stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Ma trận (toán học)
Ứng dụng

Có rất nhiều ứng dụng của ma trận, cả trong toán học lẫn những ngành khoa học khác. Một số chỉ là tận dụng sự thuận tiện khi biểu diễn một cách ngắn gọn tập hợp số bên trong một ma trận. Ví dụ, trong lý thuyết trò chơi và kinh tế học, ma trận tiền trả (payoff matrix) chứa số tiền trả của hai người chơi, phụ thuộc vào tập hợp (hữu hạn) các khả năng mà người chơi sẽ chọn. Khai thác văn bản và các ý điển tự động biên tập sử dụng các ma trận phần tử văn bản (document-term matrix) như tf-idf để đánh dấu tần suất một từ nhất định xuất hiện trong một vài văn bản.
Có thể biểu diễn số phức thông qua một ma trận thực 2 x 2 dưới đây
mà tương ứng phép cộng và nhân mỗi số phức chính là phép cộng và nhân mỗi ma trận. Ví dụ, ma trận quay 2 x 2 biểu diễn phép nhân với một số phức có giá trị tuyệt đối bằng 1, như ở trên. Cách giải thích này cũng tương tự đối với quaternion và đại số Clifford nói chung.
Những kỹ thuật mã hóa ban đầu như mật mã Hill cũng áp dụng lý thuyết ma trận. Tuy nhiên, do bản chất tuyến tính của ma trận, những mã này bị phá tương đối dễ. Đồ họa máy tính sử dụng ma trận để vừa biểu diễn ma trận và để tính toán sự biến đổi của các đối tượng sử dụng ma trận quay aphin để đạt được các tác vụ như chiếu một vật thể ba chiều lên màn hình hai chiều, tương ứng với góc quan sát lý thuyết của một camera. Ma trận trên một vành đa thức có vai trò quan trọng đối với lý thuyết điều khiển.
Hóa học áp dụng ma trận theo nhiều cách khác nhau, đặc biệt từ khi ứng dụng cơ học lượng tử để nghiên cứu liên kết phân tử và phổ học. Các ví dụ bao gồm ma trận đan xen (overlap matrix) và ma trận Fock sử dụng để giải phương trình Roothaan nhằm tìm ra obitan phân tử theo phương pháp Hartree–Fock.
Ứng dụng > Lý thuyết đồ thị

Ma trận kề của một đồ thị hữu hạn là khái niệm cơ bản trong lý thuyết đồ thị. Nó biểu diễn hai đỉnh bất kỳ trong đồ thị có được nối với nhau bằng cạnh của đồ thị hay không. Ma trận chỉ chứa hai giá trị (1 và 0 có nghĩa lần lượt "có" và "không") được gọi là ma trận lôgic. Ma trận khoảng cách chứa thông tin về khoảng cách giữa các cạnh. Những khái niệm này được áp dụng cho các website kết nối bởi siêu liên kết hoặc các thành phố kết nối bằng những con đường vv, mà trong hầu hết các trường hợp (ngoại trừ mạng lưới liên kết rất dày đặc) ma trận thường là thưa, nghĩa là nó chỉ chứa vài phần tử khác 0. Do vậy, các thuật toán ma trận sửa đổi có thể áp dụng cho lý thuyết mạng.
Ứng dụng > Giải tích và hình học

