Người Denisova
Phân loại học > Các mẫu vật

Hóa thạch của 5 người Denisova tại Hang Denisova đã được xác định nhờ phân tích DNA cổ đại (aDNA) từng mẫu vật, được đánh số lần lượt là Denisova 2, 3, 4, 8 và 11. Phân tích mtDNA phát sinh chủng loại kết luận mẫu 2 có niên đại cổ nhất, tiếp theo là mẫu 8, còn các mẫu 3 và 4 có niên đại xấp xỉ đồng thời. Trong quá trình giải trình tự DNA, các nhà di truyền nhận thấy rằng phần gen sót lại của các mẫu 2, 4 và 8 rất ít, nhưng may mắn thay phần lớn bộ gen mẫu 3 vẫn nguyên vẹn. Do vậy mẫu Denisova 3 được cắt thành hai mảnh, và kết quả giải trình tự DNA ban đầu của một mảnh sau đó được đem đối chiếu và xác minh độc lập với trình tự mtDNA của mảnh kia.
Bấy giờ, đây là những mẫu vật Denisova duy nhất được biết đến bởi giới khảo cổ. Năm 2019, nhóm nghiên cứu dẫn đầu bởi ba nhà khảo cổ Trần Phát Hổ, Trương Đông Cúc và Jean-Jacques Hublin đã mô tả một mảnh hàm dưới được phát hiện vào năm 1980 bởi một Tỳ-kheo bên trong động vôi Bạch Thạch Nhai tọa lạc trên cao nguyên Tây Tạng, Trung Quốc. Mẫu vật này được đặt biệt danh là hàm răng Hạ Hà, sau được lưu giữ trong bộ sưu tập của Đại học Lan Châu, nơi nó nằm phủ bụi cho đến tận năm 2010. Thông qua phân tích protein cổ đại, mảnh hàm được xác định có chứa collagen với trình tự tương đồng với người Denisova từ Hang Denisova. Hơn nữa, định niên đại lớp cacbonat bao bọc mẫu vật bằng phân rã uranium chỉ ra rằng mảnh hàm đã hơn 160.000 năm tuổi. Danh tính của quần thể này sau đó đã được xác nhận nhờ nghiên cứu DNA môi trường, qua đó tìm thấy mtDNA của người Denisova vương vãi ở các lớp trầm tích có niên đại từ 100.000-60.000 năm trước hiện tại, hoặc thậm chí gần hơn thế.
Năm 2018, một nhóm các nhà nhân chủng học hợp tác Lào-Pháp-Mỹ, vốn đã khai quật nhiều hang động trong đại ngàn của dãy Trường Sơn ở bên Lào từ năm 2008, được một số trẻ em địa phương dẫn đến địa điểm Tam Ngũ Hào 2 ("Hang rắn hổ mang"), giúp họ phát hiện được một chiếc răng người cổ bên trong. Xét về hình thái phát triển, chiếc răng với số danh mục TNH2-1 đã được xác định là thuộc về một đứa trẻ chừng 3,5 đến 8,5 tuổi; ngoài ra sự thiếu thốn amelogenin (một loại protein trên nhiễm sắc thể Y) chứng tỏ nó thuộc về một bé gái bị suy giảm protein dai dẳng. Phân tích bộ protein nha khoa đối với mẫu này không cho ra kết quả, song nhóm nghiên cứu nhận thấy giải phẫu của nó khá giống hàm Hạ Hà nên tạm thời phân loại chiếc răng thuộc về người Denisova, mặc dù không thể loại bỏ khả năng chủ nhân của chiếc răng là người Neanderthal. Niên đại mẫu này có lẽ nằm trong khoảng 164.000-131.000 năm trước đây.
Một số phát hiện cũ hơn có thể thuộc về dòng Denisova hoặc không, sở dĩ một phần là bởi ta vẫn chưa hình dung rõ về các cuộc thiên di của người cổ xưa ở châu Á. Một số phát hiện có phân loại mơ hồ bao gồm hộp sọ Đại Lệ, di cốt hominin tại Xujiayao, hộp sọ Mã Bá, di cốt hominin tại Kim Ngưu Sơn, và di cốt hominin tại Narmada. Hình thái hàm Hạ Hà chia sẻ nhiều điểm chung với một số hóa thạch ở Đông Á, chẳng hạn mẫu Bành Hồ 1, và ngay cả di cốt H. erectus được khai quật ở Trung Quốc. Năm 2021, nhà cổ nhân học người Trung Quốc Qiang Ji cho rằng loài H. longi, do ông đặt danh pháp, thực chất là một mẫu vật Denisova, dựa trên sự tương đồng giữa răng mẫu định danh với răng hàm Hạ Hà.
| Tên | Yếu tố di cốt | Niên đại | Năm phát hiện | Địa điểm | Giới tính và tuổi đời | Năm công bố | Hình ảnh | Mã GenBank |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Denisova 3 (biệt danh Người phụ nữ X) | Đốt xương đầu ngón tay thứ 5 | 76,2–51,6 ka | 2008 | Hang Denisova (Nga) | Nữ giới vị thành niên 13,5 tuổi | 2010 | Bản sao một phần của đốt ngón tay. | NC013993 |
| Denisova 4 | Răng hàm vĩnh viễn thứ 2 hoặc thứ 3 của hàm trên | 84,1–55,2 ka | 2000 | Hang Denisova (Nga) | Nam giới trưởng thành | 2010 | Bản sao răng hàm Denisova. Một phần gốc răng này đã bị phá hủy để lấy DNA ty thể. Kích cỡ và hình dạng của nó khác biệt so với răng neanderthal hoặc sapiens. | FR695060 |
| Denisova 8 | Răng hàm vĩnh viễn thứ 3 của hàm trên | 136,4–105,6 ka | 2010 | Hang Denisova (Nga) | Nam giới trưởng thành | 2015 |  | KT780370 |
| Denisova 2 | Răng hàm sữa thứ 2 của hàm dưới | 194,4–122,7 ka | 1984 | Hang Denisova (Nga) | Nữ giới vị thành niên | 2017 |  | KX663333 |
| Hàm răng Hạ Hà | Mảnh hàm dưới | > 160 ka | 1980 | Hang Bạch Thạch Nhai (Trung Quốc) |  | 2019 |  |  |
| Denisova 11 (biệt danh Denny, con lai Denisova x Neanderthal)  | Không rõ là mảnh xương chân hay xương tay | 118,1–79,3 ka | 2012 | Hang Denisova (Nga) | Nữ giới vị thành niên 13 tuổi | 2016 |  |  KU131206 |
| TNH2-1 | Vòng đỉnh răng hàm thứ 1 hoặc thứ 2 bên trái hàm dưới | 164-131 kyr | 2018 | Hang Tam Ngũ Hào 2 (Lào) | Bé gái 3,5-8,5 tuổi | 2022 |  |  |
| Denisova 13 | Mảnh xương đỉnh | Địa tầng thứ 22 có niên đại ~285±39 ka | 2019 | Hang Denisova (Nga) |  | Chưa quyết định |  |  |