Học thuyết Darwin
Huxley và Kropotkin

Mặc dù thuật ngữ "học thuyết Darwin" trước đây được sử dụng để ám chỉ đến công trình của Erasmus Darwin vào cuối thế kỷ 18, thuật ngữ được hiểu hôm nay đã được giới thiệu khi cuốn sách năm 1959 của Charles Darwin về Nguồn gốc các loài được Thomas Henry Huxley bình duyệt trên số tháng 4 năm 1860 của Westminster Review. Ông đã ca ngợi cuốn sách là "một khẩu súng Whitworth thật sự trong kho vũ khí tự do" thúc đẩy chủ nghĩa tự nhiên khoa học về thần học, và ca ngợi tính hữu ích của những ý tưởng của Darwin trong khi thể hiện sự dè dặt một cách chuyên nghiệp về giả thuyết của Darwin và nghi ngờ liệu có thể chứng minh rằng sự chọn lọc tự nhiên có thể hình thành nên những loài mới. Huxley đã so sánh thành tựu của Darwin với thành tựu của Nicolaus Copernicus trong việc giải thích chuyển động của hành tinh:
Sẽ ra sao nếu quỹ đạo của học thuyết Darwin trở nên hơi tròn? Sẽ ra sao nếu các loài nên cung cấp hiện tượng dư, ở đây và ở đó, không thể giải thích bằng cách chọn lọc tự nhiên? Hai mươi năm do đó các nhà tự nhiên học có thể ở trong một vị trí để nói liệu đây là, hay không, là trường hợp; nhưng trong cả hai trường hợp, họ sẽ nợ tác giả của "Nguồn gốc của loài" một khoản nợ khổng lồ của lòng biết ơn... Và nhìn chung, chúng tôi không tin rằng, kể từ khi xuất bản "Nghiên cứu về phát triển" của Von Baer cách đây nhiều năm, mọi công trình đã xuất hiện để tính toán ảnh hưởng lớn đến không chỉ về tương lai của Sinh học mà còn mở rộng sự thống trị Khoa học qua các vùng tư tưởng mà cô ta có, chưa được thâm nhập.
Dưới đây là những nguyên lý cơ bản của sự tiến hóa bằng cách lựa chọn tự nhiên như được định nghĩa bởi Darwin:
Chỉ có một phần các cá thể được sinh ra trong mỗi thế hệ là có thể sống sót.
Có nhiều biến thể, đặc điểm khác nhau tồn tại giữa các cá thể trong cùng một loài.
Những cá thể có những đặc điểm thích nghi với môi trường thì khả năng sống sót sẽ cao hơn.
Khi cách ly sinh sản xảy ra trong thời gian dài, loài mới sẽ hình thành.
Một nhà lý thuyết tiến hóa quan trọng khác của cùng thời kỳ là nhà địa lý Nga và nhà vô chính phủ nổi tiếng Peter Kropotkin, người trong cuốn sách Mutual Aid: A Factor of Evolution (1902) (tạm dịch: Hỗ trợ lẫn nhau: Một yếu tố của sự tiến hóa) của mình đã ủng hộ quan niệm về một khái niệm của học thuyết Darwin trái ngược với của Huxley. Quan niệm của ông tập trung vào những gì ông thấy là việc sử dụng rộng rãi hợp tác như một cơ chế sống còn trong xã hội và động vật của con người. Ông đã sử dụng các đối số sinh học và xã hội học trong một nỗ lực để cho thấy rằng yếu tố chính trong việc thúc đẩy sự tiến hóa là sự hợp tác giữa các cá nhân trong các xã hội và các nhóm liên kết tự do. Điều này là để chống lại quan niệm của sự cạnh tranh khốc liệt như là cốt lõi của sự tiến hóa, trong đó cung cấp một lý giải cho các lý thuyết chính trị, kinh tế và xã hội chủ yếu của thời gian; và sự giải thích phổ biến về chủ nghĩa Darwin, chẳng hạn như những người của Huxley, người được nhắm vào như một đối thủ của Kropotkin. Quan niệm của Kropotkin về thuyết Darwin có thể tóm tắt bằng câu sau:
Trong thế giới động vật, chúng ta đã thấy rằng đại đa số các loài sống trong xã hội, và chúng liên kết lại cùng tìm thấy những vũ khí tốt nhất cho cuộc đấu tranh vì sự sống: tất nhiên là được hiểu trong nghĩa rộng của Darwin - không phải với nghĩa là một cuộc đấu tranh chỉ đơn thuần về phương thức sinh tồn, mà là một cuộc đấu tranh chống lại tất cả các điều kiện tự nhiên không thuận lợi cho loài. Các loài động vật, mà trong đó cuộc đấu tranh cá nhân đã được giảm đến giới hạn hẹp nhất, và việc hỗ trợ lẫn nhau đã đạt được sự phát triển lớn nhất, luôn luôn là loài nhiều nhất, thịnh vượng nhất, và cởi mở nhất trong việc tiến bộ hơn nữa. Sự bảo vệ lẫn nhau có được trong trường hợp này, cũng như khả năng đạt được tuổi già và tích lũy kinh nghiệm, phát triển trí tuệ cao hơn, và tăng trưởng hơn nữa về thói quen xã hội thì giúp bảo đảm duy trì loài, việc mở rộng và tiến hóa tiến bộ hơn nữa của loài đó. Trái lại, các loài khó gần thì phải chịu số phận suy tàn.