Ma trận Hesse của hàm số khả vi ƒ: Rn → R chứa đạo hàm bậc hai của ƒ với các thành phần tọa độ, tức là
Nó mã hóa thông tin về độ biến thiên cục bộ của hàm số: tại một điểm tới hạn x = (x1, ..., xn), là điểm mà đạo hàm riêng bậc nhất  \partial f/\partial x_{i} của ƒ triệt tiêu, hàm số có giá trị cực tiểu nếu ma trận Hess là xác định dương. Quy hoạch toàn phương có thể được sử dụng để tìm cực tiểu hay cực đại toàn cục của các hàm số toàn phương liên hệ mật thiết với ma trận gắn với chúng (xe ở trên).
Một ma trận khác thường được sử dụng trong các vấn đề hình học đó là ma trận Jacobi của ánh xạ khả vi f: Rn → Rm. Nếu f1,..., fm ký hiệu là các thành phần của f, thì ma trận Jacobi xác định bởi
Nếu n > m, và nếu hạng của ma trận Jacobi đạt giá trị lớn nhất bằng m, f là hàm khả nghịch tại điểm đó theo như định lý hàm ẩn.
Các nhà toán học có thể phân loại phương trình đạo hàm riêng bằng cách xét ma trận các hệ số của những toán tử vi phân bậc cao nhất của phương trình. Đối với phương trình đạo hàm riêng eliptic ma trận này xác định dương và có ảnh hưởng quyết định đến tập hợp nghiệm khả dĩ của bài toán tìm nghiệm phương trình đạo hàm riêng.
Phương pháp phần tử hữu hạn là một phương pháp số quan trọng để giải phương trình đạo hàm riêng, được ứng dụng rộng rãi trong việc mô phỏng các hệ thống thực phức hợp. Phương pháp này đánh giá xấp xỉ nghiệm của phương trình bằng cách phân chia phương trình thành các hàm tuyến tính, mà những hàm này được chọn để lưới tạo ra đủ mịn, mà từ đó có thể viết phương trình dưới dạng phương trình ma trận.
Ứng dụng > Lý thuyết xác suất và thống kê

Ma trận quá trình ngẫu nhiên là những ma trận vuông mà các hàng của nó là các vectơ xác suất, tức là vectơ có các thành phần không âm và tổng của chúng bằng 1. Ma trận ngẫu nhiên được sử dụng để tìm xích Markov với những trạng thái hữu hạn. Một hàng của ma trận ngẫu nhiên cho phân bố xác suất của vị trí tiếp theo của một số hạt ở trong trạng thái tương ứng với hàng đó. Các tính chất của xích Markov giống như điểm hấp dẫn (attractor), những điểm trạng thái mà các hạt cuối cùng đạt tới, có thể được suy ra từ những vectơ riêng của ma trận chuyển tiếp.
Lý thuyết thống kê cũng áp dụng ma trận trong nhiều dạng khác nhau. Thống kê mô tả đề cập tới tập hợp dữ liệu được mô tả, mà chúng được biểu diễn bằng các ma trận dữ liệu, sau đó các nhà thống kê sử dụng những kỹ thuật "thu giảm số biến" (dimensionality reduction" để khảo sát các ma trận này. Ma trận hiệp phương sai mã hóa phương sai tương hỗ của các biến ngẫu nhiên. Các kỹ thuật khác sử dụng ma trận là bình phương tối thiểu, một phương pháp xấp xỉ tập hợp hữu hạn những cặp điểm (x1, y1), (x2, y2),..., (xN, yN), bằng một hàm số tuyến tính
Ma trận ngẫu nhiên là ma trận với phần tử là những số ngẫu nhiên, phù hợp cho nghiên cứu tính chất phân bố xác suất, như là ma trận phân bố chuẩn. Ngoài lý thuyết xác suất, chúng còn được áp dụng trong phạm vi từ lý thuyết số tới vật lý học.
Ứng dụng > Đối xứng và các biến đổi trong vật lý học

