stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Ngũ Hồ thập lục quốc
Vai trò của Đông Tấn > Bắc phạt

Đông Tấn dù phải nép xuống phía nam, nhưng nếu so tiềm lực với các nước Ngũ Hồ bị chia cắt ở phía bắc thì cũng là một nước lớn. Tuy nhiên, nội bộ Đông Tấn luôn ẩn chứa mâu thuẫn giữa các họ tộc nắm quyền trong triều. Họ Tư Mã làm vua chỉ có hư vị, quyền hành trong tay các chi họ quý tộc lớn, một số ở Giang Nam, một số di cư từ phương bắc xuống.
Vai trò của Đông Tấn > Bắc phạt > Tổ Địch

Bài chi tiết: Tổ Địch
Khi nhà Tây Tấn mới mất, nhiều thành trì phía bắc vẫn trong tay các tướng trung thành với nhà Tấn. phía nam, một bộ phận tướng lĩnh, điển hình là Tổ Địch, rất tha thiết phối hợp với các tướng phía bắc tiến hành bắc phạt để thu phục Trung Nguyên.
Nhưng vua Đông Tấn và đại đa số các địa chủ miền nam không muốn chiến tranh, do đó không cấp quân và vũ khí, chỉ cho Tổ Địch một ít lương thực. Tổ Địch vượt Trường Giang đến lưu vực Hoài Hà, tự tổ chức chế tạo vũ khí và mộ quân.
Trong vòng 7-8 năm từ năm 323, quân Tổ Địch tấn công vào quân Hậu Triệu của Thạch Lặc, giành lại khá nhiều đất đai. Nhưng các đại thần nhà Đông Tấn sợ chiến thắng ngoài mặt trận sẽ khiến uy thế của ông quá lớn nên tìm cách kìm chế ông. Những hành động đơn lẻ của Tổ Địch dần dần bị cô lập, yếu đi và không mang lại kết quả lớn. Quân Ngũ Hồ thừa cơ phản công giành lại đất đai. Ông buồn rầu qua đời.
Không lâu sau đó các tướng phía bắc như Vương Tuấn, Lưu Côn, Lý Củ lần lượt bị quân Ngũ Hồ đánh bại, miền bắc mất hoàn toàn.
Vai trò của Đông Tấn > Bắc phạt > Hoàn Ôn

Bài chi tiết: Hoàn Ôn
Tuy không thành công, nhưng ý chí chống Ngũ Hồ của Tổ Địch, Lưu Côn đã trở thành những tấm gương cho tướng sĩ thế hệ sau các ông noi theo.
Sau Tổ Địch, một thời gian dài Đông Tấn cố thủ ở miền nam không phát binh đánh miền bắc. Mãi tới khi Hoàn Ôn cầm quyền trong triều, việc bắc phạt mới được chú trọng. Là người có tài và quyết đoán, Hoàn Ôn tổ chức quân đội đánh Thành Hán. Năm 347, ông diệt nước Thành Hán của người Tung.
Năm 351, ông lại tiến quân đánh Tiền Tần của Phù Kiện nhưng đường xa bị thiếu lương nên phải rút về.
Năm 354, Hoàn Ôn làm trấn thủ Kinh châu lại cất quân bắc phạt đánh Phù Kiện nước Tiền Tần. Nhân dân người Hán thấy quân của Hoàn Ôn đều mừng rỡ, mang rượu thịt ra đón, nhưng các địa chủ ở gần Trường An lại không có ai hoan nghênh. Hoàn Ôn lấy làm lạ. Hỏi ra ông mới biết rằng từ khi vào chiếm Trung Nguyên, các triều đình người Hồ đã dùng chính sách ưu đãi địa chủ người Hán, cất nhắc làm quan và cho miễn sưu dịch. Vì thế các địa chủ người Hán rất ủng hộ các triều đình Ngũ Hồ. Hoàn Ôn đóng quân thêm một thời gian nữa nhưng vẫn không thể kêu gọi được tầng lớp này. Ông đành phải rút quân về nam. Trong lần bắc phạt này Hoàn Ôn cũng đã cầu danh sĩ người Hán là Vương Mãnh ra giúp mình, nhưng Mãnh từ chối và quay sang giúp quý tộc Tiền Tần, người sau đó trở thành vua Tần là Phù Kiên.
Do mấy lần bắc phạt không thành, uy thế trong triều của Hoàn Ôn bị giảm sút. Họ Vương, họ Tạ nhân dịp ông già yếu, đã ngăn cản việc đoạt ngôi nhà Tấn của ông năm 372.
Vai trò của Đông Tấn > Đại chiến Phì Thủy

