stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Quả bóng vàng Việt Nam
Khái quát > Thể lệ và tài trợ

Giải thưởng Quả bóng vàng Việt Nam được bầu chọn bởi các chuyên gia được coi là có uy tín trong ngành thể thao, các lãnh đạo ngành thể thao, các nhà báo có chuyên môn và các huấn luyện viên hành nghề tại giải vô địch quốc gia. Tiêu chí đánh giá một cầu thủ cho danh hiệu Quả bóng vàng thường xét từ màn trình diễn cá nhân, cũng như thành tích đạt được của cầu thủ đó ở đội tuyển quốc gia, sau đó là cấp câu lạc bộ. Ngoài ra, cầu thủ phải đảm bảo các yêu cầu như không vi phạm pháp luật, có phẩm chất đạo đức và không nhận các án kỷ luật. Tuy nhiên, cũng không ít ý kiến cho rằng tiêu chí bầu chọn danh hiệu Quả bóng vàng Việt Nam cần được rõ ràng hơn.
Khi giải Quả bóng vàng được ra mắt năm 1995, hãng bia Tiger là nhà tài trợ chính và đơn vị này tiếp tục tài trợ danh hiệu đến năm 1998. Giai đoạn từ năm 2000 đến năm 2005, PepsiCo là nhà tài trợ chính cho giải thưởng; và sau đó là Eximbank từ năm 2010 đến năm 2012. Từ năm 2015, Công ty Thái Sơn Nam do ông Trần Anh Tú (cũng giữ chức Phó Chủ tịch Liên đoàn Bóng đá Việt Nam) làm chủ tịch hội đồng thành viên là nhà tài trợ chính cho giải thưởng này. Ngoài ra, giải thưởng có nhiều nhà đồng tài trợ khác, là các doanh nghiệp, tổ chức hoạt động ở Việt Nam.
Quả bóng vàng nam

Cầu thủ Phạm Thành Lương hiện đang nắm giữ kỷ lục giành danh hiệu Quả bóng vàng Việt Nam dành cho nam nhiều nhất với bốn lần. Hai cầu thủ đã từng ba lần đoạt giải gồm có Lê Huỳnh Đức, Lê Công Vinh. Có hai thủ môn từng đoạt danh hiệu Quả bóng vàng Việt Nam là Võ Văn Hạnh (năm 2001) và Dương Hồng Sơn (năm 2008). Đáng chú ý, khi thủ môn Võ Văn Hạnh của Sông Lam Nghệ An giành được danh hiệu Quả bóng vàng năm 2001, từng có ý kiến đề nghị nên trao danh hiệu Quả bóng vàng Việt Nam cho một cầu thủ nữ vì những thành tích bị cho là "đáng thất vọng" của bóng đá nam Việt Nam năm 2001, trong khi tuyển nữ Việt Nam lần đầu tiên đoạt huy chương vàng SEA Games; và "quả bóng đồng" 2001 được trao cho một nữ cầu thủ là Lưu Ngọc Mai. Lê Công Vinh là người giữ kỷ lục cầu thủ trẻ nhất trong lịch sử từng giành Quả bóng vàng Việt Nam, khi anh đoạt danh hiệu này vào năm 2004 ở thời điểm 19 tuổi, 3 tháng và 5 ngày; trong khi cầu thủ nam lớn tuổi nhất đoạt giải là Nguyễn Văn Quyết vào năm 2022 khi đã 31 tuổi. Ở cấp câu lạc bộ, câu lạc bộ Hà Nội có số lần có cầu thủ giành Quả bóng vàng nhiều nhất với 7 lần, kế sau đó là Sông Lam Nghệ An với 5 lần. Đối với các cầu thủ nước ngoài nhập tịch Việt Nam, Huỳnh Kesley Alves là trường hợp duy nhất nằm trong tốp 3 cho danh hiệu Quả bóng vàng tính đến năm 2024, đạt được vào năm 2011 và giành Quả bóng đồng chung cuộc.
Đương kim Quả bóng vàng Việt Nam hiện tại (2024) là cầu thủ Nguyễn Tiến Linh, thời điểm đoạt giải đang thi đấu cho câu lạc bộ Becamex Bình Dương.
Quả bóng vàng nam > Xếp hạng theo câu lạc bộ

