Hình tượng động vật trong văn hóa
Các loài thú > Con chuột

Bài chi tiết: Hình tượng con chuột trong văn hóa
Trong 12 con giáp, Tý (chuột) là linh vật đứng đầu, khởi tạo một chu kỳ thời gian mới. Ý nghĩa đó gần giống với biểu tượng cho sự tái sinh của chuột ở một số nền văn hóa khác. Trong thần thoại Hy Lạp, thần chữa bệnh Asclepius khởi thủy là thần chuột, đã sáng tạo mô hình mê cung từ hang của mình. Hệ biểu tượng về chuột ở người Hy Lạp có tính nước đôi vừa là sự phá hoại, vừa là bảo vệ khỏi sự phá hoại và trong văn hóa Ấn Độ với truyền thuyết một thần chuột là con của thần Rudra vừa phát tán bệnh dịch vừa có khả năng chữa bệnh. Thời Hy Lạp cổ đại cho thấy nhiều bộ lạc đã coi chuột là vật tổ (totem), dùng tên chuột để đặt tên thị tộc, lấy hình ảnh chuột làm biểu tượng cho cộng đồng hoặc in trên đồng tiền. Song những nguy hại khủng khiếp mà loài chuột gây ra cho người châu Âu, các cơn đại dịch khiến chúng mất dần địa vị và sự tôn thờ trong văn hóa phương Tây.
Tính chất nước đôi, phong phú trong văn hóa, tín ngưỡng, tôn giáo cho thấy chuột là một trong những loài vật đồng hành với nhân loại từ thuở sơ khai. Do những đặc tính loài, chuột vừa khiến con người sợ hãi, ghét bỏ, vừa được con người tôn quý, thờ phụng. Từ biểu tượng văn hóa, hình ảnh chuột đã dịch chuyển, khúc xạ vào đời sống con người. Nó chuyên chở nhiều biểu trưng độc đáo, thú vị trong ngôn ngữ và văn hóa nhân loại, trở thành chủ đề được không ít nhà văn quan tâm khai thác. Trên thế giới, so với các loài vật khác, mặc dù chuột ít khi được lựa chọn làm nhân vật trung tâm trong văn học, song không vì thế mà hình tượng này trở nên ít đặc sắc. Trong văn học viết, hình tượng chuột cũng xuất hiện khá nhiều với những màu sắc đa dạng. Biểu tượng chuột đã nối kết những kí ức văn hóa nhân loại với cuộc sống.
Là những chủng loài tàn sát và hủy diệt các loài bản địa trong quá trình du nhập, chuột và người là những kẻ đồng hành trên những dấu chân chết chóc. Nếu như người phương Tây thường tỏ ra sợ hãi chuột, xem chúng là những sinh vật gớm ghiếc, thì loài chuột đối với người Việt Nam vừa sợ lại vừa thân quen, vừa là kẻ thù nhưng cũng là biểu tượng cho sự sinh sôi nảy nở hay khát vọng đấu tranh của những người bị trị. Tư tưởng tôn trọng sinh mệnh tự nhiên và những dấu ấn văn hóa Totem thờ động vật, ngay cả những động vật gây hại cho đời sống con người đã trở nên quen thuộc, giống như tổ tiên người Việt từng thờ rắn, thờ hổ, thờ cá sấu, thờ thuồng luồng. Trong nền văn hóa phương Đông, trong đó có Việt Nam, chuột là con giáp đứng đầu tiên chứ không phải hổ, rồng, rắn là những động vật đầy sức mạnh hoặc mang tính huyền thoại, hay là trâu và ngựa là những con vật đầy cương mãnh và sức sống.
Các dân tộc, cộng đồng được ghi nhận là có sự đề cao, trân trọng, tôn sùng loài chuột như dân tộc Kammu ở miền bắc Thái Lan, người Indonesia, người Nhật Bản, người Ấn Độ, chuột giữ một vị trí đáng kể trong tín ngưỡng, tôn giáo người Ai Cập cổ đại, cộng đồng thổ dân Trung Mỹ (Toltec, Aztec, Maya), người Inca cổ ở Nam Mỹ, nhiều nơi ở châu Phi, tín ngưỡng thờ chuột được cho là ra đời ở Hi Lạp cổ đại. Trong một vài trường hợp, chuột có thể trở thành hóa thân của trẻ em, cũng là dấu hiệu của sự sung túc, thịnh vượng. Ở Nhật Bản, chuột là bạn của Daikoku, thần của sự giàu có. Một số vùng ở Sibir (Xibia) cũng có cách hiểu về biểu tượng sung túc của chuột gần như vậy. Người Trung Hoa là dân tộc gắn cho loài chuột nhiều màu sắc, khắp mọi miền văn hóa đều có dấu ấn của chuột. Trong văn hóa Hán, chuột được xem là biểu tượng của sự trung thực, lòng vị tha, óc cầu tiến, tính cách dễ dãi và sự hào phóng.
