stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
UGM-96 Trident I

| UGM-96 Trident I (C4) |
| --- | --- |
Tên lửa đạn đạo Trident I lắp đầu mũi giảm lực cản khí động học bắn thử nghiệm từ mũi Canaveral, ngày 18 tháng 1 năm 1977
Loại: SLBM
Nơi chế tạo: Mỹ
Lược sử hoạt động
Sử dụng bởi: Hải quân Mỹ
Lược sử chế tạo
Nhà sản xuất: Lockheed Missiles Division
Thông số
Khối lượng: 73.066 pound (33.142 kg)
Chiều dài: 33 foot (10,2 m)
Đường kính: 71 inch (1,8 m)
Đầu nổ: đầu đạn MIRV gồm 8 đầu đạn nhiệt hạch W76 (100 kt) (Mark 4).

Động cơ: Tên lửa nhiên liệu rắn
Tầm hoạt động: 4.600 dặm (7.400 km)
Hệ thống chỉ đạo: Dẫn đường bằng quán tính và thiên văn.
Độ chính xác: Bán kính chính xác: 229-500 m
Nền phóng: Tàu ngầm mang tên lửa đạn đạo
Tên lửa UGM-96 Trident I, hay Trident C4, là một tên lửa đạn đạo phóng từ tàu ngầm của Mỹ, chế tạo bởi Lockheed Martin Space Systems, Sunnyvale, California, Hoa Kỳ. Việc triển khai tên lửa bắt đầu từ năm 1979, Trident I thay thế tên lửa Poseidon. Tên lửa UGM-96 Trident được loại biên vào năm 2005, và được thay thế bởi tên lửa Trident II.
Lịch sử

Năm 1980, Hải quân Hoàng gia Anh đã yêu cầu Mỹ bán tên lửa Trident I theo thỏa thuận mua bán tên lửa Polaris (Polaris Sales Agreement). Năm 1982, Hải quân Hoàng gia Anh đã chuyển sự chú ý sang tên lửa UGM-133 Trident II. Đây là những tên lửa Trident đầu tiên được đưa vào trang bị.
Tên lửa Trident I là một loại tên lửa nhiên liệu rắn ba tầng.
Tám tàu ngầm đầu tiên thuộc lớp tàu ngầm Ohio được trang bị tên lửa Trident I. Mười hai tàu tiếp theo thuộc lớp tàu ngầm James Madison và Benjamin Franklin cũng được tái trang bị bằng tên lửa Trident I, thay cho tên lửa Poseidon.
Rau diếp đắng Trung Quốc

| Ixeris chinensis> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
Bộ (ordo): Asterales
Họ (familia): Asteraceae
Chi (genus): Ixeris
Loài (species): I. chinensis
Danh pháp hai phần
Ixeris chinensis (Thunb. ex Thunb.) Nakai, 1920 
Rau diếp đắng Trung Quốc (danh pháp khoa học: Ixeris chinensis) là một loài thực vật có hoa trong họ Cúc. Loài này được (Thunb. ex Thunb.) Nakai mô tả khoa học đầu tiên năm 1920.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Ixeris chinensis”. Truy cập ngày 4 tháng 6 năm 2013.
Pseudoleskea brachyclados

| Pseudoleskea brachyclados> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
Ngành (divisio): Bryophyta
Lớp (class): Bryopsida
Bộ (ordo): Bryales
Họ (familia): Leskeaceae
Chi (genus): Pseudoleskea
Loài (species): P. brachyclados
Danh pháp hai phần
Pseudoleskea brachyclados (Schwägr.) Kindb., 1884 
Pseudoleskea brachyclados là một loài Rêu trong họ Leskeaceae. Loài này được (Schwägr.) Kindb. mô tả khoa học đầu tiên năm 1884.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Pseudoleskea brachyclados”. Truy cập ngày 1 tháng 6 năm 2014.
Santi Duangsawang

| Santi Duangsawang |
| --- | --- |
Tên khai sinh: Charae Phoothong
Tên gọi khác: Santi Duangsawang
Sinh: (1968-01-10)10 tháng 1, 1968 Phichit,  Thái Lan
Mất: 4 tháng 11, 2016(2016-11-04) (48 tuổi) Samut Songkhram,  Thái Lan
Thể loại:  Luk Thung 
Nghề nghiệp:  Ca sĩ  Diễn viên 
Năm hoạt động: 1986 – 2016

