stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Shō Boku

| Shō Boku尚穆 |
| --- | --- |

Tên húy: Umigurugani

Quốc vương Lưu Cầu Quốc vương nhà Shō II thứ 14
Nhiệm kỳ 1752—1794
Mẫu quốc: Đại Thanh
Sách phong: Càn Long 20 (1755)
Niên hiệu: Càn Long, Gia Khánh (nhà Thanh)
Tiền nhiệm: Shō Kei
Kế nhiệm: Shō On
 
Thông tin cá nhân
Sinh: 
Tên húy: Umigurugani
Ngày sinh: 3 tháng 5, 1739
 
Mất: 19 tháng 2, 1794
An nghỉ: Tamaudun
Giới tính: nam
Gia quyến: 
Thân phụ: Shō Kei
Thân mẫu: Jinshitsu, Kikoe-ōgimi-ganashi
Anh chị em: Yuntanza Chōken, Kanshitsu, Công chúa Tsukayama, Junsei, Công chúa Zukeran
Phối ngẫu: Shukutoku, Sashiki Ajiganashi
Hậu duệ: Shō Tetsu, Urasoe Chōō, Yoshimura Chōgi, Ginowan Chōshō, Hōun, Kikoe-ōgimi-ganashi
 
Gia tộc: Nhà Shō II
Chữ ký: 
x • t • 
Shō Boku (尚穆 (Thượng Mục), Shō Boku?  3 tháng 5, 1739－19 tháng 2, 1794) là vị vua thứ 14 của nhà Shō II tại vương quốc Lưu Cầu. Ông trị vì từ năm 1752 đến năm 1794. Shō Boku là trưởng tử của vua Shō Kei, nguyên danh là Trung Thành Vương Tử Triều Khương. Shō Boku đã có cống hiến nhất định trong việc kiến thiết pháp chế của Lưu Cầu.
Năm 1752, vua Shō Kei tạ thế, Shō Boku kế vị. Năm 1754, do cảng Naha bị tắc nghẽn, thuyền lớn khó thông hành, vì nghênh tiếp sứ thần sắc phong của nhà Thanh, Shō Boku đã lệnh cho án ti Hướng Thông khai thông luồng nước, nạo vét bùn. Năm 1755, hoàng đế Càn Long phái thị độc hàn lâm viện Toàn Khôi đến sắc phong sang Lưu Cầu.
Năm 1771, tại Quần đảo Yaeyama xảy ra động đất 8 độ Richter, gây nên sóng thần, có nơi ghi là cao đến 80 mét. Đây là thảm họa sóng thần lịch sử của quần đảo Ryukyu.
Năm 1788, trưởng tử của ông là Shō Tetsu bị bênh chết, thứ tử là Shō On trở thành vương thế tôn. Năm 1793, nhân việc Nakagami và Kunigami nhiều năm liền bị khô hạn và cháy rừng, Shō Boku cử pháp ti Hướng Thiên Địch đi tuần thị, loại bỏ những cây bị cháy và trồng mới. Năm sau, ông mất do bệnh tật
Athyrium dailingense

| Athyrium dailingense> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
Ngành (divisio): Pteridophyta
Lớp (class): Polypodiopsida
Bộ (ordo): Polypodiales
(không phân hạng): Eupolypods II
Họ (familia): Woodsiaceae
Chi (genus): Athyrium
Loài (species): A. dailingense
Danh pháp hai phần
Athyrium dailingense Ching, 1986 
Athyrium dailingense là một loài thực vật có mạch trong họ Woodsiaceae. Loài này được Ching miêu tả khoa học đầu tiên năm 1986.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Athyrium dailingense”. Truy cập ngày 13 tháng 8 năm 2013.
Nhiệt dung riêng

Nhiệt dung riêng của một chất là nhiệt lượng cần phải cung cấp cho một đơn vị đo lường chất đó để nhiệt độ của nó tăng lên một độ trong quá trình   truyền nhiệt.
Trong hệ thống đo lường quốc tế, đơn vị đo của nhiệt dung riêng là Joule trên kilôgam trên Kelvin, J·kg−1·K−1 hay J/(kg·K), hoặc Joule trên mol trên Kelvin.
Kí hiệu là:c
Người ta sử dụng nhiệt dung riêng để tính toán nhiệt lượng khi gia công nhiệt cho vật liệu xây dựng và lựa chọn vật liệu trong các trạm nhiệt.
Công thức: c = Q/(m∆t)
Bảng nhiệt dung riêng

