Dmitry Dmitrievich Shostakovich
Tiểu sử > Lần chỉ trích thứ hai

Năm 1948, Shostakovich, cùng với nhiều nhà soạn nhạc khác, lại bị lên án vì chủ nghĩa hình thức trong sắc lệnh của ông Zhdanov. Andrei Zhdanov, Chủ tịch của Hội đồng Liên bang Xô-viết tối cao, đã buộc tội Shostakovich và các nhà soạn nhạc khác (như Sergei Prokofiev và Aram Khachaturian) viết nhạc không chính xác và câu nệ hình thức. Đây là một phần của một chiến dịch chống-hình-thức đang diễn ra nhằm loại bỏ tất cả ảnh hưởng của thành phần phương Tây cũng như bất kỳ sản phẩm đầu ra "phi Nga" nào. Trong vở opera của V. Muradeli, "Tình bạn vĩ đại" The Great Friendship, được nhắm tới cho tất cả các nhà soạn nhạc Liên Xô và yêu cầu họ chỉ viết nhạc "vô sản", hay âm nhạc cho quần chúng. Các nhà soạn nhạc bị cáo buộc, bao gồm cả Shostakovich, được triệu hồi để xin lỗi công khai trước Hội đồng. Hầu hết các tác phẩm của Shostakovich đều bị cấm, và gia đình ông bị thu hồi đặc quyền. Yuri Lyubimov nói rằng vào lúc này: ông đã ngủ một mình ngoài đường và "đợi bị bắt vào ban đêm bằng một cú tóm gáy lên, ít nhất gia đình của ông sẽ không bị quấy rầy"
Hậu quả của nghị quyết cho nhà soạn nhạc là khắc nghiệt. Shostakovich là một trong số những người đã được miễn nhiệm ở Nhạc viện hoàn toàn. Đối với Shostakovich, việc mất kinh tế có lẽ là cú sốc lớn nhất. Những người khác vẫn còn trong Nhạc viện có trải nghiệm một bầu không khí dày đặc nghi ngờ. Không ai muốn tác phẩm của Shostakovich được hiểu là theo chủ nghĩa hình thức, nên rất nhiều người đã đành phải cáo buộc đồng nghiệp viết hay thực hiện âm nhạc phản-vô-sản.
Trong vài năm sau, Shostakovich đã sáng tác được ba loại tác phẩm: nhạc phim để trả tiền thuê, các tác phẩm chính thức nhằm khôi phục thanh danh, và các sáng tác thực sự "để ở ngăn bàn". Loại thứ hai bao gồm "Violin Concerto số I"(Violin Concerto No. 1) và điệp khúc bài "Từ thơ ca dân gian Do Thái" (From Jewish Folk Poetry). Điệp khúc được viết vào thời điểm chiến dịch chống Do Thái hậu chiến tranh đang được tiến hành, với sự bắt bớ rộng rãi, bao gồm cả sự bắt bớ của I. Dobrushin và Yiditsky, các người biên soạn của cuốn sách mà từ đó Shostakovich lấy các bản văn.
Những hạn chế về âm nhạc và cuộc sống mưu sinh của Shostakovich được nới lỏng vào năm 1949, khi Stalin quyết định rằng Liên Xô cần gửi các đại diện nghệ thuật đến "Đại hội Văn hoá và Khoa học về Hòa bình Thế giới" ở thành phố New York, và Shostakovich nên là một trong số đó. Đối với Shostakovich, đó là một trải nghiệm nhục nhã lên tới đỉnh điểm trong một cuộc họp báo tại New York, khi ông được trông chờ đọc một bài phát biểu chuẩn bị sẵn. Nicolas Nabokov, người có mặt trong khán giả, chứng kiến ​​Shostakovich bắt đầu đọc "bằng một giọng run rẩy và lo lắng" trước khi ông phải ngắt quãng "và bài diễn văn tiếp tục bằng tiếng Anh bằng một giọng giống như radio, trầm, và ngọt ngào"  Nhận thức rõ rằng Shostakovich đang không nói những chính kiến của mình, Nabokov đã công khai hỏi nhà soạn nhạc liệu ông có ủng hộ những cáo buộc gần đây của âm nhạc Igor Stravinsky ở Liên bang Xô viết hay không. Shostakovich, một người ngưỡng mộ vĩ đại của Stravinsky và đã bị ảnh hưởng bởi âm nhạc của ông, không còn cách nào khác ngoài việc trả lời khẳng định. Nabokov đã không ngần ngại công bố rằng điều này chứng tỏ rằng Shostakovich "không phải là người tự do, mà là một công cụ vâng lời của chính phủ". Shostakovich không bao giờ tha thứ Nabokov vì sự sỉ nhục trước công chúng. Cùng năm đó, Shostakovich đã buộc phải soạn nhạc Cantata Khúc nhạc rừng (Song of the Forests), ca ngợi Stalin là "người làm vườn tuyệt vời". Năm 1951 nhà soạn nhạc được làm phó của Hội đồng Liên bang Xô-viết tối cao.
