stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Nhà Nguyễn
Thời kỳ bị Pháp xâm lăng và đô hộ > Thời Pháp thuộc

Bài chi tiết: Pháp thuộc
Theo các Hòa ước Harmand và Hòa ước Patenôtre thì chính sách ngoại giao, quân sự và tài chánh do nước Pháp kiểm soát nhưng không có sự hợp nhất giữa 2 quốc gia Đại Nam và Pháp. Nước Pháp sau khi không mua chuộc được vua Hàm Nghi bèn cho ông đi an trí ở Algérie. Sau đó anh cả Kiến Phúc, Hàm Nghi là Nguyễn Phúc Ưng Biện kế vị, lấy niên hiệu là Đồng Khánh. Vua Đồng Khánh bị trách là đã lên ngôi trong những điều kiện quá nhục nhã đối với quốc gia. Bị cô lập và thiếu kinh nghiệm, ông phải nhượng bộ cho người Pháp để đổi lấy sự giúp đỡ về mặt hành chính và quân sự. Năm 1887, Liên bang Đông Dương được thành lập gồm thuộc địa Nam Kỳ, 2 xứ bảo hộ Trung Kỳ và Bắc Kỳ cùng Lào và Cao Miên đều đặt dưới một viên quan Toàn quyền Đông Dương người Pháp. Năm 1888, vua Đồng Khánh còn phải nhường cho nước Pháp mọi quyền hành trên 3 thành phố Hà Nội, Hải Phòng và Đà Nẵng, 3 khu vực này cũng trở thành 3 thuộc địa.
Quyền hành của nhà vua còn bị hạn chế hơn nữa khi Paul Doumer trở thành Toàn quyền Đông Dương. Từ 1897-1902, toàn quyền Paul Doumer đã áp dụng 1 chính sách cai trị độc tài, loại bỏ dần ảnh hưởng của triều Nguyễn. Quan lại cấp tỉnh phải phụ thuộc trực tiếp Thống sứ Pháp, cai trị xứ Bắc Kỳ nhân danh Hoàng đế nhưng lại không cần phải nghe lệnh của vị vua Đại Nam. Các quan cũng phải nhường cho Công sứ Pháp quyền đề cử và bổ nhiệm hương chức. Cơ quan hành chính Pháp cũng phụ trách thu thuế và giao cho ngân khố của triều đình một ngân sách cần thiết cho việc duy trì triều đình. Paul Doumer đã thay thế chế độ bảo hộ bằng chế độ trực trị và triều đình từ lúc đó chỉ còn giữ lại được những hình thức bề ngoài. Vua Thành Thái vào năm 1907 đã bị ép phải thoái vị khi không phê chuẩn việc bổ nhiệm một số quan lại đã được Khâm sứ Lévêque và Hội đồng Thượng thư thỏa thuận. Hoàng tử Nguyễn Phúc Vĩnh San được đưa lên nối ngôi, tức vua Duy Tân. Cũng như vua cha Thành Thái, Duy Tân là người có tư tưởng chống Pháp. Năm 1916, ông liên kết cùng Việt Nam Quang phục Hội của nhóm Thái Phiên và Trần Cao Vân nổi dậy nhưng thất bại và bị đày ra đảo La Réunion cùng lúc với cha mình.
Năm 1922, vua Khải Định sang Pháp để đòi hỏi nước Pháp phải cho người Việt được tham gia chính trị nhiều hơn nhưng cuộc hành trình này đã không đem lại kết quả nào. Chuyến đi này đã bị Nguyễn Ái Quốc châm biếm trong tác phẩm Vi hành của ông đăng trên báo L'Humanité số ngày 19 tháng 2 năm 1923. Ngày 6 tháng 11 năm 1925, lợi dụng việc vua Khải Định vừa qua đời, Toàn quyền Alexandre Varenne đã ép vị vua mới là Bảo Đại mới 12 tuổi phải ký thỏa ước giao cho quan Khâm sứ Pháp các quyền hạn cuối cùng. Thậm chí nhà vua còn không thể lựa chọn các Thượng thư và quan chức. Nước Đại Nam trên thực tế đã trở thành 3 mảnh có đời sống và thể chế riêng biệt. Nam Kỳ sáp nhập vào Pháp, Bắc Kỳ gần như 1 thuộc địa và Trung Kỳ là nơi mà quy chế bảo hộ chỉ là lý thuyết.
Di sản > Văn hóa

