stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Bình Thành, Thoại Sơn
Lịch sử

Nghị định 53/2003/NĐ-CP ngày 19 tháng 05 năm 2003 của Chính phủ, thành lập xã Bình Thành trên cơ sở 837,3 ha diện tích tự nhiên và 498 nhân khẩu của xã Vọng Thê, 2.111 ha diện tích tự nhiên và 10.489 nhân khẩu của xã Thoại Giang.
Chú thích

1 2  “Kết quả Tổng điều tra dân số và nhà ở 1/4/2019”. Cục Thống kê tỉnh An Giang.
↑  Tổng cục Thống kê
↑  Nghị định 53/2003/NĐ-CP về việc điều chỉnh địa giới hành chính để thành lập xã, phường, thị trấn thuộc các huyện Thoại Sơn, Phú Tân, Tân Châu và thị xã Châu Đốc, tỉnh An Giang[liên kết hỏng]
| x t Xã, thị trấn thuộc huyện Thoại Sơn, tỉnh An Giang |
| --- | --- |
Thị trấn (3):  Núi Sập (huyện lỵ) ·  Óc Eo ·  Phú Hòa 
Xã (14):  An Bình ·  Bình Thành ·  Định Mỹ ·  Định Thành ·  Mỹ Phú Đông ·  Phú Thuận ·  Tây Phú ·  Thoại Giang ·  Vĩnh Chánh ·  Vĩnh Khánh ·  Vĩnh Phú ·  Vĩnh Trạch ·  Vọng Đông ·  Vọng Thê 
Cầu Thoại Hà 3 bắc qua kênh Thoại Hà, nằm trên địa bàn xã Bình Thành
Viện Tưởng niệm Battelle

| --- | --- |

Trụ sở của Viện Tưởng niệm Battelle ở Columbus
Loại hình: Quỹ ủy thác Từ thiện Phi lợi nhuận Tư nhân
Ngành nghề: An ninh Quốc gia, Y tế, Môi trường
Thành lập: Columbus, Ohio (1929)
Trụ sở chính: Columbus, Ohio, Mỹ
Thành viên chủ chốt: Lewis Von Thaer, Chủ tịch và CEO
Dịch vụ: Nghiên cứu & Phát triển, Dịch vụ Kỹ thuật
Doanh thu: 6,2 tỷ đô la
Số nhân viên: 3,200 (+29,500 từ các phòng thí nghiệm quốc gia)
Website: www.battelle.org 
Trụ sở ở Columbus
Viện Tưởng niệm Battelle (được biết đến nhiều hơn với tên gọi Battelle) là một công ty phát triển khoa học và công nghệ ứng dụng phi lợi nhuận có trụ sở tại Columbus, Ohio. Battelle là một quỹ ủy thác từ thiện được tổ chức như một công ty phi lợi nhuận theo luật lệ của Tiểu bang Ohio và được miễn thuế theo Điều 501(c)(3) của Luật Thu nhập Nội bộ vì nó được tổ chức cho mục đích từ thiện, khoa học và giáo dục. Viện mở cửa vào năm 1929 nhưng có nguồn gốc từ di chúc năm 1923 của nhà công nghiệp Ohio Gordon Battelle nhằm cung cấp cho sự sáng tạo của nó. Ban đầu tập trung vào ký hợp đồng nghiên cứu và phát triển trong lĩnh vực kim loại và khoa học vật liệu, Battelle hiện là một doanh nghiệp khoa học và công nghệ quốc tế chuyên khám phá các lĩnh vực khoa học mới nổi, phát triển và thương mại hóa công nghệ và quản lý phòng thí nghiệm cho khách hàng.
Hợp đồng nghiên cứu kinh doanh

