stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Mīmāṃsā
Tri thức luận > Arthāpatti

Arthāpatti (अर्थापत्ति) nghĩa là định đề, có gốc từ thực tế.  Trong môn lý luận thời bấy giờ, pramāṇa này tương tự như  sự suy luận gián tiếp thực tế. Như ví dụ, nếu một người lên thuyền trên một dòng sông vào buổi sớm, và thời gian lúc này đã quá thời gian dự định thuyền cập bến, thì các sự kiện hỗ trợ định đề đúng là người này đã đến nơi. Nhiều học giả Ấn Độ nghĩ pramāṇa này thì không có giá trị hay giá trị thấp nhất, vì con thuyền có thể bị hoãn hay đổi hướng.. Tuy nhiên, trong những trường hợp như tính thời gian mặt trời mọc hay lặn sắp tới thì phương pháp này được khẳng định là có giá trị bởi những người ủng hộ nó. Một ví dụ thường thấy khác cho arthāpatti được tìm thấy trong các văn bản của Mīmāṃsā và các trường phái khác của Ấn Độ giáo là, nếu "Devadatta mập" và "Devadatta không ăn trong ngày", thì câu sau đây phải đúng: "Devadatta ăn vào buổi tối". Hình thức này của định đề và việc rút ra từ thực tế là, các học giả Ấn Độ tuyên bố, một phương tiện để khám phá, sự hiểu biết và tri thức đúng đắn. Các trường phái Ấn Độ giáo chấp nhận phương tiện tìm kiếm tri thức này tuyên bố rằng phương pháp này là một phương tiện có giá trị với tri thức và sự lệ thuộc về một chủ thể và đối tượng trong tiền đề gốc hay các tiền đề khác.. Các trường phái mà không chấp nhận phương pháp này, tuyên bố rằng định đề, phép ngoại suy và sự đề cập gián tiếp các hiện tượng là hoặc rút ra từ những pramāṇas khác hay những phương tiện không đúng đắn với kiên thức chân chính, thay vào đó một người buộc phải tin vào những khái niệm trực tiếp hay suy luận phù hợp.
Tri thức luận > Anupalabdhi

Anupalabdi (अनुपलब्धि), được chấp nhận chỉ bởi trường phái con Kumarila Bhatta của Mīmāṃsā, nghĩa là phi hiểu biết, bằng chứng phủ định/hiểu biết của tâm trí. Anupalabdhi pramana đề cập rằng biết một điều phủ định, như là "không có ấm trà trong phòng này" là một hình thức của tri thức có giá trị. Nếu một cái gi đó có thể được thấy hay suy luận hay chứng minh như không tồn tại hay không thể, thì một người biết nhiều hơn những gì một người từng biết mà không có những phương tiện này. Trong hai trường phái Ấn Độ Giáo xem Anupalabdhi như giá trị có giá trị tri thức, một kết luận giá trị là mối quan hệ sadrupa(khẳng định) hay asadrupa(phủ định) – cả hai đều đúng và có giá trị. Như pramana khác, các học giả Ấn Độ chắt lọc Anupalabdi thành 4 loại: phi hiểu biết về nguyên nhân, phi hiểu biết về kết quả, phi hiểu biết về phủ định, phi hiểu biết về tranh luận. Chỉ hai trường phái Ấn Độ giáo chấp nhận và phát triển khái niệm "phi hiểu biết" như một pramana. Trường phái ủng hộ Anupalabdi xác nhận rằng nó có giá trị và hữu dụng khi 5 pramanas khác nằm trong việc theo đuổi của một người về tri thức và chân lí.
Abhava (अभाव) nghĩa là không tồn tại. Một số học giả xem Anupalabdi như là Abhava, trong khi những người khác xem Anupalabdi và Abhava là khác biệt. Abhava-pramana từng được thảo luận trong kinh điển Ấn Độ cổ trong khía cạnh Padārtha (पदार्थ, nội hàm của một thuật ngữ). Một Padartha được định nghĩa như khái niệm đồng thời  Astitva(thực tế), Jneyatva(có thể hiểu biết) và Abhidheyatva(có thể đặt tên). Những ví dụ cụ thể về padartha, Bartley tuyên bố, gồm dravya(chất liệu), guna(chất lượng), karma(hành vi/chuyển động), samanya/jati(tính chất chung/phân loại), samavaya(sự kế thừa) và vishesha(đặc tính). Abhava vì vậy được giải thích là "phần thực của sự nhấn mạnh phủ định" đối lập với "phần thực của sự nhấn mạnh khẳng định" trong Padartha. Một sự vắng mặt, các học giả cổ đại tuyên bố, cũng là "sự tồn tại, có thể biết và có thể đặt tên", gửi ví dụ về những con số âm, sự im lặng như một hình thức của dấu hiệu, học thuyết asatkaryavada về nguyên nhân, và phân tích về sự thiếu hụt như thực tế và giá trị. Abhava được chắt lọc thành 4 loại, bởi những trường phái Ấn Độ giáo chấp nhận nó như một phương tiện hữu dụng của tri thức luận: dhvamsa(sự kết thúc của những gì tồn tại), atyanta-abhava(không có khả năng, không tồn tại tuyệt đối, sự tranh luận), anyonya-abhava (sự đối lập qua lại, sự vắng mặt cả hai) và pragavasa(có trước, sự không tồn tại trước).
Tri thức luận > Sabda