Thời kỳ nhà Nguyễn đã để lại nhiều di sản văn hóa cho dân tộc Việt Nam, một số đã được UNESCO công nhận là di sản văn hóa thế giới như Quần thể di tích Cố đô Huế, di sản văn hóa phi vật thể như Nhã nhạc cung đình Huế và Di sản tư liệu thế giới như Mộc bản triều Nguyễn. Giáo sư Phan Huy Lê nhận xét rằng: "Chưa có một thời kỳ lịch sử nào để lại cho dân tộc ba di sản văn hóa được thế giới công nhận và tôn vinh với những giá trị mang ý nghĩa toàn cầu như vậy."
Nhà Nguyễn cũng để lại hệ thống thư tịch rất lớn như Châu bản triều Nguyễn; và hàng ngàn di tích kiến trúc như đình, chùa miếu, nhà thờ... trải dài từ Nam chí Bắc... Nhiều di sản trong số này có thời kỳ dài bị lãng quên do bị coi như một thứ "tàn dư của phong kiến thối nát", nay được "khơi lại, phủi bụi, tôn vinh".
Di sản > Quần thể di tích Cố đô Huế

Quần thể di tích Cố đô Huế được UNESCO công nhận là Di sản Văn hóa Thế giới vào ngày 11 tháng 12 năm 1993. Phần lớn các di tích này hiện nay thuộc sự quản lý của Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế. Trong lịch sử Việt Nam thời cận đại, công trình xây dựng Kinh thành Huế có lẽ là công trình đồ sộ, quy mô nhất với hàng vạn lượt người tham gia thi công, hàng triệu mét khối đất đá, với một khối lượng công việc khổng lồ như đào hào, lấp sông, di dân, dời mộ, đắp thành... kéo dài từ thời điểm tiến hành khảo sát dưới triều vua Gia Long năm 1803 đến khi hoàn chỉnh triều vua Minh Mạng vào năm 1832. Phong cách kiến trúc và cách bố phòng khiến Kinh thành Huế thực sự là một pháo đài vĩ đại và kiên cố nhất từ trước đến nay ở Việt Nam mà một thuyền trưởng người Pháp là Le Rey khi tới Huế năm 1819 phải thốt lên: "Kinh Thành Huế thực sự là pháo đài đẹp nhất, đăng đối nhất ở Đông Dương, thậm chí so với cả pháo đài William ở Calcutta và Saint Georges ở Madras do người Anh xây dựng".
Di sản > Mộc bản và bảo vật

Bài chi tiết: Mộc bản triều Nguyễn
Mộc bản triều Nguyễn được UNESCO công nhận là di sản tư liệu thế giới đầu tiên tại Việt Nam ngày 31 tháng 7 năm 2009. Bộ Mộc bản này gồm 34.618 tấm, là những văn bản Hán–Nôm được khắc ngược trên gỗ để in ra các sách tại Việt Nam vào thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20, và hiện đang được bảo quản tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia IV – Đà Lạt, Lâm Đồng (xưa và nay vẫn là Biệt điện Trần Lệ Xuân – Khu Di tích của Đà Lạt).
Ngoài những di tích lịch sử như đền đài, dinh thự, thời đại nhà Nguyễn cũng để lại nhiều bảo vật, là dấu tích của mỹ thuật Việt Nam thế kỷ 18 và 19, trong đó có nhiều kim ấn, ngọc tỷ truyền quốc, bửu tỷ, bảo kiếm, hàng thủ công mỹ nghệ và mỹ thuật. Cuối năm 2010, lần đầu tiên sau 50 năm được bảo quản tại Bảo tàng Lịch sử Việt Nam, những báu vật này đã được đem ra trưng bày. Riêng quốc ấn (nặng khoảng 10 kg vàng) và quốc kiếm của vua Bảo Đại, trao lại cho Trần Huy Liệu, Trưởng đoàn Đại biểu chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa vào năm 1945 đã bị mất trộm tại viện bảo tàng Việt Nam và thất lạc. Cả ấn tín của hoàng hậu Nam Phương cũng bị trộm mất.
Lệ bất khả > Nguồn gốc của "tứ bất khả" ("tứ bất lập")

