Cuộc nổi dậy ở Ba Xuyên (1841)
Chú thích

↑  Xem thông tin chi tiết ở đây:  và .
↑  Theo GS. Quang, tr. 156.
↑  An phủ sứ 安撫使 , tên một chức quan có từ đời Đường, đặt tại các vùng xa xôi, kém an ninh.
↑  Nguồn: Đại cương lịch sử Việt Nam (tập I), tr. 463
↑  Quốc sử quán triều Nguyễn, Đại Nam thực lục (tập 06). Bản dịch của Trung tâm khoa học xã hội và nhân văn quốc gia, Viện sử học Quốc sử quán triều Nguyễn, Tổ Phiên dịch Viện Sử học phiên dịch. Nhà xuất bản Giáo Dục xuất bản năm 2007.
↑  Đệ tam kỷ - quyển III, Thực lục về Hiến tổ chương hoàng đế, Tân Sửu, Thiệu Trị năm thứ nhất [1841], mùa xuân, tháng 2, Thự Tổng đốc An – Hà ((3) An Giang và Hà Tiên.3) là Dương Văn Phong dẹp giặc ở Ba Xuyên, đánh được liền mấy trận. Thổ mục ở Ba Xuyên là Sơn Tốt (trước làm Quản cơ) ngầm thông với thổ tăng ở Trấn Tây mưu toan gây việc. Người nhà Thanh là Trần Lâm (trước làm An phủ sứ 安撫使 [Tên một chức quan có từ đời Đường, đặt tại các vùng xa xôi, kém an ninh.]) có hai chiếc thuyền riêng, bị Tri phủ Lê Quang Khiêm ức hiếp lấy mất. Nhân thế, Lâm mang lòng oán, đem đảng khoả hợp với bọn Sơn Tốt, quân đông đến 5, 6 nghìn người, đánh phá huyện Vĩnh Định, vây sát bảo phủ Ba Xuyên. Tri huyện Lê Văn Thành bỏ huyện chạy, Nhiếp phủ Nguyễn Đức Thành cố giữ, đợi quân cứu viện. Phong ở Tĩnh Biên, được báo tin, lập tức cùng với Phó lãnh binh Nguyễn Duy Tráng đem Phó cơ Chu Văn Tuyên và Nguyễn Văn Tuấn đi vội đến cứu : đầu tiên lấy lại huyện Vĩnh Định, đánh giết phá hết những quãng đường vướng tắc, tiến thẳng đến Ba Xuyên. Phó quản cơ Nguyễn Văn Văn đâm chết Sơn Tốt ở trận tiền. Trần Lâm lại thu nhặt bọn vô lại người Thanh được vài nghìn tên đóng ở chợ Bãi Sao (tức phố Vĩnh Xuyên) [Bãi Xàu nay thuộc huyện Mỹ Xuyên, Sóc Trăng], đắp luỹ giữ hiểm, làm rào tre chắn ngăn ngòi, đường vận lương của quan quân bị ngăn trở. Phong đốc các tướng hiệu do đường thuỷ, đường bộ hai mặt đánh ập vào, thắng luôn mấy trận, lại vừa gặp viện binh đến, thừa thắng đuổi theo đến xứ Chế Hưng, bắt sống được tên cừ mục của bọn giặc và đảng khoả 69 đứa đem chém đầu bêu đi các nơi, giết chết được hơn 140 tên. Trần Lâm chạy trốn, quan quân thu hết các thứ tích trữ, đốt hết đồn bảo, bắt được thuyền, bè, khí giới vô kể.
↑  Theo Nguyễn Phan Quang, Việt Nam thế kỷ 19 (tr.156). Tệ nạn tham nhũng lúc bấy giờ là mầm mống của nhiều cuộc nổi dậy. Nhà sử học Phạm Văn Sơn, viết: không thể không quy trách nhiệm cho Ngài (Minh Mạng) về các vụ loạn ly đã xảy ra ở Bắc Hà, Nam Hà và Chân Lạp do quan lại tham nhũng gây nên, đáng lẽ ở những miền xa xôi này nhà vua phải lựa đặt những cán bộ ưu tú, biết lấy ân làm uy, khéo léo vỗ về dân chúng, bởi từ lâu họ đã thiếu cảm tình với tân triều (Việt sử toàn thư, bản điện tử, tr. 425).
↑  Lịch sử khẩn hoang miền Nam (tr. 85). GS. Văn Tạo gọi đây là "âm mưu đồng hóa" (Xem chi tiết trong tạp chí Nghiên cứu lịch sử: Chuyên đề về nhà Nguyễn, số 271, 1993, tr. 2-5).
↑  Trước đây, các nhà sử học (trong số đó có GS, Quang) đều cho rằng vào năm 1835, phủ lỵ Ba Xuyên đặt tại thôn Hòa Mỹ, tổng Phong Nhiêu. Thành đắp bằng đất từ năm Minh Mạng thứ 17 (1836), ở phía tây chợ Hòa Mỹ, tức chợ Bãi Xàu. Nhưng trong một bài viết vào năm 1972, tác giả Vũ Văn Tỉnh lại cho rằng phủ lỵ đặt tại Vàm Ba, tức nơi cửa sông Ba Xuyên, còn gọi là Vàm Tấn (Đại Ngãi). Xem "Những thay đổi địa lý hành chánh các tỉnh phía Nam trong thời kỳ Pháp thuộc" in trong tạp chí Nghiên cứu lịch sử số 146 (trang 28-40). . Tuy nhiên, từ năm 1972 cho đến nay, vẫn chưa thấy ngành chức năng có ý kiến, nên ở đây vẫn ghi theo GS. Quang, tức công nhận phủ lỵ Ba Xuyên đặt tại thôn Hòa Mỹ.
↑  Các sách dùng để tham khảo đều không cho biết tổng số quân của đôi bên.
↑  Lược theo Đại Nam thực lục, tập 23 (tr. 157) và tập 24 (tr. 148).
↑  Đại Nam thực lục, tập 23, tr.225.
↑  Nhà văn Sơn Nam ghi chú: Trà Tâm, phải chăng vùng vùng Phú Tâm, nằm trên đường Sóc Trăng đi Bạc Liêu, hoặc Tà Tâm tức sân bay Sóc Trăng ngày nay (trước năm 1975). Sách ghi ở mục tham khảo, tr. 90.
↑  Đại Nam thực lục, tập 23, tr. 226.