Santi Duangsawang (tiếng Thái Lan: จเร ภู่ทอง), được biết đến với nghệ danh Santi Duangsawang (สันติ ดวงสว่าง), (10 tháng 1 năm 1968 – 4 tháng 11 năm 2016, là một ca sĩ, nhạc sĩ người Thái Lan
Tiểu sử

Santi sinh ngày 10 tháng 1 năm 1968 tại thành phố Sak Lek, tỉnh Phichit, Thái Lan.
Buổi đầu

Santi tham gia một buổi thử giọng của công ty tìm kiếm tài năng Thái Lan có tên RS Promition. Với album đầu tay Joob Mai Wan, phát hành vào cuối năm 1988.
Danh sách đĩa nhạc

จูบไม่หวาน (Joob Mai Wan)
โรคประหลาด (Rok Parad)
ลูกทุ่งคนยาก (Look thung khon yak)
มนต์รักดอนหอยหลอด (Mon rak don hoei Lod)
จดหมายเปื้อนน้ำตา (Jod Mai Puen Nam Ta)
รักนี้มีกรรม (Rak Nee Mee Kam)
ถอนคำสาบาน (Ton Kham Sa Ban)
หนุ่มน้อยคาเฟ่ (Noom Noei Kha Fe)
นางลอย นางลืม (Nang Loi Nang Luem)
Chú thích

↑  http://oknation.nationtv.tv/blog/political79-2-1/2016/11/04/entry-2
↑  http://music.mthai.com/hotissue/250749.html
Olibrinus nicobaricus

| Olibrinus nicobaricus> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Lớp (class): Malacostraca
Bộ (ordo): Isopoda
Họ (familia): Olibrinidae
Chi (genus): Olibrinus
Loài (species): O. nicobaricus
Danh pháp hai phần
Olibrinus nicobaricus (Barnard, 1936B) 
Olibrinus nicobaricus là một loài chân đều trong họ Olibrinidae. Loài này được Barnard miêu tả khoa học năm 1936.
Chú thích

↑  Schotte, M. (2010). Olibrinus nicobaricus. In: Schotte, M., Boyko, C.B, Bruce, N.L., Poore, G.C.B., Taiti, S., Wilson, G.D.F. (Eds) (2010). World Marine, Freshwater and Terrestrial Isopod Crustaceans database. Gebaseerd op informatie uit het Cơ sở dữ liệu sinh vật biển, te vinden op http://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=261595
Telamonia luxiensis

| Telamonia luxiensis> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Phân ngành (subphylum): Chelicerata
(không phân hạng): Arachnomorpha
Lớp (class): Arachnida
Bộ (ordo): Araneae
Họ (familia): Salticidae
Chi (genus): Telamonia
Loài (species): T. luxiensis
Danh pháp hai phần
Telamonia luxiensis Peng X., Yin C., Yan H., 1998 
Telamonia luxiensis là một loài nhện trong họ Salticidae.
Loài này thuộc chi Telamonia. Telamonia luxiensis được Peng et al miêu tả năm 1998..
Chú thích

↑  Platnick, N. I. (2012) The world spider catalog, version 12.5. American Museum of Natural History. DOI: 10.5531/db.iz.0001.
Ramphotyphlops albiceps

| Ramphotyphlops albiceps> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Chordata
Lớp (class): Reptilia
Bộ (ordo): Squamata
Phân bộ (subordo): Serpentes
Phân thứ bộ (infraordo): Scolecophidia
Họ (familia): Typhlopidae
Chi (genus): Ramphotyphlops
Loài (species): R. albiceps
Danh pháp hai phần
Ramphotyphlops albiceps (Boulenger, 1898) 
Ramphotyphlops albiceps là một loài rắn trong họ Typhlopidae. Loài này được Boulenger mô tả khoa học đầu tiên năm 1898.
Sumer

