stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Kim Tok-hun

| Kim Tok-hun 김덕훈> Chức vụ. Tổng lý Nội cácCộng hòa Dân chủ Nhân dân Triều Tiên |
| --- | --- |
Nhiệm kỳ: 13 tháng 8 năm 2020 4 năm, 120 ngày – 
Lãnh tụ Triều Tiên: Kim Jong-un
Tiền nhiệm: Kim Jae-ryong
Vị trí:  CHDCND Triều Tiên
 
 Ủy viên Ban Thường vụBộ Chính trị Đảng Lao động Triều Tiên
Nhiệm kỳ: 13 tháng 8 năm 2020 4 năm, 120 ngày – 
Lãnh tụ Triều Tiên: Kim Jong-un
 
 Phó Tổng lý Nội các Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Triều Tiên
Nhiệm kỳ: 30 tháng 4 năm 2014 – 13 tháng 8 năm 2020 6 năm, 105 ngày
Tổng lý: Pak Pong-ju Kim Jae-ryong
Vị trí:  CHDCND Triều Tiên
 
 Ủy viên Bộ Chính trị khóa VII Phó Chủ tịch Đảng Lao động Triều Tiên
Nhiệm kỳ: 6 tháng 5 năm 2016 8 năm, 219 ngày – 
Chủ tịch Đảng: Kim Jong-un
Kế nhiệm: đương nhiệm
Vị trí:  CHDCND Triều Tiên
 
 Chủ nhiệm Ủy ban Cán bộ Đảng Lao động Triều Tiên
Nhiệm kỳ: 31 tháng 12 năm 2019 – 13 tháng 8 năm 2020 226 ngày
Chủ tịch Đảng: Kim Jong-un
 
 Chủ nhiệm Ủy ban Ngân sách Hội đồng Nhân dân Tối cao Triều Tiên
Nhiệm kỳ: tháng 5 năm 2019 – tháng 8 năm 2020
 
Thông tin cá nhân
Sinh: tháng 1, 1961 (63 tuổi)  Triều Tiên
Dân tộc: Người Triều Tiên
Tôn giáo: Vô thần
Đảng chính trị:  Đảng Lao động Triều Tiên
Kim Tok-hun (Hangul: 김덕훈, Hanja: 金德訓, Romaja: Gim Deokhun, từ Hán Việt: Kim Đức Huấn), tháng 1 năm 1961, người Triều Tiên, chính khách nước Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Triều Tiên. Ông hiện là Ủy viên Ban Thường vụ Bộ Chính trị Đảng Lao động Triều Tiên khóa VII, Phó Chủ tịch Đảng, Tổng lý Nội các thứ 13 Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Triều Tiên. Ông nguyên là Chủ nhiệm Ủy ban Cán bộ Đảng, Phó Tổng lý Nội các, Chủ nhiệm Ủy ban Ngân sách Nhân dân, Chủ tịch tỉnh Chagang.
Kim Tok-hun là đảng viên Đảng Lao động Triều Tiên, trí thức chuyên ngành công nghiệp và tài chính.
Sự nghiệp > Thời kỳ đầu

