stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Hình tượng con ngựa trong văn hóa
Thành ngữ

Trong tục ngữ, ca dao Việt Nam, ngựa cũng là con vật rất quen thuộc được sử dụng nhiều như:
Một con ngựa đau, cả tàu bỏ cỏ: Nói về tình đoàn kết
Mã đáo thành công: Câu chúc may mắn, thành công
Ngựa non háu đá: Chỉ những người trẻ tuổi thường có tính cách hung hăng, thiếu chín chắn
Cưỡi ngựa xem hoa
Ngựa chứng là ngựa hay: nói những người có tài thường có những tật xấu
Ngựa quen đường cũ: Chứng nào tật ấy
Ngưu tầm ngưu mà tầm mã: Chỉ việc những người giống nhau thường tập hợp lại với nhay, tìm đến nhau
Đầu trâu mặt ngựa: Câu này dùng để chỉ những kẻ vô lại, kẻ đại bất lương.
Thẳng như ruột ngựa: Nói về việc không úp mở, thẳng thắn vào đề luôn
Ngựa xe như nước, áo quần như nêm: Câu này dùng để chỉ việc có nhiều người qua lại
Ngựa lồng cóc cũng lồng: Chỉ sự đua đòi bắt chước một cách lố bịch kệch cỡm.
Da ngựa bọc thây: Câu này thời xưa dùng để nói về một người lính đã ngã xuống trên chiến trường
Đơn thương, độc mã (một ngựa với một cây thương): Chỉ người một mình chống lại khó khăn, không có sự trợ giúp của ai.
Thiên binh vạn mã
Chiêu binh mãi mã
Một mình một ngựa: Chỉ sự đơn độc
Một lời nói ra bốn ngựa khó tìm (Nhất ngôn ký xuất tứ mã nan truy): Câu này có nghĩa là một lời nói vô ý khi ra khỏi miệng rất khó có thể lấy lại được.
Tái ông mất ngựa: Chỉ trong cái rủi có cái may.
Bóng ngựa qua cửa sổ: Bóng ngựa hay bóng câu (Bạch câu có nghĩa là con ngựa non sắc trắng) lướt qua khe cửa là nhằm để chỉ sự trôi nhanh của thời gian.
Có mặt nào dài hơn ngựa
Đường dài mới hay sức ngựa: Câu này ý nói, cùng với thời gian, người ta có thể được những phẩm chất ta một người nào, nhất là khi ở với nhau thường xuyên.
Mặt dài như ngựa
Thay ngựa đổi chủ: Câu ngày dùng để chỉ một người rời bỏ một phe phái để đi theo một phe phái khác.
Thay ngựa giữa dòng: Liên hệ với sự kiện đảo chính truất Ngô Đình Diệm theo chỉ đạo của Mỹ
Ngựa về ngược
Voi dày ngựa xé
Tứ mã phân thây
Làm thân trâu ngựa
Kiếp trâu ngựa
Ra sức khuyển mã
Công lao hãn mã
Ngựa nào gác được hai yên: Chỉ việc người ta không thể đồng thời phụng sự hai sự nghiệp lớn. Câu này tương đương với " Một gáo, hai chĩnh".
Chạy như ngựa vía: ý nói chạy rất nhanh.
Lên xe, xuống ngựa
Được đầu voi đòi đầu ngựa: Nói về người có lòng tham không đáy
Hồ Mã tê Bắc phong (Ngựa Hồ hí gió bấc)
Bạch Mã phi Mã (Chữ Hán: 白馬非馬; Ngựa trắng không phải là ngựa), một câu đầy tính triết học của Công Tôn Long
Mồm chó vó ngựa
Khuyển mã chí tình
Chú thích

