The Emancipation of Mimi
Sáng tác

Theo Fox News, The Emancipation of Mimi là album nhiều sắc thái nhất của Carey ở thời điểm đó; đĩa nhạc thể hiện sự tự do sáng tạo của cô, vì trước đây cô phải chịu áp lực từ những kỳ vọng của các nhà điều hành hãng đĩa. Họ ghi nhận mô típ giải phóng nền văn hóa và sự nghiệp của album xuyên suốt những bài hát. Trong một cuộc phỏng vấn với Hartford Courant, Carey nói về sự tiết chế sáng tạo cô phải trải qua trong Charmbracelet, một điều hoàn toàn trái ngược với album mới. Album trước được thực hiện với mục tiêu vực dậy sự nổi tiếng của Carey đối với khán giả adult contemporary, sau sự thụt lùi với Glitter, trong đó cô sử dụng nhạc mẫu từ những giai điệu thập niên 1980. Ngoài sự tương đồng với những bản ballad trong Charmbracelet, nhiều bài hát trong The Emancipation of Mimi còn bao gồm những ảnh hưởng của R&B và hip hop, đồng thời được sáng tác ở nhịp độ cao. Theo Dimitri Ehrlich, biên tập viên của Vibe, album chứa đựng nhiều khía cạnh âm nhạc:
Mimi kéo Carey theo hai hướng ngược nhau. Một hướng với những bài hát được cô kết hợp với những nhà sản xuất hip hop hot nhất hiện nay; ở đó, cô tiết chế và nương theo tiết tấu. Ở mặt còn lại, cô được phép làm những điều quen thuộc một cách tự nhiên nhát—ngân vang những khao khát từ trái tim, có lẽ để xoa dịu những người không quan tâm nhiều đến việc cô tham gia lãnh thổ rap trần trụi hơn.
The Emancipation of Mimi khám phá nhiều thể loại khác nhau; Greg Kot của Chicago Tribune cảm thấy rằng album kết hợp một cách hiệu quả "các yếu tố hip-hop và R&B vào những bản nhạc pop thu hút nhiều người nghe." Theo nhân viên của Billboard, "sự giải phóng của Carey thấm đẫm trong những bản hip-hop và ballad R&B cổ điển". Alyssa Rashbaum của MTV coi đĩa nhạc là "một tác phẩm pop và R&B chủ yếu [...] nhuốm chút hơi hướng hip-hop." Trong khi đó, Stephen Thomas Erlewine của AllMusic lại xem The Emancipation of Mimi là "một bản thu dance-pop bóng bẩy, được chế tác tinh xảo".  Bên cạnh những bản ballad và nhịp độ nhanh, The Emancipation of Mimi còn kết hợp các yếu tố của soul và những thể loại lấy cảm hứng từ thập niên 1970, thể hiện rõ trong bản nhạc cuối mang âm hưởng phúc âm, "Fly Like a Bird". Trong khi hầu hết những bài hát đều sử dụng nhạc cụ và ban nhạc chơi trực tiếp, một số bài hát có nhịp độ nhanh được sắp xếp và tổng hợp bằng máy tính. Về mặt phong cách, một số nhà phê bình coi đây là đĩa nhạc đa dạng nhất của Carey trong nhiều năm, và là album nêu bật nhiều lựa chọn và kỹ thuật sản xuất khác nhau.
