stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Nhà Trần
Lịch sử > Nhận định > Về hậu kỳ nhà Trần

Nhìn chung, triều Trần có thể chia ba thời kỳ: thời thứ nhất từ Thái Tông đến Nhân Tông là thời xây dựng và chống Mông-Nguyên, thời thứ hai từ Anh Tông đến Hiến Tông (có thượng hoàng Minh Tông) là thời kế tục, thời thứ ba từ Dụ Tông (sau khi thượng hoàng Minh Tông mất) tới khi kết thúc là thời suy tàn.
Để tránh "họa ngoại thích", nhà Trần chủ trương chính sách "hôn nhân nội tộc". Chính sự nhà Trần bắt đầu suy từ đời vua Trần Dụ Tông thích xa hoa hưởng lạc, xa lánh lương thần, tin dùng gian thần. Nhưng đó đơn giản chỉ là sự hưởng thụ như Lý Cao Tông trước đây mà thôi. Tới các đời sau, đặc biệt là Trần Nghệ Tông và Trần Phế Đế (Đế Hiện), có hàng loạt biểu hiện của sự mê muội, u tối của người cầm quyền. Trần Nghệ Tông tin dùng một mình Hồ Quý Ly, nghe lời Quý Ly sát hại hàng loạt con cháu, người thân tộc họ Trần. Nhiều hành động của Nghệ Tông như thể để "dọn đường" cho Quý Ly cướp ngôi nhà Trần sau này. Thời kỳ Nghệ Tông trở về sau, vấn đề chống Chiêm Thành là lớn nhất, vậy mà một Quý Ly luôn chạy dài trước những đợt tấn công của địch, không hề lập được công bao giờ, lại vẫn được tin dùng đến như vậy. Còn Nghệ Tông đối với Đỗ Tử Bình, gian thần xảo trá gây ra cái chết của Trần Duệ Tông, không những không trừng trị đích đáng mà còn nhiều lần thăng lên làm đại thần cấp cao hơn trước, khi chết (1382) còn được truy tặng gia phong. Những hành động tối tăm, mê muội đó phải chăng là sản phẩm của sự "thoái hóa giống nòi" do "hôn nhân nội tộc" nhiều đời gây ra? Những lần tiếm quyền, thoán ngôi khác trong lịch sử Việt Nam như Dương (Tam Kha) đoạt Ngô, Tiền Lê đoạt Đinh, Trần đoạt Lý, Mạc cướp Lê, Trịnh át Lê đều là "cường thần hiếp chúa". Quan hệ giữa Quý Ly với Nghệ Tông, Tử Bình với Đế Hiện không thể như Trần Thủ Độ với Lý Huệ Tông, Mạc Đăng Dung với Lê Cung Hoàng... Việc dung túng cho cấp dưới, những kẻ trực tiếp đụng chạm tới quyền lợi của dòng tộc mình mà vẫn "không hay biết" như các vua Trần quả là hiếm có.
Các vua Trần thời hậu kỳ, kể cả Minh Tông, đều không biết chiêu mộ nhân tài; lực lượng quan lại đều kém tài. Nếu thế hệ trước thắng Mông-Nguyên khổng lồ một cách oai hùng bao nhiêu thì đời con cháu lại thất bại và phải chạy trốn một Chiêm Thành nhỏ bé, từng núp bóng mình trong chiến tranh chống Nguyên Mông xưa kia. Tới lúc bị Chiêm Thành xâm lấn, không hề có một gương mặt nào của dòng họ Trần đứng ra chống được giặc mà phải dựa vào một tướng ngoài hoàng tộc (Trần Khát Chân vốn mang họ Lê). Nếu trong tông thất nhà Trần thời kỳ sau có những nhân tài như giai đoạn đầu thì dù Quý Ly có manh tâm cũng không thể tính chuyện cướp ngôi. Nhà Trần trượt dốc từ Trần Dụ Tông, sau sự kiện Dương Nhật Lễ và cái chết của Duệ Tông đã không gượng dậy được nữa. Đó chính là thời cơ cho Hồ Quý Ly làm việc chuyên quyền và chiếm lấy ngôi nhà Trần.
Dù sao, nhà Trần vẫn là một trong những triều đại nổi bật nhất trong lịch sử Việt Nam. Trang sử về nhà Trần với ba lần chiến thắng giặc Mông - Nguyên trong sử sách nằm trong số những trang sáng nhất và để lại nhiều bài học cho đời sau.
Quan hệ đối ngoại