Battelle được chia thành các mảng như sau:
Kinh doanh nông nghiệp: nghiên cứu cần sa, đóng gói, công thức hóa, số phận môi trường, phun trôi và đặc tính nhỏ giọt
Sinh thái & Môi trường: gói dữ liệu khoa học cho các nhà nghiên cứu, phân tích không khí, nước và đất, đánh giá và khắc phục
Y tế: hệ gen học, nghiên cứu khoa học sự sống, phát triển thiết bị y tế, công nghệ thần kinh, nghiên cứu y tế cộng đồng
Khoa học Vật liệu: hóa học phân tích, đặc tính hóa, lớp phủ, hợp chất và cấu trúc, nghiên cứu ăn mòn, hạt nano và vật liệu
An ninh Quốc gia: công nghệ hàng không và hàng không vũ trụ, hệ thống phòng thủ hóa học và sinh học, đổi mới không gian mạng, hệ thống chiến thuật mặt đất, công nghệ hàng hải
Nghiên cứu Cơ sở hạ tầng: hoạt động của Phòng Thí nghiệm An toàn Sinh học 3 (BSL3), cơ sở phi quân sự hóa học, Mạng lưới Quan sát Sinh thái Quốc gia, quản lý phòng thí nghiệm quốc gia
Giáo dục STEM: BattelleEd, STEMX, Battelle Arts Grant, STEM Learning Networks
Ngoài trụ sở chính ở Columbus (Ohio), Battelle còn có văn phòng tại Aberdeen (Maryland), West Jefferson (Ohio), Seattle (Washington), Arlington (Virginia), Norwell (Massachusetts), Charlottesville (Virginia), Baltimore (Maryland), Boulder (Colorado) và Egg Harbor Township (New Jersey).
Quản lý phòng thí nghiệm quốc gia

Ngoài việc vận hành các cơ sở nghiên cứu của riêng mình, kể từ năm 2019, Battelle quản lý hoặc đồng quản lý thay mặt Bộ Năng lượng Hoa Kỳ các phòng thí nghiệm quốc gia sau đây:
Phòng thí nghiệm Quốc gia Brookhaven (thông qua Brookhaven Science Associates, LLC – sự cộng tác giữa Battelle và Đại học Stony Brook)
Phòng thí nghiệm Quốc gia Idaho (thông qua Battelle Energy Alliance – sự cộng tác giữa Battelle, BWX Technologies, Inc., Washington Group International, Viện Nghiên cứu Điện năng và một liên minh của các trường đại học)
Phòng thí nghiệm Quốc gia Lawrence Livermore (thông qua Lawrence Livermore National Security, LLC – sự cộng tác giữa Battelle, BWX Technologies, Inc., Washington Group International, Đại học California, Bechtel National và Texas A&M University System)
Phòng thí nghiệm Quốc gia Los Alamos (thông qua Triad National Security, LLC – sự cộng tác giữa Battelle, Đại học California và Texas A&M University System)
Phòng thí nghiệm Năng lượng Tái tạo Quốc gia (hợp tác với MRIGlobal như một phần của Alliance for Sustainable Energy, LLC)
Phòng thí nghiệm Quốc gia Oak Ridge (thông qua UT-Battelle, LLC – sự cộng tác giữa Battelle và Đại học Tennessee)
Phòng thí nghiệm Quốc gia Tây Bắc Thái Bình Dương
Ngoài ra, thay mặt Bộ An ninh Nội địa:
Trung tâm Phân tích và Biện pháp Đối phó Sinh học Quốc gia
Dự án Quỹ Khoa học Quốc gia:
Vào tháng 3 năm 2016, Battelle đã được chọn để quản lý việc hoàn thành Mạng lưới Quan sát Sinh thái Quốc gia (NEON) dành cho Quỹ Khoa học Quốc gia.
Dự án nổi bật

