stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Thuyết tương đối
Xác nhận bằng thực nghiệm

Sự thành công đầu tiên của thuyết tương đối hẹp đó là nó giải thích được sự mâu thuẫn trong kết quả thu được ở thí nghiệm Michelson-Morley và lý thuyết điện động lực học, trong khi đó lý thuyết điện động lực học còn được coi là cơ sở cho sự phát triển của thuyết tương đối hẹp. Lý thuyết đã được chứng minh là đúng đắn qua rất nhiều thí nghiệm và thực nghiệm, như thí nghiệm Ives–Stilwell. Một ví dụ điển hình đó là việc phát hiện muon trong tia vũ trụ, mà những hạt này không thể tới bề mặt Trái Đất được với thời gian sống rất ngắn của chúng nếu không có hiệu ứng giãn thời gian khi chúng chuyển động với tốc độ gần bằng với tốc độ ánh sáng, hoặc các hạt muon chuyển động với một quãng đường ngắn hơn do sự co độ dài. Chứng cứ cho điều này đến từ các cuộc bay bằng khinh khí cầu vào tầng bình lưu thực hiện bởi nhà vật lý Thụy Sĩ Auguste Piccard trong các năm 1931 và 1932, mà quá trình chuẩn bị có sự tham gia của Einstein.
Còn đối với lý thuyết tương đối rộng, ở thời điểm công bố nó mới chỉ có một bằng chứng thực nghiệm có thể để kiểm chứng, đó là sự dịch chuyển điểm cận nhật trong quỹ đạo của Sao Thủy. Năm 1919, Arthur Eddington dẫn đầu tổ chức hai đoàn thám hiểm quan sát hiện tượng nhật thực, họ đo được sự dịch chuyển của vị trí biểu kiến của các sao gần Mặt Trời và xác nhận trực tiếp về các tia sáng bị lệch khi đi qua trường hấp dẫn. Thí nghiệm Pound–Rebka kiểm tra dịch chuyển đỏ do hấp dẫn thực hiện năm 1959 là thí nghiệm chính xác cao đầu tiên về thuyết tương đối tổng quát.
Các thí nghiệm và thực chứng khác bao gồm: thấu kính hấp dẫn, phát hiện trực tiếp sóng hấp dẫn, quan sát quỹ đạo của cặp sao xung, mô hình chuẩn vũ trụ học, thí nghiệm Gravity Probe B...
Ngoài thuyết tương đối rộng nêu bởi Einstein, cũng có những lý thuyết hấp dẫn tương đối tính khác được đề xuất dựa trên các cơ sở của thuyết tương đối rộng. Lý thuyết nổi bật nhất là lý thuyết Jordan - Brans-Dicke, mặc dù đa số những lý thuyết này có cấu trúc phức tạp hơn. Sự đúng đắn của các lý thuyết này vẫn chưa hoàn toàn bị bác bỏ. Đã có nhiều thí nghiệm và thực nghiệm nhằm kiểm tra thuyết tương đối tổng quát lẫn các lý thuyết thay thế khác.
Tiếp nhận và giải thích > Nhận thức của công chúng

Cách tiếp cận mới của thuyết tương đối về không gian và thời gian đã thu hút sự quan tâm của công chúng kể từ khi lý thuyết ra đời. Einstein trở nên nổi tiếng và thuyết tương đối dần xuất hiện trên các phương tiện truyền thông. Với cách nói đơn giản mọi thứ đều tương đối, đôi khi lý thuyết trở thành một lĩnh vực xem xét của chủ nghĩa tương đối trong triết học.
Trong bộ phim chiếu vào tháng 4 năm 1922 nhan đề "Những điều cơ bản của thuyết tương đối Einstein", với nhiều khung hình minh họa giải thích thuyết tương đối hẹp của Einstein trước khán giả.
Những lời chỉ trích phê bình về thuyết tương đối bắt nguồn từ nhiều cách khác nhau, như hiểu sai lý thuyết, chống đối những tiến bộ của toán học và vật lý hay liên quan đến nguồn gốc Do Thái của Einstein. Từ thập kỷ 1920 một vài nhà vật lý ở Đức đã công khai chống người Do Thái, bao gồm hai người đoạt giải Nobel là Philipp Lenard và Johannes Stark, với phong trào Deutsche Physik chống lại thuyết tương đối. Vài năm sau khi Chủ nghĩa Quốc xã nắm quyền, Stark đăng một bài viết trên tờ Das Schwarze Korps của SS số ngày 15 tháng 7 năm 1937 chống lại những người trong nước còn theo ủng hộ thuyết tương đối và thuyết lượng tử. Trong số họ, Stark tố cáo Werner Heisenberg và Max Planck là những người Do Thái trắng. Heisenberg đã đến gặp trực tiếp Himmler và đạt được khôi phục danh dự của mình.
Tiếp nhận và giải thích > Khoa học công nhận

