Tiền đề Cách mạng Tháng Hai năm 1917 ở Nga
Tình hình kinh tế trước cách mạng > Tác động chiến tranh đến tình hình lương thực

Trong thời gian Chiến tranh Thế giới thứ nhất, hệ thống phân phối thực phẩm bằng tem phiếu đã được áp dụng ở Nga, như được mô tả trong ghi chép của Stanislav Strumilin (lúc đó là trưởng phòng thống kê của Bộ Dân ủy Lao động và Hội đồng Trung ương Công đoàn toàn Nga) vào năm 1923. Tại Moskva, đường bắt đầu được phân phối bằng tem phiếu từ ngày 16 tháng 8 năm 1916, và từ tháng 3 năm 1917, bánh mì cũng được phân phối qua hệ thống này. Đến tháng 6 năm 1917, tem phiếu đã được áp dụng cho ngũ cốc, tháng 7 cho thịt, tháng 8 cho bơ sữa, tháng 9 cho trứng, tháng 10 cho dầu thực vật, và đến tháng 11 và tháng 12 cho bánh kẹo và trà. Tình hình tương tự cũng xảy ra ở Petrograd và các thành phố khác. Đến tháng 5 năm 1917, giá cả cố định cho các sản phẩm này chỉ thấp hơn giá thị trường khoảng 20%.
Sự huy động đã ảnh hưởng đến cả động vật nông nghiệp: 2.760.000 con ngựa đã được huy động, không làm thay đổi tổng số lượng ngựa trong cả nước. Năm 1912, Nga có 32,8 triệu con ngựa và đến năm 1916 là 33,5 triệu. Mặc dù nhu cầu quân đội rất lớn, số lượng bò chỉ giảm 5% trong thời gian chiến tranh, trong khi số lượng lợn lại tăng lên. Vụ mùa ngũ cốc năm 1916 đã tạo ra thặng dư 444 triệu pood (7,273 triệu tấn), và lượng dự trữ từ những năm trước lên đến 500 triệu pood. Tuy nhiên, những dự trữ này nằm ở các khu vực xa xôi và khó vận chuyển ra ngoài do thiếu các phương tiện vận chuyển trên đường sắt.
Nhà nghiên cứu Sergey Aleksandrovich Nefedov đã đánh giá cân bằng lương thực trong các năm 1914-1917 như sau:
| Loại hình | 1914/15 | 1915/16 | 1916/17 |
| --- | --- | --- | --- |
| Diện tích gieo trồng (triệu dessiatin) | 85,7 | 82,4 | 75,9 |
| Gieo trồng (triệu cây) | 728 | 700 | 645 |
| Thu hoạch (triệu pood) | 4660 | 4800 | 3968 |
| Số dư ròng (triệu pood) | 3932 | 4100 | 3323 |
| Tiêu thụ quân đội (triệu pood) | 317 | 598 | 486 |
| Xuất khẩu (triệu pood) | 33 | 42 | 3 |
| Chưng cất (triệu pood) | 22 | 10 | 10 |
| Số dư (triệu pood) | 3560 | 3449 | 2824 |
| Dân số (triệu) | 162,0 | 141,4 | 143,6 |
| Quân đội (triệu) | 6,5 | 11,6 | 14,7 |
| Người tị nạn (triệu) | 0,0 | 10,0 | 10,0 |
| Dân số ở hậu phương (triệu) | 155,5 | 139,8 | 138,9 |
| Mức tiêu thụ bình quân đầu người ở hậu phương (pood) | 22,9 | 24,7 | 20,3 |
Do đó, sản lượng lương thực có giảm, nhưng không đủ nghiêm trọng để dẫn đến nạn đói. Vụ mùa năm 1915 là vụ mùa lớn nhất trong thập kỷ, và mức tiêu thụ bình quân đầu người ở hậu phương vào năm 1915 thậm chí còn vượt qua mức trước chiến tranh. Một phần của sự sụt giảm sản xuất được bù đắp bằng lệnh cấm sản xuất rượu và xuất khẩu ngũ cốc.
