stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Lâu đài Kellie
Lịch sử hình thành > Khó khăn và cái chết của Smith

William Kellie Smith mất khi mới 56 tuổi vì viêm phổi khi đang ở Lísbon, Bồ Đào Nha năm 1926.
Vợ ông đã rất suy sụp và bà quyết định quay trở về Scotland. Cuối cùng thì lâu đài Kellie được bán cho một công ty của Vương quốc Anh tên là Harrisons & Crosfield.
Lịch sử hình thành > Kellie ngày nay

Hậu duệ của những lao động người Tamil được đưa sang Malaysia làm việc trong khu biệt thự đó vẫn sống tại đấy cho đến bây giờ. Lâu đài Kellie giờ là điểm thu hút du lịch của bang Perak và từng xuất hiện trên phim Anna and the King năm 1999 và phim Skyline Cruisers năm 2000.
Luperodes freyi

| Luperodes freyi> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Coleoptera
Họ (familia): Chrysomelidae
Chi (genus): Luperodes
Loài (species): L. freyi
Danh pháp hai phần
Luperodes freyi Bechyne, 1956 
Luperodes freyi là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Bechyne miêu tả khoa học năm 1956.
Chú thích

↑  Chrysomelidae in Synopsis of the described Coleoptera of the World ngày 13 tháng 12 năm 2008
Bachanahalli Avare Kadu Estate, Sakleshpur

| Bachanahalli Avare Kadu Estate |
| --- | --- |
—  Làng  —
 
Quốc gia:  Ấn Độ
Bang: Karnataka
Huyện: Hassan
Thành phố/thị trấn: Sakleshpur
Múi giờ: IST (UTC+5:30)
Bachanahalli Avare Kadu Estate là một làng thuộc tehsil Sakleshpur, huyện Hassan, bang Karnataka, Ấn Độ.
Trichostomum cavernarum

| Trichostomum cavernarum> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
Ngành (divisio): Bryophyta
Lớp (class): Bryopsida
Bộ (ordo): Pottiales
Họ (familia): Pottiaceae
Chi (genus): Trichostomum
Loài (species): T. cavernarum
Danh pháp hai phần
Trichostomum cavernarum Broth., 1924 
Trichostomum cavernarum là một loài rêu trong họ Pottiaceae. Loài này được Broth. mô tả khoa học đầu tiên năm 1924.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Trichostomum cavernarum”. Truy cập ngày 11 tháng 6 năm 2014.
Khùng điên

Khắc bản in thứ tám của A Rake's Progress, mô tả các tù nhân tại Bedlam Asylum, bởi William Hogarth.
Khùng hay điên, tâm thần, điên rồ, khùng điên, điên khùng[cần dẫn nguồn] (tiếng Anh: insanity, madness, craziness) là những thuật ngữ mô tả một phổ các hành vi cá nhân và nhóm được đặc trưng bởi một số mô hình tâm thần hoặc hành vi bất thường. Sự điên rồ có thể được biểu hiện như sự vi phạm các quy tắc xã hội, bao gồm một người hoặc người trở thành mối nguy hiểm cho chính họ hoặc cho người khác. Về mặt khái niệm, chứng mất trí cũng liên quan đến hiện tượng sinh học của bệnh truyền nhiễm (bệnh tâm thần là truyền nhiễm) như trong trường hợp bắt chước tự sát một cách mù quáng. Trong sử dụng đương đại, thuật ngữ điên rồ là một thuật ngữ không chính thức, không khoa học biểu thị "sự bất ổn về tinh thần"; do đó, thuật ngữ phòng thủ điên rồ là định nghĩa pháp lý của sự bất ổn tinh thần. Trong y học, rối loạn tâm thần chung được sử dụng để bao gồm sự hiện diện của ảo tưởng hoặc ảo giác hoặc cả ở bệnh nhân; và bệnh tâm thần là "tâm bệnh học", không phải chứng điên loạn tinh thần .
Trong tiếng Anh, từ "sane" bắt nguồn từ tính từ sanus trong tiếng Latin có nghĩa là "khỏe mạnh". Cụm từ của Juvenalis mens sana in corpore sano thường được dịch là "một tâm trí khỏe mạnh trong một cơ thể khỏe mạnh". Từ quan điểm này, sự điên rồ có thể được coi là sức khỏe kém của tâm thần, không nhất thiết phải là bộ não như một cơ quan (mặc dù điều đó có thể ảnh hưởng đến sức khỏe tâm thần), nhưng lại đề cập đến chức năng khiếm khuyết của các quá trình tâm thần như lý luận. Một cụm từ tiếng Latin khác liên quan đến khái niệm về sự tỉnh táo hiện tại của chúng tôi là "compos mentis" (nghĩa là "âm thanh của tâm trí"), và một thuật ngữ uyển ngữ cho sự điên rồ là "non compos mentis". Theo luật, mens rea có nghĩa là đã có ý định phạm tội, hoặc có đầu óc tội lỗi, khi hành vi được thực hiện.
Một cách sử dụng không chính thức hơn của thuật ngữ điên rồ là để biểu thị một cái gì đó hoặc ai đó được coi là rất độc đáo, đam mê hoặc cực đoan, bao gồm cả trong một ý nghĩa tích cực. Thuật ngữ này cũng có thể được sử dụng như một nỗ lực để làm mất uy tín hoặc chỉ trích các ý tưởng, niềm tin, nguyên tắc, mong muốn, cảm xúc cá nhân, thái độ hoặc người đề xuất của họ, như trong chính trị và tôn giáo. Ví dụ như Lady Gaga với phong cách ăn mặc quái dị.
Quan điểm lịch sử và phương pháp điều trị