Hoàn Ôn mất, Tạ An nắm quyền. Tạ An tỏ ra là người mềm mỏng hơn Hoàn Ôn, không hiếp chế vua Tấn.
Lúc đó, Tần Chiêu đế (Phù Kiên) đã làm chủ toàn bộ miền bắc, ông huy động 90 vạn quân gồm nhiều sắc tộc Hồ và cả người Hán đi đánh miền nam, bất chấp sự phản đối của nhiều đại thần. Phù Kiên chủ quan kiêu ngạo nói rằng quân Tần chỉ cầm ném roi ngựa xuống Trường Giang là đủ lấp sông rồi.
Tướng tiên phong là Phù Dung được lệnh cầm 27 vạn quân tiên phong đi trước. Tạ An tiến cử cháu là Tạ Huyền với Tấn Hiếu Vũ Đế Tư Mã Diệu làm tướng, mang 8 vạn quân ra đóng ở Lạc Giản đón quân Tiền Tần.
Khi hai bên sắp đối trận, Phù Kiên đã mắc sai lầm là tin tưởng vào hàng tướng người Hán của Đông Tấn mới hàng là Chu Tự, sai Tự đi dụ hàng Đông Tấn. Chu Tự còn nhớ Đông Tấn, nên mang hết tình hình Tiền Tần tiết lộ cho Tạ Huyền, khuyên nên chủ động đánh quân Tần trước khi đại quân 90 vạn kịp tập hợp đông đủ. Tự còn hẹn làm nội ứng cho quân Tấn.
Lúc đó Phù Dung đang án ngữ sông Phì. Tạ Huyền bèn sai người nói với Phù Dung xin quân Tần tạm rút để quân Tấn qua sông quyết chiến. Phù Kiên cũng muốn lợi dụng quân Tấn qua một nửa sẽ đánh úp nên đồng ý rút lui một đoạn.
Đúng hẹn, quân Tấn sang sông. Trong đêm tối, quân Tần đang chờ nghênh địch, Chu Tự cầm một cánh quân, bỗng hô to:
Quân Tần đa sắc tộc, vốn bị cưỡng bức ra trận cho Phù Kiên, nghe nói thua trận liền quay đầu nhất loạt bỏ chạy, tiên phong Phù Dung không thể ngăn lại được. Tạ Huyền thấy quân Tần chạy, thừa cơ thúc quân Tấn truy kích, giết chết rất nhiều. Phù Dung bị tử trận trong loạn quân.
Đó là trận Phì Thủy, lớn nhất thời Ngũ Hồ, quyết định cục diện nam bắc, cứu vãn sự tồn tại của nhà Tấn và làm suy yếu trầm trọng nước Tần. 90 vạn quân Tần đại bại bỏ chạy về phía bắc. Phù Kiên về tới Lạc Dương thu thập tàn quân chỉ còn mấy chục vạn.
Sự thống nhất của Bắc Nguỵ > Xé nát Tiền Tần

Đại quân Tiền Tần của Phù Kiên chạy về bắc, tan rã từng mảng. Nhân sự suy yếu của Tiền Tần, các tướng dưới quyền bắt đầu thực hiện ý định ly khai, tái lập thế chia cắt Ngũ Hồ ở miền bắc như trước đây.
Thực ra, nguy cơ tái chia cắt đã tồn tại ngay khi Phù Kiên thống nhất, vì trong hàng ngũ tướng sĩ của ông, có nhiều người dị tộc được ông thu phục, đã manh tâm ly khai.
Khi cầm đại quân xuống phía nam, Phù Kiên đã giao cho tướng Lã Quang đi dẹp các nước thiểu số phía tây thuộc nước Tiền Lương cũ. Dẹp xong vùng Tây Lương, Quang nhân Phù Kiên bại trận bèn cắt đất Lương xưng làm Lương vương, lập ra nước Hậu Lương (384).
Năm sau, một thủ lĩnh người Tiên Ty khác là Khất Phục Quốc Nhân cũng nổi dậy xé đất Tần, lập ra nước Tây Tần (ở vùng Cam Túc ngày nay).
Ngay năm 383, các tướng họ Mộ Dung, con cháu nước Tiền Yên cũ, đã tách riêng khỏi đại quân Tiền Tần tháo chạy về phía bắc, lập lực lượng riêng chống lại Phù Kiên. Ngay trong hàng ngũ các tướng họ Mộ Dung cũng chia cắt và không thần phục nhau. Con Tiền Yên vương Mộ Dung Tuấn là Mộ Dung Thùy lập ra nước Hậu Yên, một tướng khác là Mộ Dung Xung chiếm vùng Sơn Tây lập ra nước Tây Yên.
Năm sau, một bộ tướng người Khương, cũng từng được Phù Kiên cho hàng không giết trong khi thống nhất phương bắc là Diêu Trường, nhân bị sai đi đánh Tây Yên bại trận, sợ bị Phù Kiên bắt tội, bèn ly khai, lập ra nước Hậu Tần.
Dòng dõi nước Bắc Đại cũ là Thác Bạt Khuê, được một số cựu thần trung thành, nhân khi thiên hạ đại loạn, đón lập làm vua, tái lập nước Bắc Đại, đến năm 386 đổi tên là Nguỵ, sử gọi là Bắc Nguỵ.
Như vậy, chỉ sau một thời gian rất ngắn sau trận Phì Thủy, miền bắc lại bị chia cắt trở lại, trên bản đồ phía bắc có sự tồn tại của 7 quốc gia.
Sự thống nhất của Bắc Nguỵ > Ngũ Hồ tái hỗn chiến > Tần diệt Tần, Yên nuốt Yên

