Bạch Khởi
Chú thích

↑  Tân Đường thư, Quyển bảy mươi lăm hạ, "Tể tướng thế hệ biểu" (宰相世系表):
Lược dịch: Đứa [con] thứ nhất là Tây Khất Thuật, đứa thứ hai là Bạch Ất Bính, phía sau coi là thị. Duệ tôn là Vũ an quân, được ban chết ở Đỗ Bưu.
Nguyên văn: 一曰西乞术，二曰白乙丙，其后以为氏。裔孙武安君起，赐死杜邮。
1 2  Thái Nguyên bạch thị gia trạng nhị đạo (太原白氏家状二道), "'Cố Củng Huyện lệnh Bạch phủ quân sự trạng" (故巩县令白府君事状):
Lược dịch: Bạch thị thiên họ, cũng là công tộc nước Sở. Sở Hùng Cư Thái tử Kiến chạy sang nước Trịnh, con của Kiến là Thắng sống ở Ngô rồi Sở, hiệu là Bạch công, bởi vậy mà lấy họ là Bạch. Nước Sở giết Bạch công, con chạy sang nước Tần, [hậu duệ] nối nhau làm danh tướng, Ất Bính hàng. Duệ tôn tên là Bạch Khởi, có công lớn tại Tần, được phong Vũ An quân. Sau không phải tội lỗi, được ban chết ở Đỗ Bưu, người Tần vì yêu mến, lập từ miếu tại Hàm Dương, đến nay vẫn còn tồn tại ở chốn này. Tần Thủy Hoàng vĩ nghĩ đến công lao của Vũ An quân, phong cho con là Trọng đất ở Thái Nguyên, tử tôn bởi thế nhà ở chỗ này.
Nguyên văn: 白氏芊姓，楚公族也。楚熊居太子建奔郑，建之子胜居于吴楚间，号白公，因氏焉。楚杀白公，其子奔秦，代为名将，乙丙已降是也。裔孙白起，有大功于秦，封武安君。后非其罪，赐死杜邮，秦人怜之，立祠庙于咸阳，至今存焉。及始皇思武安之功，封其子仲于太原，子孙因家焉，故今为太原人。
↑  Sử ký, quyển 66, Ngũ Tử Tư liệt truyện: "...Diệp công nghe tin Bạch công làm loạn, đem tất cả những người trong nước ra đánh Bạch công. Bọn Bạch công thua chạy trốn vào trong núi, Bạch công tự sát..."
1 2 3  Thế thuyết tân ngữ tiên sơ (世说新语笺疏), Quyển thượng thượng (上卷上), "Ngôn ngữ" (言语), dẫn Nghiêm Vưu, Tam tương tự (三将叙):
Lược dịch: Bình Nguyên Quân khuyên Triệu Hiếu Thành Vương thu nhận Phùng Đình, vua nói:
 "Nếu đồng ý, quân Tần sẽ đến, Vũ An quân chắc chắn sẽ đến, ai có thể đương đầu nổi?"
[Bình Nguyên Quân] nói:
"Tại hội ở Mẫn Trì, thần để ý thấy Vũ An quân đầu nhỏ mà mặt nhọn, đồng tử đen trắng rõ ràng, trông không chớp mắt. Người đầu nhỏ mà mặt nhọn, là người quyết đoán; Người có đồng tử trắng đen rõ ràng, nhìn thấu rõ mọi sự tình; Người nhìn mà không chớp mắt, là người có chí kiên định. Nhưng cùng bền bỉ, khó mà đương đầu. Liêm Pha làm người, chí dũng mà yêu sĩ tốt, biết khó khăn mà nhẫn nhịn sự hổ thẹn, nếu đánh nhau trực diện thì không bằng, nhưng đủ để cầm cự vững vàng."
Vua làm theo kế ấy.
Nguyên văn: 平原君劝赵孝成王受冯亭，王曰："受之，秦兵必至，武安君必将，谁能当之者乎？"对曰："渑池之会，臣察武安君小头而面锐，瞳子白黑分明，视瞻不转。小头而面锐者，敢断决也；瞳子白黑分明者，见事明也；视瞻不转者，执志强也。可与持久，难与争锋。廉颇为人，勇鸷而爱士，知难而忍耻，与之野战则不如，持守足以当之。"王从其计。
1 2  Sử ký, Quyển 73, Bạch Khởi, Vương Tiễn liệt truyện:
Nguyên văn: 白起者，郿人也。善用兵，事秦昭王。昭王十三年，而白起为左庶长，将而击韩之新城。其明年，白起为左更，攻韩、魏于伊阙，斩首二十四万，又虏其将公孙喜，拔五城。起迁为国尉。涉河取韩安邑以东，到-{乾河}-。
↑  Sử ký, Quyển 72, Nhương hầu liệt truyện:
Lược dịch: Chiêu Vương năm thứ mười bốn năm, Ngụy Nhai tiến cử Bạch Khởi, thay mặt Hướng Thọ mà đem quân đánh Hàn, Ngụy, đánh bại [liên quân hai nước] ở Y Khuyết, chém hai mươi bốn vạn thủ cấp, bắt được tướng Ngụy là Công Tôn Hỉ.
Nguyên văn: 昭王十四年，魏厓举白起，使代向寿将而攻韩、魏，败之伊阙，斩首二十四万，虏魏将公孙喜。
1 2 3 4 5  Chiến Quốc sách, Quyển 33, Trung Sơn sách, "Chiêu vương ký tức dân thiện binh":
Lược dịch: Chiêu vương đã cho dân nghỉ ngơi và chỉnh đốn binh sĩ, nay lại muốn đánh Triệu. Vũ An quân nói: 


