stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Nhà tù Hỏa Lò

Tên tiếng Pháp của nhà tù Hỏa Lò được giữ lại
Cảnh tù nhân tại Hỏa Lò
Nhà tù Hỏa Lò
Vị trí nhà tù Hỏa Lò trên bản đồ Hà Nội
Nhà tù Hỏa Lò hay nhà pha Hỏa Lò là một nhà tù do thực dân Pháp xây dựng trên khu đất xưa thuộc làng Hỏa Lò, nay có địa chỉ: số 1 phố Hỏa Lò, phường Trần Hưng Đạo, quận Hoàn Kiếm, Hà Nội, Việt Nam.
Nhà tù Hỏa Lò là một địa danh nổi tiếng bởi từng là nơi giam giữ rất nhiều nhà cách mạng lớn của Việt Nam trong Chiến tranh Đông Dương và phi công Mỹ trong Chiến tranh Việt Nam. Địa danh này được Bộ Văn hoá Thể thao và Du lịch của Việt Nam ra quyết định số 1543-QĐ/VH ngày 18/6/1997 công nhận là di tích lịch sử.
Quá trình lịch sử > Thời Pháp thuộc

Nhà tù này được thực dân Pháp xây năm 1896 ở khu đất thuộc làng Hỏa Lò (chuyên làm các loại ấm đất, siêu đất và các loại hỏa lò bằng đất, đem bán khắp kinh kỳ) lúc đó là ngoại vi thành phố với quy mô lớn và kiên cố vào loại bậc nhất ở Đông Dương, có tổng diện tích là 12.908 m2. Đây là ngục thất trung ương của cả hai xứ Trung Kỳ và Bắc Kỳ. Tên tiếng Pháp của nhà tù này là Maison Centrale, tiếng Việt là Nhà tù Trung ương, lúc bấy giờ thường gọi là Ngục thất Hà Nội.
Nhà tù Hỏa Lò được chia thành bốn khu (A, B, C và D):
Khu A và B dành cho phạm nhân đang được cứu xét và phạm nhân nguy hiểm.
Khu C giam giữ phạm nhân người Pháp hoặc người ngoại quốc.
Khu D là nơi câu cấm phạm nhân bị án tử hình chờ ngày duyệt y hoặc giảm án.
Bao quanh nhà tù là một bức tường xây kiên cố bằng đá cao 4 m, dày 0,5 m, trên cắm mảnh chai và chăng dây điện áp cao thế để ngăn cản tù nhân vượt ngục.
Năm 1899, nhà tù Hỏa Lò xây dựng chưa hoàn thiện, nhưng đã phải đưa vào sử dụng ngay vì việc thực dân Pháp bắt hàng loạt người Việt Nam yêu nước đấu tranh chống lại họ. Những năm sau đó, nhà tù thường xuyên được cải tạo, sửa chữa, tăng thêm diện tích các phòng giam.
Với tính chất là nhà giam, nhà pháp lý, nhà trừng giới, nhà tù Hỏa Lò được thực dân Pháp trang bị hết sức tối tân với các công cụ dùng cho các hình phạt nặng nề và hiểm độc nhất với tù nhân, đặc biệt các tù nhân là những chiến sĩ yêu nước và cách mạng Việt Nam.
Nơi đây từng giam phần đông là tù phạm chính trị, những người ái quốc chống lại chính quyền thực dân Pháp và số ít là tù thường phạm và tù ngoại kiều.
Với những người bị án tối đa 5 năm hoặc án chém thì thực dân Pháp cho giam giữ ở nhà tù Hỏa Lò, còn những người bị kết án từ 5 năm trở lên bị họ chuyển đi nhà tù Sơn La, nhà tù Côn Đảo và một số nhà tù khác.
Tại đây, nhà cầm quyền thực dân cho áp dụng một chế độ nhà tù hà khắc, dùng mọi thủ đoạn cực hình tra tấn, đánh đập dã man và giam cầm hàng vạn lượt chiến sĩ yêu nước và các nhà cách mạng Việt Nam.
Quá trình lịch sử > Những sự kiện nổi bật > Sự kiện Nguyễn Văn Viên

Người chủ mưu vụ ám sát Bazin ngày 9 tháng 2 năm 1929 cùng nhiều đảng viên Việt Nam Quốc dân Đảng bị truy bắt, sáu tháng sau sa lưới và bị giải vào Hỏa Lò. Ông tự nhận đã ra tay giết Alfred François Bazin khi khai cung với chánh hội đồng đề hình Brides. Nguyễn Văn Viên sau đó đã tự tử trong xà lim của ngục Hỏa Lò.
Quá trình lịch sử > Những sự kiện nổi bật > Sự kiện Nhật đảo chính Pháp