Xem thêm: Ngoại giao Việt Nam thời Trần
Trong triều đại nhà Trần, ngoài những cuộc chiến tranh với quân Nguyên Mông ở phía Bắc thì Đại Việt cũng có những sự liên hệ với các nước láng giềng phía tây và phía nam là Ai Lao và Chiêm Thành.
Quan hệ đối ngoại > Chiêm Thành

Bài chi tiết: Chiến tranh Việt–Chiêm (1367–1396)
Có thể nói trong các triều đại Việt Nam, Chiêm Thành không lúc nào không quấy phá và cuộc chiến tranh giữa hai nước vẫn thường xuyên xảy ra. Lúc nhà Trần lên ngôi, nước Chiêm Thành vẫn giữ lệ triều cống và giao hòa. Trong đời vua Trần Nhân Tông, sau khi chinh phạt Chiêm Thành, thì giữa Đại Việt và nước Chiêm Thành có sự qua lại tốt đẹp. Đến đời vua Trần Anh Tông, lúc bấy giờ Trần Nhân Tông đã lên làm thái thượng hoàng và trong lúc sang thăm vãn cảnh nước Chiêm và để cho tình giao hảo của hai nước trở nên bền vững hơn, nhà Trần đã gả công chúa Huyền Trân cho vua Chiêm Thành là Chế Mân vào năm 1306. Chế Mân dâng châu Ô và châu Rí cho Đại Việt. Vua Trần Anh Tông đổi tên là Thuận Châu và Hóa Châu rồi đặt quan cai trị cũng như cho di dân sang ở. Một năm sau, Chế Mân chết. Theo tục lệ Chiêm Thành thì hoàng hậu phải bị hỏa thiêu chết theo. Vua Trần Anh Tông sai tướng Trần Khắc Chung giả tiếng vào thăm rồi tìm kế rước về.
Chế Mân chết thì Chế Chỉ lên thay và đòi lại hai châu mà Chế Mân đã dâng cho Đại Việt. Vua Trần Anh Tông sai quân sang bắt Chế Chỉ đem về trị tội và phong cho em của Chế Chỉ là Chế Đà A Bà lên thay làm vua nước Chiêm Thành. Đến đời vua Trần Dụ Tông, con và rể của vua Chiêm Thành tranh giành nhau ngôi vua, quân nhà Trần sang can thiệp nhưng bị quân Chiêm Thành đánh bại cả hai lần.
Năm 1370, các hoàng tử con vua Trần Minh Tông lật đổ Dương Nhật Lễ (xem phần "Thời kỳ suy tàn" bên dưới) lập Trần Nghệ Tông. Mẹ Nhật Lễ chạy sang Chiêm Thành xui vua Chiêm Thành đánh Đại Việt. Lúc đó thế lực nhà Trần suy yếu, Chiêm Thành có ý khởi binh đánh đòi lại hai châu đã mất. Đến đời vua Trần Duệ Tông, vua Chiêm Thành là Chế Bồng Nga quấy rối biên giới, vua Trần Duệ Tông sai Đỗ Tử Bình đem quân trấn giữ Hóa Châu. Chế Bồng Nga đem 10 mâm vàng dâng lên. Tử Bình ỉm đi, cướp làm của mình, nối dối là Chế Bồng Nga ngạo mạn vô lễ, nên đem quân đánh. Duệ Tông giận lắm, quyết ý thân chinh. Cuối năm 1376, quân Trần xuất phát. Năm 1377, quân Trần chiếm cửa Thị Nại (Quy Nhơn ngày nay) rồi tiến đánh kinh thành là Đồ Bàn. Lúc đó Chế Bồng Nga, một ông vua có tài thao lược, dùng kế dụ quân Nhà Trần vào ổ mai phục đánh tan. Vua Trần Duệ Tông bị tử trận, Hồ Quý Ly, Đỗ Tử Bình rút quân bỏ chạy về nước. Thừa thắng xông lên, Chế Bồng Nga nhiều lần mang quân sang đánh phá Đại Việt, Hồ Quý Ly nhiều lần bị bại trận, quân Chiêm Thành ba lần chiếm được kinh thành Thăng Long, vua tôi nhà Trần phải bỏ thành chạy. Quân Chiêm Thành cướp phá kinh thành rồi rút về. Đỗ Tử Bình chỉ bị đồ làm lính một năm rồi sau đó lại được nhấc lên địa vị cao hơn.
Năm 1390, Chế Bồng Nga lại đem quân sang đánh. Tướng trẻ Trần Khát Chân được lệnh đem binh dàn trận ở sông Hải Triều (sông Luộc ở vùng Hưng Yên ngày nay). Nhờ có hàng tướng bên Chiêm sang chỉ chỗ, Khát Chân sai chĩa hỏa pháo nhằm cả vào thuyền Chế Bồng Nga mà bắn. Vua Chiêm Thành trúng đạn tử trận, quân Chiêm Thành bỏ chạy và sau đó con của Chế Bồng Nga hàng phục Đại Việt. Kể từ đó trong thời gian dài Chiêm Thành không dám đánh Đại Việt nữa.
Quan hệ đối ngoại > Ai Lao