Kim Tok-hun gia nhập Đảng Lao động Triều Tiên, bắt đầu sự nghiệp từ những năm 80, công tác trong các doanh nghiệp nhà nước của Triều Tiên, ban đầu chủ yếu về lĩnh vực điện lưới, công nghiệp nặng.
| --- | --- |
Kim Tok-hun
Chosŏn'gŭl: 김덕훈
Hancha: 金德訓
Romaja quốc ngữ: Gim Deokhun
McCune–Reischauer: Kim Tŏkhun
Tháng 1 năm 2001, trong thời kỳ Kim Jong-il, Kim Tok-hun được bổ nhiệm làm Giám đốc Nhà máy Điện Daean. Nhà máy Điện Daean có trụ sở ở thành phố Nampo, tỉnh Nam P'yŏngan. Nhà máy phụ trách quản lý công nghiệp điện vùng ven biển, cung cấp điện lực cho các cơ quan Đảng và Nhà nước Triều Tiên; tập trung chuyên gia để tiến hành các dự án, kế hoạch Trung ương.
Tháng 1 năm 2003, ông được điều chuyển làm Giám đốc Xí nghiệp liên minh Máy móc hạng nặng Daean (Daean Heavy Machinery Co., Ltd), đây là một xí nghiệp nhà nước liên kết các doanh nghiệp máy móc vùng Nam P'yŏngan. Liên minh Daean tập trung sản xuất máy móc hạng nặng như thiết bị phát điện bao gồm máy phát thủy điện, máy phát nhiệt điện; thiết bị luyện kim gồm nhiệt, cán nguội; thiết bị hóa chất, các cơ sở khai thác than. Xí nghiệp có tới 14.000 công nhân.
Tháng 8 năm 2003, trong kỳ đại hội toàn quốc, ông được bầu làm Đại biểu Hội đồng Nhân dân Tối cao khóa XI. Đến tháng 1 năm 2008, ông thôi nhiệm vị trí Giám đốc Liên minh Daean, về Trung ương công tác ở Hội đồng Nhân dân. Tháng 12 năm 2011, ông được điều chuyển bổ nhiệm làm Chủ tịch Ủy ban Nhân dân tỉnh Chagang. Ông tiếp tục là Đại biểu Hội đồng Nhân dân Tối cao khóa XIII, trúng cử đợt tháng 3 năm 2014. Trong thời gian này, ông là một trong những đại diện của Triều Tiên tham gia đàm phán cho Quan hệ Bắc Triều Tiên – Hàn Quốc, trước thời điểm Tuyên bố Bàn Môn Điếm.
Tháng 4 năm 2014, Kim Tok-hun được bổ nhiệm làm Phó Tổng lý Nội các Triều Tiên. Đến tháng 5 năm 2016, tại Đại hội toàn quốc Đảng Lao động Triều Tiên, ông được bầu làm Ủy viên Ủy ban Trung ương Đảng, Ủy viên Bộ Chính trị, Phó Chủ tịch Đảng Lao động Triều Tiên. Trong giai đoạn này, ông đồng thời được phân công nhiệm vụ trong Ban Lễ tang, tổ chức tang lễ cho Nguyên soái Ri Ul-sol (tháng 11 năm 2015); tang lễ Chủ tịch Mặt trận Kim Yang-gon (tháng 12 năm 2015); tang lễ Phó Tổng lý Kang Sok-ju (tháng 5 năm 2016); tang lễ Đại tướng Kim Chol-man (tháng 12 năm 2018) và tang lễ cố Ủy viên Trung ương Hwang Sun-hui (tháng 1 năm 2020).
Tháng 3 năm 2019, Kim Tok-hun tái đắc cử Đại biểu Hội đồng Nhân dân Tối cao khóa XIV, Chủ nhiệm Ủy ban Nhân sách Hội đồng Nhân dân. Ông đồng thời giữ các chức vụ Ủy viên Bộ Chính trị, Phó Chủ tịch Đảng Lao động, Phó Tổng lý Nội các, được bổ nhiệm kiêm nhiệm chức vụ Chủ nhiệm Ủy ban Cán bộ Đảng Lao động, tức phụ trách nhân lực, tổ chức nội bộ Đảng vào ngày 31 tháng 12 năm 2019.
Sự nghiệp > Tổng lý Nội các

