stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Emily Mkamanga
Tiểu sử

Emily Lilly Mkamanga sinh ra ở Chilumba ngày 27 tháng 12 năm 1949.
Bà được giáo dục tại Livingstonia, Uliwa, Trường trung học nữ Lilongwe và Đại học Malawi, nơi bà học ở trường đại học nông nghiệp Bunda và tốt nghiệp năm 1971. Sau khi làm việc tại Trạm nghiên cứu nông nghiệp Chitedze, bà đã có mười lăm năm làm nhân viên thông tin nông nghiệp tại Ngân hàng Quốc gia. Khi còn ở đó, năm 1990 bà đã xuất bản The Night Stop, một cuốn tiểu thuyết về "người vợ đau khổ của một luật sư lăng nhăng".
Sáng tác chính trị xã hội

Việc nghỉ hưu của bà ở ngân hàng vào năm 1993 trùng với thời điểm 30 năm cầm quyền của Tiến sĩ Hastings Banda. Năm 2000, tường thuật của bà về những năm đó đã được xuất bản bởi nhà xuất bản Dudu Nsomba của John Lwanda. Mang tên Suffering in Silence: Malawi women's thirty year dance with Dr Banda, cuốn sách đã được mô tả là "một phân tích về tâm lý ám ảnh của một bạo chúa thời hiện đại" và một "bút chiến" trở thành "một hình thức vạch trần Banda".
Từ "dance" của tiêu đề đề cập đến những điệu nhảy của phụ nữ được bố trí tại các cuộc mít tinh chính trị ca ngợi Tiến sĩ Banda. Mặc dù việc khiêu vũ đã từng được liên kết với các nhà hoạt động nữ quyền, nhưng tất cả phụ nữ đều được yêu cầu và được kiểm soát thông qua sự lãnh đạo của Đảng Quốc hội Malawi. Mkamanga nói rằng phụ nữ bị ép buộc và bóc lột để thỏa mãn nhà độc tài cầm quyền, mặc dù ông ta tự xưng là người bảo vệ cho phụ nữ: như một nkhoswe, nghĩa là một người chú hoặc anh em có thẩm quyền ở chế độ mẫu hệ tại các nền văn hóa Malawian. Nhiều người ở Malawi sẽ mô tả việc nhảy múa là một phần truyền thống trong văn hóa của họ, một ý tưởng được thúc đẩy bởi Banda, trong khi Mkamanga cho rằng phụ nữ ở Malawi thường được hướng dẫn bởi "truyền thống gia trưởng và chuẩn mực văn hóa". Cùng năm đó Suffering in Silence được xuất bản, bà cũng là đồng tác giả của Road to Democracy: role of the media in the 2000 Malawi local government elections: final report.
Bà là một chuyên mục viên thường xuyên cho Nyasa Times, đồng thời viết các ý kiến chính trị và xã hội ở nơi khác. Bà còn được gọi là "nhà sử học xã hội" cũng như bình luận viên hoặc nhà báo. Vào năm 2013, chủ tịch của Hội Nhà văn Malawi đã mô tả bà là một trong ba nhà văn nữ "nổi tiếng" duy nhất trong nước. (Những người khác là Walije Gondwe và Janet Karim). Bà phục vụ trong hội đồng quản trị của nhiều tổ chức khác nhau, bao gồm ActionAid ở Malawi, Hội đồng Truyền thông của Malawi, Hội Nhà báo Malawi, Thanh niên và Xã hội, và Học viện Báo chí Điều tra.
Cyperus somalidunensis

| Cyperus somalidunensis> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Monocots
Bộ (ordo): Poales
Họ (familia): Cyperaceae
Chi (genus): Cyperus
Loài (species): C. somalidunensis
Danh pháp hai phần
Cyperus somalidunensis Lye 
Cyperus somalidunensis là loài thực vật có hoa trong họ Cói. Loài này được Lye mô tả khoa học đầu tiên năm 1996.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Cyperus somalidunensis”. Truy cập ngày 11 tháng 6 năm 2013.
Kratae Rsiam

| Kratae Rsiam |
| --- | --- |
กระแต อาร์สยาม

Sinh: Tae Bunyalieang 25 tháng 8, 1987 (37 tuổi) Lampang, Thái Lan
Quốc tịch:  Thái Lan
Nghề nghiệp:  Ca sĩ  Diễn viên  Võ sĩ 
Sự nghiệp âm nhạc
Thể loại:  Pop  Luk Thung 
Nhạc cụ:  Hát Chính  Dương Cầm 
Năm hoạt động: 2003–nay
Hãng đĩa:  Rsiam (2003-nay) 
Hợp tác với: Baitoey Rsiam
Website: Facebook Instagram
 