Vào đời nhà Trần, quân của Ai Lao thường sang quấy phá cướp bóc ở vùng Nghệ An và Thanh Hóa. Vì thế triều đình nhà Trần đã phải sai quân lính đi đánh dẹp mãi và chính các vị vua phải thân chinh đi dẹp giặc, trong đó nhiều nhất phải kể đến vua Trần Nhân Tông. Mỗi lần bị thua thì quân Ai Lao rút về, nhưng sau đó thì lại sang quấy phá. Trong đời vua Trần Anh Tông, ông cũng nhiều lần thân chinh đi dẹp giặc nhưng ông cũng đã ra lệnh cho Phạm Ngũ Lão hơn ba, bốn phen đi dẹp giặc. Vua Trần Minh Tông cũng nhiều phen thân chinh đi dẹp giặc. Trong triều đại nhà Trần, mục đích của Đại Việt là dẹp các cuộc đánh phá và quấy nhiễu của quân Ai Lao chứ không có mục đích đánh chiếm lấy đất nước này.
Tổ chức quân đội

Bài chi tiết: Quân đội nhà Trần
Quân chủ lực nhà Trần gồm cấm quân và quân các lộ. Quân các lộ ở đồng bằng gọi là chính binh, ở miền núi gọi là phiên binh. Cấm quân được gọi là quân túc vệ.
Các đơn vị quân đội được gọi là quân. Đứng đầu mỗi quân là một đại tướng quân. Mỗi quân có 30 đô, chỉ huy mỗi đô có chánh phó đại đội. Mỗi đô có 5 ngũ, đứng đầu mỗi ngũ là đầu ngũ.
Cấm quân là lực lượng nòng cốt trong chiến tranh chống ngoại xâm, có thể được điều động đi các lộ để tác chiến.
Nhằm có lực lượng đông đảo cần thiết khi chống xâm lược, nhà Trần kế tục chính sách ngụ binh ư nông (giữ quân lính ở nhà nông) của nhà Lý, vừa đảm bảo số quân cần thiết phòng khi có chiến tranh xảy tới. Vua Trần một phần giữ lại ở kinh thành phòng khi có chuyện cấp bách, một phần cho về quê cày ruộng. Quân cấm vệ và các lộ có khoảng 10 vạn người.
Hành chính

Bài chi tiết: Hành chính Đại Việt thời Trần
Đời nhà Trần, Việt Nam chia ra làm 12 lộ, Đại Việt sử ký toàn thư (ĐVSKTT) chép như sau:
Mỗi lộ đều có quyền dân tịch để kiểm soát dân số trong lộ. Dân chúng trong nước được chia ra làm 3 hạng: hạng tiểu hoàng nam (từ 18 tuổi đến 20 tuổi), hạng đại hoàng nam (từ 20 tuổi đến 60 tuổi) và hạng lão (trên 60 tuổi). Lúc đầu chỉ có những người trong hoàng tộc mới được giữ các chức quan nhưng từ đời vua Anh Tông, những người tài đức cũng được tuyển dụng vào giữ các chức vụ quan trọng này. Sách Khâm định Việt sử Thông giám Cương mục, phần chính biên, có ghi lại 12 lộ như sau: Thiên Trường, Long Hưng, Quốc Oai, Bắc Giang, Hải Đông, Trường Yên, Kiến Xương, Hồng Khoái, Thanh Hoá, Hoàng giang, Diễn Châu.
Ngoài các lộ trên, nhà Trần còn đặt các phủ Lâm Bình, Thái Nguyên, Lạng Giang.
Khi quân Mông Cổ đánh bại nhà Nam Tống, một số quan lại địa phương nhà Tống đã quy phụ nhà Trần, như trường hợp Hoàng Bính đem dâng phủ Tư Minh (nay là Bằng Tường) năm 1263.
Năm 1306, nhà Trần gả Huyền Trân công chúa cho vua Chiêm Jaya Sinhavarman III. Vua Chiêm Thành dâng hai Châu Ô, Rý làm của hồi môn. Nhà Trần đổi thành Thuận Châu và Hóa Châu (Nam Quảng Trị và Thừa Thiên Huế ngày nay).
Luật pháp