| Xếp hạng | Câu lạc bộ | Quả bóng vàng | Quả bóng bạc | Quả bóng đồng | Tổng số |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | Hà Nội | 7 | 5 | 3 | 15 |
| 2 | Sông Lam Nghệ An | 5 | 3 | 2 | 10 |
| 3 | Thể Công – Viettel | 4 | 2 | 5 | 10 |
| 4 | Becamex Bình Dương | 2 | 5 | 5 | 12 |
| 5 | Long An | 2 | 3 | 1 | 6 |
| 6 | Công an Thành phố Hồ Chí Minh | 2 | 3 | 0 | 5 |
| 7 | Hà Nội ACB | 2 | 1 | 0 | 3 |
| 8 | Đồng Tháp | 1 | 1 | 3 | 5 |
| 9 | Cảng Sài Gòn | 1 | 0 | 1 | 2 |
| 9 | SHB Đà Nẵng | 1 | 0 | 1 | 2 |
| 11 | Ngân hàng Đông Á | 1 | 0 | 0 | 1 |
| 11 | Quảng Nam | 1 | 0 | 0 | 1 |
| 13 | Quy Nhơn Bình Định | 0 | 2 | 1 | 3 |
| 14 | Khatoco Khánh Hòa | 0 | 1 | 3 | 4 |
| 15 | Hải Quan | 0 | 1 | 1 | 2 |
| 16 |  Incheon United | 0 | 1 | 0 | 1 |
| 16 | Phù Đổng Ninh Bình | 0 | 1 | 0 | 1 |
| 18 | Sài Gòn Xuân Thành | 0 | 0 | 1 | 1 |
| 18 | Than Quảng Ninh | 0 | 0 | 1 | 1 |
| 18 | Thành phố Hồ Chí Minh (nữ) | 0 | 0 | 1 | 1 |
Quả bóng vàng nữ

Đối với hạng mục Quả bóng vàng Việt Nam dành cho cầu thủ nữ, Huỳnh Như là cái tên thắng giải nhiều nhất khi 5 lần đoạt danh hiệu này. Xếp ngay sau đó là Đoàn Thị Kim Chi với bốn lần. Câu lạc bộ bóng đá nữ Thành phố Hồ Chí Minh là đội bóng có số lượt cầu thủ giành Quả bóng vàng nữ nhiều nhất với 15 lần tính đến thời điểm năm 2024. Người trẻ nhất đoạt danh hiệu này dành cho nữ là Văn Thị Thanh khi mới 18 tuổi ở thời điểm đạt giải. Có hai thủ môn nữ đoạt danh hiệu Quả bóng vàng: Nguyễn Thị Kim Hồng năm 2002, và Đặng Thị Kiều Trinh đạt được vào các năm 2011, 2012, 2017.
Đương kim Quả bóng vàng nữ Việt Nam (2024) là cầu thủ Trần Thị Thùy Trang của câu lạc bộ Thành phố Hồ Chí Minh I. Huỳnh Như là cầu thủ đầu tiên và duy nhất đến hiện tại thuộc biên chế của một đội bóng ở nước ngoài đoạt Quả bóng vàng Việt Nam, khi cô thi đấu cho Lank FC của Bồ Đào Nha ở thời điểm đoạt giải.
Quả bóng vàng nữ > Xếp hạng theo cầu thủ

| Xếp hạng | Cầu thủ | Quả bóng vàng | Quả bóng bạc | Quả bóng đồng | Tổng số |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | Huỳnh Như | 5 (2016; 2019; 2020; 2021; 2022) | 2 (2018; 2023) | 2 (2015; 2017) | 9 |
| 2 | Đoàn Thị Kim Chi | 4 (2004; 2005; 2007; 2009) | 1 (2006) |  | 5 |
| 3 | Đặng Thị Kiều Trinh | 3 (2011; 2012; 2017) | 3 (2009; 2010; 2014) | 1 (2016) | 7 |
| 4 | Nguyễn Thị Tuyết Dung | 2 (2014; 2018) | 2 (2015; 2017) | 1 (2019) | 5 |
| 5 | Đào Thị Miện | 1 (2006) | 2 (2007; 2008) | 2 (2005; 2009) | 5 |
| 6 | Văn Thị Thanh | 1 (2003) | 1 (2005) |  | 2 |
| 6 | Trần Thị Thùy Trang | 1 (2024) | 1 (2022) |  | 2 |
| 8 | Trần Thị Kim Hồng | 1 (2010) |  | 3 (2004; 2007; 2008) | 4 |
| 9 | Nguyễn Thị Minh Nguyệt | 1 (2015) |  | 1 (2014) | 2 |
| 9 | Trần Thị Kim Thanh | 1 (2023) |  | 1 (2020) | 2 |
| 11 | Nguyễn Thị Kim Hồng | 1 (2002) |  |  | 1 |
| 11 | Đỗ Thị Ngọc Châm | 1 (2008) |  |  | 1 |
| 13 | Chương Thị Kiều |  | 2 (2016; 2019) | 1 (2018) | 3 |
| 14 | Lê Thị Thương |  | 2 (2011; 2012) |  | 2 |
| 14 | Phạm Hải Yến |  | 2 (2020; 2021) |  | 2 |
| 16 | Lưu Ngọc Mai |  | 1 (2003) |  | 1 |
| 16 | Đỗ Hồng Tiến |  | 1 (2004) |  | 1 |
| 16 | Nguyễn Thị Tuyết Ngân |  | 1 (2024) |  | 1 |
| 19 | Nguyễn Thị Ngọc Anh |  |  | 2 (2010; 2012) | 2 |
| 20 | Phùng Thị Minh Nguyệt |  |  | 1 (2003) | 1 |
| 20 | Bùi Thị Tuyết Mai |  |  | 1 (2006) | 1 |
| 20 | Nguyễn Thị Muôn |  |  | 1 (2011) | 1 |
| 20 | Dương Thị Vân |  |  | 1 (2024) | 1 |
Quả bóng vàng nữ > Xếp hạng theo câu lạc bộ

