stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Phân loại sinh học

Các bậc phân chia
Phân loại sinh học là một phương pháp theo đó các nhà sinh học gom nhóm và phân loại các loài sinh vật. Phân loại sinh học cũng có thể được gọi là phân loại học khoa học, tuy nhiên cần được phân biệt với phân loại học dân gian, là phương pháp thiếu cơ sở khoa học hơn. Phân loại khoa học hiện đại dựa trên cơ sở công trình của Carolus Linnaeus, người đã sắp xếp các loài dựa trên đặc điểm hình thái của chúng. Cách sắp xếp này liên tục được cải tiến, sửa đổi để đảm bảo sự nhất quán với nguyên tắc tổ tiên chung nhất của Charles Darwin. Hệ thống học phân tử, dùng các chuỗi DNA làm dữ liệu đã và đang chỉ ra những sai sót cần chỉnh sửa. Phân loại khoa học thuộc về khoa học phân loại hay hệ thống học sinh vật.
| Sự sống | Siêu vực (gây tranh cãi) | Liên vực | Ba vực | Năm vực | Năm giới | Sáu giới | Giả thuyết tế bào trứng |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Sự sống | Sự sống không tế bào |  |  | Virus |  |  |  |
| Sự sống | Sự sống không tế bào |  |  | Thể đạm độc |  |  |  |
| Sự sống | Sự sống tế bào | Sinh vật nhân sơ | Vi khuẩn | Vi khuẩn | Khởi sinh | Vi khuẩn | Vi khuẩn |
| Sự sống | Sự sống tế bào | Sinh vật nhân sơ | Cổ khuẩn | Cổ khuẩn | Khởi sinh | Cổ khuẩn | Cổ khuẩn |
| Sự sống | Sự sống tế bào | Sinh vật nhân chuẩn | Sinh vật nhân chuẩn | Sinh vật nhân chuẩn | Nguyên sinh vật | Nguyên sinh vật | Cổ khuẩn |
| Sự sống | Sự sống tế bào | Sinh vật nhân chuẩn | Sinh vật nhân chuẩn | Sinh vật nhân chuẩn | Nấm | Nấm | Cổ khuẩn |
| Sự sống | Sự sống tế bào | Sinh vật nhân chuẩn | Sinh vật nhân chuẩn | Sinh vật nhân chuẩn | Thực vật | Thực vật | Cổ khuẩn |
| Sự sống | Sự sống tế bào | Sinh vật nhân chuẩn | Sinh vật nhân chuẩn | Sinh vật nhân chuẩn | Động vật | Động vật | Cổ khuẩn |
Ví dụ

Sau đây là ví dụ cách phân loại năm loài: ruồi giấm thường dùng trong các phòng thí nghiệm về gen (Drosophila melanogaster), người (Homo sapiens), đậu Hà Lan được Gregor Mendel dùng trong khám phá về di truyền học hiện đại (Pisum sativum), nấm Amanita muscaria, và vi khuẩn Escherichia coli. Tám cấp bậc chính được in đậm; ngoài ra các phân cấp phụ cũng được liệt kê.
| Cấp bậc | Ruồi giấm | Người | Đậu Hà Lan | Amanita muscaria | E>  coli |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Vực | Eukarya | Eukarya | Eukarya | Eukarya | Bacteria |
| Giới | Animalia | Animalia | Plantae | Fungi |  |
| Ngành | Arthropoda | Chordata | Magnoliophyta | Basidiomycota | Proteobacteria |
| Phân ngành | Hexapoda | Vertebrata | Magnoliophytina | Hymenomycotina |  |
| Lớp | Insecta | Mammalia | Magnoliopsida | Homobasidiomycetae | Gammaproteobacteria |
| Phân lớp | Pterygota | Theria | Magnoliidae | Hymenomycetes |  |
| Bộ | Diptera | Primate | Fabales | Agaricales | Enterobacteriaceae |
| Phân bộ | Brachycera | Haplorrhini | Fabineae | Agaricineae |  |
| Họ | Drosophilidae | Hominidae | Fabaceae | Amanitaceae | Enterobacteriaceae |
| Phân họ | Drosophilinae | Homininae | Faboideae | Amanitoideae |  |
| Chi | Drosophila | Homo | Pisum | Amanita | Escherichia |
| Loài | D. melanogaster | H. sapiens | P. sativum | A. muscaria | E. coli |
Sách tham khảo