Chữ ký

Tae Bunyalieang (tiếng Thái Lan: แตร บุญยะเลี้ยง), được biết đến với nghệ danh Kratae Rsiam (กระแต อาร์ สยาม), sinh ngày 25 tháng 08 năm 1987, là một nữ ca sĩ, nhạc sĩ người Thái Lan.
Danh sách đĩa nhạc > Các Album, Single và Ca khúc đã phát hành

| Năm | Single |
| --- | --- |
2008:  รักหรือไม่รัก Feat.Dr.Fuu
2013:  ตื๊ด (Tued)
2014:  ชู้ทางไลน์ (Hidden Line) Feat.Timethai  เมรี (Meri) Feat.Kratay Rsiam
2015:  ยิ่งถูกทิ้ง ยิ่งต้องสวย (Stay Cool!)
2016:  สะบัด (Flick)  เหวี่ยง (นวดให้นุ่ม) (Strong) Feat.Waii
2017:  รอพี่ที่บ้านนอก
2018:  หนานะ (Thick)  ลื่น (Slip)
| Năm | Album |  |
| --- | --- | --- |
| 2003 | ลูกทุ่ง 4 ทีน |  Yim leaw ruey (ยิ้มแล้วรวย)  Mai dai tung jai dum (ไม่ได้ตั้งใจดำ)  Bun ya kard nah mee fan (บรรยากาศน่ามีแฟน)  Sao nong po (สาวหนองโพ)  Por mee tae hai (พ่อมีแต่ให้)  Ar deed ruk barn nah (อดีตรักบ้านนา)  Nu suey mai (หนูสวยไหม)  Sao tub kla dard (สาวทับกระดาน)  Ruk kong mong (รักคนมอง)  Jai troong gun (ใจตรงกัน)  Look sib lor (ลูกสิบล้อ)  Puer mae (เพื่อแม่) |
| 2007 | เปิดใจสาวแต |  Ror narn narn torraman jai (รอนานนานทรมานใจ)  Perd jai sao tae (เปิดใจสาวแต)  Mai mee mue tue (ไม่มีมือถือ)  Remote hua jai (รีโมทหัวใจ)  Mah nhoo du (หมาหนูดุ)  Tai rom prabaramee (ใต้ร่มพระบารมี)  Ber krai (เบอร์ใคร)  Kae kum bork lar (แค่คำบอกลา)  Mai pluem (ไม่ปลื้ม)  For fan mai mee (ฟ. แฟนไม่มี) |
| 2007 | ของขวัญจากสาวแต |  Aor bor tor boon mar (อบต. บุญมา)  Phai wah nong jai choo (ไผว่าน้องเจ้าชู้)  Khong kwan tee nong khor (ของขวัญที่น้องขอ)  Mar lah woey (มาละเหวย)  Kid tueng (คิดถึง)  Diew mae tee tai (เดี๋ยวแม่ตีตาย)  Khao mee dee arai (เขามีดีอะไร)  Nae jai mhai pee (แน่ใจไหมพี่)  Sao lumpang (สาวลำปาง)  Sia dai (เสียดาย) |
| 2008 | สาวกาดแลง |  Jarng mun ter (จ้างมันเต๊อะ)  Sawasdee kwam ngao (สวัสดีความเหงา)  Sao kard laeng (สาวกาดแลง)  Ja ya ja dai (จะยะจะได)  Chong ya mong (ชงยาหม่อง)  Bork ma luey (บอกมาเลย)  Kum warn korn norn (คำหวานก่อนนอน)  La orn (ละอ่อน)  Pah ched nah (ผ้าเช็คหน้า)  Sakid thom sao (สะกิดต่อมสาว) |
| 2010 | อัลบั้มพิเศษ ตีเข่าเขย่าแดนซ์ |  Yarng nee tong tee kao (อย่างนี้ต้องตีเข่า)  Dek pump (เด็กปั๊ม)  Sao rum wong (สาวรำวง)  Pok mia ma duay (พกเมียมาด้วย)  Chorp mai (ชอบมั้ย)  Ruk rua lom (รักเรือล่ม)  Mai yark pen praeng see fun (ไม่อยากเป็นแปรงสีฟัน)  Tob mue karng deaw (ตบมือข้างเดียว)  Ma ruk tum mai torn nee (มารักทำไมตอนนี้)  Warng laew chuay tro glub (ว่างแล้วช่วยโทรกลับ) |
| 2011 | รักนะฉึก ฉึก |  Ruk na chuek chuek (รักนะฉึก ฉึก)  Ber khon oak huk (เบอร์คนอกหัก)  Nisai bor dee (นิสัยบ่ดี)  Luem pai wa bor chai fan (ลืมไปว่าบ่ใช่แฟน)  Lhor ta-lu jai (Jikka duey) (หล่อทะลุใจ (จิ๊กกะดึ๊ย))  Lamoon lamom (ละมุนละม่อม)  Arom ying (อารมณ์หญิง)  Maew huang karng (แมวหวงก้าง)  Pen ja dai pong ai (เป็นจะไดผ่องอ้าย)  Pok ka daek (ป๊อกกะแด็ก) |
Chú thích