Thời gian đầu thuyết tương đối mới ra đời chưa được cộng đồng khoa học công nhận, với Albert Einstein nhận giải Nobel Vật lý năm 1921 với lý do có cống hiến cho nền vật lý lý thuyết và đặc biệt cho hiệu ứng quang điện. Ngày nay, cả thuyết tương đối hẹp và thuyết tương đối rộng đã được thừa nhận rộng rãi và chúng là những trụ cột cho ngành vật lý cũng như nền tảng trong sự phát triển của các công nghệ hiện đại.
Sách tham khảo > Sách chuyên khảo vật lý

Max Born: Die Relativitätstheorie Einsteins. Bearbeitet von Jürgen Ehlers und Markus Pössel. Springer, Berlin 2003, ISBN 3-540-67904-9.
Albert Einstein, Leopold Infeld: Die Evolution der Physik. Zsolnay, Hamburg 1950, Rowohlt, Reinbek 1987, ISBN 3-499-18342-0.,
Albert Einstein: Grundzüge der Relativitätstheorie. Springer, Berlin 2002, ISBN 3-540-43512-3.(Originaltitel Meaning of relativity)
Jürgen Freund: Relativitätstheorie für Studienanfänger – ein Lehrbuch. vdf Hochschulverlag, Zürich 2004, ISBN 3-7281-2993-3.
Hubert Goenner: Spezielle Relativitätstheorie und die klassische Feldtheorie. Elsevier – Spektrum Akademischer Verlag, München 2004, ISBN 3-8274-1434-2.
Holger Müller, Achim Peters: Einsteins Theorie auf dem optischen Prüfstand – Spezielle Relativitätstheorie. In: Physik in unserer Zeit. Wiley-VCH, Weinheim 35.2004,2, S.70–75. ISSN 0031-9252
Wolfgang Nolting: Grundkurs Theoretische Physik. Band 4. Spezielle Relativitätstheorie, Thermodynamik. Springer, Berlin 2003, ISBN 3-540-42116-5.
Hans Stephani: Allgemeine Relativitätstheorie. Deutscher Verlag der Wissenschaften, Berlin 1991, ISBN 3-326-00083-9.
Torsten Fließbach: Allgemeine Relativitätstheorie'. Spektrum Akademischer Verlag, Heidelberg 2006, ISBN 3-8274-1685-X.
Sách tham khảo > Sách đại chúng

Julian Schwinger: Einsteins Erbe. Die Einheit von Raum und Zeit. Spektrum, Heidelberg 2000. ISBN 3-8274-1045-2.
David Bodanis: Bis Einstein kam. Die abenteuerliche Suche nach dem Geheimnis der Welt. Fischer, Frankfurt am Main 2003. ISBN 3-596-15399-9.
Gerald Kahan: Einsteins Relativitätstheorie – zum leichten Verständnis für jedermann. Dumont, Köln 1987, 2005. ISBN 3-7701-1852-9.
Einstein, Albert (2005). Relativity: The Special and General Theory. Translated by Robert W. Lawson. New York: Pi Press. ISBN 0131862618.
Sách tham khảo > Thảo luận về triết học