| Xếp hạng | Câu lạc bộ | Quả bóng vàng | Quả bóng bạc | Quả bóng đồng | Tổng số |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | Thành phố Hồ Chí Minh I | 15 | 11 | 11 | 37 |
| 2 | Phong Phú Hà Nam | 3 | 3 | 1 | 7 |
| 3 | Hà Nội I | 2 | 3 | 7 | 12 |
| 4 | Hà Nội II | 1 | 1 | 1 | 0 |
| 5 |  Länk Vilaverdense | 1 | 1 | 0 | 2 |
| 6 | Than Khoáng Sản Việt Nam | 0 | 2 | 1 | 3 |
Quả bóng vàng futsal nam

Đối với môn futsal, trong 10 lần trao giải thì cả 10 lần đều thuộc về cầu thủ của câu lạc bộ Thái Sơn Nam. Trong đó, năm 2015, giải được trao với hạng mục "cầu thủ futsal xuất sắc nhất năm". Từ năm 2016, hạng mục này được chuyển thành "Quả bóng vàng futsal", ngoài ra bổ sung thêm giải thưởng dành cho danh hiệu Quả bóng bạc và Quả bóng đồng futsal Việt Nam.
Đương kim Quả bóng vàng futsal Việt Nam (2024) là cầu thủ Nguyễn Thịnh Phát của câu lạc bộ Thái Sơn Nam. Cầu thủ Trần Văn Vũ là người giành nhiều danh hiệu Quả bóng vàng futsal nhiều nhất với ba lần, trong đó một lần vào năm 2015 với tư cách "Cầu thủ futsal xuất sắc nhất" và hai năm 2016 và 2019 với tư cách "Quả bóng vàng futsal". Thủ môn Hồ Văn Ý xếp sau với hai lần giành Quả bóng vàng futsal.
Quả bóng vàng futsal nam > Người chiến thắng

| Năm | Quả bóng vàng> Cầu thủ | Quả bóng vàng> Câu lạc bộ | Quả bóng bạc> Cầu thủ | Quả bóng bạc> Câu lạc bộ | Quả bóng đồng> Cầu thủ | Quả bóng đồng> Câu lạc bộ | Nguồn |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 2015 | Trần Văn Vũ | Thái Sơn Nam |  |  |  |  |  |
| 2016 | Trần Văn Vũ (2) | Thái Sơn Nam | Nguyễn Minh Trí | Thái Sơn Nam | Nguyễn Bảo Quân | Thái Sơn Nam |  |
| 2017 | Phùng Trọng Luân | Thái Sơn Nam | Phạm Đức Hòa | Thái Sơn Nam | Trần Văn Vũ | Thái Sơn Nam |  |
| 2018 | Vũ Quốc Hưng | Thái Sơn Nam | Hồ Văn Ý | Thái Sơn Nam | Phạm Đức Hòa | Thái Sơn Nam |  |
| 2019 | Trần Văn Vũ (3) | Thái Sơn Nam | Nguyễn Minh Trí (2) | Thái Sơn Nam | Phạm Đức Hòa (2) | Thái Sơn Nam |  |
| 2020 | Nguyễn Minh Trí | Thái Sơn Nam | Hồ Văn Ý (2) | Thái Sơn Nam | Phùng Trọng Luân | Sanvinest Sanatech Khánh Hòa |  |
| 2021 | Hồ Văn Ý | Thái Sơn Nam | Châu Đoàn Phát | Thái Sơn Nam | Nguyễn Minh Trí | Thái Sơn Nam |  |
| 2022 | Hồ Văn Ý (2) | Thái Sơn Nam | Khổng Đình Hùng | Sahako | Châu Đoàn Phát | Thái Sơn Nam |  |
| 2023 | Phạm Đức Hòa | Thái Sơn Nam | Châu Đoàn Phát (2) | Thái Sơn Nam | Hồ Văn Ý | Thái Sơn Nam |  |
| 2024 | Nguyễn Thịnh Phát | Thái Sơn Nam | Nguyễn Mạnh Dũng | Thái Sơn Nam | Phạm Văn Tú | Thái Sơn Bắc |  |
Quả bóng vàng futsal nam > Xếp hạng theo cầu thủ