Vào những năm 1940, Phó Chủ tịch Kỹ thuật của Battelle, John Crout đã tạo điều kiện cho các nhà nghiên cứu của Battelle, bao gồm William Bixby và Paul Andrus, phát triển khái niệm sao chép khô của Chester Carlson. Carlson đã bị từ chối tài trợ bởi hơn một chục cơ quan bao gồm cả Hải quân Mỹ. Công việc này đã dẫn đến các thiết bị xerography thương mại đầu tiên, và sự hình thành của tập đoàn Xerox.
Battelle cũng đã phát triển các thanh nhiên liệu hạt nhân đầu tiên cho các lò phản ứng hạt nhân, nhiều tiến bộ trong ngành luyện kim đã giúp thúc đẩy chương trình vũ trụ, thuật toán và lớp phủ của Mỹ dẫn đến máy ghi âm quang học đầu tiên do James Russell phát triển, mở đường cho đĩa compact đầu tiên và động cơ phản lực thế hệ đầu tiên sử dụng hợp kim titan.
Những tiến bộ khác bao gồm mạ giáp cho những chiếc xe tăng trong Thế chiến II; Snopake, bút xóa đầu tiên, được phát triển vào năm 1955; nhiên liệu cho tàu ngầm hạt nhân đầu tiên, USS Nautilus (SSN-571); phát triển mã sản phẩm chung vào năm 1965; hệ thống điều khiển hành trình cho ô tô năm 1970; và pin quang điện toàn bộ được phún xạ đầu tiên cho năng lượng mặt trời vào năm 1974. Năm 1987, PIRI, một liên doanh sợi quang với Mitsubishi và NTT, đã được đưa ra, dẫn đến thị trường trị giá 1,8 tỷ đô la. Kết hợp với Kevin M. Amula, Battelle Geneva đã phát triển sô-cô-la "Không tan chảy" vào năm 1988.
Battelle đã đạt được nhiều tiến bộ y học, bao gồm cả sự phát triển đột phá của loại ống đặc biệt năm 1972 nhằm ngăn ngừa cục máu đông trong quá trình phẫu thuật, và gần đây, sự phát triển của bút tiêm insulin có thể tái sử dụng, bao gồm cả bộ nhớ liều lượng thuốc, với Eli Lilly and Co..
Battelle là nhà thầu cho một hệ thống máy tính mà Voter News Service đã dựa vào để kiểm đếm dữ liệu bỏ phiếu trong cuộc bầu cử Quốc hội và Thượng viện Hoa Kỳ tháng 11 năm 2002; hệ thống thất bại và kết quả không được tường trình cho đến mười tháng sau cuộc bầu cử. Thất bại đã dẫn đến sự tan rã của VNS và hình thành sự thay thế của nó, National Election Pool.
Trung tâm Chính sách Khoa học và Công nghệ Battelle (OSU/Glenn)

Battelle cung cấp ngân quỹ cho một trung tâm nghiên cứu chính sách công tại Trường Công vụ John Glenn thuộc Đại học Tiểu bang Ohio nhằm tập trung vào các câu hỏi học thuật liên quan đến chính sách khoa học và công nghệ. Trung tâm Chính sách Khoa học và Công nghệ Battelle bắt đầu hoạt động chính thức vào tháng 7 năm 2011.
Quang cảnh các cơ sở ở Columbus nhìn từ Đại lộ King.
A Lý Hải Nha

| Ariq Qayaئارىق قايا> Thông tin cá nhân |
| --- | --- |
Sinh: 1227
Mất: 1286
Giới tính: nam
Nghề nghiệp: chính khách
Dân tộc: người Duy Ngô Nhĩ
Quốc tịch: nhà Nguyên
x • t • 
Ariq Qaya (chữ Hán: 阿里海牙; 1227-1286) phiên âm Hán - Việt: A Lý Hải Nha, còn phiên thành A Lạt Hải Nha, A Lực Hải Nha hoặc A Nhĩ Cáp Nhã, là viên tướng lĩnh cao cấp nhất của quân đội nhà Nguyên chỉ sau Trấn Nam vương Thoát Hoan trong lần xâm lược Đại Việt lần thứ hai vào năm 1285. A Lý Hải Nha cũng là người bồi dưỡng và cất nhắc nhiều nhân vật Nguyên Mông đã tham gia chiến tranh với Đại Việt như Toa Đô, Ô Mã Nhi.
Giống như Uriyangqatai, Ariq Qaya được xếp là công thần hàng thứ ba của triều Nguyên, cùng với Bá Nhan, Aju, Lý Hằng...
Tiểu sử

Ariq Qaya là người Duy Ngô Nhĩ, một tộc người hiện sống chủ yếu ở miền Tây Trung Quốc và là thành phần dân tộc chính của tỉnh tự trị Tân Cương. Tương truyền, Thành Cát Tư Hãn đã sử dụng văn tự của tộc người Duy Ngô Nhĩ làm văn tự cho Đế quốc Mông Cổ của mình. Tuy nhiên, theo nhiều nghiên cứu thì bản thân Thành Cát lại suốt đời mù chữ.
Theo mô tả trong các tài liệu lịch sử Trung Hoa, Ariq Qaya là người gian hùng và tàn ác. Ông đã tàn sát nhân dân Đàm Châu (Hồ Nam ngày nay), chôn sống toàn bộ dân ở Tĩnh Giang, uống rượu óc hai tướng Tống ở Tân Sinh... Những hành động kiểu như vậy của Ariq Qaya đã gặp phải chỉ trích của một số sử gia chính thống người Hoa, chẳng hạn như Ngụy Nguyên trong Nguyên sử tân biên đã phê bình:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | ... A Lý Hải Nha làm cỏ Đàm Châu, Tĩnh Giang, thậm chí tuyên phủ Chu Di Tôn, chế trí Cao Đạt ở Giang Lăng đã hàng, y còn giết cả vợ họ... Thế mà những người bình luận ngược lại đã khen A Lý bảo toàn được dân Đàm Châu, không hề chuyên việc tàn sát. Bi ký chỉ dựa theo lời gia đình y có thể sai lầm, đến như sử cũ soạn vào đời khác (đời Minh) nào phải kiêng kị gì mà vẫn rập khuôn như vậy, thế thì búa rìu dùng để làm gì? | ” |
Thế lực chính trị