Sabda (शब्द) nghĩa là dựa vào ngôn từ, dấu hiệu của quá khứ hay hiện tại của những đạo sư đáng tin cậy. Hiriyanna giải thích Sabda-pramana như một khái niệm là các đạo sư đáng tin cậy. Các trường phái Ấn Độ giáo quan tâm nó có giá trị tri thức luận cho rằng một người cần biết những thực tế đa dạng, và với thời gian giới hạn và với năng lượng được sử dụng, anh ta có thể học chỉ một phần của những thực tế và chân lý đó trực tiếp. Anh ta buộc phải tin tưởng những thứ khác, cha mẹ, gia đình, bạn bè, đạo sư, bậc tiền bối, những người thân thiết trong xã hội để nhanh chóng đạt được và chia sẻ kiến thức và nhờ đó làm phong phú thêm cuộc sống của nhau. Những phương tiện tiếp thu tri thức đúng đắn này có thể bằng lời nói hay kinh điển, nhưng đều thông qua Sabda(ngôn từ). Sự đáng tin cậy của nguồn gốc là quan trọng, và tri thức đúng đắn có thể chỉ đến từ Sabda của những nguồn đáng tin cậy. Sự bất đồng giữa các trường phái Ấn Độ giáo nằm ở việc làm sao để xác định độ tin cậy. Một số trường phái, như Carvaka, tuyên bố rằng điều này là không thể, và vì vậy Sabda không phải một pramana đúng đắn. Những trường phái khác thảo luận các phương tiện để xác định độ tin cậy này.
Tri thức luận > Mối quan hệ với trường phái Veda

Một tính chất thú vị của trường phái Mīmāṃsā về triết học là nghiên cứu tri thực luận độc đáo của nó về giá trị tự nhiên của mọi sự hình thành tri thức đúng nghĩa của nó. NÓ khẳng định rằng mọi tri thức thì đúng một cách thực tế(Skt. svataḥ prāmāṇyavāda). Vì vậy, những gì được chứng minh không đúng về một quá trình, mà là sự sai sót của nó. Các hành giả Mīmāṃsā ủng hộ giá trị bản thân của tri thức cả ở trong khía cạnh về nguồn gốc (utpatti) và sự đúng đắn (jñapti). Các hành giả Mīmāṃsā không chỉ ứng dụng rộng rãi học thuyết này để thiết lập những giá trị vững chắc của kinh Veda, mà sau nà y các nhà nghiên cứu Veda cũng không ngần ngại sử dụng đóng góp của Mīmāṃsā trong khía cạnh này.
Mythimna curvata

| Mythimna curvata> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Lepidoptera
Họ (familia): Noctuidae
Chi (genus): Mythimna
Loài (species): M. curvata
Danh pháp hai phần
Mythimna curvata Leech, 1900 
Mythimna curvata là một loài bướm đêm trong họ Noctuidae.
Chú thích