| --- | --- |
Các thành phố Sumer cổ đại với đường bờ biển cũ
Phạm vi địa lý: Lưỡng Hà, Cận Đông, Trung Đông
Thời kỳ: Đồ đá mới sau, Đồ đồng giữa
Thời gian: k. 4500—1900 TCN
Văn hóa trước: Thời kỳ Ubaid
Văn hóa tiếp: Đế chế Akkad
Sumer (tiếng Akkad Šumeru; tiếng Sumer 𒆠𒂗𒂠 ki-en-ĝir15) là một nền văn minh cổ đại và cũng để chỉ khu vực lịch sử ở phía nam Lưỡng Hà (Iraq ngày nay), bao gồm vùng đồng bằng rộng lớn nằm giữa sông Tigris và Euphrates, phía đông nam giáp Vịnh Ba Tư. Nền văn minh Sumer phát triển từ cuối thiên niên kỷ 4 cho đến hết thiên niên kỷ 3 TCN, và là một trong những nền văn minh đầu tiên được biết đến trên thế giới, cùng với Ai Cập cổ đại, Norte Chico và văn minh lưu vực sông Ấn.
Ngôn ngữ chính ở Sumer là tiếng Sumer, một ngôn ngữ biệt lập chưa rõ nguồn gốc, tồn tại song song với các ngôn ngữ khác, chủ yếu là tiếng Akkad, một ngôn ngữ Semit đến từ phía bắc của Hạ Lưỡng Hà. Trong các nghiên cứu gần đây về Sumer, thuật ngữ Sumer bao gồm toàn bộ lịch sử của Hạ Lưỡng Hà trong giai đoạn này chứ không để chỉ riêng minh các quốc gia Sumer.
Nền văn minh Sumer trải qua một số giai đoạn chính. Thời kỳ Uruk cuối cùng (k. 3400–3100 TCN) đánh dấu sự ra đời của chữ viết, cùng với thể chế nhà nước và thành thị, lan tỏa ảnh hưởng văn hóa từ miền nam Lưỡng Hà đến các khu vực lân cận. Các triều đại đầu tiên (k. 2900–2340 TCN) bao gồm nhiều tiểu vương quốc độc lập cùng tồn tại và đối nghịch với nhau, thường được gọi là các "thành bang" (Uruk, Ur, Lagash, Umma-Gisha, Kish,...). Cuối cùng chúng được thống nhất bởi Đế chế Akkad (k. 2340–2190 TCN), cai trị bởi người Semit từ phía Bắc và bao gồm toàn bộ Lưỡng Hà cùng một số khu vực lân cận. Sau sự sụp đổ của đế chế Akkad, triều đại thứ ba của Ur (k. 2112–2004 TCN) của người bản địa Sumer nổi dậy và thống trị hầu hết Lưỡng Hà, là sự "phục hưng Sumer" cuối cùng trong lịch sử khu vực. Trong giai đoạn này, tiếng Sumer đã không còn là ngôn ngữ chính nhưng vẫn là ngôn ngữ của giới thượng lưu.
Sau khi nền văn minh Sumer được tái phát hiện vào thế kỉ 19, các tư liệu khảo cổ cho thấy người Sumer có ảnh hưởng rất lớn đến các nền văn minh cổ đại sau này, đặc biệt là ở Lưỡng Hà. Tuy họ không phải nhân tố duy nhất, song người Sumer đóng vai trò quyết định trong việc hình thành nền văn minh Lưỡng Hà. Đặc biệt, họ đã góp phần xây dựng những nhà nước đầu tiên với thể chế và chính quyền phức tạp, phát triển những xã hội thành thị đầu tiên cũng như các kỹ thuật khác nhau trong các lĩnh vực nông nghiệp, xây dựng, luyện kim và thương mại. Hệ thống số đếm của người Sumer có ảnh hưởng đến những nền văn hóa sau này và vẫn được áp dụng cho đến tận ngày nay.
Định nghĩa Sumer

