stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Tổng công ty Cấp nước Sài Gòn

| --- | --- |

Loại hình: Công ty TNHH Một thành viên
Ngành nghề: Khai thác, cung ứng nước sạch và quản lý hệ thống cấp thoát nước
Tiền thân: Sở Cung cấp nước Đô thành Sài Gòn (1874)  Sài Gòn Thủy Cục (1959)  Công ty Cấp nước Thành phố (1975)  Công ty Cấp nước Sài Gòn (2005)  Tổng Công ty Cấp nước Sài Gòn - TNHH MTV (2010)
Thành lập: 1974 (50–51 năm trước)
Trụ sở chính: Số 01 Công Trường Quốc Tế, phường Võ Thị Sáu Quận 3, TP.Hồ Chí Minh,  Việt Nam
Thành viên chủ chốt: Chủ tịch hội đồng Thành viên - Ông Dương Hồng Nhân   Tổng Giám đốc - Ông Trần Quang Minh   
Sản phẩm: Hệ thống công trình cấp thoát nước và các sản phẩm nước sạch dùng trong tiêu dùng, kinh doanh và sản xuất
Số nhân viên: +10,000 nhân viên
Chi nhánh: 6 chi nhánh 10 công ty con 9 công ty thành viên
Website: sawaco.com.vn
Tổng công ty Cấp nước Sài Gòn – TNHH MTV (tên giao dịch bằng tiếng Anh: Saigon Water Corporation, viết tắt là SAWACO) là doanh nghiệp nhà nước trực thuộc UBND Thành phố Hồ Chí Minh, được thành lập theo Quyết định số 85/2005/QĐ-UB ngày 24 tháng 05 năm 2005. Tổng công ty hoạt động theo mô hình Công ty mẹ – Công ty con, tại thời điểm thành lập bao gồm 8 công ty cổ phần (CTCP), 5 đơn vị trực thuộc và 3 công ty thành viên, cùng hoạt động dưới thương hiệu Cấp nước Sài Gòn, sau này là SAWACO.
Việc thành lập SAWACO đánh dấu bước ngoặc lớn của ngành nước TP.HCM sau khi chính quyền giải phóng tiếp quản hệ thống cấp thoát nước năm 1975. Tổng Công ty là một trong những đơn vị đi đầu trong việc tiếp cận thị trường ngành cấp thoát nước, đề xuất các phương án đổi mới sáng tạo, cải tiến kỹ thuật nhằm duy trì sự ổn định của mạng lưới nước sạch cho toàn thành phố. Cùng với các Tổng Công ty/Doanh nghiệp nhà nước khác, SAWACO đã đồng hành cùng chính quyền giải phóng tiếp tục phát triển thành phố sau năm 1975, liên tục nâng công suất phục vụ nước sạch từ 2,5 triệu dân lên đến hơn 10 triệu dân, gấp 3,4 lần so với thời điểm tiếp quản. Đây cũng là một trong số các doanh nghiệp góp phần tạo nên bộ mặt TP.HCM sau đổi mới.
SAWACO hiện là doanh nghiệp đi đầu trong ngành nước tại TP.HCM với mạng lưới cấp nước phủ rộng tại 21/22 quận, huyện và thành phố trực thuộc, chiếm hơn 90% thị phần nước sạch tại thành phố với tổng doanh thu xấp xỉ 5000 tỷ đồng/năm. SAWACO cũng đóng vai trò là doanh nghiệp nòng cốt hỗ trợ các doanh nghiệp cấp nước tư nhân (REE, Saigon Water) trong định hướng xã hội hóa ngành cấp nước thành phố giai đoạn 2019 - 2022
Lịch sử hình thành