↑  Bisby, F.A.; Roskov, Y.R.; Orrell, T.M.; Nicolson, D.; Paglinawan, L.E.; Bailly, N.; Kirk, P.M.; Bourgoin, T.; Baillargeon, G.; Ouvrard, D. (2011). “Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist”. Species 2000: Reading, UK. Truy cập ngày 28 tháng 6 năm 2014.
↑  Beccaloni, G. W., Scoble, M. J., Robinson, G. S. & Pitkin, B. (Editors). (2003) The Global Lepidoptera Names Index (LepIndex). (Geraadpleegd maart 2013).
Tiếng tim

Normal heart sounds
Normal heart sounds as heard with a stethoscope
Tiếng tim là tiếng động được phát ra bởi trái tim đang đập và bởi dòng máu đang chảy qua nó. Một cách cụ thể, đó là âm thanh phản chiếu sự hỗn loạn được tạo ra khi van tim đóng lại. Khi chẩn bệnh về tim người kiểm tra có thể dùng ống nghe để lắng nghe những âm thanh độc nhất và riêng biệt đó nhằm thu nhận được những dữ liệu thính giác quan trọng có liên quan đến tình trạng của tim.
Ở người trưởng thành khỏe mạnh, có hai tiếng tim bình thường, thường được mô tả là một tiếng lub (tiếng đóng lại của van nhĩ thất, ở Việt Nam gọi là tiếng bùm) và một tiếng dub (hoặc dup, ở Việt Nam gọi là tiếng tặc) (tiếng đóng lại của van bán nguyệt), diễn ra trình tự với mỗi nhịp đập của trái tim. Đó là tiếng tim đầu tiên (S1) và tiếng tim thứ hai (S2), tạo ra bởi việc tương ứng đóng lại của van nhĩ thất và van bán nguyệt. Ngoài những tiếng tim bình thường này, cũng có thể có mặt nhiều tiếng tim khác bao gồm tiếng thổi, tiếng thêm vào, và tiếng nhịp phi nước đại S3 và S4.
Tiếng thổi tim được phát ra từ dòng chảy hỗn loạn của máu và để nghe được tiếng thổi như tiếng dòng chảy hỗn loạn ấy cần phải có sự chênh lệch áp suất ít nhất 30 mm hg giữa các buồng tim và máu từ buồng có áp lực cao hơn sẽ chảy về buồng có áp lực thấp hơn, điều này xảy trong tình trạng bệnh, dẫn đến shunt trái - phải hoặc shunt phải - trái dựa trên áp lực bên nào chiếm ưu thế hơn. Sự hỗn loạn có thể xảy ra bên trong hoặc bên ngoài tim; nếu xảy ra bên ngoài thì sự hỗn loạn này được gọi là Bruit. Tiếng thổi có thể là sinh lý (lành tính) hoặc bệnh lý (bất thường). Tiếng thổi bất thường có thể gây ra bởi chứng hẹp làm hạn chế mở van tim, dẫn đến sự hỗn loạn khi máu chảy qua. Tiếng thổi bất thường cũng có thể xảy ra với tình trạng suy van tim (hở van tim), dẫn đến dòng máu chảy ngược khi van không đủ lực để đóng lại, hiệu quả tống máu chỉ đạt được một phần. Những tiếng thổi khác nhau có thể được nghe thấy ở những phần khác nhau trong chu kỳ tim, và cũng tùy thuộc vào nguyên nhân gây nên tiếng thổi.
Ensete ventricosum