– "Không nên."


Vua mới hỏi: 


– "Năm trước nước nghèo dân đói, ông không lượng sức bách tính, xin được thêm quân sĩ, lương thực để diệt Triệu. Nay quả nhân đã cho đã cho dân nghỉ ngơi để nuôi binh sĩ, súc tích lương thực, lương của ba quân gấp mấy lần ngày trước, mà ông lại bảo rằng 'không nên', là nghĩa làm sao?"


Vũ An quân đáp: 


– "Trận Trường Bình, quân Tần đại thắng, quân Triệu đại bại; người Tần hoan hỉ, người Triệu sợ sệt. Dân Tần chết thì được hậu táng, bị thương thì được hậu dưỡng, kẻ khó nhọc thì được hậu đãi, cung cấp thức ăn thức uống đầy đủ, rất tổn hao tiền bạc. Dân Triệu chết thì không được thu táng, bị thương thì không được săn sóc, họ khóc lóc thương cảm lẫn nhau, cày ruộng, làm việc vất vả để kiếm tiền. Nay Đại vương xuất quân tuy gấp mấy ngày trước, nhưng theo tôi đoán thì Triệu phòng bị kỹ cũng gấp mười ngày trước. Từ trận Trường Bình tới nay, vua tôi nước Triệu lo lắng, sáng sớm họp triều, chiều tối mới về, (trong sự ngoại giao) giao tiếp nhã nhặn mà lễ vật hậu hĩnh, bôn tẩu bốn phương để kết thân với Yên, Nguỵ, liên hiệp với Tề, Sở, suy tính, khép nép, chỉ lo việc đề phòng nước Tần. Nước họ ở trong thì vững mành mà ở ngoài thì ngoại giao thành công. Đương lúc này không nên đánh Triệu."


Vua Tần bảo:

– "Quả nhân đã phát quân rồi."


Rồi sai quan Đại phu Vương Lăng ở trong quân doanh cầm quân đánh Triệu. Lăng chiến đấu thất lợi, mất chức trong quân doành. Vua Chiêu vương muốn sai Vũ An quân, Vũ An quân cáo bệnh không đi, vua bèn sai Ứng hầu lại thăm Vũ An quân, trách rằng: 


– "Đất Sở vuông năm ngàn dặm, kẻ cầm kích có tới trăm vạn; trước kia ông thống soái có vài vạn quân mà vô đất Sở, hạ được thành Yên, thành Dĩnh, đốt tôn miếu của Sở, phía đông tiến tới Cánh Lăng, dân ở Sở chấn động hoản sợ, tản cư qua phía đông mà không dám đi về phía tây. Hàn, Ngụy cùng hưng binh, quân số rất dông, hơn gấp đôi quân số của ông, mà ông chiến đấu với họ ở Y Khuyết, đại phá hai quân nước đó, máu chảy trôi cả cái mộc lớn, chặt hai mươi bốn vạn đầu người, vì vậy mà Hàn và Ngụy đến nay còn phải xưng là nước phiên thuộc ở phía đông. Công đó của ông, thiên hạ không ai không biết. Nay quân Triệu đã chết ở Trường Bình, mười phần đến bảy tám, nước Triệu đã hư nhược, cho nên quả nhân phát đại quân, đông gấp mấy quân Triệu, muốn sai ông cầm quân để diệt Triệu. Ông đã tường dùng số ít đánh số đông mà thắng được như thần; huống hồ nay dùng mạnh đánh yếu, dùng số nhiều đánh số ít!"