(tiếng Anh)
Atran, S. (1990). Cognitive foundations of natural history: towards an anthropology of science. Cambridge, England: Cambridge University Press. tr. xii+360 pages. ISBN 0-521-37293-3, 0521372933.
Larson, J. L. (1971). Reason and experience. The representation of Natural Order in the work of Carl von Linne. Berkeley, California: University of California Press. tr. VII+171 pages.
Stafleau, F. A. (1971). Linnaeus and the Linnaeans. The spreading of their ideas in systematic botany, 1753-1789. Utrecht: Oosthoek. tr. xvi+386 pages.
Michael Bay

Đạo diễn và nhà sản xuất phim người Mỹ (sinh 1965)Bản mẫu:SHORTDESC:Đạo diễn và nhà sản xuất phim người Mỹ (sinh 1965)
| Michael Bay |
| --- | --- |
Bay năm 2008
Sinh: Michael Benjamin Bay 17 tháng 2, 1965 (59 tuổi) Los Angeles, California, Hoa Kỳ
Trường lớp: Đại học Wesleyan Art Center College of Design
Nghề nghiệp: Đạo diễn phim nhà sản xuất phim
Năm hoạt động: 1986–nay
Tác phẩm nổi bật: Bad Boys The Rock Armageddon Pearl Harbor Loạt phim Transformers
Người thân: Susan Bay (em họ)
Website: michaelbay.com
Michael Benjamin Bay (sinh ngày 17 tháng 2 năm 1965) là đạo diễn và nhà sản xuất phim người Mỹ. Ông được biết đến nhiều nhất với việc làm phim hành động kinh phí lớn, ý tưởng cao với đặc điểm là cắt nhanh, kỹ thuật điện ảnh và hiệu ứng hình ảnh có phong cách, cũng như sử dụng nhiều hiệu ứng đặc biệt, bao gồm cả việc mô tả các vụ nổ thường xuyên. Các bộ phim ông đã sản xuất và đạo diễn, bao gồm Armageddon (1998), Pearl Harbor (2001) và loạt phim Transformers (2007–nay), đã thu về hơn 7,8 tỷ đô la Mỹ trên toàn thế giới, khiến anh trở thành một trong những đạo diễn thành công lớn nhất về mặt thương mại trong lịch sử.
Ông là đồng sáng lập của công ty sản xuất thương mại The Institute, hay còn gọi là Viện Phát triển Nhận thức Tri giác Nâng cao. Anh đồng sở hữu Platinum Dunes, nhà sản xuất đã làm lại các phim kinh dị, bao gồm The Texas Chainsaw Massacre (2003), The Amityville Horror (2005), The Hitcher (2007), Friday the 13th (2009) và A Nightmare on Elm Street (2010).
Mặc dù thành công về mặt thương mại tại phòng vé, tác phẩm của Bay thường bị các nhà phê bình phim đánh giá thấp. Trong khi The Rock (1996), Transformers (2007), 13 Hours: The Secret Soldiers of Benghazi (2016) và Ambulance (2022) nhận được đánh giá tích cực vừa phải, hầu hết các bộ phim khác của anh ấy, đặc biệt là bốn phần tiếp theo của Transformers, nhận được tiêu cực bởi các nhà phê bình.
Đầu đời

Bay sinh ra ở Los Angeles. Anh được nuôi dưỡng bởi cha mẹ nuôi Harriet, một chủ hiệu sách và bác sĩ tâm thần trẻ em, và Jim, một kế toán viên công chúng được cấp phép. Ông là người lớn lên là người Do Thái. Ông nội của ông đến từ Nga. Em họ của ông, Susan Bay, là góa phụ của nam diễn viên Leonard Nimoy của Star Trek (người mà anh cuối cùng đã chọn làm diễn viên lồng tiếng cho Sentinel Prime trong Transformers: Dark of the Moon). Ông theo học trường Crossroad School độc quyền ở Santa Monica, California.
Bay thường kể lại sở thích của mình với các bộ phim hành động từ một sự cố trong thời thơ ấu của mình. Khi còn là một cậu bé, ông đã đốt một số quả pháo gắn vào một chiếc xe lửa đồ chơi và thích thú quay lại trải nghiệm đó bằng máy quay 8 mm của mẹ. Đội cứu hỏa đã được gọi đến và ông bị gia đình phạt nặng.
Đời tư

