stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Ematurga minuta

| Ematurga minuta> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Lepidoptera
Họ (familia): Geometridae
Chi (genus): Ematurga
Loài (species): E. minuta
Danh pháp hai phần
Ematurga minuta Heydemann 1925 
Ematurga minuta là một loài bướm đêm trong họ Geometridae.
Chú thích

↑  Bisby, F.A.; Roskov, Y.R.; Orrell, T.M.; Nicolson, D.; Paglinawan, L.E.; Bailly, N.; Kirk, P.M.; Bourgoin, T.; Baillargeon, G.; Ouvrard, D. (2011). “Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist”. Species 2000: Reading, UK. Truy cập ngày 24 tháng 9 năm 2012.
Briza parodiana

| Briza parodiana> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Monocots
Bộ (ordo): Poales
Họ (familia): Poaceae
Chi (genus): Briza
Loài (species): B. parodiana
Danh pháp hai phần
Briza parodiana Roseng., B.R.Arrill. & Izag., 1968 
Briza parodiana là một loài thực vật có hoa trong họ Hòa thảo. Loài này được Roseng., B.R.Arrill. & Izag. mô tả khoa học đầu tiên năm 1968.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Briza parodiana”. Truy cập ngày 6 tháng 6 năm 2013.
Nerisyrenia camporum

| Nerisyrenia camporum> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
Bộ (ordo): Brassicales
Họ (familia): Brassicaceae
Chi (genus): Nerisyrenia
Loài (species): N. camporum
Danh pháp hai phần
Nerisyrenia camporum (A. Gray) Greene, 1900 
Nerisyrenia camporum là một loài thực vật có hoa trong họ Cải. Loài này được (A. Gray) Greene mô tả khoa học đầu tiên năm 1900.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Nerisyrenia camporum”. Truy cập ngày 15 tháng 6 năm 2013.
Nguyễn Thu Thủy (hoa hậu)

Đối với các định nghĩa khác, xem Thu Thủy (định hướng).
| Nguyễn Thu Thủy |
| --- | --- |
Nguyễn Thu Thủy năm 2021
Sinh: (1976-06-20)20 tháng 6, 1976 Hà Nội, Việt Nam Dân chủ Cộng Hòa
Mất: 5 tháng 6, 2021(2021-06-05) (44 tuổi) Hà Nội, Việt Nam
Trường lớp: Học viện Ngoại giao
Phối ngẫu: Peter (cưới 2002⁠–⁠2005)
Con cái: 2
Danh hiệu:  Hoa hậu Việt Nam 1994 
Thông tin chỉ số
Số đo: 78-63-88
Chiều cao: 1,72 m (5 ft 7+1⁄2 in)
Màu mắt: Đen
Màu tóc: Đen
 
Nguyễn Thu Thủy (20 tháng 6 năm 1976 - 5 tháng 6 năm 2021), quê gốc ở Nam Định, sinh ra và lớn lên ở Hà Nội, là Hoa hậu Việt Nam năm 1994 , trong cuộc thi Hoa hậu Việt Nam do Báo Tiền phong tổ chức tại Cung Văn hóa Hữu nghị Hà Nội. Cô còn giành giải thí sinh có phần trả lời ứng xử hay nhất tại cuộc thi.
Tiểu sử