Madness, từ phi pháp lý cho sự điên rồ, đã được công nhận trong suốt lịch sử trong mọi xã hội được biết đến. Một số nền văn hóa truyền thống đã chuyển sang các phù thủy hoặc pháp sư để áp dụng ma thuật, hỗn hợp thảo dược hoặc y học dân gian để loại bỏ những người loạn trí của linh hồn ma quỷ hoặc hành vi kỳ quái, ví dụ. Các nhà khảo cổ học đã khai quật hộp sọ (ít nhất 7000 năm tuổi) có những lỗ tròn nhỏ, nhàm chán trong đó bằng cách sử dụng các công cụ đá lửa. Nó đã được phỏng đoán rằng các đối tượng có thể được cho là đã bị chiếm hữu bởi các linh hồn mà các lỗ hổng sẽ cho phép thoát ra. Tuy nhiên, nghiên cứu gần đây hơn về thực tiễn lịch sử của trepanning ủng hộ giả thuyết rằng thủ tục này có bản chất y học và được dự định là phương tiện điều trị chấn thương sọ não.
Trong y học

Sự điên rồ không còn được coi là chẩn đoán y khoa mà là một thuật ngữ hợp pháp tại Hoa Kỳ, xuất phát từ việc sử dụng ban đầu trong luật chung. Các rối loạn trước đây bao gồm thuật ngữ bao gồm một loạt các rối loạn tâm thần được chẩn đoán là rối loạn lưỡng cực, hội chứng não hữu cơ, tâm thần phân liệt và các rối loạn tâm thần khác.
Giả khùng giả điên

Giả điên là sự mô phỏng của bệnh tâm thần để lừa dối. Trong số các mục đích khác, giả điên để tránh hoặc giảm bớt hậu quả của một cuộc đối đầu hoặc kết án cho một tội phạm bị cáo buộc. Một số chuyên luận về luật học y khoa đã được viết trong thế kỷ XIX, trong đó nổi tiếng nhất là Isaac Ray vào năm 1838 (ấn bản thứ năm 1871); những người khác bao gồm Ryan (1832), Taylor (1845), Wharton và Stille (1855), Ordronaux (1869), Meymott (1882). Các kỹ thuật điển hình như được nêu trong các tác phẩm này là nền tảng cho các hướng dẫn được công nhận rộng rãi của Tiến sĩ Neil S. Kaye, cho thấy nỗ lực chống lại sự điên rồ.
Một ví dụ đặc biệt nổi tiếng về việc ai đó giả vờ điên loạn là trường hợp của ông trùm Mafia Vincent Gigante, người giả vờ trong nhiều năm bị chứng mất trí, và thường được nhìn thấy lang thang quanh khu phố trong bộ đồ ngủ lẩm bẩm với chính mình. Tuy nhiên, lời khai từ những người cung cấp thông tin và giám sát cho thấy Gigante toàn quyền kiểm soát các khoa của anh ta suốt thời gian, và cai trị gia đình Mafia của anh ta bằng một nắm đấm sắt.
Ngày nay, sự điên rồ giả tạo được coi là ác ý. Trong một phiên tòa năm 2005, United States v. Binion, bị cáo đã bị truy tố và kết án vì tội cản trở công lý (thêm vào bản án ban đầu của anh ta) vì anh ta giả vờ điên rồ trong bản đánh giá Thẩm quyền xét xử .
Madhouse của Goya, 1812-1819
Vòng tròn Mohr