| Chất | Nhiệt dung riêng  (J/kg> K) | Chất | Nhiệt dung riêng  (J/kg> K) |
| --- | --- | --- | --- |
| Nước | 4200 | Đất | 800 |
| Rượu | 2500 | Thép | 460 |
| Nước đá | 1800 | Sắt | 460 |
| Nhôm | 880 | Đồng | 380 |
| Không khí | 1005 | Chì | 130 |
| Thiếc | 230 | Nước biển | 3900 |
| Xăng | 3600 | Aslantic | 210 |
Liêu trai chí dị

| Liêu trai chí dị |
| --- | --- |
聊齋誌異
Ấn bản Liêu trai chí dị vào năm 1935
Thông tin sách
Tác giả: Bồ Tùng Linh
Quốc gia: Trung Quốc
Ngôn ngữ: Văn ngôn
Thể loại:  Chí quái  Truyền kỳ 
Ngày phát hành: 1766
Liêu trai chí dị (giản thể: 聊斋志异; phồn thể: 聊齋誌異; bính âm: Liáozhāi zhìyì) là một tuyển tập truyện văn ngôn của tác giả thời nhà Thanh Bồ Tùng Linh, tập hợp gần 500 truyện hoặc "truyện kỳ ảo" viết theo lối chí quái và truyền kỳ, mà theo một số nhà phê bình là để ngầm phê phán các vấn nạn trong xã hội. Với thời gian sáng tác hơn bốn mươi năm từ cuối những năm 1600 đến đầu những năm 1700, bộ truyện được lưu hành dưới dạng bản thảo, rồi được bạn bè của tác giả sao chép nhiều lần, song mãi đến năm 1766 mới xuất bản trên giấy. Kể từ đó, nhiều truyện trong tập đã được giới phê bình văn học tán dương và được lựa chọn chuyển thể lên điện ảnh và truyền hình.
Lịch sử xuất bản

Bồ Tùng Linh đã sưu tầm gần năm trăm giai thoại và truyện dài trong hơn bốn mươi năm từ đầu thập niên 1670 đến đầu những năm 1700. Theo thông lệ thời đó, ông đặt tên cho tác phẩm bằng cách sử dụng bút danh Liêu trai (聊齋).
Học giả Chương Bồi Hằng (章培恒) ghi chép rằng tuyển tập Liêu trai gốc chia làm tám tập, tập sớm nhất được hoàn thành vào khoảng năm 1681 còn tập muộn nhất hoàn thành từ 1707 đến 1714. Tuyển tập lần đầu được lưu hành dưới dạng bản sao chép, song mãi sau tác giả mất vào năm 1715 thì tác phẩm mới được xuất bản. Vào khoảng năm 1693, Vu Thành Long được cho là đã ngỏ lời hỏi mua bản thảo Liêu trai với giá trị một nghìn lạng bạc, song đã bị Bồ Tùng Linh từ chối.
Bản thảo cuối cùng được gia đình Bồ Tùng Linh "cất giữ cẩn thận" sau khi ông mất, dù nhiều cá nhân khác nhau (kể cả quan chức địa phương) đề nghị sao chép nó. Ấn bản ra đời sớm nhất còn sót lại của Liêu trai được nhà xuất bản Triệu Khởi Cảo (趙起杲) ấn hành vào năm 1766 ở Hàng Châu; Triệu cho biết ban đầu Bồ Tùng Linh định đặt tựa tuyển tập là Quỷ hồ truyện (鬼狐傳). Mặc dù có người cho rằng ấn phẩm của Triệu dựa trên "bản thảo gốc" do một người bạn sao chép, song nó lại không chứa toàn bộ truyện có ở bản thảo gốc; ở phần lời tựa đầu cho ấn phẩm ông viết: "Tôi đã xóa những ghi chú ngắn và đơn giản vì chúng tẻ nhạt và tầm thường - tổng cộng là 48 ghi chú." Ngoài ra, Triệu cũng kiểm duyệt những truyện chứa "chi tiết ngắn liên hệ tới chủ đề nhạy cảm". Mặc dù vậy, ấn bản của Triệu đã được đón nhận nồng nhiệt và được học giả Lý Thời Hiến (李時憲) lần đầu tái bản vào năm 1767.
Sau năm 1871, đã có lúc Phổ Giá Nhâm (普价人, hậu duệ đời thứ bảy của Bồ Tùng Linh) nắm giữ bản thảo gốc - được cho là gồm hai mươi tập truyện. Lúc ấy chúng được cất trong hai hộp, song một hộp bị mất "trong hoàn cảnh chưa rõ ràng". Năm 1950, gia đình Bồ Tùng Linh quyên tặng bốn tập truyện còn lại (chứa khoảng 237 truyện ngắn) cho Thư viện tỉnh Liêu Ninh.
Chủ đề