Vũ An quân đáp:


– "Năm đó Sở vương ỷ nước mình hùng mạnh, không nghĩ đến quốc chính, đám quần thần ghen ghét nhau, kiếm cách tranh công, gièm pha nhau để được tin dùng, kẻ lương thần bị gạt bỏ, trăm họ oát ghét, thành trì không tu bổ; đã không có lương thần lại không có kẻ đề phòng, giữ thành, cho nên tôi mới kéo binh vào sâu nước họ, chiếm được thêm nhiều thành ấp, phá cầu, đốt thuyền, để quân sĩ hết đường về mà quyết tử, rồi cướp bóc ngoài thành để có đủ lương thực cho quân. Quân sĩ nước Tần coi, coi quân là nhà, tướng soái là cha mẹ, không hẹn mà thân thiết với nhau, không tính toán mà cùng tin nhau, một lòng gắng sức với nhau, chứ không chịu quay đầu. Người Sở đánh riêng cho mình, chỉ nghĩ đến gia đình, nên lòng ly tán, chẳng có ái có ý chí đấu tranh, vì vậy mà tôi mới thành công


Tại trận Y Khuyết, Hàn Ngụy hai nước không hỗ trợ lẫn nhau, không đồng tâm hiệp lực, cho nên tôi mới dùng nghi binh, rồi dùng hết quân tinh nhuệ, xuất kỳ bất ý tấn công quân Ngụy. Quân Ngụy đã chiến bại, quân Hàn tự nhiên hỗn loạn, ta sau đó thừa thắng xông lên thu được thắng lợi. Đó là mưu tính tự nhiên, lợi dụng tình thế, chứ thần thánh gì đâu!


Tần sau khi đánh bại quân Triệu ở Trường Bình, không thừa dịp nước Triệu đang khủng hoảng mà tiêu diệt đi, ngược lại để vuột mất cơ hội tốt, giúp cho nước Triệu có được thời gian nghỉ ngơi hồi sức, khôi phục quốc lực. Hiện tại quân dân nước Triệu trên dưới một lòng, trên dưới hiệp lực. Nếu như ta đánh Triệu, Triệu nhất định liều chết cố thủ; nếu như ta nhắm quân Triệu mà khiêu chiến, bọn chúng nhất định không xuất chiến; vây thành Hàm Đan thì không thể thắng được; tấn công các thành khác của nước Triệu thì không thể chiếm được; Cướp bóc vùng quê của Triệu, chắc chắn sẽ chẳng thu hoạch được gì. Nếu nước ta xuất binh đánh Triệu mà không dành được chiến công nào, chư hầu chắc chắn sẽ một lòng kháng Tần cứu Triệu. Nước Triệu nhất định sẽ được chư hầu viện trợ. Tiến đánh nước Triệu, ta chỉ thấy được cái hại, không thấy lợi chỗ nào!"