| Ensete ventricosum |
| --- | --- |

Tình trạng bảo tồn
 Ít quan tâm  (IUCN 3.1)
Phân loại khoa học
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Monocots
(không phân hạng): Commelinids
Bộ (ordo): Zingiberales
Họ (familia): Musaceae
Chi (genus): Ensete
Loài (species): E. ventricosum
Danh pháp hai phần
Ensete ventricosum (Welw.) Cheesman, 1947 (in 1948) 
Danh pháp đồng nghĩa
  Danh sách  Musa ventricosa Welw., 1858 in 1859   Ensete arnoldianum (De Wild.) Cheesman, 1947 in 1948   Ensete bagshawei (Rendle & Greves) Cheesman, 1947 in 1948   Ensete buchananii (Baker) Cheesman, 1947 in 1948   Ensete davyae (Stapf) Cheesman, 1947 in 1948   Ensete edule Bruce ex Horan., 1862   Ensete fecundum (Stapf) Cheesman, 1947 in 1948   Ensete holstii (K.Schum.) Cheesman, 1947 in 1948   Ensete laurentii (De Wild.) Cheesman, 1947 in 1948   Ensete proboscideum (Oliv.) Cheesman, 1947 in 1948   Ensete ruandense (De Wild.) Cheesman, 1947 in 1948   Ensete rubronervatum (De Wild.) Cheesman, 1947 in 1948   Ensete schweinfurthii (K.Schum. & Warb.) Cheesman, 1947 in 1948   Ensete ulugurense (Warb. & Moritz) Cheesman, 1947 in 1948   Ensete ventricosum var. montbeliardii (Bois) Cufod., 1972   Mnasium theophrasti Pritz., 1855 nom. nud.   Musa africana W.Bull, 1871 nom. superfl.   Musa arnoldiana De Wild., 1901   Musa bagshawei Rendle & Greves, 1910   Musa buchananii Baker, 1893   Musa davyae Stapf, 1913   Musa ensete J.F.Gmel., 1791   Musa ensete var. montbeliardii Bois, 1931   Musa fecunda Stapf, 1906   Musa holstii K.Schum., 1904   Musa kaguna Chiov., 1935   Musa laurentii De Wild., 1907   Musa martretiana A.Chev., 1934   Musa proboscidea Oliv., 1888   Musa ruandensis De Wild., 1923   Musa rubronervata De Wild., 1923   Musa schweinfurthii K.Schum. & Warb., 1900   Musa ulugurensis Warb. & Moritz, 1904  
Ensete ventricosum là một loài thực vật có hoa trong họ Musaceae.
Các tên gọi phổ thông trong tiếng Anh bao gồm enset, ensete, Ethiopian banana (chuối Ethiopia), Abyssinian banana (chuối Abyssinia), pseudo-banana (chuối giả),  false banana (chuối giả), wild banana (chuối hoang),
Lịch sử phân loại

Năm 1790, James Bruce mô tả loài thực vật thân thảo dạng cây chuối ở Abyssinia, đông bắc châu Phi, mà ông gọi là Ensete theo tên gọi địa phương và cho rằng nó dường như chỉ là gần với các loài đã biết trong chi Musa nhưng không phải một loài Musa.
Năm 1791, Johann Friedrich Gmelin mô tả khoa học loài Musa ensete, dẫn chiếu tới mô tả Ensete của Bruce.
Trong bài viết năm 1858 (in năm 1859, tái bản năm 1867) Friedrich Martin Josef Welwitsch mô tả loài Musa ventricosa thu thập tại Pungo-Andongo (tây bắc Angola).
Năm 1862, Paul Fedorowitsch Horaninow thiết lập chi Ensete với loài duy nhất Ensete edule, dẫn chiếu tới Ensete của Bruce và Musa ensete của Gmelin. Vì thế, E. edule là loài điển hình của chi này.
Trong bài báo năm 1947 (in năm 1948) Ernest Entwistle Cheesman coi E. edule và E. ventricosum do ông mới tổ hợp là các loài khác nhau. Trong bài báo năm 1953 (in năm 1954) Baker và Simmonds đồng nhất hóa E. edule với E. ventricosum, coi E. edule là danh pháp chính thức còn E. ventricosum là danh pháp đồng nghĩa. Tuy nhiên, theo quy tắc về danh pháp thực vật từ năm 1907 và có hiệu lực hồi tố thì E. ventricosum là danh pháp tổ hợp từ danh pháp hợp lệ Musa ventricosa có từ năm 1859 trong khi E. edule chỉ có từ năm 1862 nên E. ventricosum có độ ưu tiên cao hơn. Danh pháp tổ hợp từ Musa ensete (1791) sẽ là E. ensete - một tên tự lặp lại (tautonym) và bị cấm trong việc đặt tên thực vật, vì thế nó không thể sử dụng. Vì thế, ngay trong số tiếp theo của Kew Bulletin thì Simmonds đã chỉnh sửa lại để coi E. ventricosum là danh pháp chính thức còn E. edule là danh pháp đồng nghĩa. Theo Väre & Häkkinen (2011) thì hiện tại chúng được coi là cùng loài, nhưng rõ ràng là cần phải nghiên cứu thêm để làm rõ mối quan hệ của chúng.
Từ nguyên