Mộ Dung Thùy nắm trong tay lực lượng khá mạnh cũ của Tiền Tần, nên nhanh chóng phát triển nước Hậu Yên thành nước lớn, đóng đô ở Trung Sơn.
Hai nước Tây Yên và Hậu Tần liền kề với đất Tiền Tần nên xung đột xảy ra ác liệt. Năm 385, Phù Kiên bị quân Tây Yên của Mộ Dung Xung cũng kéo đến đánh Tiền Tần để báo thù họa vong quốc năm 371, vây đánh ở Trường An, phải phá vây ra ngoài. Cùng lúc đó quân Hậu Tần của Diêu Trường thừa cơ đón bắt giết Kiên. Một số triều thần sót lại của Tiền Tần lập con Kiên là Phù Phi lên ngôi ở Nghiệp Thành, nhưng nhanh chóng bị quân Tây Yên đánh bại. Phù Phi bị tử trận.
Chính trong nội bộ các quốc gia ly khai Tiền Tần cũng vô cùng rối ren. Nước Tây Yên từ năm 384 đến 386 liên tục đổi chủ, họ Mộ Dung chém giết lẫn nhau. Cuối cùng, năm 386, Mộ Dung Vĩnh giành được ngôi vua. Nhưng lúc đó Tây Yên đã suy yếu, bị mất Trường An vào tay Hậu Tần.
Năm 386, nghe tin vua Tiền Tần là Phù Phi bị giết, cháu họ của Phù Kiên là Phù Đăng được lập làm vua. Các vua Tiền Tần nối đời kế tục nhau chiến tranh với Hậu Tần của Diêu Trường, nhưng cuối cùng đều bị cha con Diêu Trường - Diêu Hưng đánh bại. Năm 394, Phù Đăng bị quân Hậu Tần của Diệu Hưng giết chết. Phù Sùng được lập lên thay, nhưng vẫn không xoay chuyển được tình thế. Phù Sùng bị quân Hậu Tần đánh bại, bỏ chạy về phía tây, bị quân Tây Tần bắt giết. Nước Tiền Tần mất.
Hậu Tần diệt được Tiền Tần, phát triển thành nước lớn phía tây. Trong khi đó, Hậu Yên vương Mộ Dung Thùy không muốn họ tộc Mộ Dung bị chia rẽ, bèn mang quân đánh Tây Yên. Năm 394, Mộ Dung Thùy giết được Mộ Dung Vĩnh, diệt nước Tây Yên. Hậu Yên cũng trở thành nước lớn. Về cơ bản, Hậu Tần và Hậu Yên đóng ở vị trí như Tiền Tần và Tiền Yên trước đây.
Sự thống nhất của Bắc Nguỵ > Ngũ Hồ tái hỗn chiến > Hai nước Yên mới

Tuy nhiên, cục diện đó lập tức bị phá vỡ. Nước Ngụy của Thác Bạt Khuê nhanh chóng lớn mạnh, cất quân nam tiến, đánh Hậu Yên. Quân yên không chống nổi, thái tử Mộ Dung Bảo liên tục bị thua trận. Mộ Dung Thùy phải tự tay cầm quân tạm đẩy lui được quân Nguỵ, nhưng không lâu sau thì già yếu mà mất (396).
Quân Ngụy lại nam tiến, lấy đất Hậu Yên như tằm ăn lá dâu. Vùng Hà Nam, Hà Bắc bị quân Ngụy chiếm. Hậu Yên rút lên phía bắc, chỉ bao gồm đất của nước Yên cổ thời Chiến Quốc xưa kia. Cùng lúc đó nội bộ Hậu Yên lại xảy ra tranh đoạt, chém giết lẫn nhau, khiến liên tiếp chỉ trong chưa đầy 10 năm, các vua Mộ Dung Bảo (398), Mộ Dung Thịnh (401), Mộ Dung Hy (407) đều bị giết. Một người con nuôi của Mộ Dung Bảo là Cao Vân giết Hy làm vua, nhưng không lâu sau bị quyền thần giết chết (409). Một đại thần người Hán là Phùng Bạt được lập lên ngôi, đổi quốc hiệu là Bắc Yên, vì khi đó nước Yên nằm ở phương bắc, để phân biệt với nước Nam Yên.
Khi Hậu Yên bị Ngụy xâm chiếm, một người con của Mộ Dung Thùy là Mộ Dung Đức bỏ chạy về vùng Sơn Đông, bị tách khỏi lực lượng của Mộ Dung Bảo, không thể liên hệ được. Nghe tin Mộ Dung Bảo bị giết (398), Đức bèn chiếm lấy vùng Hoài Bắc, giáp với Đông Tấn, xưng làm Nam Yên vương. Trên thực tế Nam Yên và Bắc Yên đều rất nhỏ bé, không có đủ thực lực để tái lập sự hùng mạnh của Tiền Yên.
Sự thống nhất của Bắc Nguỵ > Ngũ Hồ tái hỗn chiến > Chia nhỏ Hậu Lương