Ngày 13 tháng 8 năm 2020, theo sắc lệnh đưa ra tại một phiên họp Bộ Chính trị Đảng Lao động Triều Tiên, Kim Tok-hun được điều chuyển trong Bộ Chính trị, trở thành Ủy viên Ban Thường vụ Bộ Chính trị Đảng Lao động Triều Tiên khóa VII, được bổ nhiệm làm Tổng lý Nội Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Triều Tiên. Ông kế nhiệm Kim Jae-ryong, trở thành Tổng lý Triều Tiên thứ mười ba, đây là chức vụ tương ứng với Thủ tướng Chính phủ.
Ở Triều Tiên, theo Hiến pháp, Tổng lý Nội các là đại diện và giám sát nội các, cơ quan được giao nhiệm vụ thi hành các chính sách do Ủy ban Trung ương Đảng Lao động Triều Tiên quyết định. Chức vụ không có thẩm quyền hoạch định chính sách riêng. Trên danh nghĩa, Bắc Triều Tiên chia thành cơ cấu, Tổng lý Nội các phụ trách hành pháp, Chủ tịch Đoàn Chủ tịch Hội đồng Nhân dân Tối cao phụ trách dân chính, dân chủ và đối ngoại, và Chủ tịch Ủy ban Quốc vụ phụ trách quân đội. Trên thực tế, Chủ tịch Đảng hay Tổng Bí thư kiêm nhiệm Chủ tịch Ủy ban Quốc vụ, là lãnh đạo tối cao, hiện là Kim Jong-un. Kim Tok-hun phụ trách hành pháp, thực thi quyết định của Đảng Lao động Triều Tiên.
Sắc lệnh được đưa ra bổ nhiệm Kim Tok-hun không nêu lý do của việc thay thế nhân sự này. Thông tấn xã Trung ương – KCNA cho biết, Tổng lý Triều Tiên thứ mười hai Kim Jae-ryong bị thay thế sau khi đánh giá thành quả của Nội các Triều Tiên trong các vấn đề kinh tế, chưa đầy một năm. Năm 2019, Kim Jong-un đã đưa ra một kế hoạch phát triển năm năm với nhiều hạng mục quan trọng, coi đây là một bước tiến đột phá chống lại lệnh cấm vận quốc tế, các trừng phạt quốc tế.
Bản tin của KCNA không giải thích lý do của việc thay đổi nhân sự, nhưng việc thay thế vị trí Tổng lý Nội các này đã gây chú ý cho truyền thông quốc tế.
Sau khi được bổ nhiệm, Kim Tok-hun bắt đầu triển khai công tác của mình. Ngày 19 tháng 8 năm 2020, Kim Tok-hun lần đầu tiên thực hiện chuyến thăm tới các khu vực bị ảnh hưởng nghiêm trọng vì lũ lụt ở tỉnh Bắc Hwanghae. Theo thông tin KCNA đăng tải, trong chuyến thăm tới tỉnh Bắc Hwanghae, Kim Tok-hun đã kêu gọi tổ chức địa phương cần có thêm nỗ lực khắc phục thiệt hại và ổn định cuộc sống người dân bị ảnh hưởng vì thiên tai.
Tổng lý Kim Tok-hun đã nhấn mạnh việc tất cả quân nhân và công nhân xây dựng tham gia vào dự án tái thiết vùng lũ cần tuân thủ chặt chẽ những quy định phòng chống dịch bệnh, cũng như tăng cường gia cố các bờ kè và cửa xả lũ trên dòng Unpha, tìm nơi tái định cư cho người dân. Huyện Unpha ở tỉnh Bắc Hwanghae là một trong những khu vực chịu ảnh hưởng nặng nề nhất vì mưa lũ tại Triều Tiên thời gian gần đây.
Một số đánh giá và quan hệ nước ngoài

"Nền kinh tế Triều Tiên đang đối mặt với thách thức nghiêm trọng và ai đó phải nhận trách nhiệm chính trị. Động thái trên giống như một biện pháp phòng ngừa để bù đắp những than phiền từ người dân Triều Tiên" – Choi Kang, Phó Chủ tịch Viện Nghiên cứu chính sách Asan ở Hàn Quốc.
Giáo sư Leif-Eric Easley tại Đại học Nữ sinh Ewha ở Hàn Quốc cho rằng: "Công việc của tân Thủ tướng Triều Tiên sẽ là cho thấy được nước này đã hồi phục sau lũ lụt gần đây và đã nâng cấp các cơ sở y tế công trước lễ kỷ niệm 75 năm thành lập Đảng Lao động Triều Tiên vào ngày 10/10/2020."
Giới chuyên gia cho rằng cuộc khủng hoảng do COVID-19 có thể đã cản trở việc đạt được các mục tiêu kinh tế lớn của Kim Jong-un. Triều Tiên vừa qua phải phong tỏa thành phố Kaesong, đã dỡ bỏ phong tỏa.
Một số nhà nghiên cứu Triều Tiên cho rằng, Tổng lý Kim Tok-hun được thay thế để thi hành đối phó những ảnh hưởng của thiên tai, đại dịch đối với kinh tế Triều Tiên, bởi ông từ quản lý ngân sách nhà nước.
Ngày 14 tháng 8 năm 2020, Thủ tướng Chính phủ Việt Nam Nguyễn Xuân Phúc đã gửi điện mừng Tổng lý Nội các Triều Tiên Kim Tok-hun nhậm chức, đồng thời hỏi han tình hình thiên tai của Triều Tiên.
Castrocontrigo

| Castrocontrigo Castrocontrigo |
| --- | --- |

  Hiệu kỳ Ấn chương

Quốc gia:  Tây Ban Nha
Vùng
Tỉnh:  León
Quận (comarca): Tierra de La Bañeza Subcomarca de La Valdería
Thủ phủ: Castrocontrigo
Chính quyền
 • Thị trưởng: Olivio Campo Diéguez (UPL)
Diện tích
 • Đất liền: 194,49 km2 (7,509 mi2)
Độ cao: 911 m (2,989 ft)
 • Mật độ: 0/km2 (0/mi2)
Múi giờ: UTC+1
 • Mùa hè (DST): CEST (UTC+2)
Mã bưu chính: 24735
Số khu dân cư: Castrocontrigo, Morla de la Valdería, Nogarejas, Pinilla de la Valdería, Pobladura de Yuso y Torneros de la Valdería.
Tên gọi dân cư: Castrejo
Thánh bảo trợ: El Salvador
Castrocontrigo là một đô thị trong tỉnh León, Castile và León, Tây Ban Nha. Dân số khoảng 1075 người năm 2005.
Tào Phúc Điền

