Bát kỳ
Lịch sử > Thay đổi theo chính trị

Vì Bát kỳ vốn do con cháu của Nỗ Nhĩ Cáp Xích nắm giữ, vì vậy sắp xếp các Kỳ cũng thường theo thứ tự "trưởng – ấu", tuy nhiên vì luân phiên thay đổi quyền lực thời Thanh sơ nên trên thực tế cũng có vài lần thay đổi chính. Trong những ghi chép còn lại hiện nay, ghi chép về sắp xếp sớm nhất là vào năm Thiên Mệnh thứ 7 (1622): Chính Hoàng kỳ – Tương Hoàng kỳ – Chính Hồng kỳ – Tương Hồng kỳ – Tương Lam kỳ – Chính Lam kỳ – Chính Bạch kỳ – Tương Bạch kỳ. Lúc đó, bản thân Nỗ Nhĩ Cáp Xích quản lý hai Hoàng kỳ, Đại Bối lặc Đại Thiện quản lý hai Hồng kỳ, Nhị Bối lặc A Mẫn quản lý Tương Lam kỳ, Tam Bối lặc Mãng Cổ Nhĩ Thái quản Chính Lam kỳ, Tứ Bối lặc Hoàng Thái Cực quản Chính Bạch kỳ và trưởng tôn của Nỗ Nhĩ Cáp Xích là Đỗ Độ quản Tương Bạch kỳ. Vì vậy, sắp xếp thứ tự Bát kỳ như vậy có liên quan đến thứ tự "trưởng – ấu" của người nắm giữ nó. Về sau, Đại Thiện và hai người con trai do nguyên phối sinh ra là Nhạc Thác và Thạc Thác xuất hiện mâu thuẫn lớn, Nỗ Nhĩ Cáp Xích đã đem Tương Hồng kỳ giao cho hai anh em Nhạc Thác.
Trong những năm cuối tại vị, Nỗ Nhĩ Cáp Xích đã giao Chính Hoàng kỳ cho A Tế Cách và Đa Nhĩ Cổn, lại chia một nửa Tá lĩnh Tương Hoàng kỳ cho đích ấu tử là Đa Đạc, một phần còn lại vẫn do ông thống lĩnh. Lúc này, thứ tự của Chính Hoàng kỳ và Tương Hoàng kỳ hoán đổi cho nhau. Trước khi qua đời, Nỗ Nhĩ Cáp Xích để lại toàn bộ Tương Hoàng kỳ cho Đa Đạc. Từ đó, Đa Đạc và A Tế Cách trở thành Kỳ chủ của hai Hoàng kỳ. Sau khi lên ngôi, Hoàng Thái Cực lấy lý do Hoàng kỳ vốn thuộc Đại Hãn, đã đem đổi hai Hoàng kỳ và hai Bạch kỳ. Lại vì A Tế Cách và Đa Nhĩ Cổn đều là anh của Đa Đạc nên đem hai Bạch kỳ đổi cho nhau, Đa Đạc trở thành Kỳ chủ của Chính Bạch kỳ, A Tế Cách và Đa Nhĩ Cổn chia nhau Tương Bạch kỳ. Việc hoán đổi này đã giúp Hoàng Thái Cực khuếch đại thế lực cho ngôi Hãn của mình.  Tháng 6 năm Thiên Thông thứ 4 (1630), A Mẫn bị hoạch tội cách tước, tất cả tài sản nô bộc của ông và con trai bao gồm Tương Lam kỳ đều giao cho người em trai cùng mẹ là Tế Nhĩ Cáp Lãng. Tế Nhĩ Cáp Lãng trở thành Kỷ chủ Tương Lam kỳ. Việc Hoàng Thái Cực giao Tương Lam kỳ cho Tế Nhĩ Cáp Lãng, người từ nhỏ được nuôi dưỡng trong cung, được cho là hành động nhằm thu hồi dần quyền lực Bát kỳ từ tay các Bối lặc. Không lâu sau, Mãng Cổ Nhĩ Thái cũng bị hoạch tội, Chính Lam kỳ bị Hoàng Thái Cực thu lại. Một thời gian ngắn sau, Hoàng Thái Cực tiến hành cải tổ ba kỳ bản thân đang trực tiếp quản lý, giao Chính Lam kỳ cho con trai trưởng là Hào Cách. Hoàng Thái Cực lần lượt hạ bệ A Mẫn và Mãng Cổ Nhĩ Thái, địa vị của hai Lam kỳ cũng theo đó mà giảm xuống, hình thành nên thứ tự Hoàng kỳ – Hồng kỳ – Bạch kỳ – Lam kỳ.