Sự giảm diện tích gieo trồng ảnh hưởng không đều đến các loại hình trang trại khác nhau. Các cộng đồng nông dân giảm diện tích gieo trồng không đáng kể, trong khi các trang trại tư nhân của các địa chủ và thương nhân giàu có giảm trung bình một nửa. Điều này dẫn đến việc mặc dù sản lượng chung chỉ giảm nhẹ nhưng khả năng hàng hóa sản xuất lại giảm mạnh hơn. Sự suy giảm trong việc sử dụng phân bón, ngừng nhập khẩu và dừng các nhà máy sản xuất trong nước đã làm giảm năng suất trung bình từ 50 pood/dessiatin năm 1913 xuống còn 45 pood năm 1917.
Nhà kinh tế Nikolay Dmitrievich Kondratiev nhận định rằng trong thời gian chiến tranh, Nga có đủ lương thực. G. I. Shigalin đã mô tả tình hình cung cấp lương thực trong những năm chiến tranh như sau: Năm đầu tiên của chiến tranh, việc thu mua diễn ra tương đối thuận lợi; năm thứ hai, mặc dù vụ mùa tốt, ngũ cốc ít được đưa ra thị trường và việc trưng thu trở nên phổ biến. Năm thứ ba của chiến tranh là khó khăn nhất, sản xuất nông nghiệp giảm, trao đổi giữa thành phố và nông thôn bị gián đoạn, lượng tiền phát hành tăng lên và giá lương thực tăng. Vào tháng 12 năm 1916, chính phủ đã ban hành quy định cung cấp ngũ cốc bắt buộc của nhà nước với giá cố định, nhưng biện pháp này không mang lại kết quả đáng kể.
Nhà nghiên cứu S.A. Nefyodov ước tính chi tiết hơn trữ lượng “ngũ cốc chính” (được tính là dự trữ trong kho) tính bằng triệu pood vào năm 1916 như sau:
| Giai đoạn | Giai đoạn | Dự trự   |
| --- | --- | --- |
| 1915 | Tháng 11 | 65      |
| 1915 | Tháng 12 | 47      |
| 1916 | Tháng 1 | 41      |
| 1916 | Tháng 2 | 37      |
| 1916 | Tháng 3 | 30      |
| 1916 | Tháng 4 | 21      |
| 1916 | Tháng 5 | 20 |
| 1916 | Tháng 6 | 29 |
| 1916 | Tháng 7 | 29 |
| 1916 | Tháng 8 | 21 |
| 1916 | Tháng 9 | 19 |
| 1916 | Tháng 10 | 16 |
| 1916 | Tháng 11 | 16 |
| 1916 | Tháng 12 | 9 |
Như vậy, mặc dù lúa mì vẫn có sẵn trên toàn quốc, nhưng nó không được đưa vào kho mà bị giữ lại ở các làng quê. Lượng dự trữ 65 triệu puds từ năm 1915 không những không được bổ sung mà còn giảm mạnh. Trong bối cảnh lạm phát chiến tranh, các nhà sản xuất nông nghiệp bắt đầu giữ lại lúa mì với số lượng lớn, chờ đợi giá sẽ còn tăng cao hơn nữa; vào mùa thu năm 1916, xuất hiện tin đồn về việc giá lúa mì sẽ tăng gấp mười lần. Tình hình càng trở nên nghiêm trọng hơn do vụ mùa năm 1916 ít hơn vụ mùa năm 1915.
M. T. Florinsky nhận xét rằng Nga không thiếu tài nguyên, mà do không thể sử dụng hết chúng. Sự thiếu hụt hàng hóa công nghiệp và sự không hiệu quả của hệ thống đường sắt đã gây ra sự khốn khổ cho dân cư thành thị trong nửa sau của chiến tranh:
Sự khác biệt trong quá trình dẫn đến sự sụp đổ của các cường quốc trung tâm và quá trình đã hủy diệt Nga thật đáng kinh ngạc. Nga chịu đựng đau khổ không phải do cạn kiệt tài nguyên, mà do không thể sử dụng hết chúng. Nhưng nếu lượng dự trữ lương thực của Nga không hoàn toàn cạn kiệt như ở Đức và Áo-Hung, thì vẫn có thể khẳng định rằng nền công nghiệp của Nga không đủ khả năng đáp ứng nhiệm vụ đề ra và sự thiếu hụt hàng hóa công nghiệp cùng với hiệu quả kém của các tuyến đường sắt đã dẫn đến khổ cực cho dân cư thành thị trong nửa sau của cuộc chiến.