Trong giới sử học hiện nay hình thành 2 luồng ý kiến khác nhau về lệ bất khả của nhà Nguyễn. Nguyễn Phan Quang và Trương Hữu Quýnh cho rằng: để đề cao uy quyền nhà vua và ngăn chặn nạn quyền thần lấn át hoàng đế, vua Gia Long đã đặt ra lệ Tứ bất: trong triều không lập Tể tướng, thi Đình không lấy Trạng nguyên, trong cung không lập Hoàng hậu, không phong tước vương cho người ngoài họ vua.
Lê Nguyễn có ý kiến ngược lại về vấn đề này, tuy nhiên ông chỉ đề cập tới "tam bất" chứ không phải "tứ bất":
Một trong những lí do khiến cho quan điểm hoàn toàn sai lầm này được quá nhiều người tin là vì nó được lặp đi lặp lại trong Sách giáo khoa Lịch sử dùng trong nhà trường: từ bậc Tiểu học đến Trung học Cơ sở và cả Trung học Phổ thông. Các Sách giáo khoa Lịch sử lớp 4 (bài 27), lớp 7 (bài 27) và lớp 10 (bài 25) (cả ban Cơ bản lẫn Nâng cao) của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam khi viết về giai đoạn Nguyễn sơ (1802 – 1858) không bao giờ quên việc chèn thêm một đoạn có nội dung đại khái là:
Kiến thức sai lệch này được giáo viên truyền tải trong các bài giảng, các thế hệ học sinh thuộc nằm lòng và vào cả các đề thi môn Lịch sử và biến nó thành một điều quá hiển nhiên khi nhắc về nhà Nguyễn. Tìm về nguồn gốc của lập luận này, không lạ mấy khi thấy chúng được nhắc đến lần đầu trong quyển sách Lịch sử Việt Nam, tập 1 của Nhà xuất bản Khoa học Xã hội (1971), tức là thông tin này hoàn toàn không xuất phát từ chính sử triều Nguyễn mà được viết ra khi nhà Nguyễn cáo chung được 26 năm. Cuốn sách Lịch sử mang nặng tính giai cấp này đã chỉ rõ Hoàng đế Gia Long, người sáng lập Hoàng triều Nguyễn, là người đề ra lệ tứ bất lập. Tạm thời bỏ qua 3 lệ Bất lập còn lại: không lập Tể tướng, không lập Trạng nguyên và không phong tước Vương đã được các học giả khác bác bỏ hoàn toàn thì bài viết sẽ xoáy mạnh đến vấn đề "bất lập Hoàng hậu". Đây là thiếu sót khá lớn của các học giả khác khi đã không thể bác bỏ ý sai này một cách triệt để, hậu quả là trong 4 lệ bất lập, khi 3 lệ bất lập kia đã được phần đông mọi người chấp nhận là sai lầm thì vẫn còn rất đông tin rằng: nhà Nguyễn bất lập Hoàng hậu.
Lệ bất khả > Bất khả Trạng nguyên

Thực tế là triều Nguyễn không có một Trạng nguyên nào. Trạng nguyên là người xếp hạng cao nhất trong số các tiến sĩ dự kỳ thi Đình dưới các triều đại trước. Thời Nguyễn, triều đình tổ chức thi Hội để lấy tiến sĩ và thi Đình để xếp hạng các tiến sĩ; các tân khoa tiến sĩ dự thi Đình được xếp theo giáp đệ, còn gọi là tam giáp:
Đệ nhất giáp gọi là Tiến sĩ cập đệ với 3 người đứng đầu là Trạng nguyên, Bảng Nhãn và Thám Hoa. Đến nhà Nguyễn bỏ Trạng nguyên.
Đệ nhị giáp gọi là  Tiến sĩ xuất thân hay  Hoàng Giáp.
Đệ tam giáp gọi là  đồng Tiến sĩ xuất thân hay gọi tắt là Tiến sĩ
Việc xếp hạng tiến sĩ như trên không phải là sáng kiến mới của nhà Nguyễn nhằm "né tránh" danh hiệu Trạng nguyên hay hạ thấp địa vị của người thi đỗ cao nhất, mà việc này từng thực hiện dưới các triều đại trước:
Năm 1232 thời Trần Thái Tông mở thi Thái học sinh, "lấy Trương Hanh, Lưu Diễm đỗ đệ nhất giáp; Đặng Diễn, Trịnh Phẫu đỗ đệ nhị giáp; Trần Chu Phổ đỗ đệ tam giáp".
Năm 1442 thời Lê Thái Tông, "Nguyễn Trực, Nguyễn Như Đỗ, Lương Như Hộc ba người đỗ tiến sĩ cập đệ; bọn Trần Văn Huy 7 người đỗ tiến sĩ xuất thân; bọn Ngô Sĩ Liên 23 người đỗ tiến sĩ đồng xuất thân...".
Năm 1499 thời Lê Hiến Tông, "cho Đỗ Lý Khiêm, Lương Đắc Bằng, Nguyễn Khắc Kiệm ba người đỗ tiến sĩ cập đệ, bọn Hoàng Trưng, Nguyễn Hằng 24 người đỗ đệ nhị giáp tiến sĩ xuất thân...".
Lê Nguyễn khẳng định cách thức xếp hạng tiến sĩ trong thi Đình theo giáp đệ đã xuất hiện trước khi có danh hiệu Trạng nguyên và không có gì khác biệt giữa hai cách gọi trên. Do đó, việc triều Nguyễn áp dụng hình thức giáp đệ trong thi đình mà không chọn Trạng nguyên là rất bình thường, không xuất phát từ một lệ "bất khả" nào.
Lệ bất khả > Bất khả hoàng hậu