Lịch sử ngành nước TP.HCM bắt đầu từ việc thành lập Sở Cung cấp nước Đô thành Sài Gòn vào năm 1874, sau khi nhà Nguyễn ký Hiệp ước đặt hoàn toàn Nam Kỳ dưới sự bảo hộ của Thực dân Pháp. Năm 1959, chính quyền Sài Gòn thành lập Sài Gòn Thuỷ Cục dựa trên Sở Cung cấp nước (cũ), tiếp tục đảm nhận nhiệm vụ vận hành hệ thống cấp thoát nước cho cả thành phố. Sau ngày 30 tháng 4 năm 1975, chính quyền Giải phóng lâm thời tiếp quản thành phố Sài Gòn – Gia Định và đổi tên đơn vị thành Công ty cấp nước Thành phố. Những năm tiếp theo sau giải phóng, Công ty hoạt động ổn định dưới sự quản lý của chính quyền mới, trải qua các cuộc cải cách lớn của Thành phố Hồ Chí Minh nói riêng và đất nước nói chung, bao gồm thời kỳ bao cấp.
Ngày 24/05/2005, Chủ tịch UBND Thành phố Hồ Chí Minh ký quyết định số 85/2005/QĐ-UB về việc thành lập Tổng Công ty Cấp nước Sài Gòn theo mô hình Công ty mẹ – Công ty con dựa trên nền tảng Công ty cấp nước Thành phố trước đó. Tại thời điểm thành lập, Tổng Công ty có cấu trúc gồm 8 công ty cổ phần, 5 đơn vị trực thuộc và 3 công ty thành viên. Tất cả các công ty/đơn vị cùng hoạt động dưới thương hiệu Cấp nước Sài Gòn và chịu sự quản lý trực tiếp từ UBND Thành phố Hồ Chí Minh với 100% vốn đầu tư.
Ngày 18/08/2010, UBND Thành phố Hồ Chí Minh ra quyết định số 3624/QĐ-UBND về việc phê duyệt Đề án chuyển đổi Tổng Công ty Cấp nước Sài Gòn hoạt động theo mô hình Công ty Mẹ – Công ty con thành Công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên hoạt động theo hình thức Công ty Mẹ – Công ty con. Tính đến năm 2023, vốn điều lệ của Tổng công ty là hơn 5,139 tỷ đồng (Hơn 118 triệu USD).
Tổng Công ty có tên giao dịch tiếng Anh là Saigon Water Corporation, viết tắt là SAWACO.
Ngày 24/5/2022, SAWACO chính thức ra mắt nhận diện thương hiệu mới kỷ niệm 17 năm thành lập Tổng Công ty và kỷ niệm 150 năm ngành cấp nước thành phố được đưa vào hoạt động
Ban lãnh đạo hiện nay

Chủ tịch Hội đồng Thành viên (HĐQT): Ông Dương Hồng Nhân - Nguyên UVBTV Quận ủy Quận Bình Thạnh
Tổng Giám đốc: Ông Trần Quang Minh (Bổ nhiệm ngày 21/12/2020)
Phó Tổng Giám đốc: Ông Đặng Đức Hiền
Phó Tổng Giám đốc: Ông Nguyễn Thanh Sử
Phó Tổng Giám đốc: Ông Bùi Thanh Giang
Phó Tổng Giám đốc: Ông Nguyễn Văn Đắng
Lĩnh vực hoạt động

Điều lệ Tổ chức và Hoạt động của Tổng Công ty Cấp nước Sài Gòn - TNHH MTV được quy định cụ thể theo Quyết định số 4179/QĐ-UBND của UBND TP.HCM, trong đó bao gồm mục tiêu hoạt động, nhiệm vụ, chức năng và ngành, nghề kinh doanh như sau:
Lĩnh vực hoạt động > Ngành nghề kinh doanh chính

Khai thác, xử lý và cung cấp nước sạch, nước thô
Lĩnh vực hoạt động > Các ngành nghề kinh doanh liên quan đến ngành nghề kinh doanh chính:

Dịch vụ thử nghiệm chất lượng nước;
Sản xuất vật tư, phụ tùng ngành cấp nước, thoát nước và các loại vật liệu xây dựng khác;
Kinh doanh vật tư, phụ tùng ngành cấp nước, thoát nước và các loại vật liệu xây dựng khác;
Xuất nhập khẩu vật tư, thiết bị, công nghệ ngành nước, thoát nước;
Tổ chức đào tạo các lĩnh vực liên quan đến ngành nước;
Tư vấn xây dựng theo quy định về quản lý đầu tư và xây dựng các công trình cấp nước, thoát nước; công trình dân dụng - công nghiệp và các công trình xây dựng chuyên ngành giao thông công chính;
Lập dự án, thẩm tra thiết kế công trình cấp nước, thoát nước, dân dụng và công nghiệp;
Thi công xây dựng các công trình cấp nước, thoát nước, các công trình duy tu, sửa chữa và xây dựng cầu, đường bộ, bến bãi, cảng sông, cảng biến, bờ kè, công trình dân dụng - công nghiệp.
Cơ cấu tổ chức