Tào Phúc Điền (sinh: Tĩnh Hải, Trung Quốc; bị xử tử: 1901, Tĩnh Hải, Trung Quốc) là tổng tư lệnh của quân khởi nghĩa Nghĩa Hoà Đoàn dưới quyền của Trương Đức Thành. Truyền thuyết cho rằng Tào có khả năng tự làm mình biến mất và có thể xuất hiện ở cả hai nơi cùng lúc. Với sự bùng nổ phong trào Nghĩa Hòa Đoàn, Tào Phúc Điền đóng vai trò là một người lính. Một số nguồn cho rằng ông là từng một tên cướp nổi tiếng tàn bạo.
Vào ngày 14 tháng 7 năm 1900, Thiên Tân bị chiếm bởi Liên minh Tám nước: Nhật Bản, Ý, Anh, Hoa Kỳ, Áo-Hung, Pháp, Đức, Nga nên ông phải trốn về quê hương ở Tĩnh Hải. Vào tháng 5 năm 1901, Tào Phúc Điền bị các Đế quốc thực dân bắt và bị xử tử vào tháng nào không rõ cùng năm.
Tào Phúc Điền có tuổi thơ không rõ ràng và nổi tiếng là một vị thủ lĩnh tàn nhẫn của nghĩa quân. Ông đã từng gặp Từ Hi Thái hậu để luận việc nước qua Hoàng tử Tái Y. Đài tưởng niệm Tào Phúc Điền nằm trong quần thể Đài tưởng niệm liệt sĩ Nghĩa Hoà Đoàn.
Ngũ Hành Sơn

Đối với các định nghĩa khác, xem Ngũ Hành Sơn (định hướng).
Từ trên đỉnh Thủy Sơn, nhìn thấy một phần phong cảnh Ngũ Hành Sơn.
Ngũ Hành Sơn (chữ Hán: 五行山)  là một danh thắng gồm 6 ngọn núi đá vôi nhô lên trên một bãi cát ven biển, trên một diện tích khoảng 2 km² nằm cách trung tâm thành phố Đà Nẵng, Việt Nam khoảng 8 km về phía Đông Nam, ngay trên tuyến đường Đà Nẵng - Hội An; nay thuộc phường Hòa Hải, quận Ngũ Hành Sơn, thành phố Đà Nẵng. Ngũ Hành Sơn gồm các ngọn núi: Mộc Sơn, Thủy Sơn (lớn, cao và đẹp nhất), Thổ Sơn, Kim Sơn và Hỏa Sơn (có hai ngọn là Dương Hỏa Sơn và Âm Hỏa Sơn).
Ngày 22 tháng 3 năm 1990, khu danh thắng này đã được Bộ Văn hóa (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) ra quyết định công nhận là Di tích Lịch sử Văn hóa cấp Quốc gia.
Theo Quyết định được Thủ tướng phê duyệt ngày 11/7/2023, danh thắng Ngũ Hành Sơn ở phường Hòa Hải, quận Ngũ Hành Sơn có tổng diện tích quy hoạch 1.049.701 m2. Phía đông khu danh thắng giáp đường Trường Sa và các khu nghỉ dưỡng ven biển, phía tây giáp sông Cổ Cò, phía nam giáp sông Cổ Cò và khu dân cư hiện trạng, phía bắc giáp đường Phạm Hữu Nhật và khu tái định cư.
Về phân khu chức năng, Thủ tướng điều chỉnh mở rộng phạm vi khu vực bảo vệ I của danh thắng thành 189.821 m2, bao gồm diện tích khu vực cảnh quan 6 ngọn núi (Kim Sơn, Mộc Sơn, Thuỷ Sơn, Thổ Sơn, Dương Hỏa Sơn, Âm Hỏa Sơn), núi Ghềnh (8.373 m2) và núi đá phía đông nam Âm Hỏa Sơn (328 m2).
Danh thắng có các công trình, di tích tôn giáo và kiến trúc có giá trị, nhà ở kết hợp kinh doanh đá mỹ nghệ, các khu chức năng, không gian cây xanh chuyên đề, mặt nước, khu vườn tượng, đền thờ tưởng niệm các liệt sĩ và mẹ Việt Nam anh hùng.
Tên gọi