Đêm ngày 9 tháng 3 năm 1945, bỗng nhiên đèn điện toàn thành phố vụt tắt, tiếng đại bác nổ rồi đến những tràng liên thanh không ngớt. Ngoài sân nhà tù, tiếng chân người chạy huỳnh huỵch, các chiến sỹ cộng sản người Việt đều vui mừng, đập tường gọi nhau: Anh em ơi! Nhật – Pháp bắn nhau rồi!
Khoảng 11 giờ đêm ngày 9 tháng 3 năm 1945, quân Nhật chiếm Nhà tù Hỏa Lò. Lúc này, toàn bộ hệ thống quản lý từ giám ngục, giám thị, lính canh, viên chức của Pháp đều hoảng loạn. Lập tức ở các buồng giam có những cuộc trao đổi của các đảng viên cộng sản để nhận định tình hình và xác định phương thức hành động. Các trại đều thống nhất chủ trương: "Kiên quyết giữ vững lập trường, khí tiết của người cộng sản, triệt để tranh thủ lúc tình hình còn đang rối ren, quân Nhật chưa vững chân, đây là thời cơ có một không hai, cần chủ động tìm và tạo mọi cơ hội khẩn trương vượt ngục."
Bỗng chốc mọi kỷ cương của nhà tù bị đảo lộn. Các giám thị và quan chức Pháp cùng gia đình bị dồn vào trong một khu, giám thị người Việt không còn dám nghênh ngang. Chủ trương cụ thể tiếp theo là: Ai có điều kiện trốn vào lúc nào thì chủ động khôn khéo tận dụng, ưu tiên bố trí cho các đồng chí bị án nặng ra trước... Từ những nhận định và chủ trương trên, với khát khao được tự do để tiếp tục sự nghiệp hoạt động cách mạng, hàng trăm chiến sỹ cộng sản người Việt đã nắm bắt và lợi dụng thời cơ, bằng nhiều hình thức vượt ngục, thoát khỏi nhà tù Hỏa Lò vào dịp xảy ra sự kiện tháng 3 năm 1945 này.
Các chiến sĩ cách mạng đã tổ chức đấu tranh kêu oan, đòi ân xá, trà trộn với tù thường phạm, kết hợp với tổ chức và người thân cải trang trà trộn người thăm nuôi... nhiều tốp tổ chức "thăng thiên", "độn thổ" vượt ngục. Chỉ tính trong các đêm từ 12 đến 20 tháng 3, đã có gần trăm tù chính trị "thăng thiên" qua tường thoát ra ngoài, trên 100 tù chính trị đã vượt ngục theo đường cống ngầm. Những ngày sau đó, lính Nhật có nới lỏng hơn, cho người nhà đến thăm tù nhân khá đông, kẻ ra người vào thăm nuôi khá lộn xộn. Lợi dụng tình hình này, tổ chức đã bí mật tuồn những bộ quần áo thường, cho những người tù chính trị cải trang, trà trộn với đoàn người vào thăm nuôi, trốn thoát ra ngoài bằng đường cổng chính. Sau khi thoát khỏi nhà tù Hỏa Lò, các chiến sỹ cộng sản nhanh chóng trở về các địa phương, khẩn trương tổ chức chuẩn bị cho Tổng khởi nghĩa giành chính quyền Tháng Tám năm 1945.
Thời kỳ 1954 đến nay

Từ sau ngày hoà bình lập lại (10 tháng 10 năm 1954), Hỏa Lò là nhà tù của chế độ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, nhà tù được đổi tên là "Trại giam phạm nhân Hà Nội" và giao cho Ủy ban Quân quản Hà Nội, trực thuộc quyền quản lý của Công an thành phố.
Trong thời kỳ những năm 1964 đến năm 1973 của Chiến tranh Việt Nam, đây là nơi giam giữ những phi công Mỹ còn sống cho đến sau Hiệp định Paris 1973. Các tù binh phi công Mỹ gọi ngục Hỏa Lò là "Hanoi Hilton". Trong các tù binh Mỹ bị bắt, nổi tiếng nhất sau này là Thượng nghị sĩ Hoa Kỳ John McCain.
Ngoài ra, nhà tù Hỏa Lò còn là nơi giam giữ những người được cho là gián điệp của Việt Nam Cộng hòa phái ra để phá hoại miền Bắc thời đất nước chia cắt và cũng là nơi giam giữ những người bị cho là liên quan đến những vụ án Xét lại chống Đảng sau năm 1954 tại miền Bắc.
Thời kỳ 1954 đến nay > Thời Chiến tranh Việt Nam