Thuật ngữ Sumer được lấy từ các văn bản cổ, xuất phát từ thuật ngữ tiếng Akkad Šumeru, chỉ vùng đất cực nam Lưỡng Hà, phân biệt với vùng đất Akkad ở phía bắc (Akkadum trong tiếng Akkad và ki-uri trong tiếng Sumer) của tộc người Semit nói tiếng Akkad. Các nhà sử học sau này đã tạo ra thuật ngữ "Sumer" để chỉ những người sống ở trong khu vực và nói ngôn ngữ này.
Người Sumer tự gọi mình là ùĝ saĝ gíg-ga (chữ hình nêm: 𒌦 𒊕 𒈪 𒂵, phiên âm: /uŋ saŋ giga/, nghĩa đen: "người đầu đen"), và gọi vùng đất của họ là ki-en-gi(-r) (chữ hình nêm: 𒆠𒂗𒄀, nghĩa đen 'đất' + 'vua chúa' + 'cao quý'), nghĩa là "vùng đất của Vua". Người Akkad cũng gọi người Sumer là "người đầu đen", hay tsalmat-qaqqadi trong tiếng Akkad.
Từ Šumeru trong tiếng Akkad có thể là tên gọi địa lý trong phương ngữ, nhưng chưa thể xác định chắc chắn về sự phát triển âm vị dẫn đến thuật ngữ šumerû trong tiếng Akkad. Từ Shinar trong tiếng Hebrew, từ Sngr trong tiếng Ai Cập, và Šanhar(a) trong tiếng Hitti, đều để chỉ vùng nam Lưỡng Hà, có thể là những biến thể phương tây của Šumeru. Thuật ngữ "tiếng Sumer" cũng được đề cập trong các văn bản cổ (eme-gi trong tiếng Sumer và šumeru trong tiếng Akkad) ở thời Babylon sau này.
Định nghĩa Sumer > Vùng đất

Vùng đất Sumer trong thiên niên kỷ 3 có diện tích khoảng 30.000 km vuông, nằm ở phía nam của vùng đồng bằng châu thổ sông Tigris và Euphrates. Phía Bắc tới Nippur, biên giới Sumer và Akkad, phía nam tới Vịnh Ba Tư, khi đó vẫn ở sâu trên phía bắc xa hơn nhiều so với ngày nay, bao gồm từ Eridu đến phía nam Lagash. Phía tây giáp sa mạc Syro-Arab rộng lớn ở Thượng Lưỡng Hà, phía đông kéo dài đến vùng đồi ở chân dãy Zagros, sau này là Elam. Sumer bị thống trị bởi một số thành bang chính: Ur, Uruk, Eridu, Girsu, Lagash, Shuruppak, Adab, Umma, Zabalam, Nippur. Vùng đất Sumer có khí hậu khô cằn như ngày nay, với địa hình bằng phẳng và các con sông là ranh giới tự nhiên chính. Bên cạnh các khu vực cận sa mạc, Sumer cũng bao gồm một số vùng đầm lầy ẩm ướt, bao gồm nhiều khu vực ven biển.
Định nghĩa Sumer > Tiếng nói

Ngôn ngữ Sumer là một ngôn ngữ biệt lập, cho đến nay vẫn chưa xác định được mối quan hệ với một ngôn ngữ nào khác. Do đó, việc tái cấu trúc âm vị học tiếng Sumer vẫn còn hạn chế, trong khi ngữ pháp và từ vựng của nó được tìm hiểu rõ hơn hơn nhờ các văn bản cổ và các bộ từ vựng song ngữ Sumer-Akkad được soạn bởi các kinh sư. Hơn nữa, hai ngôn ngữ này có sự tương tác sâu sắc, tạo thành một vùng cộng sinh ngôn ngữ Sumer-Akkad. Tiếng Sumer có lẽ đã không còn được nói vào khoảng năm 2000 trước Công nguyên (thời kỳ chính xác đang được tranh luận), nhưng vẫn được sử dụng trong thờ phụng và văn học, như trường hợp của tiếng Latin ở châu Âu thời trung cổ và hiện đại.
Định nghĩa Sumer > Dân tộc