Hình 1. Vòng tròn Mohr đối với trạng thái ứng suất ba chiều.
Vòng tròn Mohr, đặt tên theo kỹ sư kết cấu người Đức Christian Otto Mohr, là một biểu đồ hai chiều minh họa cho định luật biến đổi của tenxơ ứng suất Cauchy.
Sau khi phân tích ứng suất trên vật liệu với giả sử rằng nó là liên tục, sẽ biết được các thành phần của ten-xơ ứng suất Cauchy tại một điểm trong vật liệu theo một hệ tọa độ. Sau đó vòng tròn Mohr được dùng nhằm xác định các thành phần ứng suất trong một hệ tọa độ quay đi một góc khác, hay là tác động lên một mặt phẳng khác đi qua điểm đó.
Hoành độ  \sigma _{\mathrm {n} } và tung độ  \tau _{\mathrm {n} } của mỗi điểm trên đường tròn là độ lớn của các thành phần ứng suất pháp và ứng suất cắt tác động lên hệ tọa độ quay. Nói cách khác, vòng tròn là quỹ tích các điểm đại diện cho trạng thái ứng suất trên từng mặt phẳng theo mọi hướng, với các trục đại diện cho các trục chính của phần tử ứng suất.
Karl Culmann là người đầu tiên nêu ra cách biểu diễn bằng đồ thị cho ứng suất khi ông xem xét ứng suất đứng và ngang trong các dầm nằm ngang chịu uốn. Mohr đã mở rộng cách sử dụng bằng đồ thị cho các ứng suất hai chiều và ba chiều và phát triển giới hạn áp dụng bằng đồ thị dựa trên vòng tròn ứng suất.
Có những phương pháp đồ thị khách nhằm biểu diễn trạng thái ứng suất tại một điểm bao gồm elipsoid ứng suất Lame và ứng suất bậc hai Cauchy.
Vòng tròn ứng suất Mohr có thể áp dụng cho ma trận ten-xơ đối xứng 2x2, bao gồm ten-xơ biến dạng và ten-xơ mô men quán tính.
Sách tham khảo

Beer, Ferdinand Pierre (1992). Mechanics of Materials. Elwood Russell Johnston, John T. DeWolf. McGraw-Hill Professional. ISBN 0-07-112939-1.
Brady, B.H.G. (1993). Rock Mechanics For Underground Mining. E.T. Brown . Kluwer Academic Publisher. tr. 17–29. ISBN 0-412-47550-2.
Davis, R. O. (1996). Elasticity and geomechanics. Selvadurai. A. P. S. Cambridge University Press. tr. 16–26. ISBN 0-521-49827-9.
Holtz, Robert D. (1981). An introduction to geotechnical  engineering. Prentice-Hall civil engineering and engineering mechanics  series. Kovacs, William D. Prentice-Hall. ISBN 0-13-484394-0.
Jaeger, John Conrad (2007). Fundamentals of rock mechanics. Cook, N.G.W, & Zimmerman, R.W. Wiley-Blackwell. tr. 9–41. ISBN 0-632-05759-9.
Jumikis, Alfreds R. (1969). Theoretical soil mechanics: with  practical applications to soil mechanics and foundation engineering. Van Nostrand Reinhold Co. ISBN 0-442-04199-3.
Parry, Richard Hawley Grey (2004). Mohr circles, stress paths and geotechnics (ấn bản thứ 2). Taylor & Francis. tr. 1–30. ISBN 0-415-27297-1.
Timoshenko, Stephen P. (1970). Theory of Elasticity. James Norman Goodier . McGraw-Hill International Editions. ISBN 0-07-085805-5.
Timoshenko, Stephen P. (1983). History of strength of materials: with a brief account of the history of theory of elasticity and theory of structures. Dover Books on Physics. Dover Publications. ISBN 0-486-61187-6.
Begonia grantiana