Các biến đổi tuyến tính và những đối xứng đi kèm đóng vai trò quan trọng trong vật lý hiện đại. Ví dụ, các hạt cơ bản trong lý thuyết trường lượng tử được phân loại nhờ những biểu diễn của nhóm Lorentz trong thuyết tương đối hẹp và, cụ thể hơn, bởi ứng xử của chúng dưới nhóm spin. Những biểu diễn tường minh bao gồm ma trận Pauli và ma trận gamma tổng quát hơn là phần tích phân của miêu tả vật lý đối với fermion, mà hoạt động như là spinor. Đối với ba loại quark nhẹ nhất, có thể biểu diễn chúng bằng nhóm unita đặc biệt SU(3); và các nhà vật lý sử dụng ma trận biểu diễn thuận tiện gọi là ma trận Gell-Mann khi tính toán liên quan, ma trận này cũng được sử dụng cho nhóm chuẩn SU(3) mà nó trở thành cơ sở cho lý thuyết miêu tả về tương tác mạnh, sắc động lực học lượng tử. Ma trận Cabibbo–Kobayashi–Maskawa, biểu diễn trạng thái cơ bản các quark khi tham gia vào tương tác yếu, nó không giống như ma trận Gell-Mann, nhưng có liên hệ tuyến tính với trạng thái cơ bản các quark xác định lên hạt tổ hợp với tính chất và khối lượng cụ thể.
Ứng dụng > Tổ hợp tuyến tính của các trạng thái lượng tử

Mô hình đầu tiên về cơ học lượng tử (Heisenberg, 1925) biểu diễn các toán tử của lý thuyết bằng các ma trận vô hạn chiều tác dụng lên các trạng thái lượng tử. Lý thuyết này còn được gọi là cơ học ma trận. Một ví dụ cụ thể đó là ma trận mật độ đặc trưng cho trạng thái "trộn" của một hệ lượng tử như là tổ hợp tuyến tính của các trạng thái riêng thuần tuý và cơ bản.
Ví dụ khác về ma trận trở thành công cụ quan trọng cho miêu tả các thí nghiệm tán xạ là hoạt động trung tâm của vật lý hạt thực nghiệm: Những phản ứng va chạm xảy ra trong các máy gia tốc, nơi các hạt được cho va chạm đối đầu vào nhau trong một miền va chạm nhỏ, với kết quả sau va chạm sinh ra những hạt mới, có thể được miêu tả bằng tích vô hướng của trạng thái những hạt hình thành với tổ hợp tuyến tính của các hạt tham gia vào va chạm. Tổ hợp tuyến tính này cho bởi ma trận gọi là ma trận S, nó chứa mọi thông tin về các tương tác khả dĩ giữa những hạt tham gia vào va chạm.
Ứng dụng > Dao động riêng

Ứng dụng phổ biến của ma trận trong vật lý học là dùng để miêu tả hệ dao động điều hòa tuyến tính. Phương trình chuyển động của những hệ này có thể miêu tả theo dạng ma trận, với ma trận khối lượng nhân với một vectơ tọa độ sẽ cho số hạng động học, ma trận lực nhân với vectơ chuyển dời vị trí sẽ cho đặc trưng của tương tác. Cách tốt nhất để thu được nghiệm của hệ phương trình đó là xác định các vectơ riêng của hệ, hay các dao động riêng, bằng cách chéo hóa phương trình ma trận. Các kỹ thuật như thế này là quan trọng khi nghiên nghiên cứu nội động lực phân tử: các dao động bên trong của hệ chứa các nguyên tử thành phần liên kết với nhau. Chúng cũng cần thiết để miêu tả dao động cơ học, dao động trong mạch điện.
Ứng dụng > Quang hình học

Quang hình học sử dụng các ứng dụng của ma trận nhiều hơn. Trong lý thuyết xấp xỉ này, bản chất sóng của ánh sáng được bỏ qua. Mô hình kết quả trong đó tia sáng trở thành tia hình học. Nếu sự lệch của tia sáng bởi các quang cụ là nhỏ, tác dụng của một thấu kính hoặc dụng cụ phản xạ lên một tia sáng có thể được biểu diễn bằng tích của một vectơ hai thành phần với ma trận 2x2 gọi là ma trận chuyển tiếp tia (ray transfer matrix): các thành phần của vec tơ là độ dốc của tia sáng và khoảng cách của nó tới quang trục, trong khi ma trận mã hóa các tính chất của quang cụ. Thực sự có hai kiểu ma trận, trong đó ma trận khúc xạ miêu tả sự khúc xạ tại bề mặt thấu kính, và ma trận tịnh tiến miêu tả sự tịnh tiến của mặt phẳng tham chiếu tới mặt phẳng khúc xạ kề cận, nơi một ma trận khúc xạ khác được áp dụng.
Quang hệ, bao gồm tổ hợp các thấu kính và các dụng cụ phản xạ, được miêu tả đơn giản bằng ma trận từ tích các ma trận thành phần.
Ứng dụng > Điện tử học