Có nhiều tranh cãi về dân tộc Sumer. Các nhà sử học cuối thế kỷ 19 và nửa đầu thế kỷ 20 bị ảnh hưởng bởi vấn đề chủng tộc đang thịnh hành vào thời điểm bấy giờ, đã tìm cách xác định các đặc trưng của một "chủng tộc Sumer", dựa trên hình ảnh người Sumer được thể hiện trong nghệ thuật. Từ đó, họ cho rằng người Sumer có thói quen cạo tóc và râu, không giống như người Semit lông lá và để râu rậm. Các phương pháp nhân chủng học ngoại hình đã được áp dụng để tìm cách phân biệt các dạng hộp sọ của người Sumer và người Semit lân cận. Nhìn chung, các nhà sử học thường cho rằng đã một cuộc xung đột chủng tộc giữa người Sumer và người Semit, và coi đây là một chủ đề lớn trong nghiên cứu lịch sử chính trị thời bấy giờ. Tuy nhiên, theo Thorkild Jacobsen năm 1939, cư dân miền nam Lưỡng Hà không có sự phân biệt chủng tộc rõ nét và cũng không xung đột vì lý do này.
Sau khi các cuộc tranh luận về vấn đề "chủng tộc" bị bác bỏ, thuật ngữ "Sumer" được dùng để chỉ những người nói tiếng Sumer trong cuộc sống hàng ngày hoặc những người sống ở các quốc gia Sumer dùng tiếng Sumer làm ngôn ngữ viết thông dụng nhất. Tuy nhiên, chưa thể chắc chắn rằng một thành phố ở một thời kỳ nhất định dùng tiếng Sumer làm ngôn ngữ viết chính sẽ đi kèm với việc người dân sử dụng nó làm tiếng phổ thông. Một cách khác để xác định người nói tiếng Sumer là thông qua tên của họ, bởi vì người dân Nam Lưỡng Hà ở thiên niên kỷ thứ 3 chủ yếu có tên tiếng Sumer hoặc tiếng Akkad. Các nghiên cứu cho thấy một quốc gia Sumer là nơi mà các văn bản viết bằng tiếng Sumer chiếm đa số, cũng như con người có tên tiếng Sumer, có thể bao gồm các yếu tố tiếng Akkad nếu ở những khu vực gần phía bắc có đông người nói tiếng Semit. Còn một số ý kiến trái ngược, nhưng đa số các nhà sử học bác bỏ các ý kiến cho rằng hai nhóm người đối lập nhau và có xung đột trong những thời kỳ nhất định, cho rằng họ là những quần thể sống cộng sinh.
Các thành bang Sumer

Xem thêm thông tin: Các thành phố Cận Đông cổ đại
| Những người Sumer nổi tiếng Lịch sử Sumer •  Thần thoại •  Danh sách các vị vua |
| --- | --- |
Các vị vua Tiền Triều đại:: Alulim •  Dumuzid, người chăn cừu •  En-men-dur-ana
Triều đại thứ nhất của Kish:: Etana •  En-me-barage-si •  Aga của Kish
Triều đại thứ nhất của Uruk:: Enmerkar •  Lugalbanda •  Gilgamesh
Triều đại thứ nhất của Ur:: Meskalamdug •  Mesh-Ane-pada •  Puabi •  Mesilim của Kish
Triều đại thứ hai của Uruk:: En-shag-kush-ana
Triều đại thứ nhất của Lagash:: Ur-Nanshe •  Eannatum •  Entemena •  Urukagina
Triều đại của Adab:: Lugal-Ane-mundu
Triều đại thứ ba của Kish:: Kug-Bau
Triều đại thứ ba của Uruk:: Lugal-zage-si
Triều đại của Akkad:: Sargon •  Tashlultum •  En-hedu-ana •  Man-ishtishu •  Naram-Sin của Akkad •  Shar-kali-sharri •  Dudu của Akkad •  Shu-Durul
Triều đại thứ hai của Lagash:: Puzer-Mama •  Gudea
Triều đại thứ năm của Uruk:: Utu-hengal
Triều đại thứ ba của Ur:: Ur-Namma •  Shulgi •  Amar-Suena •  Shu-Suen •  Ibbi-Suen
Tới cuối thiên niên kỷ 4 TCN, Sumer bao gồm nhiều thành bang độc lập, được ngăn cách bởi các con kênh đào và tường thành. Mỗi thành bang có trung tâm là một ngôi đền thờ một vị thần bảo trợ riêng và được cai trị bởi một tu sĩ (ensi) hay một vị vua (lugal) có mối liên hệ đặc biệt với đền thờ.
Năm thành bang "đầu tiên" được cho là có tồn tại vương quyền ở thời Sơ kỳ triều đại, trước trận lụt, theo Danh sách vua Sumer:
Eridu (Tell Abu Shahrain)
Bad-tibira (có thể là Tell al-Madain)
Larsa (Tell as-Senkereh)
Sippar (Tell Abu Habbah)
Shuruppak (Tell Fara)
Các thành bang lớn khác:
Uruk (Warka)
Kish (Tell Uheimir & Ingharra)
Ur (Tell al-Muqayyar)
Nippur (Afak)
Lagash (Tell al-Hiba)
Girsu (Tello or Telloh)
Umma (Tell Jokha)
Hamazi 1
Adab (Tell Bismaya)
Mari (Tell Hariri) 2
Akshak 1
Akkad 1
Isin (Ishan al-Bahriyat)
(1địa điểm không chắc chắn)