Julian Barbour: The End of Time. Weidenfeld & Nicolson, Luân Đôn 1999, ISBN 0-297-81985-2.
Ernst Cassirer: Zur Einsteinschen Relativitätstheorie. Erkenntnistheoretische Betrachtungen. Meiner, Hamburg 2001, ISBN 3-7873-1410-5.
John Earman: World Enough and Space-Time. Absolute versus relational theories of space and time. MIT, Cambridge, Mass. 1989, ISBN 0-262-05040-4.
John Earman (Hrsg.): Foundations of space-time theories. University of Minnesota Press, Minneapolis, Minn. 1977, ISBN 0-8166-0807-5.
Lawrence Sklar: Space, Time, and Spacetime. University of California Press 1977, ISBN 0-520-03174-1.
R. Torretti: Relativity and Geometry. Pergamon, Oxford 1983, ISBN 0-08-026773-4.
M. Friedman: Foundations of Space-Time Theories. Relativistic physics and philosophy of science. Princeton University Press, Princeton, NJ 1983, ISBN 0-691-07239-6.
John Earman: Bangs, Crunches, Whimpers and Shrieks. Singularities and acausalities in relativistic spacetimes. Oxford University Press, Oxford 1995, ISBN 0-19-509591-X.
H. Brown: Physical Relativity. Space-time structure from a dynamical perspective. Clarendon, Oxford 2005, ISBN 978-0-19-927583-0.
Graham Nerlich: What spacetime explains. Metaphysical essays on space and time. Cambridge University Press, Cambridge 1994, ISBN 0-521-45261-9.
T. Ryckman: The Reign of Relativity. Philosophy in physics 1915–1925. Oxford University Press, New York 2005, ISBN 0-19-517717-7.
R. DiSalle: Understanding space-time. The philosophical development of physics from Newton to Einstein. Cambridge University Press, Cambridge 2007, ISBN 978-0-521-85790-1.
Sendker, Werner Bernhard: Die so unterschiedlichen Theorien von Raum und Zeit. Der transzendentale Idealismus Kants im Verhältnis zur Relativitätstheorie Einsteins, Osnabrück, 2000 ISBN 3-934366-33-3
Sách tham khảo > Phim

Einsteins große Idee, Frankreich, Großbritannien 2005, ARTE F, Regie: Gary Johnstone. Das Drehbuch basiert auf dem Bestseller Bis Einstein kam von David Bodanis.
Môi trường ê te: các nhà vật lý từng giả thiết rằng Trái Đất chuyển động trong "môi trường" chứa ê te giúp ánh sáng lan truyền.
Các sự kiện A, B, và C xảy ra theo thứ tự khác nhau phụ thuộc vào trạng thái chuyển động của quan sát viên. Đường màu trắng thể hiện mặt phẳng các sự kiện xảy ra đồng thời di chuyển từ quá khứ sang tương lai.
Biểu đồ Minkowski với hệ quy chiếu (x,t) đứng yên, hệ quy chiếu (x′,t′) chuyển động, nón ánh sáng và hyperbol đánh dấu những khoảng không thời gian hằng số so với gốc tọa độ.
Hiệu ứng thấu kính hấp dẫn làm méo hình ảnh các thiên hà ở xa khi ánh sáng của chúng đi qua đám thiên hà Abell 383.
Ảnh chụp nguồn bức xạ Sagittarius A* phát ra luồng tia X từ một lỗ đen siêu khối lượng ở trung tâm của Ngân Hà.
Sóng hấp dẫn phát ra từ hai sao neutron quay quanh nhau. Ở đây không thời gian được miêu tả như một tấm màn hai chiều và chuyển động của hệ hai sao neutron gây ra những biến đổi trong độ cong không thời gian (các gợn sóng lăn tăn) lan truyền xa dần ra bên ngoài với biên độ sóng giảm dần.
Trung tâm Thương mại Thế giới số 7
Tòa nhà cũ (1983-2001)