↑  Facebook, Website Facebook
↑  Mê đắm với nữ võ sỹ Muay Thái đẹp tuyệt trần, Website us.24h
↑  สะบัด (Flick): กระแต อาร์ สยาม, Youtube, đăng 16/3/2016. Truy cập ngày 30 tháng 10 năm 2018.
↑  เหวี่ยง (นวดให้นุ่ม): กระแต X หวาย  Kratae Rsiam x Waii Yes! Music, Youtube, đăng 25/8/2016. Truy cập ngày 30 tháng 10 năm 2018.
↑  รอพี่ที่บ้านนอก: กระแต อาร์ สยาม, Youtube, đăng 5/4/2017. Truy cập ngày 30 tháng 10 năm 2018.
Wikimedia Commons có thêm hình ảnh và phương tiện truyền tải về .
Vincent của Đan Mạch

| --- | --- |
Kính xưng Vương thất của Vương tôn Vincent của Đan Mạch

 
Cách đề cập: His Royal Highness
Cách xưng hô: Your Royal Highness
Cách thay thế: Sir
Vincent của Đan Mạch, Bá tước của Monpezat (tên đầy đủ là Vincent Frederik Minik Alexander, sinh ngày 8 tháng 1 năm 2011) là người con thứ ba của Frederik X của Đan Mạch và Mary Donaldson, và là cháu trai nhỏ nhất của Nữ vương Margrethe II và Vương tế Henri của Đan Mạch. Vương tử đồng thời cũng là anh trai song sinh của Vương nữ Josephine. Cậu hiện đang xếp thứ 3 trong dòng kế vị ngai vàng của Vương quốc Đan Mạch, sau chị gái là Vương nữ Isabella.
Sinh và rửa tội

Vương tôn Vincent chào đời vào lúc 10:30 giờ địa phương, ngày 8 tháng 1 năm 2011 tại Rigshospitalet thuộc Bệnh viện Đại học Copenhagen ở thủ đô Copenhagen của Đan Mạch. Cậu ra đời trước cô em gái song sinh 26 phút, cân nặng 2,674 kg và dài 47 cm. Sau khi Vương tôn ra đời, Thái tử Frederik đã gọi vui cậu là Elvis, vì cậu sinh ra vào đúng ngày sinh nhật của "Ông vua nhạc Rock'n Roll" Elvis Presley. Vào buổi trưa cùng ngày, 21 phát đại bác đã được khẩu đội pháo Sixtus bắn ra tại căn cứ hải quân Holmen ở Copenhagen cũng như tại Lâu đài Kronborg ở phía bắc Sjælland để đánh dấu sự kiện hoàng gia này.
Vương tôn Vincent và em gái song sinh được rửa tội vào ngày 14 tháng 4 năm 2011 tại Nhà nguyện của Nhà thờ Holmen bởi Đức Giám mục Erik Norman Svendsen. Nhà thờ Holmen chính là nơi đã diễn ra lễ cưới của Nữ vương Margrethe II và Vương tế Henri vào năm 1967. Cha mẹ đỡ đầu của cậu là John Stuart Donaldson (cậu của Vương tôn), Thái tử của Tây Ban Nha, Công tước kế vị của Sayn-Wittgenstein-Berleburg, Bá tước Michael Ahlefeldt-Laurvig-Bille, Nữ Nam tước Helle Reedtz-Thott và Caroline Heering (phù dâu của Trữ phi Mary trong lễ cưới với Thái tử Frederik).
Sinh và rửa tội > Đặt tên

Vương tử được đặt tên thánh đầy đủ là Vincent Frederik Minik Alexander.
Vincent: tên gọi có nguồn gốc từ tiếng Pháp
Frederik: đặt theo tên của cha cậu là Quốc vương Frederik X
Minik: tên gọi có nguồn gốc từ Greenland, vùng đất yêu thích của Quốc vương Frederik X
Alexander: đặt theo tên của ông cố của Vương hậu Mary là Alexander Donaldson
Vị trí kế vị theo Hiến pháp