| Xếp hạng | Cầu thủ | Quả bóng vàng | Quả bóng bạc | Quả bóng đồng | Tổng số |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | Trần Văn Vũ | 3 (2015; 2016; 2019) |  | 1 (2017) | 4 |
| 2 | Hồ Văn Ý | 2 (2021; 2022) | 2 (2018; 2020) | 1 (2023) | 5 |
| 3 | Nguyễn Minh Trí | 1 (2020) | 2 (2016; 2019) | 1 (2021) | 4 |
| 4 | Phạm Đức Hòa | 1 (2023) | 1 (2017) | 2 (2019; 2020) | 4 |
| 5 | Phùng Trọng Luân | 1 (2017) |  | 1 (2020) | 5 |
| 6 | Vũ Quốc Hưng | 1 (2018) |  |  | 1 |
| 6 | Nguyễn Thịnh Phát | 1 (2024) |  |  | 1 |
| 8 | Châu Đoàn Phát |  | 2 (2021; 2023) | 1 (2022) | 3 |
| 9 | Khổng Đình Hùng |  | 1 (2022) |  | 1 |
| 9 | Nguyễn Mạnh Dũng |  | 1 (2024) |  | 1 |
| 11 | Nguyễn Bảo Quân |  |  | 1 (2016) | 1 |
| 11 | Phạm Văn Tú |  |  | 1 (2024) | 1 |
Quả bóng vàng futsal nam > Xếp hạng theo câu lạc bộ

| Xếp hạng | Câu lạc bộ | Quả bóng vàng | Quả bóng bạc | Quả bóng đồng | Tổng số |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | Thái Sơn Nam | 10 | 8 | 7 | 25 |
| 2 | Sahako | 0 | 1 | 0 | 1 |
| 3 | Sanvinest Khánh Hòa | 0 | 0 | 1 | 1 |
| 3 | Thái Sơn Bắc | 0 | 0 | 1 | 1 |
Các hạng mục giải khác > Giải Cống hiến

Vào các năm 2016, 2019 và 2023, một hạng mục phụ là Giải Cống hiến đã được tổ chức trao tặng, dành cho những cá nhân có những đóng góp quan trọng cho bóng đá Việt Nam. Trong ba lần trao giải tính đến năm 2024, đã có 6 cá nhân được vinh danh với danh hiệu này.
| Năm | Người đoạt giải | Chú thích |
| --- | --- | --- |
| 2016 |  Trần Minh Chiến |  |
| 2016 |  Nguyễn Bảo Quân |  |
| 2019 |  Park Hang-seo |  |
| 2019 |  Mai Đức Chung |  |
| 2023 |  Phạm Thành Lương |  |
| 2023 |  Trần Văn Vũ |  |
Phạm Tuấn Ngọc

| Phạm Tuấn Ngọc |
| --- | --- |
Sinh: Phạm Tuấn Ngọc 12 tháng 8, 1999 (25 tuổi) Hải Phòng, Việt Nam
Quốc tịch:  Việt Nam
Dân tộc: Kinh
Học vị:  Trường Đại học Kinh tế Quốc dân 
Nghề nghiệp: Người mẫu Người mẫu ảnh
Quê quán: Hải Phòng
Danh hiệu:  Nam vương Thế giới Việt Nam 2024  Á vương 1 - Nam vương Thế giới 2024 
Thông tin chỉ số
Chiều cao: 1,84 m (6 ft 1⁄2 in)
Màu mắt: Đen
Màu tóc: Đen
 