Trên thực tế sử sách ghi nhận nhà Nguyễn có ít nhất 3 hoàng hậu: hoàng hậu thời Gia Long là Thừa Thiên Cao Hoàng hậu (mẹ hoàng tử Cảnh), thời vua Hiệp Hòa là Lệ Thiên Anh Hoàng hậu (vợ vua Tự Đức) và hoàng hậu thời Bảo Đại là Nam Phương hoàng hậu.
Ngoài ra, sử liệu nhà Nguyễn không hề phủ nhận sự tồn tại của ngôi vị hoàng hậu:
Sách Minh Mệnh chính yếu ghi: "Nay châm chước đời xưa và đời nay, đặt bị quý phi, thần phi vào bậc nhất... trên bậc nhất đặt một vị hoàng quý phi để giúp Hoàng hậu điều khiển chính sự trong cung".
Sách Đại Nam điển lệ toát yếu dành hẳn khoản 183 để định nghi thức "tuyên sách văn lập Hoàng hậu".
Lê Nguyễn cho rằng: việc các triều vua từ Minh Mạng tới Khải Định không phong hoàng hậu không xuất phát từ lệ nào mà vì chưa tìm được người xứng đáng hoặc chưa thấy cần làm.
Lệ bất khả > Bất khả tể tướng

Thời Gia Long đặt quan chế trên cơ sở tham khảo thời Hậu Lê. Sang thời Minh Mạng có việc tổ chức lại bộ máy và áp dụng tới hết thời Nguyễn, theo đó đứng đầu bộ máy quan lại là tứ trụ triều đình. Khi tham khảo sử sách các đời trước cũng rất khó tìm thấy chức danh tể tướng trong hàng quan lại đầu triều:
Thời Tiền Lê: Đứng đầu là thái sư, thái úy, tổng quản
Thời Lý: thái sư, thái phó, thái bảo, tổng quản, tướng công
Thời Trần: lấy ba chức thái, ba chức thiếu (thiếu sư, thiếu phó, thiếu bảo), thái úy, tư đồ, tư mã, tư không. Chức Tể tướng thì thêm danh hiệu Tả hữu tướng quốc bình sự
Thời Hậu Lê, trong quan chế thời Hồng Đức (Lê Thánh Tông) năm 1471 và được áp dụng phổ biến trong các triều vua Hậu Lê sau đó, không thấy có chức danh Tể tướng.
Như vậy việc triều Nguyễn không đặt chức danh Tể tướng cũng là điều bình thường như các triều đại trước, không có cơ sở để khẳng định đó là một điều quy định "bất khả tể tướng" của nhà Nguyễn.
Lê Nguyễn cho rằng việc nhà Nguyễn không đặt chức danh tể tướng, áp dụng chế độ khoa cử đỗ tam giáp và nhiều triều vua không phong hoàng hậu không có gì là bất thường và không phải là sự áp dụng riêng biệt của triều đại này, mà nó phù hợp và tiếp thu theo thông lệ từng có ở các triều đại trước.
Nhận định > Về vấn đề chính danh

Việc nhà Nguyễn được thành lập sau khi đánh bại nhà Tây Sơn và thu phục cả Đàng Trong lẫn Đàng Ngoài, xóa bỏ quyền cai trị của nhà Lê ở phía Bắc đã dấy lên nhiều tranh cãi về tính chính danh.
Vua Thiệu Trị cho rằng: nhà Lê đã bị nhà Tây Sơn tiêu diệt, lấy mất nước. Nhà Nguyễn đánh bại Tây Sơn và giành lấy nước từ Tây Sơn nên nhà Nguyễn là chính danh.
Nhận định > Về vấn đề tổ chức hành chính