Hỏa Lò là một địa điểm được Quân đội Bắc Việt Nam sử dụng để giam giữ, tra tấn và thẩm vấn những quân nhân bị bắt, hầu hết là phi công Mỹ bị bắn hạ trong các cuộc ném bom. Mặc dù Bắc Việt Nam là một bên ký kết Công ước Geneva lần thứ ba năm 1949, yêu cầu "đối xử tử tế và nhân đạo" đối với các tù nhân chiến tranh, các phương pháp tra tấn dã man đã được sử dụng, chẳng hạn như trói dây, sắt, đánh đập và biệt giam kéo dài. Khi các tù nhân chiến tranh được trả tự do khỏi nhà tù này và các nhà tù khác của Bắc Việt Nam dưới thời chính quyền Johnson, lời khai của họ cho thấy sự lạm dụng tù nhân chiến tranh một cách phổ biến và có hệ thống. Có sự tham gia của các sĩ quan Cuba trong việc thiết kế cũng như trực tiếp thực hành các hình thức tra tấn.
Về việc đối xử tại Hỏa Lò và các nhà tù khác, Bắc Việt phản bác bằng cách tuyên bố rằng các tù nhân được đối xử tốt và theo Công ước Geneva. Trong năm 1969, họ đã phát đi một loạt phát biểu của các tù nhân Mỹ nhằm ủng hộ quan điểm này. Bắc Việt cũng khẳng định rằng các nhà tù của họ không tồi tệ hơn các nhà tù dành cho tù binh chiến tranh và tù nhân chính trị ở miền Nam Việt Nam, chẳng hạn như nhà tù Côn Đảo cũng như sự ngược đãi của Bắc Việt Nam đối với các tù nhân Nam Việt Nam và những người bất đồng chính kiến của họ.
Thời kỳ 1954 đến nay > Sau chiến tranh

Sau khi thực hiện Hiệp định Hòa bình Paris năm 1973, cả Hoa Kỳ và các đồng minh của họ chưa bao giờ chính thức buộc tội Bắc Việt Nam về các tội ác chiến tranh được cho là đã gây ra ở đó. Vào những năm 2000, chính phủ Việt Nam đã có quan điểm cho rằng các tù nhân bị tra tấn tại Hỏa Lò và các địa điểm khác trong chiến tranh là bịa đặt, nhưng Việt Nam muốn bỏ qua vấn đề này như một phần của việc thiết lập quan hệ tốt hơn với Hoa Kỳ. Ông Trần Trọng Duyệt, một cai ngục tại Hỏa Lò bắt đầu từ năm 1968 và là chỉ huy của nó trong ba năm cuối của cuộc chiến, khẳng định vào năm 2008 rằng không có tù nhân nào bị tra tấn. Tuy nhiên, lời kể của các nhân chứng của quân nhân Mỹ đưa ra một lời kể khác về việc họ bị giam cầm.
Năm 1993, để đáp ứng nhu cầu phát triển của Thủ đô, Nhà nước Việt Nam quyết định: một phần của nhà tù Hỏa Lò được sử dụng để xây dựng cao ốc thương mại với tên Tháp Hà Nội – "Hanoi Tower". Khu trại giam hiện chuyển xuống khu vực Xuân Phương, Cầu Diễn, Nam Từ Liêm, Hà Nội mang tên là Trại tạm giam số 1 của Công an Thành phố Hà Nội. Ngày nay, Hỏa Lò chỉ còn lại một phần khoảng hơn 2.000 m2 tiếp giáp đường phố Hỏa Lò được bảo tồn, tôn tạo thành Khu Lưu niệm Nhà tù Hỏa Lò.
Tại khu Lưu niệm này có đài tưởng niệm các chiến sỹ yêu nước, cách mạng người Việt Nam đã hy sinh tại nhà tù Hỏa Lò, mô hình tái tạo hình ảnh các chiến sĩ cách mạng trong lao tù, chiếc máy chém mà thực dân Pháp đã dùng để hành quyết các chiến sĩ yêu nước, cách mạng và hệ thống trưng bày nhiều hiện vật, hình ảnh tư liệu quý.
Thư viện ảnh