(2một thành bang phía ngoài ở phía bắc Lưỡng Hà)
Các thành bang nhỏ (từ nam ra bắc):
Kuara (Tell al-Lahm)
Zabala (Tell Ibzeikh)
Kisurra (Tell Abu Hatab)
Marad (Tell Wannat es-Sadum)
Dilbat (Tell ed-Duleim)
Borsippa (Birs Nimrud)
Kutha (Tell Ibrahim)
Der (al-Badra)
Eshnunna (Tell Asmar)
Nagar (Tell Brak) 2
(2một thành bang phía ngoài ở phía bắc Lưỡng Hà)
Ngoài Mari, nằm cách 330 km (205 mi) phía tây bắc Agade nhưng được xếp vào danh sách vua vì có vương quyền ở Sơ kỳ Triều đại II, và tiền đồn Nagar, những thành phố này đều nằm trong đồng bằng phù sa Euphrates-Tigris, phía nam Baghdad, hiện nay là các vùng ủy trị Bābil, Diyala, Wāsit, Dhi Qar, Basra, Al-Muthannā và Al-Qādisiyyah của Iraq.
Lịch sử

Các thành bang Sumer xuất hiện từ giai đoạn tiền sử Ubaid và Uruk. Lịch sử được ghi chép của người Sumer có từ trước thế kỷ 27 TCN, nhưng tư liệu khảo cổ vẫn còn mơ hồ cho tới đầu giai đoạn Sơ kỳ triều đại III (khoảng thế kỷ 23 TCN) khi một hệ thống chữ viết âm tiết cổ ra đời cho phép các nhà khảo cổ đọc được những tư liệu và văn bản lịch sử thời kỳ này. Sumer cổ đại kết thúc với sự trỗi dậy của Đế chế Akkad ở thế kỷ 23 TCN. Tiếp theo giai đoạn Guti, có một thời kỳ Phục hưng Sumer ngắn ở thế kỷ 21 TCN trước khi bị tộc người Semit Amorite xâm lược. "Triều đại Isin" của người Amorite tồn tại tới khoảng năm 1700 TCN khi cuối cùng Lưỡng Hà được thống nhất dưới sự cai trị của Babylonia. Người Sumer dần dần bị đồng hóa với người Akkad.
Giai đoạn Ubaid: 5300–4100 TCN (đồ gốm Đồ đá mới tới Đồ đồng đá)
Giai đoạn Uruk: 4100–2900 TCN (Cuối Đồ đồng đá tới Đồ đồng mới I)
Uruk XIV-V: 4100–3300 TCN
Giai đoạn Uruk IV: 3300–3000 TCN
Giai đoạn Jemdet Nasr (Uruk III): 3000–2900 TCN
Giai đoạn Sơ kỳ triều đại (Đồ đồng mới II-IV)
Giai đoạn Sơ kỳ triều đại I: 2900–2800 TCN
Giai đoạn Sơ kỳ triều đại II: 2800–2600 TCN
Giai đoạn Sơ kỳ triều đại IIIa: 2600–2500 TCN
Giai đoạn Sơ kỳ triều đại IIIb: khoảng 2500–2334 TCN
Giai đoạn Đế chế Akkad: khoảng 2334–2218 TCN
Giai đoạn Guti: khoảng 2218–2047 TCN (Đầu thời kỳ đồ đồng IV)
Giai đoạn Ur III: khoảng 2047–1940 TCN
Lịch sử > Nguồn gốc