Tòa nhà Trung tâm Thương mại Thế giới số 7 cũ, tòa nhà màu đỏ phía đằng sau và bên trái tòa Tháp đôi (nhìn từ hướng Đông Nam).
Tòa nhà Trung tâm Thương mại Thế giới số 7 cũ, nhìn từ boong quan sát tại Trung tâm Thương mại Thế giới, 14 tháng 8 năm 1992.
Tòa nhà Trung tâm Thương mại Thế giới số 7 cũ là một tòa nhà có 47 tầng, được thiết kế bởi Emery Roth and Sons, với mặt tiền bên ngoài làm bằng đá hoa cương màu đỏ. Chiều cao của tòa nhà từng là 610 feet (190 mét), với nền móng hình thang có kích thước dài 330 ft. (100 m) và rộng 140 ft. (43 m). Tishman Realty & Construction quản lý việc xây dựng của tòa nhà, bắt đầu từ năm 1983. Vào tháng 3 năm 1987, tòa nhà được đưa vào sử dụng, trở thành công trình thứ 17 của Trung tâm Thương mại Thế giới.
Tòa nhà được xây dựng bên trên trạm điện áp cao của Công ty Consolidated Edison đã tồn tại từ năm 1967. Trạm điện có một quỹ xe kéo moóc được thiết kế để chuyên chở các vật liệu xây dựng dự toán của 25 tầng với diện tích 600.000 ft. vuông (56.000 m²). Bản thiết kế cuối cùng cho tòa nhà lớn hơn nhiều so với lúc trạm điện áp đang được xây dựng. Kết cấu thiết kế của Trung tâm Thương mại Thế giới số 7 vì thế mà bao gồm một hệ thống cột với những hệ giàn cố định và xà nhà được di chuyển, nằm giữa tầng 5 và tầng 7, để di chuyển hàng hóa tới những cơ sở nhỏ hơn. Những chiếc xe kéo moóc đã được sử dụng từ năm 1967, cùng với những chiếc mới để chuyên cung cấp vật tư cho việc xây dựng tòa nhà. Tầng 5 có chức năng như lớp đỡ của cấu trúc, cung cấp hàng hóa có độ bền cao và được phân loại giữa những chiếc xe kéo moóc mới và cũ. Phía trên tầng 7, cấu trúc của tòa nhà được thiết kế với các khung ống dạng điển hình, với các cột ở bên trong lõi và bên ngoài chu vi, và các vật bên trong cũng được bố cục bằng các hệ thống thứ yếu quanh chu vi.
Tòa nhà cũ (1983-2001) > Sụp đổ trong sự kiện 11 tháng 9 năm 2001

Trung tâm Thương mại Thế giới số 7 cũ, 7 giờ trước khi sụp đổ, chụp từ trực thăng của thám tử Greg Semendinger, đơn vị Cảnh sát không lưu, Sở cảnh sát New York, vào lúc 10 giờ 28 phút, ngày 11 tháng 9 năm 2001, khi Trung tâm Thương mại Quốc tế số 1 - 415 mét bê-tông cốt thép biến thành bụi trong vòng 10 giây. Theo đạo luật Tự do thông tin, tại Hoa Kỳ, kênh truyền hình ABC tung ra những bức ảnh chưa từng thấy, nhận được từ cơ quan cảnh sát điều tra vụ án này
Trung tâm Thương mại Thế giới số 7 cũ, 7 giờ trước khi sụp đổ, một góc chụp khác từ trực thăng, 10 giờ 28 phút, 11 tháng 9 năm 2001.
Việc Trung tâm Thương mại Thế giới số 7 bị sụp đổ một cách thẳng tuột đối xứng, trong thời gian rất ngắn đo được trên các đoạn phim quay cảnh này là từ 6,5 đến 7 giây

, xấp xỉ bằng thời gian rơi tự do trong chân không của một quả táo từ độ cao 186 mét (6,2 giây) là một trong những điểm nhấn của phong trào đòi sự thực về vụ 11 Tháng Chín (911 truth movement).
Sau đây là tính toán khá đơn giản cho thời gian rơi tự do từ độ cao 186 mét của một vật bất kỳ với gia tốc trọng trường trên trái đất g = 9.81 m/s²:
Từ công thức của chuyển động nhanh dần đều: 
S = v0 t + 1/2 a t^2, 
khi vận tốc ban đầu v0 bằng 0, độ dài đoạn đường là chiều cao của tòa nhà WTC7, gia tốc của chuyển động nhanh dần đều là gia tốc rơi tự do trên trái đất hay gia tốc trọng trường, ta có:
v0 = 0, S = h = 186 m, a = g = 9.81 m/s² (tại thành phố New York, gia tốc trọng trường tính theo tọa độ của đảo Manhattan 40,7° vĩ bắc, ở ngang với mặt biển, là 9.8167 m/s²)
nên thay các giá trị này vào công thức trên trở thành 
h = 1/2 g t^2 nên t^2 = 2h/g và vì vậy t= sqrt(2h/g) = sqrt(2*186m/9.8167 m/s²)= 6.156s, gần bằng 6,2 giây.
Paul Nưr

| Paul Nưr |
| --- | --- |


Tổng trưởng Bộ Phát triển Sắc tộc  Việt Nam Cộng hòa
Nhiệm kỳ 9 tháng 12 năm 1967 – 16 tháng 6 năm 1971
Tổng thống: Nguyễn Văn Thiệu
Thủ tướng: Nguyễn Văn Lộc (1967–1968) Trần Văn Hương (1968–1969) Trần Thiện Khiêm (1969–1971)
Tiền nhiệm: Chức vụ được lập
Kế nhiệm: Nay Luett
 