↑  “Ngựa trong văn hóa Phật giáo Tin tức văn hóa cập nhật mới nhất Chân dung nghệ sĩ”. Truy cập 3 tháng 6 năm 2014.
↑  “Ý NGHĨA VÀ BIỂU TƯỢNG CỦA MỘT SỐ MÔ TÍP TRANG TRÍ TIÊU BIỂU TRONG ĐIÊU KHẮC ĐÌNH LÀNG Y”. Truy cập 3 tháng 6 năm 2014.
↑  “Con ngựa trong thể thao”. Bản gốc lưu trữ ngày 22 tháng 2 năm 2014. Truy cập 3 tháng 6 năm 2014.
1 2 3 4  “www.cpv.org.vn”. Bản gốc lưu trữ ngày 22 tháng 2 năm 2014. Truy cập 3 tháng 6 năm 2014.
1 2 3 4  “Ngựa - trong cuộc sống đời thường và trong đời sống văn hóa”. Bản gốc lưu trữ ngày 2 tháng 2 năm 2014. Truy cập 3 tháng 6 năm 2014.
↑  “Hình ảnh ngựa phi tuyệt đẹp trên thảo nguyên Mông Cổ”. Zing.vn. 30 tháng 1 năm 2014. Bản gốc lưu trữ ngày 30 tháng 1 năm 2014. Truy cập 3 tháng 6 năm 2014.
↑  “Năm Ngọ nói chuyện ngựa”. Bản gốc lưu trữ ngày 31 tháng 1 năm 2014. Truy cập 3 tháng 6 năm 2014.
1 2  “Ngựa trong phong thủy - Biểu tượng cho kinh doanh phát đạt”. Bản gốc lưu trữ ngày 27 tháng 3 năm 2017. Truy cập 3 tháng 6 năm 2014.
↑  “Xuân Giáp Ngọ- hình tượng con ngựa trong nghệ thuật”. VTV Huế. Bản gốc lưu trữ ngày 21 tháng 2 năm 2014. Truy cập 3 tháng 6 năm 2014.
1 2  “Nhandan newspaper”. Truy cập 3 tháng 6 năm 2014.
↑  “Hình tượng con ngựa trên gốm cổ Việt Nam”. Bản gốc lưu trữ ngày 13 tháng 11 năm 2013. Truy cập 3 tháng 6 năm 2014.
↑  “Huyền thoại ngựa trắng”. Bản gốc lưu trữ ngày 22 tháng 2 năm 2014. Truy cập 3 tháng 6 năm 2014.
↑  “Năm Ngọ nói chuyện người tuổi Ngọ - VnExpress”. VnExpress - Tin nhanh Việt Nam. Truy cập 3 tháng 6 năm 2014.
1 2 3  “Hình ảnh loài Ngựa dũng mãnh trong hội họa”. Báo điện tử Dân Trí. 31 tháng 1 năm 2014. Truy cập 3 tháng 6 năm 2014.
↑  “Chuyện con ngựa trong văn hóa Đông”. Truy cập 3 tháng 6 năm 2014.[liên kết hỏng]
↑  “Ngựa thánh trên tranh Đông Hồ”. Bản gốc lưu trữ ngày 28 tháng 3 năm 2017. Truy cập 3 tháng 6 năm 2014.
↑  “Tìm hiểu con ngựa trong nghệ thuật tạo hình Việt Nam”. Bản gốc lưu trữ ngày 27 tháng 3 năm 2017. Truy cập 3 tháng 6 năm 2014.
↑  “Ngựa và nghệ thuật thăng hoa”. Tuổi Trẻ Online. Bản gốc lưu trữ ngày 22 tháng 2 năm 2014. Truy cập 3 tháng 6 năm 2014.
↑  Newby, Jonica, Jared Diamond and David Anthony (1999-11-13). "The Horse in History". The Science Show. Radio National. Archived from the original on 2008-10-06. Truy cập 2008-07-17.
↑  Bennett, Conquerors, p. 23.
↑  Keegan, A History of Warfare, p. 188.
↑  Gat, Azar. "War in Human Civilization". Oxford University Press, 2006, p. 208.
↑  Pritchard, The Ancient Near East, illustration 97.
↑  “Ngựa trong Hoàng cung Huế xưa”. Báo điện tử Dân Trí. 5 tháng 2 năm 2014. Truy cập 3 tháng 6 năm 2014.
↑  http://laodong.com.vn/Van-hoa/Thang-nhu-ruot-ngua-co-thang-that-khong/53894.bld
Những con ngựa nổi tiếng trong sử sách Trung Quốc
Những hình ngựa độc đáo trên thiệp chào mừng năm mới


Một con ngựa
Một họa phẩm xuất sắc của John Collier về Nàng Godiva đang cưỡi trên một con ngựa trắng
Cầu Hiền, đình Hoành Sơn, Nghệ An
Quản ngựa, đình Hoành Sơn, Nghệ An
Ngựa được thuần hóa để sử dụng trong chiến tranh từ sớm
Leucania extincta

| Leucania extincta> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Lepidoptera
Họ (familia): Noctuidae
Chi (genus): Leucania
Loài (species): L. extincta
Danh pháp hai phần
Leucania extincta Druce 
Leucania extincta là một loài bướm đêm trong họ Noctuidae.
Chú thích