Năm 2009, Hiến pháp Đan Mạch quy định về Luật Kế vị đã bị thay đổi; theo đó, con trưởng của Quốc vương Đan Mạch, không phân biệt là nam hay nữ, đều sẽ được ưu tiên trong dòng kế vị ngai vàng Đan Mạch. Lúc trước, theo Luật Kế vị cũ thì trong dòng kế vị ngai vàng Đan Mạch, Vương tử Vincent sẽ được xếp trước chị gái của mình là Isabella. Tuy nhiên, theo Luật Kế vị mới thì Vương nữ Isabella vẫn có quyền kế vị tương tự như Vương tử, cho nên vị trí của Vương nữ Isabella trong danh sách kế vị ngai vàng sẽ được đôn lên đứng trước Vương tử Vincent.
Bên cạnh đó, do là hậu duệ của Nữ vương Victoria của Anh nên Vương tôn Vincent cũng đồng thời được xếp vào danh sách kế vị ngai vàng của Vương quốc Anh và Khối thịnh vượng chung. Do sự khác nhau về Luật Kế vị giữa hai vương quốc nên trong danh sách kế vị này, Vương tử Vincent được xếp đứng trước Vương nữ Isabella.
Nhiệm vụ vương thất

Ngày 3 tháng 8 năm 2014, trong chuyến thăm chính thức của gia đình Vương thất đến Greenland, Vương tử Vincent cùng với cha mẹ và các anh chị em đã tham gia trồng cây tại khu rừng Ivalos og Miniks Poppellund ở Qaqortoq. Tên của khu rừng được đặt theo tên đệm của Vương tử Vincent và Vương nữ Josephine là Minik và Ivalo.
Tước hiệu

8 tháng 1 năm 2011 - 14 tháng 1 năm 2024: His Royal Highness Vương tôn Vincent của Đan Mạch, Bá tước xứ Monpezat Điện hạ.
14 tháng 1 năm 2024 – nay: Her Royal Highness Vương tử Vincent của Đan Mạch, Bá tước xứ Monpezat Điện hạ
Huân chương

14 tháng 1 năm 2012: Huân chương kỷ niệm 40 năm trị vì của H.M Nữ vương
Tổ tiên

21 phát đại bác được bắn ra tại Lâu đài Kronborg để chào mừng sự ra đời của Vương tử Vincent và Vương nữ Josephine
Ba Vì (định hướng)

Ba Vì có thể là:
Huyện Ba Vì, thành phố Hà Nội
Xã Ba Vì thuộc huyện Ba Vì.
Xã Ba Vì, huyện Ba Tơ, tỉnh Quảng Ngãi.
Núi Ba Vì tại huyện Ba Vì
Vườn quốc gia Ba Vì tại núi Ba Vì.
Hà Tiên thập cảnh khúc vịnh

Hà Tiên thập cảnh khúc vịnh (chữ Nho: 河仙什景曲詠), hay Hà Tiên Quốc âm thập vịnh (河仙國音什詠) tức Vịnh mười cảnh đẹp Hà Tiên bằng Quốc âm, là tên một tập thơ chữ Nôm do Mạc Thiên Tứ (1718-1780) sáng tác tại Hà Tiên (Việt Nam).
Phát hiện

Hà Tiên thập cảnh tổng vịnh, đã được thi sĩ Đông Hồ phát hiện và công bố vào năm 1960. Theo ông, thì mười bài thơ Nôm trong thi phẩm này, hầu hết đều theo vần và đầu đề của mười bài thơ Hán, nên rất có thể Hà Tiên thập cảnh khúc vịnh được tác giả làm sau khi tập thơ chữ Hán là Hà Tiên thập vịnh đã cơ bản hoàn thành (khoảng 1736).
Lý giải vì sao, những danh sĩ đương thời như: Nguyễn Cư Trinh, Lê Quý Đôn, và người sau thời đó là Trịnh Hoài Đức, cũng không hề nhắc đến tên thi phẩm; Đông Hồ cho biết có thể vì lúc bấy giờ văn chương Nôm chưa được coi trọng; và còn vì Hà Tiên thập cảnh khúc vịnh chưa được khắc in.
Mặc dù vậy, nhờ những người dân ở Hà Tiên thuộc lòng; nhờ Đông Hồ bỏ công tìm tòi, sao chép, bổ khuyết và chú thích; mà Hà Tiên thập cảnh khúc vịnh mới chính thức có mặt trên thi đàn và có được diện mạo khá trọn vẹn như ngày nay.
Giới thiệu > Tên gọi

