Hậu cung nhà Nguyễn
Đãi ngộ > Nữ quan cùng Thị tỳ

Năm Minh Mạng thứ 17 (1836), sau khi ban bố 9 bậc phi tần, Vua Thánh Tổ còn cho đặt Lục thượng ty (六尚司) do các phi tần kiêm chức nữ quan đảm nhiệm, định rõ chức phận giữ nội chính cho được tề chỉnh, lúc này thứ tự có:
Thượng nghi (尚儀), giữ nghi lễ tiết văn.
Thượng trân (尚珍), giữ châu ngọc quý báu.
Thượng khí (尚器), giữ những đồ đạc quý.
Thượng phục (尚服), giữ chầu, nệm, giường, màn.
Thượng thực (尚食), giữ các loại bánh trái quà mọn.
Thượng y (尚衣), giữ việc áo xiêm.
Quản lý Lục thượng ty này lại chia làm các bậc nữ quan, bao gồm:
[Thủ đẳng; 首等], tức Bậc đầu, là chức Quản sự (管事) của Lục thượng, cùng Tư nghi (司儀) và Tư trân (司珍).
[Thứ đẳng; 佽等], tức Bậc thứ, là chức Thống sự (統事) của Lục thượng, cùng Tư hương (司香) và Tư khí (司器).
[Trung đẳng; 中等], tức Bậc giữa, là chức Thừa sự (承事) của Lục thượng, cùng Tư y (司衣) và Tư thảng (司帑).
[Á đẳng; 亞等], tức Bậc á, là chức Tùy sự (隨事) của Lục thượng, cùng Quản ban (管班) của các ban.
[Hạ đẳng; 下等], tức Bậc dưới, là chức Tòng sự (從事) của Lục thượng, cùng Lãnh ban (領班) của các ban.
[Mạt đẳng; 末等], tức Bậc cuối, có chức Mục (目; tương đương Trưởng ban) của các ban và Cung nô Đầu mục (宮奴頭目).
Trong Hội điển cũng ghi lại, quản lý mọi việc là bậc Thủ đẳng, thâu tóm mọi việc là bậc Thứ đẳng, thừa hành mọi việc là bậc Trung đẳng, còn Á đẳng trở xuống là lệ thuộc trực tiếp trong phạm vi mỗi ban, các ban đều có lịch trình riêng phân biệt nhau, gồm 8 ban là: ban Thiều Quang, ban Thuỵ Nhật, ban Kim Hoa, ban Hương Cẩm, ban Tường Loan, ban Nghi Phượng, ban Tiên Quế và ban Ngọc Mai. Vào lúc này thì từ bậc Thủ đẳng đến bậc Hạ đẳng, khi sách phong đều ban cáo sắc bằng giấy Long tiên trục. Bậc Mạt đẳng, do bộ Lễ tuyên sắc, và từ bậc Hạ đẳng trở lên nếu có thự hàm, thì cho các sắc chỉ tuyên phong đều dùng giấy Hội sao. Sau khi viết các trục cáo sắc cho nữ quan, đều để vào trong hòm gỗ màu đỏ son, các quan bộ Lễ giao cho Cung giám (tức các quan thái giám), rồi từ Cung giám truyền cho nữ quan ấy nhận lĩnh. Các nữ quan kính nhận, để trên hương án, làm lễ 3 lần quỳ, 6 lần vái. Về sau nếu có cáo sắc nhận ơn, đều đến trước mặt Hoàng đế làm lễ 3 lạy 6 vái như trên. Khi bị giáng chức, thì do Cung giám trực tiếp truyền chỉ.