Nguyễn Thu Thủy sinh ngày 20 tháng 6 năm 1976 tại Hà Nội trong một gia đình trí thức, cả ba và mẹ cô đều là cán bộ nghiên cứu của Viện Ngôn ngữ học. Cha của cô là Giáo sư, Tiến sĩ ngôn ngữ học Nguyễn Văn Lợi. Ông Lợi từng là Phó Viện trưởng Viện Ngôn ngữ. Mẹ cô là Tiến sĩ Chu Bích Thu chuyên soạn giả từ điển, là nguyên Trưởng phòng Từ điển của Viện này. Cô có một em trai sinh năm 1985, hiện đã có gia đình.
Sau khi đoạt vương miện, Thu Thủy đỗ Học viện Ngoại giao nhưng chỉ theo học một thời gian để sang Mỹ theo đuổi ngành Quản trị kinh doanh. Cô theo học Học viện Ngoại giao khóa 21 từ năm 1994 nhưng đã từ bỏ để sang Mỹ du học ngành quản trị kinh doanh, sau đó về nước mở thẩm mỹ viện tại Hà Nội. Thẩm mỹ viện đầu tiên của cô có tên là Bellissima Salon tại Phố Huế, Hà Nội. Cô cũng có biệt danh là Bellissima Thủy.
Năm 2011, ở tuổi 35, cô là Chủ tịch Hội đồng quản trị, Tổng Giám đốc chuỗi Bellissima Salon & Spa, Chủ sở hữu thương hiệu XaXi Nail, CEO Công ty Thiên Thủy. Công ty của Thu Thủy lúc đó có mặt ở Bắc, Trung, Nam các Spa với trên 100 nhân viên. Hoạt động kinh doanh sau đó bị phá sản, thu hẹp.
Thu Thủy theo đuổi công việc MC truyền hình từ năm 2015. Cô từng làm biên tập viên cho Đài truyền hình Công an nhân dân, VTC14.
Năm 2015, sau khi trở về từ châu Âu, Thu Thủy từng thực hiện bộ phim về người Việt ở châu Âu, trong đó chị đóng vai trò tổ chức sản xuất, biên kịch và biên tập.
Đời tư

Nguyễn Thu Thủy trước khi mất sống đơn thân với hai con. Cô có một người chồng cưới năm 2002 khi cô 26 tuổi và ly hôn năm 2005 khi cô 29 tuổi. Cô là người chủ động ly hôn. Kể từ đó cô là bà mẹ đơn thân đến ngày cô qua đời (ngày 5 tháng 6 năm 2021). Cô có hai con, con trai sinh năm 2004 với người chồng cũ, và con gái sinh với người yêu năm 2008. Theo thỏa thuận, sau khi ly hôn 2005, con trai còn bé nên ở với mẹ. Khi con trai lên cấp ba, con trai theo bố vào Sài Gòn sống. Con cô đều học trường quốc tế .
Thu Thủy vướng vào hai vụ scandal là người thứ 3 năm 2014 và 2017. Vào năm 2014, nhà văn Nguyễn Quỳnh Trang đã chỉ đích danh tên của Hoa hậu Thu Thủy khi tố chồng ngoại tình. Năm 2017, em họ Thu Thủy (tên Phương Anh) đã tâm sự về việc bị Hoa hậu cướp chồng chỉ 20 ngày trước lễ cưới cách đây 12 năm (tức năm 2005). Thu Thủy im lặng không trả lời.
Qua đời

Cô qua đời vào lúc 4 giờ 30 phút sáng ngày 5 tháng 6 năm 2021 sau một cơn đột quỵ Theo nguồn tin từ Bệnh viện Trung ương Quân đội 108 (Hà Nội), khoảng 23 giờ ngày 4/6, Hoa hậu Nguyễn Thu Thủy được người thân đưa vào viện cấp cứu. Thời điểm này, bệnh nhân đã bị ngừng tim. Nguyên nhân mất chưa được làm rõ vì gia đình chỉ cho biết là cô đã bị bệnh mấy ngày trước khi qua đời.
Çalışlı, Söke

| Çalışlı |
| --- | --- |
—  Xã  —
 
ÇalışlıVị trí ở Thổ Nhĩ Kỳ
Quốc gia:  Thổ Nhĩ Kỳ
Tỉnh: Aydın
Huyện: Söke
Dân số (2010)
 • Tổng cộng: 815 người
Múi giờ: EET (UTC+2)
 • Mùa hè (DST): EEST (UTC+3)
Çalışlı là một xã thuộc huyện Söke, tỉnh Aydın, Thổ Nhĩ Kỳ. Dân số thời điểm năm 2010 là 815 người.
Chú thích