↑  Bisby, F.A.; Roskov, Y.R.; Orrell, T.M.; Nicolson, D.; Paglinawan, L.E.; Bailly, N.; Kirk, P.M.; Bourgoin, T.; Baillargeon, G.; Ouvrard, D. (2011). “Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist”. Species 2000: Reading, UK. Truy cập ngày 28 tháng 6 năm 2014.
↑  Beccaloni, G. W., Scoble, M. J., Robinson, G. S. & Pitkin, B. (Editors). (2003) The Global Lepidoptera Names Index (LepIndex). (Geraadpleegd maart 2013).
Boronia parviflora

| Boronia parviflora> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
Bộ (ordo): Sapindales
Họ (familia): Rutaceae
Chi (genus): Boronia
Loài (species): B. parviflora
Danh pháp hai phần
Boronia parviflora Sm., 1798 
 
Boronia parviflora là một loài thực vật có hoa trong họ Cửu lý hương. Loài này được Sm. mô tả khoa học đầu tiên năm 1798.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Boronia parviflora”. Truy cập ngày 12 tháng 6 năm 2013.
Liệt nữ truyện

Một bức tranh mộc bản của Liệt nữ truyện vào thời Tống
Liệt nữ truyện (chữ Hán giản thể: 列女传; phồn thể: 列女傳; bính âm: Liènǚ zhuàn; Wade–Giles: Lieh nü chuan) là bộ sách giới thiệu hành vi của phụ nữ Trung Quốc cổ đại. Sách do tác giả Lưu Hướng là học giả Nho gia thời Tây Hán biên soạn vào năm 18 TCN đời Hán Thành Đế.
Tuy nhiên, có người cho rằng toàn bộ sách này không phải do chính Lưu Hướng viết nên, một quyển tụng văn (đoạn văn khen ngợi thường viết ở đầu trang sách) kèm theo trước tác tương truyền là do Lưu Hâm soạn ra, trong phiên bản lưu hành hiện nay do Sái Kỳ thời Nam Tống biên soạn lại, cộng thêm phần khen ngợi trong bảy quyển của nguyên tác, bên cạnh tám quyển bổ sung của Tục Liệt nữ truyện. Do có một vài phiên bản của tác giả vẫn còn đánh dấu khuyết danh. Cũng có người cho rằng, phiên bản lưu truyền hiện tại là do người đời sau mượn danh Lưu Hướng mà viết thêm một số thiên vào đầu trang sách.
Tổng quan

Bản "Liệt nữ truyện" hiện còn có 7 thiên, nội dung chủ yếu thuật lại chuyện về 105 người phụ nữ mẫu mực. Có tham khảo từ nhiều nguồn sử liệu khác như Kinh Xuân Thu, Tả truyện và Sử ký, riêng văn phong và cách trình bày đều chịu ảnh hưởng phần lớn từ thể liệt truyện trong Sử ký của Tư Mã Thiên.
Bảy thiên này gồm: Mẫu nghi (母儀), Hiền minh (賢明), Nhân trí (仁智), Trinh thuận (貞順), Tiết nghĩa (節義), Thông biện (辯通) và Nghiệt bế (孽嬖). Lưu Hướng chia phụ nữ thời Tiên Tần làm bảy loại điển hình, ngoài loại Bế nghiệt là hình tượng phản diện, sáu loại còn lại đều là điển hình mà Lưu Hướng tán dương. Lưu Hướng không đòi hỏi một chuẩn mực hoàn hảo đối với phụ nữ, chỉ cần nổi bật về một phương diện nào cũng được khen ngợi, đúng như Minh sử, thiên Liệt nữ truyện nói: "Lưu Hướng viết truyện liệt nữ, chuyện gì thu nhặt vào cũng có thể làm tấm gương, không chỉ theo một loại".
Trong sáu loại Mẫu nghi, Hiền minh, Nhân trí, Trinh thuận, Tiết nghĩa, Thông biện; phụ nữ chỉ cần thuộc một hai loại là có thể được biểu dương thành khuôn mẫu cho phụ nữ. Mẫu nghi, Hiền minh, Nhân trí và Thông biện, đặc biệt là ba loại sau chủ yếu đánh giá phụ nữ từ các nhân tố trí lực như tài đức, khí chất, năng lực, tinh thần dáng vẻ, nhân tố nhân cách. Chỉ có Trinh thuận và Tiết nghĩa mới đánh giá phụ nữ từ góc độ đạo đức thuần túy.
Sự phân loại phụ nữ của Lưu Hướng cho thấy người thời Tây Hán có nhiều tiêu chuẩn và rộng rãi trong việc đánh giá phụ nữ. Thời Tây Hán, thông minh tài trí, khí chất năng lực, tinh thần phong mạo, thậm chí năng lực ngôn ngữ vân vân, các phương diện đức, tài, trí, biện đều là tiêu chuẩn đánh giá cái đẹp bên trong của phụ nữ.
Phân loại