Năm 1970
Năm 1973
Chú thích

1 2  Hoàng Văn Đào. Từ Yên Bái đến các ngục-thất Hỏa-Lò, Côn-nôn, Guy-an. Sài Gòn: Sống Mới, 1957. tr 21-28.
↑  Hoàng Văn Đào, Từ Yên Bái đến các ngục-thất Hỏa-Lò, Côn-nôn, Guy-an
↑  Cuộc đại vượt ngục Hỏa Lò
↑  Times, David Binder Special to The New York (20 tháng 8 năm 1977). “Ex‐U. S. Prisoner in Vietnam Says His Torturer Was Cuban Officer”. The New York Times (bằng tiếng Anh). ISSN 0362-4331. Truy cập ngày 13 tháng 7 năm 2023.
Hanoi Hilton trong ảnh chụp từ trên không năm 1970
Danh sách các chiến sĩ yêu nước và cách mạng Việt Nam bị tù đày tại nhà tù Hỏa Lò
Nội quy nhà tù Hỏa Lò
Khu vực "Little Vegas" được xây dựng cho tù binh Mỹ vào năm 1967, được trưng bày trong lần kiểm tra cuối cùng vào năm 1973 ngay trước khi những người Mỹ được trả tự do.
Đài tưởng niệm nhà tù Hỏa Lò
Takamuko no Kuromaro

| Takamuko no Kuromaro高向 玄理 |
| --- | --- |
Kuni no hakase
Thông tin cá nhân
Sinh: thế kỷ 6
Mất: 
Ngày mất: 654
Nơi mất: nhà Đường
 
Giới tính: nam
Gia quyến: 
Thân phụ: Takamuko no Furutari
 
Nghề nghiệp: nhà ngoại giao
Quốc tịch: Nhật Bản
Thời kỳ: Thời kỳ Asuka
x • t • 
Takamuko no Kuromaro (高向 玄理 (Cao Hướng Huyền Lý), Takamuko no Kuromaro? ? – 654) là một học giả và nhà ngoại giao Nhật Bản thời Asuka. Gia tộc Takamuko chính là hậu duệ của Tào Phi.
Kuromaro đi sứ sang nhà Tùy cùng Ono no Imoko với tư cách là kenzuishi (Khiển Tùy sứ) nhân danh Thiên hoàng Suiko vào năm 608. Ông tình nguyện ở lại Trung Quốc học hỏi trong ba mươi hai năm.  Sau khi trở về nước vào năm 640, nhờ vốn hiểu biết sâu rộng về Trung Quốc mà ông được triều đình trao danh hiệu Kuni no hakase (国博士, "Quốc Bác sĩ"). Kuromaro đã đóng góp sức mình cho công cuộc Cải cách Taika vào năm 645.  Ông lại được triều đình cử làm sứ thần sang nhà Đường gọi là kentōshi (Khiển Đường sứ). Trên đường đi đến Trường An, Takamuko lâm trọng bệnh và qua đời vào năm 654.
Chú thích

↑  Nussbaum, "Kentōshi" at p. 511, tr. 511, tại Google Books
1 2 3  Nussbaum, "Takamuko no Kuromaro (No Genri)" at p. 935, tr. 935, tại Google Books
Karana gemmifera

| Karana gemmifera |
| --- | --- |

Phân loại khoa học
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Lepidoptera
Họ (familia): Noctuidae
Chi (genus): Karana
Loài (species): K. gemmifera
Danh pháp hai phần
Karana gemmifera (Walker, 1858) 
Danh pháp đồng nghĩa
 Plusia gemmifera Walker, 1858  Karana similis Moore, 1888 
Karana gemmifera là một loài bướm đêm trong họ Noctuidae.
Chú thích