↑  “Cities, towns and villages in Aydın”. Viện thống kê Thổ Nhĩ Kỳ. Lưu trữ bản gốc ngày 17 tháng 7 năm 2012. Truy cập ngày 23 tháng 9 năm 2012.Quản lý CS1: bot: trạng thái URL ban đầu không rõ (liên kết)
Encephalartos bubalinus

| Encephalartos bubalinus> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
Ngành (divisio): Cycadophyta
Lớp (class): Cycadopsida
Bộ (ordo): Cycadales
Họ (familia): Zamiaceae
Chi (genus): Encephalartos
Loài (species): E. bubalinus
Danh pháp hai phần
Encephalartos bubalinus Melville, 1957 
Encephalartos bubalinus là một loài thực vật hạt trần trong họ Zamiaceae. Loài này được Melville mô tả khoa học đầu tiên năm 1957.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Encephalartos bubalinus”. Truy cập ngày 9 tháng 8 năm 2013.
Oedignatha coriacea

| Oedignatha coriacea> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Phân ngành (subphylum): Chelicerata
(không phân hạng): Arachnomorpha
Lớp (class): Arachnida
Bộ (ordo): Araneae
Họ (familia): Corinnidae
Chi (genus): Oedignatha
Loài (species): O. coriacea
Danh pháp hai phần
Oedignatha coriacea Simon, 1897 
Oedignatha coriacea là một loài nhện trong họ Corinnidae.
Loài này thuộc chi Oedignatha. Oedignatha coriacea được Eugène Simon miêu tả năm 1897.
Chú thích

↑  Platnick, Norman I. (2010): The world spider catalog, version 10.5. American Museum of Natural History.
Gyros atripennalis

| Gyros atripennalis> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Lepidoptera
Họ (familia): Crambidae
Chi (genus): Gyros
Loài (species): G. atripennalis
Danh pháp hai phần
Gyros atripennalis
Gyros atripennalis là một loài bướm đêm trong họ Crambidae.
Chú thích

↑  Bisby, F.A.; Roskov, Y.R.; Orrell, T.M.; Nicolson, D.; Paglinawan, L.E.; Bailly, N.; Kirk, P.M.; Bourgoin, T.; Baillargeon, G.; Ouvrard, D. (2011). “Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist”. Species 2000: Reading, UK. Truy cập ngày 19 tháng 6 năm 2014.
↑  Beccaloni, G. W., Scoble, M. J., Robinson, G. S. & Pitkin, B. (Editors). (2003) The Global Lepidoptera Names Index (LepIndex). (Geraadpleegd maart 2013).
Briza poimorpha

| Briza poimorpha> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Monocots
Bộ (ordo): Poales
Họ (familia): Poaceae
Chi (genus): Briza
Loài (species): B. poimorpha
Danh pháp hai phần
Briza poimorpha (C.Presl) Henrard, 1921 
Briza poimorpha là một loài thực vật có hoa trong họ Hòa thảo. Loài này được (C.Presl) Henrard mô tả khoa học đầu tiên năm 1921.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Briza poimorpha”. Truy cập ngày 6 tháng 6 năm 2013.
Quận Gilpin, Colorado

| --- | --- |
Quận Gilpin, Colorado
Bản đồ
 Vị trí trong tiểu bang Colorado
 Vị trí của tiểu bang Colorado trong Hoa Kỳ
Thống kê
Thành lập: 1 tháng 11, 1861
Quận lỵ: Central City
Largest city: Central City
Diện tích  - Tổng cộng  - Đất  - Nước:   150 mi² (389 km²) 150 mi² (388 km²) 0 mi² (1 km²), 0.26%
Dân số  - (2000)  - Mật độ:   4.757   32/dặm vuông (12/km²)
Múi giờ: Miền Núi: UTC-7/-6
Website: www.co.gilpin.co.us
Đặt tên theo: William Gilpin
Quận Gilpin là một quận thuộc tiểu bang Colorado, Hoa Kỳ.
Quận này được đặt tên theo Colonel William Gilpin. Theo điều tra dân số của Cục điều tra dân số Hoa Kỳ năm 2000, quận có dân số 4757 người . Quận lỵ đóng ở Central City.
Địa lý

Theo Cục điều tra dân số Hoa Kỳ, quận có diện tích 389 km2, trong đó có 1 km2 là diện tích mặt nước.
Oistus sphenosomus

| Oistus sphenosomus> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Coleoptera
Họ (familia): Elateridae
Chi (genus): Oistus
Loài (species): O. sphenosomus
Danh pháp hai phần
Oistus sphenosomus Candèze, 1857 
Oistus sphenosomus là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Candèze miêu tả khoa học năm 1857.
Chú thích