Không như đa số truyện kinh dị của Trung Quốc và phương Tây, "truyện kinh dị" ở Liêu trai không nhằm làm độc giả sợ hãi, mà để làm mờ lằn ranh giữa siêu nhiên và hiện thực đời thường, sử dụng chi tiết hình thể và tâm lý để làm cho lằn ranh giữa chúng trở nên tự nhiên. Những truyện này (là những tác phẩm giàu yếu tố lãng mạn) khám phá triết lý của tình (情), chuyện tình cảm xúc và nồng nàn của thế giới, bất kể đó là của người hay sinh vật siêu thực.
Ý nghĩa văn học

Liêu trai chí dị là tuyển tập "truyện siêu nhiên" của Trung Quốc được tán dương nhất kể từ ba tuyển tập truyện thoại (話) lớn đời nhà Minh, gồm Tiễn đăng tân thoại (剪燈新話) của Cù Hữu, Tiễn đăng dư thoại (剪燈餘話) của Lý Xương Kỳ và Mịch đăng nhân thoại (覓燈因話) của Thiệu Cảnh Chiêm; cả ba tuyển tập truyện này có tác động sâu rộng khắp Đông Á.
Nhận xét đầu tiên về Liêu trai xem tác phẩm là "ví dụ ưu tú song điển hình" của thể loại truyền kỳ. Những nhà phê bình và cây viết sau này tỏ ra bất đồng với quan điểm trên, thay vào đó họ chú trọng vào tính ngụ ngôn của bộ truyện; ví dụ Dư Tập (từng là trợ lý của Triệu Khởi Cảo) viết trong lời tựa cho ấn bản Liêu trai của Triệu: "... việc cho rằng tác phẩm chỉ có chút khác biệt so với tuyển tập các truyện về hiện tượng hiếm gặp hoặc truyện kỳ lạ là một quan điểm rất nông cạn và cực kỳ mâu thuẫn với ý đồ của tác giả." Cháu trai của Bồ là Bồ Lập Đức (蒲立德) coi tác phẩm là "hành động tự biểu hiện nghiêm túc".
Các nhà phê bình sau này ở thế kỷ 19 đã để tâm đến "phong cách văn học và kỹ thuật kể chuyện" của Liêu trai. Nhà phê bình đời nhà Thanh Đán Minh Luân (但明倫) viết trong lời tựa cho bài bình luận Liêu trai vào năm 1842: "Từ Liêu trai, tôi còn có được cái nhìn sâu sắc vào thủ pháp văn học." Cùng khoảng thời gian ấy, Liêu trai cũng thu hút sự chú ý của các cây viết phương Tây, chẳng hạn như Samuel Wells Williams đã nhắc đến Liêu trai ở những bài viết của ông là "một tác phẩm hoàn hảo bằng ngôn ngữ thuần túy và phong cách thanh tao". "Lối sáng tác đẹp" của truyện còn nhận được những lời tán dương từ các nhân vật phê bình văn học như William Frederick Mayers và Karl Gützlaff.
Kể từ thế kỷ 20, danh tiếng trong giới văn học của tác phẩm đã được nâng tầm hơn nữa. Quách Mạt Nhược nhận xét về Liêu trai: "Tác phẩm viết về ma quỷ tỏ ra ưu tú hơn những tác phẩm khác; phép châm biếm tham nhũng và [triều đại] chuyên chế đã thấm vào tận xương tủy." Fujita Yuken của Đại học Keio viết vào năm 1954: "Trong số nhiều tác phẩm văn học có nguồn gốc từ truyện văn ngôn của Trung Quốc [ví dụ Bác vật chí, Sưu thần ký, Thế Thuyết Tân Ngữ, Liệt dị truyện, Thập di ký, ...], [Liêu trai] đã tạo dựng danh tiếng thành tuyển tập truyện ngắn xuất sắc nhất." Imai Hiromasa miêu tả Liêu trai là "đỉnh cao của văn học về ma quỷ." Liêu trai chí dị còn nằm số những cuốn sách yêu thích của Jorge Luis Borges.
Bản dịch chọn lọc > Tiếng Anh