| Begonia grantiana> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
Bộ (ordo): Cucurbitales
Họ (familia): Begoniaceae
Chi (genus): Begonia
Loài (species): B. grantiana
Danh pháp hai phần
Begonia grantiana Craib, 1928 
Begonia grantiana là một loài thực vật có hoa trong họ Thu hải đường. Loài này được Craib mô tả khoa học đầu tiên năm 1928.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Begonia grantiana”. Truy cập ngày 30 tháng 8 năm 2013.
Astragalus inversus

| Astragalus inversus |
| --- | --- |

Phân loại khoa học
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
(không phân hạng): Rosids
Bộ (ordo): Fabales
Họ (familia): Fabaceae
Chi (genus): Astragalus
Loài (species): A. inversus
Danh pháp hai phần
Astragalus inversus M.E.Jones 
Astragalus inversus là một loài thực vật có hoa trong họ Đậu. Loài này được M.E.Jones miêu tả khoa học đầu tiên.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Astragalus inversus”. Truy cập ngày 5 tháng 6 năm 2013.
Kalenahalli, Gubbi

| Kalenahalli |
| --- | --- |
—  Làng  —
 
Quốc gia:  Ấn Độ
Bang: Karnataka
Huyện: Tumkur
Thành phố/thị trấn: Gubbi
Múi giờ: IST (UTC+5:30)
Kalenahalli là một làng thuộc tehsil Gubbi, huyện Tumkur, bang Karnataka, Ấn Độ.
Luperodes fulvofasciatus

| Luperodes fulvofasciatus> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Coleoptera
Họ (familia): Chrysomelidae
Chi (genus): Luperodes
Loài (species): L. fulvofasciatus
Danh pháp hai phần
Luperodes fulvofasciatus Jacoby, 1888 
Luperodes fulvofasciatus là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Jacoby miêu tả khoa học năm 1888.
Chú thích

↑  Chrysomelidae in Synopsis of the described Coleoptera of the World ngày 13 tháng 12 năm 2008
Begonia griffithiana

| Begonia griffithiana> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
Bộ (ordo): Cucurbitales
Họ (familia): Begoniaceae
Chi (genus): Begonia
Loài (species): B. griffithiana
Danh pháp hai phần
Begonia griffithiana (A.DC.) Warb., 1894 
Begonia griffithiana là một loài thực vật có hoa trong họ Thu hải đường. Loài này được (A.DC.) Warb. mô tả khoa học đầu tiên năm 1894.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Begonia griffithiana”. Truy cập ngày 30 tháng 8 năm 2013.
Tritonoharpa siphonata

| Tritonoharpa siphonata> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Mollusca
Lớp (class): Gastropoda
Liên họ (superfamilia): Cancellarioidea
(không phân hạng): nhánh Caenogastropoda nhánh Hypsogastropoda nhánh Neogastropoda
Họ (familia): Cancellariidae
Chi (genus): Tritonoharpa
Loài (species): T. siphonata
Danh pháp hai phần
Tritonoharpa siphonata (Reeve, 1844) 
Danh pháp đồng nghĩa
 Triton siphonatus Reeve, 1844
Tritonoharpa siphonata là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Cancellariidae.
Chú thích

1 2  Tritonoharpa siphonata (Reeve, 1844). World Register of Marine Species, truy cập 6 tháng 4 năm 2010.
Trăng trối

Tranh vẽ miêu tả cảnh Julius Caesar bị ám sát. Trong lời trăng trối, Caesar có thể đã ngầm chỉ ra rằng Brutus đã tham gia vào vụ giết người này.
Trăng trối (hay trối trăng, hay lời trối) là những lời nói cuối cùng của người sắp chết. Những lời nói cuối này có thể không được viết lại hoặc ghi âm lại, do đó có thể sẽ bị kể lại không toàn văn bởi người chứng kiến. Lời trăng trối có thể là những mong muốn của con người khi sắp chết, nhằm muốn người sống thực hiện được, như di chúc; hoặc có thể là lời thú nhận một sai lầm, tội lỗi trong quá khứ; hoặc có thể là lời tố cáo trước khi chết; hoặc những nội dung khác.
Chú thích