Bay sống ở Miami với ba chú chó ngao Anh của mình, được đặt tên cho các nhân vật trong các bộ phim của anh ấy. Khi còn là một cậu bé, ông đã quyên góp số tiền Bar Mitzvah của mình cho một nơi trú ẩn dành cho động vật và thường đưa những chú chó của mình vào các bộ phim của mình. Bonecrusher xuất hiện với vai chú chó "Bones" của Mikaela trong Transformers: Revenge of the Fallen. Mason, chú chó ngao Anh đầu tiên của ông, được đặt tên cho John Patrick Mason, do Sean Connery thủ vai trong The Rock. Mason xuất hiện trong vai con chó của Marcus trong Bad Boys II và con chó của Miles trong Transformers; chú qua đời trong quá trình sản xuất bộ phim thứ hai vào tháng 3 năm 2007.
Bay không lập gia đình và không có con. Trước đây anh ấy đã hẹn hò với vận động viên thể thao Lisa Dergan.
Trong một cuộc phỏng vấn với Rolling Stone năm 2016, Bay nói rằng giá trị tài sản ròng của ông là khoảng 500 triệu đô la. Anh sở hữu một chiếc máy bay phản lực Gulfstream G550 trị giá 50 triệu đô la, cũng như một chiếc Bentley, một chiếc Range Rover, một chiếc Escalade, một chiếc Ferrari, một chiếc Lamborghini và hai chiếc Camaro từ nhượng quyền thương mại Transformers.
Danh sách phim

| Năm | Tiêu đề | Nhà phát hành |
| --- | --- | --- |
| 1995 | Bad Boys | Sony Pictures Releasing |
| 1996 | The Rock | Buena Vista Pictures |
| 1998 | Armageddon | Buena Vista Pictures |
| 2001 | Pearl Harbor | Buena Vista Pictures |
| 2003 | Bad Boys II | Sony Pictures Releasing |
| 2005 | The Island | DreamWorks PicturesWarner Bros. |
| 2007 | Transformers | Paramount PicturesDreamWorks Pictures |
| 2009 | Transformers: Revenge of the Fallen | Paramount PicturesDreamWorks Pictures |
| 2011 | Transformers: Dark of the Moon | Paramount Pictures |
| 2013 | Pain & Gain | Paramount Pictures |
| 2014 | Transformers: Age of Extinction | Paramount Pictures |
| 2016 | 13 Hours: The Secret Soldiers of Benghazi | Paramount Pictures |
| 2017 | Transformers: The Last Knight | Paramount Pictures |
| 2019 | 6 Underground | Netflix |
| 2022 | Ambulance | Universal Pictures |
Cảnh sát phòng cháy và chữa cháy (Việt Nam)

Cảnh Sát Phòng Cháy Và Chữa Cháy Và Cứu Nạn Cứu Hộ  (Việt Nam) đang huấn luyện cách sử dụng bình bột chữa cháy.
Lực lượng Cảnh Sát Phòng Cháy Chữa Cháy Và Cứu Nạn Cứu Hộ (PCCC và CNCH) là một bộ phận thuộc lực lượng Công an nhân dân Việt Nam. Cơ quan này có nhiệm vụ quản lý, tổ chức, chỉ đạo và thực hiện nhiệm vụ phòng cháy và chữa cháy trên toàn quốc, góp phần giữ gìn trật tự, an toàn xã hội.
Trực thăng cứu hộ đang diễn tập cứu người trên sân thượng cao ốc Diamond Plaza ở quận 1 TPHCM
Thành lập

Lực lượng phòng cháy, chữa cháy chuyên nghiệp ra đời theo Pháp lệnh phòng cháy và chữa cháy, được Ủy ban thường vụ quốc hội Việt Nam thông qua ngày 27 tháng 9 năm 1961.
Hệ thống tổ chức của cảnh sát phòng cháy và chữa cháy:
Ở Bộ Công an có Cục cảnh sát phòng cháy và chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ
Ở Công an các tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương có Phòng cảnh sát phòng cháy,chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ trực tiếp quản lý các đội phòng cháy, chữa cháy khu vực.
Khen thưởng

Lực lượng cảnh sát phòng cháy và chữa cháy đã được nhà nước Việt Nam tặng thưởng Huân chương Hồ Chí Minh ngày 22 tháng 6 năm 2002.
Chức năng, nhiệm vụ