Nguyên văn: 昭王既息民繕兵，复欲伐趙。武安君曰："不可。"王曰："前民國虛民飢，君不量百姓之力，求益軍糧以滅趙。今寡人息民以養士，蓄積糧食，三軍之俸有倍於前，而曰'不可'，其說何也？"武安君曰："長平之事，秦軍大克，趙軍大破；秦人歡喜，趙人畏懼。秦民之死者厚葬，償者厚養，勞者相饗，飲食𫗦饋，以靡其財；趙人之死者不得收，傷者不得療，涕泣相哀，戮力同憂，耕田疾作，以生其財。今王發軍，雖倍其前，臣料想趙國守備，亦以十倍矣。趙自長平已來，君臣憂懼，早朝晏退，卑辭重幣，四面出嫁，結秦燕、魏，連好齊、楚，積慮並心，備秦為務。其國內實，其交外成。當今之時，趙未可伐也。"王曰："寡人既以興師矣。"乃使五校大夫王陵將而伐趙。陵戰失利，亡五校。王欲使武安君，武安君稱疾不行。王乃使應侯往見武安君，責之曰："楚，地方五千里，持戟百萬。君前率數万之眾入楚，拔鄢、郢，焚其廟，東至境陵，楚人震恐，東徙而不敢西向。韓、魏向率，興兵甚眾，即可所將之不能半之，而與戰之於伊闕，大破二國之軍，流血漂鹵，斬首二十四萬。韓、魏以故至今稱東藩。此峻之功，天下莫不聞。今趙卒之死於長平者已十七、八，其國虛弱，是以寡人大發軍，人數倍於趙國之眾，願使君將，必於滅之矣。君嘗以寡擊眾，取勝如神，況以強擊弱，以眾擊寡乎？"武安君曰："是時楚王恃其國大，不恤其政，而群臣相妒以功，諂諛用事，良臣斥疏，百姓心離，城池不修，既無良臣，又無守備。故起所以得引兵深入，國倍城邑，發梁焚舟以專民，以掠於郊野，以足軍食。當此之時，秦中士卒，以軍中為家，將帥為父母，不約而秦，不謀而信，一心同功，死不旋踵。楚人自戰其地，咸顧其家，各有散新，莫有鬥志。是以能有功也。伊闕之戰，韓孤顧魏，不欲先用其眾。魏恃韓之銳，欲推以為鋒。二軍爭便之利不同，是臣得設疑兵，以待韓陣，專軍並銳，觸魏之不意。魏軍既敗，韓軍自潰，乘勝逐北，以是之故能立功。皆計利形勢，自然之理，何神之有哉！今秦破趙軍於長平，不遂以時乘其振懼而滅之，畏而釋之，使得耕稼以益蓄積，養孤長幼，以益其眾，繕治兵甲以益其強，增城浚池以益其固。主折節以下其臣，臣推體以下死士。至於平原君之屬，皆令妻妾補縫於行伍之間。臣人一心，上下同力，猶勾踐困於會稽之時也。以合伐之，趙必固守。挑其軍戰，必不肯出。圍其國都，必不可克。攻其列城，必未可拔。掠其郊野，必無所得。兵出無功，諸侯生心，外救必至。臣見其害，為睹其利。又病，未能行。"
↑  Chiến Quốc sách, Quyển 22, Nguỵ sách 1, Tần bại Đông Chu (秦敗東周):
Lược dịch: Tần đánh bại Đông Chu, cùng nước Ngụy giao chiến tại Y Khuyết, giết Tê Vũ.
Nguyên văn: 秦败东周，与魏战于伊阙，杀犀武。
↑  Thụy hổ địa Tần giản (睡虎地秦簡), Biên niên kỷ: 
Lược dịch: [Tần Chiêu Tương vương] năm thứ 13, 14, công đánh Y Khuyết.
Nguyên văn:（秦昭襄王）十三年、十四年，攻伊阙。
↑  Xem Chiến Quốc sách, Quyển hai, Tây Chu sách, Tần tấn công quân Ngụy của Tê Vũ tại Y Khuyết.
↑  Chiến Quốc sách, Quyển hai, Tây Chu sách, Tê Vũ bại:
Lược dịch: Tê Vũ bại, Chu sai Chu Túc sang Tần.
Nguyên văn: 犀武败，周使周足之秦。
↑  Xem Chiến Quốc sách, Quyển hai, Tây Chu sách, Tần tấn công quân Ngụy của Tê Vũ tại Y Khuyết, Tê Vũ bại tại Y Khuyết.
↑  Chiến Quốc sách, Quyển hai, Tây Chu sách, Tần tấn công quân Ngụy của Tê Vũ tại Y Khuyết':
Lược dịch: Tần tấn công quân Ngụy của Tê Vũ tại Y Khuyết, Lý Đoái nói: "Quân không bằng, cấm Tần tấn công Chu".
Nguyên văn: 秦攻魏将犀武军于伊阙，为周最谓李兑曰："君不如禁秦之攻周"。
↑  Sử ký, Quyển 5, "Tần bản kỷ"：
Lược dịch: [Tần Chiêu Tương vương] năm thứ mười lăm, Đại lương tạo Bạch Khởi tấn công nước Ngụy, lấy Viên, phục dư chi. [Năm sau], tấn công Sở [vì cứu Hàn], lấy [hai thành] Uyển, Diệp.
Nguyên văn:（秦昭襄王）十五年，大良造白起攻魏，取垣，复予之。（次年），攻楚（应为韩），取宛、叶。