Nhà Nguyễn là vương triều đã hoàn thành việc chấm dứt chia cắt, phân chia Đàng Trong, Đàng Ngoài dù rằng phong trào Tây Sơn là những người đầu tiên thực hiện quá trình này (thậm chí cuối thời Tây Sơn cũng đang có nguy cơ phân liệt). Triều Nguyễn từ Gia Long đến Minh Mạng đều lo củng cố vương quyền đồng thời củng cố chủ quyền dân tộc, chống mọi sự vi phạm, xâm phạm từ bên ngoài và bên trong, kể cả bằng những biện pháp như trấn áp quyết liệt Công giáo thời kỳ Minh Mạng và Tự Đức.
Những thành quả của vương triều Nguyễn trong việc xây dựng nhà nước quân chủ phong kiến tập quyền thống nhất trên toàn lãnh thổ cũng được ghi nhận từ việc quản lý đất nước. Đặc biệt là những thành tựu trong cải cách hành chính dưới triều Minh Mạng còn có nhiều giá trị. Nhà nghiên cứu Nguyễn Đắc Xuân cho rằng:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | Nhà Nguyễn có nhiều chính sách hay. Chính sách Đình Nghị: Đã đi họp là phải phát biểu. Ý kiến trong Đình Nghị phải được ghi chép. Nếu không phát biểu trong kỳ họp trước, kỳ sau sẽ không được đi họp nữa. Hay chủ trương Hầu trị: Người của địa phương không được đứng đầu trong địa phương. Phải đi nơi khác làm quan, khi đến địa phương khác, không được lấy vợ, mua đất ở đó. Giám khảo chấm thi không được tham gia khi có người nhà đi thi, hoặc phải trình báo... Đây là những chính sách mà ngày nay chúng ta cần học tập. | ” |
Triều Nguyễn từng bị Ủy ban Khoa học Xã hội Việt Nam (Việt Nam Dân chủ Cộng hòa) đánh giá là "chế độ quân chủ chuyên chế cực kỳ phản động" và cho rằng nhà Nguyễn đã "tăng cường bộ máy đàn áp", "bộ máy quan lại hủ lậu mục nát". Nhưng nhiều nhà sử học về sau cho rằng bộ máy quan lại trong thời kỳ đầu triều Nguyễn không thực sự hủ bại, thối nát, từ đời vua Gia Long (1802–1820) đến Minh Mạng (1820–1840), nhà Nguyễn đã "thực hiện công cuộc cải cách hành chính theo xu hướng đơn giản, hợp lý, hiệu quả, chú trọng xây dựng đội ngũ quan lại có năng lực, đáp ứng yêu cầu của đất nước". Sự hủ bại, thối nát của bộ máy quan lại nhà Nguyễn thực sự chỉ diễn ra từ đời vua Tự Đức (1847–1883) trở về sau. Sự thay đổi về quan điểm này được cho là do hiện nay các nhà sử học đã có được "nguồn sử liệu toàn diện, phong phú và phương pháp tiếp cận khách quan, khoa học, cộng với độ lùi thời gian cần thiết".
Nhận định > Vấn đề cải cách thất bại