Tên núi Non Nước (tức Non Nước sơn) đã có từ lâu đời và đã đi vào ca dao Việt Nam như một tổng kết kinh nghiệm về thời tiết của người dân địa phương:
Cái tên ấy còn tìm thấy trong:
Tên Ngũ Hành Sơn xuất hiện muộn hơn, và đã được Lê Quang Định nói đến trong Hoàng Việt nhất thống dư địa chí (1806): "Phía đông bến đò xã Hoàn Ký Đông có núi Ngũ Hành Sơn, năm tòa núi chia làm Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ gọi là núi Non Nước".
Tháng 4 (âm lịch) năm 1825, vua Minh Mạng đến chơi Ngũ Hành Sơn lần đầu. Tuy nhiên, mãi đến năm Minh Mạng thứ 18 (1837), tên của các ngọn núi ấy mới được nhà vua tái xác nhận bằng một văn bản hành chính. Sách Đại Nam dư địa chí ước biên có từ thời Nguyễn chép:
Theo một số người, tên Ngũ Hành Sơn không những mang tính hoa mỹ hơn, mà người đặt ra nó đã dựa vào thế đất, thế núi và có kết hợp các yếu tố cơ bản của thuyết âm dương-ngũ hành. Tuy nhiên, ở cuối thế kỷ 19, một nhà nghiên cứu người Pháp là Albert Sallet, thì lại dựa vào chất liệu của núi đá để đặt tên cho thắng cảnh là "Les montagnes de marbre" (Những ngọn núi đá cẩm thạch).
Ngoài ra, Ngũ Hành Sơn còn có các tên khác như: Ngũ Uẩn Sơn, Ngũ Chỉ Sơn,...
Giới thiệu sơ lược

Mô tả cụm núi này, trong sách Đại Nam dư địa chí ước biên có đoạn viết:
Thật vậy, Ngũ Hành Sơn nằm giữa vùng cát trắng mịn từ biển Non Nước kéo dài đến bán đảo Tiên Sa. Theo các nhà địa chất học, cụm núi này trước đây là các hòn đảo ở gần bờ biển do tác dụng của thủy triều, phù sa bồi đắp mà nối liền với lục địa. Dần dà, vì bị nước mưa và khí hậu tác động xói mòn tạo ra những hang động và hình thù kỳ thú. Đặc biệt, đá cẩm thạch tại đây có màu ngũ sắc, phân chia theo từng núi: đá ở Thủy Sơn thường có màu hồng, ở Mộc Sơn thường có màu trắng, ở Hỏa Sơn thường có màu đỏ, ở Kim Sơn thường có màu thủy mặc và ở Thổ Sơn thường có màu nâu. Quanh Ngũ Hành Sơn, về phía đông có biển Đông với bãi cát mịn trắng chạy dọc ven biển; ở phía tây và nam là sông Cổ Cò chảy qua hòa vào nhánh sông Cẩm Lệ. Ở thế kỷ 17-18, nhánh sông này là đường thủy thông thương huyết mạch giữa Đà Nẵng với Hội An, về sau bị bồi lấp.
Các loại thảo mộc quý có mọc ở đây là: Thiên tuế, Thạch trường sanh, Cung-nhân-thảo (Amaryllis) lài trắng, Cảnh-thiên (Crassule), Mộc tê, Chương não, Thử lý (M. Vyridiflora, có tinh dầu dùng để trét ghe thuyền), Tứ quý... Về hoa rừng có nhiều loại phong lan. Về động vật có loài khỉ Dộc hiền, và các loại dơi, chim  yến, v.v...
Ngoài các dấu ấn văn hóa lịch sử còn in đậm trong các hang động, và trên mỗi công trình chùa, tháp đầu ở các thế kỷ trước, như mộ mẹ tướng quân Trần Quang Diệu, đền thờ Công chúa Ngọc Lan (em gái vua Minh Mạng), bút tích sắc phong quốc tự còn lưu giữ tại chùa Tam Thai của triều Nguyễn, v.v...; ở đây còn có các di tích lịch sử đấu tranh của nhân dân Việt như Địa đạo núi Đá Chồng, hang Bà Tho, núi Kim Sơn, hang Âm Phủ, v.v...
Thông tin sơ lược mỗi núi > Kim Sơn

