Đấu tranh nội bộ Đảng Cộng sản Liên Xô (Bolshevik)
Thảo luận trong nội bộ đảng năm 1923-1924

Trước tình hình đó, Trotsky quyết định mở cuộc phản công. Nhận thấy mình thuộc phe thiểu số trong giới lãnh đạo Bolshevik và dần dần mất quyền lực, ông quyết định dựa vào quần chúng đảng thay vì các trưởng ban quan liêu. Bộ máy tuyên truyền mạnh mẽ của Đảng Bolshevik đã tạo ra xung quanh ông một vầng hào quang lãng mạn của một nhà cách mạng trứ danh, người có công thứ hai sau Lenin, một trong những người tổ chức chính của Cách mạng Tháng Mười, người sáng lập và lãnh đạo "Hồng quân chiến thắng". Trotsky quyết định dựa vào các khẩu hiệu này để chống lại bộ máy quan liêu cũng đưa ra các khẩu hiệu tương tự về dân chủ trong nội bộ đảng mà hai năm trước đó Trotsky buộc tội họ cố ý tạo ra sự "sùng bái". Trong phần kết luận của mình cho báo cáo "Về xây dựng Đảng" tại Hội nghị Đảng lần thứ XIII vào ngày 17 tháng 1 năm 1924, Stalin đã nhận xét một cách mỉa mai về lời kêu gọi bất ngờ của Trotsky đối với nền dân chủ:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ |  Thật là nực cười khi nghe những bài phát biểu về dân chủ từ miệng của Trotsky. Chính Trotsky, người tại Đại hội Đảng lần thứ X đã yêu cầu Đảng phải được cai trị bằng nắm đấm sắt. Nhưng chúng tôi biết rằng không có sự khác biệt lớn giữa Trotsky của thời kỳ Đại hội X và Trotsky bây giờ, vì Trotsky lúc đó và bây giờ đều muốn gây rối Đảng Lenin. Điểm khác biệt duy nhất là tại Đại hội X ông ta lợi dụng các tổ chức công đoàn để cai trị Đảng từ trên cao và bây giờ ông ta đang lợi dụng quần chúng Đảng để gây rối Đảng Lenin. Dân chủ đối với ông ta chỉ là một công cụ, một chiến thuật, một chiến lược. Trotsky ơi, ông đừng diễn kịch nữa. | ” |
Vào ngày 8 tháng 10 năm 1923, Trotsky đã viết một bức thư cho Ủy ban Trung ương và Ủy ban Kiểm soát Trung ương với những lời chỉ trích sâu rộng về sự quan liêu hóa và những mặt tiêu cực của NEP. Ông cho rằng cuộc khủng hoảng " giá kéo " hiện nay là do việc quan liêu hóa chính sách "quyền lực quân-dân", sức ảnh hưởng ngày càng gia tăng mạnh mẽ của các bí thư cấp ủy trong những năm gần đây, họ đã thay thế các "chính ủy" toàn năng của Trotsky, đe dọa đến "các trung tâm quyền lực khẩn cấp khác nhau trong Nội chiến".
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ |  Vào thời điểm tàn khốc nhất của chủ nghĩa cộng sản thời chiến, số quan chức mà Đảng chỉ định chưa bằng 1/10 hiện nay. Việc tự tiện bổ nhiệm bí thư các tỉnh ủy hiện nay đang dần thành quy luật. Bộ máy bí thư, được tạo ra từ trên xuống dưới, càng ngày càng tự kéo tất cả các sợi dây quyền lực về mình. Sự tham gia của quần chúng nhân dân vào công cuộc xây dựng tổ chức Đảng ngày càng trở nên mờ nhạt đến không ngờ. Chế độ quan liêu bí thư phải chấm dứt ngay. Nền dân chủ trong khuôn khổ của đảng phải được giữ gìn và phát huy, nếu không thì đảng sẽ bị đe doạ và thoái hoá. Những Đảng viên phải bày tỏ trung thực điều mình không hài lòng và nhận được cơ hội thăng tiến thực sự, phù hợp với Điều lệ Đảng và quan trọng nhất là với sự sống còn của Đảng ta trong việc tổ chức bộ máy quản lí. | ” |
Trotsky cũng đề cập đến tuyên bố vài ngày trước của Dzerzhinsky rằng tất cả các thành viên trong đảng nếu phát hiện được nạn phe phái nên báo cáo chúng cho cơ quan của ông. Trotsky không phản đối những biện pháp cứng rắn đối với nạn phe phái, nhưng thực tế nếu muốn báo cáo thì phải "báo cáo riêng". Theo Trotsky, điều này chứng tỏ tình hình trong đảng đã "cực kỳ tồi tệ". Đảng đã mắc "một căn bệnh đáng báo động".