Theo Nguyễn Quang Trung Tiến (Trường Đại học Khoa học Huế), đối với những đề xướng cải cách, thái độ của nhà Nguyễn là tiếp nhận các điều trần chứ không quay lưng. Vua Tự Đức và triều thần dường như đã đọc không bỏ sót một bản điều trần nào của các nhà cải cách gửi về Huế;... đồng thời đã tổ chức thực hiện việc cải cách ở một số lĩnh vực. Tuy nhiên, nhà Nguyễn đã thất bại trong việc cải cách, những công việc tiến hành chưa nhiều và không đồng bộ, không thể tạo ra một cuộc cải cách thực sự như Minh Trị Duy tân ở Nhật Bản, để rồi dang dở bất thành. Những nguyên nhân cơ bản là:
Cuộc cải cách của triều Nguyễn gặp phải hạn chế khách quan là không hề có những hậu thuẫn quan trọng về xã hội, thiếu hẳn một giai cấp đủ năng lực tiến hành cải cách.
Giai cấp phong kiến Việt Nam chưa có khuynh hướng tư sản hóa nên số đông triều thần nhà Nguyễn đã bị tầm nhìn hạn hẹp và sự thủ cựu chi phối, năng lực bản thân hạn chế.
Không có người biết tổ chức, quản lý, tay nghề không có, kỹ thuật yếu kém.
Sau khi Nam Kỳ mất, tiềm lực quốc gia hao mòn quá lớn, nguồn tài chính cạn kiệt, mất mùa đói kém triền miên, dân chúng nổi lên khắp nơi, nên sự đầu tư cho cuộc canh tân không đủ, nhiều chương trình học nước ngoài bị bỏ dở nửa chừng. Riêng nguyên nhân này còn có tác động từ phía Pháp: không ít lần người Pháp đã ngăn không cho du học sinh Việt Nam ra nước ngoài học; hoặc việc mua tàu máy, vũ khí của nước ngoài cũng bị Pháp phá hỏng...
Nguyên nhân mất nước vào tay Pháp > Việc Gia Long từng cầu viện Pháp

Một nguyên nhân khác mà các nhà sử học Việt Nam Dân chủ Cộng hòa (1945–1976) quy trách nhiệm cho các vua Nguyễn đối với việc mất nước, đó là việc Nguyễn Ánh đã "cõng rắn cắn gà nhà" và Tự Đức đã "bán rẻ đất nước" cho thực dân.
Trong bài "Nên học sử ta", Nguyễn Ái Quốc phê phán hành động cầu viện Pháp của Nguyễn Ánh trước đó 50 năm (ký Hiệp ước Versailles 1787 cắt đất cho Pháp, gửi con trai sang Pháp làm con tin để nhờ quân Pháp sang đánh nhà Tây Sơn) đã gián tiếp gây tai họa cho đất nước:
Sử gia Pháp cuối thế kỷ 19 là Gosselin cho rằng:
Giáo sư Trần Văn Giàu đã tổng kết: Nhà Nguyễn lập nên bằng cầu viện quân sự nước ngoài, nên tính chính thống và uy tín kém hẳn so với các triều đại khác. Vì lợi ích cá nhân, lợi ích gia tộc, Gia Long đã phạm tội "cõng rắn cắn gà nhà, rước voi về giày mả tổ". Gia Long ban đầu cầu viện Xiêm, được Xiêm giúp cho 3 vạn quân (có sách nói là 6 vạn), nhưng bị Tây Sơn đánh bại. Gia Long lại quay sang cầu viện Pháp, cam kết cắt đất Đà Nẵng và Côn Lôn để Pháp đồng ý cho quân sang đánh Tây Sơn, đó chính là Hiệp ước Versailles. Cầu viện Pháp bằng Hiệp ước Versailles đã tạo thành một "nghiệp chướng" cho triều đình Nguyễn.
Do nhiều yếu tố, đặc biệt là cuộc Cách mạng Pháp năm 1789 lật đổ Hoàng gia, nên nước Pháp đã không thi hành Hiệp ước Versailles 1787. Tuy nhiên, Hiệp ước Versailles do giám mục Bá Đa Lộc cầu viện Pháp mà có vẫn trở thành một di họa đối với Việt Nam. Về sau, Pháp đã dựa vào hiệp ước này để làm cớ yêu cầu nhà Nguyễn cắt đất, và sau đó xâm lược Việt Nam vào năm 1858. Sau này tác giả Faure chép truyện Bá Đa Lộc, có nuối tiếc rằng nếu Hiệp ước thành sự thực thì Pháp có thể chiếm Việt Nam sớm hơn mấy chục năm:
Các vua nhà Nguyễn