Tính từ Latinh định danh ventricosum có nghĩa là "phình bên, giống như bụng".
Phân bố

Loài bản địa miền đông châu Phi; bao gồm Angola, Burundi, Ethiopia, Kenya, Malawi, Mozambique, Nam Phi (các tỉnh Bắc), Rwanda, Sudan, Nam Sudan, Tanzania, Uganda, Zambia, Cộng hòa Dân chủ Congo, Zimbabwe.
Du nhập vào các đảo trong vịnh Guinea, Indonesia (Java), Chile (quần đảo Juan Fernández).
Sử dụng

Dạng thuần hóa của loài này được trồng tại Ethiopia, nơi nó cung cấp nguồn lương thực ổn định cho khoảng 20 triệu người.
Chú thích

↑  Williams E. (2017). “Ensete ventricosum”. Sách đỏ IUCN về các loài bị đe dọa. 2017: e.T22486245A22486942. doi:10.2305/IUCN.UK.2017-3.RLTS.T22486245A22486942.en. Truy cập ngày 21 tháng 1 năm 2022.
↑  Ernest Entwistle Cheesman, 1947 (in 1948). Classification of the Bananas: The Genus Ensete Horan. Kew Bulletin 2(2): 97-106, xem trang 101.
1 2 3  Plants of the World Online. “Ensete ventricosum”. Truy cập ngày 25 tháng 12 năm 2024.
1 2  Friedrich Martin Josef Welwitsch, 1858 (in 1859). Apontamentos Fito-geograficos sobre a Flora da Província de Angola na Africa Equinocial....: Musa ventricosa. Annaes do Conselho do Ultramarino Serie 1: 587, số 45.
1 2  Paul Fedorowitsch Horaninow, 1862. Ensete edule. Prodromus monographiae Scitaminearum 40.
1 2  Johann Friedrich Gmelin, 1791. Musa ensete. Systema Naturae (ấn bản 13) 2(1): 567.
↑  The Plant List (2010). “Ensete ventricosum”. Truy cập ngày 16 tháng 7 năm 2013.
↑  “Ensete ventricosum”. Germplasm Resources Information Network (GRIN). Cục Nghiên cứu Nông nghiệp (ARS), Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ (USDA). Truy cập ngày 20 tháng 12 năm 2017.
↑  “Ensete ventricosum”. PlantZAfrica (bằng tiếng Anh). South African National Biodiversity Institute (SANBI). Truy cập ngày 4 tháng 12 năm 2022.
↑  James Bruce, 1790. Ensete. Select specimens of natural history, collected in Travels to discover the Source of the Nile, in Egypt, Arabia, Abyssinia, and Nubia 5: 36-41.
↑  Ernest Entwistle Cheesman, 1947 (in 1948). Classification of the Bananas: The Genus Ensete Horan. Kew Bulletin 2(2): 97-106, xem trang 100-101.
↑  Baker R. E. D. & Simmonds N. W., 1953 (in 1954). The genus Ensete in Africa. Kew Bulletin 8(3): 405-416.
↑  Simmonds N. W., 1953 (in 1954). A correction to Baker and Simmonds. Kew Bulletin 8(4): 574.
↑  Henry Väre & Markku Häkkinen, 2011. Typification and check-list of Ensete Horan. Names (Musaceae) with nomenclatural notes. Adansonia, sér. 3, 33(2): 191-200, doi:10.5252/a2011n2a3.
↑  Harrison, Lorraine (2012). RHS Latin for Gardeners. Vương quốc Anh: Mitchell Beazley. ISBN 978-1845337315.
1 2  Wilkin, Paul; Demissew, Sebsebe; Willis, Kathy; Woldeyes, Feleke; Davis, Aaron P.; Molla, Ermias L.; Janssens, Steven; Kallow, Simon; Berhanu, Admas (2019). “Enset in Ethiopia: a poorly characterized but resilient starch staple”. Annals of Botany (bằng tiếng Anh). 123 (5): 747–766. doi:10.1093/aob/mcy214. PMC 6526316. PMID 30715125.
↑  “A 'banana falsa' que pode ser solução para alimentar milhões”. BBC News Brasil.
Bán cầu đại não