↑  “TaiBNET - Catalogue of Life of Taiwan”. Bản gốc lưu trữ ngày 4 tháng 3 năm 2016. Truy cập ngày 13 tháng 7 năm 2014.
↑  Bisby, F.A.; Roskov, Y.R.; Orrell, T.M.; Nicolson, D.; Paglinawan, L.E.; Bailly, N.; Kirk, P.M.; Bourgoin, T.; Baillargeon, G.; Ouvrard, D. (2011). “Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist”. Species 2000: Reading, UK. Truy cập ngày 28 tháng 6 năm 2014.
↑  Beccaloni, G. W., Scoble, M. J., Robinson, G. S. & Pitkin, B. (Editors). (2003) The Global Lepidoptera Names Index (LepIndex). (Geraadpleegd maart 2013).
A Cổ Bách

| A Cổ Bách |
| --- | --- |
Muhammad Yaqub Beg, từ sách năm 1898 của tác giả N.Veselovsky
Sinh: 1820 Pskent, Kokand
Mất: (1877-05-30)30 tháng 5, 1877
Nghề nghiệp: Thủ lãnh của Kashgaria
A Cổ Bách hay A Cổ Bá (tiếng Ba Tư: یعقوب بیگ‎, Muhammad Yaqub Bek, tiếng Duy Ngô Nhĩ: Яқуб-Бәг Бәдөләт Хан, ياقۇب بەگ بەدۆلەت خان, tiếng Uzbek: Yoqub bek; 1820 - 1877) là một nhà thám hiểm, thủ lĩnh quân sự người Tajik và là người đứng đầu nhà nước Kashgar ở thế kỷ thứ 19. A Cổ Bách là thủ lĩnh đối đầu với nhà Thanh xung quanh vấn đề Tân Cương, các lực lượng của ông đã quật khởi, đánh chiến nhiều nơi ở các vùng Tân Cương, làm chủ vùng lòng chảo Tarim từ năm 1865 - 1877, uy hiếp mạnh mẽ đến cương vực phía Tây của nhà Thanh.
Đứng trước tình hình đó, nhà Thanh đã cử viên tướng Tả Tông Đường xuất quân tây chinh để giành lại Tân Cương. A Cổ Bách cùng quân đội chiến đấu quyết liệt với quân nhà Thanh suốt nhiều năm. Nhưng do quân Thanh được chuẩn bị tốt nên dần chiếm lại ưu thế tại vùng Tân Cương. Đến khi A Cổ Bách chết thì quân Thanh thừa cơ chiếm lại toàn bộ vùng Tân Cương.
Thân thế

A Cổ Bách sinh ra tại thị trấn Pskent thuộc hãn quốc Kokand (thuộc Uzbekistan ngày nay). Thời trẻ, ông phục vụ trong quân đội của các khả hãn Kokand và có những sự thăng tiến cấp bậc rất nhanh chóng. Năm 1847, khi mới 27 tuổi, ông là tổng chỉ huy của pháo đài Ak-Mechet cho đến năm 1853 khi đế quốc Nga chiếm đóng khu vực này. Trong khoảng một năm sau đó, ông nhiều lần dẫn quân giành lại quyền kiểm soát pháo đài này nhưng thất bại. Năm 1864, Beg được điều đi Taskent để chống lại quân Nga.
Chú thích

↑  “Yakub Beg biography - Tajik adventurer”. Encyclopedia Britannica. Truy cập 7 tháng 2 năm 2015.
Ledebouria insularis

| Ledebouria insularis> Tình trạng bảo tồn |
| --- | --- |
 Nguy cấp  (IUCN 3.1)
Phân loại khoa học
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Monocot
Bộ (ordo): Asparagales
Họ (familia): Asparagaceae
Chi (genus): Ledebouria
Loài (species): L. insularis
Danh pháp hai phần
Ledebouria insularis A.G.Mill. 
Ledebouria insularis là một loài thực vật có hoa trong họ Măng tây. Loài này được A.G.Mill. mô tả khoa học đầu tiên năm 2004.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Ledebouria insularis”. Truy cập ngày 16 tháng 7 năm 2013.
La Bella Principessa

| La Bella Principessa |
| --- | --- |
Tiếng Anh: The Beautiful Princess

Tác giả: không rõ  (được các nhà nghiên cứu mỹ thuật cho là của Leonardo da Vinci)
Thời gian: 1495-6
Loại: phấn, bút chì, mực và sắc thái rửa trên bảng vẽ
Chủ đề: Bianca Sforza
Kích thước: 33 cm × 23.9 cm (13 in × 94 in)
Chủ sở hữu: Bộ sưu tập tư nhân
La Bella Principessa (Công nương xinh đẹp) là một bức chân dung không rõ tác giả được các nhà nghiên cứu mỹ thuật cho là của Leonardo da Vinci. Bức chân dung được vẽ hòa hợp của phấn, bút chì, mực và sắc thái rửa trên vẽ, đo 33 cm x 22 cm.
Bức tranh được bán ngày 30 tháng 1 năm 1998 tại New York với giá $19,000. Nó được bán lại trong năm 2007 và hiện đang được đặt ở một ngân hàng Thụy Sĩ, ước tính có trị giá hơn $ 160.000.000.
Chú thích