Trong rất nhiều nền văn hóa trên thế giới, loài chuột được coi là biểu tượng của những điều xấu xa, ti tiện, đặc biệt là trong văn hóa phương Tây. Nhưng văn hóa Trung Hoa là ngoại lệ khi dành cho con chuột nhiều điều tốt đẹp. Theo quan niệm truyền thống của người Trung Hoa, chuột được xem là biểu tượng của sự trung thực, lòng vị tha, óc cầu tiến, trí thông minh, tính cách dễ dãi và sự hào phóng. Đây cũng là con vật đứng đầu trong 12 con giáp. Do có khả năng sinh sôi nảy nở rất nhanh, người Trung Hoa cũng coi con chuột là biểu tượng cho sự thịnh vượng, phát đạt trong cuộc sống, thể hiện qua hình tượng con chuột ngậm tiền hoặc chuột nằm trên đống vàng xuất hiện khá phổ biến trong hội họa và điêu khắc truyền thống Trung Hoa. Chỉ có hai loài vật được người Trung Quốc gọi kèm danh xưng “Lão” ngụ ý kính trọng là chuột (lão thử) và hổ (lão hổ).
Trong kho tàng văn hóa dân gian của cộng đồng người Hoa ở Việt Nam nói chung và ở Chợ Lớn nói riêng thì loài chuột với bản chất thông minh, tinh ranh, tiêu biểu cho sự sung túc, thịnh vượng, được ưu ái đứng đầu trong 12 con giáp và trở thành một linh vật tạo cảm hứng sáng tạo cho các nghệ nhân người Hoa chế tác tượng chuột phong thủy (tượng thú nhỏ). Theo quan niệm dân gian người Hoa, trong âm dương Ngũ hành, thì con chuột thuộc hành Thủy, do đó việc bày tượng chuột phong thủy tại gia sẽ thể hiện mong ước, khát vọng có sự bắt đầu mới và sự phát triển trường tồn bền vững, dù rằng chuột là con vật tuy nhỏ bé, nhưng lại đứng đầu trong bộ 12 con giáp, là biểu tượng của sự nhanh nhẹn, tinh ranh, thông minh, nhạy bén, linh hoạt, giỏi kiếm ăn, biết thừa cơ ứng biến, tính toán kỹ lưỡng trước khi hành động, trong phong thủy tượng linh vật chuột được cho có khả năng đối phó khéo léo với tình huống.
Trong tác phẩm "The Adventure of the Sussex Vampire" có chi tiết về một sinh vật là con chuột khổng lồ bí ẩn ở đảo Sumatra (the Giant Rat of Sumatra) xuất hiện trong một tác phẩm của nhà văn trinh thám Sir Arthur Conan Doyle. Theo các nhà nghiên cứu văn học, dúi má vàng chính là nguyên mẫu của sinh vật này. Dúi hay chuột dúi, chuột tre là một nhóm các loài gặm nhấm sống ở vùng đồi núi, chuyên ăn thực vật, có ngoại hình gần với chuột, trong đó, dúi má vàng hay dúi má đào (Rhizomys sumatrensis) là loài dúi có kích thước lớn nhất, Loài "chuột khổng lồ" này dài từ 40–50 cm, nặng từ 3–4 kg, chúng có thể to hơn cả một con mèo nhà trưởng thành nên với ngoại hình của mình, dúi má vàng không có gì phải ngại khi đối đầu với mèo như nhiều họ hàng nhỏ bé của chúng. Ở một số nơi của Việt Nam như Đắk Nông, Sơn La thì những con dúi là đối tượng nuôi giúp tăng thu nhập, thịt dúi thuộc diện món ăn đặc sản mà theo như cách gọi của người dân thì những con dúi này là loài thú biết ăn xương trâu, bò, ăn cỏ voi, tre, nứa như ranh, không cần uống nước, sống trong bóng tối, không thích tiếng ồn, không chịu được nhiệt độ nóng.