|  Thiên  |  Hán tự  |  Hán Việt  |  Dịch nghĩa  |
| --- | --- | --- | --- |
| 1 | 母 儀 傳 |  Mẫu nghi truyện  | Hình mẫu đoan trang |
| 2 | 賢 明 傳 |  Hiền minh truyện  | Kính trọng và minh bạch |
| 3 | 仁 智 傳 |  Nhân trí truyện  | Nhân đức và thông thái |
| 4 | 貞 順 傳 |  Trinh thuận truyện  | Tiết hạnh và hiếu thuận |
| 5 | 節 義 傳 |  Tiết nghĩa truyện  | Phép tắc và đạo đức |
| 6 | 辯 通 傳 |  Biện thông truyện  | Biện bác và hoàn mỹ |
| 7 | 孽 嬖 傳 |  Nghiệt bế truyện  | Những ái thiếp đồi trụy |
| 8 | 續 列 女 傳 |  Tục liệt nữ truyện  | Tiểu sử bổ sung |
Phân loại > Giải thích

Lời Án ngữ phần Mẫu nghi nói: "Duy bậc Mẫu nghi, có trí thánh hiền, làm theo điều nghĩa, nói thì đúng nghĩa, thai dưỡng con cháu, dần dần giáo hóa, đã thành toàn đức độ, lại đạt được công nghiệp. Những người làm mẹ và mẹ chồng đọc tới, không thể không noi theo". Mẫu nghi là điển hình của người mẹ hiền lương, họ dạy con đúng cách, giúp đỡ chồng làm nên công nghiệp.
Lời Án ngữ phần Hiền minh nói: "Duy bậc Hiền minh, liêm chính đúng cách, hành động có mực, nói là thành văn cương, hiểu rõ sự lý, biết giềng mối trên đời, cư xử theo pháp độ, trọn đời không gặp tai họa. Bậc hậu phi mà học theo ắt sẽ được tên tuổi rõ ràng". Họ hiểu sâu đại nghĩa, thông đạt sự lý, hành vi đoan chính, có người có thể nhắc nhở chồng, có người có thể biết được đại thể, tiến cử hiền tài, có người có thể cứu được nạn nước, là khuôn mẫu cho hậu phi học tập.
Lời Án ngữ phần Nhân trí nói: "Duy bậc Nhân trí, đoán được tai họa, theo đúng đạo trời, đổi họa thành phúc, làm điều nghĩa ở chỗ yên, nguy hiểm là tránh, trong lòng nơm nớp, luôn luôn cẩn thận. Các bậc phu nhân học theo, sẽ được hiển vinh". Họ kiến thức xa rộng, có thể nhìn mầm mống mà biết được điều sẽ xảy ra. Có người có tài biện luận, có người lo nước lo dân, đều là các phụ nữ thông minh trí tuệ.
Lời Án ngữ phần Trinh thuận là: "Duy bậc Trinh thuận, theo đạo tiến lên, tránh sự hiềm nghi, chắc đúng mới nói, trọn đời một lòng, là sự tốt đẹp trong thiên hạ, chăm chỉ trong sạch, chuyên tâm cẩn thận. Các tỳ thiếp xem vào, lấy đó làm khuôn mẫu". Họ đều là các phụ nữ giữ chắc lễ giáo gia phong, có người thủ lễ mà chết, có người chồng chết không tái giá, thủ tiết trọn đời, có người tuẫn tiết theo chồng. Họ là các tiết phụ liệt nữ được biểu dương đặc biệt từ thời Tống Minh trở đi.
Lời Án ngữ phần Tiết nghĩa là: "Duy bậc Tiết nghĩa, không tránh né cái chết, thích điều lành mộ khí tiết, trọn đời không phụ nghĩa, thành tín dũng cảm, nếu có điều nguy hiểm nhưng đúng điều nghĩa thì không hề ngần ngại. Những người làm vợ học theo, lấy đó làm nền tảng". Họ là những phụ nữ hy sinh cá nhân để thành toàn cho người khác, hiến thân cho đạo nghĩa. Trong bọn họ có nghĩa bộc, nghĩa thê, nghĩa cô, nghĩa kế mẫu vân vân.
Lời Án ngữ phần Biện thông nói: "Duy bậc Biện thông, văn chương tài giỏi, nêu ra ví dụ, nói điều cát hung. Mọi chuyện lựa chữ, không hề sai lầm, có thể một lòng, lời lẽ rất công. Thê thiếp học theo, sẽ được người đời ngâm đọc". Họ ăn nói khéo léo, giỏi về văn chương, mẫn tiệp hơn người. Trong bọn họ có người nhờ tài biện luận mà tham gia chính sự, có người nhờ tài ăn nói mà rửa oan cho mình hay thân thuộc, tránh được tai họa và sự nhục nhã.
Lời Án ngữ phần Bế nghiệt nói: "Duy kẻ Bế nghiệt, thì rất đáng ghét, dâm tà đố kỵ, phụ nghĩa bỏ tiết, chỉ làm điều sai, cuối cùng chịu họa". Bế nghiệt đồng nghĩa với từ "Nữ họa", kể ra nhiều điển hình phụ nữ làm khuynh đảo chính sự thời Tiên Tần, lấy đó cảnh tỉnh khuyên răn người đời, đề phòng nữ họa. Phần Bế nghiệt chứa đầy phê phán đối với phụ nữ loại này. Loại phụ nữ này phần nhiều là dung mạo xinh đẹp nhưng không sửa đức độ, chuyên gây họa cho xã tắc, gia đình. Đủ thấy Lưu Hướng cũng muốn người đọc thấm nhuần tinh thần "trọng đức khinh sắc".
Bối cảnh