Phương pháp phân tích dòng điện vòng (mesh analysis) truyền thống trong điện tử học dẫn tới việc tìm nghiệm của một hệ phương trình tuyến tính mà có thể miêu tả bằng ma trận.
Hoạt động của nhiều linh kiện điện tử được miêu tả bằng ma trận. Nếu A là một vec tơ 2 chiều với các thành phần của nó là điện áp vào v1 và dòng vào i1, gọi B là một vec tơ 2 chiều với các thành phần của nó là điện áp ra v2 và dòng ra i2. Thì hoạt động của linh kiện điện tử được miêu tả bằng phương trình B = H • A, với H là ma trận 2 x 2 chứa một phần tử trở kháng (h12), và một phần tử độ dẫn (admitance) (h21) và hai đại lượng không thứ nguyên (h11 và h22). Việc tính toán mạch điện thu về việc nhân các ma trận.
Minh họa tích ma trận AB của hai ma trận A và B.
Các vectơ biểu diễn bởi một ma trận vuông 2x2 tương ứng với các cạnh của một hình vuông đơn vị biến đổi thành một hình bình hành.
Ví dụ về ma trận trong dạng chuẩn tắc Jordan. Những khối xám mà được gọi là những khối Jordan.
Một đồ thị vô hướng với ma trận kề  {\begin{bmatrix}1&1&0\\1&0&1\\0&1&0\end{bmatrix}}.
Tại điểm yên ngựa (x = 0, y = 0) (đỏ) của hàm f(x,−y) = x2 − y2, ma trận Hess  {\begin{bmatrix}2&0\\0&-2\end{bmatrix}} là không xác định.
Hai xích Markov khác nhau. Đồ thị thể hiện số hạt (trong tổng số 1000) ở trạng thái "2". Cả hai giá trị giới hạn được xác định từ ma trận chuyển tiếp, lần lượt là  {\begin{bmatrix}.7&0\\.3&1\end{bmatrix}} (đỏ) và  {\begin{bmatrix}.7&.2\\.3&.8\end{bmatrix}} (đen).
Kaykhusraw I

Kaykhusraw I (Ghīyāth al-Dīn Kaykhusraw bin Qilij Arslān; tiếng Thổ Nhĩ Kỳ: I. Gıyaseddin Keyhüsrev) là sultan nhà Seljuk của Rum, là người con thứ 11 của Kilij Arslan II. Sau khi Kilij Arslan qua đời năm 1192, Kaykhusraw và các anh em đánh lẫn nhau để giành ngai vàng. Ông thắng lợi và cầm quyền trong thời gian 1192 - 1196 và 1205 - 1211.
Ông cưới con gái của Manuel Maurozomes - con của Theodore Maurozomes và con gái ngoài giã thú của hoàng đế Đông La Mã (Byzantine) là Manuel I Kommenos. Manuel Maurozomes là đại diện của Kaykhusraw trong các năm 1205 và 1206.
Năm 1207 ông chiếm Antalya từ tay những người Frank và mở mang quốc gia Seljuk đến tận mạn trái bờ biển Địa Trung Hải.
Theo Niketas Choniates, ông đã tử thương khi giao chiến với hoàng đế Nicaea là Thedore I Laskaris.
Con trai của ông là Kaqubad I sau này đã trị vì vương quốc Seljuk từ năm 1220 đến 1237, và cháu nội ông, Kaykhusraw II, trị vì từ năm 1237 đến 1246.
Chú thích