Ariq Qaya là một viên tướng có thế lực lớn trong đám triều thần nhà Nguyên. Ông là một trong những chiến tướng có đóng góp lớn nhất trong công cuộc bình định miền Nam Trung Quốc của nhà Nguyên. Ariq Qaya đã hạ Phàn Thành, Tương Dương, Ngạc Châu, Giang Lăng; chiếm 20 châu miền Nam như Tân, Dung, Khâm, Hoành, Ung... và Hải Nam.
Đa số võ tướng và quan chức hoặc là đã sang, hoặc là sửa soạn sang, Đại Việt trong và sau các cuộc chiến năm 1285 và 1288 đều dưới trướng Ariq Qaya, hoặc là do ông ta trực tiếp cất nhắc, hoặc là do ông ta góp phần bồi dưỡng, hoặc ít nhất thì cũng là cùng chung phe cánh chính trị. Có thể kể ra một số nhân vật Nguyên Mông trong nhóm này như: Toa Đô, Ô Mã Nhi, Áo Lỗ Xích, Lưu Quốc Kiệt, Trình Bằng Phi, Đường Ngột Nại (cũng gọi là Đường Cổ Nại), Phàn Tiếp, Triệu Tu Kỉ, Bột La Cáp Đáp Nhĩ, Vân Tòng Long, Trương Vinh Thực,...
Một số quan lại triều Nguyên đã có phản ứng về sự bành trướng thế lực của Ariq Qaya. Có thể coi những phản ứng đó như là một trong những sự chứng thực về quyền hành và uy thế của Ariq Qaya. Ví dụ như Thôi Úc - Hình bộ Thượng thư của nhà Nguyên - đã tâu với Hốt Tất Liệt:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | ... "A Lý Hải Nha nắm quyền binh dân, con cháu phe đảng chia giữ các chức vụ trọng yếu, quan lại ra vào cửa nhà y đến bảy tám phần mười, uy quyền y không kém Ahma, nên bãi chức và thanh toán phe đảng của y, tuy có người không dơ bẩn cũng nên đổi đi chỗ khác, chớ để giữ lâu ở Hồ Quảng." (Nguyên sử, Thôi Úc truyện) | ” |
Sự xuất hiện trong chính sử Việt Nam

Theo sử gia Hà Văn Tấn, cổ sử chính thống của Việt Nam đề cập tới nhân vật này một cách vừa sơ lược vừa nhầm lẫn: Nhân vật này được đề cập dưới nhiều cái tên và chức vụ khác nhau, gây nên cảm tưởng rằng đấy là nhiều người khác nhau. Toàn thư có chỗ chép là "Bình chương A Lạt", có chỗ lại chép "Bình chương A Lạt và A Lý Hải Nha".
Sau khi tra cứu các tài liệu lịch sử được viết cùng hoặc gần thời của nhân vật này  Hà Văn Tấn biện luận rằng trong cuộc xâm lăng Đại Việt lần thứ hai, trong hàng ngũ võ quan triều Nguyên chỉ có duy nhất một người nắm chức quan Bình chương và đó chính là A Lý Hải Nha. Do cái tên Aric Khaya cũng có cách phiên âm khác là A Lạt Hải Nha, đã dẫn tới sự nhầm lẫn trong các sử liệu Việt Nam (cho rằng đó là hai người và gọi vắn tên người kia thành A Lạt).
Vai trò trong cuộc xâm lăng Chiêm Thành và Đại Việt