Ban đầu, tập thơ có tên là Hà Tiên Quốc âm thập vịnh, nhưng sau khi sưu tầm và chỉnh lý xong, Đông Hồ xét thấy cái tên này không ổn. 
Ông giải thích: Bởi nó là một khúc vịnh thể lục bát gián thất, chia làm 10 đoạn. Mỗi đoạn nói về một cảnh, và kết đoạn đó bằng một bài thơ Nôm Đường luật. Cuối cùng có một bài luật Nôm làm lời tổng vịnh mười cảnh, nhắc lại tên mười cảnh và vị trí mười cảnh có liên quan với nhau. Vần thơ lục bát và vần thơ luật, trên dưới vẫn cắn liền nhau; 334 câu lục bát gián thất cùng 88 câu của 11 bài Đường luật, tất cả là 422 câu liên ngâm không gián đoạn. Số câu này tương đương với khúc Chinh phụ ngâm (412 câu), và dài hơn khúc Cung oán ngâm khúc (356 câu). Cứ theo thể tài và thể thức đó, thì nên đề là Hà Tiên thập cảnh khúc vịnh là phải, cũng như trước đó, đã có Tứ thời khúc vịnh của Hoàng Sĩ Khải. Đây là lối khúc vịnh cổ, cũng như các ngâm khúc, thuộc về thể văn thịnh hành thời cuối Lê.
Giới thiệu > Hình thức

Trước đây, vào năm 1970, trong tập sách nhỏ có nhan đề là Hà Tiên thập cảnh và Đường về Hà Tiên; hai tác giả là Đông Hồ và Mộng Tuyết, sau đoạn dẫn giải như trên, đã nói thêm hai ý:
Hà Tiên thập cảnh khúc vịnh khác hơn các khúc vịnh và khúc ngâm khác, ở chỗ nó mở đầu bằng câu lục, chứ không phải bằng câu thất; toàn thể câu thất đầu đều hiệp vần ở chữ thứ 3 (thông thường thì hiệp vần ở chữ thứ 5), và chữ cuối khúc vịnh đều hiệp vần chữ cuối câu đầu của bài Đường luật.
Lấy đoạn cuối bài Châu Nham lạc lộ làm thí dụ:
Khi chép lại mười bài thơ này, phải chép cho có thứ tự trên dưới, trước sau. Tuy là mười bài, nhưng thực ra chỉ là một khúc...Vì khi làm, tác giả đã cố ý xếp đặt như vậy...
Thể theo ý này, Hà Tiên thập cảnh khúc vịnh được phân bố như sau:
Kim Dữ lan đào: gồm một khúc vịnh 34 câu (1-34) và một bài thơ Đường luật.
Bình San điệp thúy: gồm một khúc vịnh 30 câu (35- 64) và một bài thơ Đường luật.
Tiêu Tự thần chung: gồm một khúc vịnh 34 câu (65-98) và một bài thơ Đường luật.
Giang Thành dạ cổ: gồm một khúc vịnh 36 câu (99-134) và một bài thơ Đường luật.
Thạch Động thôn vân: gồm một khúc vịnh 32 câu (135-166) và một bài thơ Đường luật.
Châu Nham lạc lộ: gồm một khúc vịnh 34 câu (167-201) và một bài thơ Đường luật.
Đông Hồ ấn nguyệt: gồm một khúc vịnh 34 câu (201-234) và một bài thơ Đường luật.
Nam Phố trừng ba: gồm một khúc vịnh 32 câu (235-266) và một bài thơ Đường luật.
Lộc Trĩ thôn cư: gồm một khúc vịnh 34 câu (167-300) và một bài thơ Đường luật.
Lư Khê ngư bạc: gồm một khúc vịnh 34 câu (301-334) và một bài thơ Đường luật.
Cuối tập, là một bài thơ Đường luật có tựa đề Hà Tiên thập cảnh tổng vịnh.
Giới thiệu > Nội dung

Do chung đề tài với Hà Tiên thập vịnh, nên nội dung Hà Tiên thập cảnh khúc vịnh cũng không khác mấy. Nghĩa là, tác giả (Mạc Thiên Tứ) chọn và đặt tên cho mười đầu bài, ngoài việc đề vịnh danh thắng; họ Mạc còn có dụng ý tuyên truyền thế lực của mình, phô trương sự phồn thịnh nơi mình cai quản, đồng thời còn để nói lên chí khí, hoài bão và tâm sự của mình.
Sau đây là bài Hà Tiên thập cảnh tổng vịnh nằm ở cuối tập. Nó được xem như là một thư mục, một bản tổng kết mấy nét chính có trong tập thơ:
Giá trị trong văn học