Cái chết của Stalin vào năm 1953 là bước tiến lớn nhất đối với việc khôi phục Shostakovich như là một nghệ sĩ sáng tạo, được đánh dấu bởi "Bản giao hưởng số X" (Tenth Symphony) của ông. Nó thể hiện khá nhiều khuôn mẫu và ám hiệu âm nhạc (Điển hình là motif DSCH và motif Elmira, Elmira Nazirova là một nghệ sĩ dương cầm và nhà soạn nhạc đã theo học Shostakovich trong năm trước khi được miễn nhiệm khỏi Nhạc viện Moscow) , ý nghĩa của nó là vẫn còn tranh cãi, trong chương thứ hai đầy dữ dội, theo "Chứng ngôn", được coi là một chân dung vẽ bằng âm nhạc của Stalin. Fifth Symphony và Seventh Symphony là hai trong những tác phẩm phổ biến nhất của ông. Năm 1953 cũng chứng kiến ​​một loạt các buổi công diễn đầu tiên của tác phẩm "để ở ngăn bàn".
Trong những năm 40 và 50, Shostakovich có quan hệ gần gũi với hai học trò của mình: Galina Ustvolskaya và Elmira Nazirova. Cuộc hôn nhân đầu tiên của Shostakovich với Nina Varzar cho đến khi qua đời năm 1954, vẫn làm nền trong thời gian đó. Ông đã dạy cho Ustvolskaya từ năm 1937 đến 1947. Bản chất của mối quan hệ của họ không rõ ràng: Mstislav Rostropovich mô tả nó là "mềm mại". Ustvolskaya từ chối đề nghị kết hôn sau khi Nina qua đời . Con gái của Shostakovich, Galina, nhớ lại cha cô đã hỏi cô và Maxim về khả năng Ustvolskaya trở thành mẹ kế. Người bạn của Ustvolskaya, Viktor Suslin, nói rằng cô đã "thất vọng sâu sắc" với Shostakovich vào thời điểm tốt nghiệp năm 1947. Mối quan hệ với Nazirova dường như là đơn phương, thể hiện qua thư của Shostakovich và có thể là ngày khoảng năm 1953 đến năm 1956. Ông đã kết hôn với người vợ thứ hai, nhà hoạt động của Komsomol, Margaretka Kainova, năm 1956; cặp đôi này tỏ ra không hợp nhau, và ly dị ba năm sau đó.
Năm 1954, Shostakovich viết "Khúc dạo đầu Lễ hội" (Festive Overture), opus 96, được sử dụng làm nhạc chủ đề cho Thế vận hội Mùa Hè 1980 và Lễ trao giải Nobel 2009. Ngoài ra, "Nhạc nền bộ phim Pirogov, Opus 76a: Phần kết (Finale)" đã được trình chiếu khi ngọn đuốc được thắp sáng tại Thế vận hội mùa hè năm 2004 ở Athens, Hy Lạp.
Năm 1959, Shostakovich xuất hiện trên sân khấu tại Moscow khi kết thúc chương trình hoà nhạc Fifth Symphony, chúc mừng Leonard Bernstein và Dàn nhạc giao hưởng New York cho buổi biểu diễn của họ (một phần trong chuyến lưu diễn Liên Xô). Cuối năm đó, Bernstein và Dàn nhạc giao hưởng New York đã thu âm bản giao hưởng tại Boston cho hãng Columbia Records.