Trước khi can hệ vào cuộc chiến Đại Việt, Ariq Qaya là Tả thừa của hành tỉnh Hồ Quảng. Hồ Quảng là một tỉnh lớn ở miền Nam Trung Quốc, bao gồm phần đất hiện nay là Quảng Đông, Quảng Tây và Hồ Nam. Ông ta cũng là người phụ trách các công việc hải ngoại của Hốt Tất Liệt.
Khi xâm lấn Việt Nam, Ariq Qaya là Tả thừa của An Nam hành trung thư tỉnh.
Ariq Qaya là người chịu trách nhiệm lớn nhất trước vua Nguyên trong các công việc thành lập các Hành Trung thư tỉnh An Nam và Chiêm Thành. Do đó, ông ta có điều kiện đưa người cùng cánh hẩu vào bộ máy chỉ huy của đoàn quân xâm lược. Với chức năng như một người tổng phụ trách các việc từ chuẩn bị cho tới hành quân, Ariq Qaya nắm quyền điều động quân đội, thu gom lương thảo, sắm sửa vũ khí và đưa ra các quyết định hành quân, tiến hành chiến tranh. Là người được Hốt Tất Liệt giao trông coi cuộc chiến Chiêm Thành, Ariq Qaya là người đưa ra các quyết định tăng quân, chuyển quân... cũng như nhận các báo cáo từ phê duyệt các đề nghị được gửi về từ tiền phương. Ariq Qaya là người trung gian giữa Hốt Tất Liệt và đội quân ở hải ngoại, nhưng ông ta cũng có nhiều tác động tới người có quyền năng cao nhất là Hốt Tất Liệt - hoàng đế Nguyên Mông.
Sử liệu Việt Nam, do nhầm lẫn về việc xác định nhân thân của nhân vật này, đã ghi chép về vài trò của Ariq Qaya một cách mờ nhạt và không chính xác. Sử gia Hà Văn Tấn khẳng định rằng Ariq Qaya là người đứng cạnh Thoát Hoan trong mọi quyết định từ cấp chỉ huy. Ông ta không phải là tướng trực tiếp tham gia trận đánh như Toa Đô, Ô Mã Nhi hay Lý Hằng... mà đóng vai trò là người tham mưu thứ nhất cho Thoát Hoan. Tuy vậy, rất khó xác định cho thật chính xác là trong số các quyết định đã được ban ra, đâu là quyết định của Thoát Hoan, đâu là quyết định mà nội dung của nó là do Ariq Qaya đề xuất.
Sau thất bại lần thứ 2 vào năm 1285, Hốt Tất Liệt vẫn giữ nguyên ý định tấn công Đại Việt và Ariq Qaya tiếp tục là An Nam hành trung thư tỉnh Tả Thừa tướng. Những công việc như điều quân, bắt lính, lập danh sách tướng tá, sắm sanh chiến cụ, điều lương, đóng thuyền chiến, tiến hành các biện pháp ngoại giao (như dọa nạt, thăm dò)... tiếp tục được tiến hành dưới sự chỉ đạo của ông ta.
Khi công việc này đang tiến hành được lưng chừng Ariq Qaya chết bệnh vào ngày 18 tháng 6 năm 1286. Sau đó, công việc của A Lý Hải Nha được giao cho Áo Lỗ Xích phụ trách.
Chú thích

Tất cả các chú thích trong bài, trừ những chú thích được nêu rõ từ nguồn khác đều là thông tin được trích dẫn từ sách Cuộc kháng chiến chống xâm lược Nguyên Mông thế kỉ XIII của hai tác giả Hà Văn Tấn và Phạm thị Tâm.
↑  Tên theo cách gọi quốc tế của tộc người này là Uigur; ở Việt Nam, họ được phiên âm theo nhiều định dạng khác nhau của tiếng Hán. Có thời gian họ được gọi là Úy Ngột Nhi (畏兀儿), hiện nay, Duy Ngô Nhĩ là tên hay được dùng hơn cả.
↑  chỉ Nguyên sử, bộ sử được soạn và hoàn thành ngay trong năm đầu tiên của nhà Minh để trình Chu Nguyên Chương. Trong số Nhị thập tứ sử của Trung Hoa, bộ sử này bị đánh giá là có phương pháp biên soạn cũng như chất lượng kém nhất, một phần là do phải soạn trong thời gian quá gấp rút, từ lúc khởi thảo cho tới khi hoàn thành chỉ trong vòng chưa đầy một năm.
↑  Chức Thượng thư lớn thứ năm trong Lục bộ, trên Thượng thư bộ Công, dưới Thượng thư của các bộ Lại, Lễ, Hộ, Binh
↑ Các tài liệu bao gồm:
An Nam chí lược của Lê Tắc
Nguyên sử (phần An Nam truyện và A Lý Hải Nha truyện)
Nguyên triều danh thần sự lược của Tô Thiên Tước (1293-1352)
Bi ký A Lý Hải Nha của Diêu Toại (1238-1314).
↑  Viết tắt của Bình chương Chính sự
Abkhazia
Tên gọi