↑  Niketas Choniates, Orationes 172.1-10.
Chèn hen

| Chèn hen |
| --- | --- |


Phân loại khoa học 
Vực:: Eukaryota
Giới:: Animalia
Ngành:: Arthropoda
Phân ngành:: Crustacea
Lớp:: Malacostraca
Bộ:: Decapoda
Họ:: Thalassinidae
Chi:: Thalassina
Loài:: T. anomala
Danh pháp hai phần
Thalassina anomala (Herbst, 1804)

Các đồng nghĩa
 Cancer anomalus Herbst, 1804  Thalassina chilensis Steenstrup & Lutken, 1862  Thalassina maxima Hess, 1865  Thalassina scabra Leach, 1814  Thalassina scorpionides Latreille, 1806
Hoá thạch - Úc
Chèn hen (tên khoa học: Thalassina anomala), còn gọi là tèn hèn, chàng hang, là một loài tôm hùm bùn được tìm thấy trong các đầm lầy ngập mặn của Ấn Độ Dương và phía tây Thái Bình Dương. Hoạt động về đêm và sự đào hang của loài này rất quan trọng cho việc tái chế các chất dinh dưỡng trong hệ sinh thái rừng ngập mặn.
Chèn hen còn có màu trắng, vết cắn của chúng có thể gây tê, nặng thì gây hoại tử.
Phân bố

Chèn hen được tìm thấy dọc theo bờ biển của châu Á từ Kerala, Ấn Độ đến Việt Nam, bao gồm Sri Lanka và quần đảo Andaman và Nicobar. Nó cũng được tìm thấy khắp vùng biển đông nam Á và quần đảo Ryukyu, và dãi phân bố kéo dài đến phía nam bờ biển bắc Úc, và đông đến Fiji và Samoa.
Chú thích

↑  Thalassina anomala (TSN 553060) tại Hệ thống Thông tin Phân loại Tích hợp (ITIS).
↑  G. Poore (2010). “Thalassina anomala Herbst, 1804”. Cơ sở dữ liệu sinh vật biển. Truy cập ngày 23 tháng 9 năm 2018.
↑  Lipke B. Holthuis (1991). “Thalassina anomala”. Marine Lobsters of the World. FAO Fisheries Synopsis No. 125. Food and Agriculture Organization. tr. 229–231. ISBN 92-5-103027-8. Bản gốc lưu trữ ngày 6 tháng 8 năm 2011. Truy cập ngày 15 tháng 5 năm 2016.
| --- | --- |
Thẻ nhận dạng đơn vị phân loại:  Wikidata: Q6496220  Wikispecies: Thalassina anomala  BOLD: 934219  GBIF: 5178559  iNaturalist: 362807  IRMNG: 10217467  ITIS: 553060  NCBI: 288660  OBIS: 477807  Open Tree of Life: 170071  Paleobiology Database: 353584  SeaLifeBase: 15108  WoRMS: 477807
Pokémon: Cuộc phiêu lưu của Pippi

Pokémon: Cuộc phiêu lưu của Pippi, còn được biết đến với tên chính thức là Pocket Monsters (ポケットモンスター, Poketto Monsutā?) 
là một Pocket Monsters manga ngoài Nhật Bản 63 tập. Ở Singapore nó được xuất bản bởi Chuang Yi trong Tiếng Anh năm 2005 và đổi tên thành Pokémon Pocket Monsters.
Phần tiếp theo > Pocket Monsters Diamond-Pearl

Pocket Monsters Diamond-Pearl (ポケットモンスターダイヤモンド・パール, Poketto Monsutā Daiyamondo-Pāru?) là phần tiếp theo thứ 2 và đặt ở Sinnoh. Tập đầu tiên được phát hành vào ngày 26 tháng 1 năm 2007 và tập cuối được phát hành vào ngày 28 tháng 10 năm 2009.
Phần tiếp theo > Pocket Monsters HGSS

Pocket Monsters HGSS (ポケットモンスターＨＧＳＳ, Poketto Monsutā Eichi Jī Esu Esu?) là phần tiếp theo thứ 3 và đặt ở Johto. Tập đầu tiên được phát hành vào ngày 28 tháng 6 năm 2010, tập thứ 2 và cuối được phát hành vào ngày 28 tháng 1 năm 2011.
Phần tiếp theo > Pocket Monsters Black-White