| Bán cầu đại não |
| --- | --- |
Não người nhìn từ đằng trước.
Não cừu nhìn từ đằng sau.
Chi tiết
Định danh
Latinh: Hemisphaerium cerebri
NeuroName: 241
NeuroLex ID: birnlex_1796
TA: A14.1.09.002
FMA: 61817
Thuật ngữ giải phẫu thần kinh[Chỉnh sửa cơ sở dữ liệu Wikidata]
Đại não của động vật có xương sống (não) được tạo thành bởi hai bán cầu đại não, thứ được phân tách bởi một đường rãnh gọi là rãnh liên bán cầu. Do đó có thể coi bộ não được chia thành các bán cầu đại não trái và phải. Mỗi bán cầu này có một lớp chất xám ở ngoài, vỏ đại não, được hỗ trợ bởi một lớp chất trắng bên trong. Trong các loài động vật có vú có nhau, các bán cầu được kết nối với nhau bởi thể chai, một bó lớn chứa đầy sợi thần kinh. Những mép nhỏ hơn, bao gồm cả mép trước, mép sau và thể tam giác, cũng có mặt trong các bán cầu và chúng cũng hiện diện ở các loài có xương sống khác. Những mép này chuyển thông tin giữa hai bán cầu để phối hợp những chức năng cục bộ.
Có ba cực đã biết của các bán cầu đại não: cực chẩm, cực trán, và cực thái dương.
Rãnh trung tâm là một rãnh nổi bật chia tách thùy đỉnh với thùy trán và vỏ não vận động chính với vỏ não cảm giác xúc giác chính.
Nhìn bằng mắt thường thì các bán cầu gần như là hình ảnh đối xứng trong gương của nhau, chỉ có một số khác biệt không đáng kể; ví dụ như Yakovlevian torque quan sát được ở não người, tức tình trạng đầu bán cầu phải nghiêng lệch nhẹ sang bên trái. Khi nhìn bằng kính hiển vi, kiến trúc tế bào của vỏ đại não cho thấy chức năng của tế bào, số lượng cấp độ chất dẫn truyền thần kinh và các kiểu phụ thụ thể thì bất đối xứng một cách đáng kể giữa hai bán cầu. Tuy nhiên, trong khi một số những khác biệt về mặt phân bố ở bán cầu thì là nhất quán trong loài người, hay thậm chí là trong một số loài, thì nhiều những khác biệt về mặt phân bố ở bán cầu quan sát được lại biến đổi từ cá thể này sang cá thể khác trong một loài cụ thể.
Hình ảnh

Lateral surface. (The frontal pole is approximately at 10, the occipital pole is approximately at 17, and the temporal pole is approximately at 38.)
Poles of cerebral hemispheres
Thành Trà Lân

