chứng cứ xác thực. Họ bắt đầu xuất hiện trong sử liệu bên ngoài từ thế kỷ thứ 7, khi vua thứ 32 là Namri Songtsen phái sứ giả tới nhà Tùy tại Trung Hoa. Kể từ thời Songtsen Gampo, các Tán phổ (Hoàng đế) Thổ Phồn đã thống nhất và mở rộng lãnh thổ đế quốc ra bên ngoài cao nguyên Thanh Tạng. Đến thời Ralpacan trị vì vào đầu thế kỷ thứ 9, lãnh Thổ Phồn đã trải dài từ bồn địa Tarim tới Himalaya, Bengal, Pamir và các khu vực tại Cam Túc và Vân Nam, Trung Quốc ngày nay.
Địa hình đa dạng của Thổ Phồn đã gây khó khăn cho vận tải, cùng với những hệ tư tưởng mới được du nhập vào khi lãnh thổ được mở rộng, đã tạo nên những căng thẳng và đấu đá nội bộ tại trung ương đế quốc. Có thể kể đến như các tín đồ Bön giáo và những người ủng hộ các quý tộc cũ phải cạnh tranh với Phật giáo mới được du nhập. Thổ Phồn bị phân liệt do cuộc nội chiến Hoàng tộc vào năm 842.
Nguồn gốc

Xem thêm: Nyatri Tsenpo và Namri Songtsen
Các truyền thuyết cổ tại Ü-Tsang kể rằng, người Tạng tại thung lũng Yarlung vốn có nguồn gốc từ phía đông tại Kham, sử liệu Thổ Phồn cũng có đề cập đến mối liên hệ giữa người Khương cổ đại và người Tạng, do đó có quan điểm cho rằng người Tạng có cùng nguồn gốc với một tộc người Khương, tiếng Hán gọi là Phát Khương. Theo các truyền thuyết Phật giáo Tây Tạng, người Tạng có nguồn gốc từ sau thị tộc lớn tại vùng lân cận núi Altai, núi Kailash và Thiên Sơn, là hậu duệ của cha khỉ già từ bi và thạch yêu Ma Drag Sinmo.
Tương truyền rằng Nyatri Tsenpo là hậu duệ của một sinh vật một chân tên là Theurang, ngón tay của ông có màng và lưỡi lớn tới mức có thể che khuất khuôn mặt. Do ngoại hình kinh hồn này, ông đã bị Bön giáo trục xuất tới Ü-Tsang. Tại đây, ông được đón tiếp như một thực thể đáng sợ và được tôn làm vua vào năm 127 TCN , triều đại được gọi là Yarlung, theo tên thủ phủ của họ tại lưu vực sông Yarlung Tsangpo, khoảng 90 km về phía đông nam Lhasa ngày nay .
Các vị vua của thời đại này thường mang tính huyền thoại do không có đủ bằng chứng xác thực sự tồn tại của họ, tuy nhiên các sử gia hiện đại tin rằng từ vị vua thứ 27 là có thật. 
Vào đầu thế kỷ thứ 7, thời kỳ vua thứ 32 là Namri Songtsen trị vì, Yarlung đã thu phục phần lớn các bộ tộc người Tạng sau khi giành quyền kiểm soát khu vực Lhasa ngày nay và lấn át Tượng Hùng, vươn mình trở thành đế quốc . Namri Songtsen từng hai lần cử sứ thần tới nhà Tùy ở Trung Hoa vào những năm 608 và 609, đây là lần đầu tiên người Tạng xuất hiện trong các tài liệu lịch sử , người Hán gọi đất nước của người Tạng khi ấy là Thổ Phồn. Năm thành lập của Thổ Phồn được xác định là 618, khi vua Songtsen Gampo lên ngôi.
Nguồn gốc > Tên gọi

Người Tạng tại cao nguyên Thanh Tạng luôn tự gọi dân tộc, lãnh thổ và chính quyền của mình là "Bö" (chữ Tạng: བོད་).
Người Hán khi xưa sử dụng chữ Phồn (chữ Hán: 蕃, bính âm: bō) làm phiên âm, Thổ (chữ Hán: 吐, bính âm: tǔ) nghĩa là đất, do đó Thổ Phồn có nghĩa là "đất của người Bö", hoặc "đất của người Tạng" theo thuật ngữ hiện đại. Ngoài ra các sử liệu Trung Hoa cũng gọi quốc gia này là Đại Phồn quốc.
Cách gọi Tǔbō của người Hán cũng có thể là nguồn gốc của cái tên Tibet trong phiên âm chữ Latin. Giới sử gia Tây phương thì gọi Thổ Phồn là Đế quốc Tây Tạng (Tibetan Empire).
Lịch sử > Hưng thịnh