↑  Elateridae in Synopsis of the described Coleoptera of the World 6 juni 2010
James Hilton

British novelist and screenwriter (1900–1954)Bản mẫu:SHORTDESC:British novelist and screenwriter (1900–1954)
| James Hilton |
| --- | --- |
Publicity portrait of HiltonPublicity portrait of Hilton
Sinh: (1900-09-09)9 tháng 9 năm 1900 Leigh, Lancashire, England
Mất: 20 tháng 12 năm 1954(1954-12-20) (54 tuổi) Long Beach, California, U.S.
Nghề nghiệp: Novelist screenwriter
Trường lớp: Christ's College, Cambridge
Thể loại: Fantasy adventure novel mainstream fiction
Phối ngẫu:  Alice Brown (cưới 1935⁠–⁠1937)  Galina Kopernak (cưới 1937⁠–⁠1945) 
James Hilton (9 tháng 9 năm 1900 – 20 tháng 12 năm 1954) là một tiểu thuyết gia người Anh đã viết một số tiểu thuyết bán chạy nhất, bao gồm Lost Horizon (1933) và Goodbye, Mr. Chips (1934), Random Harvest (1941). Trong tác phẩm Lost Horizon, ông hư cấu ra Shangri-La.
Sinh ra tại Leigh, James Hilton là con trai của John Hilton, hiệu trưởng của Trường Chapel End ở Walthamstow. Ông được đào tạo tại Leys School, Cambridge.
Hilton đã viết hai cuốn sách nổi tiếng nhất của mình, Lost Horizon (1933) và Goodbye, Mr. Chips (1934), trong khi sống trong một ngôi nhà liền kề khá bình thường trên Oak Hill Gardens, Woodford Green. Ngôi nhà nay vẫn còn, với một tấm bảng màu xanh đánh dấu cư trú của Hilton.
Ông đã kết hôn hai lần, lần đầu tiên đến Alice Brown và sau đó đến Galina Kopineck. Cả hai cuộc hôn nhân đã kết thúc bằng ly hôn. Ông qua đời tại Long Beach, California do ung thư gan.
Tác phẩm

Catherine Herself, 1920
Storm Passage, 1922
The Passionate Year, 1924
Dawn Of Reckoning (Rage In Heaven), 1925
Meadows Of The Moon, 1926
Terry, 1927
The Silver Flame (Three Loves Had Margaret), 1928
Murder at School (U.S. title: Was It Murder?), xuất bản với bút danh Glen Trevor, 1931
And Now Goodbye, 1931
Contango (Ill Wind), 1932
Knight Without Armour (Without Armor), 1933
Lost Horizon, 1933
Goodbye, Mr. Chips, 1934
We Are Not Alone, 1937
To You, Mr Chips, 1938
Random Harvest, 1941
The Story Of Dr. Wassell, 1944
So Well Remembered, 1945
Nothing So Strange, 1947
Twilight Of The Wise, 1949
Morning Journey, 1951
Time And Time Again, 1953
Nhữ Văn Lan

| Nhữ Văn Lan> Thông tin cá nhân |
| --- | --- |
Sinh: 
Ngày sinh: 1443
Nơi sinh: An Tử Hạ
 
