Trận Điền Xá
Tổng quan > Bối cảnh

Sau Chiến dịch Đông Bắc lần thứ nhất (tháng 10-1948) vùng tự do được mở rộng, cơ sở kháng chiến của Việt Minh được củng cố vững chắc hơn, lực lượng quân đội đã trưởng thành và lớn mạnh vượt bậc.
Kế hoạch của Pháp là sử dụng Đông Bắc và Tây Bắc – Bắc Bộ thành Hành lang Đông Tây bị thất bại. Do đó, bước sang năm 1949, nhiệm vụ phong toả biên giới là một việc hết sức quan trọng, nhằm ngăn chặn sự liên hệ của lực lượng cách mạng Việt Nam với phong trào Cộng sản Quốc tế. Vì thế, vào thời gian này, quân Pháp tích cực phòng thủ miền duyên hải, bằng cách củng cố và tăng cường các vị trí đóng quân, xây dựng công sự, thường xuyên tuần tra chặt chẽ, đặc biệt là trên mặt biển.
Ở đặc khu Hòn Gai, từ 17 đồn bốt (năm 1948) Pháp đã xây thêm, nâng tổng số đồn lên 31 với 1.000 quân của 4 đơn vị chiến đấu, thường xuyên mở các cuộc càn quét vào làng ven thị để thiết lập hành lang an toàn bảo vệ cho Khu mỏ.
Ở Hải Ninh, quân Pháp đóng 24 vị trí, ở một số vị trí lẻ như Đường Hoa, Đông Ngũ, Cốc Lỷ rút quân Âu Phi về các vị trí chính, thay vào đó là lính dõng canh gác và giao cho địa phương phải nuôi. Trong tháng 1-1949, quân Pháp đã càn 5 lần vào Bình Liêu, Hà Cối, Vạn Ninh, Bình Ngọc, Xuân Lan, Vĩnh Thực, Cái Chiên, Đồng Khuy, Khe Phít, Khe Đài, Đình Đại.
Song song với củng cố quân sự, Pháp tăng cường các hoạt động chính trị. Lợi dụng tình hình kinh tế khó khăn, Pháp tổ chức bán gạo, muối, đường, sữa gây tâm lý xấu cho dân địa phương về Việt Minh; lôi kéo cha cố và một số thanh niên công giáo lập "đội nghĩa dũng binh", để bảo vệ bọn hội tề thiên chúa giáo, chống lại Việt Minh.
Cuối tháng 2 năm 1949 Hội nghị Ban chấp hành Đảng bộ Liên khu I đã họp để bàn những nhiệm vụ công tác lớn trong năm 1949. Hội nghị đã xác định nhiệm vụ công tác lớn trong năm 1949 là phát triển chiến tranh du kích rộng rãi, đẩy mạnh vận động chiến tới trình độ cao, chuyển mặt trận chính của ta về hậu phương địch, thiết lập nhiều vùng tự do ngay trong lòng địch.
Thực hiện nghị quyết của Hội nghị BCH Đảng bộ Liên khu, Bộ chỉ huy Liên khu I quyết định mở một đợt phản công lớn trên phạm vi rộng từ Bắc Cạn, Cao Bằng, Lạng Sơn đến Quảng Yên, Móng Cái, nhằm tiêu hao, tiêu diệt địch, làm tê liệt giao thông, uy hiếp, cô lập, tiến tới bức địch rút khỏi một số vị trí mà chúng đang chiếm đóng, phát triển phong trào chiến tranh du kích.
Tháng 3 năm 1949, Trung ương quyết định mở chiến dịch Đông Bắc II. Giao nhiệm vụ của tỉnh Hải Ninh, đặc khu Hòn Gai và Quảng Yên là: "Phối hợp với mặt trận đường số 4 và chiến trường toàn quốc, phát triển và củng cố cơ sở Đông Bắc. Đánh phục kích lớn, tiêu diệt tiếp tế và tiếp viện, phá hoại triệt để đường 13, đường số 4, phô trương thanh thế, nghi binh, lợi dụng, lôi kéo làm tan rã nguỵ binh. Phát triển cơ sở ở Hải Ninh, Quảng Yên, Hòn Gai, tìm đường thông sang biên giới".
Đầu tháng 3 năm 1949, công tác chuẩn bị của Việt Minh đã xong. Để đánh lạc hướng phán đoán của Pháp, giành thế bất ngờ cho hướng chính, các đơn vị tham gia chiến dịch Đông Bắc được lệnh đánh trước, tiến công trên đường số 4, đồng thời tiến hành nghi binh ở hướng Đông Triều, Phả Lại thuộc tỉnh Quảng Yên.
Trận mở màn cho chiến dịch Đông Bắc là trận phục kích đoàn xe quân sự của địch ở Khe Mồ - Điền Xá ngày ngày 4 tháng 3 năm 1949.