↑  The vellum has been carbon dated to between 1440 – 1650, within a 95 % confidence interval. The 1495–96 is the dating by Kemp.
↑  If by Leonardo; see text.
Callithrix marcai

| Mico marcai |
| --- | --- |

Tình trạng bảo tồn
 Thiếu dữ liệu  (IUCN 3.1)
Phân loại khoa học
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Chordata
Lớp (class): Mammalia
Bộ (ordo): Primates
Họ (familia): Cebidae
Chi (genus): Mico
Loài (species): M. marcai
Danh pháp hai phần
Mico marcai Alperin, 1993 
 
Mico marcai là một loài động vật có vú trong họ Cebidae, bộ Linh trưởng. Loài này được Alperin miêu tả năm 1993.
Chú thích

↑  Rylands, A. B. & Silva Jr., J. S. (2008). Mico marcai. 2008 Sách đỏ IUCN. Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế 2008. Truy cập ngày 2 tháng 1 năm 2009.
1 2  Wilson, D. E.; Reeder, D. M. biên tập (2005). “Callithrix marcai”. Mammal Species of the World . Baltimore: Nhà in Đại học Johns Hopkins, 2 tập (2.142 trang). ISBN 978-0-8018-8221-0. OCLC 62265494.
Sai On

| Sai On蔡温 |
| --- | --- |

Tên chữ: Bunjaku

Sanshikan Ryūkyū
Nhiệm kỳ 1728–1752
Tiền nhiệm: Nago Ryōi
Kế nhiệm: Kochinda Chōei
Kokushi Ryūkyū
Nhiệm kỳ 1712–1762
 
Thông tin cá nhân
Sinh: 
Ngày sinh: 1682
Nơi sinh: Kumemura
 
Mất: 1761
Giới tính: nam
Gia quyến: 
Thân phụ: Sai Taku
Thân mẫu: Magozei
 
Gia tộc: Sai-uji Gushichan Dunchi
Nghề nghiệp: chính khách, nhà triết học, nhà nông học
Tôn giáo: Nho giáo
Quốc tịch: Vương quốc Lưu Cầu
Tác phẩm: Sanpu Ryūmyaku-hi
x • t • 
Gushichan Ueekata Bunjaku (具志頭 親方 文若, Gushichan Ueekata Bunjaku?) (1682–1761), tên gọi Lưu Cầu kiểu Hán là Sai On (蔡温 (Sái Ôn), Sai On?), một nhà Nho nổi tiếng người Lưu Cầu. Ông là một thành viên của Tam ti quan (Sanshikan), cầm quyền từ năm 1728 đến năm 1752.
Tác phẩm

Trung Sơn thế phả(中山世譜, Tiếng Trung)
Đồ trị yếu truyền(図治要伝, Tiếng Trung)
Thôi ông phiến ngôn(簔翁片言, Tiếng Trung)
Độc vật ngữ(独物語, Tiếng Nhật)
Gia nội vật ngữ(家内物語, Tiếng Nhật)
Tự tự truyền(自敍伝, Tiếng Nhật)
ngự giáo điều(御教条, Tiếng Nhật)
Melanotis

| Melanotis> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Chordata
Lớp (class): Aves
Bộ (ordo): Passeriformes
Họ (familia): Mimidae
Chi (genus): Melanotis
Melanotis là một chi chim trong họ Mimidae.
Chú thích

↑  Clements, J. F.; Schulenberg, T. S.; Iliff, M. J.; Wood, C. L.; Roberson, D.; Sullivan, B.L. (2012). “The eBird/Clements checklist of birds of the world: Version 6.7”. Truy cập ngày 19 tháng 12 năm 2012.
Čermná, Domažlice

| Čermná |
| --- | --- |
—  Làng  —
 

  Hiệu kỳ Huy hiệu
Čermná
Quốc gia:  Cộng hòa Séc
Vùng: Plzeňský
Huyện: Domažlice
 • Mùa hè (DST): CEST (UTC+2)
NUTS 5: CZ0321 553514
Čermná là một làng thuộc huyện Domažlice, vùng Plzeňský, Cộng hòa Séc.
Kỳ lân