Thông tin cá nhân
Sinh: (1925-07-07)7 tháng 7, 1925 Kon Rơ Bang, Kon Tum, Trung Kỳ Liên bang Đông Dương
Quốc tịch:  Việt Nam Cộng hòa
Nghề nghiệp: Giáo viên, công chức, chính khách
Paul Nưr (7 tháng 7 năm 1925 – ?), là giáo viên, công chức, lãnh đạo người Thượng dân tộc Ba Na, từng giữ chức Tổng trưởng Bộ Phát triển Sắc tộc Việt Nam Cộng hòa từ năm 1967 đến năm 1971.
Tiểu sử

Paul Nưr sinh ngày 7 tháng 7 năm 1925 tại làng Kon Rơ Bang, tỉnh Kon Tum, Trung Kỳ, Liên bang Đông Dương.
Ông từng đi dạy học từ năm 1943 đến năm 1948. Về sau lên làm Phó Tỉnh trưởng tỉnh Kon Tum từ năm 1963 đến năm 1965.
Dưới thời Đệ Nhị Cộng hòa, chính phủ cho lập Bộ Phát triển Sắc tộc, ông được Tổng thống Nguyễn Văn Thiệu bổ nhiệm làm Tổng trưởng Phát triển Sắc tộc đầu tiên vào cuối năm 1967. Đến giữa năm 1971 thì Nay Luett lên thay ông làm Tổng trưởng tiếp theo.
Sau biến cố 30 tháng 4 năm 1975, ông bị chế độ cộng sản bắt đưa đi học tập cải tạo và chết trong trại cải tạo không rõ vào lúc nào.
Đời tư

Paul Nưr lập gia đình có tổng cộng 8 người con (1968).
Vinh danh

Đệ Tứ Đẳng Bảo Quốc Huân Chương
Đệ Ngũ Đẳng Bảo Quốc Huân Chương
Chương Mỹ Bội Tinh Đệ Nhất Hạng
Chương Mỹ Bội Tinh Đệ Nhị Hạng
Cam mật ong

Cam mật ong là dạng thực phẩm mang nhiều nghĩa. Theo nghĩa phổ biến là món uống được pha chế từ nước cam vắt và mật ong, đây là thức uống quen thuộc và giàu dinh dưỡng. Hoặc theo nghĩa khác là cách bảo quản thực phẩm bằng cách ngâm nhiều bộ phận của quả cam vào mật ong để sử dụng lâu dài. Chanh mật ong là một dạng biến thể khi sử dụng chanh kết hợp mật ong để thay thế cam.
Nguyên liệu

Quả cam hoặc chanh và mật ong là các loại thực phẩm quen thuộc, phổ biến, giàu dinh dưỡng. Cam chứa nhiều vitamin C, khoáng chất, chất xơ, là một trong những loại trái cây được tiêu thụ nhiều nhất trong các gia đình. Mật ong chứa nhiều đường fructose  và  glucose (60-85%), maltose và sucrose (7-10%),  các enzyme (invertase, diastase, catalase và glucose oxidase), amino acid, vitamin, phenolic acid, flavonoid, khoáng chất (K, Ca, Na, P, Mg và Fe) cùng với các chất có hoạt tính sinh học khác.
Pha chế và công dụng