Tổng Công ty Cấp nước Sài Gòn – Sawaco hoạt động theo mô hình Công ty mẹ – Công ty con dưới sự quản lý trực tiếp từ đại diện chủ sở hữu là UBND Thành phố Hồ Chí Minh. Cơ cấu hoạt động của Sawaco hiện tại bao gồm Tổng Công ty mẹ, 6 đơn vị trực thuộc, 1 Công ty con 100% vốn sở hữu, 9 Công ty con sở hữu trên 50% vốn điều lệ, 8 Công ty thành viên có góp vốn cổ phần.
Cơ cấu tổ chức > Khối Tham mưu Tổng Công ty

Bao gồm 15 phòng, ban nghiệp vụ đặt tại trụ sở chính Sawaco ở địa chỉ số 01 Công Trường Quốc Tế, Phường Võ Thị Sáu, Quận 3, TP.HCM
Cơ cấu tổ chức > Đơn vị trực thuộc

Bao gồm 2 nhà máy nước, 3 xí nghiệp cấp nước và 1 trung tâm nghiệp vụ, hoạt động như các chi nhánh chịu hoạch toán phụ thuộc vào Tổng Công ty mẹ Sawaco
Cơ cấu tổ chức > Các công ty con/công ty liên kết

| --- | --- |
Tên đơn vị: Thể loại công ty
Công ty TNHH MTV Nước ngầm Sài Gòn: Sawaco sở hữu 100% vốn điều lệ
Công ty CP Cấp nước Bến Thành: Sawaco sở hữu trên 50% vốn điều lệ
Công ty CP Cấp nước Chợ Lớn: Sawaco sở hữu trên 50% vốn điều lệ
Công ty CP Cấp nước Gia Định: Sawaco sở hữu trên 50% vốn điều lệ
Công ty CP Cấp nước Nhà Bè: Sawaco sở hữu trên 50% vốn điều lệ
Công ty CP Cấp nước Phú Hòa Tân: Sawaco sở hữu trên 50% vốn điều lệ
Công ty CP Cấp nước Tân Hòa: Sawaco sở hữu trên 50% vốn điều lệ
Công ty CP Cấp nước Thủ Đức: Sawaco sở hữu trên 50% vốn điều lệ
Công ty CP Cấp nước Trung An: Sawaco sở hữu trên 50% vốn điều lệ
Công ty CP Đầu tư & Kinh doanh Nước sạch Sài Gòn: Sawaco sở hữu trên 50% vốn điều lệ
Công ty CP Tư vấn Giao thông Công chánh: Sawaco góp dưới 50% vốn điều lệ
Công ty CP Đầu tư nước Tân Hiệp: Sawaco góp dưới 50% vốn điều lệ
Công ty CP Cơ khí Công trình cấp nước: Sawaco góp dưới 50% vốn điều lệ
Công ty CP Môi trường Xử lý nước Sài Gòn: Sawaco góp dưới 50% vốn điều lệ
Công ty CP Công trình Giao thông Công chánh: Sawaco góp dưới 50% vốn điều lệ
Công ty CP Thương mại & Dịch vụ Quảng trường Quốc tế: Sawaco góp dưới 50% vốn điều lệ
Công ty CP Cấp nước Kênh Đông: Sawaco góp dưới 50% vốn điều lệ
Công ty CP Tư vấn Xây dựng Cấp nước: Sawaco góp dưới 50% vốn điều lệ
Công suất hoạt động > Nhà máy nước Thủ Đức