Mất: 1523
Giới tính: nam
Gia quyến: 
Hậu duệ: Nhữ Thị Thục
 
Học vấn: Tiến sĩ Nho học
Chức quan: Hộ bộ Thượng thư
Quốc tịch: Đại Việt
Thời kỳ: nhà Lê sơ
x • t • 
Nhữ Văn Lan (1443-1523) là một tiến sĩ và quan văn nhà Lê sơ, từng giữ chức Thượng thư bộ Hộ.
Nhữ Văn Lan là người làng An Tử Hạ, huyện Tiên Minh, phủ Nam Sách, trấn Hải Dương (nay là thôn Nam Tử, xã Kiến Thiết, huyện Tiên Lãng, thành phố Hải Phòng). Ông thi đậu Tiến sĩ (1463) và làm quan dưới triều Lê Thánh Tông, thời kỳ được coi là thịnh trị nhất của nhà Lê sơ cũng như lịch sử phong kiến Việt Nam. Trong 40 năm làm quan dưới triều Lê, chức vụ cao nhất ông từng đảm nhiệm là Thượng thư bộ Hộ. Con cháu nội ngoại ông hầu hết là những người hiển đạt trong đường khoa cử dưới các triều đại phong kiến sau này. Hậu duệ họ Nhữ của Tiến sĩ Thượng thư Nhữ Văn Lan sau di cư về làng Hoạch Trạch, phủ Bình Giang, trấn Hải Dương (nay là xã Thái Học, huyện Bình Giang, tỉnh Hải Dương) và nhiều đời nối đường khoa bảng. Nổi danh nhất trong số con cháu của ông là Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm, cháu ngoại ông.
Thân thế và sự nghiệp

Tiến sĩ Thượng thư Nhữ Văn Lan (một số tài liệu viết là Nhữ Văn Lân) sinh năm Quý Hợi (1443), niên hiệu Thái Hoà, thời Lê Nhân Tông trong một gia đình nhà nho nghèo tại thôn An Tử Hạ, huyện Tiên Minh, phủ Nam Sách, trấn Hải Dương (nay là thôn An Tử Hạ, xã Kiến Thiết, huyện Tiên Lãng, thành phố Hải Phòng).
Khoa thi năm Quý Mùi (1463), niên hiệu Quang Thuận thứ tư thời Lê Thánh Tông, ông đỗ đệ tam giáp đồng tiến sĩ khi vừa tròn 20 tuổi. Khoa thi này lừng danh trong lịch sử khoa bảng Việt Nam với ba vị Tam khôi là Trạng nguyên Lương Thế Vinh, Bảng nhãn Nguyễn Đức Trinh và Thám hoa Quách Đình Bảo. Ngay sau khi thi đỗ Tiến sĩ, Nhữ Văn Lan ra làm quan dưới triều nhà Lê. Suốt 40 năm làm quan trong giai đoạn thịnh trị nhất của triều Lê sơ cũng như lịch sử phong kiến Việt Nam, ông thường giữ điều cương chính, làm quan thanh liêm, mẫn cán, trải thăng nhiều chức, đến Lễ Khoa cấp sự trung rồi cuối cùng thăng tới chức Thượng thư bộ Hộ.
Năm 1503, ở tuổi 60, ông xin về an dưỡng tại quê nhà ở làng An Tử Hạ và được vua ban thưởng vàng bạc gấm vóc rất hậu. Trong 20 năm cuối đời sống tại quê nhà, ông có những đóng góp thiết thực đối với đời sống của nhân dân trong vùng như hướng dẫn dân làm thủy lợi, cầu...
Năm 1523, niên hiệu Thống Nguyên, thời Lê Cung Hoàng, ông tạ thế tại quê nhà ở tuổi 80. Nhân dân khu Đoài tưởng nhớ công đức viết thần hiệu và lập miếu thờ ông. Trải qua nhiều triều đại, đến năm Mậu Thân, đời Tự Đức (1848) đã có sắc phong của triều đình cho ông là Phúc đẳng thần: "Cương chính bác đạt phúc thần, chuẩn hứa An Tử Hạ trang, Đoài khu phụng chỉ". Dân làng tôn ông là Thành hoàng và xây đình để tưởng nhớ.
Tại cánh đồng phía Bắc thôn Nam Tử ngày nay vẫn lưu giữ khu mộ thiêng mà dân làng quen gọi là mả Nghè. Nơi đây có 3 ngôi mộ của vợ chồng Tiến sĩ Thượng thư Nhữ Văn Lan và con gái Nhữ Thị Thục (mẹ của Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm). Trải qua nửa thiên niên kỷ nhưng khu đất này gần như không thay đổi, toàn bộ khu mả Nghè vẫn là khu đất trống, rộng rãi. Do tương truyền đây là khu ngôi mộ thiêng nên hàng trăm năm qua không có người dân địa phương nào dám đặt mộ gần khu mả Nghè cũng như xâm phạm đến 3 ngôi mộ thiêng của gia đình họ Nhữ.
Truyền thống khoa bảng