Pocket Monsters BW (ポケットモンスターブラック・ホワイト, Poketto Monsutā Burakku-Howaito?) là phần tiếp theo thứ 4 và đặt ở Unova. Được phát hành lần đầu tiên vào ngày 6 tháng 3 năm 2011.
Danh sách tập

『Pokemon』
28/11/1996 ISBN 978-4-09-142511-9
28/5/1997 ISBN 978-4-09-142512-6
27/9/1997 ISBN 978-4-09-142513-3
26/2/1998 ISBN 978-4-09-142514-0
28/7/1998 ISBN 978-4-09-142515-7
28/1/1999 ISBN 978-4-09-142516-4
28/7/1999 ISBN 978-4-09-142517-1
28/10/1999 ISBN 978-4-09-142518-8
27/5/2000 ISBN 978-4-09-142519-5
25/12/2000 ISBN 978-4-09-142520-1
25/12/2001 ISBN 978-4-09-143011-3
25/4/2002 ISBN 978-4-09-143012-0
25/10/2002 ISBN 978-4-09-143013-7
『ポケットモンスターR・S編』
28/8/2003 ISBN 978-4-09-143121-9
28/2/2004 ISBN 978-4-09-143122-6
28/7/2004 ISBN 978-4-09-143123-3
27/5/2005 ISBN 978-4-09-143124-0
28/10/2005 ISBN 978-4-09-143125-7
26/5/2006 ISBN 978-4-09-140148-9
『ポケットモンスターD・P編』
26/1/2007 ISBN 978-4-09-140280-6
28/9/2007 ISBN 978-4-09-140353-7
19/7/2008 ISBN 978-4-09-140660-6
26/2/2009 ISBN 978-4-09-140756-6
28/10/2009 ISBN 978-4-09-140850-1
『ポケットモンスターHG・SS編』
28/6/2010 ISBN 978-4-09-141069-6
28/1/2011 ISBN 978-4-09-141199-0
『ポケットモンスターB・W編』
26/8/2011 ISBN 978-4-09-141309-3
28/5/2012 ISBN 978-4-09-141447-2
28/12/2012 ISBN 978-4-09-141567-7
29/8/2013 ISBN 978-4-09-141670-4
『ポケットモンスターX・Y編』
26/4/2014 ISBN 978-4-09-141746-6
28/11/2014 ISBN 978-4-09-141827-2
Chú thích

↑  "Pokémon Pocket Monsters Lưu trữ 2008-09-14 tại Wayback Machine." Chuang Yi. Truy cập ngày 4 tháng 11 năm 2008.
Đậu hoàng hậu (Hán Văn Đế)

Đối với các định nghĩa khác, xem Đậu hoàng hậu.
Hiếu Văn Đậu Hoàng hậu (chữ Hán: 孝文竇皇后; 205 - 135 TCN), còn gọi là Đậu Thái hậu (竇太后), kế thất nhưng là Hoàng hậu tại vị duy nhất của Hán Văn Đế Lưu Hằng, thân mẫu của Hán Cảnh Đế Lưu Khải và tổ mẫu của Hán Vũ Đế Lưu Triệt. Bà trải qua chức vị Hoàng hậu, Hoàng thái hậu và Thái hoàng thái hậu tới hơn 40 năm.
Đậu Hoàng hậu là nữ chính trị gia có ảnh hưởng rất lớn đến thời đại Văn Cảnh chi trị, được ví là thời đại vàng son của nhà Hán dưới triều cai trị của Hán Văn Đế và Hán Cảnh Đế. Bà là người bảo trợ Đạo giáo, tích cực chủ trương dùng thuật Vô vi. Do vậy, bà cũng đóng vai trò quan trọng trong những năm đầu cai trị của cháu mình là Hán Vũ Đế.
Thân thế