Năm Sùng Đức thứ 8 (1643), Hoàng Thái Cực qua đời, mâu thuẫn về người kế vị bắt đầu nổi lên trong nội bộ hoàng thất cũng như triều đình. Thạc Thác vì muốn ủng hộ Đa Nhĩ Cổn lên ngôi mà bị kết tội "nhiễu loạn quốc chính", bị xử tử và tịch thu toàn bộ gia sản. Sau khi Thuận Trị Đế lên ngôi, Đa Nhĩ Cổn trở thành Nhiếp chính vương, tiến hành cải tổ biên chế hai Bạch kỳ. Ông hoán đổi hai Bạch kỳ với nhau, lại điều Lĩnh chủ cùng kỳ với mình là A Tế Cách nhập vào kỳ do Đa Đạc quản lý. Từ đó Đa Đạc và A Tế Cách cùng chia nhau Tương Bạch kỳ, bản thân Đa Nhĩ Cổn một mình độc chiếm Chính Bạch kỳ. Địa vị của Chính Bạch kỳ cũng từ thứ 5 lên thứ 3, trên cả hai Hồng kỳ của một nhà Đại Thiện. Từ đó, thứ tự Bát kỳ trở thành: Tương Hoàng kỳ (Thuận Trị) – Chính Hoàng kỳ (Thuận Trị) – Chính Bạch kỳ (Đa Nhĩ Cổn) – Chính Hồng kỳ (Đại Thiện) – Tương Bạch kỳ (Đa Đạc, A Tế Cách) – Tương Hồng kỳ (Nhạc Thác) – Chính Lam kỳ (Hào Cách) – Tương Lam kỳ (Tế Nhĩ Cáp Lãng). Và thứ tự này không hề thay đổi cho đến cuối đời Thanh. Năm 1648, Hào Cách bị bắt giam, Chính Lam kỳ vốn phải thuộc về Thuận Trị Đế thì nay lại bị Đa Nhĩ Cổn độc chiếm. Sau khi Hào Cách qua đời trong ngục, Chính Lam kỳ chỉ còn 1 chi hoàng thất của A Ba Thái nhưng không được phong làm Kỳ chủ; vị trí này cũng để trống suốt 2 năm. Tháng 4 năm 1649, Đa Đạc qua đời, theo lý khi con trai ông là Đa Ni thừa kế tước vị cũng sẽ thừa kế vị trí thống lĩnh Tương Bạch kỳ. Nhưng trên thực tế hai Bạch kỳ lúc này đã do Đa Nhĩ Cổn quản lý. Mặc dù Đa Ni vẫn được thừa hưởng thuộc nhân trong Tương Bạch kỳ mà cha để lại nhưng không được phong làm Kỳ chủ. Đến cuối năm 1650, Đa Ni trở thành Kỳ chủ của Chính Lam kỳ. Đồng thời, Cố Sơn Ngạch chân của Tương Bạch kỳ cũng được điều nhậm đến Chính Lam kỳ. Điều này khiến cho một số học giả nhận định trước khi qua đời, Đa Đạc đã tiến hành trao đổi với Đa Nhĩ Cổn, đổi Tương Bạch kỳ lấy Chính Lam kỳ.
| Năm | Tương Hoàng | Chính Hoàng | Chính Bạch | Tương Bạch | Chính Hồng | Tương Hồng | Chính Lam | Tương Lam |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1601 | Nỗ Nhĩ Cáp Xích | Nỗ Nhĩ Cáp Xích | Chử Anh | Chử Anh | Đại Thiện | Đại Thiện | Thư Nhĩ Cáp Tề | Thư Nhĩ Cáp Tề |
| 1615 | Nỗ Nhĩ Cáp Xích | Nỗ Nhĩ Cáp Xích | Hoàng Thái Cực | Đỗ Độ | Đại Thiện | Đại Thiện | Mãng Cổ Nhĩ Thái | A Mẫn |
| TM | Nỗ Nhĩ Cáp Xích | A Tế Cách | Hoàng Thái Cực | Đỗ Độ | Đại Thiện | Nhạc Thác | Mãng Cổ Nhĩ Thái | A Mẫn |
| TM | Đa Đạc * | Đa Nhĩ Cổn * | Hoàng Thái Cực | Đỗ Độ | Đại Thiện | Thạc Thác * | Mãng Cổ Nhĩ Thái | A Mẫn |
| 1626 | Hoàng Thái Cực | Hoàng Thái Cực | Đa Đạc | A Tế Cách | Đại Thiện | Nhạc Thác | Mãng Cổ Nhĩ Thái | A Mẫn |
| 1626 | Hoàng Thái Cực | Hoàng Thái Cực | Đa Đạc | Đa Nhĩ Cổn * | Đại Thiện | Thạc Thác * | Mãng Cổ Nhĩ Thái | A Mẫn |