Giá trị nội dung và nghệ thuật của Hà Tiên thập cảnh khúc vịnh được ghi nhận như sau:
Theo GS. Nguyễn Huệ Chi, thì trong các tác phẩm của Mạc Thiên Tứ còn lưu lại, có lẽ là tập thơ này là đáng chú ý hơn cả. Nội dung tập thơ cũng có phần giống với Hà Tiên thập vịnh chữ Hán, nhưng do nói tiếng nói trực tiếp của dân tộc nên tình cảm biểu hiện thoải mái tự nhiên hơn, lòng tự hào về đất nước cũng có nét khởi sắc hơn.
Đặc biệt, thơ Nôm của ông bình dị, rất gần ngôn ngữ của quần chúng, mà vẫn không kém phần trau chuốt. Mặc dù có nhiều từ cổ, có những từ ngữ của địa phương miền Nam, lại gieo vần ở chữ chữ thứ ba câu thất đầu; nhưng những vần thơ lục bát gián thất của Mạc Thiên Tứ vẫn óng ả, duyên dáng, cũng như những bài luật Nôm của ông tuy cổ kính mà vẫn tươi tắn sinh động, không khác mấy với thơ văn đương thời thịnh hành ở Đàng Ngoài. Đó là lý do khiến cho thơ Nôm của ông phổ biến rộng rãi trong nhân dân địa phương lúc bấy giờ và vẫn tồn tại trong trí nhớ của nhiều người sau gần ba thế kỷ.
Xét khía cạnh khác, thi sĩ Đông Hồ viết:
Diễn giải thêm ý của Đông Hồ, trong một bài viết của GS. Lê Đình Kỵ có đoạn:
Bởi những giá trị có trong thi phẩm này, đã gợi ý cho Nguyễn Cư Trinh sáng tác "Quảng Ngãi thập nhị cảnh".
Chú thích

↑  Đề cập vấn đề này, Đông Hồ đặt câu hỏi: Thời họ Mạc ở Hà Tiên, nếu có khắc mộc bản thì tất phải nhờ người thợ Tàu, mà người thợ Tàu thì có lẽ không quen khắc chữ Nôm chăng? (Văn học Hà Tiên, Nhà xuất bản Văn nghệ, TP. HCM, 19899, tr. 150).
↑  Theo Trương Minh Đạt, tác giả Nghiên cứu Hà Tiên, thì nhờ phát hiện mới mẻ này, Đông Hồ được mời giảng cho chứng chỉ Văn chương Quốc âm tại Đại học Văn Sài Gòn từ niên khóa 1964-1965. (Nghiên cứu Hà Tiên, Nhà xuất bản Trẻ cùng Tạp chí Xưa & Nay hợp tác ấn hành, 2008, tr. 114). Tháng 11 năm 1986, nhân lễ kỷ niệm 250 năm Chiêu Anh Các (1736-1986), nữ sĩ Mộng Tuyết trong một bài viết đã nhắc lại công lao của thi sĩ Đông Hồ như sau: Ngày nay, chúng ta cầm nắm được hệ thống của tập Hà Tiên thập cảnh khúc vịnh bằng văn Nôm đã được sắp đặt lại cho có trước sau mạch lạc, cũng là do Đông Hồ có để tâm sưu tập và góp phần nhặt nhạnh những vàng rơi ngọc rớt của Sĩ Lân Mạc Thiên Tứ nói riêng và của thi phái Chiêu Anh Các nói chung.(Văn học Hà Tiên, tr. 78.)
1 2  Văn học Hà Tiên, tr. 154.
↑  Dẫn lại theo Nghiên cứu Hà Tiên, tr. 114
↑  Chép theo Văn học Hà Tiên, tr. 306
↑  Theo Nguyễn Huệ Chi, Từ điển Văn học (bộ mới), Nhà xuất bản Thế giới, 2004, tr. tr. 935-936.
↑  Trích Thay lời tựa, in trong Văn học Hà Tiên, tr. 12.
Trương Lương