Tham mưu đề xuất với cơ quan nhà nước có thẩm quyền ban hành, chỉ đạo và tổ chức thực hiện các quy định pháp luật về phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ.
Tổ chức tuyên truyền, phổ biến pháp luật, huấn luyện, bồi dưỡng nghiệp vụ, kiến thức về phòng cháy và chữa cháy; hướng dẫn xây dựng phong trào quần chúng tham gia hoạt động phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ.
Thực hiện các biện pháp phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ kịp thời khi xảy ra thiên tai, hỏa hoạn.
Xây dựng lực lượng phòng cháy và chữa cháy; trang bị và quản lý phương tiện phòng cháy và chữa cháy.
Tổ chức nghiên cứu và ứng dụng tiến bộ khoa học và công nghệ trong lĩnh vực phòng cháy và chữa cháy.
Kiểm tra, xử lý các hành vi vi phạm pháp luật về phòng cháy và chữa cháy.
Trang phục Phòng cháy và chữa cháy chuyên nghiệp ở Việt Nam
Cảnh sát phòng cháy và chữa cháy (Việt Nam) đang huấn luyện thực hành chữa cháy.
Cúp BTV 2017

| --- | --- |
BTV Cup 2017
Chi tiết giải đấu
Quốc gia:  Việt Nam
Thời gian: 25 tháng 1 – 4 tháng 2 năm 2018
Số đội: 5
Vị trí chung cuộc
Vô địch:  Becamex Bình Dương
Á quân:  Vasco da Gama B
Hạng ba:  Quảng Nam
Thống kê giải đấu
Vua phá lưới: Daniel Pessoa Dos (Vasco da Gama B) và Tishan Hanley (Becamex Bình Dương) với 3 bàn thắng
Cầu thủ xuất sắc nhất: Lê Tấn Tài (Becamex Bình Dương)
← 2016 2018 → 
BTV Cup 2017 có tên gọi chính thức là Giải bóng đá quốc tế Truyền hình Bình Dương - Cúp Number One lần thứ XVIII là mùa giải lần thứ 18 của giải BTV Cup do Truyền hình Bình Dương, Becamex IDC và Number One đồng tổ chức hàng năm, giải diễn ra từ ngày 25 tháng 1 đến ngày 4 tháng 2 năm 2018 trên sân vận động Gò Đậu tại Bình Dương.
Các đội tham dự

| Đội bóng | Thành tích Mùa trước | Huấn luyện viên | Đội trưởng |
| --- | --- | --- | --- |
|  Becamex Bình Dương | Xếp thứ 11 |  Trần Minh Chiến |  Lê Tấn Tài |
|  Hoàng Anh Gia Lai | Xếp thứ 10 |  Dương Minh Ninh |  Lê Văn Sơn |
|  Sinh viên Hàn Quốc | — |  Shin Yonho |  Yoo Wonjong |
|  Quảng Nam | Vô địch |  Hoàng Văn Phúc |  Đinh Thanh Trung |
|  Vasco da Gama B | Xếp thứ 7 |  Rodney Goncalves |  Joseph Mauricio﻿ |
Vòng bảng

Các đội bóng thi đấu vòng tròn một lượt để tính điểm xếp hạng. Cách thức xếp hạng tại vòng bảng sẽ được tiến hành theo thứ tự như sau:
Tính tổng số điểm của các đội đạt được để xếp thứ hạng trong Bảng;
Thành tích đối đầu giữa các đội;
Tổng số điểm.
Hiệu số của tổng số bàn thắng trừ tổng số bàn thua.
Tổng số bàn thắng.
Trường hợp các chỉ số trên bằng nhau thì xét các chỉ số của tất cả các trận đấu trong Bảng theo thứ tự:
Hiệu số của tổng số bàn thắng trừ tổng số bàn thua.
Tổng số bàn thắng.
Bốc thăm.
Vòng bảng > Kết quả chi tiết