Họ Nhữ mà khởi đầu từ Tiến sĩ Nhữ Văn Lan là một dòng họ có truyền thống khoa bảng trong lịch sử khoa cử Việt Nam dưới thời phong kiến. Tiến sĩ Thượng thư Nhữ Văn Lan được người đời ghi nhớ qua nhiều thế hệ bởi công ơn sinh thành và nuôi dạy con cháu thành tài. Ông có ba người con gồm hai con trai và một con gái. Người con trai đầu Nhữ Quốc Công đã mất . Người con trai thứ hai là Nhữ Huyền Minh sau làm Tri huyện Lục Ngạn rồi di cư về xã Lôi Dương, huyện Đường An, phủ Thượng Hồng sau đổi thành phủ Bình Giang, trấn Hải Dương. Đến đời thứ bảy là Nhữ Tiến Dụng chuyển về làng Hoạch Trạch, kể từ đó nhiều đời phát đường khoa bảng, trong đó có năm vị đại khoa (tiến sĩ). Người con gái duy nhất của Tiến sĩ Thượng thư Nhữ Văn Lan là bà Nhữ Thị Thục, kén chồng cho đến khi luống tuổi mới chịu lấy ông Nguyễn Văn Định là giám sinh ở huyện Vĩnh Lại (nay là huyện Vĩnh Bảo, thành phố Hải Phòng) kế bên (bên nội và bên ngoại nằm ở hai bờ con sông Hàn) rồi sinh hạ con trai lấy tên là Văn Đạt (tức Nguyễn Bỉnh Khiêm sau này).
Hầu hết các tài liệu nghiên cứu về cuộc đời và sự nghiệp của Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm đều không quên nhắc đến ảnh hưởng lớn của họ ngoại mà điển hình là mẹ Nhữ Thị Thục và ông ngoại Nhữ Văn Lan trong việc nuôi dưỡng và giáo dục Nguyễn Văn Đạt (tên khai sinh của Nguyễn Bỉnh Khiêm) những năm thơ ấu. Trong gia phả của họ Nguyễn (hậu duệ người con thứ 7 của Trạng Trình) ở thôn An Tử Hạ còn ghi lại: "Phu nhân hồi An Tử Hạ, ỷ phụ thân giáo dưỡng Đạt nhi tam tuế" cho thấy ông ngoại Nhữ Văn Lan là người có công nuôi dạy Nguyễn Văn Đạt lúc còn nhỏ. Lúc sinh thời, Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm đã cử người con trai thứ 7 (con trai út) là Nguyễn Ngọc Liễn dẫn người cháu đội bát hương sang sinh cơ lập nghiệp ở làng An Tử Hạ, xã Kiến Thiết quê ngoại để trông coi phần mộ và thờ phụng ông bà ngoại Nhữ Văn Lan cùng mẹ Nhữ Thị Thục.
Biến thiên khí hậu

Đối với những tác động lên khí hậu hiện tại và tương lai do ảnh hưởng của con người gây ra, xem biến đổi khí hậu. Đối với nghiên cứu về biến đổi khí hậu trong quá khứ, xem Cổ khí hậu học.
Biến đổi khí hậu là sự thay đổi của hệ thống khí hậu gồm khí quyển, thủy quyển, sinh quyển, thạch quyển, băng quyển hiện tại và trong tương lai bởi các nguyên nhân tự nhiên và nhân tạo trong một giai đoạn nhất định tính bằng thập kỷ hay hàng triệu năm. Sự biển đổi có thể là thay đổi thời tiết bình quân hay thay đổi sự phân bố các sự kiện thời tiết quanh một mức trung bình. Sự biến đổi khí hậu có thể giới hạn trong một vùng nhất định hay có thể xuất hiện trên toàn Địa Cầu. 
Trong những năm gần đây, đặc biệt trong ngữ cảnh chính sách môi trường, biến đổi khí hậu thường đề cập tới sự thay đổi khí hậu hiện nay, được gọi chung bằng hiện tượng nóng lên toàn cầu.
Nguyên nhân chính làm biến đổi khí hậu Trái Đất là do sự gia tăng các hoạt động tạo ra các chất thải khí nhà kính. Các hoạt động khai thác quá mức các bể hấp thụ và bể chứa khí nhà kính như sinh khối, rừng, các hệ sinh thái biển, ven bờ và đất liền khác.
Giải thích thuật ngữ