↑  Thụy hổ địa Tần giản (睡虎地秦簡), Biên niên kỷ: 
Lược dịch: [Tần Chiêu Tương vương] năm thứ 17, tấn công Viên, Chỉ.
Nguyên văn:（秦昭襄王）十七年，攻垣、枳。
↑  Sử ký, Quyển 73, Bạch Khởi, Vương Tiễn liệt truyện: [Bạch] Khởi cùng Khách khanh [Tư Mã] Thác tấn công Viên thành, chiếm được [thành].
Nguyên văn: 起与客卿错攻垣城，拔之。
↑  Sử ký, Quyển 5, Tần bản kỷ：
Lược dịch: Tần lấy Viên, Bồ Phản, Bì Thị.
Nguyên văn: 秦以垣为、蒲阪、皮氏。
↑  Thụy hổ địa Tần giản (睡虎地秦簡), Biên niên kỷ: 
Lược dịch: [Tần Chiêu Tương vương] năm thứ 18, tấn công Bồ Phản.
Nguyên văn:（秦昭襄王）十八年，攻蒲反。
1 2 3 4 5  Dương Khoan (2001). Chiến Quốc sử liêu biên niên tập chứng 《战国史料编年辑证》. Thượng Hải: Nhà xuất bản Nhân dân Thượng Hải. tr. 740, 823–824, 875, 969, 987. ISBN 7208031851.
↑  Thụy hổ địa Tần giản (睡虎地秦簡), Biên niên kỷ: 
Lược dịch: [Tần Chiêu Tương vương] năm thứ 25, tấn công Tư Thị.
Nguyên văn:（秦昭襄王）廿五年，攻兹氏。
↑  Sử ký, Quyển 15, "Lục quốc niên biểu":
Lược dịch: [Tần Chiêu Tương vương] năm thứ 18, Tần chiếm Thạch Thành.
Nguyên văn:（赵惠文王）十八年，秦拔我石城。
1 2  Chiến Quốc sách, Quyển hai, Tây Chu sách, Tô Lệ vị Chu quân:
Lược dịch: [Chu Noãn Vương năm thứ 14], Tô Lệ bảo với vua Chu rằng:
 –"Đánh bại Hàn, Ngụy, giết Tê Vũ, đánh Triệu, chiếm Lận, Ly Thạch, Kỳ, đều là [do] Bạch Khởi cả; nhờ tài dùng binh mà lại có thiên mệnh. Nay hắn đánh Lương (tên khác của Ngụy), Lương tất bị phá, mà Lương bị phá thì Chu tất nguy. Đại Vương nên ngăn hắn lại.
[Tô Lệ] nói với Bạch Khởi:
–"Nước Sở có Dưỡng Do Cơ là người giỏi bắn; bắn lá liễu cách trăm bước, bách phát bách trúng. Tả hữu đều khen 'Giỏi'. Một người khách đi ngang nói: 'Bắn hay đó, liệu ta có thể dạy ngươi cách bắn được không?' Dưỡng Do Cơ thách thức: 'Người ta đều nói ta bắn giỏi, mà ông lại bảo có thể dạy bắn cho ta, sao ông không thay ta thử bắn đi xem nào?' Khách nói: 'Ta không thể dạy ông duỗi trái co phải. Ông bắn lá liễu, bách phát bách trúng, mà không nghỉ ngơi để thở, thì chẳng mấy chốc khí suy lực mỏi, cung ngược, mũi tên cong, thì một phát cũng không trúng, công lao trước kia coi như mất hết.' Nay ông công phá Hàn, Ngụy, giết Tê Võ, mà bắc công Triệu, chiếm Lạn, Ly Thạch, Kỳ Giả, đều là công của ông. Công trạng đã rất nhiều rồi. Nay ông lại đem quân Tần vượt biên cương xa xôi, đi qua hai nước Chu, giẫm đạp nước Hàn mà đánh Lương, lỡ như đánh không được, thì công lao trước kia mất hết, không bằng ông cáo ốm không ra quân thì tốt hơn.