Người Abkhazia gọi lãnh thổ của họ là Аҧсны (Apsny), nghĩa là "vùng đất của những người Aps" (-ny là một hậu tố). Tên tiếng Nga Абхазия (Abkhazia) bắt nguồn từ tên tiếng Gruzia აფხაზეთი (Apkhazeti).[cần dẫn nguồn] Trong tiếng Mingrelia, Abkhazia được gọi là აბჟუა (Abzhua) hoặc სააფხაზო (saapkhazo).
Lịch sử > Lịch sử ban đầu

Giữa thế kỷ 9 và 6 TCN, lãnh thổ mà nay là Abkhazia là một phần của vương quốc Colchis ("Kolkha") của người Gruzia cổ đại kingdom of Colchis. Vương quốc này sau đó bị sáp nhập vào Vương quốc Egrisi năm 63 TCN, vương quốc được các tác giả Byzantine gọi là "Lazica" và được người Ba Tư gọi là "Lazistan", đặt theo tên của bộ tộc Laz.
Từ năm 1000 đến 550 TCN, người Hy Lạp đã thành lập nên các thuộc địa thương mại dọc theo bờ biển của biển Đen, đặc biệt là ở Pitiunt và Dioscurias, mà nay trở thành thủ đô của Abkhazia. Người Hy Lạp đã phải chạm trán với các bộ tộc hiếu chiến bản địa mà họ gọi là Heniochi.[cần dẫn nguồn] Các tác giả cổ đại mô tả các sắc dân khác nhau sống trong khu vực với vô số các ngôn ngữ mà họ nói.[cần dẫn nguồn] Arrian, Pliny và Strabo đã có các ghi chép về người Abasgoi (thường được coi là tổ tiên của người Abkhazia ngày nay) và người Moschoi (thường được coi là tổ tiên của người Meskhetia ngày nay) ở đâu đó tại Abkhazia ngày nay ven bờ đông của biển Đen.
Đế quốc La Mã đã chinh phục Egrisi vào thế kỷ 1 và cai quản lãnh thổ này cho đến thế kỷ thứ 4, sau đó lãnh thổ được một mức độ độc lập nhất định, song vẫn nằm dưới phạm vi ảnh hưởng của Đế quốc Byzantine. Mặc dù thời điểm chính xác của sự kiện dân cư Abkhazia cải sang Ki-tô giáo chưa được xác định rõ, song Tổng giám mục Pitius đã tham gia Hội đồng Giáo hội đầu tiên vào năm 325 tại Nicaea.[cần dẫn nguồn]
Đến cuối thập niên 690, lãnh thổ Abkhazia trở thành một công quốc dưới quyền đế chế Byzantine. Anacopia là thủ đô của công quốc. Quốc gia này có hầu hết cư dân là người Ki-tô giáo và trụ sở của Tổng giám mục là Pityus. Một cuộc xâm nhập của người Ả Rập vào Abkhazia đã bị Leon I cùng với các đồng minh người Egrisi và Kartli đẩy lui vào năm 736.
Sau khi thu được Egrisi thông qua một liên minh triều đại vào thập niên 780 Abkhazia đã trở thành thế lực thống trị trong khu vực và Vương quốc Abkhazia, cũng gọi là Vương quốc Egrisi hay Vương quốc của người Abkhaz, đã được thành lập. Trong thời gian này, tiếng Gruzia đã thay thế tiếng Hy Lạp trở thành ngôn ngữ văn học và văn hóa. Vương quốc đã phát triển rực rỡ từ năm 850 đến 950 cho đến khi nó sáp nhập những phần quan trọng thuộc miền Đông Gruzia, bao gồm cả Tbilisi. Sau đó là một giai đoạn bất ổn kéo dài, kết thúc với việc Abkhazia và các nhà nước ở miền Đông Gruzia được thống nhất dưới một nền quân chủ Gruzia, do Vua Bagrat III trị vì (ông được an táng tại Ti viện Bedia thuộc huyện Tkvarcheli của Abkhazia) và cuối thế kỷ 10 và đầu thế kỷ 11.
Đến thế kỷ 16, sau khi Vương quốc Gruzia tan rã, một Công quốc Abkhazia tự trị đã nổi lên, do triều đại Shervashidze cai trị (cũng được gọi là Sharvashidze, hay Chachba).[cần dẫn nguồn] Từ thập niên 1570, khi Hải quân Ottoman chiếm giữ pháo đài Tskhumi, Abkhazia nằm dưới ảnh hưởng của đế quốc Ottoman và Hồi giáo. Dưới sự cai trị của Ottoman, phần lớn cư dân Abkhazia đã cải sang Hồi giáo. Công quốc giữ lại quyền tự chủ có giới hạn bên trong đế chế Ottoman, và sau đó là bên trong đế quốc Nga, song cuối cùng đã bị sáp nhập và đế quốc Nga năm 1864.
Lịch sử > Hậu Xô viết