Thành tích sắc đẹp
Cuộc thi lớn:  Nam vương Đại học Kinh tế Quốc dân 2019 (Chiến thắng)  Nam vương Thế giới Việt Nam 2024 (Chiến thắng)  Nam vương Thế giới 2024 (Á vương 1) 
 
Phạm Tuấn Ngọc (sinh ngày 12 tháng 8 năm 1999) là một nam vương, người mẫu Việt Nam. Anh đạt danh hiệu Nam vương Thế giới Việt Nam 2024 và đại diện đầu tiên của Việt Nam đạt danh hiệu Á vương 1 tại Nam vương Thế giới 2024. Năm 2023, anh từng lọt vào Top 8 chương trình The Face Việt Nam 2023.
Tiểu sử

Tuấn Ngọc sinh năm 1999 tại Hải Phòng, anh từng học chuyên ngành Ngôn ngữ Anh tại Trường Đại học Kinh tế Quốc dân. Tuấn Ngọc có khả năng dẫn chương trình, võ thuật, thổi sáo, chơi guitar, trống, đàn tranh, múa đao, kiếm, côn. Anh hoạt động trong vai trò người mẫu hơn 5 năm, từng đóng quảng cáo cho một số thương hiệu. Bên cạnh đó, anh cũng xuất hiện trên sàn diễn của các bộ sưu tập đến từ những nhà mốt nổi tiếng.
Sự nghiệp > Nam vương Đại học Kinh tế Quốc dân 2019

Anh từng đạt danh hiệu Nam vương tại Trường Đại học Kinh tế Quốc dân. Lúc đó Tuấn Ngọc hiện đang giữ chức vụ Ủy viên BCH Liên chi Đoàn Khoa Ngoại ngữ Kinh tế.
Sự nghiệp > The Face Vietnam 2023

Tuấn Ngọc lần đầu tham gia tại một chương trình thực tế cấp quốc gia The Face Việt Nam 2023 anh thuộc đội huấn luyện viên là Hoa hậu Việt Nam 2014 Nguyễn Cao Kỳ Duyên và siêu mẫu Minh Triệu và anh dừng chân tại Top 8 chung cuộc.
Sự nghiệp > Nam vương Thế giới Việt Nam 2024

Tuấn Ngọc lần đầu thử sức và đăng quang cuộc thi Nam vương Thế giới Việt Nam 2024.
Sự nghiệp > Nam vương Thế giới 2024

Sau khi đăng quang Nam Vương Thế giới Việt Nam 2024, anh đại diện Việt Nam tại Nam vương Thế giới 2024 và đạt danh hiệu Á vương 1 chung cuộc, đây cũng là thành tích cao nhất của Việt Nam tại cuộc thi này.
Đời tư

Hiện tại, Tuấn Ngọc đang hẹn hò với nữ người mẫu Nguyễn Hương Liên, họ công khai hẹn hò vào tháng 8 năm 2023.
Ngành Thông

| Ngành Thông |
| --- | --- |
Thực vật ngành Thông
Phân loại khoa học
Giới (regnum): Thực vật
Phân giới (subregnum): Embryophyta 
Nhánh: Tracheophyta
Nhánh: Spermatophyta
 
Ngành (divisio): Pinophyta
Lớp (class): Pinopsida
Các bộ & họ
 Cordaitales †   Pinales - Bộ Thông   Pinaceae - Họ Thông   Araucariaceae - Họ Bách tán   Podocarpaceae - Họ Thông tre   Sciadopityaceae - Họ Thông dù   Cupressaceae - Họ Hoàng đàn   Cephalotaxaceae - Họ Đỉnh tùng   Taxaceae - Họ Thanh tùng   Vojnovskyales †   Voltziales † 
Danh pháp đồng nghĩa
 Coniferophyta  Coniferae
Ngành Thông (danh pháp khoa học: Pinophyta) nhiều tài liệu tiếng Việt cũ còn gọi là ngành Hạt trần (Gymnospermae), gồm các loài cây thân gỗ lớn hoặc nhỡ, ít khi là cây bụi hoặc dây leo thân gỗ. Lá hình vảy, hình kim, hình dải, ít khi hình quạt, hình trái xoan hoặc hình lông chim.
Cơ quan sinh sản thường đơn tính, có cấu tạo nón khác với cấu tạo hoa, gồm các lá bào tử xếp xoắn ốc hoặc xếp vòng trên một trục ngắn có dạng nón. Thụ phấn nhờ gió, ít khi nhờ côn trùng. Lá noãn mở không bao hạt, mang một đến nhiều lá noãn ở nách hoặc mép. Hạt có phôi thẳng, mang một đến nhiều lá mầm.
Gỗ tương đối mềm, chỉ có quản bào chưa có mạch gỗ và sợi gỗ.
Nguồn gốc tiến hóa