↑  https://www.historytoday.com/archive/foundations/death-caesar
↑  Từ điển tiếng Việt của Viện ngôn ngữ học, NXB Đà Nẵng, xuất bản năm 2003, Hoàng Phê chủ biên
↑  Cain, Áine; Pelisson, Anaele (ngày 24 tháng 10 năm 2017). “8 'famous last words' that were probably made up”. Business Insider. Truy cập ngày 25 tháng 10 năm 2019.
↑  Suetonius, Julius 82.2
Vạn Tường

Vạn Tường là tên một thôn thuộc xã Bình Hải,ven biển huyện Bình Sơn, tỉnh Quảng Ngãi. Nay mang tên một khu đô thị mới do quá trình đô thị hóa. Nơi đây đã xảy ra nhiều sự kiện lịch sử Việt Nam.
Nghĩa Trang Chiến tích Vạn Tường
Sự kiện lịch sử

Năm 1471, trong cuộc nam chinh vua Lê Thánh Tông đã đến động Hàng Đô, nay nằm trước UBND xã Bình Hải, thị sát vịnh Dung Quất, nghỉ ngơi và biên chế lực lượng trước khi đến Sa Huỳnh và kinh đô Đồ Bàn (Bình Định), vua nói: "Thiên giáng Vạn Tường, chúc chư đô toàn thắng". Các binh sĩ đáp: "Vạn Tường, Vạn Tường!". Và thành phố trẻ Vạn Tường đang định hình có tên từ đấy. (Dựa theo luận án tiến sĩ của Tiến sĩ Nguyễn Đăng Vũ - Tổng biên tập tạp chí Cẩm Thành).
Tại đây, quân đội Mỹ đã thí điểm cuộc hành quân Starlite, chiến tranh cục bộ của họ tại miền Nam Việt Nam, với phương thức đánh phủ đầu, dồn dập, gây bị động cho Quân đội Nhân dân Việt Nam. Trong cuộc chiến đấu này, bộ đội quân khu V và quân dân Quảng Ngãi đã làm nên chiến thắng vào ngày 18 tháng 8 năm 1965.
Di tích chiến thắng Vạn Tường là di tích quốc gia với hệ thống địa đạo (Địa đạo Đàm Toái), nhà bảo tàng trưng bày trong và cả ngoài trời với những hình ảnh và xác xe bọc thép.
Quần thể di tích chiến thắng Vạn Tường được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng là di tích quốc gia gồm các di tích:
Sở chỉ huy Trung đoàn 1 (Quân khu V) tại xóm Hải Nam, thôn Vạn Tường - nay là khu đô thị mới Vạn Tường, khu kinh tế Dung Quất.
Đỉnh đồi 61 (đồi bằng) thuộc xóm Hải Chánh, thôn Vạn Tường.
Eo biển An Cường và thôn An Cường, nơi địch đổ quân từ phía biển và bị trung đội công binh của ta chặn đánh.
Xác máy bay địch bị ta bắn hạ tại xóm III, thôn Phước Thiện.
Chiến hào thép Lộc Tự.
Xác xe tăng và xe bọc thép của địch bị ta bắn cháy tại Lộc Tự.
Ngã ba xóm Chuối thôn Lộc Tự xã Bình Hòa huyện Bình Sơn
Đồi đất đỏ Ngọc Hương thôn Lộc Tự xã Bình Hòa huyện Bình Sơn
Đồi tranh Ngọc Hương thôn Lộc Tự xã Bình Hòa huyện Bình Sơn
Theo đánh giá của nhiều chuyên gia quân sự trong và ngoài nước, quần thể di tích trên rất có ý nghĩa trong việc nghiên cứu khoa học quân sự, đặc biệt là trong bố trí chiến trận phối hợp để đối phó và đập tan một cuộc hành quân " tìm diệt" quy mô lớn.
Hình ảnh