25 tháng 1 năm 2018
15:30
|  Quảng Nam | 1 – 2 |  Hoàng Anh Gia Lai |
| --- | --- | --- |
| Phan Đình Thắng  29' | Chi tiết  Video | Đinh Thanh Bình  59'  Rimario Gordon  80' |
Trọng tài:  Nguyễn Ngọc Châu
25 tháng 1 năm 2018
18:00
|  Becamex Bình Dương | 3 – 1 |  Sinh Viên Hàn Quốc |
| --- | --- | --- |
| Tishan Hanley  55', 69', 87' (ph.đ.) | Chi tiết  Video | Hwang Yooseung  34' |
Trọng tài:  Muhammad Nazmi bin Nasaruddi
27 tháng 1 năm 2018
15:30
|  Vasco da Gama B | 1 – 0 |  Sinh Viên Hàn Quốc |
| --- | --- | --- |
| Rafael Leme dos Santos  90' | Chi tiết  Video |  |
Trọng tài:  Nguyễn Hiền Triết
27 tháng 1 năm 2018
19:30
|  Becamex Bình Dương | 3 – 4 |  Quảng Nam |
| --- | --- | --- |
| Mirchev Vlaislav Mitkov  34'  Thiago Papel  42' (ph.l.n)  Nguyễn Anh Đức  53' | Chi tiết  H1  H2 | Wander Luis Queiroz  3'  Francis Suarez  32'  Đinh Thanh Trung  81'  Thiago Papel  86' |
Trọng tài:  Daypuyat Cufford
29 tháng 1 năm 2018
14:00
|  Sinh Viên Hàn Quốc | 0 – 0 |  Quảng Nam |
| --- | --- | --- |
|  | Chi tiết  H1  H2 |  |
Trọng tài:  Hoàng Ngọc Hà
29 tháng 1 năm 2018
18:00
|  Hoàng Anh Gia Lai | 1 – 2 |  Vasco da Gama B |
| --- | --- | --- |
| Lê Văn Sơn  28' | Chi tiết  Video | Natan Gomes De Melo  4'  Daniel Pessoa Dos  39' |
Trọng tài:  Nguyễn Ngọc Châu
31 tháng 1 năm 2018
16:00
|  Sinh Viên Hàn Quốc | 1 – 2 |  Hoàng Anh Gia Lai |
| --- | --- | --- |
| Hwang Yooseung  31' | Chi tiết  Video | Gomes Bernal Enrique  22'  Rimario Gordon  63' |
Trọng tài:  Daypuyat Cufford
31 tháng 1 năm 2018
18:00
|  Becamex Bình Dương | 2 – 1 |  Vasco da Gama B |
| --- | --- | --- |
| Chidi Edeh  22'  Nguyễn Thanh Thảo  39' | Chi tiết  Video | Daniel Pessoa Dos  51'  Natan Gomes De Melo  90+4' |
Trọng tài:  Muhammad Nazmi bin Nasaruddi
2 tháng 2 năm 2018
16:00
|  Quảng Nam | 1 – 3 |  Vasco da Gama B |
| --- | --- | --- |
| Nguyễn Văn Hậu  45' | Chi tiết  Video | Joseph Mauricio  18'  Jeferson Carneiro  59'  Daniel Pessoa Dos  80'  Eduardo Melo Alves  90' |
Trọng tài:  Daypuyat Cufford
2 tháng 2 năm 2018
18:00
|  Becamex Bình Dương | 3 – 0 |  Hoàng Anh Gia Lai |
| --- | --- | --- |
| Milad Salem  4'  Junior Batista  63', 78' | Chi tiết Video |  |
Trọng tài:  Muhammad Nazmi bin Nasaruddi
Vòng bảng > Bảng xếp hạng vòng bảng

| VT | Đội | ST | T | H | B | BT | BB | HS | Đ | Giành quyền tham dự |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 |  Becamex Bình Dương | 4 | 3 | 0 | 1 | 11 | 6 | +5 | 9 | Trận chung kết |
| 2 |  Vasco da Gama B | 4 | 3 | 0 | 1 | 8 | 4 | +4 | 9 | Trận chung kết |
| 3 |  Hoàng Anh Gia Lai | 4 | 2 | 0 | 2 | 5 | 7 | −2 | 6 | Trận tranh hạng ba |
| 4 |  Quảng Nam | 4 | 1 | 1 | 2 | 6 | 9 | −3 | 4 | Trận tranh hạng ba |
| 5 |  Sinh viên Hàn Quốc | 4 | 0 | 1 | 3 | 2 | 6 | −4 | 1 |  |
Nguồn: BTV Cup
Vòng đấu loại trực tiếp

Đội xếp thứ III tại vòng bảng sẽ thi đấu với Đội xếp thứ IV để tranh hạng ba còn Đội xếp thứ I sẽ thi đấu với Đội xếp thứ II để tranh chức vô địch. Các trận đấu nếu sau 90 phút thi đấu chính thức mà kết quả hòa thì sẽ tiến hành loạt sút luân lưu 11m để phân định đội thắng cuộc.
Vòng đấu loại trực tiếp > Trận tranh hạng ba