Nguyên văn:（周赧王三十四年），苏厉谓周君曰："败韩、魏，杀犀武，攻赵，取蔺、离石、祁者，皆白起。是攻用兵，又有天命也。今攻梁，梁必破，破则周危，君不若止之。"谓白起曰："楚有养由基者，善射；去柳叶者百步而射之，百发百中。左右皆曰‘善’。有一人过曰：‘善射，可教射也矣？’养由基曰：‘人皆曰善，子乃曰可教射，子何不代我射之也？’客曰：‘我不能教子支左屈右。夫射柳叶者，百发百中，而不已善息，少焉气衰力倦，弓拨矢钩，一发不中，前功尽矣。’今公破韩、魏，杀犀武，而北攻赵，取蔺、离石、祁者，公也。公之功甚多。今公又以秦兵出塞，过两周，践韩而以攻梁，一攻而不得，前功尽灭，公不若称病不出也。"
↑  Sử ký, Quyển 5, "Tần bản kỷ":
Lược dịch: [Tần Chiêu Tương vương] năm thứ 27, Bạch Khởi đánh Triệu, chiếm Đại, thành Quang Lang.
Nguyên văn:（秦昭襄王）二十七年，白起攻赵，取代、光狼城。
↑  Sử ký, Quyển 15, Lục quốc niên biểu:
Lược dịch: [Tần Chiêu Tương vương] năm thứ 27, đánh Triệu, chém 3 vạn thủ cấp.
Nguyên văn:（秦昭襄王）二十七年，击赵，斩首三万。
↑  Sử ký, Quyển 16, "Lục quốc niên biểu":
Lược dịch: [Triệu Huệ Văn vương] năm thứ 20, cùng Tần dự hội ở Mãnh Trì.
Nguyên văn:（赵惠文王）二十年，与秦会黾池。
↑  Sử ký, Quyển 76, "Bình Nguyên quân, Ngu Khanh liệt truyện":
Nhữ Thành dịch: Bạch Khởi chẳng qua chỉ là một thằng nhãi mà thôi! Nhưng hắn đem mấy vạn quân gây chiến với Sở, đánh một trận thì lấy được đất Yển, đất Sính, đánh hai trận đốt cháy Di Lăng, đánh ba trận làm nhục đến tiên nhân của nhà vua.
Nguyên văn: 白起，小竖子耳，率数万之众，兴师以与楚战，一战而举鄢郢，再战而烧夷陵，三战而辱王之先人。
1 2  Sử ký, Quyển 5, "Tần bản kỷ":
Lược dịch: [Tần Chiêu Tương vương] năm thứ 28, Đại lương tạo Bạch Khởi tấn công nước Sở, chiếm Yên, Đặng, xá tội cho tù nhân.
Nguyên văn:（秦昭襄王）二十八年，大良造白起攻楚，取鄢、邓，赦罪人迁之。
↑  Sử ký, Quyển 15, "Lục quốc niên biểu":
Lược dịch: [Sở Khoảnh Tương vương] năm thứ 20, Tần chiếm Yên, Tây Lăng.
Nguyên văn:（楚顷襄王）二十年，秦拔鄢、西陵。
↑  Sử ký, Quyển 73, "Bạch Khởi, Vương Tiễn liệt truyện":
Lược dịch: Sang năm, tấn công nước Sở, chiếm Dĩnh, đốt Di Lăng, liền đông tiến đến Cánh Lăng. Sở Vương rời khỏi Dĩnh, chạy về Trần ở phía đông.
Nguyên văn: 其明年，攻楚，拔郢，烧夷陵，遂东至竟陵。楚王亡去郢，东走徙陈。
↑  Hàn Phi tử, "Sơ kiến Tần":
Lược dịch: Tần giao chiến cùng người Kinh [Sở], đại phá Kinh [Sở], chiếm Dĩnh, lấy Động Đình, Ngũ Chử, Giang Nam. Vua tôi nước Kinh [Sở] vong tẩu, đông phục tại Trần.
Nguyên văn: 秦与荆人战，大破荆，袭郢，取洞庭、五渚、江南。荆王君臣亡走，东服于陈。
↑  Thụy hổ địa Tần giản (睡虎地秦簡), Biên niên kỷ: 