Đối với các định nghĩa khác, xem Trương Lương (định hướng).
| Trương Lương |
| --- | --- |
張良
Tranh vẽ Trương Tử Phòng trong một ngôi mộ thời Tây Hán
Chức vụ
Thông tin cá nhân
Sinh: trước 250 TCN Tân Trịnh (nay là thành phố Trịnh Châu, Hà Nam, Trung Quốc
Mất: 186 TCN
Nghề nghiệp: Mưu sĩ
Trương Lương (chữ Hán: 張良; trước 250 TCN - 186 TCN), biểu tự Tử Phòng (子房), là danh thần khai quốc nổi tiếng thời nhà Hán.
Ông cùng với Hàn Tín, Tiêu Hà được người đời xưng tụng là Hán sơ Tam kiệt (漢初三傑), đóng vai trò quan trọng giúp Lưu Bang đánh đổ nhà Tần và thắng Hạng Vũ trong chiến tranh Hán Sở sáng lập ra nhà Hán trong lịch sử Trung Quốc.
Ông thường được xếp vào hàng ngũ 10 đại quân sư kiệt xuất nhất lịch sử phong kiến Trung Quốc, đứng thứ 4 sau Khương Tử Nha, Tôn Vũ, Tôn Tẫn và đứng trên các bậc quân sư kiệt xuất khác như Gia Cát Lượng, Lưu Bá Ôn. Vì thế, hậu nhân hay gọi ông là Mưu thánh (謀聖).
Thân thế

Theo các tư liệu thì Trương Lương sinh khoảng trước năm 250 TCN tại kinh đô Tân Trịnh của nước Hàn xuất thân từ dòng dõi sĩ tộc nước Hàn thời Chiến Quốc. Tổ tiên ông phát tích ở làng Thành Phụ (城父; nay là Thành Phụ trấn, quận Tiếu Thành, tỉnh An Huy), sau di cư đến nước Tấn, qua nhiều đời làm khanh sĩ nước Hàn, ông nội Trương Lương là Trương Khai Địa (張開地) làm tướng quốc của Hàn Chiêu hầu, Hàn Tuyên Huệ vương, Hàn Tương Ai vương; cha ông là Trương Bình (张平) làm tướng quốc của Hàn Li Vương, Hàn Điệu Huệ vương.
Năm thứ 23 đời Hàn Điệu Huệ Vương (250 TCN), cha Trương Bình chết. Vì khi đó Trương Lương còn ít tuổi nên chưa từng làm quan nước Hàn.
Báo quốc bất thành, mài chí ở Hạ Bì

Năm 230 TCN, nước Hàn bị Tần Thủy Hoàng tiêu diệt. Em của Trương Lương chết, ông không lo chôn cất mà tập hợp 300 tôi tớ trong nhà, đem tất cả gia tài tìm thích khách giết vua Tần để báo thù cho nước Hàn.
Bấy giờ, ông tìm được một lực sĩ, làm một cái chùy sắt nặng 120 cân, năm 218 TCN, nhân Tần Thủy Hoàng đi chơi ở miền đông, ông và người lực sĩ rình đánh vua Tần ở bãi cát Bác Lãng, nhưng lại đánh nhầm phải xe tùy tùng nên giết hụt vua Tần. Tần Thủy Hoàng nổi giận sai lùng khắp thiên hạ. Trương Lương bèn đổi tên họ, trốn tránh ở Hạ Bì.
Thời gian ở Hạ Bì, tương truyền nhờ tính khiêm tốn, nhún nhường, ông được Hoàng Thạch Công truyền cho cuốn "Thái Công binh pháp". Hoàng Thạch Công dặn Trương Lương rằng:
Trương Lương rất quý quyển này, thường đem ra học tập nghiền ngẫm. Hạng Bá là em Hạng Lương, con tướng Hạng Yên nước Sở, phạm tội giết người, được ông che chở.
Tái lập nước Hàn