Thực vật ngành Thông phát sinh từ kỷ Devon trong đại Cổ Sinh, phát triển mạnh ở kỷ Than đá, kỷ Permi và giảm dần từ kỷ Tam điệp trong đại Trung Sinh. Nhiều loài hiện đã tuyệt diệt hoặc thu hẹp phạm vi phân bố. Người ta tìm thấy nhiều mẫu hóa thạch của thực vật ngành thông có niên đại cacbon từ khoảng 300 triệu năm trở lại đây. Những loài còn xuất hiện ngày này cũng có hóa thạch tìm được có niên đại tới 60-120 triệu năm và người ta gọi chúng là những loài thực vật cổ.
Hệ thống phân loại

Ngày nay, theo nhiều quan điểm phân loại khác nhau thì ngành thông có khoảng 6-8 họ với khoảng 65-70 chi và 600-650 loài. Bảy họ thường được công nhận như trong biểu đồ ở bên phải. Tuy nhiên, trong một vài diễn giải thì họ Cephalotaxaceae có thể được gộp trong họ Taxaceae, còn một số tác giả thì lại công nhận thêm cả Phyllocladaceae như là một họ độc lập với Podocarpaceae (trong biểu đồ này nó được gộp trong Podocarpaceae). Họ Taxodiaceae tại đây được coi là một phần của họ Cupressaceae, nhưng nó đã từng được công nhận rộng rãi trong quá khứ và có thể vẫn còn được ghi nhận trong nhiều sách hướng dẫn thực địa. Một hệ thống phân loại mới và trình tự tuyến tính dựa trên các dữ liệu phân tử có thể tìm thấy trong bài báo của Christenhusz và ctv (2011).
Trong ngành Thông trước đây người ta phân thành 7 bộ, nhưng qua kiểm tra gen thì các bộ Taxales, Araucariales, và Cupressales được xếp vào bộ Thông (Pinales). Bộ Thông cùng với 3 bộ khác là Cordaitales, Vojnovskyales và Voltziales tạo thành ngành Thông.
Chú thích

↑  Tên gọi này là không chính xác theo quan điểm của phát sinh loài hiện đại, do ngành này chỉ là một trong số 4 ngành của thực vật hạt trần, cùng với các ngành Bạch quả, Dây gắm và Tuế, nếu gộp chung lại thì đây là một nhóm cận ngành. Xem bài Thực vật hạt trần.
↑  “Catalogue of Life: 2007 Annual checklist - Conifer database”. Bản gốc lưu trữ ngày 15 tháng 1 năm 2009. Truy cập ngày 16 tháng 4 năm 2012.
↑  Lott J., Liu J., Pennell K., Lesage A. & West M. (9/2002). Iron-rich particles and globoids in embryos of seeds from phyla Coniferophyta, Cycadophyta, Gnetophyta, and Ginkgophyta: characteristics of early seed plants. Canadian Journal of Botany, 80(9), 954–961, doi:10.1139/b02-083.
↑  Christenhusz M.J.M., Reveal J., Farjon A., Gardner M.F., Mill R.R. & Chase, M.W. (2011) A new classification and linear sequence of extant gymnosperms. Phytotaxa 19: 55–70.
↑  Nizam U. Khan, W.H. Ansari, J.N. Usmani, M. Ilyas, W. Rahman, 1971, Biflavonyls of the araucariales, Phytochemistry, 10(9), 2129-2131, doi:10.1016/S0031-9422(00)97208-X
↑  V.P. Arya, H. Erdtman, T. Kubota, 1961, Chemistry of the natural order cupressales—41: The structure and stereochemistry of communic acid, Tetrahedron, 16(1-4), 255-263, doi:10.1016/0040-4020(61)80076-8
Châu Nam Cực