[[Tập tin:|nhỏ|phải|300px|Địa đạo Đám Toái]]
K.Ganadakatte, Channagiri

| K> Ganadakatte |
| --- | --- |
—  Làng  —
 
Quốc gia:  Ấn Độ
Bang: Karnataka
Huyện: Davanagere
Thành phố/thị trấn: Channagiri
Múi giờ: IST (UTC+5:30)
K.Ganadakatte là một làng thuộc tehsil Channagiri, huyện Davanagere, bang Karnataka, Ấn Độ.
Tricyphona acicularis

| Tricyphona (Tricyphona) acicularis> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Diptera
Họ (familia): Pediciidae
Chi (genus): Tricyphona
Loài (species): Tricyphona (Tricyphona) acicularis
Danh pháp hai phần
Tricyphona (Tricyphona) acicularis Alexander 
Tricyphona (Tricyphona) acicularis là một loài ruồi trong họ Pediciidae. Chúng phân bố ở vùng sinh thái Palearctic.
Trichostomum compactulum

| Trichostomum compactulum> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
Ngành (divisio): Bryophyta
Lớp (class): Bryopsida
Bộ (ordo): Pottiales
Họ (familia): Pottiaceae
Chi (genus): Trichostomum
Loài (species): T. compactulum
Danh pháp hai phần
Trichostomum compactulum Müll. Hal., 1879 
Trichostomum compactulum là một loài rêu trong họ Pottiaceae. Loài này được Müll. Hal. mô tả khoa học đầu tiên năm 1879.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Trichostomum compactulum”. Truy cập ngày 11 tháng 6 năm 2014.
Juncus gubanovii

| Juncus gubanovii> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Monocots
(không phân hạng): Commelinids
Bộ (ordo): Poales
Họ (familia): Juncaceae
Chi (genus): Juncus
Loài (species): J. gubanovii
Danh pháp hai phần
Juncus gubanovii Novikov 
Juncus gubanovii là một loài thực vật có hoa trong họ Juncaceae. Loài này được Novikov mô tả khoa học đầu tiên năm 1975.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Juncus gubanovii”. Truy cập ngày 16 tháng 7 năm 2013.
Tiếng Valyria

| Tiếng Valyria |
| --- | --- |
Thời điểm: Từ năm 2012
Thể loại (mục đích): Ngôn ngữ được xây dựngNgôn ngữ nghệ thuậtNgôn ngữ hư cấuTiếng Valyria
Thể loại (nguồn): Ngôn ngữ tiên nghiệm
Mã ngôn ngữ
IETF: art-x-valyrian
Glottolog: Không có
Bài viết này có chứa ký tự ngữ âm IPA. Nếu không thích hợp hỗ trợ dựng hình, bạn có thể sẽ nhìn thấy dấu chấm hỏi, hộp, hoặc ký hiệu khác thay vì kí tự Unicode. Để biết hướng dẫn giới thiệu về các ký hiệu IPA, xem Trợ giúp:IPA.
Tiếng Valyria hoặc nhóm ngôn ngữ Valyria là một ngữ hệ hư cấu được sử dụng bởi một số nhân vật trong loạt tiểu thuyết kỳ ảo A Song of Ice and Fire của nhà văn George R. R. Martin và trong loạt phim truyền hình chuyển thể Game of Thrones của tác phẩm.
Trong bộ tiểu thuyết, tiếng Thượng Valyria và các ngôn ngữ hậu duệ của nó thường được các nhân vật đề cập tới, song chúng chưa được Martin phát triển đầy đủ mà mới chỉ dừng lại ở một vài từ vựng nhỏ lẻ. Sau khi tác phẩm được chuyển thể lên màn ảnh, David J. Peterson được nhà đài thuê để hoàn tất tiếng Valyria Thượng, cũng như sáng tác các ngôn ngữ phái sinh như tiếng Astapori và phương ngữ Meereen của tiếng Valyria, dựa trên những đoạn văn được nhắc thoáng qua trong bộ tiểu thuyết. Tiếng Valyria và tiếng Dothraki được nhận xét là "những ngôn ngữ hư cấu thuyết phục nhất kể từ tiếng Elves" (một ngôn ngữ do văn hào J. R. R. Tolkien sáng tác).
Sáng tác

Để tạo ra các thứ tiếng Dothraki và Valyria được sử dụng trên phim Game of Thrones, HBO đã tuyển chọn nghệ sĩ David J. Peterson sau khi anh vượt qua được vòng khảo sát. Các nhà sản xuất ủy quyền tự do sáng tạo cho Peterson bởi vì, theo như chia sẻ của Peterson, bản thân tác giả của bộ tiểu thuyết George R. R. Martin không quan tâm mấy đến khía cạnh ngôn ngữ trong thế giới hư cấu mà ông tạo ra. Tiếng Valyria chỉ được nhắc đến sơ sơ xuyên suốt mạch truyện, chỉ bao gồm một số từ ngữ và tục ngữ lẻ loi, chẳng hạn valar morghulis ("tất cả đàn ông ắt phải chết"), valar dohaeris ("tất cả đàn ông ắt phải phụng sự") và dracarys ("lửa rồng"). Trong phần sách mới nhất mang tên The Winds of Winter, Peterson đã cung cấp cho Martin một số bản dịch tiếng Valyria bổ sung.
Tiếng Thượng Valyria