Strange Tales from Liaozhai, 6 tập (tr. Sidney L. Sondergard). Jain Pub Co., 2008-2014. ISBN 978-0-89581-001-4.
Strange Tales from a Chinese Studio (tr. John Minford). Luân Đôn: Penguin, 2006. 562 trang. ISBN 0-14-044740-7.
Strange Tales from the Liaozhai Studio (Zhang Qingnian, Zhang Ciyun và Yang Yi). Bắc Kinh: Nhà xuất bản Nhân dân Trung Quốc, 1997. ISBN 7-80065-599-7.
Strange Tales from Make-do Studio (Denis C. & Victor H. Mair). Bắc Kinh: Nhà xuất bản ngoại ngữ, 1989. ISBN 7-119-00977-X.
Strange Tales of Liaozhai (Lu Yunzhong, Chen Tifang, Yang Liyi, và Yang Zhihong). Hồng Kông: Commercial Press, 1982.
Strange Stories from the Lodge of Leisure (George Soulie). Luân Đôn: Constable, 1913.
Strange Stories from a Chinese Studio (tr. Herbert A. Giles). Luân Đôn: T. De La Rue, 1880; ấn bản thứ hai đã hiệu đính, Luân Đôn, 1908; ấn bản thứ ba đã hiệu đính, Luân Đôn, Laurie, 1916. Được in lại với lời tựa mới của Victoria Cass. Tokyo, Rutland, Vt.: Tuttle, 2010. ISBN 978-0-8048-9408-1.
Bản dịch chọn lọc > Tiếng Anh > Bản dịch của Giles

John Minford và Tong Man miêu tả bản dịch của Herbert Giles là "gây sốc", bởi vì ông chọn không dịch "bất cứ thứ gì liên quan đến tình dục, sinh đẻ, máu, đôi khi là cơ thể người ở bất kì khía cạnh nào" và thường viết "dài lạ thường để che đậy dấu vết của mình, thể hiện sự khéo léo và tinh vi." Ở bản dịch của Giles, các hồ ly có mong muốn trò chuyện và chia trà với mọi người thay vì cố quyến rũ và quan hệ tình dục, cùng lắm chỉ là trao cho bạn tình những nụ hôn. Họ ghi chép rằng "Giles làm theo chỉ thị phía trên mà không cần thắc mắc" vì ông buộc phải tuân theo quy tắc đạo đức dưới thời đại Victoria, đồng thời kêu gọi độc giả "đừng quá đặt nặng bản dịch Liêu trai của Giles." Họ nói thêm rằng "ấn bản bộ truyện của Commercial Press (HK) được lưu hành rộng rãi có nhiều đoạn cắt ghép gây sốc tương tự như Giles."
Minford và Tong Man cho biết rằng độc giả vẫn tiếp tục đọc các bản dịch của Giles, ngay cả khi chúng "ở mức nhiều nhất thì chỉ được chấp nhận một cách miễn cưỡng, thường bị chế giễu và bị coi là sự bóp méo theo kiểu Phương Đông..." Lydia Chiang miêu tả bài luận của Minford và Tong Man "tái đánh giá thời hậu Said" khi so sánh bản dịch của Giles với cách trình bày truyện theo hướng truyền thống và hiện đại của Trung Quốc.
Bản dịch chọn lọc > Tiếng Đức

Martin Buber là người thực hiện bản dịch tiếng Đức đầu tiên của tác phẩm, từng đưa nó vào cuốn Chinesische Geister- und Liebesgeschichten. Buber có sự hỗ trợ từ một nhân vật tên Wang Jingdao. Buber ghi trong lời tựa bản dịch rằng bản dịch của ông có những phần chưa được dịch ở ấn bản của Giles bởi vì Giles, theo "thông tục của người Anh" đã "lược bỏ hoặc chú giải chi tiết tất cả những đoạn mà ông ấy xem là khiếm nhã". Cuốn Chinesische Geister- und Liebesgeschichten được Alex Page dịch sang tiếng Anh, rồi được Humanities Press nhận xuất bản vào năm 1991.
Bản dịch chọn lọc > Tiếng Việt