Tại nước Hậu Lương, sau khi vua sáng lập Lã Quang chết (399), nội bộ cũng lục đục, những người trong họ tranh nhau quyền, giết hại lẫn nhau. Các bộ tộc lân cận thừa cơ ly khai, chia cắt nước Hậu Lương lớn thành 4 nước nhỏ: người tộc Hung Nô là Thư Cừ Mông Tốn dựng Đoàn Nghiệp làm vua Bắc Lương, người Tiên Ty là Thốc Phát Ô Cô lập ra nước Nam Lương, người Hán là Lý Cảo lập ra nước Tây Lương. Cùng lúc đó nước Hậu Lương vẫn chưa mất hẳn.
Tới năm 403, cháu Lã Quang là Lã Long bị vua Hậu Tần là Diêu Hưng diệt. Trên bản đồ phía bắc khi đó có 8 nước: Bắc Ngụy (lớn nhất), Bắc Yên, Nam Yên, Hậu Tần, Tây Tần, Bắc Lương, Nam Lương, Tây Lương.
Sự thống nhất của Bắc Nguỵ > Cá lớn nuốt cá bé

Chiến tranh sinh tồn giữa Đông Tấn và Ngũ Hồ vẫn ác liệt. Năm 407, hậu duệ của một tộc người Hung Nô, con của Lưu Vệ Thần - thủ lĩnh người Hung Nô bị Thác Bạt Khuê đánh bại khi dựng nước Ngụy năm 386 - tên là Lưu Bột nổi dậy ở miền bắc, đổi họ là Hách Liên. Hách Liên Bột Bột vốn là thuộc tướng của Hậu Tần. Diêu Hưng phân cấp cho ông 5 bộ Tiên Ti và hơn 2 vạn người Hồ trấn thủ phương bắc, vì đó ông được nắm quân tự lập ra nước Hạ, định đô ở Thống Vạn (Hành Sơn, Thiểm Tây).
Năm 410, tướng Đông Tấn là Lưu Dụ diệt nước Nam Yên của cháu Mộ Dung Đức là Mộ Dung Siêu.
Năm 414, vua Tây Tần là Khất Phục Sí Bàn diệt nước Nam Lương của Thốc Phát Nục Đàn.
Năm 417, tướng Đông Tấn là Lưu Dụ lại bắc tiến, chiếm Trường An, diệt nước Hậu Tần của cháu Diệu Trường là Diêu Hoằng. Dụ để con là Nghĩa Chân ở lại giữ Trường An rồi rút quân về. Nhân khi Lưu Dụ mải tranh giành quyền hành trong triều Tấn để chuẩn bị cướp ngôi, không chú ý tới miền bắc, vua Hạ là Hách Liên Bột Bột (Lưu Bột) mang quân đánh chiếm Trường An - kinh đô cũ của Hậu Tần. Lưu Nghĩa Chân bỏ Trường An chạy về nam. Từ đó Hạ cũng thành một nước lớn, thế chỗ của Hậu Tần.
Năm 420, Lưu Dụ cướp ngôi nhà Tấn, lập ra nhà Tống, sử gọi là Lưu Tống.
Năm 421, vua Bắc Lương là Thư Cừ Mông Tốn (cướp ngôi Đoàn Nghiệp năm 401) mang quân diệt Tây Lương của cháu Lý Cảo là Lý Tuân.
Như vậy tới năm 421, trên bản đồ phía bắc chỉ còn các nước: Bắc Nguỵ, Bắc Yên, Hạ, Bắc Lương, Tây Tần.
Năm 431, vua Hạ là Hách Liên Định mang quân diệt Tây Tần. Nhưng cùng năm 431, vua Bắc Ngụy là Thái Vũ Đế Thác Bạt Đảo điều quân đánh Hạ. Nước Hạ vừa qua chiến tranh với Tây Tần, bị quân Ngụy diệt gọn, nước Hạ mất. Thế là 2 nước bị diệt năm 431. Đây cũng là lần duy nhất trong lịch sử nội chiến Trung Quốc, một nước vừa diệt một nước khác lại bị diệt ngay trong 1 năm.
Năm 436, Bắc Ngụy đánh Bắc Yên, bắt vua Yên là Phùng Hoằng. Nước Bắc Lương còn lại trơ trọi cũng không tồn tại được lâu. Năm 439, Thác Bạt Đào đánh Bắc Lương, bắt vua Lương là Thư Cừ Mục Kiền. Cục diện Ngũ Hồ loạn Hoa hơn 100 năm với hơn 20 quốc gia chấm dứt.
Toàn thể phương bắc được thống nhất trong tay Bắc Ngụy. Ở miền nam trong tay nhà Lưu Tống, sử gọi thời kỳ các triều đại nam và bắc nối nhau cai trị hai miền là Nam Bắc triều. Chiến tranh vẫn chưa chấm dứt.
Bình luận > Tính sắc tộc