Bài chi tiết: Pháp luật Đại Việt thời Trần
Vua Thái Tông cho sửa lại luật pháp rất nghiêm minh. Đại Việt sử ký toàn thư có chép lại như sau:
Loại bị đồ làm Cảo điền hoành thì thích vào mặt 6 chữ, cho ở Cảo xã (nay là xã Nhật Cảo), cày ruộng côn, mỗi người 3 mẫu, mỗi năm phải nộp 300 thăng thóc.
Loại bị đồ làm Lao thành binh thì thích vào cổ 4 chữ, bắt dọn cỏ ở Phượng Thành, thành Thăng Long, lệ vào quân Tứ sương.
Đặt ty bình bạc là cơ quan hành chính và tư pháp ở kinh đô Thăng Long lúc đó với chức quan kinh doãn, chuyên xét đoán việc kiện tụng ở kinh thành. Năm 1265 đổi thành Đại an phủ sứ, sau lại đổi thành Kinh sư đại doãn.
Kinh tế

Bài chi tiết: Nông nghiệp Đại Việt thời Trần, Thủ công nghiệp Đại Việt thời Trần, Thương mại Đại Việt thời Trần, và Tiền tệ thời Trần
Về mặt nông nghiệp: để tránh nạn ngập lụt, vua Thái Tông sai đắp đê hai bên bờ sông và cử quan đặc trách trông coi việc đê gọi là hà đê sứ. Mỗi năm sau vụ mùa, triều đình còn ra lệnh cho quân sĩ đắp đê hay đào lạch, hào, giúp đỡ dân chúng. Đại Việt sử ký toàn thư có chép:
Triều đình cũng cho phép các vương, hầu có quyền chiêu tập những người nghèo khó, lưu lạc đi khai khẩn đất hoang để mở mang thêm ruộng nương.
Về mặt thuế má: Có hai loại thuế là thuế thân và thuế điền. Thuế thân được đóng bằng tiền và ít nhiều tùy theo số ruộng có. Ai có dưới một mẫu ruộng thì được miễn thuế. Thuế điền thì đóng bằng thóc. Ngoài ra còn có thuế trầu cau, rau quả, tôm cá v.v. Về mặt tiền tệ, để tiện việc tiêu dùng - vàng, bạc được đúc thành phân, lượng và có hiệu của nhà vua.
Giáo dục, thi cử

Bài chi tiết: Giáo dục khoa cử thời Trần
Đời nhà Trần, văn học được mở mang, Nho học cũng phát triển hơn so với thời Lý.
Ngoài Quốc Tử Giám có tại kinh đô từ đời nhà Lý, nhà Trần cho lập thêm Quốc Học viện để giảng Tứ Thư và Ngũ Kinh. Tại các lộ cũng cho mở trường học để dạy cho dân chúng.
Trước kia dưới triều nhà Lý, có mở những khoa thi tam trường để lấy cử nhân, nhưng các khoa thi chỉ được mở ra khi nào triều đình cần người tài giỏi ra giúp nước chứ chưa có mở định kỳ. Năm 1232, vua Trần Thái Tông cho mở khoa thi thái học sinh để lấy tiến sĩ theo định kỳ cứ 7 năm thì có một kỳ thi. Năm 1247, nhà vua lại cho đặt ra khảo thi tam khôi để lấy trạng nguyên, bảng nhãn và thám hoa. Lê Văn Hưu là người đầu tiên đậu bảng nhãn.
Trong 175 năm tồn tại, nhà Trần đã tổ chức 14 khoa thi (10 khoa chính thức và 4 khoa phụ), lấy 283 người đỗ. Có 2 khoa thi 1256 và 1266 lấy 2 trạng nguyên là Kinh trạng nguyên và Trại trạng nguyên nên tổng số có 12 người đỗ đầu trong các kỳ thi.
Tôn giáo

Bài chi tiết: Tôn giáo Đại Việt thời Trần
Về Phật giáo, vào đầu đời nhà Trần thì Phật giáo còn thịnh. Các nhà vua đều sùng đạo cho xây chùa, đúc chuông, tạc tượng để phụng thờ khắp nơi. ĐVSKTT chép lại: "Thượng hoàng xuống chiếu rằng trong nước hễ chỗ nào có đình trạm đều phải đắp tượng phật để thờ".
Vua Nhân Tông còn sai sứ sang Trung Hoa để thỉnh kinh về truyền bá đạo Phật, và ông chính là ông tổ đầu tiên của thiền phái Trúc Lâm. Nhưng cuối đời Trần, Phật giáo bị pha thêm các hình thức mê tín bùa chú cho nên ngày càng suy vi. Về Lão giáo thì cũng được nhân dân ngưỡng mộ. Do đó, nhà Trần cũng cho mở những khoa thi tam giáo như đời nhà Lý.
Văn hóa nghệ thuật