Nhà máy nước Thủ Đức được xây dựng từ năm 1966 tại phường Linh Trung, Quận Thủ Đức (nay là TP. Thủ Đức). với công suất ban đầu là 450.000 m³/ngày đêm. Hiện nay, nhà máy có công suất vào khoảng 850.000 m³/ngày đêm và là nhà máy nước lớn nhất TP.HCM nói riêng và khu vực miền Nam nói chung, là đơn vị chủ lực cung cấp nước sạch cho hơn 50% nhu cầu sản xuất và sinh hoạt của người dân thành phố
Tên gọi đầu tiên của Nhà máy nước Thủ Đức là Sở sản xuất nước sông Đồng Nai, được chính quyền Sài Gòn cũ thành lập với nhiệm vụ chính là bơm nước từ sông Đồng Nai và xử lý thành nước sạch tiêu chuẩn trước khi phân phối đến người dùng thành phố. Tại thời điểm xây dựng, nhà máy nước Thủ Đức là nhà máy nước lớn nhất Đông Nam Á, đảm nhận nhiệm vụ cung cấp nước sạch cho hơn 90% dân số Sài Gòn lúc bấy giờ
Trước năm 1995, sản lượng nước do nhà máy sản xuất chiếm hơn 92%, năm 2000 chiếm 77,44% lượng nước cung cấp cho TPHCM. Khi Nhà máy nước BOO Thủ Đức (công suất 300.000 m³/ngày) và Nhà máy nước Tân Hiệp (công suất 300.000 m³/ngày) được đưa vào hoạt động thì Nhà máy nước Thủ Đức giữ vai trò điều tiết sản lượng thích hợp để dần tiếp nhận sản lượng tăng thêm từ các nhà máy này. Tuy vậy, Nhà máy nước Thủ Đức vẫn là đơn vị chủ lực cung cấp trên 50% nhu cầu nước cho sản xuất, đời sống của người dân TPHCM, trở thành "trung tâm điều tiết" áp lực, sản lượng cho toàn bộ hệ thống cấp nước. Ngoài ra, nhà máy còn tham gia điều tiết giảm áp lực khi mạng lưới tiếp nhận nguồn nước mới và sẽ phát tăng dần khi mạng lưới ổn định. Nhà máy cũng phát bù sản lượng khi có bất kỳ nhà máy nào trong hệ thống gặp sự cố. Đảm bảo sản lượng tiêu thụ trên toàn bộ mạng lưới
Ngày 22 tháng 11 năm 2019, Bộ Công an tiến hành lấy ý kiến góp ý cho dự thảo sửa đổi, bổ sung một số điều của nghị định 37 về việc đưa nhà máy nước Thủ Đức cùng Tổng kho xăng dầu Nhà Bè cũng như một vài địa điểm khác vào danh mục những địa điểm cần có cảnh sát bảo vệ. Về việc này, đại diện người phát ngôn Bộ Tư lệnh Cảnh sát cơ động lý giải: "Nhà máy nước Thủ Đức là công trình thuộc sở hữu nhà nước, có quy mô lớn, cấp nước cho hàng triệu hộ dân ở Thành phố Hồ Chí Minh. Ngoài ra, dự án này nằm trùng với hệ thống điện 500 kV quốc gia nên cần phải được bảo vệ nghiêm ngặt"
Công suất hoạt động > Nhà máy nước Tân Hiệp

Nhà máy nước Tân Hiệp là nhà máy nước có quy mô lớn thứ 2 thuộc hệ thống Sawaco, chỉ xếp sau nhà máy nước Thủ Đức. Có trụ sở đặt tại xã Tân Hiệp, huyện Hóc Môn, nhà máy chính thức hoạt động từ tháng 7/2004 nhằm cung cấp nước sạch sinh hoạt và sản xuất cho khu vực phía Tây và Tây Bắc thành phố như Tân Bình, Tân Phú, Bình Chánh,... Việc xây dựng và vận hành nhà máy nước Tân Hiệp đã giúp tỷ lệ người dân được cấp nước sạch không ngừng tăng lên, đồng thời cải thiện tình trạng cấp nước ở những khu vực nước yếu trước đây
Cuối năm 2001, tình trạng thiếu nước sạch trở nên nghiêm trọng, ảnh hưởng trực tiếp đến hàng triệu hộ dân tại TPHCM. Trước tình hình này, UBND TP.HCM khẩn cấp xin phép Chính phủ tiếp tục dự án cấp nước sông Sài Gòn. Tháng 6-2002, dự án Nhà máy nước Tân Hiệp (thuộc Tổng Công ty Cấp nước Sài Gòn - SAWACO) được khởi động, dựa trên trang thiết bị, máy móc tồn kho hơn 5 năm. Các tuyến ống cũng được khôi phục để dẫn nước đến nơi tiêu thụ. Ban đầu, công suất nhà máy chỉ đạt 150.000m3/ngày, giúp người dân các huyện Hóc Môn, Bình Chánh và quận Tân Bình, Bình Tân, Tân Phú cùng một phần quận 8 và quận 12 có nước sạch ổn định. Sau 20 năm, đến nay, công suất nhà máy đạt 300.000 m³/ngày
Ngay từ đầu bể chứa nước sạch của Nhà máy Tân Hiệp có dung tích 32.000m3. Tuy nhiên trước tình hình biến đổi của chất lượng nước sông Sài Gòn, Nhà máy đã được đầu tư thêm 2 bể chứa nước sạch với dung tích 80.000 m³. Việc này giúp nhà máy tăng được dự trữ nguồn nước sạch, có thể hoạt động trong 5-6 giờ khi Nhà máy ngưng hoạt động vì nguồn nước quá xấu, nhiễm mặn. Bên cạnh đó, Nhà máy nước Tân Hiệp cũng mở một đường ống kết nối với Nhà máy cấp nước Kênh Đông (công suất 250.000m3/ngày đêm) để có thể hỗ trợ nguồn nước sạch trong trường hợp Nhà máy Tân Hiệp phải ngưng hoạt động.
Di tích > Thủy Đài cổ nhất miền Nam