Tượng kỳ lân trong tại Hoàng thành Huế
Về các nghĩa khác, xem Kỳ Lân (định hướng).
Tượng một con kỳ lân tại Bắc Kinh, Trung Quốc
Kỳ lân (麒麟, bính âm: qílín) hay còn gọi là lân, li, là một trong bốn linh vật của tứ linh theo tín ngưỡng dân gian Á Đông như tại Việt Nam, Nhật Bản, Trung Quốc, Triều Tiên... Trong truyền thuyết của Trung Quốc thì Kỳ Lân được xem là đã trở nên giống như một con hổ sau khi sự biến mất của chúng trong thực tế và được cách điệu theo kiểu hươu cao cổ trong triều đại nhà Minh.
Mô tả > Lân

Lân đầu nửa rồng nửa thú, đôi khi chỉ có một sừng, do không húc ai bao giờ nên sừng này là hiện thân của từ tâm. Phần nhiều lân có sừng nai, tai chó, trán lạc đà, mắt quỷ, mũi sư tử, miệng rộng, thân ngựa, chân hươu, đuôi bò. Thực ra trong tạo hình của người Việt chúng ta khác tưởng tượng này, Điều có thể nhận ngay ra rằng khi nhìn vào hình tượng Kỳ Lân Việt Nam có chút khác so với Kỳ Lân Trung Quốc ở chỗ Kỳ Lân Việt Nam có đôi mắt to, mũi to, mõm ngắn đặc biệt phần đuôi xù ra hoặc rẽ quạt toát lên vẻ ngoài thân quen, vui vẻ, thân thiện hoạt bát dễ gần không ù lì, chễm chệ, dọa nạt như Kỳ Lân Trung Hoa.
Chúng thường được thể hiện trong tư cách đội tòa sen, làm chỗ dựa cho Văn Thù bồ tát hay các Hộ pháp, và nhiều khi ngồi trên đầu cột cổng hay xuất hiện trên mái nhà. Trong những tư cách này chúng xuất hiện cho sức mạnh của linh vật tầng trên, cho trí tuệ và như thể chúng có khả năng kiểm soát tâm hồn những người hành hương. Kỳ lân Việt Nam nó cũng không ăn thịt hay làm hại bất kỳ con vật nào và không bao giờ uống nước bẩn.
Trong không gian kiến trúc của người Việt, có khi kỳ lân được bài trí thành từng cặp, đứng chầu trước cung điện của vua, đầu hướng về phía cung điện nhằm biểu hiện lòng trung thành; có khi kỳ lân được bài trí ở trước điện thờ, đền miếu, mặt hướng ra bên ngoài, biểu tượng cho sự tôn nghiêm, kính cẩn. Kỳ lân còn biểu hiện cho uy quyền của nhà vua, vì thế trên ngai vua triều Nguyễn có đôi kỳ lân dùng làm chỗ đặt chân của nhà vua. Kỳ lân còn là linh vật biểu trưng cho thái tử trong mối quan hệ: rồng (nhà vua) - kỳ lân (thái tử) - phượng hoàng (hoàng hậu).
Hóa thân > Long mã

Long Mã là hóa thân của kỳ lân, là sự kết hợp đặc biệt giữa rồng, lân và ngựa. Đó là một linh vật có sừng và bờm của rồng, mình của con hươu xạ, thân có vảy của kỳ lân, chân và móng của ngựa; "cao 8 thước 5 tấc, xương cổ dài, cánh bên phải nhúng xuống nước mà không ướt, trên có thánh nhân để bức cổ đồ". Ở Huế, Việt Nam hình ảnh long mã xuất hiện nhiều nhất là trên các bức bình phong, một "sản phẩm đặc trưng" của xứ Huế. Đó là hình ảnh con long mã lưng mang Hà đồ, chân lướt trên sóng nước, đầu vươn tới các tầng mây.
Long mã cũng xuất hiện trên các cung môn, miếu môn trong hoàng cung triều Nguyễn và thường đi kèm với các linh vật khác như: rùa, kỳ lân hay chim phượng. Ở Trung Hoa thường được thể hiện chạy trên sóng nước (lấy từ tích Vua Vũ trị thủy). Người ta thường hiểu rằng: long là rồng, rồng thì bay lên, nghĩa là tung, tượng trưng cho kinh tuyến, thời gian - mã là ngựa, chạy ngang, là hoành, tượng trưng cho vĩ tuyến, không gian. Như vậy long mã tượng trưng cho sự tung hoành của nam nhi, cho thời gian và không gian, long mã chạy là biểu hiện cho vũ trụ vận động, đồng thời tượng trưng cho thánh nhân.
Hóa thân > Nghê