Vào thời Tây Hán, thế lực ngoại thích lớn mạnh, triều đình hỗn loạn do có quá nhiều bóng dáng ngoại thích can thiệp vào việc chính sự, khiến cho quốc lực dần suy yếu. Lưu Hướng tự nghĩ Phép vua do trong cùng ngoài, khởi đầu từ những kẻ thân cận, câu này nghĩa là phép vua cần phải giáo dục bắt đầu từ những kẻ xung quanh Hoàng đế, vì vậy mà viết thành sách này, cốt để khuyên can hoàng đế và răn đe đám phi tần, ngoại thích lộng hành trong triều.
Cũng có ý kiến khác cho rằng, Lưu Hướng nhằm mục đích châm biếm chị em Triệu Phi Yến và Triệu Hợp Đức được Hán Thành Đế cực kỳ sủng ái, sẽ gây nên họa vong quốc về sau mà viết ra sách này cốt để cảnh tỉnh người đời. Những truyện được lựa chọn sử dụng trong Liệt nữ truyện thể hiện quan điểm chuẩn mực của Nho gia đối với phụ nữ, nhất là về mặt đạo đức và tiết hạnh.
Ảnh hưởng

Liệt nữ truyện đã để lại ảnh hưởng rất lớn đối với hậu thế và lan truyền đến một số nước chịu ảnh hưởng văn minh Trung Hoa như Việt Nam, Triều Tiên và Nhật Bản. Một số truyện còn được lưu truyền cho đến ngày nay, chẳng hạn như truyện Mạnh mẫu tam thiên (孟母三遷; Mẹ Mạnh Tử ba lần dời nhà) đều lấy từ sách này.
Về sau, trong sử sách Trung Quốc có nhiều thiên chương riêng biệt chuyên thuật lại sự tích phụ nữ các triều đại trong lịch sử Trung Quốc, được soạn tùy theo sự biến hóa về cái nhìn của phụ nữ qua mỗi thời đại, việc chú trọng ghi chép đức hạnh những phụ nữ được biểu dương của các triều đại có đôi chỗ khác nhau.
Chú giải

Những chú thích nguyên thủy trong Liệt nữ truyện của các học giả đời sau như Ban Chiêu, Mã Dung thời Hán, Triệu thị vợ Ngu Vĩ nước Ngô thời Tam Quốc, Kỳ Vô Thúy thời Tấn hiện nay không còn nữa. Thay vào đó, chỉ còn lại những chú giải trong các trước tác của đám học giả thời Thanh như Cổ Liệt nữ truyện bổ chú của Vương Chiêu Viên, Cổ Liệt nữ truyện khảo chứng của Cố Quảng Kỳ và Liệt nữ truyện hiệu chú của Lương Đoan.
Ngoài ra, học giả người Nhật thời Minh Trị là Matsumoto Mannen còn thêm vào phần chú giải trong trước tác Tham đính Lưu Hướng Liệt nữ truyện của ông.
Hội họa