Bài chi tiết: Văn học đời Trần và Nghệ thuật Đại Việt thời Trần
Đời nhà Trần đã đào tạo được khá nhiều học giả nổi tiếng như Lê Văn Hưu soạn bộ Đại Việt Sử ký và đây là bộ sử đầu tiên của Việt Nam (nay đã thất truyền). Mạc Đĩnh Chi nổi tiếng là một ông trạng rất mực thanh liêm, đức độ và có tài ứng đối đã làm cho vua quan nhà Nguyên phải kính phục. Chu Văn An là một bậc cao hiền nêu gương thanh khiết, cương trực. Các vua Thái Tông, Thánh Tông, Nhân Tông, Anh Tông, Minh Tông đều là những người giỏi văn chương và có soạn Ngự tập và danh tướng Trần Quốc Tuấn có làm những tác phẩm giá trị như Hịch tướng sĩ.
Hàn Thuyên tức Nguyễn Thuyên có công làm thơ bằng chữ Nôm và đặt ra luật thơ Nôm. Vì thế đã có nhiều học giả, văn nhân đã theo gương của Hàn Thuyên mà làm những bài thơ Nôm rất giá trị. ĐVSKTT chép:
Nghệ thuật điêu khắc thời Trần được đánh giá là có bước tiến bộ, tinh xảo hơn so với thời Lý, trong đó có một số phù điêu khắc hình nhạc công biểu diễn mang phong cách Chiêm Thành. Cách trang trí hoa dựa trên nghệ thuật dân dụng.
Về kiến trúc, dựa trên các tháp gốm, tháp đá, mô hình nhà bằng đất nung, mảnh ngói vỡ khai quật được, triều Trần tiếp tục kế thừa truyền thống nhà Lý với điểm nổi bật là chùa tháp, bộ đấu củng chống đỡ mái cầu kỳ và các họa tiết trang trí đậm màu sắc Phật giáo.
Âm nhạc Đại Việt thời Trần chịu ảnh hưởng của Ấn Độ, Chiêm Thành và Trung Quốc. Một số nhạc công bị bắt từ Chiêm Thành và Trung Quốc trong các cuộc chiến đã truyền nghề ca hát cho dân Đại Việt, càng ngày càng phổ biến.
Những nhân vật có ảnh hưởng nhất triều Trần

Những nhân vật có ảnh hưởng nhất triều Trần, được đánh giá dựa trên sự đóng góp, công trạng của họ cho triều đại, giúp triều đại này tồn tại và phát triển.
| STT | Tên | Sinh mất | Ghi chú |
| --- | --- | --- | --- |
| 1 | Trần Tự Khánh (Kiến Quốc đại vương) | 1175–1223 |  |
| 2 | Tô Trung Từ (Đại tướng quân) |  ?–1211 |  |
| 3 | Trần Thị Dung (Linh Từ Quốc Mẫu) | 1193–1259 |  |
| 4 | Trần Thủ Độ (Thượng phụ Thái sư Trung Vũ đại vương) | 1194–1264 |  |
| 5 | Trần Quốc Tuấn (Hưng Đạo Đại Vương) | 1228 –1300 |  |
| 6 | Trần Quang Khải (Chiêu Minh vương) | 1241–1294 |  |
| 7 | Trần Nhật Duật (Chiêu Văn vương) | 1255–1330 |  |
| 8 | Trần Bình Trọng (Bảo Nghĩa vương) | 1259–1285 |  |
| 9 | Phạm Ngũ Lão (Điện súy Thượng tướng quân Quan nội hầu) | 1255–1320 |  |
| 10 | Trần Quốc Toản (Hoài Văn hầu) | 1267–1285 |  |
| 11 | Trần Khánh Dư (Nhân Huệ vương) | 1240-1340 |  |
| 12 | Chu Văn An (Văn Trinh Công) | 1292–1370 |  |
| 13 | Mạc Đĩnh Chi (Tả bộc xạ Hầu tước) | 1280–1346 |  |
| 14 | Đoàn Nhữ Hài (Tri khu mật viện sự) | 1280–1335 |  |
| 15 | Trương Hán Siêu (Thái phó) |  ?–1354 |  |
| 16 | Trần Khát Chân (Vũ tiết quan nội hầu, mưu trừ Hồ Quý Ly mà thất bại) | 1370–1399 |  |
Các Hoàng đế nhà Trần