Năm Thiệu Trị thứ 3 (1843), Vua Hiến Tổ cho dụ đổi cách gọi Lục thượng ty thành Lục thượng viện (六尚院), lại cho đặt thêm các cơ quan nhỏ trong Lục thượng để cai quản tỉ mỉ và trực tiếp hơn so với khi trước. Hoàn thiện thêm chế độ Lục thượng gồm:
Thượng nghi (尚儀), coi việc giữ giấy tờ trong nội cung. Trong đó chia ra các bậc quản lý:
Thượng diên (尚筵), đổi từ Thượng thực, hầu ngự thiện và phụng tiến các thức ăn. Trong đó chia ra các bậc quản lý:
Thượng trân (尚珍), coi giữ ngọc châu, trân bảo. Trong đó chia ra các bậc quản lý:
Thượng y (尚衣), phụng hầu mũ áo và coi giữ xiêm y bốn mùa. Trong đó chia ra các bậc quản lý:
Thượng phục (尚服), coi việc màn trướng. Trong đó chia ra các bậc quản lý:
Thượng thảng (尚帑), vốn là Thượng khí, coi giữ nội khố. Trong đó chia ra các bậc quản lý:
Cũng trong năm Thiệu Trị thứ 3, cũng xuống dụ cho đổi tên một số cơ quan: Điển soạn của Thượng diên thành Điển tư (典司); Tư kim và Tư ngân của Thượng trân đổi thành Tư cung (司供), Tư trân (司珍); Điển hoàn cùng Điển mân cũng đổi thành Điển kim (典金), Điển ngân (典銀). Chức năng của các bậc nữ quan vẫn như cũ, chỉ là đã được cụ thể hóa hơn ở từng cơ quan.
Bổng lộc của 6 bậc nữ quan, bao gồm:
Quản sự (管事), lương bổng hằng tháng 6 quan tiền, 3 phương gạo.
Thống sự (統事), lương bổng hằng tháng 5 quan tiền, 2 phương gạo.
Thừa sự (承事), lương bổng hằng tháng 4 quan tiền, 2 phương gạo.
Tùy sự (隨事), lương bổng hằng tháng 3 quan tiền, 1 phương gạo.
Tòng sự (從事), lương bổng hằng tháng 2 quan tiền, 1 phương gạo.
Trưởng ban (長班), lương bổng hằng tháng 1 quan 5 tiền, 1 phương gạo.
Triều Thành Thái, thay đổi về lương bổng, hé lộ ra thêm nhiều thân phận khác. Lệ dưới là lương bổng cả năm:
Quản sự 528 quan.
Thống sự 384 quan.
Thừa sự 360 quan.
Tùy sự là Tôn nữ 336 quan, Tùy sự bình thường 276 quan.
Tòng sự là Tôn nữ 276 quan; Tòng sự bình thường 216 quan.
Quản ban 276 quan.
Lĩnh ban 216 quan.
Trưởng ban 216 quan.
Riêng có: Công nữ phụng trực 336 quan, Tôn thất nữ phụng trực 252 quan.
Những hạng dưới bậc Nữ quan, là các Cung tỳ:
Nhũ bảo (乳保) 72 quan, 12 phương gạo.
Lão tỳ (老婢) 60 quan, 12 phương gạo.
Ni nhân (妮人) 48 quan, 12 phương gạo.
Quan nô (官奴), hay Cung nô (宮奴):
Nội thị khoá nữ (內侍課女) 36 quan.
Cung nghi (宮儀) 28 quan 8 tiền, 12 phương gạo.
Ban nhân (班人) và Nô nữ (奴女) đều 24 quan, 12 phương gạo.
Lệ cấp quần áo mùa xuân và mùa đông, từ trước Tự Đức đã có ban bố. Theo đó, các Quản sự 6 áo và 5 quần; bậc Thống sự có áo và quần đều năm cái; bậc Thừa sự có 5 áo và 4 quần; bậc Tùy sự áo bốn cái quần ba cái; bậc Tòng sự và Quản ban áo quần đều ba cái; Lĩnh ban và Trưởng ban tầm 3 áo và 2 quần. Các Nữ quan và Cung tỳ cũng có các nhân sự được phái sang Cung Diên Thọ, hầu hạ người phụ nữ tôn quý nhất hoàng thất, nên là những nhân sự "Túc trực" riêng trong Nội đình.