Một họa sĩ thời Đông Tấn là Cố Khải Chi (顾恺之) đã lấy phương thức hội họa nhằm truyền đạt lại những mẫu chuyện kinh điển của các liệt nữ trong sách. Liệt nữ nhân trí đồ (列女仁智图) là bản sao chép lại tranh Cố Khải Chi của người thời Tống. Nét vẽ tỉ mỉ chi tiết, bảo lưu được kỹ năng hội họa xuất sắc của Cố Khải Chi. Hiện chỉ còn lại 28 vật dụng cá nhân trong Liệt nữ nhân trí đồ là còn tồn tại.
Dưới ngòi bút của Cố Khải Chi, thân phận, khí chất, thần thái của từng nhân vật trong họa quyển đều được miêu tả rất sinh động, có hồn và thỏa đáng. Cố Khải Chi đối với việc quan sát đời sống thì mười phần tinh tế tỉ mỉ. Tài năng như vậy có thể miêu tả khí chất, thần thái của mỗi một nhân vật một cách sinh động.
Trong Liệt nữ nhân trí đồ, phương pháp vẽ hình người ngang hàng với bối cảnh cân xứng, phương pháp hội họa áp dụng phần lớn đề tài cùng loại vào thời Hán, tục gọi là phương pháp tạo tranh ngang hàng. Kỹ năng hội họa của Cố Khải Chi thông qua biểu cảm phong thái của nhân vật, dùng khoảng không gian của nhân vật khi để lộ xiêm y có phần liên hệ nội tại. Những hiện vật này nay được lưu trữ tại Viện Bảo tàng Cố Cung Bắc Kinh.
Liệt nữ nhân trí đồ hiện ở Viện Bảo tàng Cố Cung Bắc Kinh, bản vẽ thời Tống
Mục lục > Mẫu nghi truyện

Hữu Ngu nhị phi (Nga Hoàng, Nữ Anh)
Khí mẫu Khương Nguyên
Khế mẫu Giản Địch
Khải mẫu Đồ Sơn
Thang phi Hữu Tiển
Chu thất tam mẫu
Vệ gia Định Khương
Tề nữ Phó mẫu
Lỗ Quý Kính Khương
Sở tử Phát mẫu
Trâu Mạnh Kha mẫu
Lỗ Chi Mẫu sư
Ngụy Mang Từ mẫu
Tề Điền Tắc mẫu
Mục lục > Hiền minh truyện

Chu Tuyên Khương hậu
Tề Hoàn Vệ Cơ
Tấn Văn Tề Khương
Tần Mục công cơ
Sở Trang Phàn Cơ
Chu Nam chi thê
Tống Bảo nữ tông
Tấn Triệu Thôi thê
Đào Đáp Tử thê
Liễu Hạ Huệ thê
Lỗ Kiềm Lâu thê
Tề Tương Ngự thê
Sở Tiếp Dư thê
Sở Lão Lai thê
Sở Ư Lăng thê
Mục lục > Nhân trí truyện

Mật Khang Công mẫu
Sở Vũ Đặng Mạn
Hứa Mục Phu nhân
Tào Hy Thị thê
Tôn Thúc Ngao mẫu
Tấn Bá Tông thê
Vệ Linh Phu nhân
Tề Linh Trọng tử
Lỗ Tang Tôn mẫu
Tấn Dương Thúc Cơ
Tấn Phạm Thị mẫu
Lỗ công Thừa tự
Lỗ Thế Thất nữ
Ngụy Khúc Ốc phụ
Triệu tướng Quát mẫu
Mục lục > Trinh thuận truyện

Chiêu Nam Thân nữ
Tống Cung Bá Cơ
Vệ quả Phu nhân
Sái Nhân chi thê
Lê Trang Phu nhân
Tề Hiếu Mạnh Cơ
Tức Quân Phu nhân
Tề Kỷ Lương thê
Sở Bình Bá Doanh
Sở Chiêu Trinh Khương
Sở Bạch Trinh Cơ
Vệ Tông nhị thuận
Lỗ quả Đào thê
Lương quả Cao hạnh
Trần quả Hiếu phụ
Mục lục > Tiết nghĩa truyện