Trong khuôn viên trụ sở Sawaco tại số 01 Công Trường Quốc Tế (p. Võ Thị Sáu, Quận 3) tồn tại Thuỷ Đài hơn 140 năm tuổi. Đây được xem là 1 trong 3 tháp nước cổ xưa nhất tại Sài Gòn và cả 3 nước Đông Dương kể từ thời điểm Pháp xây dựng chính quyền thực dân. Tháp nước cổ xưa nhất xây dựng ở vị trí Hồ Con Rùa vào năm 1878 và bị đập bỏ năm 1921. Còn tháp nước này được xây dựng năm 1886.
Tháp nước này được người Pháp xây dựng để cung cấp nước sạch cho cư dân trung tâm Sài Gòn thời đó. Nước sẽ lấy từ các giếng cạn, sau đó chảy về các giếng trung tâm để xử lý, rồi bơm lên tháp nước phân phối cho người dùng qua hệ thống ống dẫn. Tháp có chiều cao tương đương toà nhà 10 tầng, độ dày tường lên đến 2m cho phép tháp chứa được khối lượng nước lớn. Tháp nước này dừng hoạt động vào khoảng năm 1930-1940, sau đó làm hệ thống cấp nước dự phòng trong trường hợp Sài Gòn thiếu nước. Sau năm 1975, phía dưới của tháp được Sawaco cải tạo dùng làm văn phòng.
Do có lịch sử lâu đời gắn bó với cuộc sống, văn hòa Sài Gòn, tháp nước đã được công nhận là di tích kiến trúc của TP.HCM vào năm 2016. Hiện tại, phần dưới của tháp được cải tạo thành phòng truyền thống của Sawaco, nơi trưng bày những hiện vật có liên quan đến quá trình xây dựng và phát triển của ngành cấp nước thành phố.
Ngày 21/10/2015, Sawaco đã có đề nghị UBND TP.HCM cho phép chuyển đổi công năng các thủy đài trên địa bàn TP thành những bể chứa nước dự trữ ngầm, trạm bơm tăng áp cấp nước trung gian và thành điểm di tích phục vụ khách tham quan.
Di tích > Hệ thống tháp chống va 60 năm tuổi