Sau khi kế vị, Đường Đại Tông không cống lụa nữa . Tán phổ Thổ Phồn khi ấy là Trisong Detsen rất tức giận. Năm 762, nhân khi nhà Đường vẫn chưa dẹp yên loạn An Sử, ông đem quân tấn công kinh đô Trường An và thu về thêm những hiệp ước có lợi. Thời Trisong Detsen trị vì, Thổ Phồn cực thịnh, Phật giáo phát triển mạnh mẽ, cương thổ mở rộng cực đại, phía tây làm chủ bồn địa Tarim, phía đông mở rộng ảnh hưởng đến Nam Chiếu .
Tuy đã du nhập vào Thổ Phồn từ thời Songtsen Gampo, nhưng Phật giáo chưa bao giờ trở thành tôn giáo chính. Dưới thời Trisong Detsen, người Tạng đã kết hợp Phật giáo Mật Tông cùng Bön giáo bản địa để tạo nên Phật giáo Tây Tạng. Phật giáo Tây Tạng được Trisong Detsen công nhận và dần trở thành quốc giáo của Thổ Phồn. Giáo lý giảng về vũ trụ đại kiếp, vạn sự vô thường, nhân quả báo ứng, sinh tử luân hồi và tu hành giải thoát. Đây được gọi là thời kỳ hoàng kim của Phật giáo Tây Tạng .
Trải qua 2 thế kỷ chiến tranh, cả Thổ Phồn và nhà Đường đều mệt mỏi. Năm 821, hai lần hội minh lần lượt diễn ra tại kinh đô Trường An nhà Đường và thủ phủ Lhasa của Thổ Phồn,  lập nên "Đường-Phồn sinh cữu hòa minh". Có 3 bia tưởng niệm đã được dựng lên để ghi lại những hiệp ước của hội minh, một trong số đó được dựng bên ngoài chùa Đại Chiêu .
Lịch sử > Suy tàn

Bài chi tiết: Thổ Phồn thời kỳ phân liệt
Tại Thổ Phồn Phật giáo và Bön giáo vẫn luôn là hai thế lực đối địch. Vào những năm cuối thời Thổ Phồn thống nhất, Bön giáo lại chiếm ưu thế. Sau khi Tán Phổ Ralpacan bị một đại thần phản đối Phật giáo ám sát, người anh trai là Langdarma, một đại diện của phe chống Phật, lên ngôi Tán Phổ. Năm 841, Langdarma hạ lệnh cấm Phật giáo, sát hại các đại sư, ép tăng lữ hoàn tục, đóng cửa tu viện, phá hủy tượng Phật, kinh Phật, sử gọi là Langdarma diệt Phật.
Năm 841 (hoặc 842), Langdarma bị tăng lữ Lhalung Pelgyi Dorje ám sát, hai người con là Yumtän và Ösung lao vào một cuộc nội chiến tranh giành quyền lực, bắt đầu thời kỳ phân liệt tại đất Tạng . Trên khía cạnh phát triển tôn giáo, đây cũng là sự kết thúc của thời kỳ hoàng kim Phật giáo Tây Tạng.
Xã hội

Các hiện vật được khai quật của Thổ Phồn
Đồ gốm 1500 năm tuổi, chai vàng tìm thấy trong lăng mộ tại Amdo
Cốc dài làm từ đá mã não vàng
Tấm thiếc được sơn vẽ với những nhân vật màu vàng
Chén vàng
Những người Tạng ban đầu thờ một chiến thần được gọi là "Nguyên Đế" theo cách gọi tiếng Hán trong Cựu Đường thư . Cũng trong sách này có nói:
"Họ không trông lúa gạo nhưng có lúa mạch, mạch đen, mạch đỏ, và kiều mạch. Chăn nuôi gia súc chủ yếu là bò Tạng, lợn, chó, cừu và ngựa. Có loài sóc bay có hình dáng giống với loài ở trung nguyên nhưng lớn như mèo, lông được dùng để làm quần áo. Họ có rất nhiều vàng, bạc, đồng và thiếc. Những người bản địa thường đi theo đàn gia súc trên những đồng cỏ mà không có nơi ở cố định. Tuy nhiên họ cũng có những thành thị có tường thành. Thủ phủ được gọi là thành Lohsieh. Các ngôi nhà thường được lợp mái bằng và cao vài thước. Những người đàn ông có địa vị thường sống trong những căn lều bằng dạ. Phòng ốc nơi họ sống rất bẩn thỉu, họ không bao giờ chải tóc hay gọi đầu. Họ dùng tay giữ rượu, làm đĩa bằng dạ, nhào bột thành cốc, họ đổ lẫn canh và kem vào cốc và ăn tất cả ".
Quân sự > Khí giới

Quân lính Tạng mặc áo giáp bằng xích, giỏi dùng kiếm và giáo nhưng dùng cung lại kém. Theo Đỗ Hựu (735-812) trong bộ bách khoa Thông điển của mình viết rằng người Tạng chiến đấu theo cách sau:
Người và ngựa đều trùm giáp bằng xích, chỉ để lộ hai mắt, cung và kiếm không thể làm họ bị thương. Kĩ năng chiến đấu của họ rất tốt. Khi chiến đấu, họ phải xuống ngựa và tuân theo đội ngũ. Khi một người chết, một người khác sẽ thế vào chỗ đó. Họ luôn chiến đấu đến cùng mà không rút lui. Giáo của họ dài và mảnh hơn của Trung Hoa. Tên của họ yếu nhưng giáp lại mạnh. Đàn ông luôn mang kiếm bên mình, kể cả khi không phải ra trận hay khi không có chiến tranh .
—Đỗ Hựu
Người Tạng có thể đã bán áo giáp của mình cho những người hàng xóm du mục ở khu vực thảo nguyên lân cận. Khi quân Turgesh tấn công Ả Rập, khả hãn Suluk của họ được cho là đã mặc giáp Thổ Phồn, cứu ông khỏi hai mũi tên trước khi trúng phải một mũi tên thứ ba vào ngực. Sau đó ông sống sót qua cơn nguy kịch với di chứng trên một cánh tay .