Lỗ Hiếu Bảo Nghị
Sở Thành Trịnh Mậu
Tấn Ngữ Hoài Doanh
Sở Chiêu Việt Cơ
Cái Tương chi thê
Lỗ Nghị Gia tỉ
Đại Triệu Phu nhân
Tề Nghị Kế mẫu
Lỗ Thu Khiết phụ
Chu Chủ trung thiếp
Ngụy Tiết Nhũ mẫu
Lương Tiết Gia tỉ
Châu Nhai nhị nghị
Cáp Dương Hữu đễ
Kinh sư Tiết nữ
Mục lục > Biện thông truyện

Tề Quản thiếp Tĩnh
Sở Giang Ất mẫu
Tấn Cung công thê
Tề Thương Hòe nữ
Sở Dã Biện nữ
A Cốc xử nữ
Triệu Tân nữ Quyên
Triệu Phật Hật mẫu
Tề Uy Ngu Cơ (không phải nàng Ngu Cơ của Hạng Vũ)
Tề Chung Ly Xuân
Trai Túc Lựu nữ
Tề Cô Trục nữ
Sở Xứ Trang Chất
Tề nữ Từ Ngô
Tề Thái Thương nữ
Mục lục > Nghiệt bế truyện

Hạ Kiệt Muội Hỉ
Ân Trụ Đát Kỷ
Chu U Bao Tự
Vệ Tuyên Công Khương (Tuyên Khương)
Lỗ Hoàn Văn Khương (em gái của Tuyên Khương)
Lỗ Trang Ai Khương (cháu gọi Văn Khương là cô ruột)
Tấn Hiến Ly Cơ
Lỗ Tuyên Mục Khương
Trần nữ Hạ Cơ
Tề Linh Thanh Cơ
Tề Đông Quách Khương
Vệ nhị loạn nữ (Nam Tử, Vệ Bá Cơ)
Triệu Linh Ngô nữ
Sở Khảo Lý hậu
Triệu Điệu Xướng hậu
Mục lục > Tục liệt nữ truyện

Chu Giao Phụ nhân
Trần Quốc Biện nữ
Vương Tôn Thị mẫu
Vương Lăng chi mẫu
Trương Thang chi mẫu
Tuấn Bất Nghi mẫu
Hán Dương Phu nhân
Hán Hoắc Phu nhân
Nghiêm Diên Niên mẫu
Hán Phùng Chiêu Nghi
Vương Chương thê nữ
Ban nữ Tiệp Dư
Triệu Phi Yến tỉ đệ
Hiếu Bình Vương hậu
Cánh Thủy Phu nhân
Lương Hồng chi thê
Minh Đức Mã hậu
Lương Phu nhân Di
Hiến pháp Bhutan

Luật tối cao của BhutanBản mẫu:SHORTDESC:Luật tối cao của Bhutan
Hiến pháp Vương quốc Bhutan (tiếng Dzongkha: འབྲུག་གི་རྩ་ཁྲིམས་ཆེན་མོ་; phiên âm: druk gi tsa trim chen mo) là văn bản pháp luật có giá trị cao nhất tại Bhutan. Bản Hiến pháp hiện hành do Chính phủ Bhutan thông qua vào ngày 18 tháng 7 năm 2008. Nền tảng của bản Hiến pháp là triết học Phật giáo, các văn kiện nhân quyền quốc tế, luật pháp và án lệ đương thời, kết quả phân tích so sánh từ các bản Hiến pháp của 20 quốc gia trên thế giới và ý kiến của nhân dân. Theo vương nữ Sonam Dechen Wangchuck, Ủy ban soạn thảo Hiến pháp được truyền cảm hứng bởi tinh thần bảo vệ nhân quyền mạnh mẽ từ bản Hiến pháp 1996 của Cộng hòa Nam Phi.
Bối cảnh