Tính cả các vua nhà Tấn, thời Ngũ Hồ thập lục quốc có tới gần 150 vua xưng đế hoặc xưng vương. Chiến tranh xảy ra liên miên trên hầu khắp miền bắc Trung Quốc. Miền nam tuy không nhiều chiến sự như miền bắc nhưng cũng gặp phải loạn do các tướng gây ra và sau đó là khởi nghĩa nông dân.
Không giống như những thời đại loạn lạc Chiến Quốc trước đó hay Ngũ đại Thập quốc sau đó, chiến tranh Ngũ Hồ loạn Hoa mang nặng tính sắc tộc. Đây là lần đầu tiên các tộc Hồ phương Bắc tràn xuống Trung Nguyên và dựng lên chính quyền của chính mình, tranh giành với người Hán và tàn sát lẫn nhau. Do đó mức độ đối địch giữa các sắc tộc gay gắt hơn so với thời Ngũ Đại thế kỷ 10, khi các tộc này đã có bề dày vài trăm năm ở lẫn với người Hán và ít nhiều được hưởng địa vị nhất định trong xã hội, không đơn thuần làm nô tỳ như trước đây.
Bình luận > Những ông vua hiếu chiến

Một loạt quốc gia nay được dựng lên rồi mai đổ, thay hiệu, đổi ngôi chia cắt triền miên. Chẳng những chiến tranh tàn khốc mà nền cai trị của các vua Ngũ Hồ cũng tàn khốc, một phần do tính sắc tộc. Không giống với các vua người Hán, các vua Ngũ Hồ phần lớn xuất thân có trình độ văn hóa thấp, có tinh thần thượng võ, hiếu chiến và ưa dùng vũ lực. Các nhà sử học đã xác nhận thời kỳ này xuất hiện những bạo chúa như Thạch Hổ, Nhiễm Mẫn, Phù Sinh, Hách Liên Bột Bột... Nhiều vua Ngũ Hồ đồng thời là những viên tướng thiện chiến, thường trực tiếp làm tướng cầm quân ra mặt trận và lập công hiển hách như Thạch Lặc, Thạch Hổ, Phù Kiên, Mộ Dung Thuỳ, Diêu Trường, Hách Liên Bột Bột... Đồng thời không ít vị bị bắt hoặc bỏ mình ngoài chiến trường như Lưu Diệu nước Tiền Triệu; Nhiễm Mẫn nước Nhiễm Nguỵ; Phù Kiên, Phù Đăng, Phù Xung nước Tiền Tần... Đó là một điểm khác của các vua Ngũ Hồ với các vua Đông Tấn - thường kết thúc số mệnh trong cung đình, dù là trong thời hòa bình hay loạn lạc.
Bình luận > Những quốc gia và ông vua vắn số

Hiển nhiên, trong cung đình các triều đại Ngũ Hồ ngắn ngủi cũng không ít biến loạn. Hơn 20 nước thay nhau chia cắt miền bắc. Cũng như số phận các vua nhà Tây Tấn, hầu hết các quốc gia Ngũ Hồ đều chỉ hưng thịnh được một đời với một vị vua anh minh và vua khai quốc. Các vua khai quốc chưa đủ thời gian và lực lượng thống nhất đã qua đời hoặc bị trừ khử. Cuộc thanh trừng diễn ra trong hầu hết nội bộ các triều đại Ngũ Hồ. Tính trung bình, mỗi vị vua chỉ ngồi ngai vàng được vài năm. Trong số 20 nước chỉ có các nước Tiền Lương, Tiền Yên, Bắc Yên, Hạ, Tây Tần, Hậu Tần là tương đối yên ổn nội bộ, không có lật đổ, thoán đoạt. Còn lại những quốc gia khác đều xảy ra chém giết, sát hại cung đình, trong khi đó bên ngoài biên giới, chiến sự còn đang rối ren, nguy cơ mất nước cận kề. Suốt hơn 100 năm, chỉ có vài vị vua Ngũ Hồ được giới sử học đánh giá cao, như Lưu Uyên nước Hán Triệu, Thạch Lặc nước Hậu Triệu, Lý Hùng nước Thành Hán, Phù Kiên nước Tiền Tần và Mộ Dung Thùy nước Hậu Yên. Chính nước Bắc Ngụy hùng mạnh, có công thống nhất miền bắc cũng không tránh khỏi những biến loạn cung đình, ngay trong thời kỳ xây dựng: vua sáng lập Thác Bạt Khuê và vua thống nhất Thác Bạt Đảo đều bị sát hại.
Danh sách các nước > Thập lục quốc