Ngoài ra, Trotsky cũng thúc đẩy việc gia tăng quyền hạn của Ủy ban Kế hoạch Nhà nước; Các đối thủ chính trị của ông ngay sau đó đã cáo buộc Trotsky truy cầu một chế độ độc tài kinh tế vô độ, không khác Hồng quân năm 1918 mấy là bao.
Trotsky cũng đề cập đến những nỗ lực mở rộng Hội đồng Quân nhân Cách mạng và cắt giảm quyền lực của các đối thủ chính trị; Theo Trotsky, Kuibyshev đã tuyên bố thẳng thừng trong một bức thư "tâm tình": "Chúng tôi cho rằng cần phải chiến đấu chống lại các anh, nhưng chúng tôi không thể tuyên bố các anh là kẻ thù; đó là lý do tại sao chúng tôi buộc phải sử dụng các phương pháp như vậy."
Bức thư "tâm tình" bắt đầu được những người ủng hộ Trotsky lưu hành rộng rãi trong đảng nhưng đã bị cấm phát tán thêm vào ngày 15 tháng 10 bởi một nghị quyết của Ủy ban Kiểm soát Trung ương, đề nghị không đưa bức thư ra thảo luận bên ngoài Ủy ban Trung ương và Ủy ban Kiểm soát Trung ương.
Tuy nhiên, vào cùng ngày 15 tháng 10 năm 1923, một nhóm 46 người Bolshevik lỗi lạc đã ký "Tuyên bố số 46" gửi Bộ Chính trị. Toàn bộ bức thư viết bằng những luận điểm "sặc mùi" Trotsky nhưng không có chữ ký của ông. Những người nổi bật trong "nhóm 46" là: Obolensky (Osinsky), Smirnov, Drobnis, Sapronov. Tuyên bố cũng được ký bởi cựu lãnh đạo của "phe đối lập công nhân" Shlyapnikov.
Luận điệu "chống quan liêu" của những người theo chủ nghĩa đối lập chủ yếu liên quan đến sự bất đồng trong quá trình xây dựng một bộ máy quan chức nhà nước sau Nội chiến. Trong môi trường đơn đảng, vai trò của bí thư cấp ủy tăng mạnh. Hình thức thăng tiến thường mang tính "dân chủ", trên thực tế họ thường được cấp trên bổ nhiệm ("tiến cử"). Trong số 191 bí thư tỉnh ủy từ mùa hè năm 1922 - mùa thu năm 1923 thì khoảng 94 người (49,2%) được Trung ương bổ nhiệm.
Tuy nhiên, những lời chỉ trích đó không có gì mới. Các nhóm đối lập trước đó, như "nhóm chủ nghĩa nguyên tắc tập trung dân chủ" và "phe đối lập công nhân", đã nói rất nhiều về hệ thống quan chức ngụy dân chủ, hệ thống nhà nước đang "quân sự hóa" thay vì "dân chủ hóa", những người lãnh đạo đảng ngày càng xa rời quần chúng. Tuy nhiên, vào thời điểm vài năm trước Trotsky không những không có chung niềm tin như vậy mà thậm chí còn trực tiếp phản đối chúng. Năm 1921, trong một "cuộc thảo luận về tổ chức công đoàn", ông tuyên bố rằng đấu tranh chống lại sự bổ nhiệm trực tiếp có nghĩa là "phủ nhận bản chất giai cấp của nhà nước", nói rằng những mệnh lệnh và sự bổ nhiệm từ trên xuống là do "trình độ thực hành dân chủ, trình độ văn hóa, ý thức chính trị của quần chúng chưa đủ".