Các truyện trong bộ Liêu trai chí dị đã được dịch và in sớm nhất tại Việt Nam từ năm 1901 trên báo Nông cổ mín đàm. Bản in thành sách đầu tiên được cho là của nhóm dịch Nguyễn Chánh Sắt, Nguyễn Viên Kiểu và Ngô Tường Vân do nhà in J. Viết (Sài Gòn) ấn hành năm 1916, gồm có 5 quyển, 42 truyện. Năm 2005, Nhà xuất bản Văn hóa Sài Gòn đã xuất bản bộ Liêu trai chí dị đầy đủ do Cao Tự Thanh dịch và chú giải, bao gồm 432 truyện phần chính văn và 68 truyện phần Liêu trai chí dị thập di, tổng cộng 500 truyện. Đây là bản dịch tiếng Việt đầy đủ nhất so với các bộ từ trước đến nay đã xuất bản tại Việt Nam. Năm 2013, bản dịch của Cao Tự Thanh được Nhà xuất bản Phụ nữ tái bản, bổ sung thêm 30 truyện, trong đó có 29 truyện trong bản Hội hiệu hội chú hội bình và bản dịch truyện Phong Dĩ của Vũ Hi Tô được đưa vào phần Phụ lục.
Liêu trai chí dị, 5 tập (Nguyễn Huệ Chi nghiên cứu, tuyển chọn và hiệu đính), Nhà xuất bản Văn Nghệ Thành phố Hồ Chí Minh, 1999.
Liêu trai chí dị 8 tập (Đàm Quang Hưng dịch và chú giải), Nhà xuất bản Yên Thanh, 2000, có tổng cộng 480 truyện.
Liêu trai chí dị, 2 tập (Cao Tự Thanh dịch và chú giải), Nhà xuất bản Văn hóa Sài Gòn, 2005, có tổng cộng 500 truyện.
Liêu trai chí dị, 2 tập (Cao Tự Thanh dịch và chú giải), Nhà xuất bản Phụ nữ, 2013, có tổng cộng 530 truyện.
Liêu trai chí dị toàn tập, 3 tập (Nguyễn Chí Viễn, Trần Văn Từ dịch và chú giải), Công ty Sách Thời Đại và Nhà xuất bản Văn hóa Thông tin, 2013, có tổng cộng 445 truyện.
Liêu trai chí dị, (Đào Trinh Nhất tuyển chọn và dịch), Công ty Cổ phần Văn hóa và Truyền thông Nhã Nam và Nhà xuất bản Văn học, 2015.
Liêu trai chí dị, 5 tập (Đàm Quang Hưng dịch và chú giải), Công ty Cổ phần Văn hóa Đông A và Nhà xuất bản Văn học, 2016, có tổng cộng 473 truyện (đã được lược đi một số truyện trùng lặp nội dung).
Bản dịch chọn lọc > Các bản dịch khác

Vasily Mikhaylovich Alekseyev đã xuất bản bản dịch bộ truyện của Bồ Tùng Linh sang tiếng Nga và được đón nhận nồng nhiệt; chúng chia làm hai tập là Fox's Wiles (1922) and The Wizard Monks (1923). Đây được xem là bản dịch cuốn sách sang ngoại ngữ hoàn hảo nhất. Cuốn sách được dịch sang tiếng Mãn với nhan đề Sonjofi ubaliyambuha Liyoo jai jy i bithe. Lodovico Nicola di Giura (1868–1947) là người biên soạn hoàn chỉnh bản dịch sang tiếng Ý vào năm 1766.
Ấn bản minh họa

Ở thế kỷ 19, những ấn bản Liêu trai chí dị có màu và phần minh họa sinh động được lưu hành trong giới văn học. Những ấn bản Liêu trai này được minh họa tinh xảo và giờ đây được các viện bảo tàng và thư viện lớn khắp thế giới sưu tầm, chẳng hạn như Thư viện Quốc gia Trung Quốc và Thư viện Quốc hội Hoa Kỳ.
"Họa bì"
"Jia er"
"Dong Sheng"
"Lục phán"
"Nhiếp Tiểu Thiến"
"Miêu sinh"
"Mao Hu"
"Giả Phụng Trĩ"
"Tam sinh"
"Xi Seng"
Chuyển thể