Định nghĩa chung nhất cho sự biến đổi khí hậu là sự thay đổi các đặc điểm mang tính thống kê của hệ thống khí hậu khi xét đến những chu kỳ dài hoặc hàng thập kỷ hoặc lâu hơn, mà không kể đến các nguyên nhân. Theo đó, những thay đổi bất thường trên những chu kỳ ngắn hơn một vài thập kỷ, như El Niño, không thể hiện sự thay đổi khí hậu.
Thuật ngữ này đôi khi được sử dụng để nhắc đến những trường hợp đặc biệt của biến đổi khí hậu do tác động của hoạt động con người; ví dụ, trong Công ước Khung của Liên hợp Quốc về Biến đổi Khí hậu (United Nations Framework Convention on Climate Change) định nghĩa biến đổi khí hậu là "là sự thay đổi của khí hậu mà hoặc trực tiếp hoặc gián tiếp do tác động của hoạt động con người dẫn đến thay đổi thành phần khí quyển toàn cầu và ngoài ra là những biến thiên tự nhiên của khí hậu được quan sát trên một chu kỳ thời gian dài." Trong định nghĩa cuối thay đổi khí hậu đồng nghĩa với ấm lên toàn cầu.
Nguyên nhân

Những nhân tố có thể làm cho sự biến đổi khí hậu xuất hiện là thay đổi bức xạ khí quyển, bao gồm các quá trình như biến đổi bức xạ mặt trời, độ lệch quỹ đạo của Trái Đất, quá trình kiến tạo núi, kiến tạo trôi dạt lục địa và sự thay đổi nồng độ khí nhà kính. Nhiều phản ứng khác nhau của môi trường về biến đổi khí hậu có thể tăng cường hoặc giảm bớt các biến đổi ban đầu. Một số thành phần của hệ thống khí hậu, chẳng hạn như các đại dương và chỏm băng, phản ứng chậm với biến đổi bức xạ mặt trời vì khối lượng lớn. Do đó, hệ thống khí hậu có thể mất hàng thế kỷ hoặc lâu hơn để phản ứng hoàn toàn với những biến đổi từ bên ngoài.
Nguyên nhân > Cơ chế ảnh hưởng từ bên trong

Đại dương là một nền tảng của hệ thống khí hậu. Những dao động ngắn hạn (vài năm đến vài thập niên) như El Niño, dao động thập kỷ Thái Bình Dương (Pacific decadal oscillation), và dao động bắc Đại Tây Dương (North Atlantic Installation), và dao động Bắc Cực (Arctic oscillation), thể hiện khả năng dao động hậu hơn là thay đổi khí hậu. Trong khoảng thời gian dài hơn, những thay đổi đối với các quá trình diễn ra trong đại dương như hoàn lưu muối nhiệt đóng vai trò quan trọng trong sự tái phân bố nhiệt trong đại dương trên thế giới.
Nguyên nhân > Cơ chế ảnh hưởng từ bên ngoài > Thay đổi quỹ đạo

Bài chi tiết: Chu kỳ Milankovitch
Những biến đổi nhỏ về quỹ đạo Trái Đất gây ra những thay đổi về sự phân bố năng lượng mặt trời theo mùa trên bề mặt Trái Đất và cách nó được phân bố trên toàn cầu. Đó là những thay đổi rất nhỏ theo năng lượng mặt trời trung bình hàng năm trên một đơn vị diện tích; nhưng nó có thể gây biến đổi mạnh mẽ về sự phân bố các mùa và địa lý. Có 3 kiểu thay đổi quỹ đạo là thay đổi quỹ đạo lệch tâm của Trái Đất, thay đổi trục quay, và tiến động của trục Trái Đất. Kết hợp các yếu tố trên, chúng tạo ra các chu kỳ Milankovitch, là các yếu tố ảnh hưởng mạnh mẽ đến khí hậu và mối tương quan của chúng với các chu kỳ băng hà và gian băng, quan hệ của chúng với sự phát triển và thoái lui của Sahara, và đối với sự xuất hiện của chúng trong các địa tầng.
Nguyên nhân > Cơ chế ảnh hưởng từ bên ngoài > Hiện tượng núi lửa