Tháp chống va/tháp cắt áp là các công trình phụ trợ trong hệ thống cấp thoát nước do Sawaco vận hành. Hiện tại, Tổng Công ty quản lý 3 tháp cắt áp, với 2 tháp cổ (xây dựng từ năm 1963) thuộc hệ thống cấp nước Thủ Đức và 1 tháp được xây dựng bổ sung vào năm 2004 thuộc dự án nhà máy nước Tân Hiệp
2 tháp chống va đầu tiên được xây dựng bởi các kỹ sư Hoa Kỳ từ năm 1963, 1 tháp đặt tại Nhà máy nước Thủ Đức, tháp còn lại đặt trên đường Điện Biên Phủ (Phan Thanh Giản lúc bấy giờ), trên bờ kênh Thị Nghè giáp Quận 1. Cả 2 tháp có cùng thiết kế hình cánh buồm, được người dân quen gọi là "Tháp tên lửa" hoặc "Tháp Apollo" vì có hình dáng tương tự tên lửa đẩy Apollo được Mỹ phát triển đầu thập niên 60 để đưa người lên mặt trăng. Tại thời điểm xây dựng, 2 tháp có tên gọi là Surge Tower (tháp trào) nằm trong dự án Metropolitan Water. Hai cánh buồm ở thân tháp được thiết kế bất đối xứng nhằm giảm sức gió tác động lên tháp, giúp đảm bảo tuổi thọ lên đến 100 năm. 2 tháp bắt đầu được đưa vào vận hành từ năm 1966, khi Sở sản xuất nước sông Đồng Nai được khánh thành (nay là Nhà máy nước Thủ Đức)
Theo nguyên lý hoạt động, đường ống dẫn nước đến hộ gia đình có đường kính 25 cm sẽ chịu được áp lực tối đa là 4 bar, nếu vượt quá sẽ bị vỡ, rò rỉ. Tháp cắt áp đóng vai trò luôn giữ áp lực nước dưới ngưỡng này để bảo vệ đường ống. Nước trong đường ống từ nhà máy có áp lực trên 4 bar khi chảy qua tháp cắt áp cao hơn 40 m sẽ tràn ra trong tháp, sau đó chảy ra kênh. Việc này sẽ điều tiết áp lực nước để không bao giờ vượt quá sức chịu đựng của đường ống.
Khen thưởng

Năm 2010: Bằng khen của Thủ tướng Chính phủ Nước CHXHCN Việt Nam
Năm 2012: Huân chương Lao động Hạng Ba của Chủ tịch Nước CHXHCN Việt Nam
Năm 2013: Huân chương Lao động Hạng Ba của Chủ tịch Nước CHXHCN Việt Nam, bằng khen của Thủ tướng Chính phủ Nước CHXHCN Việt Nam
Năm 2014: Bằng khen của Thủ tướng Chính phủ Nước CHXHCN Việt Nam
Năm 2015: Huân chương Lao động Hạng Ba của Chủ tịch Nước CHXHCN Việt Nam, bằng khen của Bộ trưởng Bộ Xây dựng
Năm 2016: Cờ Thi đua của Chủ tịch Nước CHXHCN Việt Nam
Năm 2016-2019: Bằng khen của Chủ tịch UBND TP.HCM về đơn vị lao động xuất sắc
Năm 2020: Bằng khen của UBMTTQ Việt Nam về Công tác phòng chống COVID-19
Năm 2021: Danh hiệu Anh hùng Lao động thời kỳ đổi mới
Năm 2024: Bằng khen của Thủ tướng Chính phủ Nước CHXHCN Việt Nam kỷ niệm 150 năm thành lập và phát triển ngành cấp nước Sài Gòn - TP.HCM
Tháp chống va tại Nhà máy nước Thủ Đức
Hệ thống bể lọc nước tại Nhà máy nước Thủ Đức
Thuỷ Đài 140 năm tuổi trong khuôn viên Sawaco
Phát Diệm

Đối với nhà thờ cùng tên, xem Nhà thờ Phát Diệm.
Phát Diệm (chữ Hán: 發艷) là thị trấn huyện lỵ của huyện Kim Sơn, tỉnh Ninh Bình, Việt Nam.
Địa lý

Thị trấn Phát Diệm nằm ở trung tâm huyện Kim Sơn, dọc theo quốc lộ 10, cách thành phố Hoa Lư 27 km về phía đông nam, có vị trí địa lý:
Phía đông giáp xã Kim Chính và xã Thượng Kiệm
Phía tây giáp xã Định Hóa và xã Tân Thành
Phía nam giáp xã Kim Tân và xã Văn Hải
Phía bắc giáp huyện Yên Mô.
Thị trấn Phát Diệm có diện tích 7,52 km², dân số năm 2023 là 19.423 người, mật độ dân số đạt 2.582 người/km².
Thị trấn Phát Diệm nằm ở trung tâm đồng bằng ven biển Kim Sơn, tại vị trí ngã tư sông Vạc – sông Ân.
Hành chính