| 1631 | Hoàng Thái Cực | Hoàng Thái Cực | Đa Đạc | Đa Nhĩ Cổn | Đại Thiện | Nhạc Thác | Hào Cách | Tế Nhĩ Cáp Lãng |
| 1631 | Hoàng Thái Cực | Hoàng Thái Cực | Đa Đạc | Đa Nhĩ Cổn | Đại Thiện | Thạc Thác * | Hào Cách | Tế Nhĩ Cáp Lãng |
| 1643 | Thuận Trị | Thuận Trị | Đa Nhĩ Cổn | Đa Đạc | Đại Thiện | Nhạc Thác | Hào Cách | Tế Nhĩ Cáp Lãng |
| 1643 | Thuận Trị | Thuận Trị | Đa Nhĩ Cổn | A Tế Cách * | Đại Thiện | Nhạc Thác | Hào Cách | Tế Nhĩ Cáp Lãng |
(*): Tiểu kỳ chủ, hay Lĩnh chủ, người nắm số lượng Tá lĩnh ít hơn so với Kỳ chủ
Năm thứ 7 (1650), Đa Nhĩ Cổn qua đời, Thuận Trị Đế bắt đầu thân chính. Để tăng cường Hoàng quyền, ông đích thân nắm giữ Chính Bạch kỳ vốn thuộc về Đa Nhĩ Cổn. Cũng từ đó, Hoàng đế đích thân thống lĩnh 3 kỳ Tương Hoàng, Chính Hoàng và Chính Bạch, xưng là "Thượng Tam kỳ". Kỳ tịch của Hoàng đế thuộc Tương Hoàng kỳ, xưng là "Tương Hoàng kỳ Đệ nhất Tham lĩnh Đệ nhất Tá lĩnh thượng ngự danh". Cũng vì vậy mà Tương Hoàng kỳ trở thành Kỳ đứng đầu (头旗, tiếng Mãn: ᡶᡝᡵᡝ
 ᡤᡡᠰᠠ, Möllendorff: fere gūsa) của Bát kỳ. 5 kỳ còn lại do cách vương công, bối lặc khống chế bao gồm Chính Hồng, Tương Bạch, Tương Hồng, Chính Lam, Tương Lam được gọi là "Hạ ngũ kỳ" với các kỳ chủ lần lượt là Lễ Thân vương (hậu duệ Đại Thiện), Túc Thân vương (hậu duệ Hào Cách), Khắc Cần Quận vương (hậu duệ Nhạc Thác), Dự Thân vương (hậu duệ Đa Đạc) và Trịnh Thân vương (hậu duệ Tế Nhĩ Cáp Lãng). Vì trật tự của Bát kỳ có điểm khác biệt, nên người Bát kỳ nhờ vào chiến công hoặc được hoàng thất ban ân sẽ được được đưa từ Hạ Ngũ kỳ vào Thượng Tam kỳ, xưng là "Đài kỳ" (抬旗). Còn trong trường hợp đổi hộ khẩu sang Kỳ sắc hoặc Kỳ phân khác thì gọi là "Đổi kỳ".
| Phân loại | Danh xưng | Cờ hiệu | Chữ Mãn | Âm Mãn | Chữ Mông Cổ (chữ cái Kirin) | Kỳ chủ |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Thượng tam kỳ | Tương Hoàng kỳ |  | ᡴᡠᠪᡠᡥᡝ  ᠰᡠᠸᠠᠶᠠᠨ  ᡤᡡᠰᠠ | Kubuhe Suwayan Gūsa | Хөвөөт Шар Хошуу | Hoàng đế |
| Thượng tam kỳ | Chính Hoàng kỳ |  | ᡤᡠᠯᡠ ᡧᡠᠸᠠᠶᠠᠨ ᡤᡡᠰᠠ | Gulu Suwayan Gūsa | Шүлүүн Шар Хошуу | Hoàng đế |
| Thượng tam kỳ | Chính Bạch kỳ |  | ᡤᡠᠯᡠ ᡧᠠᠩᡤᡳᠶᠠᠨ ᡤᡡᠰᠠ | Gulu Sanggiyan Gūsa | Шүлүүн Цагаан Хошуу | Hoàng đế |
| Hạ ngũ kỳ | Chính Hồng kỳ |  | ᡤᡠᠯᡠ ᡶᡠᠯᡤᡳᠶᠠᠨ ᡤᡡᠰᠠ | Gulu Fulgiyan Gūsa | Шүлүүн Улаан Хошуу | Lễ Thân vương |
| Hạ ngũ kỳ | Tương Bạch kỳ |  | ᡴᡠᠪᡠᡥᡝ ᡧᠠᠩᡤᡳᠶᠠᠨ ᡤᡡᠰᠠ | Kubuhe Sanggiyan Gūsa | Хөвөөт Цагаан Хошуу | Túc Thân vương |
| Hạ ngũ kỳ | Tương Hồng kỳ |  | ᡴᡠᠪᡠᡥᡝ ᡶᡠᠯᡤᡳᠶᠠᠨ ᡤᡡᠰᠠ | Fubuhe Fulgiyan Gūsa | Хөвөөт Улаан Хошуу | Khắc Cần Quận vương |
| Hạ ngũ kỳ | Chính Lam kỳ |  | ᡤᡠᠯᡠ ᠯᠠᠮᡠᠨ ᡤᡡᠰᠠ | Gulu Lamun Gūsa | Шүлүүн Хөх Хошуу | Dự Thân vương |
| Hạ ngũ kỳ | Tương Lam kỳ |  | ᡴᡠᠪᡠᡥᡝ ᠯᠠᠮᡠᠨ ᡤᡡᠰᠠ | Kubuhe Lamun Gūsa | Хөвөөт Хөх Хошуу | Trịnh Thân vương |