"Ta là Daenerys Stormborn của Gia tộc Targaryen, mang dòng máu Valyria Cổ. Tiếng Valyria là tiếng mẹ đẻ của ta."
— Daenerys Targaryen nói tiếng Valyria Thượng trong tập 4, mùa 3, của Game of Thrones.
Trong thế giới hư cấu của A Song of Ice and Fire, tiếng Thượng Valyria chiếm lĩnh một vị trí văn hóa tương tự như tiếng Latinh cổ điển ở châu Âu thời trung cổ. Trong loạt tiểu thuyết, nó không còn được sử dụng như một ngôn ngữ giao tiếp thường nhật, mà thay vào đó được coi là một ngôn ngữ tri thức của giới quý tộc ở đại lục Essos và Westeros, với nhiều tác phẩm văn học và thơ ca được sáng tác bằng tiếng Valyria.
Tiếng Thượng Valyria > Ngữ âm

|  | Môi | Môi | Răng | Răng | Chân răng | Chân răng | Ngạc cứng | Ngạc cứng | Ngạc mềm | Ngạc mềm | Lưỡi gà | Lưỡi gà | Thanh hầu | Thanh hầu |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Mũi | m ⟨m⟩ | m ⟨m⟩ |  |  | n ⟨n⟩ | n ⟨n⟩ | ɲ ⟨ñ⟩ | ɲ ⟨ñ⟩ |  |  |  |  |  |  |
| Bật | p ⟨p⟩ | b ⟨b⟩ |  |  | t ⟨t⟩ | d ⟨d⟩ | dʒ ~ ʒ ~ j ⟨j⟩ | dʒ ~ ʒ ~ j ⟨j⟩ | k ⟨k⟩ | ɡ ⟨g⟩ | q ⟨q⟩ | q ⟨q⟩ |  |  |
| Xát | v ~ w ⟨v⟩ | v ~ w ⟨v⟩ | (θ ⟨th⟩)a | (θ ⟨th⟩)a | s ⟨s⟩ | z ⟨z⟩ | dʒ ~ ʒ ~ j ⟨j⟩ | dʒ ~ ʒ ~ j ⟨j⟩ | (x ⟨kh⟩)a | ɣ ~ ʁ ⟨gh⟩ | ɣ ~ ʁ ⟨gh⟩ | ɣ ~ ʁ ⟨gh⟩ | h ⟨h⟩ | h ⟨h⟩ |
| Tiếp cận | v ~ w ⟨v⟩ | v ~ w ⟨v⟩ |  |  |  |  | dʒ ~ ʒ ~ j ⟨j⟩ | dʒ ~ ʒ ~ j ⟨j⟩ |  |  |  |  |  |  |
| Rung |  |  |  |  | r̥ ⟨rh⟩ | r ⟨r⟩ |  |  |  |  |  |  |  |  |
| Bên |  |  |  |  | l ⟨l⟩ | l ⟨l⟩ | ʎ ⟨lj⟩ | ʎ ⟨lj⟩ |  |  |  |  |  |  |
Chú ý:
|  |  | Trước | Trước | Giữa | Sau |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Đóng / Cao | ngắn | i ⟨i⟩ | y ⟨y⟩ |  | u ⟨u⟩ |
| Đóng / Cao | dài | iː ⟨ī⟩ | yː ⟨ȳ⟩ |  | uː ⟨ū⟩ |
| Vừa | ngắn | e ⟨e⟩ | e ⟨e⟩ |  | o ⟨o⟩ |
| Vừa | dài | eː ⟨ē⟩ | eː ⟨ē⟩ |  | oː ⟨ō⟩ |
| Mở / Thấp | ngắn |  |  | a ⟨a⟩ | a ⟨a⟩ |
| Mở / Thấp | dài |  |  | aː ⟨ā⟩ | aː ⟨ā⟩ |