Đối với các định nghĩa khác, xem Trà Lân (định hướng).
Vị trí thành Trà Lân và phủ Nghệ An thời thuộc Minh
Thành Trà Lân (chữ Hán: 茶麟), còn được gọi là Trà Long (茶籠), là một thành cổ, thủ phủ của phủ Trà Lân, xứ Nghệ An, tương đương với thị trấn Trà Lân, huyện Con Cuông, Tương Dương ngày nay. Đây là địa điểm diễn ra trận chiến vừa công vừa dụ hàng theo kế hoạch đánh chiếm vùng Nghệ An thừa tuyên của tướng quân Nguyễn Chích trong cuộc Khởi nghĩa Lam Sơn (1418–27) chống lại sự cai trị của nhà Minh.
Thành ở trên một ngọn núi bên bờ bắc sông Lam, gần ngã ba Sông Con (nay thuộc thị trấn Trà Lân, huyện Con Cuông). Là nơi án ngữ con đường "thượng đạo" chạy qua miền Tây Nghệ An và là điểm chốt chặn giữa vùng rừng núi và đồng bằng. Thành đắp theo thế núi, chu vi chừng 2 km, phía ngoài có hào và rào tre trúc dày, do viên tri phủ thổ quan Cầm Bành cùng hơn 1.000 thổ binh chốt giữ. Tháng 10 năm 1424, sau trận thắng lớn ở Bồ Đằng (hay Bồ Lạp thuộc Quỳ Châu, Nghệ An), nghĩa quân Lam Sơn tiến đánh thành, vừa vây hãm vừa phủ dụ Cầm Bành đang cố thủ trong thành chờ quân cứu viện. Sau hơn 1 tháng vừa kiệt sức, vừa tuyệt vọng, Cầm Bành phải mở cửa thành đầu hàng.
Chú thích

↑  Yamamoto Tatsurō (2020), tr. 541.
↑  Đỗ Thị Thùy Lan (2023), tr. 135.
↑  Nguyễn Lương Bích (1973), tr. 214.
↑  Trần Trọng Kim (1971), tr. 222.Lỗi sfnp: không có mục tiêu: CITEREFTrần_Trọng_Kim1971 (trợ giúp)
Thư mục

Đỗ Thị Thùy Lan (21 tháng 2 năm 2023). “Barbarians and the Kinh - Trại separation: Perceptions of the Đại Việt dynasties on the uplands (11th-16th centuries)” [Người Man và sự phân biệt Kinh – Trại: Quan điểm của các vương triều Đại Việt về vùng cao (thế kỷ 11–16)]. Thang Long Journal of Science: Van hien and Heritage (bằng tiếng Anh). Nhà xuất bản Trường Đại học Thăng Long. 1 (2): 116–142. ISSN 2734-9837. Truy cập ngày 31 tháng 1 năm 2024.
Trần Trọng Kim (1971). Việt Nam sử lược  . Sài Gòn: Trung tâm học liệu Bộ Giáo dục Việt Nam Cộng hòa – qua Wikisource. [scan ]
Nguyễn Lương Bích (1973).  Nguyễn Viết Nhâm (biên tập). Nguyễn Trãi đánh giặc cứu nước. Hà Nội: Nhà xuất bản Quân đội nhân dân. OCLC 56067595.
Yamamoto Tatsurō (2020) [1950]. 安南史研究Ⅰ：元明两朝的安南征略 [An Nam sử nghiên cứu I: Chiến dịch An Nam thời Nguyên–Minh] (bằng tiếng Trung). Lý Thu Diễm (李秋艳) biên dịch. Bắc Kinh: Thương vụ ấn thư quán. ISBN 978-7-100-16790-1.
Shiki, Saitama

| Shiki 志木市 |
| --- | --- |
—  Thành phố  —
 

  Hiệu kỳ Ấn chương
 Vị trí của Shiki ở  Saitama
Shiki 
Tọa độ: 35°50′B 139°35′Đ﻿ / ﻿35,833°B 139,583°Đ﻿ / 35.833; 139.583 
Quốc gia: Nhật Bản
Vùng: Kantō
Tỉnh: Saitama
Chính quyền
 • Thị trưởng: Akira Naganuma
Diện tích
 • Tổng cộng: 9,06 km2 (350 mi2)
Dân số (1 tháng 9 năm 2010)
 • Tổng cộng: 70,753
 • Mật độ: 7.810/km2 (20,200/mi2)
Múi giờ: UTC+9, Giờ UTC+9
- Cây: Osmanthus
- Hoa: Azalea
Điện thoại: 048-473-1111
Địa chỉ tòa thị chính:  353-0002
Website: Shiki
Shiki (志木市, Shiki-shi?) là một thành phố thuộc tỉnh Saitama, Nhật Bản.
12 sứ quân