Con Nghê là linh vật bản địa hóa Kỳ Lân do người Việt sáng tạo ra, khác hẳn với kỳ lân hay sư tử. Nghê là hóa thân của sư tử, theo phong cách của người Việt Nam. Là con vật canh giữ về mặt tinh thần, chống lại các thứ tà ma, ác quỷ. Phật giáo có hình tượng "Phật sư", nghĩa là con sư tử nhà Phật. Mang tính Phật, nó bớt đi những điều hung dữ, lược bỏ yếu tố mãnh thú, trở thành linh sủng của nước Phật. Con nghê người Việt mang âm hưởng Ấn Độ, Phật giáo. So sánh với con sư tử Thái, Lào thì gần, nhưng so với sư tử đá Trung Quốc thì khác. Sư tử Trung Quốc theo hướng mãnh thú, dã thú còn nghê thì có yếu tố linh thú, có sự linh thiêng.
Ở làng quê miền Bắc Việt Nam, trước cổng làng bao giờ cũng có một con Nghê đá lớn để bảo vệ cả làng, trước cổng đình bao giờ cũng có Nghê đá, và trước cổng mỗi nhà thường có chó đá nhỏ bé ngồi trước canh giữ cho gia chủ. Thời Đông Sơn đã có nghê trên đèn. Trước đây người ta gọi nó là con "tịch tà", trừ điều xấu. Nó là hiện thân của sư tử thiêng, ánh sáng, phát tỏa tiêu ma, tà khí. Con nghê đội đèn có trong đồ đồng Đông Sơn muộn. Cấp độ xuất hiện con nghê ngày càng dày đặc.
Ngai vàng thời Nguyễn đều có đôi nghê chầu dưới. Nghê là sư tử thiêng. Thời Nguyễn, hai hình thái phổ biến, thiết đình ở điện Thái Hòa vẫn còn hình con nghê. Điều này khẳng định vị thế tối cao của nghê trong xã hội bấy giờ.Nghê không chỉ xuất hiện trong các làng quê Bắc Bộ mà còn hiện diện trong các kiến trúc cung đình ở Huế. Trước cửa Hiển Nhơn và trước Miếu Môn Thế Tổ Miếu trong Hoàng Thành Huế có hai đôi nghê đá đứng chầu. Khác với hình tượng các con nghê ở đồng bằng Bắc Bộ, hai đôi nghê ở Huế đã được "cung đình hóa" với các chi tiết chạm trổ cầu kỳ, tạo thành các chòm lông xoắn ở đầu, mang tai và đuôi, xen kẽ các đao lửa ở 4 chân và sống lưng.
Văn hóa

Ngọc Kỳ Lân là biệt hiệu của Lư Tuấn Nghĩa trong tác phẩm Thủy hử truyện
Chú thích

Tư liệu liên quan tới Qilin tại Wikimedia Commons
↑  此"麟"非彼"麟"专家称萨摩麟并非传说中麒麟
↑  傳說中的聖獸－－麒麟[liên kết hỏng]
1 2 3  Thừa Thiên Huế Online, "Những linh vật đất Việt"[liên kết hỏng]
Long mã
Nghê đại cổ, làng gốm sứ Thanh Hải, Việt Nam. Con nghê đại cổ thường đặt ở các công trình lớn như đình, chùa
Kỳ lân Việt Nam, bảo tàng quốc gia Hà Nội.
Myrcia hedraiophylla

| Myrcia hedraiophylla |
| --- | --- |

Phân loại khoa học 
Giới:: Plantae
nhánh:: Tracheophyta
nhánh:: Angiospermae
nhánh:: Eudicots
nhánh:: Rosids
Bộ:: Myrtales
Họ:: Myrtaceae
Chi:: Myrcia
Loài:: M. hedraiophylla
Danh pháp hai phần
Myrcia hedraiophylla A.R.Lourenço & E.Lucas

Các đồng nghĩa
 Calyptranthes spruceana O.Berg, 1857
Myrcia hedraiophylla là một loài thực vật có hoa trong Họ Đào kim nương. Loài này được O.Berg mô tả khoa học đầu tiên năm 1857.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Calyptranthes spruceana”. Truy cập ngày 7 tháng 6 năm 2013.