Xem thêm: Danh sách hoàng đế nhà Nguyễn
Trong 143 năm tồn tại kể từ khi thành lập năm 1802 đến khi sụp đổ năm 1945, nhà Nguyễn có 13 vị vua cai trị thuộc 7 thế hệ. Tính theo Đế hệ thi của Minh Mạng thì nhà Nguyễn chỉ truyền được đến chữ thứ 5 (Vĩnh) hết dòng thơ thứ nhất, tương đương với thế hệ thứ 5 kể từ các con Minh Mạng.
| Miếu hiệu | Thụy hiệu | Tên | Năm | Niên hiệu | Lăng |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Thế Tổ | Cao hoàng đế | Nguyễn Phúc Ánh | 1802–1820 | 嘉隆 Gia Long | Thiên Thọ Lăng |
| Thánh Tổ | Nhân hoàng đế | Nguyễn Phúc Đảm | 1820–1841 | 明命 Minh Mạng | Hiếu Lăng |
| Hiến Tổ | Chương hoàng đế | Nguyễn Phúc Miên Tông | 1841–1847 | 紹治 Thiệu Trị | Xương Lăng |
| Dực Tông | Anh hoàng đế | Nguyễn Phúc Hồng Nhậm | 1847–1883 | 嗣德 Tự Đức | Khiêm Lăng |
| Cung Tông | Huệ hoàng đế | Nguyễn Phúc Ưng Ái | 1883 | 育德 Dục Đức | An Lăng |
|  | Văn Lãng quận vương/Phế Đế | Nguyễn Phúc Hồng Dật | 1883 | 協和 Hiệp Hòa |  |
| Giản Tông | Nghị hoàng đế | Nguyễn Phúc Ưng Đăng | 1883–1884 | 建福 Kiến Phúc | Bối Lăng |
|  | Xuất Đế | Nguyễn Phúc Ưng Lịch | 1884–1885 | 咸宜 Hàm Nghi |  |
| Cảnh Tông | Thuần hoàng đế | Nguyễn Phúc Ưng Kỷ | 1885–1889 | 同慶 Đồng Khánh | Tư Lăng |
|  | Hoài Trạch công/Phế Đế | Nguyễn Phúc Bửu Lân | 1889–1907 | 成泰 Thành Thái | An Lăng |
|  | Phế Đế | Nguyễn Phúc Vĩnh San | 1907–1916 | 維新 Duy Tân | An Lăng |
| Hoằng Tông | Tuyên Hoàng Đế | Nguyễn Phúc Bửu Đảo | 1916–1925 | 啟定 Khải Định | Ứng Lăng |
|  |  | Nguyễn Phúc Vĩnh Thụy | 1926–1945 | 保大 Bảo Đại |  |
Các vua nhà Nguyễn > Thế phả các vua nhà Nguyễn

| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |

|  |  |  |  |  |  | 1  Gia Long  1802 - 1820 | 1  Gia Long  1802 - 1820 |   |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |   |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  | 2  Minh Mạng  1820 - 1841 | 2  Minh Mạng  1820 - 1841 |   |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |   |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  | 3  Thiệu Trị  1841 - 1847 | 3  Thiệu Trị  1841 - 1847 |   |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |   |  |  |  |  |  |  |  |
|  |   |  |  |   |  |  |   |  |  |   |  |   |  |
| 4  Tự Đức  1847 - 1883 | 4  Tự Đức  1847 - 1883 |   | Thoại Thái Vương | Thoại Thái Vương |   |  |  |  | Kiên Thái Vương | Kiên Thái Vương |   | 6  Hiệp Hòa  1883 | 6  Hiệp Hòa  1883 |
|  |  |  |   |  |  |  |  |  |   |  |  |  |  |
|  |  |  |   |  |  |  |   |   |   |   |   |   |  |
|  |  |  | 5  Dục Đức  1883 | 5  Dục Đức  1883 |   | 9  Đồng Khánh  1885 - 1889 | 9  Đồng Khánh  1885 - 1889 |   | 8  Hàm Nghi  1884 - 1885 | 8  Hàm Nghi  1884 - 1885 |   | 7  Kiến Phúc  1883 - 1884 | 7  Kiến Phúc  1883 - 1884 |
|  |  |  |   |  |  |   |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  | 10  Thành Thái  1889 - 1907 | 10  Thành Thái  1889 - 1907 |   | 12  Khải Định  1916 - 1925 | 12  Khải Định  1916 - 1925 |   |  |  |  |  |  |
|  |  |  |   |  |  |   |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  | 11  Duy Tân  1907 - 1916 | 11  Duy Tân  1907 - 1916 |   | 13  Bảo Đại  1926 - 1945 | 13  Bảo Đại  1926 - 1945 |   |  |  |  |  |  |

Chú thích: Các năm trong bảng là các năm trị vì của vị vua đó
Các vua nhà Nguyễn > Danh sách hậu duệ nhà Nguyễn (sau 1945)