(秀才遇仙記), một vở Thiệu Hưng Kịch dựa trên "Trương Hồng Tiệm" được công diễn ở Nam Kinh vào ngày 5 tháng 5 năm 2019
(活捉石懷玉), một vở Xuyên Kịch dựa trên "Võ Hiếu Liêm" (武孝廉) được công diễn ở Thượng Hải vào ngày 10 tháng 6 năm 2016
Liêu trai chí dị là cảm hứng cho nhiều bản chuyển thể phim điện ảnh Hoa ngữ, gồm các tác phẩm phim truyện của Hồ Kim Thuyên (Họa bì chi Âm Dương Pháp Vương, Hiệp Nữ), Trần Gia Thượng (Họa bì, Họa bích), Trình Tiểu Đông (loạt phim Thiến nữ u hồn) và đạo diễn người Đài Loan Lý Hàn Tường (Thiến nữ u hồn).
Cuốn The Death of Woman Wang của Jonathan D. Spence (Viking Press xuất bản vào năm 1978) đã sử dụng chất liệu từ Liêu trai chí dị để dựng bối cảnh.
Một trích đoạn từ bản thảo gốc truyện Liêu trai chí dị của Bồ Tùng Linh
Miêu tả tập truyện "La Tổ" từ ấn bản minh họa nằm ở Bảo tàng Quốc gia Trung Quốc
Mùa

| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
Hai mươi tư tiết khí Kỷ nguyên J2000
| Kinh độ | Tiết khí | Dương lịch  (thông thường) |
Xuân
| 315° | Lập xuân | 4 - 5/2 |
| 330° | Vũ thủy | 18 - 19/2 |
| 345° | Kinh trập | 5 - 6/3 |
| 0° | Xuân phân | 20 - 21/3 |
| 15° | Thanh minh | 4 - 5/4 |
| 30° | Cốc vũ | 20 - 21/4 |
Hạ
| 45° | Lập hạ | 5 - 6/5 |
| 60° | Tiểu mãn | 21 - 22/5 |
| 75° | Mang chủng | 5 - 6/6 |
| 90° | Hạ chí | 21 - 22/6 |
| 105° | Tiểu thử | 7 - 8/7 |
| 120° | Đại thử | 22 - 23/7 |
Thu
| 135° | Lập thu | 7 - 8/8 |
| 150° | Xử thử | 23 - 24/8 |
| 165° | Bạch lộ | 7 - 8/9 |
| 180° | Thu phân | 23 - 24/9 |
| 195° | Hàn lộ | 8 - 9/10 |
| 210° | Sương giáng | 23 - 24/10 |
Đông
| 225° | Lập đông | 7 - 8/11 |
| 240° | Tiểu tuyết | 22 - 23/11 |
| 255° | Đại tuyết | 7 - 8/12 |
| 270° | Đông chí | 21 - 22/12 |
| 285° | Tiểu hàn | 5 - 6/1 |
| 300° | Đại hàn | 20 - 21/1 |
Mùa là sự phân chia của năm, dựa trên sự thay đổi chung nhất theo chu kỳ của thời tiết, sinh thái và số giờ ánh sáng ban ngày trong một khu vực nhất định. Trên Trái đất, các mùa là kết quả của quỹ đạo Trái đất xung quanh Mặt trời và độ nghiêng trục của Trái đất so với mặt phẳng ecliptic. Trong các khu vực ôn đới và vùng cực nói chung có bốn mùa rõ rệt: xuân, hạ (hè), thu và đông. Trong một số khu vực nhiệt đới và cận nhiệt đới thì có thể người ta chỉ chia thành hai mùa là mùa mưa và mùa khô, dựa trên lượng mưa có sự thay đổi đáng kể hơn so với sự thay đổi của nhiệt độ. Trong một số khu vực khác của vùng nhiệt đới thì lại có sự phân chia thành ba mùa: mùa nóng, mùa mưa và mùa lạnh. Người Ai Cập cổ đại còn chia một năm thành ba mùa, Aklet, là mùa ngập lụt, mùa cày cấy và gieo hạt, và Stem là mùa thu hoạch mùa màng.
Một số dân tộc bản xứ ở Lãnh thổ Bắc của Úc sử dụng sáu mùa, trong khi người Sami (thổ dân) của vùng Scandinavia thừa nhận không ít hơn 8 mùa.
Ở khu vực Melbourne của miền đông nam nước Úc, tiến sĩ Beth Goth từ Monash School of Biological sciences (Trường Sinh học Monash) đã biên soạn các tài liệu của một số các đồng nghiệp, là những người đang quảng cáo cho mô hình 6 mùa đối với khu vực này.
Trên đảo Vancouver ngoài bờ biển phía tây của Canada, John Neville – một nhà nghiên cứu thiên nhiên và một nhà văn nổi tiếng – tin rằng phần phía đông của đảo này có mùa trước mùa xuân trên thực tế (de facto) trong khoảng thời gian giữa mùa đông và mùa xuân. Mùa xuân đang đến dần trong tháng 2 thỉnh thoảng bị ngắt quãng bởi những trận tuyết rơi ngắn ngày làm cho thời kỳ tháng 2-3 có đặc trưng của một mùa lai tạp, nó không phải mùa đông mà cũng chẳng phải mùa xuân.
Trong một số khu vực của thế giới, các "mùa" đặc biệt được định nghĩa một cách khá lỏng lẻo dựa theo các sự kiện tự nhiên như mùa bão, mùa lốc xoáy, hay mùa cháy rừng.
Trên một số hành tinh trong Hệ Mặt Trời, cũng có hiện tượng thời tiết thay đổi tuần hoàn theo chu kỳ quay quanh Mặt Trời, cũng gọi là mùa; cùng nguyên nhân là độ nghiêng trục quay so với mặt phẳng quỹ đạo.
Nguyên nhân