Kim Sơn ở phía bắc 2 ngọn Hỏa Sơn, phía Đông Nam là đường Sư Vạn Hạnh, phía Bắc là ngọn Thổ Sơn. Hình dáng núi trông như một quả chuông úp sấp, nằm giữa Hỏa Sơn và Thổ Sơn, và bên cạnh dòng sông Trường nối dài với sông Hàn. Ngày nay dòng sông Trường đã bị bồi lấp một phần thành đồng ruộng và ao hồ. Nằm tựa lưng vào ngọn núi này là ngôi chùa Quan Âm cổ kính với động Quan Âm huyền bí.
Thông tin sơ lược mỗi núi > Mộc Sơn

Mộc Sơn ở phía Đông Nam, nằm song song với núi Thủy Sơn. Dù mang tên là "mộc" nhưng cây cối ở đây rất ít. Theo Quách Tấn, xưa kia núi này cũng là một hòn kỳ vĩ, với sườn núi dựng đứng, đá trắng nhô lên tua tủa. Về sau, sườn núi ở phía Bắc và phía Nam bị đào xới nhiều nên trông như một bức thành hư lồi lõm.
Thông tin sơ lược mỗi núi > Thủy Sơn

Thủy Sơn nằm trên bãi đất rộng theo hướng Đông Bắc, khoảng 15 ha, cao khoảng 160 m. Vì núi có ba đỉnh nằm ở ba tầng, giống như ba ngôi sao Tam Thai ở đuôi chòm sao Đại Hùng (dân gian gọi là Sao Cày), nên còn có tên gọi là núi Tam Thai. Đây là ngọn núi lớn, cao và đẹp nhất, thường được nhiều người đến tham quan.
Sơ lược ba đỉnh của núi:
Đặc biệt, trên Thủy Sơn còn có hai di vật cổ quý hiếm, đó là tấm bia Phổ Đà Sơn Linh Trung Phật tại động Hoa Nghiêm và tấm Kim bài hình quả tim lửa có bút tích của vua Minh Mạng ban tặng cho chùa Tam Thai. Bia Phổ Đà sơn lập vào năm Canh Thìn (1640) ghi lại danh sách 53 tín hữu (trong đó có ít nhất có 10 gia đình người Nhật Bản) đã cúng hàng ngàn quan tiền, hàng chục lạng bạc nén và hàng trăm cân đồng để xây dựng chùa Bình An. Trong danh sách những người Nhật góp tiền, có người tên Tống Ngũ Lang còn được Chu Thuấn Thủy nhắc đến với tư cách là bạn thân thiết trong An Nam cung dịch kỷ sự (Ký sự đến Việt Nam năm 1657, Vĩnh Sính dịch, Hội Khoa học Lịch Sử Việt Nam xuất bản, 1999, t. 23-24)
Theo thông tin trên website Ngũ Hành Sơn, thì ngay lần đầu (1825) vua Minh Mạng đến chơi ngọn Thủy Sơn đã cho xây dựng hai con đường bậc cấp đi lên núi, đó là lối đi lên chùa Tam Thai và lối đi lên chùa Linh Ứng (xưa gọi là Ứng Chơn). Ngày nay, hai con đường ấy là cổng phía Tây gồm có 156 bậc đá dẫn đến chùa Tam Thai (xây dựng năm 1630) và cổng phía đông gồm có 108 bậc dẫn đến chùa Linh Ứng.
Thông tin sơ lược mỗi núi > Hỏa Sơn

Hỏa Sơn ở phía Tây Nam, nằm đối diện với hòn Kim Sơn, bên trái đường Sư Vạn Hạnh. Ngày xưa con sông Cổ Cò chạy dọc theo phía Nam hòn Hỏa Sơn, nay dấu vết chỉ còn lại một dải nước hẹp nối liền hai đoạn sông Ba Chà và Bãi Dài còn lại ở đầu và cuối phường Hòa Hải. Đây là một hòn kép, gồm có một hòn Âm và một hòn Dương, được nối liền với nhau bằng một đường đá thiên tạo nhô cao hẳn lên. Ở khoảng giữa con đường này có chùa Ứng Thiên.
Tương truyền ở Hỏa Sơn trước đây có một tấm bia đá của vua Lê Thánh Tông, và bên trên có khắc mấy hàng chữ Hán:
Nghĩa là:
Tấm bia ấy nay đã không còn tìm thấy.
Ngày nay, trên sườn núi phía Tây, mặt hướng về phía Bắc, đối diện với Kim Sơn có ba chữ Hán rất to được khắc vào vách đá "Dương Hỏa Sơn" và một dòng chữ nhỏ phải đến gần mới thấy: "Sắc Minh Mạng thập bát niên thất nguyệt nhật cát lợi" (Sắc Minh Mạng năm thứ 18, tháng 7, ngày tốt).
Thông tin sơ lược mỗi núi > Thổ Sơn