| Triều đại nhà Trần（1225–1400）> Miếu hiệu | Triều đại nhà Trần（1225–1400）> Thụy hiệu | Triều đại nhà Trần（1225–1400）> Họ tên | Triều đại nhà Trần（1225–1400）> Thời gian trị vì | Triều đại nhà Trần（1225–1400）> Xưng hiệu | Triều đại nhà Trần（1225–1400）> Niên hiệu | Triều đại nhà Trần（1225–1400）> Lăng mộ | Triều đại nhà Trần（1225–1400）>  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Danh sách Hoàng đế nhà Trần | Danh sách Hoàng đế nhà Trần | Danh sách Hoàng đế nhà Trần | Danh sách Hoàng đế nhà Trần | Danh sách Hoàng đế nhà Trần | Danh sách Hoàng đế nhà Trần | Danh sách Hoàng đế nhà Trần |  |
| Thái Tông  (太宗) | Thống Thiên Ngự Cực Thánh Vũ Nguyên Hiếu Hoàng Đế  統天御極聖武元孝皇帝 | Trần Cảnh  (陳煚) | 1225–1258 | Thiện Hoàng  (善皇) | Kiến Trung (建中; 1225–1237) Thiên Ứng Chính Bình (天應政平; 1238–1250) Nguyên Phong (元豐; 1251–1258) | Chiêu Lăng (昭陵) |  |
| Thánh Tông  (聖宗) | Hiến Thiên Thể Đạo Văn Vũ Tuyên Hiếu Hoàng Đế  憲天體道文武宣孝皇帝 | Trần Hoảng  (陳晃) | 1258–1278 | Nhân Hoàng  (仁皇) | Thiệu Long (紹隆; 1258–1272) Bảo Phù (寶符; 1273–1278) | Dụ Lăng (裕陵) |  |
| Nhân Tông  (仁宗) | Pháp Thiên Sùng Đạo Nguyên Minh Duệ Hiếu Hoàng Đế  法天崇道元明睿孝皇帝 | Trần Khâm  (陳昑) | 1279–1293 | Hiếu Hoàng  (孝皇) | Thiệu Bảo (紹寶; 1278–1285) Trùng Hưng (重興; 1285–1293) | Đức Lăng (德陵) |  |
| Anh Tông  (英宗) | Ứng Thiên Quảng Vận Khâm Minh Nhân Hiếu Hoàng Đế  應天廣運欽明仁孝皇帝 | Trần Thuyên  (陳烇) | 1293–1314 | Anh Hoàng  (英皇) | Hưng Long (興隆) | Thái Lăng (泰陵) |  |
| Minh Tông  (明宗) | Thể Thiên Sùng Hóa Khâm Minh Duệ Hiếu Hoàng Đế   體天崇化欽明睿孝皇帝 | Trần Mạnh  (陳奣) | 1314–1329 | Ninh Hoàng  (宁皇) | Đại Khánh (大慶; 1314 - 1323) Khai Thái (開泰; 1324 - 1329) | Mục Lăng (穆陵) |  |
| Hiến Tông  (憲宗) | Thể Nguyên Ngự Cực Duệ Thánh Chí Hiếu Hoàng Đế  體元御極睿聖至孝皇帝 | Trần Vượng  (陳旺) | 1330–1341 | Triết Hoàng  (哲皇) | Khai Hựu (開佑) | An Lăng (安陵) |  |
| Dụ Tông  (裕宗) | Thống Thiên Thể Đạo Nhân Minh Quang Hiếu Hoàng Đế  統天體道仁明光孝皇帝 | Trần Hạo  (陳暭) | 1342–1369 | Dụ Hoàng  (裕皇) | Thiệu Phong (紹豐; 1341 - 1357) Đại Trị (大治; 1358 - 1369) | Phụ Lăng (阜陵) |  |
| Không có | Hôn Đức công (昏德公) | Dương Nhật Lễ  (楊日禮) | 18 tháng 7, 1369–1 tháng 12, 1370 | Không có | Đại Định (大定) | núi Đại Mông |  |
| Nghệ Tông  (藝宗) | Thể Thiên Kiến Cực Thuần Hiếu Hoàng Đế  體天建極純孝皇帝 | Trần Phủ  (陳暊) | 1371–1372 | Nghĩa Hoàng  (義皇) | Thiệu Khánh (紹慶) | Nguyên Lăng (沅陵) |  |
| Duệ Tông  (睿宗) | Kế Thiên Ứng Vận Nhân Minh Khâm Hiếu Hoàng Đế  繼天應運仁明欽孝皇帝 | Trần Kính  (陳曔) | 1372–1377 | Khâm Hoàng  (欽皇) | Long Khánh (隆慶) | Hy Lăng (熙陵) |  |
| Không có | Linh Đức đại vương  靈德大王 | Trần Hiện  (陳晛) | 1377–1388 | Giản Hoàng  (簡皇) | Xương Phù (昌符) | núi An Bài |  |
| Thuận Tông  (順宗) | Thái Thượng Nguyên Quân Hoàng Đế  太上元君皇帝 | Trần Ngung  (陳顒) | 1388–1398 | Nguyên Hoàng  (元皇) | Quang Thái (光泰) | Yên Sinh Lăng (安生陵) |  |
| Không có | Bảo Ninh đại vương  保寧大王 | Trần An  (陳安) | Tháng 3, 1398–28 tháng 2, 1400 | Không có | Kiến Tân (建新) | Không rõ tung tích |  |
Đền thờ, lăng mộ