Khi Liên Xô bắt đầu tan rã vào cuối những năm 1980, căng thẳng sắc tộc gia tăng giữa Abkhaz và Gruzia vì những động thái của Georgia hướng tới quá trình độc lập khỏi Liên Xô. Theo đó, nhiều người Abkhaz đã tích cực phản đối những động thái của Gruzia, họ lo sợ sự độc lập của Gruzia có thể dẫn đến việc xóa bỏ quyền tự trị của Abkhazia, thay vào đó họ đồng ý cho ý tưởng thiết lập Abkhazia là một nước cộng hòa Xô viết riêng biệt với quyền lãnh đạo riêng biệt. Tháng sáu năm 1988, một bài tuyên ngôn về việc bảo vệ sự đặc thù của người Abkhaz (được gọi là lá thư Abkhaz) đã được gửi đến lãnh đạo Liên Xô Mikhail Gorbachev.
Xung đột giữa Gruzia-Abkhaz đã trở thành cuộc xung đột bạo lực nghiêm trọng vào ngày 16 tháng 7 năm 1989 tại Sukhumi. Mười sáu người Georgia được cho là đã bị giết và 137 người khác bị thương khi thời điểm những người trên đang cố gắng đăng kí vào một trường đại học của Georgia thay vì một trường đại học của Abkhaz. Sau vài ngày xung đột bạo lực, quân đội Liên Xô đã tiến hành can thiệp và khôi phục lại trật tự ở khu vực và đổ lỗi cho các lực lượng dân tộc cực đoan đã kích động bạo loạn.
Vào tháng 3 năm 1990, Georgia tuyên bố chủ quyền, đơn phương vô hiệu hóa các hiệp định được chính phủ Liên Xô ban hành từ năm 1921 và do đó càng tiến gần hơn đến độc lập. Ngày 17 tháng 3 năm 1991, Cộng hòa Gruzia đã tẩy chay cuộc trưng cầu dân ý toàn Liên bang về việc đổi mới Liên Xô được Gorbachev khởi xướng. Tuy nhiên, hơn 52% (tức 52,3%) dân số của Abkhazia (gần như chiếm toàn số dân không thuộc dân tộc Georgian) đã tham gia trưng cầu dân ý và được đại đa số phiếu bầu (98,6%) tán thành giữ lại Liên Xô. Và những người này sau đó cũng đã tiến hành tẩy chay cuộc trưng cầu dân ý ngày 31 tháng 3 về vấn đề độc lập của Gruzia, vốn được ủng hộ bởi phần lớn dân tộc Georgia. Chỉ trong vòng vài tuần sau, Gruzia tuyên bố Độc lập vào ngày 9 tháng 4 năm 1991 dưới sự dẫn dắt của cựu lãnh đạo phe chống đối Xô Viết, Zviad Gamsakhurdia. Dưới thời Gamsakhurdia, tình hình tương đối ổn định ở Abkhazia và một thỏa thuận về việc chia sẻ quyền lực đã sớm đạt được giữa phe Abkhaz và Gruzia, trao cho Abkhaz quyền cử một đại diện nhất định trong cơ quan lập pháp địa phương.
Tuy vậy, chính quyền của tổng thống Gamsakhurdia đã sớm bị thách thức bởi các nhóm vũ trang đối lập dưới sự chỉ huy của Tengiz Kitovani, dẫn đến cuộc đảo chính quân sự vào tháng 1 năm 1992, buộc ông phải rời bỏ đất nước. Sau đó, cựu bộ trưởng ngoại giao Xô Viết và là " vị kiến trúc sư tạo nên sự sụp đổ của Liên Xô" - Eduard Shevardnadze được đưa lên làm "lãnh đạo quốc gia", trong một chính phủ vốn đã bị chi phối bởi những người theo chủ nghĩa dân tộc Gruzia cứng rắn và bảo thủ.
Địa lý và khí hậu