| Tên nước | Dân tộc | Số vua | Vua sáng lập | Vua cuối cùng | Trị vì | Số năm | Phạm vi lãnh thổ | Quốc đô | Nước tiêu diệt |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Hán,  Tiền Triệu | Hung Nô | 6 | Lưu Uyên | Lưu Hy | Hán 304－318 | 26 | Lưu vực sông Vị tỉnh Thiểm Tây, bộ phận tỉnh Cam Túc, Sơn Tây, Hà Nam, Hà Bắc. |  1.Bình Dương  2.Trường An | Hậu Triệu |
| Hán,  Tiền Triệu | Hung Nô | 6 | Lưu Uyên | Lưu Hy | Triệu 318－329 | 26 | Lưu vực sông Vị tỉnh Thiểm Tây, bộ phận tỉnh Cam Túc, Sơn Tây, Hà Nam, Hà Bắc. |  1.Bình Dương  2.Trường An | Hậu Triệu |
| Thành Hán | Đê | 5 | Lý Hùng | Lý Thế | Thành 304－338 | 43 | phía đông tỉnh Tứ Xuyên và bộ phận tỉnh Vân Nam, Quý Châu | Thành Đô | Đông Tấn |
| Thành Hán | Đê | 5 | Lý Hùng | Lý Thế | Hán 338－347 | 43 | phía đông tỉnh Tứ Xuyên và bộ phận tỉnh Vân Nam, Quý Châu | Thành Đô | Đông Tấn |
| Tiền Lương | Hán | 8 | Trương Thực | Trương Thiên Tích | 314－376 | 63 | phía tây Cam Túc, Ninh Hạ, phía đông Tân Cương | Cô Tang, | Tiền Tần |
| Hậu Triệu | Yết | 6 | Thạch Lặc | Thạch Chi | 319－351 | 33 | Hà Bắc, Hà Nam, Sơn Tây, Sơn Đông, Thiểm Tây, bộ phận Giang Tô, bộ phận An Huy, bộ phận Cam Túc, bộ phận Liêu Ninh |  1.Tương Quốc  2.Nghiệp | Nhiễm Ngụy |
| Tiền Yên | Tiên Ty | 3 | Mộ Dung Hối | Mộ Dung Vĩ | 337－370 | 34 | Hà Bắc, Hà Nam, Sơn Đông, Sơn Tây, Thiểm Tây, Cam Túc, An Huy, Giang Tô, Liêu Ninh |  1.Long Thành  2.Nghiệp | Tiền Tần |
| Tiền Tần | Đê | 6 | Phù Kiên | Phù Sùng | 351－394 | 44 | Hà Bắc, Hà Nam, Sơn Đông, Sơn Tây, An Huy, Thiểm Tây, Giang Tô, Tứ Xuyên, Quý Châu, Hồ Bắc, Liêu Ninh, Cam Túc, phía tây Ninh Hạ, phía đông Tân Cương | Trường An | Hậu Tần, Tây Tần |
| Hậu Yên | Tiên Ty | 7 | Mộ Dung Thùy | Mộ Dung Hy | 384－409 | 24 | Hà Bắc, Sơn Đông, Sơn Tây, bộ phận Hà Nam, bộ phận Liêu Ninh | Trung Sơn | Bắc Yên |
| Hậu Tần | Khương | 3 | Diêu Trường | Diêu Hoằng | 384－417 | 34 | Cam Túc, Thiểm Tây, Sơn Tây, Hà Nam | Trường An | Đông Tấn |
| Tây Tần | Tiên Ty | 4 | Khất Phục Quốc Nhân | Khất Phục Mộ Mạt | 385－400 409－431 | 39 | phía đông Cam Túc | Kim Thành | Hồ Hạ |
| Hậu Lương | Đê | 4 | Lã Quang | Lã Long | 389－403 | 14 | phía tây Cam Túc, bộ phận Ninh Hạ, bộ phận Thanh Hải, bộ phận Tân Cương | Cô Tang | Hậu Tần |
| Nam Lương | Tiên Ty | 3 | Thốc Phát Ô Cô | Thốc Phát Nục Đàn | 397－414 | 18 | Thanh Hải, phía tây Cam Túc | Đông Đô | Tây Tần |
| Nam Yên | Tiên Ty | 3 | Mộ Dung Đức | Mộ Dung Siêu | 398－410 | 13 | Sơn Đông, bộ phận Hà Nam | Quảng Cố | Đông Tấn |
| Tây Lương | Hán | 3 | Lý Cảo | Lý Tuân | 400－421 | 22 | phía tây Cam Túc và bộ phận Tân Cương | Đôn Hoàng | Bắc Lương |
| Bắc Lương | Hung Nô | 3 | Đoàn Nghiệp | Thư Cừ Mục Kiền | 397－439 | 41 | phía tây Cam Túc, bộ phận Ninh Hạ, bộ phận Tân Cương, bộ phận Thanh Hải | Trương Dịch | Bắc Ngụy, Nhu Nhiên |
| Hồ Hạ | Hung Nô | 3 | Hách Liên Bột Bột | Hách Liên Định | 407－431 | 25 | Thiểm Tây, bộ phận Nội Mông Cổ | Thống Vạn Thành | Thổ Cốc Hồn, Bắc Ngụy |
| Bắc Yên | Cao Câu Ly, Hán | 3 | Mộ Dung Vân (sau xưng Cao Vân)  | Phùng Hoằng | 407－436 | 30 | Liêu Ninh, Hà Bắc | Hòa Long | Bắc Ngụy |
Danh sách các nước > Số khác