Đền Trần Thương (Hà Nam)
Đền Trần (Nam Định): là nơi đặt Thái miếu nhà Trần, cũng là nơi Thái Thượng Hoàng (vua cha) làm việc (cung Trùng Hoa) trên quê huơng Tức Mặc nhà Trần.
Đền Trần (Thái Bình): gồm đền thờ và lăng mộ các vị vua đời đầu nhà Trần.
Khu di tích nhà Trần tại Đông Triều, Quảng Ninh: gồm đền thờ và lăng mộ các vị vua đời sau nhà Trần.
Đền Trần Thương (Hà Nam): Đền thờ vị anh hùng dân tộc Quốc công Tiết chế Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn cùng gia quyến và các bộ tướng có công trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông thế kỷ XIII.
Đền Thái Vi, Ninh Bình: là nơi đặt hành cung Vũ Lâm.
Đền Hậu Trần, Ninh Bình: nơi thờ 2 vua nhà Hậu Trần và là 2 vị vua cuối cùng của nhà Trần
Chú thích

↑  “Gốc tích họ Trần”.
↑  “Đại Việt sử ký toàn thư, Kỷ nhà Trần, Thái Tông hoàng đế” (PDF).
↑  chú là tên hai con kênh, thuộc huyện Ngọc Sơn (nay là tỉnh Gia), tỉnh Thanh Hóa.
↑  Trần Xuân Sinh, sách đã dẫn, tr 36
↑  Trần Xuân Sinh, sách đã dẫn, tr 251
↑  Trần Xuân Sinh, sách đã dẫn, tr 398-399
↑  Trần Xuân Sinh, sách đã dẫn, tr 399
↑  Trương Hữu Quýnh, Đinh Xuân Lâm, Lê Mậu Hãn, sách đã dẫn, tr. 268.
↑  Đại Việt sử ký toàn thư, quyển 5
↑  Mai Hồng, sách đã dẫn, tr 20
↑  Trương Hữu Quýnh, Đinh Xuân Lâm, Lê Mậu Hãn, sách đã dẫn, tr 268
↑  Trần Xuân Sinh, sách đã dẫn, tr 469
↑  Trong bài viết Công chúa đời Trần - Mỹ nhân kế - Loạn luân (1993)
↑  “Chiêu Hiến quận chúa”.
Cuju, môn thể thao được cho là thịnh hành của giới cung cấm quý tộc ở nhà Tống lẫn nhà Lý, Trần thời bấy giờ.
Trần Nhân Tông (陳仁宗)
Trần Anh Tông (陳英宗)
Hình vẽ mô tả binh sĩ thời Trần trên đồ gốm
Bình gốm hoa lam Chu Đậu thời Trần, thế kỷ XIV. Viện bảo tàng Mỹ thuật Metropolitan, New York
Hũ gốm men ngọc thời Trần thế kỷ XIV
Tháp Bình Sơn thời Trần ở chùa Vĩnh Khánh, thị trấn Tam Sơn, huyện Sông Lô, tỉnh Vĩnh Phúc
Bản đồ mô tả các thế hệ vua và quý tộc nhà Trần
Một công trình trong quần thể đền Trần, Nam Định, Việt Nam
Khu di tích đền Trần (Thái Bình)
Amphilochius thành Iconium

