Aleksandr I của Nga
Chiến tranh Napoléon > Cuộc xâm lược Nga của nước Pháp (1812)

Mùa hè năm 1812, 675.000 quân Pháp của Hoàng đế Napoléon vượt sông Memel tấn công nước Nga. Quân xâm lược Pháp tiến nhanh sang phía Tây, giành chiến thắng trong một số cuộc xung đột nhỏ và một trận đánh lớn ở Smolensk. Trong khi đó, phía Nga có khoảng 200.000 binh lính đã nhanh chóng, khéo léo tránh đụng độ quân sự với quân xâm lược. Rút lui hơn 3 tháng mà quân đội Nga không có một chiến thắng quân sự nào, tầng lớp quý tộc liên gây áp lực buộc Sa hoàng Aleksandr I cách chức viên Tổng chỉ huy de Tolly và cử Mikhail Illarionovich Kutuzov làm đại tướng chỉ huy cuộc kháng chiến vệ quốc chống Pháp.
Lên nhận cây gậy chỉ huy từ tay Michael Barclay de Tolly, Kutuzov quyết định mở một trận đánh quan trọng tại Borodino, mặt trận này cách Moskva 120 km về phía tây. Trận đánh mở màn vào ngày 7/9 (26/8 theo lịch Nga cũ). Hai bên đã tung cả đạo quân vào trận, và nó được mô tả là một trận đánh khốc liệt và dữ dội nhất trong lịch sử loài người tính đến thời điểm đó, tổng số binh sĩ tham chiến trong trận này lên đến một phần tư triệu người. Kết quả, quân Pháp đã không giành được chiến thắng quyết định trước quân Nga. 80.000 lính Pháp và Nga đã bỏ mạng, chỉ riêng tại Brodino mỗi bên mất 2.500 quân. 49 tướng lĩnh Pháp thương vong, trong khi con số đó ở phía Nga là 23. Và mỗi tiếng đồng hồ, trên cánh đồng này có 2.500 người chết. Các binh sĩ Nga đã chiến đấu đến hơi thở cuối cùng. Vì thế, Napoleon đã vô cùng kinh ngạc khi chỉ thấy trên chiến trường đã tạm tan khói súng thây người chất lên nhau nhưng tuyệt nhiên không bắt được một tù binh người Nga nào. Bình luận sau trận đánh, Tiến sĩ Sử học Andrey Sakharov, Viện sĩ thông tấn Viện Hàn lâm khoa học Nga, nói: “Trận chiến Borodino có một số khía cạnh. Điều quan trọng nhất là ý nghĩa tinh thần dân tộc rất lớn đối với quân đội Nga, nhân dân Nga và lịch sử Nga nói chung. Có thể nói, trong trận đấu này không có bên chiến thắng. Pháp không giành được chiến thắng nhưng Nga cũng không thua". Một người từng tham dự Chiến tranh Vệ quốc lần thứ I, sau này là nhà triết học nổi tiếng Carl von Clausewitz đã viết: “Cách duy nhất để đánh bại Nga là lợi dụng những bất đồng nội bộ giữa người dân và giới cầm quyền. Nhưng nếu không có những bất đồng như vậy thì không có cách nào đánh bại nước Nga. Trận chiến Borodino đã chứng minh rõ, trong xã hội Nga không có bất đồng nào”.