Nguyên nhân chủ yếu của các mùa là trục tự quay của Trái Đất hay hành tinh nói chung là không vuông góc (nghiêng) với mặt phẳng quỹ đạo của nó quanh Mặt Trời. Với trục Trái Đất, hiện nay (kỷ nguyên J2000) nó nghiêng một góc khoảng 23.439 độ. Vì thế, tại bất kỳ thời điểm nào trong năm, một phần của bề mặt hành tinh là xoay trực tiếp hơn về phía các tia nắng từ Mặt Trời (xem Hình. 1).
Sự xoay này sẽ lần lượt thay đổi khi Trái Đất hay hành tinh chuyển động trên quỹ đạo của nó xung quanh Mặt Trời. Tại thời điểm bất kỳ, không phụ thuộc vào mùa, các bán cầu bắc và nam sẽ luôn luôn có các mùa ngược nhau (xem Hình. 3). Các mùa ở các khu vực vùng cực và ôn đới của một bán cầu là ngược lại với các mùa ở bán cầu kia. Khi mùa hè đang diễn ra ở bắc bán cầu thì ở nam bán cầu là mùa đông và ngược lại, cũng như khi có mùa xuân ở bắc bán cầu thì đó lại là mùa thu ở nam bán cầu (và ngược lại).
Trên Trái Đất, ngoài việc mật độ tia tới cao hay thấp thì sự tán xạ ánh sáng trong khí quyển là lớn hơn khi nó chiếu tới với một góc nhỏ. (Xem thêm mùa đông Bắc cực và đêm trắng.) Sự dao động về thời tiết theo mùa còn phụ thuộc vào các yếu tố như sự gần với các đại dương hay các khu vực có chứa nhiều nước, các dòng hải lưu trong các đại dương này, các hiện tượng như El Niño/ENSO và các hiện tượng có chu kỳ khác nữa của đại dương, cũng như là hướng gió chủ đạo.
Hiệu ứng khí hậu Trái Đất

Trong các khu vực ôn đới và vùng cực thì các mùa được ghi nhận bởi sự thay đổi trong lượng ánh nắng, thông thường nó tạo ra các chu kỳ trạng thái rụng lá của thực vật và ngủ đông của động vật. Các hiệu ứng này dao động theo vĩ độ và sự kề cận với các khu vực nhiều nước. Ví dụ, cực nam nằm gần như ở giữa của lục địa là châu Nam Cực, và vì thế khoảng cách từ đó tới những khu vực chịu ảnh hưởng vừa phải của các đại dương là khá lớn. Cực bắc nằm ở Bắc Băng Dương, vì thế các giới hạn nhiệt độ của nó được giảm đi nhờ các khối nước xung quanh. Kết quả là mùa đông ở cực nam lạnh hơn đáng kể so với mùa đông ở cực bắc.
Trong khu vực nhiệt đới, không có nhiều sự thay đổi đáng kể trong lượng ánh sáng chiếu tới. Tuy nhiên, nhiều khu vực (chủ yếu là miền bắc Ấn Độ Dương) là có hiện tượng mưa theo gió mùa và các chu kỳ gió.
Một điều lạ kỳ là việc nghiên cứu các ghi chép về nhiệt độ trong vòng 300 năm qua (David Thompson, tạp chí Science, 4/1995) chỉ ra rằng các mùa thời tiết, và vì thế năm thời tiết là bị chi phối bởi năm điểm cận nhật nhiều hơn là năm chí tuyến.
Vùng cực Trái Đất