Đối với các định nghĩa khác, xem Nam Cực (định hướng).
| --- | --- |

Diện tích: 14.200.000 km2 5.500.000 dặm vuông Anh
Dân số: 1.000 đến 5.000 (theo mùa)
Mật độ dân số: <0,01/km2 <0,03/sq mi
Tên gọi dân cư: Người Nam Cực
Tên miền Internet: .aq
Thành phố lớn nhất: Các trạm nghiên cứu Trạm McMurdo
Mã UN M49: 010
Lục địa Nam Cực hay châu Nam Cực (
tiếng Anh: Antarctica, phát âm /ænˈtɑːrtɪkə/ hay /ænˈtɑːrktɪkə/ Tập tin:En-us-Antarctica.ogg; còn được gọi là Nam Cực) là lục địa nằm xa về phía nam và tây nhất trên Trái Đất, chứa Cực Nam địa lý và nằm trong Vùng Nam Cực của Nam Bán cầu, gần như hoàn toàn ở phía nam Vòng Nam Cực và được Nam Đại Dương bao quanh. Châu Nam Cực có diện tích 14.200.000 kilômét vuông (5.500.000 dặm vuông Anh), là lục địa lớn thứ năm trên Trái Đất, gần gấp đôi Úc. Khoảng 98% châu Nam Cực bị bao phủ bởi một lớp băng có bề dày trung bình 1,9 km (1,2 mi; 6.200 ft). Băng lan tỏa ra khắp mọi phía, xa nhất lên phía bắc tới bán đảo Nam Cực. Theo một quy định tập thể chính thức tức về mặt kỹ thuật thì châu lục này được đảm bảo rằng hoàn toàn không bị bất kỳ nước nào tuyên bố chủ quyền ở đây.
Xét trung bình, Châu Nam Cực là lục địa lạnh nhất, khô nhất, nhiều gió nhất, và cao nhất trong số tất cả các lục địa. Châu Nam Cực chủ yếu là một hoang mạc địa cực với lượng giáng thủy hàng năm chỉ 200 mm (8 in) ở dọc bờ biển và ít hơn nhiều trong nội lục. Nơi đây từng ghi nhận mức nhiệt −89,2 °C (−128,6 °F), trong khi nhiệt độ trung bình quý ba (giai đoạn lạnh nhất trong năm) là −63 °C (−81 °F). Hàng năm có khoảng 1.000 đến 5.000 người cư trú tại các trạm nghiên cứu nằm rải rác trên khắp lục địa. Sinh vật bản địa nơi đây bao gồm nhiều loại tảo, vi khuẩn, nấm, thực vật, nguyên sinh vật, một số loài mạt, giun tròn, cánh cụt, chân vây, và gấu nước. Thảm thực vật hiện diện là đài nguyên.
Châu Nam Cực là vùng đất cuối cùng trên Trái Đất được con người khai phá và định cư. Mãi tới năm 1820 lục địa này mới được quan sát lần đầu bởi đoàn thám hiểm người Nga của Fabian Gottlieb von Bellingshausen và Mikhail Petrovich Lazarev trên hai con tàu Vostok và Mirny, những người đã trông thấy thềm băng Fimbul. Mặc dù vậy, do môi trường khắc nghiệt, thiếu nguồn tài nguyên dễ tiếp cận và tính biệt lập, châu Nam Cực vẫn bị bỏ mặc trong phần còn lại của thế kỷ 19. Cuộc đổ bộ được xác nhận đầu tiên do một nhóm người Na Uy thực hiện vào năm 1895.
Châu Nam Cực trên thực tế là một nơi công quản do các bên tham gia Hệ thống Hiệp ước Nam Cực có vị thế cố vấn quản lý. Hiệp ước Nam Cực được 12 nước ký kết vào năm 1959, tính đến nay đã có thêm 42 nước thành viên. Hiệp ước ngăn cấm các hoạt động quân sự, khai thác khoáng sản, thử hạt nhân và thải bỏ chất thải hạt nhân; ủng hộ nghiên cứu khoa học và bảo vệ khu sinh thái của lục địa. Các thí nghiệm đang được thực hiện bởi hơn 4.000 nhà khoa học đến từ nhiều quốc gia.
Địa chất > Lịch sử địa chất và cổ sinh vật

Hơn 170 triệu năm trước, châu Nam Cực là một phần của siêu lục địa Gondwana. Qua thời gian, Gondwana dần tan vỡ và châu Nam Cực mà chúng ta biết ngày nay hình thành vào khoảng 25 triệu năm trước. Châu Nam Cực không phải luôn luôn lạnh, khô và bị băng bao phủ. Tại một số thời điểm, lục địa này nằm xa hơn về phía bắc, có khí hậu nhiệt đới hoặc ôn đới, có rừng bao phủ và là nơi cư ngụ của nhiều dạng sống cổ xưa.
Địa chất > Lịch sử địa chất và cổ sinh vật > Đại Cổ sinh (540–250 Ma)