Pha chế món uống thường theo tỷ lệ 2 đến 3 thìa mật ong cùng nước ép từ 3 quả cam, thêm nước uống và đá viên. Thời gian tốt nhất để uống cam mật ong là lúc không no, không đói tức sau khi ăn khoảng 1-2 giờ. Do lúc này để hệ tiêu hóa có thể có thời gian nghỉ ngơi. Không uống lúc đói vì sẽ khiến dạ dày bị cồn cào và uống khi no có thể gây chướng bụng, ì ạch. Ngoài ra, không nên uống vào buổi tối trước khi ngủ, do nước cam có tác dụng lợi tiểu, dễ gây rối loạn giấc ngủ. Với mục đích giảm cân hiệu quả, người ta sẽ uống cam mật ong buổi sáng. Đối với biến thể chanh mật ong, sẽ pha theo tỷ lệ : 1 thìa mật ong, nước cốt nửa quả chanh cùng 1 ly nước, uống trước khi ăn sáng lúc bụng đói.
Ngoài ra, vỏ cam vẫn có thể dùng chung mật ong đem đến nhiều công dụng. Đun vỏ cam và mật ong hoặc kèm theo vài nguyên liệu. Món uống góp phần trị ho, tan đờm, thông họng, trị táo bón.
Uống nước cam hoặc chanh pha mật ong có nhiều công dụng như:  bổ sung vitamin C, khoáng chất; hỗ trợ hô hấp, miễn dịch, tăng cường sức đề kháng; làm đẹp da, hỗ trợ giảm cân an toàn; hỗ trợ tiêu hóa, kháng viêm; giảm cholesterol trong máu; giải rượu; làm sạch hơi thở... Người gặp vấn đề về tim mạch hoặc huyết áp thường được khuyên uống cam mật ong mỗi ngày sẽ giảm đáng kể nguy cơ biến chứng và đột quỵ. Ngoài ra, đối người đi du lịch mắc tiêu chảy, uống cam mật ong sẽ bù lại lượng nước và khoáng chất mất đi. Vào những ngày thời tiết thất thường, đặc biệt vào mùa đông, cam mật ong không chỉ như thức uống giải khát mà còn giống chất kháng sinh tự nhiên giúp tăng đề kháng cho cơ thể.
Ngâm bảo quản

Cam mật ong ở dạng bảo quản, thường dùng quả cam ngâm tách nước thẩm thấu trong mật ong. Nhằm bảo quản các hợp chất bên trong, giúp cam không bị mất hương vị tươi ngon tự nhiên. Sự giảm ẩm và gia tăng chất khô trong quá trình ngâm cam trong dung dịch mật ong biến đổi phù hợp với quy luật lũy thừa và quá trình đạt cân bằng sau 7 ngày. Các thông số tối ưu cho quá trình ngâm thẩm thấu có thể được cho phép lựa chọn theo từng tiêu chí đề ra hoặc kết hợp các tiêu chí với nhau.
Thường Ngộ Xuân

| Thường Ngộ Xuân常遇春 |
| --- | --- |
Ngạc Quốc công

Tên chữ: Bá Nhân
Tên hiệu: Yên Hành
Thụy hiệu: Trung Vũ

Binh nghiệp
Cấp bậc: sĩ quan cấp tướng
 
Thông tin cá nhân
Sinh: 
Ngày sinh: 1330
Nơi sinh: An Huy
Quê quán: huyện Hoài Viễn
 
Mất: 
Thụy hiệu: Trung Vũ
Ngày mất: 1369
Nơi mất: Hà Bắc
 
An nghỉ: Mộ Thường Ngộ Xuân
Giới tính: nam
Gia quyến: 
Hậu duệ: Thường Mậu, Thường Thăng, Hiếu Khang hoàng hậu
 
Chức quan: bình chương chính sự
Tước hiệu: Ngạc Quốc công
Tôn giáo: Hồi giáo
Quốc tịch: nhà Nguyên, nhà Minh
Truy phong
Tước hiệu: 
Khai Bình vươngbởi Minh Thái Tổ
 
x • t • 
Thường Ngộ Xuân (常遇春, 1330—1370, sinh ra tại Phúc Kiến), tự Bá Nhân (伯仁), hiệu Yên Hành (燕衡), là danh tướng đời Minh. Ông cùng Minh Thái Tổ Chu Nguyên Chương lật đổ nhà Nguyên, lập ra nhà Minh, khôi phục chủ quyền của người Hán đối với Trung Quốc. Tước phong Ngạc Quốc Công (鄂国公), truy phong Khai Bình Vương (开平王), thụy Trung Vũ (忠武).
Ông là 1 trong 9 người trong thời nhà Minh được thờ phụng tại Đế vương miếu (历代帝王庙) được nhà Minh, nhà Thanh xây dựng, trong đó thờ những vị quan văn, võ tướng được đánh giá là tài năng và tận trung nhất qua các triều đại.
Sự nghiệp