Thị trấn Phát Diệm được chia thành 22 tổ dân phố: 1, 2, 3, 4, 5A, 5B, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, Kiến Thái, Nam Dân, Phát Diệm Đông, Phát Diệm Nam, Phát Diệm Tây, Phú Vinh, Thượng Kiệm, Trì Chính.
Lịch sử

Năm 1821, vua Minh Mạng tuần du ra Bắc có ghé thăm núi Ngọc Mỹ Nhân và cho khắc dòng chữ trên vách núi ở phía Bắc, dịch là:
Trở về kinh đô, vua Minh Mạng quan tâm đến nông nghiệp, đề ra chính sách khẩn hoang gồm hai hình thức đồn điền và doanh điền. Doanh điền là di dân lập ấp mới. Nhà vua cử Nguyễn Công Trứ ra Ninh Bình làm doanh điền sứ, chiêu mộ dân nghèo đi khai hoang vùng ven biển.
Đến cuối năm 1829, Nguyễn Công Trứ cùng nhân dân khai phá được 14.620 mẫu đất và 1.268 người, miền đất đó đã ổn định, vua Minh Mạng cho lập thành một huyện mới tên là Kim Sơn (Kim Sơn hàm ý là rừng vàng, Tiền Hải là biển bạc). Thời ấy, Nguyễn Công Trứ cũng chọn một cụm dân cư đông đúc trong huyện đặt tên là Phát Diễm: Nơi phát sinh ra cái đẹp ("Diễm" và "Diệm" cùng âm, nghĩa là đẹp, ngày nay gọi là Phát Diệm).
Theo lý giải của Nguyễn Công Trứ, khi ông đã đi qua tỉnh lỵ Ninh Bình (nay là thành phố Hoa Lư), phát hiện thấy núi Cánh Diều trông giống hình một cô gái mình trần nằm ngửa nhìn trời mây bao la trông rất đẹp hướng ra Biển Đông thuộc đất huyện Kim Sơn, nên ông đặt tên trung tâm huyện lỵ là Phát Diệm, là nơi phát ra cái đẹp ở đó.
Ngày 25 tháng 12 năm 1948, thành lập xã Lưu Phương.
Thị trấn Phát Diệm được thành lập vào ngày 3 tháng 12 năm 1958 trên cơ sở tách một phần diện tích và dân số của các xã Lưu Phương, Thượng Kiệm và Kim Chính.
Ngày 10 tháng 12 năm 2024, Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành Nghị quyết số 1318/NQ-UBTVQH15 về việc sắp xếp đơn vị hành chính cấp huyện, cấp xã của tỉnh Ninh Bình giai đoạn 2023 – 2025 (nghị quyết có hiệu lực từ ngày 1 tháng 1 năm 2025). Theo đó, sáp nhập toàn bộ 6,47 km² diện tích tự nhiên và quy mô dân số là 8.826 người của xã Lưu Phương vào thị trấn Phát Diệm.
Thị trấn Phát Diệm có 7,52 km² diện tích tự nhiên và quy mô dân số là 19.423 người.
Kinh tế

Quốc lộ 10 và sông Vạc chia thị trấn Phát Diệm làm 4 phần cân xứng ở 4 phía của ngã tư sông Vạc và sông Ân tạo ra hệ thống giao thông thủy và bộ rất thuận lợi.
Chợ Nam Dân Phát Diệm là một trong 5 chợ lớn nhất ở Ninh Bình. Chợ Nam Dân là chợ lớn thứ 3 ở Ninh Bình (chỉ sau chợ Rồng ở thành phố Hoa Lư và chợ Đồng Giao ở thành phố Tam Điệp), điều đặc biệt ở đây là nơi hội tụ các sản phẩm buôn bán đặc trưng như chiếu cói, rượu Kim Sơn, gạo tám, nếp, dự,... Tại đây còn có cảng than, cảng cá Kim Sơn.
Năm 2008, tổng giá trị sản xuất thị trấn đạt 72,3 tỷ. Tốc độ tăng trưởng bình quân 16% so với năm 2007. Ngành thương mại - dịch vụ chiếm chủ đạo trong cơ cấu kinh tế của thị trấn với 94%, Công nghiệp, TTCN chiếm 5,1%, Nông nghiệp chiếm 0,9%.
Văn hóa > Rạp Kim Mâu