15:30
|  Hoàng Anh Gia Lai | 1 – 1 |  Quảng Nam |
| --- | --- | --- |
| Kim Jinseo  62' | Chi tiết H1  H2 | Trịnh Văn Hà  90+3' |
Loạt sút luân lưu
| Lê Văn Sơn   Nguyễn Hữu Anh Tài   Nguyễn Hữu Đông Triều   Fábio Pena  | 2 – 4 |  Đinh Thanh Trung   Huỳnh Tấn Sinh   Evangelos   Wander Luiz |
Trọng tài:  Hoàng Ngọc Hà
Vòng đấu loại trực tiếp > Trận chung kết

18:00
|  Becamex Bình Dương | 1 – 0 |  Vasco da Gama B |
| --- | --- | --- |
| Mirchev Vlaislav Mitkov  58' | Chi tiết  H1 H2 |  |
Trọng tài:  Muhammad Nazmi bin Nasaruddi
Các danh hiệu

Vô địch:  Becamex Bình Dương
Á quân:  Vasco da Gama B
Hạng ba:  Quảng Nam
Giải phong cách:  Hoàng Anh Gia Lai
Cầu thủ xuất sắc nhất: Lê Tấn Tài ( Becamex Bình Dương)
Vua phá lưới của giải: Daniel Pessoa Dos ( Vasco da Gama B) và Tishan Hanley ( Becamex Bình Dương) với 3 bàn thắng
Thủ môn xuất sắc nhất giải: Nguyễn Tấn Trường ( Becamex Bình Dương)
Kênh truyền hình

Các kênh truyền hình trực tiếp gồm: BTV2, SCTV2.
Chú thích

↑  “Lịch thi đấu Giải Bóng đá Quốc tế THBD - Cúp Number One lần thứ XVIII”. btv.org.vn. ngày 25 tháng 1 năm 2018.
↑  “Hôm nay (25-1), khai mạc BTV Cup lần thứ 18: Thách thức cho chủ nhà B.Bình Dương”. baobinhduong.vn. ngày 25 tháng 1 năm 2018.
↑  “Becamex Bình Dương lần thứ 6 lên ngôi vô địch BTV Cup”. bongdaplus.vn. ngày 5 tháng 2 năm 2018. Bản gốc lưu trữ ngày 5 tháng 2 năm 2018. Truy cập ngày 5 tháng 2 năm 2018.
Ya Dố

Ya Dố (hay Yă Dố, 1765 - 1795), còn được gọi là Cô Hầu Đốc Tướng; là vợ thứ của thủ lĩnh Nguyễn Nhạc, và là
người lo việc cung cấp lương thực trong buổi đầu của cuộc khởi nghĩa Tây Sơn ở thế kỷ 18 tại Việt Nam.
Tiểu sử

Bà là người dân tộc Ba Na, quê ở Plây Đê Hmâu (nay thuộc xã Đông, huyện Kbang, tỉnh Gia Lai).
Mẹ mất sớm, bà ở cùng cha. Cha bà (không rõ họ tên) là một tộc trưởng Plây Đê Hmâu giàu có, khỏe mạnh, và là một xạ thủ danh tiếng trong vùng. Lớn lên, Ya Dố vừa xinh đẹp, vừa giỏi võ nghệ (nhờ cha dạy), lại thạo việc ruộng rẫy và có uy tín với dân làng.
Tham gia phong trào Tây Sơn