Ngày 4 tháng 9 năm 2001, đức vua Jigme Singye Wangchuck - Druk Gyalpo thứ 4 của Bhutan, đã thông báo cho Chính phủ Bhutan, Chánh án Tòa án tối cao Bhutan và Chủ tịch Hội đồng Cố vấn hoàng gia về sự cần thiết phải soạn thảo một bản Hiến pháp cho Vương quốc Bhutan. Nhà vua bày tỏ mong muốn rằng Chính phủ Bhutan cùng với Chánh án Tòa án tối cao Bhutan sẽ tổ chức các phiên thảo luận về việc xây dựng Dự thảo Hiến pháp. Trước năm 2008, mặc dù Vương quốc Bhutan không có Hiến pháp chính thức, nhà vua cho rằng tất cả các nguyên tắc và điều khoản của Hiến pháp đều đã được quy định trong nhiều văn bản luật khác nhau, định hướng hành động của Quốc vương, Chính phủ, hệ thống tư pháp và Quốc hội Bhutan (còn gọi là Nghị viện Bhutan). Nhận thấy đất nước và nhân dân đã có sự phát triển và trưởng thành về mặt chính trị, nhu cầu cần có một bản Hiến pháp chính thức cho Vương quốc Bhutan đã trở nên bức thiết hơn bao giờ hết. Để hỗ trợ việc soạn thảo Hiến pháp, Chính phủ Bhutan đã bổ nhiệm luật sư Kottayan Katankot Venugopal - một luật sư chuyên về soạn thảo Hiến pháp - làm cố vấn Hiến pháp cho Chính phủ.
Druk Gyalpo Jigme Singye Wangchuck nhấn mạnh rằng Hiến pháp phải thúc đẩy và bảo vệ hạnh phúc hiện tại và tương lai của nhân dân và vương quốc Bhutan, phải đảm bảo rằng Bhutan sẽ có một hệ thống chính trị mang lại hòa bình và ổn định, đồng thời củng cố và bảo vệ an ninh và chủ quyền toàn vẹn lãnh thổ quốc gia. Trên cơ sở đó, nhà vua đề nghị Chính phủ Bhutan nên thành lập một ủy ban soạn thảo Hiến pháp cho Vương quốc Bhutan. Nhà vua cũng khuyến khích Ủy ban soạn thảo nên có sự tham gia của các quan chức chính phủ, đại biểu Hạ viện, công dân am hiểu về luật pháp Bhutan và các cá nhân sẵn sàng đóng góp trong việc thành lập Dự thảo Hiến pháp.
Ngày 30 tháng 11 năm 2001, tại phòng thiết triều của cung điện Tashichho Dzong, Druk Gyalpo Jigme Singye Wangchuck đã chủ trì một buổi lễ trang trọng, đánh dấu sự khởi đầu của việc soạn thảo Hiến pháp. Cuối tháng 3 năm 2005, các bản thảo đầu tiên của Hiến pháp được Chính phủ Bhutan chuyển đến các cơ quan dân sự và chính quyền cấp cơ sở để lấy ý kiến của nhân dân.
Nội dung > Các điều khoản cơ bản

Hiến pháp 2009 quy định Vương quốc Bhutan là một quốc gia có chủ quyền theo chế độ quân chủ lập hiến mang tính chất dân chủ. Lãnh thổ Bhutan được phân chia làm 20 dzongkhag (huyện), dưới huyện thì có các gewog (xã) và thromde (thành phố thuộc huyện). Ngôn ngữ quốc gia của Bhutan là tiếng Dzongkha  và ngày quốc khánh của Bhutan là ngày 17 tháng 12.
Hiến pháp là luật tối cao của Nhà nước, đồng thời Hiến pháp cũng khẳng định thẩm quyền của tiền lệ pháp:
Tất cả các luật có hiệu lực trên lãnh thổ Bhutan tại thời điểm thông qua bản Hiến pháp này sẽ tiếp tục có hiệu lực cho tới khi được Quốc hội sửa đổi, bãi bỏ hoặc thay đổi. Tuy nhiên các quy định trong bất kỳ luật nào mà trái với quy định của Hiến pháp đều sẽ bị coi là vô hiệu cho dù luật đó được thông qua trước hay sau thời điểm Hiến pháp này bắt đầu có hiệu lực.
Tòa án tối cao của Bhutan là chủ thể bảo vệ hiến pháp và là cơ quan có thẩm quyền tối cao đối với việc giải thích Hiến pháp.
Các quyền đối với tài nguyên thiên nhiên thuộc về Nhà nước và do đó tài nguyên thiên nhiên là tài sản của nhà nước, được điều chỉnh bởi pháp luật.
Xuyên suốt bản hiến pháp, tuổi nghỉ hưu bắt buộc đối với các công chức nhà nước, cũng là độ tuổi mà khi đó Quốc vương sẽ tự nguyện thoái vị, là 65 tuổi.