Tên dân dã là "núi Đá Chồng" nằm ở phía Tây Bắc. Đây là ngọn núi đất, thấp nhất nhưng cũng dài nhất, trông như con rồng nằm dài trên bãi cát. Núi có hai tầng lô nhô những khối đá trên đỉnh và nhất là ở sườn phía đông. Sườn phía Bắc dốc hơn, có những vách đá dựng đứng, hẹp và thấp. Cây cỏ thưa thớt do bị phá hoại nhiều.
Theo truyền thuyết Thổ Sơn là nơi linh địa, và từ thuở xa xưa người Chăm đã chọn nơi đây làm nơi đồn trú. Hiện nơi đây còn lưu lại dấu tích của một kiến trúc Chăm.
Tại chân núi hiện có chùa Long Hoa, chùa Huệ Quang và dấu tích của một địa đạo. Theo thi sĩ Quách Tấn, sát chân núi có bến đò, gọi là Bến Ngự (sử Nguyễn ghi là bến Hóa Quê), vì xưa kia mỗi lần nhà vua đến viếng Ngũ Hành Sơn thì đậu thuyền tại đó. Tuy nhiên, có người cho rằng bến này ở núi Kim Sơn.
Truyền thuyết về sự hình thành

Theo truyền thuyết của người Chăm, thuở xa xưa có một lão ngư (ở phương Bắc bị đắm thuyền trôi dạt đến, có sách ghi là một ẩn sĩ) sống giữa bãi cát mênh mông bên bờ biển. Một hôm, lão ngư thấy một con giao long rất lớn (có sách chép là nữ thần Naga) đến đây đẻ trứng. Bỗng từ đâu một con rùa vàng hiện lên, tự xưng là thần Kim Quy, đào cát vùi quả trứng xuống, rồi giao cho ông lão một cái móng chân của mình và dạy cách trông coi trứng rồng. Nhờ có móng rùa thần mà ngư ông đã ngăn chặn được diều hâu và các loài thú dữ đến xâm phạm nơi ấp trứng. Sau đó, quả trứng ngày một lớn dần. Cho đến một hôm, trứng nở ra một thiếu nữ xinh đẹp (có sách ghi là nàng tiên), và vỏ trứng tách thành năm mảnh, trở thành năm ngọn: Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ. Vua Chăm nghe được câu chuyện ấy liền cưới thiếu nữ làm vợ, còn Thần Kim Quy thì chở ông lão lên trời.
Nghề làm đá ở Ngũ Hành Sơn

Dưới chân ngọn Thủy Sơn là các cơ sở điêu khắc đá mỹ nghệ phát triển từ các làng nghề có tuổi đời trên 400 năm, tổ nghề là Huỳnh Bá Quát, tiên tổ của Đô ngự sử Huỳnh Bá Chánh. Từ các loại đá cẩm thạch có ở Ngũ Hành Sơn, người thợ đã chế tác các tác phẩm tinh xảo. Đá núi ở đây cũng đã từng góp phần trang trí Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh.
Thời gian gần đây, để bảo vệ di tích và cảnh quan khu danh thắng, chính quyền thành phố Đà Nẵng đã ra lệnh cấm khai thác đá trên núi. Không thể để làng nghề mai một, những nghệ nhân có tâm huyết với nghề đã tìm được hướng đi mới. Họ đã bỏ công đi khắp trong nước để tìm nguồn nguyên liệu phù hợp. Cuối cùng làng nghề đã được vực dậy với:
Thơ đề vịnh

Thơ đề vịnh Ngũ Hành Sơn có nhiều, song đa phần đều bằng chữ Hán. Ở đây giới thiệu một bài thơ vịnh bằng chữ Nôm của nữ sĩ Bang Nhãn:
Một vài hình ảnh ở Thủy Sơn:
Chùa Tam Thai
Vọng Hải Đài
Tượng Quan Âm trong động Hoa Nghiêm.
Đường vào động Huyền Không
Bên trong động Huyền Không
Chùa Linh Ứng
Chú thích

