Chiến dịch giải phóng Novorossiysk
Diễn biến > Trong thành phố Novorossiysk

Từ ngày 12 tháng 9, Không quân Đức đã hoạt động mạnh hơn, bắt đầu ném bom, bắn phá các đầu cầu do quân đội Liên Xô chiếm giữ tại bán đảo Myskhako. Tập đoàn quân không quân 4 (Liên Xô) cũng huy động các máy bay cường kích oanh tạc các vị trí của quân Đức trong khu vực Novorossiysk. Tuy nhiên, số lượng máy bay của hai bên tham chiến đều giảm hẳn so với hồi tháng 4 năm 1943 do những thiệt hại không nhỏ sau Chiến dịch Kursk. Tuy có gần 200 máy bay tại căn cứ Temryuk nhưng không quân Đức không thể đánh phá tới cảng Gelendzhik do số máy bay ném bom tầm xa đã được điều động cho các mặt trận tại sông Mius và sông Dniepr. Từ ngày 13 tháng 9, Tập đoàn quân 17 đã phải dựa vào không quân để tiếp tế cho các sư đoàn bộ binh 73 (Đức) và sư đoàn bộ binh 10 (Romania) đang đóng tại Novorossiysk vì hành lang duy nhất nối cánh quân này với chủ lực Tập đoàn quân 17 qua các ga Gaiduk, Verkhnebakansk, Nizhni Bankanskaya (???) đến Krymskoye đã bị đứt bởi cả khu vực Krymskoye đã bị quân đội Liên Xô chiếm lại.
Ngày 13 tháng 9, sườn phải của sư đoàn bộ binh 318 đã được nối liền với trung đoàn bộ binh 55 của sư đoàn 176 ở Markotkh (???) và tiếp tục phát triển đến Neberdzhayevskaya. Quân đức ở Novorossiysk đã thực sự ở trong một cái túi. Các trận chiến trên đường phố Novorossiysk diễn ra quyết liệt bởi Sư đoàn 73 (Đức) cố giữ lấy con đường bộ từ Verkhnebakansk lên Gostagaevskaya, lối thoát thân duy nhất còn lại. Tướng Fritz Franek đã tung toàn bộ trung đoàn cơ giới 101 để đối phó với Lữ đoàn xe tăng 5 (Liên Xô) đã đột phá từ khu vực nhà máy Tháng Mười Đỏ vào phía Đông thành phố. Trên các con phố với các dãy nhà thấp hầu như bị sập đổ bởi bom và pháo xen kẽ với nhà 3 tầng 4 tầng kiên cố hơn bắt đầu xuất hiện các khẩu đội pháo binh bắn tỉa của quân đội Liên Xô được trang bị pháo hạng nhẹ 45 mm yểm hộ cho bộ binh và xe tăng tấn công. Gần quảng trường trung tâm thành phố, hơn 20 xe tăng của trung đoàn cơ giới 101 Đức đã bị phá hủy. Lữ đoàn xe tăng 5 (Liên Xô) mất 2 chiếc KV, 1 chiếc T-34 và 2 pháo tự hành.
Trong các ngày 14, 15 tháng 9, chiến sự diễn ra ác liệt nhất tại khu vực Nhà Đỏ vốn là tòa nhà của Xô viết thành phố. Nhóm quân Đức cố thủ tại đây đã bố trí nhiều hỏa điểm trên cả ba tầng của tòa nhà bằng đá này. Pháo binh nhẹ của quân đội Liên Xô không thể phá đổ các bức tường vững chắc, buộc bộ binh phải đánh chiếm từng tầng nhà trong hỏa lực dày đặc của súng máy và lựu đạn. Để thanh toán nhóm quân Đức tại "Nhà Đỏ", tướng K. N. Leselidze điều trung đoàn đặc nhiệm 270 NKVD vốn có kinh nghiệm tác chiến trong thành phố vào trận nhưng vẫn không giải quyết được các hỏa điểm của quân Đức trên tầng 2 và tầng 3 của tòa nhà. Trong một giải pháp cuối cùng, K. N. Leselidze điều đến khu vực tòa nhà này tiểu đoàn công binh 174 là đơn vị chuyên nghiệp về phá nổ. Dưới sự yểm hộ và dẫn đường của các trinh sát thuộc trung đoàn 270, công binh Liên Xô đã đặt chất nổ lần lượt phá sập các căn phòng, dập tắt từng hỏa điểm của quân Đức trong tòa nhà.
Đêm 15 tháng 9, sức kháng cự của quân Đức trong thành phố yếu dần. Đến 10 giờ sáng ngày 16 tháng 9, hỏa điển cuối cùng của quân Đức tại nhà ga Novorossiysk bị dập tắt. 12 giờ cùng ngày, Đài phát thanh Moskva truyền đi thông cáo của Bộ Tổng tư lệnh tối cao Liên Xô:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | Sau năm ngày đổ bộ và chiến đấu anh dũng, các chiến sĩ Phương diện quân Bắc Kavkaz dưới sự chỉ huy của thiếu tướng Leselidze và các tàu chiến cùng hải quân đánh bộ của Hạm đội Biển Đen dưới sự chỉ huy của Phó đô đốc Vladimirrsky được sự yểm hộ của không quân do trung tướng Ermachenko đã đánh bại kẻ thù. Hôm nay, ngày 16 tháng 9, thành phố Novorossiysk, một hải cảng quan trọng trên Biển Đen đã được giải phóng. | ” |
— Stavka,