Thường Ngộ Xuân sinh ra ở tỉnh Phúc Kiến, ông được miêu tả là một người cường tráng với vẻ ngoài bệ vệ và sức mạnh hơn người. Năm 15 niên hiệu Chí Chính nhà Nguyên (năm 1355), ông tham gia quân khởi nghĩa nông dân, theo Chu Nguyên Chương vượt qua sông Trường Giang, giành được Thái Bình (vùng Tương Đồ, An Huy ngày nay), công hạ Tập Khánh (Nam Kinh ngày nay), mỗi trận chiến đều dẫn đầu, liên tiếp lập nhiều chiến công, được tấn thăng là Trung Dực Đại nguyên soái. Năm thứ 17, ông tiến đánh Ninh Quốc (tỉnh An Huy ngày nay), thân trúng tên lạc, ông băng bó vết thương rồi tiếp tục tác chiến. Trước sau liên tiếp công phá các thành Ninh Quốc, Trì Châu (vùng Quý Trì, tỉnh An Huy ngày nay), Dự Châu (vùng Kim Hoa, Chiết Giang ngày nay),…
Mùa thu năm 23, trong trận chiến hồ Phàn Dương, ông anh dũng dẫn đầu, cứu ra được Chu Nguyên Chương đang bị quân đội của Trần Hữu Lượng vây khốn. Ông lại dẫn quân phong tỏa Hồ Khẩu, cùng với các tướng tiêu diệt hết 10 vạn quân Trần. Tháng 10 năm 25, ông cùng với phó tướng quân và Từ Đạt dẫn quân tấn công Trương Sĩ Thành, trước chiếm Hoài Đông, sau chiếm Chiết Tây. Tháng 9 năm 27 phá được Bình Giang (Tô Châu ngày nay), bắt được Trương Sĩ Thành cùng với 25 vạn tướng sĩ. Bởi chiến công hiển hách, được tấn phong là Ngạc Quốc Công. Tháng 10, ông lại cùng với phó tướng quân và Từ Đạt dẫn 100 vạn quân đi lên phía bắc giành lại Trung Nguyên; tháng 8 năm sau, phá được Đại Đô (Bắc Kinh ngày nay), nhà Nguyên diệt vong.
Năm thứ 2 niên hiệu Hồng Vũ triều Minh (năm 1369), ông thống lĩnh đại quân tiếp tục đánh dẹp phương bắc, công chiếm Thượng Đô nhà Nguyên (đông bắc Chính Lam thuộc Nội Mông Cổ ngày nay), bắt Nguyên Tông Vương cùng với hơn vạn tướng sĩ.
Qua đời và truy phong

Tháng 7 năm 1370, trên đường trở về kinh sư, ông bệnh nặng mà mất, truy phong Khai Bình Vương (开平王), thụy Trung Vũ (忠武) con cháu được ban “binh thiết giản” trên đánh hôn quân, dưới đánh gian thần (về sau có sự tích Khai Bình Vương Thường Bảo Đồng ra sức đánh Nghiêm Tung).
Đánh giá

Ông anh dũng thiện chiến, dẫn quân có phương sách, tự nhận có thể dùng 10 vạn quân đánh khắp thiên hạ, vậy nên trong quân còn được mọi người gọi là “Thường Thập Vạn”.
Gia đình

Cha: Thường Lục Lục (常六六)
Mẹ: Cao thị (高氏)
Vợ: Lam thị (蓝氏), phong làm Khai Bình Vương phu nhân (开平王夫人)
Con cái:
Gia đình > Con trai

Thường Mậu (常茂)
Thường Thăng (常升)
Thường Sâm (常森)
Gia đình > Con gái

Hiếu Khang Hoàng hậu Thường thị (孝康皇后常氏; 1355 - 1378), trưởng nữ, gả cho Ý Văn Thái tử Chu Tiêu, sau giáng thành Kính Ý Thái tử phi (敬懿太子妃), thời Nam Minh được phục vị Hiếu Khang Hoàng hậu
2 người còn lại không rõ tên
Tiểu thuyết hóa