Năm 209 TCN, Trần Thắng khởi nghĩa chống nhà Tần. Trương Lương cũng tụ họp hơn trăm trai tráng. Tháng 12 năm 208 TCN, Trần Thắng bị giết, tướng Tần Gia lập người dòng dõi nước Sở là Cảnh Câu ở đất Lưu làm Giả vương nước Sở. Trương Lương muốn đi theo, đi đến giữa đường thì gặp Lưu Bang, bèn theo Lưu Bang. Lưu Bang cho ông làm tướng coi về việc ngựa của quân.
Ông mấy lần đem binh pháp của Thái Công ra trình bày với Lưu Bang, được khen ngợi. Vì vậy, ông quyết định theo Lưu Bang, không đến yết kiến Cảnh Câu nữa. Sau đó Hạng Lương khởi nghĩa ở đất Ngô, vượt sông Trường Giang đánh Tần, khí thế rất mạnh. Hạng Lương diệt Tần Gia không chịu quy phục.
Lưu Bang đến đất Tiết, yết kiến Hạng Lương, Hạng Lương lập Sở Hoài vương. Trương Lương bèn nói với Hạng Lương:"Ngài đã lập con cháu vua Sở; trong các công tử nước Hàn, Hành Dương Quân tên là Thành là người hiền, có thể lập làm vương để tăng thêm vây cánh".
Hạng Lương nghe theo, sai Trương Lương tìm Hàn Thành, lập làm vua Hàn, cho ông làm Tư đồ nước Hàn, cho Hàn vương cầm hơn 1.000 quân đi về hướng tây lấy đất Hàn. Quân Hàn lấy được mấy thành, nhưng yếu thế nên bị quân Tần cướp lại ngay. Quân Hàn đi lại đánh quanh quẩn ở miền Dĩnh Xuyên.
Giúp Lưu Bang diệt Tần

Lưu Bang và Hạng Vũ nhận giao ước đi đánh Tần . Khi Lưu Bang đi từ miền nam Lạc Dương ra khỏi núi Hoàn Viên, Trương Lương dẫn quân theo, lấy được hơn 10 thành của Hàn, đánh phá quân của Dương Hùng.
Lưu Bang bèn sai Hàn vương Thành ở lại giữ huyện Dương Định, còn mình cùng Trương Lương đi về hướng Nam, đánh lấy được đất Uyển, rồi quay sang hướng Tây vào Vũ Quan. Trên đường vào Quan Trung, quân Lưu Bang không gặp nhiều trở ngại do không phải đối mặt với những đạo quân hùng hậu của nhà Tần. Tuy nhiên, có tướng chư hầu Tư Mã Ngang nước Triệu muốn tranh công vào Quan Trung trước. Trương Lương bèn bày kế cho Lưu Bang ngăn đường Ngang khiến Ngang không thể chen chân vào Quan Trung sớm.
Lưu Bang muốn đem hai vạn quân đánh quân Tần ở gần đất Nghiên, ông nói:
Quả nhiên tướng Tần làm phản, muốn liên kết với Lưu Bang cùng đem binh về hướng Tây đánh úp Hàm Dương. Lưu Bang nghe theo, ông nói:
Lưu Bang liền đem quân đánh quân Tần, phá tan quân Tần. Lưu Bang đi về hướng bắc đến Lam Điền, đánh trận thứ hai, quân Tần thua to. Lưu Bang đến Hàm Dương, vua Tần là Tử Anh ra hàng.
Được Hạng Bá trả ơn

Lưu Bang vào cung nhà Tần, thấy nhà cửa, màn trướng, chó ngựa, vật quý, đàn bà con gái đến hàng ngàn, ý muốn ở lại đấy. Phàn Khoái can Lưu Bang nhưng Bang không nghe. Ông nói:
Lưu Bang bèn đem quân về Bá Thượng.
Hạng Vũ vào đến Hồng Môn, muốn đánh Lưu Bang. Chú Hạng Vũ là Hạng Bá đang đêm ruổi ngựa đến báo cho ông biết, để trả ơn cưu mang trước đây.
Ông bèn cố mời Hạng Bá vào. Hạng Bá yết kiến Lưu Bang. Bang mời Bá uống rượu chúc thọ kết làm thông gia, nhờ Hạng Bá nói lại đầu đuôi rằng mình không dám phản lại Hạng Vũ. Hạng Bá về nói lại, Hạng Vũ bèn thôi đánh úp Lưu Bang.
Hạng Vũ có thế mạnh, đứng đầu chư hầu, phong cho Lưu Bang làm Hán vương, cai trị đất Ba, đất Thục. Hán vương cho ông 2.000 lạng vàng, hai hộc châu báu, ông bèn đem hiến tất cả cho Hạng Bá. Hán vương cũng nhân đó, sai Lương đem nhiều của quý cho Hạng Bá nhờ Hạng Bá xin thêm đất Hán Trung giàu có, đông dân cho mình để làm cơ sở đánh Sở sau này. Nhờ Hạng Bá nói hộ, Hạng vương ưng thuận, vì vậy Lưu Bang được đất Hán Trung.
Hán vương vào đất Ba, đất Thục, Trương Lương tiễn đến đất Bao Trung. Hán vương sai ông về nước Hàn. Trương Lương nói với Hán vương:
Hán vương nghe theo, bèn đốt tất cả đường sạn đạo khiến Hạng vương yên tâm.