Phần lớn các nhà sử học cho rằng Sumer có người định cư đầu tiên từ k. 5500 đến 4000 TCN bởi một nhóm người Tây Á nói tiếng Sumer (thể hiện ở tên của các thành phố, dòng sông, nghề nghiệp cơ bản...). Người Sumer là giống người phi Semit, và nói một ngôn ngữ cô lập; một số nhà ngôn ngữ tin rằng có thể tìm thấy dấu vết của một ngôn ngữ nền cổ bên dưới tiếng Sumer, bởi vì tên của một số thành phố lớn của Sumer không phải là tiếng Sumer, cho thấy ảnh hưởng của những dân cư sống từ trước đó. Tuy nhiên, bằng chứng khảo cổ cho thấy sự tiếp nối rõ ràng, không bị ngắt quãng từ thời Tiền giai đoạn Ubaid (5300–4700 TCN) của những khu định cư phía nam Lưỡng Hà. Người Sumer định cư ở đây canh tác trên những mảnh đất trong vùng đã được họ làm màu mỡ bằng trầm tích phù sa hai con sông Tigris và Euphrates.
Những học giả khác đề xuất rằng người Sumer là một nhóm người Bắc Phi, di cư từ Sahara thời chưa hoang hóa đến Trung Đông, và đưa canh tác nông nghiệp tới khu vực này. Lazaridis et al. (2016) mặc dù không nhắc đến người Sumer nhưng cho rằng văn hóa tiền Semit ở Trung Đông có nguồn gốc Bắc Phi. Mặt khác, một số phân tích gần đây về mẫu gen từ hài cốt người Lưỡng Hà cổ đại cho thấy người Sumer có thể có liên quan với người Ấn Độ, hoặc là ít nhất một phần trong số họ có liên quan đến người Dravidia ở Ấn Độ.
Những người tiền sử này hiện được gọi là "người tiền-Euphrates" hay "người Ubaid", và được cho là đã phát triển từ văn hóa Samarra ở phía bắc Lưỡng Hà. Người Ubaid, dù không được nhắc tới trong các văn bản Sumer, được cho là nhóm dân cư văn minh đầu tiên tại Sumer. Họ đã biết thoát nước các đầm lầy để làm nông nghiệp, phát triển thương mại và các ngành công nghiệp bao gồm kéo sợi, thuộc da, gia công kim loại, nghề nề và làm gốm.
Một số học giả bác bỏ ý tưởng về một ngôn ngữ tiền-Euphrates hay một ngôn ngữ nền; họ cho rằng ngôn ngữ Sumer ban đầu là ngôn ngữ của những người săn bắn và đánh cá sống tại vùng đầm lầy và ven biển phía đông Ả Rập và là một phần của nền văn hóa rìu đá mài hai mặt Ả Rập. Các sử liệu đáng tin cậy có niên đại muộn hơn nhiều và không có dấu tích nào có từ trước thời Enmebaragesi (k. thế kỉ 26 TCN). Juris Zarins tin rằng người Sumer sống ở dọc bờ biển Đông Ả Rập, vịnh Ba Tư ngày nay, trước khi khu vực bị ngập vào cuối kỷ Băng hà.
Thành phố Eridu trên bờ biển vịnh Ba Tư được xem là một trong những thành phố đầu tiên trên thế giới, là nơi dung hợp ba nền văn hóa khác nhau: những người nông dân Ubaid sống trong những ngôi nhà xây bằng gạch bùn và biết làm nông nghiệp thủy lợi; người chăn thả du mục Semit sống trong lều trại màu đen và đi theo các đàn cừu hay dê; và những người đánh cá sống trong lều bằng sậy tại các đầm lầy, tất cả họ đều có thể là tổ tiên của người Sumer.
Lịch sử > Giai đoạn Ubaid

Giai đoạn Ubaid được đánh dấu bằng một phong cách riêng biệt với sự xuất hiện của đồ gốm có màu chất lượng cao lan rộng khắp Lưỡng Hà và vịnh Ba Tư. Trong thời gian này, khu định cư đầu tiên ở nam Lưỡng Hà được thành lập tại Eridu khoảng năm 5300 TCN bởi những người đến từ văn hóa Hadji Muhammed. Nền văn hóa này có vẻ như xuất phát từ văn hóa Samarra từ phía bắc Lưỡng Hà. Chưa rõ liệu đây có phải là những người Sumer gắn với văn hóa Uruk sau này hay không. Eridu vẫn tiếp tục là một trung tâm tôn giáo quan ngay cả sau khi nó dần bị vượt qua về kích cỡ bởi thành phố Uruk lân cận. Truyền thuyết về các me (những nền tảng của văn minh) được vị thần trí tuệ Enki của Eridu trao cho nữ thần Inanna của Uruk có thể phản ánh sự dịch chuyển quyền lực nói trên.
Lịch sử > Giai đoạn Uruk