Bài này viết về thân thế các vị thủ lĩnh thời  của Việt Nam ở thế kỷ X. Đối với lịch sử giai đoạn này, xem Loạn 12 sứ quân.
12 sứ quân là những vị thủ lĩnh chiếm giữ các vùng lãnh thổ để hình thành lên thời kỳ loạn 12 sứ quân trong lịch sử Việt Nam. Tên tuổi của họ được chép trong các chính sử như Đại Việt sử lược, Đại Việt sử ký toàn thư,... Cuốn chính sử "Lịch triều hiến chương loại chí" còn trang trọng xếp 12 sứ quân vào danh sách dòng chính thống các bậc đế vương bởi trong số các sứ quân cai trị nhiều người đã xưng Vương hoặc được tôn xưng là Vương và đóng góp nhiều cho cuộc sống người Việt thời bấy giờ. Hiện nay có rất nhiều di tích ở Việt Nam thờ các vị thủ lĩnh này.
Danh sách các sứ quân

Đến năm 966, hình thành đầy đủ 12 sứ quân chiếm giữ các địa phương:
Ngô Xương Xí, tức Ngô Sứ Quân giữ Bình Kiều (Triệu Sơn, Thanh Hóa).
Ngô Nhật Khánh tự xưng là Ngô Lãm Công, giữ Đường Lâm (Sơn Tây, Hà Nội).
Đỗ Cảnh Thạc tự xưng là Đỗ Cảnh Công, giữ Đỗ Động Giang (Quốc Oai và Thanh Oai, Hà Nội).
Phạm Bạch Hổ tự xưng là Phạm Phòng Át, giữ Đằng Châu (Hưng Yên).
Kiều Công Hãn tự xưng Kiều Tam Chế, giữ Phong Châu (Phú Thọ).
Kiều Thuận tự xưng là Kiều Lệnh Công, giữ Hồi Hồ (Cẩm Khê, Phú Thọ).
Nguyễn Khoan tự xưng Nguyễn Thái Bình, giữ Tam Đái (Vĩnh Tường, Vĩnh Phúc).
Nguyễn Siêu tự xưng là Nguyễn Hữu Công, giữ Tây Phù Liệt (Thanh Trì, Hà Nội).
Nguyễn Thủ Tiệp tự xưng là Nguyễn Lệnh Công, giữ Tiên Du (Bắc Ninh).
Lý Khuê tự xưng là Lý Lãng Công, giữ Siêu Loại (Thuận Thành, Bắc Ninh).
Trần Lãm tự xưng là Trần Minh Công, giữ Bố Hải Khẩu (Thái Bình).
Lã Đường tự xưng là Lã Tá Công, giữ Tế Giang (Văn Giang, Hưng Yên).
Theo Việt sử kỷ yếu: "Từ khi Dương Tam Kha chiếm vị xưng vương, lòng người không phục. Các thổ hào có quân đội hùng cứ mỗi người một phương, chiếm giữ quận ấp, xung đột tranh giành ảnh hưởng, tiêu diệt lẫn nhau. Một nước phân liệt chia thành nhiều giang sơn. Quốc sử chép là Thập nhị sứ quân. Con số 12 đây là không kể các tù trưởng miền rừng núi và mấy thố hào ít nổi tiếng".
Có ý kiến cho rằng số sứ quân trên mang tính ước lượng cho phù hợp với con số 12 châu Tĩnh Hải quân vì theo các tài liệu lịch sử và thần tích còn lưu lại, một số nhân vật tương tự nhưng không được kê vào danh sách sứ quân trên. Điển hình như cuốn Tục tư trị thông giám trường biên của Lý Đảo (Trung Hoa) ghi:
Có thể trong số các nhân vật: Lã Xử Bình, Dương Huy,... hoặc không có thực ấp, không phải là thổ hào, thứ sử hoặc đã chết tại thời cực thịnh của 12 sứ quân.