Xem thêm: Núi lửa
Núi lửa là một quá trình vận chuyển vật chất từ vỏ và lớp phủ của Trái Đất lên bề mặt của nó. Phun trào núi lửa, mạch nước phun, và suối nước nóng, là những ví dụ của các quá trình đó giải phóng khí núi lửa và hoặc các hạt bụi vào khí quyển.
Phun trào đủ lớn để ảnh hưởng đến khí hậu xảy ra trên một số lần trung bình mỗi thế kỷ, và gây ra làm mát (bằng một phần ngăn chặn sự lây truyền của bức xạ mặt trời đến bề mặt Trái Đất) trong thời gian một vài năm. Các vụ phun trào của núi lửa Pinatubo vào năm 1991, là vụ phun trào núi lửa lớn thứ hai trên mặt đất của thế kỷ XX  (sau vụ phun trào năm 1912 của núi lửa Novarupta) ảnh hưởng đến khí hậu đáng kể. Nhiệt độ toàn cầu giảm khoảng 0,5 °C (0.9 °F). Vụ phun trào của núi Tambora năm 1815 đã khiến không có một mùa hè trong một năm. Phần lớn các vụ phun trào lớn hơn xảy ra chỉ một vài lần mỗi trăm triệu năm, nhưng có thể gây ra sự ấm lên toàn cầu và tuyệt chủng hàng loạt.
Núi lửa cũng là một phần của chu kỳ carbon mở rộng. Trong khoảng thời gian rất dài (địa chất), chúng giải phóng khí cacbonic từ lớp vỏ Trái Đất và lớp phủ, chống lại sự hấp thu của đá trầm tích và bồn địa chất khác dioxide carbon. Cục Khảo sát Địa chất Hoa Kỳ ước tính rằng các hoạt động của con người tạo ra nhiều hơn 100-300 lần số lượng khí carbon dioxide phát ra từ núi lửa.
Nguyên nhân > Cơ chế ảnh hưởng từ bên ngoài > Kiến tạo mảng

Xem thêm: Kiến tạo mảng
Qua hàng triệu năm, sự chuyển động của các mảng làm tái sắp xếp các lục địa và đại dương trên toàn cầu đồng thời hình thành lên địa hình bề mặt. Điều này có thể ảnh hưởng đến các kiểu khí hậu khu vực và toàn cầu cũng như các dòng tuần hoàn khí quyển-đại dương.
Vị trí của các lục địa tạo nên hình dạng của các đại dương và tác động đến các kiểu dòng chảy trong đại dương. Vị trí của các biển đóng vai trò quan trọng trong việc kiểm soát sự truyền nhiệt và độ ẩm trên toàn cầu và hình thành nên khí hậu toàn cầu. Một ví dụ về ảnh hưởng của kiến tạo đến sự tuần hoàn trong đại dương là sự hình thành eo đất Panama cách đây khoảng 5 triệu năm, đã làm dừng sự trộn lẫn trực tiếp giữa Đại Tây Dương và Thái Bình Dương. Đều này có ảnh hưởng rất mạnh mẽ đến các chế độ động lực học của đại dương của hải lưu Gulf Stream và đã làm cho bắc bán cầu bị phủ băng. Trong suốt kỷ Cacbon, khoảng 300 đến 365 triệu năm trước, hoạt động kiến tạo mảng có thể đã làm tích trữ một lượng lớn cacbon và làm tăng băng hà. Các dấu hiệu địa chất cho thấy những kiểu tuần hoàn "gió mùa lớn" (megamonsoonal) trong suốt thời gian tồn tại của siêu lục địa Pangaea, và từ mô hình khí hậu người ta cho rằng sự tồn tại của siêu lục địa đã dẫn đến việc hình thành gió mùa.