Thường Ngộ Xuân còn được nhắc đến trong tiểu thuyết Ỷ Thiên Đồ Long Ký của Kim Dung như là một giáo đồ của Minh giáo. Thường Ngộ Xuân là người dẫn Trương Vô Kỵ đến gặp Điệp Cốc Y tiên Hồ Thanh Ngưu để trị thương sau khi mang ơn của Trương Tam Phong. Nhân vật Thường Ngộ Xuân được miêu tả như một hào kiệt yêu nước và trọng nghĩa khí.
Tàu điện Hà Nội (1901–1991)

| Tàu điện Hà Nội |
| --- | --- |
Xe điện Hà Nội năm 1901
Tổng quan
Địa điểm: Hà Nội
Loại tuyến: Tàu điện
Số lượng tuyến: 5
Hoạt động
Bắt đầu vận hành: 1901
Kết thúc vận hành: 1991
Đơn vị vận hành: Công ty Xe điện Hà Nội (1969 - 1991)
Kỹ thuật
Chiều dài hệ thống: 30,4 km (18,9 mi)
Tàu điện Hà Nội (tiếng Pháp: tramway de Hanoï) là hệ thống tàu điện cũ tại Hà Nội. Đây là hệ thống tàu điện thứ hai tại Việt Nam (sau Sài Gòn) được Pháp xây dựng vào năm 1900, khánh thành năm 1901 và đã ngừng vận hành năm 1991.
Hệ thống bao gồm 5 tuyến tàu điện mặt đất dài 30,4 km.
Lịch sử

Năm 1895 Chính quyền Pháp tại Hà Nội bắt đầu chương trình mở rộng thành phố Hà Nội. Để tạo điều kiện thuận lợi cho việc đi lại của người dân thành phố, nhà thầu Krug đã đưa ra một đồ án xây dựng các tuyến tàu điện trong thành phố Hà Nội. Trên cơ sơ đồ án của nhà thầu Krug, Ngày 24 tháng 1 năm 1896 Toàn quyền Đông Dương đã ký Nghị định số 114 cho mở một cuộc điều tra về sơ thảo đồ án xây dựng 3 tuyến tàu điện. Đây là 3 tuyến tàu điện đầu tiên được nghiên cứu và các tuyến sẽ được kéo dài vào những năm sau.
Sau vài năm nghiên cứu, kế hoạch xây dựng hệ thống tàu điện chính thức được thực hiện. Ngày 4 tháng 5 năm 1899, toàn quyền Paul Doumer quyết định thông báo công khai việc lập một mạng lưới tàu điện gồm 3 tuyến như sau:
Tuyến 1 từ Quảng trường Cocotier đến làng Bạch Mai, chiều dài 3690 m.
Tuyến 2 từ Quảng trường Cocotier đến làng Giấy, chiều dài khoảng 5450 m.
Tuyến 3 từ Quảng trường Cocotier đến làng Kinh Lược (Tân Ấp hay làng Thái Hà), chiều dài khoảng 4070 m.
Lịch sử > Quá trình xây dựng

Ngày 13 tháng 9 năm 1900, tàu chạy thử tuyến 2.
Ngày 10 tháng 11 năm 1901, tuyến 2 được đưa vào khai thác. Cũng trong năm 1901, tuyến 1 (đoạn từ Quảng trường Cocotier – Thụy Khuê) và tuyến 3 (đoạn từ Quảng trường Cocotier – Thái Hà ấp) cũng được khánh thành. Lúc đó tuyến 3 có hướng tuyến từ Quảng trường Cocotier – Hàng Gai – Hàng Bông – Cửa Nam – Nguyễn Khuyến – Văn Miếu – Quốc Tử Giám – Tôn Đức Thắng – Thái Hà ấp.
Năm 1903, người ta bỏ đoạn Cửa Nam – Nguyễn Khuyến – Văn Miếu – Quốc Tử Giám và cho tàu chạy theo hướng Nguyễn Thái Học – Tôn Đức Thắng.
Ngày 18 tháng 12 năm 1906, tuyến đường xe điện số 4 được xây dựng và khánh thành.
Ít năm sau, tuyến 1 (Quảng trường Cocotier – Thụy Khuê) được kéo dài từ Thụy Khuê ra tận chợ Bưởi.
Năm 1915, tuyến 3 (Quảng trường Cocotier – Thái Hà ấp) được kéo vào thị xã Hà Đông nhưng phải dừng ở bên này Cầu Đơ vì cây cầu này yếu, không chịu được tải trọng của tàu.
Trong năm 1929 đó có thêm tuyến Yên Phụ - ngã Tư Đồng Lầm (nay là ngã tư Đại Cồ Việt – Lê Duẩn)
Tháng 5 năm 1943, tuyến Yên Phụ - ngã Tư Đồng Lầm nối xuống trước cửa nhà thương Vọng (nay là bệnh viện Bạch Mai).