Bài chi tiết: Uruk
Sự chuyển tiếp khảo cổ từ giai đoạn Ubaid tới giai đoạn Uruk được đánh dấu bởi sự chuyển đổi từ đồ gốm vẽ màu làm tại nhà bằng bàn xoay chậm sang đồ gốm không màu được sản xuất hàng loạt bởi thợ thủ công chuyên nghiệp bằng bàn xoay tốc độ cao hơn.
Tới thời điểm giai đoạn Uruk (khoảng 4100–2900 TCN), hàng hóa trao đổi được vận chuyển dọc theo những con kênh đào và sông phía nam Lưỡng Hà với khối lượng lớn đã tạo điều kiện thuận lợi cho sự trỗi dậy của nhiều thành bang lớn có giai cấp với trung tâm là đền thờ và dân số hơn 10,000 người. Đồ thủ công và các thuộc địa của văn hóa Uruk đã được tìm thấy trên một khu vực rộng lớn — từ dãy núi Taurus ở Thổ Nhĩ Kỳ cho tới Địa Trung Hải ở phía tây, và xa về phía đông tới tận Trung Iran.
Văn hóa Uruk được lan tỏa bởi các thương nhân và thực dân Sumer, có ảnh hưởng lớn đến những dân tộc xung quanh, hình thành nên các nền văn hóa và kinh tế cạnh tranh tương tự. Dần dần các thành bang Sumer để mất sự kiểm soát bằng vũ lực với các thuộc địa ở xa.
Các thành bang Sumer thời Uruk có thể theo chế độ thần quyền và được cai trị bởi một vị vua tu sĩ (ensi), giúp việc bởi một hội đồng nguyên lão gồm cả nam giới và nữ giới. Nhiều khả năng là hệ thống thần linh sau này của Sumer dựa theo mô hình chính trị này. Có ít bằng chứng về chiến tranh có tổ chức hay những binh sĩ chuyên nghiệp trong giai đoạn Uruk, và các thành thị nhìn chung đều có tường bao. Trong giai đoạn này Uruk trở thành thành phố có mức độ đô thị hóa cao nhất trên thế giới, là nơi đầu tiên có dân số vượt quá 50.000 người.
Danh sách những vị vua Sumer gồm cả những Triều đại đầu tiên của nhiều thành bang nổi tiếng từ giai đoạn này. Những cái tên đầu tiên trên danh sách là những vị vua được cho là đã cai trị trước trận đại hồng thủy, có thể là nhân vật hư cấu hoặc huyền thoại như Alulim và Dumuzid.
Lịch sử > Giai đoạn Sơ kỳ triều đại

Giai đoạn Sơ kỳ triều đại bắt đầu khoảng năm 2900 TCN, gắn liền với việc chuyển đổi quyền lực từ đền thờ sang các lãnh tụ thế tục hơn là Lugal (Lu = ông, Gal = lớn), bao gồm những nhân vật huyền thoại như Enmerkar, Lugalbanda và Gilgamesh. Những ghi chép lịch sử bắt đầu khoảng năm 2700 TCN, khi mà hệ thống âm tiết mã hóa bắt đầu phát triển từ chữ tượng hình sơ khai. Trung tâm văn hóa của Sumer vẫn ở phía nam Lưỡng Hà, dù những nhà cai trị đã sớm bắt đầu bành trướng tới những vùng xung quanh, và các dân tộc Semit đã tiếp thu phần lớn văn hóa Sumer.
Vị vua đầu tiên trong danh sách vua Sumer có tên cũng được nhắc đến trong các nguồn huyền thoại khác là Etana, vị vua thứ 13 của Triều đại thứ nhất của Kish. Vị vua đầu tiên khảo chứng được là Enmebaragesi của Kish (khoảng thế kỷ 26 TCN), tên của ông cũng được đề cập đến trong Sử thi Gilgamesh, dẫn tới suy đoán rằng chính Gilgamesh là một vị vua có thật của Uruk. Như Sử thi Gilgamesh cho thấy, giai đoạn này gắn liền với chiến tranh leo thang. Các thành bang được xây tường bao và gia tăng về kích cỡ trong khi những làng mạc không được bảo vệ ở phía nam Lưỡng Hà dần biến mất. (Cả Enmerkar và Gilgamesh đều được gắn với việc xây dựng tường thành Uruk).