Abkhazia có diện tích khoảng 8.600 km2 (3.320 dặm vuông Anh) ở cực tây của Georgia. Dãy núi Kavkaz ở phía bắc và đông bắc chia tách Abkhazia với Liên bang Nga (giáp với nước cộng hòa tự trị Karachay-Cherkessia). Ở phía đông và đông nam, Abkhazia giáp với vùng Samegrelo-Zemo Svaneti của Gruzia; và giáp với biển Đen ở phía tây và tây nam.
Abkhazia có địa hình rất đồi núi. Dãy Đại Kavkaz chạy dọc theo biên giới phía bắc, với các mũi núi – Gagra, dãy Bzyb và dãy Kodori – chia cắt khu vực thành một số thung lũng sâu và có nhiều sông hồ. Các đỉnh cao nhất tại Abkhazia nằm ở phía đông bắc và phía đông, một số vượt quá 4.000 mét (13.123 ft) trên mực nước biển. Abkhazia có các khu rừng ven biển đến các nông trại trồng cam quýt, tuyết vĩnh cửu và sông bông ở phía bắc. Mặc dù có địa hình phức tạp không thích hợp cho con người phát triển, song những mảnh đất màu mỡ được dùng để trống chè, thuốc lá, hoa quả là một trụ cột của ngành nông nghiệp địa phương.
Abkhazia có nhiều sông nhỏ bắt nguồn từ dãy núi Kavkaz. Các sông chính là: Kodori, Bzyb, Ghalidzga, và Gumista. Sông Psou chia trách khu vực với Nga, và Inguri là ranh giới giữa Abkhazia và phần còn lại của Gruzia. Có một số hồ cận băng hà và miệng núi lửa trên các ngọn núi của Abkhazia. Hồ Ritsa là hồ quan trọng nhất trong số chúng.
Hang động sâu nhất được biết đến trên thế giới, hang Krubera (Voronja), nằm tại phần phía tây dãy núi Kavkaz của Abkhazia. Cuộc khảo sát vào tháng 9 năm 2006 đã đo được chiều cao thẳng đứng của hệ thống hang động là 2.158 mét (7.080 ft) giữa điểm cao nhất và điểm thấp nhất được khám phá.
Do Abkhazia nằm gần biển Đen và có dãy núi Kavkaz che chắn, khí hậu tại đây rất êm dịu. Khu vực ven biển của nước cộng hòa có khí hậu cận nhiệt đới, nhiệt độ trung bình năm ở hầu hết những nơi ven biển là khoảng 15 °C (59 °F). Khí hậu ở những nơi cao hơn thay đổi từ đồi núi hải dương đến lạnh và không có mùa hè. Abkhazia nhận được lương mưa cao, song các vi khí hậu độc đáo của nó (chuyển từ khí hậu cận nhiệt đới đến núi cao) cùng hầu hết các vùng bờ biển có độ ẩm thấp hơn. Lượng mưa hàng năm dao động từ 1.100–1.500 mm (43,3–59,1 in) dọc theo bờ biển đến 1.700–3.500 mm (66,9–137,8 in) tại các khu vực núi cao hơn. Các dãy núi tại Abkhazia nhận được một lượng tuyết đáng kể.
Có hai cửa khẩu để vào Abkhazia. Cửa khẩu phía nam qua cầu Inguri, cách thành phố Zugdidi của Gruzia chỉ một khoảng cách ngắn. Cửa khẩu phía bắc ("Psou") nằm tại thị trấn Gyachrypsh. Để đảm bảo an ninh, nhiều chính phủ nước ngoài khuyến cáo công dân của họ không đi du lịch Abkhazia.