Lược dịch: [Tần Chiêu Tương vương] năm thứ 29, tấn công An Lục.
Nguyên văn:（秦昭襄王）廿九年，攻安陆。
↑  Sử ký, Quyển 73, "Bạch Khởi, Vương Tiễn liệt truyện":
Lược dịch: Tần lấy Dĩnh lập Nam Quận. Bạch Khởi được thăng làm Vũ An quân.
Nguyên văn: 秦以郢为南郡。白起迁为武安君。
↑  Sử ký, Quyển 73, "Bạch Khởi, Vương Tiễn liệt truyện":
Lược dịch: Vũ An quân bởi vì chiếm Sở, Định Vu, quận Kiềm Trung.
Nguyên văn: 武安君因取楚，定巫、黔中郡。
↑  Sử ký, Quyển 5, "Tần bản kỷ":
Lược dịch: [Tần Chiêu Tương vương] năm thứ 30, Thục thủ [Trương] Nhược phạt Sở, lấy Vu quận, cùng Giang Nam lập làm quận Kiềm Trung.
Nguyên văn:（秦昭襄王）三十年，蜀守若伐楚，取巫郡，及江南为黔中郡。
↑  Sử ký, Quyển 78, "Xuân Thân quân liệt truyện":
Lược dịch: Hiết Nãi thượng thư chép về Tần Chiêu Vương... Chiêu vương nói: Thiện. Vu thị nãi chỉ Bạch Khởi nhi tạ Hàn, Ngụy. Phát sử lộ Sở, ước vi dữ quốc.
Nguyên văn: 歇乃上書說秦昭王曰…昭王曰："善。"於是乃止白起而謝韓、魏。發使賂楚，約為與國。
↑  Sử ký, Quyển 5, "Tần bản kỷ":
Lược dịch: [Tần Chiêu Tương vương] năm thứ 31, Bạch Khởi phạt Ngụy, lấy hai thành.
Nguyên văn:（秦昭襄王）三十一年，白起伐魏，取二城。
1 2  Tư trị thông giám, Quyển 4, "Chu kỷ":
Lược dịch: Người nước Triệu, nước Nguỵ đánh Hoa Dương nước Hàn. Người nước Hàn cầu cứu nước Tần, Tần Vương không chịu ứng cứu. Tướng quốc nước Hàn là Trần Thệ nói: 'Chuyện cấp bách như vậy! Ta dù mang bệnh nhưng nguyện vì chuyện công, rồi rời đi trong một đêm.' Trần Thệ sang Tần, yết kiến Nhương Hầu. Nhương hầu nói: 'Chuyện cấp bách? Cho nên ngài mới đến.' Trần Thệ nói: 'Cũng chưa gấp.' Nhương hầu giận hỏi: 'Sao vậy?' Trần Thệ nói: 'Bỉ Hàn cấp tắc tương biến nhi tha tòng; dĩ vị cấp, cố phục lai nhĩ.' Nhương hầu nói: 'Mời phát binh vậy'. Chính là Vũ An quân cùng khách khanh Hồ dương cứu Hàn, tám ngày mà tới, bại Ngụy quân tại Hoa Dương, Mang Mão bỏ chạy, bắt sống 3 tướng, chém mười ba vạn thủ cấp. Vũ An quân lại cùng Triệu đem giả ngã chiến, giết hai vạn người trên sông. Ngụy đoạn cắt Nam Dương dâng cho Tần.
Nguyên văn: 趙人、魏人伐韓華陽。韓人告急於秦，秦王弗救。韓相國謂陳筮曰："事急矣！願公雖病，為一宿之行。"陳筮如秦，見穰侯。穰侯曰："事急乎？故使公來。"陳筮曰："未急也。"穰侯怒曰："何也？"陳筮曰："彼韓急則將變而他從；以未急，故復來耳。"穰侯曰："請發兵矣。"乃與武安君及客卿胡陽救韓，八日而至，敗魏軍於華陽之下，走芒卯，虜三將，斬首十三萬。武安君又與趙將賈偃戰，沈其卒二萬人於河。魏段干子請割南陽予秦以和。
1 2  Sử ký, Quyển 72, "Nhương hầu liệt truyện":