↑  Lê Quang Định, Hoàng Việt nhất thống dư địa chí, bản dịch của Phan Đăng, Nhà xuất bản Thuận Hóa, 2005, tr. 227.
↑  Quốc triều sử toát yếu, Nhà xuất bản Văn học, 2002, tr. 167.
↑  Núi Dương Hỏa và núi Âm Hỏa chính là hai ngọn của núi Hỏa Sơn.
1 2  Đại Nam dư địa chí ước biên, tr. 95.
↑  Albert Sallet là bác sĩ và là nhà nghiên cứu dân tộc học tại xứ Trung Kỳ ở cuối thế kỷ 19. Ông đã bỏ thời gian lưu lại nơi đây và hoàn thành thiên biên khảo "Les Montagnes Marble" (Những ngọn núi cẩm thạch) viết về vùng sơn thủy hữu tình đầy huyền tích này .
1 2 3  Theo Nguyễn Quang Trung Tiến, Gìn giữ khí thiêng Ngũ Hành Sơn đăng trên báo Đà Nẵng. Báo Giác Ngộ online đăng lại ngày 28 tháng 4 năm 2009  Lưu trữ 2011-09-13 tại Wayback Machine.
↑  Từ trên ngọn Thủy Sơn, du khách có thể phóng tầm mắt nhìn thấy sông Túy Loan, sông Hàn đẹp như tranh vẽ; hay ra Vọng Giang Đài ngắm nhìn bãi biển Non Nước.
1 2  Quách Tấn, Bước lãng du, tr. 227.
↑  Vọng Giang Đài chỉ là một tiểu đình. Trong tiểu đình có một tấm bia bằng đá rộng 1 m, cao 2 m dựng trên một nền đế rộng. Trên mặt bia khắc ba chữ Hán lớn "Vọng Giang đài", và một dòng chữ nhỏ ghi ngày tháng năm dựng bia: 'Minh Mạng thập bát niên thất nguyệt cát nhật' (Năm Minh Mạng thứ 18, tháng 7, ngày tốt). Vọng Hải Đài có lối kiến trúc giống như Vọng Giang Đài.
↑  Tương truyền trước đây tại động Huyền Không có hai chiếc vú đá nhỏ nước ngọt. Sau, một vú bị vua Thành Thái đến rờ nên đã tắt nguồn (theo Quách Tấn, Bước lãng du, tr. 233).
↑  Theo Quách Tấn, Bước lãng du, tr. 226 và  Lưu trữ 2011-07-25 tại Wayback Machine.
↑  Phổ Đà Sơn là ngôi chùa nữ duy nhất trong hệ thống chùa chiền Non Nước - Ngũ Hành Sơn. Ở đây còn lưu lại bút tích của vua Minh Mạng trong một lần đến thăm em mình. Tục truyền rằng ngày xưa có một bà Công chúa tên là Ngọc Lan (em vua Minh Mạng) đến ở tu. Nhà vua triệu về để lấy chồng. Bà gửi về một bài thơ và giải bày rằng hễ có người họa hay hơn thì mới chịu qui tục. Vua xem thơ, biết bà đã quyết đầu Phật, nên không ép nữa. Bài thơ ấy như sau:

Thế sự nhìn xem rối cuộc cờ,
Càng nhìn càng ngắm lại càng dơ.
Khua tan tục niệm hồi chuông sớm,
Gõ vỡ trần tâm tiếng mõ trưa.
Châu Tử chán mùi nên giải ấn,
Đỉnh chung lợm giọng hóa chay dưa.
Lên đàng cứu khổ toan quay lại,
Bể ái trông ra nước đục lờ.
(Lược kể theo bài viết "Chùa và hang động tại Hỏa Sơn" trên website Bưu điện Đà Nẵng.  Lưu trữ 2011-07-25 tại Wayback Machine).
↑  Theo bài Hòn non bộ Xứ Quảng trên website Doanh nhân thành đạt [liên kết hỏng].
↑  Quốc triều sử toát yếu, tr. 167.
↑  Lược kể theo sách Kiến thức phục vụ thuyết minh du lịch (Nhà xuất bản TP. Hồ Chí Minh, 1995, tr. 312-313) và bài viết của Nguyễn Quang Trung Tiến, nguồn đã dẫn.
↑  Theo Việt Nam đất nước giàu đẹp (tập 2), Nhà xuất bản Sự thật, 1083, tr. 215.
↑  Bang Nhãn là gọi theo tên chồng, bà tên là Lê Thị Liễu (1853-1927), quê làng Phụng Trì, nay thuộc xã Đại Đồng, huyện Đại Lộc, tỉnh Quảng Nam. Bà sáng tác nhiều nhưng đến nay chỉ còn lưu lại 2 bài, đó là bài "Qua cửa Hàn" và bài "Vịnh Ngũ Hành Sơn".
↑  Chép theo Quách Tấn, Bước lãng du, tr. 241. Có bản chép hơi khác.