Năm 1771, Nguyễn Nhạc cùng với 2 em (Nguyễn Lữ và Nguyễn Huệ) phất cờ nổi dậy ở Tây Sơn (Bình Định) chống lại chính quyền Trương Phúc Loan. Lực lượng ban đầu của nghĩa quân chủ yếu là người Thượng. Biết uy tín của tộc trưởng Plây Đê Hmâu đối với dân, thủ lĩnh Nguyễn Nhạc nhiều lần đến viếng thăm, rồi xin cưới Ya Dố làm vợ thứ để phát triển lực lượng.
Trong buổi đầu, nghĩa quân Tây Sơn gặp rất nhiều khó khăn, trong đó có vấn đề lương thực. Vì vậy, bà Ya Dố đã đưa người đến Tú Thủy (nay thuộc xã Nghĩa An, huyện Kbang, tỉnh Gia Lai) khai hoang, tạo một cánh đồng rộng hơn 20 mẫu để trồng lúa, bắp...
Khi Nguyễn Nhạc xưng đế (lấy hiệu là Thái Đức, 1778), Ya Dố được đón về Quy Nhơn phong làm thứ phi. Nhưng vì quen với cuộc sống tự do nơi rừng núi, nên bà xin trở về với ruộng đồng.
Năm 1793, chồng bà chết vì uất ức, sau khi bị quân của vua Cảnh Thịnh (con Nguyễn Huệ, gọi ông bằng bác) chiếm đóng Hoàng thành (Quy Nhơn) và vơ vét sạch kho tàng. Sau khi vua Thái Đức là Nguyễn Nhạc mất, Nguyễn Bảo (con cả của Nguyễn Nhạc) được vua Cảnh Thịnh phong làm Hiếu Công, cho ăn lộc một huyện Phù Ly, và gọi là Tiểu triều. Năm 1797, Nguyễn Bảo bị vua Cảnh Thịnh sai người dìm xuống sông giết chết, vì đã sắp đặt kế hoạch đầu hàng chúa Nguyễn Phúc Ánh nhưng bị bại lộ. Theo 2 tác giả Cao Tự Thanh và Nguyễn Văn Chương trong tác phẩm "Từ Đồng Cô Hầu đến vườn cam Tây Sơn", thì sau sự việc Nguyễn Bảo bị giết này, vì lo sợ Chánh cung của vua Thái Đức là Trần Thị Huệ liền đem hai con nhỏ là Nguyễn Văn Đức và Nguyễn Văn Lương lên Mộ Điểu nhờ bà Ya Dố che chở. Tuy nhiên, sách Nhà Tây Sơn không có chi tiết này mà chỉ ghi rằng "bà Chánh cung họ Trần đem hai con nhỏ về sống nơi quê hương Kiên Mỹ (là một làng quê nằm về phía tả ngạn sông Kôn, nay thuộc huyện Tây Sơn) để tiệc việc hương khói cho chồng (vua Thái Đức). Về sau, theo Nguyễn Q. Thắng – Nguyễn Bá Thế, thì Nguyễn Văn Đức, Nguyễn Văn Lương và Nguyễn Văn Đâu (con Văn Đức) đều bị bắt vào năm 1831, và đều bị vua Minh Mạng ra lệnh chém ngang lưng. Bà Ya Dố mất năm 1795.
Tuy nhiên, cũng theo 2 tác giả Cao Tự Thanh và Nguyễn Văn Chương thì bà Ya Dố vẫn còn sống sau khi nhà Tây Sơn sụp đổ (1802). Sau đó, tướng Võ Văn Dũng có tìm đến Ya Dố, và đề nghị bà chiêu binh khôi phục lại sự nghiệp của chồng, nhưng bà từ chối. Không thuyết phục được bà, tướng Dũng từ tạ ra đi... Về phần Võ Văn Dũng, sử nhà Nguyễn chép rằng, ngày 2 tháng 11 năm 1802, Võ Văn Dũng bị giết cùng với nhiều tướng lĩnh Tây Sơn khác. Tuy nhiên, một số tài liệu khác lại nói rằng ông đã chạy thoát được. Sau, ông quay về vùng An Khê (nay thuộc Gia Lai) sống ở đó cho đến năm 90 tuổi mới mất.
Ghi nhận công lao

Như đã nói ở trên, để có đủ lương thực cho đội ngũ nghĩa quân ngày càng đông, bà Ya Dố đã tổ chức việc khai hoang ở Tú Thủy, tạo một cánh đồng rộng hơn 20 mẫu, mà ngày nay vẫn còn dấu vết của bờ ruộng. Nơi sản xuất ấy được nhân dân gọi là "Cánh đồng Cô Hầu" (vì bà từng được dân gian gọi là "Cô Hầu Đốc Tướng") để ghi nhớ đóng góp to lớn của bà và người Ba Na đối với cuộc khởi nghĩa Tây Sơn.
Và không chỉ khai hoang làm ra lúa và bắp, bà Yă Dố còn tổ chức trồng những vườn cam, vườn mít ở các vùng Vĩnh Sơn (Bình Định), Kông Hà Nừng (Gai Lai), Kông Chơ Vi (An Khê)...Ở xã Đông (tức Plây Đê Hmâu xưa) còn những cây mít cổ thụ rất sai trái. Ở Kông Hà Nừng cũng như ở Vĩnh Sơn, còn nhiều vườn cam rộng. Theo người xưa truyền lại, thì tất cả đều do bà Ya Dố mua giống từ dưới xuôi mang lên trồng, để lấy trái bồi dưỡng cho nghĩa quân. Những vườn cam ấy đến nay vẫn được gọi là "vườn cam Tây Sơn".
Thông tin liên quan