Lược dịch: Sang năm (Tần Chiêu Tương vương năm 34), Nhương hầu cùng Bạch Khởi và Khách khanh Hồ Dương phục công Triệu, Hàn, Ngụy, phá Mang Mão, hạ [thành] Hoa Dương... Chiếm Quyển, Thái dương, Trường Xã nước Ngụy, Quan Tân nước Triệu. Lại giao trả Quan Tân cho nước Triệu, nhằm lấy binh nước Triệu phạt Tề.
Nguyên văn: 明年（秦昭襄王三十四年），穰侯與白起客卿胡陽復攻趙、韓（應無韓字）、魏，破芒卯於華陽下…取魏之卷、蔡陽（應為蔡、中陽）、長社，趙氏觀津。且與趙觀津，益趙以兵，伐齊。
↑  Thụy hổ địa Tần giản, "Biên niên kỷ":
Lược dịch: [Tần Chiêu Tương Vương] năm 33, công Thái, Trung Dương. Năm 34, công Hoa Dương.
Nguyên văn: （秦昭襄王）卅三年，攻蔡、中陽。卅四年，攻華陽。
↑  Sử ký, Quyển 72, "Nhương hầu liệt truyện":
Lược dịch: Chiêu Vương năm thứ 32, Nhương hầu làm Tướng quốc, binh tướng tiến đánh nước Ngụy, phá Mang Mão, chiếm Bắc Trạch, liền vây thành Đại Lương. Lương đại phu Tu Giả duy thuyết với Nhương hầu... Nhương hầu nói: 'Tốt.' Bèn rút [quân] khỏi Lương.
Nguyên văn: 昭王三十二年，穰侯為相國，將兵攻魏，走芒卯，入北宅，遂圍大樑。梁大夫須賈說穰侯曰…穰侯曰："善。"乃罷梁圍。
↑  《史记·卷七十九·范睢蔡泽列传》：今夫韩、魏，中国之处而天下之枢也，王其欲霸，必亲中国以为天下枢，以威楚、赵。楚强则附赵，赵强则附楚，楚、赵皆附，齐必惧矣。齐惧，必卑辞重币以事秦。齐附而韩、魏因可虏也。
↑  Lương Ngọc Thằng (1981). Sử ký chí nghi 《史记志疑》 (bằng tiếng Trung). Bắc Kinh: Trung Hoa thư cục. tr. 158.
↑  Sử ký, Quyển 73, "Bạch Khởi, Vương Tiễn liệt truyện":
Nguyên văn: 昭王四十三年，白起攻韩陉城…斩首五万。四十四年，白起攻南阳太行道，绝之。
↑  《史记·卷七十九·范雎蔡泽列传》：昭王四十三年，秦攻韩汾陉，拔之，因城河上广武。
↑  Sử ký, Quyển 73, "Bạch Khởi, Vương Tiễn liệt truyện":
Lược dịch: [Tần Chiêu Tương vương] năm thứ 45, đánh Dã Vương nước Hàn. Dã Vương hàng Tần, đường đi Thượng Đảng bị cắt đứt.
Nguyên văn:（秦昭襄王）四十五年，伐韓之野王。野王降秦，上黨道絕。
↑  Chiến Quốc sách, Quyển 22, "Triệu sách 1", "Tần vương vị công tử tha":
Lược dịch: Hàn sợ, phái Dương Thành quân sang Tần, dâng đất Hiệu cùng Đảng để cầu hòa...là để Phùng Đình đến thay Cận Thẩu.
Nguyên văn:韩恐，使阳城君入谢于秦，请效和党之地以为和…乃使冯亭代靳黈。
↑  Sử ký, Quyển 73, "Bạch Khởi, Vương Tiễn liệt truyện":
Nguyên văn: 其守冯亭与民谋曰："郑道已绝，韩必不可得为民。秦兵日进，韩不能应，不如以上党归赵。赵若受我，秦怒，必攻赵。赵被兵，必亲韩。韩赵为一，则可以当秦。"因使人报赵。赵孝成王与平阳君、平原君计之。平阳君曰："不如勿受。受之，祸大于所得。"平原君曰："无故得一郡，受之便。"赵受之，因封冯亭为华阳君。
↑  Sử ký, Quyển 43, "Triệu Thế gia":
Nguyên văn: 对曰："夫秦蚕食韩氏地，中绝不令相通，固自以为坐而受上党之地也。韩氏所以不入于秦者，欲嫁其祸于赵也。秦服其劳而赵受其利，虽强大不能得之于小弱，小弱顾能得之于强大乎？岂可谓非无故之利哉！且夫秦以牛田之水通粮蚕食，上乘倍战者，裂上国之地，其政行，不可与为难，必勿受也。"…赵豹出，王召平原君与赵禹而告之。对曰："发百万之军而攻，逾岁未得一城，今坐受城市邑十七，此大利，不可失也。"王曰："善。"乃令赵胜受地…赵遂发兵取上党。廉颇将军军长平。