Một sai lầm phổ biến là suy nghĩ cho rằng trong phạm vi vòng Bắc cực và vòng Nam cực thì Mặt Trời mọc một lần về mùa xuân và lặn một lần vào mùa thu; vì thế ngày và đêm bị suy diễn một cách sai lầm là chỉ bị ngắt quãng sau khoảng 183 ngày trên lịch. Điều này chỉ có thể coi là đúng trong các vùng rất gần với các cực.
Một điều đúng đắn là bất kỳ điểm nào của phần phía bắc của vòng Bắc cực (hay phía nam của vòng Nam cực) sẽ có một khoảng thời gian trong mùa hè khi Mặt Trời không lặn, và một khoảng thời gian trong mùa đông khi Mặt Trời không mọc. Khi vĩ độ quan sát càng cao thì chu kỳ của "mặt trời giữa đêm" (hoặc "bóng tối giữa ban ngày" cho nửa kia của địa cầu) càng kéo dài hơn.
Ví dụ, tại trạm quân sự và thời tiết Alert ở đỉnh phía bắc của đảo Ellesmere, Canada (khoảng 450 hải lý hay 830 km từ Bắc cực), Mặt Trời bắt đầu xuất hiện trên đường chân trời vào khoảng giữa tháng 2 và cứ mỗi ngày nó lại lên cao hơn một chút và ngày kéo dài hơn; cho đến khoảng ngày 21 tháng 3 thì thời gian có Mặt Trời kéo dài 12 giờ. Tuy nhiên, giữa tháng 2 không phải là thời điểm đầu tiên có nắng. Bầu trời (được nhìn từ trạm Alert) rất lờ mờ, hoặc ít nhất có thể coi là sự chiếu sáng trước rạng đông trên đường chân trời, trước khi những hình ảnh đầu tiên của Mặt Trời xuất hiện vào khoảng hơn một tháng sau. Trong các tuần quanh ngày 21 tháng 6, Mặt Trời lên tới điểm cao nhất của nó về phía bắc, và nó xuất hiện trên bầu trời không hề thấp hơn đường chân trời. Sau đó cứ mỗi ngày qua đi thì nó lại xuất hiện trên bầu trời thấp hơn về phía nam. Vào giữa tháng 10, nó lại biến mất. Trong vài tháng kế tiếp, "ngày" được đánh dấu bởi một khoảng thời gian ngày càng ngắn hơn của sự lờ mờ. Cuối cùng, trong các tuần xung quanh ngày 21 tháng 12 thì không có gì có thể phá vỡ bóng tối. Trong giai đoạn cuối của mùa đông, những tia sáng mờ nhạt đầu tiên chỉ xuất hiện ở đường chân trời trong vài phút mỗi ngày, và sau đó thời gian này lại tăng dần trong dạng ánh sáng lờ mờ trước rạng đông mỗi ngày cho đến khi nhìn thấy Mặt Trời mọc ở đường chân trời trong tháng 2.
Tính toán > Trên Trái Đất > Mỹ

Ngày mà mỗi mùa bắt đầu phụ thuộc vào việc định nghĩa nó. Tại Mỹ, các mùa được coi là bắt đầu tại các điểm phân (xuân phân, thu phân) và điểm chí (hạ chí, đông chí) thiên văn: các mùa như thế đôi khi gọi là "mùa thiên văn". Theo sự ước lượng này thì mùa hè bắt đầu từ thời điểm hạ chí, mùa đông bắt đầu từ thời điểm đông chí, mùa xuân bắt đầu từ thời điểm xuân phân và mùa thu bắt đầu ở thời điểm thu phân. Trong lịch tập quán của Mỹ, các ngày sau đây được coi là giữa các mùa:
Mùa đông (3 tháng 2)
Mùa xuân (5 tháng 5 hay 6 tháng 5)
Mùa hè (7 tháng 8)
Mùa thu (6 tháng 11)
Tính toán > Trên Trái Đất > Anh

Tại Vương quốc Liên hiệp Anh và Bắc Ireland, các mùa thông thường được tính là bắt đầu sớm hơn khoảng 7 tuần: mùa xuân bắt đầu vào ngày Candlemas, mùa hè vào ngày May Day, mùa thu vào ngày Lammas và mùa đông vào ngày All Hallows.
Lịch Ireland sử dụng gần giống như cách ước lượng trên; mùa xuân bắt đầu ngày 1 tháng 2 (Imbolc), mùa hè bắt đầu vào ngày 1 tháng 5 (Beltane), mùa thu bắt đầu vào ngày 1 tháng 8 (Lughnasadh) và mùa đông bắt đầu vào ngày 1 tháng 11 (Samhain).