Thánh Amphilochius, giám mục của thành Iconium, từ tác phẩm Menologion của Basil II
Amphilochius thành Iconium (tiếng Hy Lạp: Ἀµφιλόχιος Ἰκονίου) là một giám mục Công giáo sống ở thế kỷ thứ tư. Ông là con trai của một gia đình danh giá có gốc Cappadocia, có lẽ được sinh tại Caesarea, khoảng năm 339/340, và có lẽ đã qua đời trong giai đoạn 394–403. Cha ông là một luật sư lỗi lạc còn mẹ ông, bà Livia, thì có tiếng là dịu dàng và khôn ngoan. Ông được phong thánh, có lễ kính ngày 22 tháng 11. Trong Giáo hội Chính thống giáo, lễ kính của vị thánh này rơi vào ngày 23 tháng 11.
Ông có lẽ là anh em họ của Grêgôriô thành Nazianzus, và đã lớn lên trong môi trường đặc biệt tin kính của tầng lớp quý tộc Kitô giáo ở quê hương ông. Ông học luật ở Antiochia với Libanius, hành nghề tại Constantinople, nhưng sớm từ bỏ để sống một đời sống tin kính ở gần người bạn và họ hàng của ông là "nhà thần học" thành Nazianzus.
Ông sớm trở nên một trong những người gần gũi với Thánh Basiliô thành Caesarea, và dường như đã từng là thành viên của "Thành phố của người nghèo" Kitô giáo mà Basiliô đã xây dựng tại Caesarea. Khoảng đầu năm 374, ông là giám mục của một giáo phận quan trọng là Giáo phận Iconium, có lẽ đã được Basiliô lập ở đó. Basiliô là người mà ông tiếp tục hỗ trợ trong các công tác giáo hội ở Cappadocia cho đến khi Basiliô qua đời (vào năm 379). Kể từ đó, ông giữ quan hệ thân thiết với Grêgôriô  thành Nazianzus, và cùng vị này tham dự Công đồng Constantinopolis (năm 381), nơi Giêrônimô gặp và trò chuyện với ông (De Vir. Bệnh tật, khoảng năm 133).
Tư tưởng

Trong lịch sử thần học, ông nổi tiếng vì đã bảo vệ giáo lý về thần tính của Chúa Thánh Thần chống lại người Macedonia. Basiliô đã đề tặng dành riêng cho ông tác phẩm của mình Về Chúa Thánh Thần. Ông đã viết một tác phẩm tương tự, hiện đã bị thất lạc. Tuy nhiên, có thể biết rằng ông đã đọc nó cho Giêrônimô nhân cuộc gặp gỡ của họ tại Constantinopolis.
Thần học của Amphilochius thường theo sát các đồng nghiệp ở Cappadocia của ông, và ông định nghĩa Ba Ngôi bằng các đặc tính hạ tĩnh của Chúa Con là thế hệ và Thánh Linh là sự tuần hành. Tuy nhiên, ông đã đổi mới trong việc chỉ định các hypostases bằng một cụm từ mới là "phương thức tồn tại" (τρόποι τῆς ὺπάρξεως). Cách diễn đạt này đã không được sử dụng bởi các Giáo phụ Cappadocia và là một bước tiến để hiểu về Ba Ngôi bằng ngôn ngữ không hướng đến bản chất, mà hướng đến các mối quan hệ. Vào đầu thế kỷ thứ năm, cụm từ này thường được chấp nhận để dùng trong lĩnh vực thần học. Khi nhấn mạnh vào bản chất con người của Đức Kitô, ông đã đi đến kết luận rằng Đức Kitô có hai ý chí và hai bản tính.
Ông rất hăng hái chống lại những người Messalia và góp phần vào việc tiêu diệt nhóm đó. Basiliô, người đã bổ nhiệm ông cho giáo phận của mình, đánh giá cao Amphilochius. Ở thế hệ tiếp theo, Theodoret đã mô tả ông bằng những từ ngữ rất tâng bốc, và ông được các hội đồng trích dẫn vào cuối năm 787. Giêrônimô cũng đưa ông vào  là một trong những người Cappadocia trong danh sách những gương mẫu của Kitô giáo về sự uyên bác thế tục. Vì Amphilochius chỉ bắt đầu học thần học sau khi trở thành giám mục nên các tác phẩm của ông vẫn giữ được sự đơn giản nhất định. Theo Georges Florovsky, điều hiển nhiên là ông không có nền tảng triết học hay mối quan tâm đặc biệt nào trong tác phẩm thần học của mình. Việc viết lách của ông phụ thuộc vào nhu cầu của ông với tư cách là một mục sư và giáo viên trong cuộc đấu tranh chống lại dị giáo. Điều đó nói lên rằng, Florovsky cũng ca ngợi bài viết của ông là "được truyền cảm hứng từ một đức tin bình tĩnh và chân thành" và cách sử dụng thuật hùng biện khéo léo của ông, được mô tả là "gợi nhớ đến nhà Thần học Grêgôriô."
Thái độ của ông đối với phái Arian được minh họa bằng câu chuyện nổi tiếng về lần ông gặp Theodosius I và con trai là Arcadius. Khi Hoàng đế khiển trách ông vì đã không để tâm đến sự hiện diện của người con trai, ông đã nhắc Hoàng đế rằng Chúa của vũ trụ này ghét những ai vô ơn đối với Con ngài, là Đấng Cứu Chuộc họ và Làm Việc Lành cho họ.