| Tên nước | Dân tộc | Số vua | Vua sáng lập | Vua cuối cùng | Trị vì | Số năm | Phạm vi lãnh thổ | Quốc đô | Nước tiêu diệt |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Tiền Cừu Trì | Đê | 9 | Dương Mậu Sưu | Dương Toản | 296 - 371 | 76 | Vũ Đô, Âm Bình | Cừu Trì | Tiền Tần |
| Hậu Cừu Trì | Đê | 7 | Dương Định | Dương Bảo Sí | 385 - 443 | 59 | Khu vực Lũng Tây, Hán Trung, Thiên Thủy | Cừu Trì | Bắc Ngụy |
| Đãng Xương | Khương | 7 | Lương Cần | Lương My Định |  ? - 564 | 　 | phía nam Cam Túc | Đãng Xương Thành | Tây Ngụy |
| Đặng Chí | Khương | 12 | Tương Thư Trị | Tương Thiềm Hành | 430 - 554 | 125 | phía tây Cừu Trì, phía nam Đãng Xương Quốc Đãng Xương, nằm ở phía bắc Tứ Xuyên | Đặng Chí Thành | Tây Ngụy |
| Nhiễm Ngụy | Hán | 2 | Nhiễm Mẫn | Nhiễm Trí | 350 - 352 | 3 | Hà Nam, phía nam Hà Bắc, phía nam Sơn Tây | Nghiệp Thành | Tiền Yên |
| Tiều Thục | Hán | 1 | Tiều Túng | Tiều Túng | 405 - 413 | 9 | Nguyên tỉnh Tứ Xuyên | Thành Đô | Đông Tấn |
| Hoàn Sở | Hán | 3 | Hoàn Huyền | Hoàn Chân | 403 - 405 | 3 | Khu vực trung hạ du Trường Giang |  1.Kiến Khang  2.Giang Lăng | Đông Tấn |
| Địch Ngụy | Đinh Linh | 2 | Địch Liêu | Địch Chiêu | 388 - 392 | 5 | Bộ phận Hà Nam | Hà Nam Huyện Hoạt | Hậu Yên |
| Đại | Tiên Ti | 8 | Thác Bạt Y Lô | Thác Bạt Thập Dực Kiền | 315 - 376 | 62 | Miền trung Nội Mông Cổ |  1.Vân Trung  2.Thịnh Nhạc | Tiền Tần |
| Tây Yên | Tiên Ty | 7 | Mộ Dung Hoằng | Mộ Dung Vĩnh | 384 - 394 | 11 | Từ Thiểm Tây chuyển tới Sơn Tây | Trương Tử | Hậu Yên |
| Vũ Văn bộ | Tiên Ty | 7 | Vũ Văn Mạc Hoè | Vũ Văn Dật Đậu Quy | 302 - 344 | 43 | Bên ngoài Liêu Đông | Không có thủ đô cố định | Tiền Yên |
| Đoàn bộ | Tiên Ty | 9 | Đoàn Nhật Lục Quyến | Đoàn Kham | 310 - 357 | 48 | phía bắc Hà Bắc | Lệnh Chi | Tiền Yên |
Chú thích