Rạp chiếu bóng Kim Mâu là công trình biểu tượng kết nghĩa giữa huyện Kim Sơn và thành phố Cà Mau. Rạp nằm ven sông Ân, quay mặt tiền ra quảng trường, sông Ân và quốc lộ 10. Rạp Kim Mâu có diện tích 1,65 ha với sức chứa 800 chỗ ngồi. Đây là nơi diễn ra các hoạt động văn hóa của huyện Kim Sơn.
Văn hóa > Nhà thờ Phát Diệm

Bài chi tiết: Nhà thờ Phát Diệm
Thị trấn Phát Diệm nổi tiếng với nhà thờ Phát Diệm - một công trình kiến trúc đá hiện đại hài hoà kết hợp giữa phương Đông và phương Tây, nơi được ví như kinh đô công giáo của Việt Nam.
Văn hóa > Cầu ngói Phát Diệm

Bài chi tiết: Cầu ngói Phát Diệm
Cầu ngói Phát Diệm là một công trình độc đáo, đã được in hình trên tem bưu chính Việt Nam. Cầu nằm bắc qua sông Ân ở trung tâm thị trấn Phát Diệm. Cầu ngói Phát Diệm có kiến trúc"thượng đình hạ kiều"tức phía trên là đình, phía dưới là cầu. So với 5 cây cầu ngói cổ hiện còn lại ở Việt Nam, cầu ngói Phát Diệm có chiều dài khá lớn, 36 m, chia thành 3 nhịp, mỗi nhịp có 4 gian. Ngoài cầu ngói Phát Diệm ở Kim Sơn còn 2 cầu ngói Lưu Quang và cầu ngói Hòa Bình đều bắc qua sông Ân.
Hai bên thân cầu ngói Phát Diệm có hai dãy lan can và cột đều bằng gỗ lim. Trên cầu là mái che cầu phong li tô, lợp ngói đỏ cổ truyền của vùng đồng bằng Bắc Bộ. Lối đi hai đầu cầu có các bậc tam cấp. So với Chùa Cầu Hội An và cầu ngói Thanh Toàn, cầu ngói Phát Diệm có dáng vẻ nhẹ nhàng và thanh thoát, thể hiện tài năng sáng tạo đặc biệt.
Đây được đánh giá là cây cầu hiếm và có giá trị nghệ thuật cao nhất trong các loại cầu cổ ở Việt Nam. Cầu vừa có chức năng giao thông, vừa là một mái đình cổ kính, hơn nữa lại là điểm dừng chân tránh mưa nắng, nơi đôi lứa hẹn hò.
Dân gian có câu"cầu Nam, chùa Bắc, đình Đoài"để ca ngợi vẻ đẹp kiến trúc những cây cầu cổ ở xứ Sơn Nam, trong đó có cầu Ngói Phát Diệm ở Kim Sơn, cầu Trà Là ở thành phố Ninh Bình và cầu Đông ở cố đô Hoa Lư. Cầu Ngói Phát Diệm đã được xếp hạng Di tích kiến trúc nghệ thuật năm 2018.
Hình ảnh

Hành lang
Cầu ngói
Nhà thờ chính toà
Đài chiến sĩ ở thị trấn Phát Diệm
Sông Ân Giang, đoạn chảy qua thị trấn Phát Diệm
Chú thích

1 2  “Thị trấn Phát Diệm kỷ niệm 70 năm thành lập Đảng bộ, 60 thành lập thị trấn Phát Diệm”. Trang thông tin điện tử huyện Kim Sơn. Bản gốc lưu trữ ngày 6 tháng 7 năm 2020.
1 2 3 4  “Nghị quyết số 1318/NQ-UBTVQH15 về việc sắp xếp đơn vị hành chính cấp huyện, cấp xã của tỉnh Ninh Bình giai đoạn 2023 – 2025”. Cổng thông tin điện tử Quốc hội Việt Nam. 10 tháng 12 năm 2024. Bản gốc lưu trữ ngày 14 tháng 12 năm 2024. Truy cập ngày 14 tháng 12 năm 2024.
↑  Tổng cục Thống kê
↑  Huyền thoại núi Cánh Diều – Ninh Bình
↑  Lễ đón nhận bằng xếp hạng Di tích kiến trúc nghệ thuật Cầu Ngói Phát Diệm[liên kết hỏng]