"It's Like That" được viết và sản xuất bởi Carey và Jermaine Dupri, trong đó sử dụng tiếng vỗ tay và huýt sáo, cũng như những đoạn ad-libs và phần hát của Dupri và Fat Man Scoop. Việc phát triển bassline và tiến trình hợp âm của bài hát được căn chỉnh với các nốt piano và dàn dây. Nội dung lời bài hát mô tả cảm giác của nữ ca sĩ khi tham gia một bữa tiệc: "I came to have a party / Open off that Bacardi ... Purple taking me higher / I'm lifted and I like it." Sal Cinquemani của Slant Magazine khen ngợi lời bài hát và giai điệu, đồng thời cảm thấy bài hát giúp người nghe chuẩn bị tinh thần trước "chủ đề tiệc tùng" của album. Về mặt ca từ, "We Belong Together" được miêu tả là "lời tự sự tan vỡ vì tình yêu"; trong đó sử dụng tiếng búng tay, đánh trống trên nền piano. Carey sáng tác bản ballad mang âm hưởng phúc âm "Fly Like a Bird" cùng với James Wright. Lời bài hát được viết như một lời cầu nguyện, nhằm truyền tải thông điệp về tình yêu vô điều kiện dành cho Chúa. Bài hát có đoạn ghi âm lời nói từ mục sư của Carey, Clarence Keaton, người đọc hai câu trong Kinh thánh. Nữ ca sĩ sáng tác bản nhạc thứ năm "Say Somethin'" với phần rap của Snoop Dogg và được sản xuất bởi The Neptunes. Tác giả Dimitri Ehrlich của Vibe mô tả bản nhạc là "một sự kỳ lạ trong âm nhạc" và mô tả cấu trúc sản xuất là "những nhạc cụ kỳ lạ, những chuyển đổi giai điệu kỳ lạ, những mẫu trống cuồng nhiệt và một nền âm thanh tổng hợp." Về mặt ca từ, nhân vật chính có những ẩn ý về tình dục với người tình thông qua câu hát "If it's worth your while, do something good to me." Khi giải thích lời bài hát dưới góc nhìn phụ nữ, Cummings lưu ý rằng "một người phụ nữ nhút nhát không cần nói bất cứ điều gì để thu hút sự chú ý của đàn ông."
Carey viết "Mine Again" với nhà sản xuất James Poyser. Đây là bản ballad có các nốt đàn phím điện tử, âm thanh đĩa than nhịp nhàng và giai điệu thuộc thể loại phúc âm và R&B. "Stay the Night" được sản xuất bởi Carey và Kanye West, trong đó sử dụng đoạn lặp piano từ bản hát lại "Betcha by Golly, Wow" năm 1971 của Ramsey Lewis làm nhạc mẫu. Trong lời bài hát, nhân vật chính phải đối mặt với tình thế tiến thoái lưỡng nan khi qua đêm với người yêu cũ, dù anh ta đã có bạn gái. "Get Your Number" sử dụng đoạn hook từ đĩa đơn năm 1982 "Just an Illusion" của ban nhạc Anh Imagination, và sở hữu phần sản xuất từ "bộ đàn tổng hợp kiểu thập niên 80" và nhạc cụ vi tính. Lawrence Ferber của Windy City Times mô tả "Shake It Off" là một "cách tiếp cận vui tươi đối với sự cay đắng—và cụ thể hơn là một quả táo thối phản bội", với lời bài hát như "I gotta shake you off / Just like a Calgon commercial". Trong một cuộc phỏng vấn với Ferber, Carey mô tả đây là bài hát cô yêu thích nhất trong The Emancipation of Mimi: "'Shake It Off' có thể áp dụng cho bất cứ điều gì. Dù chúng ta trải qua những thị phi gì, hãy bật bài hát này lên và bạn sẽ tiêu tan sự lo lắng hay căng thẳng. Tôi sẽ nghe bài hát này ngay khi vừa kết thúc một cuộc họp khó chịu. Tôi phải gạt bỏ đi." Biên tập viên Jon Pareles của The New York Times cảm thấy rằng album tuân theo một công thức được thể hiện rõ nhất trong "Shake It Off": "Trong album này, các câu hát nằm ở quãng thấp, các đoạn điệp khúc ở mức cao hơn, và ở phần cuối của một số bài hát, Carey tự thưởng cho mình một vài nốt cao ngất trời quen thuộc để minh hoạ cho sự thăng hoa."