↑  Vốn có tên là Lưu Bang, nhưng vì trùng tên với Hán Cao Tổ nên sử gọi bằng tên tự là Uyên
↑  Vì tới năm 319 lại đổi tên nước là Triệu
↑  Vì sau này lại đổi tên nước là Hán, mà trước đó thì nước Tiền Triệu cũng lấy tên Hán nên gọi Thành Hán để phân biệt
↑  Sau này Vĩ bị giết
↑  Về sau Thừa tướng Hoàn Ôn vẫn thường tự nhận là giống Lưu Côn
↑  Sau này Vương Mãnh trở thành danh thần nước Tiền Tần và là mưu sĩ nổi tiếng trong lịch sử Trung Quốc
↑  Tiếng Hung Nô nghĩa là "trời"
| x t sCác vua Ngũ Hồ (chữ nghiêng không được tính vào 16 nước) |
| --- | --- |
Hán Triệu (304-329): Lưu Uyên  •  Lưu Hòa  •  Lưu Thông  •  Lưu Xán  •  Lưu Diệu  •  Lưu Hy 
Thành Hán (303-319): Lý Hùng  •  Lý Ban •  Lý Kỳ •  Lý Thọ  •  Lý Thế
Tiền Lương (314-376): Trương Quỹ  •  Trương Thực  •  Trương Mậu  •  Trương Tuấn •  Trương Trọng Hoa  •  Trương Tộ  •  Trương Huyền Tịnh  •  Trương Thiên Tích 
Hậu Triệu (319-351): Thạch Lặc  •  Thạch Hoằng  •  Thạch Hổ •  Thạch Thế •  Thạch Tuân  •  Thạch Giám •  Thạch Chi
Tiền Yên (337-370): Mộ Dung Hối  • Mộ Dung Hoảng  •  Mộ Dung Tuấn  •  Mộ Dung Vĩ 
Nhiễm Ngụy (350-352): Nhiễm Mẫn 
Đại (315-376): Thác Bạt Y Lô  •  Thác Bạt Phổ Căn  •  Thác Bạt Úc Luật  •  Thác Bạt Hạ Nhục •  Thác Bạt Hột Na •  Thác Bạt Ế Hòe  •  Thác Bạt Thập Dực Kiền
Tiền Tần (351-394): Phù Hồng  •  Phù Kiện  •  Phù Sinh  •  Phù Kiên  •  Phù Phi  •  Phù Đăng •  Phù Sùng 
Hậu Tần (384-417): Diêu Trường  •  Diêu Hưng  •  Diêu Hoằng
Tây Yên (384-394): Mộ Dung Hoằng  •  Mộ Dung Xung  •  Đoàn Tùy  •  Mộ Dung Nghĩ  •  Mộ Dung Dao •  Mộ Dung Trung •  Mộ Dung Vĩnh 
Hậu Yên (384-407): Mộ Dung Thùy  •  Mộ Dung Bảo  •  Mộ Dung Thịnh  •  Mộ Dung Hi •  Mộ Dung Vân
Tây Tần (385-431): Khất Phục Quốc Nhân  •  Khất Phục Càn Quy  •  Khất Phục Sí Bàn  •  Khất Phục Mộ Mạt
Hậu Lương (386-399): Lã Quang •  Lã Thiệu •  Lã Toản  •  Lã Long
Nam Lương (397-414): Thốc Phát Ô Cô  •  Thốc Phát Lợi Lộc Cô  •  Thốc Phát Nục Đàn
Nam Yên (398-410): Mộ Dung Đức  •  Mộ Dung Siêu
Tây Lương (400-421): Lý Cảo  •  Lý Hâm  •  Lý Tuân
Hạ (407-431): Hách Liên Bột Bột  •  Hách Liên Xương  •  Hách Liên Định
Bắc Yên (409-436): Phùng Bạt  •  Phùng Hoằng
Bắc Lương (401-439): Đoàn Nghiệp  •  Thư Cừ Mông Tốn  •  Thư Cừ Mục Kiền  •  Thư Cừ Vô Húy  •  Thư Cừ An Chu
   Vua Trung Quốc  •  Tam Hoàng Ngũ Đế  •  Hạ  •  Thương  •  Chu  •  Tần  •  Hán  •  Tam Quốc  •  Tấn  •  Ngũ Hồ loạn Hoa •  Nam Bắc triều • Tùy  •  Đường  •  Ngũ đại Thập quốc  • Tống  •  Liêu  •  Tây Hạ  •  Kim  •  Nguyên  •  Minh  •  Thanh
Năm 315   Đông Tấn   Thành Hán  Tiền Triệu  Tiền Lương  Đại
Năm 330   Đông Tấn   Thành Hán  Hậu Triệu  Tiền Lương  Đại  Mộ Dung bộ
Năm 351   Đông Tấn  Tiền Tần  Nhiễm Ngụy  Tiền Lương  Đại  Tiền Yên
Năm 369   Đông Tấn  Tiền Tần  Tiền Lương  Đại  Tiền Yên
Năm 376   Tiền Tần   Đông Tấn
Thời kỳ 386-394   Đông Tấn  Bắc Ngụy  Hậu Yên  Tây Yên  Hậu Tần  Tây Tần  Hậu Lương
Bắc Ngụy thống nhất miền Bắc Trung Quốc, mở ra cục diện Nam Bắc triều:   Bắc Ngụy  Lưu Tống