Theo Quách Tấn, thì phía trong Tú Thủy chừng 12 cây số có làng Cổ Yêm. Tuy là một làng thượng du nhưng đất đai bằng phẳng, rộng đến 5.600 mẫu. Giữa cánh đồng đột khởi một ngọn núi, không lớn lắm và cao chỉ độ 300 mét. Lưu truyền rằng Cổ Yêm xưa kia là một cánh rừng mênh mông. Tên rừng có tên là Mộ Điểu vì ban đêm chim về nghỉ từng bầy, và kêu vang dậy. Sau khi lôi kéo được người Thượng theo mình, Nguyễn Nhạc đã dùng Mộ Điểu làm căn cứ quân sự, và bà Ya Dố đã tổ chức canh tác ở đây. Dinh trại của Nguyễn Nhạc đóng trên núi. Năm 1778, Nguyễn Nhạc lên ngôi Hoàng Đế ở Đồ Bàn (Quy Nhơn), thì núi ấy được tôn xưng là núi Hoàng Đế, vì được coi như là nơi phát tích nhà Tây Sơn.
Chú thích

1 2  Theo Cao Tự Thanh (chủ biên), Phụ nữ Việt Nam trong lịch sử (tập 1). Nhà xuất bản Phụ Nữ, 2011, tr. 378.
↑  NLD.COM.VN (31 tháng 1 năm 2010). “Ơ bà Ya Đố !”. https://nld.com.vn. Truy cập ngày 6 tháng 9 năm 2022. Liên kết ngoài trong |website= (trợ giúp)
↑  “Người vợ Tây Nguyên của vua Tây Sơn Nguyễn Nhạc”. www.phunuonline.com.vn. Truy cập ngày 6 tháng 9 năm 2022.
↑  Cao Tự Thanh (tr. 376) và Nguyễn Văn Chương, "Từ Đồng Cô Hầu đến vườn cam Tây Sơn", đăng trên website Sở Khoa học và Công nghệ Bình Định, truy cập ngày 17 tháng 12 năm 2012  Lưu trữ 2006-10-11 tại Wayback Machine.
↑  Nguồn: Nguyễn Văn Chương, đã dẫn.
↑  Phạm Văn Sơn, Việt sử tân biên (quyển 4), Sài Gòn, 1961, tr. 208.
↑  Phù Ly là một địa danh xuất hiện vào năm Hồng Đức thứ nhất (1470), khi vua Lê Thánh Tông đánh thắng Champa, mở mang lãnh thổ đến núi Đá Bia (tức núi Thạch Bi, nay thuộc Phú Yên). Đến năm 1832, vua Minh Mạng chia Phù Ly ra thành hai huyện Phù Mỹ và Phù Cát. Nguồn:  Lưu trữ 2013-12-25 tại Wayback Machine.
1 2  Nguyễn Khắc Thuần, Danh tướng Việt Nam, tập 3. Nhà xuất bản Giáo dục, 2005, tr. 160
1 2  Cao Tự Thanh và Nguyễn Văn Chương, "Từ Đồng Cô Hầu đến vườn cam Tây Sơn", tr. 378,  Lưu trữ 2006-10-11 tại Wayback Machine.
1 2  Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam, Nhà xuất bản Khao học xã hội, 1992, tr. 580
↑  Nguyễn Khắc Thuần, sách đã dẫn, tr. 277
↑  “Chuyện ít biết về hai nữ tướng dân tộc thiểu số dưới trướng Tây Sơn Vương Nguyễn Nhạc”. Tạp chí Điện tử Luật sư Việt Nam - Cơ quan của Liên đoàn Luật sư Việt Nam. Truy cập ngày 6 tháng 9 năm 2022.
↑  Theo Nguyễn Văn Chương, nguồn đã dẫn.
↑  Tập, Ban Biên. “Nhà Tây Sơn nơi có cô gái Ba Na đến Thứ phi mang tên Ya Dố - Đóng Gói Tri Thức”. Truy cập ngày 6 tháng 9 năm 2022.
↑  Lược kể theo Quách Tấn, "Di tích và truyền tuyết về nhà Tây Sơn", in trong Tập san Sử Địa trước năm 1975. Năm 2012, in lại trong Quang Trung Nguyễn Huệ, Nhà xuất bản Hồng Bàng và Tạp chí Xưa và Nay hợp tác xuất bản, tr. 158-159.