Hiến tổ Chương Hoàng đế (1801–1847)
Tự Đức (1829–1883)
Hoàng Thúc phụ Kiên Thái Vương Hồng Cai (1845–1876)
Cảnh tông Thuần Hoàng đế (1864–1889)
Hoằng tông Tuyên Hoàng đế (1885–1925)
Hoàng đế Bảo Đại (1913–1997)
Thái tử Nguyễn Phúc Bảo Long (1936–2007)
Hoàng tử Nguyễn Phúc Bảo Thăng (1943-2017)
Giản tông Nghị Hoàng đế (1869–1884)
Xuất đế Hàm Nghi (1871–1944)
Hoàng tử Minh Đức (1910–1990)
Các vua nhà Nguyễn > Con cái vua Bảo Đại

Tính đến nay, hậu duệ của Triều đại Nguyễn gồm những con cái của Vua Bảo Đại:
Nguyễn Phúc Bảo Long (1936–2007)
Nguyễn Phúc Phương Mai (1937–2021)
Nguyễn Phúc Phương Liên (sinh 1938)
Nguyễn Phúc Phương Dung (sinh 1942)
Nguyễn Phúc Bảo Thăng (1943–2017)
Nguyễn Phúc Phương Thảo (sinh 1946)
Nguyễn Phúc Phương Minh (1949–2012)
Nguyễn Phúc Bảo Ân (sinh 1953)
Nguyễn Phúc Bảo Hoàng (1954–1955)
Nguyễn Phúc Bảo Sơn (1957–1987)
Nguyễn Phúc Phương Từ
54 Piscium

| --- | --- |
54 Piscium A và ngôi sao lùn nâu 54 Piscium B (được khoanh tròn).
Đặc trưng quỹ đạo
Kỷ nguyên J2000.0
Đặc trưng vật lý
Khối lượng: 0.76
Chu kỳ tự quay: 402±40 d
 
54 Piscium là một ngôi sao lùn màu cam cách Trái Đất khoảng 36 năm ánh sáng trong chòm sao Song Ngư.
Phát hiện

Năm 2002, một hành tinh ngoài hệ mặt trời đã được xác nhận là quay quanh ngôi sao và năm 2006, một sao lùn nâu cũng được phát hiện quay quanh nó.
Tên gọi

Ký hiệu Flamsteed 54 Piscium có nguồn gốc từ danh mục sao của nhà thiên văn học người Anh John Flamsteed, xuất bản lần đầu năm 1712.
Đặc điểm

Nó có cường độ là 5,86 cho phép nhìn thấy nó bằng mắt không bị che khuất trong điều kiện quan sát phù hợp. Ngôi sao có lớp K0V, với lớp độ sáng V cho thấy đây là một ngôi sao theo trình tự chính đang tạo ra năng lượng ở lõi của nó thông qua phản ứng tổng hợp hạt nhân của hydro thành helium. Nhiệt độ hiệu dụng của quang quyển là khoảng 5.062 K, tạo cho nó màu sắc cam đặc trưng của một ngôi sao loại K.
Người ta đã tính toán rằng ngôi sao có thể có 76 phần trăm khối lượng của Mặt trời và 46 phần trăm độ sáng. Bán kính đã được xác định trực tiếp bằng giao thoa kế là 94% so với bán kính của Mặt trời bằng cách sử dụng mảng CHARA. Thời gian quay của 54 Piscium là khoảng 40,2 ngày. Tuổi của ngôi sao là khoảng 6,4 tỷ năm.
Các ngôi sao

Năm 2006, một hình ảnh trực tiếp của 54 Piscium cho thấy có một ngôi sao lùn nâu đồng hành với 54 Piscium A. 54 Piscium B được cho là "sao lùn nâu metan" thuộc loại quang phổ "T7.5V". Độ sáng của vật thể dưới lòng đất này cho thấy nó có khối lượng 0,051 so với Mặt trời (gấp 50 lần khối lượng của Sao Mộc) và 0,082 lần bán kính của Mặt trời. Tương tự như Gliese 570 D, sao lùn nâu này được cho là có nhiệt độ bề mặt khoảng 810 K (537 °C).
Khi 54 Piscium B được chụp trực tiếp bằng Kính viễn vọng Không gian Spitzer của NASA, người ta đã chứng minh rằng sao lùn nâu có sự phân tách dự kiến ​​của khoảng 476 đơn vị thiên văn khỏi ngôi sao chính.54 Piscium B là sao lùn nâu đầu tiên được phát hiện xung quanh một ngôi sao có hành tinh ngoài hệ mặt trời đã được biết đến (dựa trên các khảo sát vận tốc hướng tâm).