Vào kỷ Cambri, một lượng lớn đá cát, đá vôi, đá phiến đã lắng kết. Gondwana có khí hậu ôn hòa và một phần Tây Nam Cực nằm ở Bắc Bán cầu. Đông Nam Cực tọa lạc tại xích đạo, kề những biển nhiệt đới nơi mà bọ ba thùy và động vật không xương sống dưới đáy phát đạt. Đến khi kỷ Devon bắt đầu (416 Ma), Gondwana đã lùi xa hơn về phương nam. Khí hậu lạnh hơn song hóa thạch thực vật mặt đất lại được biết từ thời kỳ này. Cát và bùn đọng lại ở nơi mà nay là dãy Ellsworth, Horlick và Pensacola. Băng hà khởi phát tại điểm kết của kỷ Devon (360 Ma) và Gondwana trở nên dịch về tâm cực nam. Khí hậu lạnh đi song quần thực vật vẫn còn đó. Vào kỷ Permi, thống trị mặt đất là thực vật có hạt như Glossopteris sinh trưởng nơi đầm lầy. Qua thời gian đầm lầy trở thành trầm tích than đá ở dãy Xuyên Nam Cực. lui tới hồi kết của kỷ Permi, sự ấm lên mang đến khí hậu nóng, khô cho khắp Gondwana.
Địa chất > Lịch sử địa chất và cổ sinh vật > Đại Trung sinh (250–66 Ma)

Quá trình ấm lên tiếp diễn, hệ quả là chỏm băng cực tan chảy và đa phần Gondwana biến thành hoang mạc. Ở Đông Nam Cực, dương xỉ hạt trở nên phong phú và lượng lớn đá cát cùng đá phiến lắng kết. Synapsida, thường gọi là "bò sát giống động vật có vú", phổ biến ở châu Nam Cực vào Trias Sớm và bao gồm các đại diện như Lystrosaurus. Bán đảo Nam Cực bắt đầu hình thành trong kỷ Jura (206–146 Ma) và các hòn đảo dần nhô lên khỏi đại dương. Ginkgo, Pinophyta (thông), Cycadeoidea, Equisetum, Polypodiopsida (dương xỉ), và Cycadophyta (tuế) phong phú vào thời gian này. Ở Tây Nam Cực, rừng thông lấn át suốt kỷ Creta (146–66 Ma), dù vậy về cuối kỷ sồi phương nam trở nên nổi trội hơn. Cúc đá phổ biến ở biển quanh châu Nam Cực và khủng long cũng hiện diện dù đến nay con người mới chỉ mô tả được ba chi khủng long châu Nam Cực (Cryolophosaurus, Glacialisaurus, và Antarctopelta). Đây cũng là lúc mà Gondwana bắt đầu tan vỡ.
Địa chất > Lịch sử địa chất và cổ sinh vật > Gondwana tan vỡ (160–23 Ma)

Châu Nam Cực lạnh đi từng bước khi các lục địa tỏa ra làm thay đổi hải lưu từ chuyển động theo chiều kinh tuyến sang chiều vĩ tuyến khiến sự khác biệt nhiệt độ theo vĩ độ tăng.
Châu Phi tách khỏi châu Nam Cực vào kỷ Jura, khoảng 160 Ma, kế đến là tiểu lục địa Ấn Độ vào đầu kỷ Creta (khoảng 125 Ma). Đến hết kỷ Creta (khoảng 66 Ma), châu Nam Cực (khi ấy liền với Úc) vẫn có khí hậu cận nhiệt đới và quần thực vật, động vật có túi. Vào thế Eocen, Úc và New Guinea tách khỏi châu Nam Cực (40 Ma) khiến cho những hải lưu vĩ tuyến có thể cô lập châu Nam Cực khỏi Úc và băng bắt đầu xuất hiện. Trong sự kiện tuyệt chủng Eocen–Oligocen 34 triệu năm trước, hàm lượng CO2 được phát hiện vào tầm 760 ppm và đang giảm từ mức hàng ngàn ppm trước đó.
Khoảng 23 Ma, eo biển Drake mở ra giữa châu Nam Cực và Nam Mỹ dẫn đến việc Hải lưu vòng Nam Cực cô lập hoàn toàn lục địa. Mô hình biến đổi gợi ý sự sụt giảm hàm lượng CO2 trở nên hệ trọng hơn. Băng bắt đầu lan tỏa thay thế rừng cây đã từng che phủ châu Nam Cực trước đó. Từ khoảng 15 Ma lục địa đã bị băng bao phủ hầu khắp.