Sau trận Borodino, quân Nga nhanh chóng rút quân đội vào sâu lục địa, để mặc quân xâm lược rượt đuổi theo trong men say chiến thắng. Trên đường tiến quân của Pháp (vào tận Moskwa), quân Nga cùng nhân dân phá sạch các làng mạc, đốt sạch lương thực làm quân xâm lược Pháp lâm vào tình trạng thiếu thốn lương thực nghiêm trọng. Các tướng Nga dùng các đạo quân của mình rút lui theo nhiều hướng khác nhau nhằm phân tán sức mạnh của đạo quân Pháp, Các đạo quân Nga khi rút lui đã đánh lừa quân đội Napoleon tiến sâu hơn vào những khu rừng, đầm lầy và những đồng cỏ mênh mông. Do thiếu lương thực, thuốc men... nên khoảng 5.000 binh sĩ của Napoleon chết mỗi ngày do bệnh tật, tự vẫn và trong số đó có cả lính đào ngũ. Thêm vào đó, đàn ngựa của Napoleon cũng chết với tốc độ 50 con/km với nguyên nhân chính là do ăn uống mất vệ sinh. Thời tiết quá lạnh ở sâu lục địa Nga làm hao mòn sức chiến đấu của quân Pháp, sức khỏe của lính Pháp suy kiệt dần. Do Nga liên tục rút lui nên Napoleon tiến vào Moscow vào ngày 14/ 9 năm đó nhưng chỉ còn 1/4 quân số. Đạo quân ít ỏi đó của Pháp sau khi tiến vào Moskwa đã xâm chiếm một số thành phố xung quanh, nhưng kết quả những thành phố bị chiếm đó đã bị quân Nga chiếm lại và san phẳng toàn bộ. Nhưng khi vào tới Moskva, Napoleon kinh ngạc nhận ra đường phố Moskva không một bóng người. Thống soái Mikhail Kutuzov trước đó đã hạ lệnh đốt thành phố và di tản dân chúng ra khỏi thủ đô. Tuyệt vọng, Napoleon cử phái viên sang tìm gặp Sa hoàng xin hòa hoãn, nhưng không gặp được nhà vua Nga.
Thiếu nơi đồn trú mùa đông và bị quân dân Nga thường xuyên phục kích, Napoléon buộc phải rút quân. Trên đường rút, quân Pháp bị quân dân Nga - tiêu biểu là các đạo quân Cossak thường xuyên phục kích dọc đường. Biết nơi đóng quân của quân Nga ở Kaluga, Napoleon quyết định mở cuộc tấn công vào đại bản doanh của quân Nga nhưng thất bại thảm bại, phải nhanh chóng rút lui. Thế thắng đang lên, quân Nga mở các cuộc tấn công chớp nhoáng vào đội quân xâm lược trận Vyazma và các địa điểm khác dọc đường rút lui của Pháp. Vào giữa tháng 10, nhiệt độ dưới 0 độ C giúp người Nga tận dụng lợi thế trong trận Krasnoi. Dù quân Napoleon trốn thoát với lực lượng còn nguyên vẹn, những người lính lạnh cóng và đói khát luôn lo sợ về cuộc tấn công tiếp theo của quân Nga.
Cuối cùng, Napoleon cũng đến được sông Berezina. Đội quân xâm lược Pháp vừa mới vượt sông (mới đóng lớp băng mỏng) đã bị quân Nga tràn lên tấn công quyết liệt. Lớp băng mới đã nứt toác gây nhiều khó khăn cho quân Pháp, nhưng một số lính công binh dũng cảm đã lội xuống dòng nước băng giá để xây cầu thô sơ cho binh lính vượt qua. Bị quân Nga tấn công mạnh mẽ, lính Pháp hoảng loạn tràn lên các cây cầu, rất nhiều người rơi xuống sông khiến hàng nghìn quân bị hạ thân nhiệt và tê cóng. Quân Napoleon cuối cùng cũng qua được sông nhưng bị tổn thất tới hàng chục nghìn người.
Sau thất bại ở Berezina, đạo quân xâm lược Pháp phải rút lui thảm bại. Các tài liệu ghi nhận, những người lính đã cướp phá vùng lân cận Vilnius trên đường tiến đến Nga và trên đường quay trở về châu Âu. Vì vậy, người dân địa phương ở đây không chứa chấp họ. Khi rút lui đến Vilnius ở Lithuania, số quân của Napoleon không còn quá lớn. Những người sống sót lúc này (khoảng 50.000 người) phải chống chọi với bệnh tật, chịu đói, chịu lạnh, bị ký sinh trùng cắn và số lương thực dự trữ chỉ đủ dùng trong 40 ngày.
Chiến dịch là một bước ngoặt trong Chiến tranh Napoleon. Danh tiếng của Napoleon bị rung chuyển nặng nề và quyền bá chủ của Pháp ở châu Âu đã suy yếu đáng kể. Những sự kiện này đã kích hoạt một sự thay đổi lớn trong chính trị châu Âu. Phổ và đế quốc Áo nhanh chóng phá vỡ liên minh áp đặt của họ với Pháp và chuyển sang Nga. Điều này đã kích hoạt Chiến tranh Liên minh thứ sáu.