Hiếu Văn Hoàng hậu Đậu thị, Sử ký lẫn Hán thư đều không ghi rõ tên gì. Căn cứ Tam phụ quyết lục (三輔決錄) của Triệu Kỳ (趙歧) thời Đông Hán, bà có tên là Đậu Y (竇猗). Về sau đại công trình tên Sử ký tác ẩn (史记索隐) của Tư Mã Trinh thời nhà Đường ghi lại theo lời Hoàng Phủ Mịch thì bà có khuê danh là Đậu Y Phòng (竇猗房).
Theo nhiều sử thư ghi lại về thời Hán, Đậu thị là con gái của Đậu Sung (窦充), xuất thân trong gia đình nghèo ở đất Quan Tân, quận Thanh Hà (nay là khu vực huyện Vũ Ấp, thành phố Hành Thủy thuộc Hà Bắc, Trung Quốc). Do có nhan sắc nên thời Lã hậu cầm quyền, bà được tuyển vào cung làm cung nữ hầu hạ Lã hậu. Bà có hai em trai là Đậu Trường Quân (竇長君) và Đậu Quảng Quốc (竇廣國), từ khi nhập cung bà cũng mất liên lạc với 2 người em. Lã thái hậu lúc này nhiếp chính, muốn vỗ về các Vương hầu nên quyết định tặng các mỹ nữ cho Vương gia, gồm các con trai của Hán Cao Tổ Lưu Bang với thê thiếp khác. Đậu thị nằm trong số đó. Quê hương bà là một phần của nước Triệu, nên bà đã hối lộ viên hoạn quan đưa mình về nhà. Vị hoạn quan quên bẵng đi mất nên gửi nhầm Đậu thị đến nước Đại.
Đến Đại, Đậu thị trở thành thiếp của Đại vương Lưu Hằng - con trai thứ tư của Hán Cao Tổ. Bà sinh con gái đầu lòng là Lưu Phiếu. Năm 188 TCN, bà hạ sinh con trai Lưu Khải. Đến năm 184 TCN, bà tiếp tục sinh con trai thứ hai là Lưu Vũ. Khi đó chính cung Đại vương hậu (代王后) của Lưu Hằng đã mất sớm cùng với 4 người con đầu, Lưu Hằng luôn để trống ngôi vị Vương hậu mà không lập thêm ai khác. Đậu thị dù sinh nhiều con nhưng vẫn chỉ mang danh phận cơ thiếp. Điều này cho thấy Lưu Hằng khá niệm tình thê tử quá cố của mình.
Can dự triều chính

Năm Cảnh Đế Hậu Nguyên thứ 3 (141 TCN), Hán Cảnh Đế Lưu Khải băng hà tại Vị Ương cung, thọ 47 tuổi. Thái tử Lưu Triệt lên nối ngôi, tức là Hán Vũ Đế. Bà được tôn là Thái hoàng thái hậu, trở thành vị Thái hoàng thái hậu thứ hai của triều đại (trước đó là Bạc Thái hoàng thái hậu). Tuy nhiên, Sử ký Tư Mã Thiên vẫn chỉ gọi 「Đậu Thái hậu」.
Đậu Thái hậu khi trở thành Thái hoàng thái hậu, càng tích cực can dự vào chính sự, không để vị Hoàng đế trẻ này một ngày nào tự mình quyết đoán. Khi nghe tin Hán Vũ Đế rất chuộng Nho giáo, Thái hậu rất không hài lòng, nên lấy lý do đó mà bắt Hoàng đế phải hỏi qua mình rồi mới quyết định chính sự. Với tư cách là một Thái hoàng thái hậu, Đậu thị rất ảnh hưởng đến quyết định chính trị của Hán Vũ Đế, do vậy bà luôn tìm cách hạn chế Nho giáo, thúc đẩy trường phái mà mình yêu thích là Đạo giáo, ngoài ra nhiều lần đưa ra ý kiến cho Hoàng đế trong việc quản lý chính sự.
Năm Kiến Nguyên nguyên niên (140 TCN), Hán Vũ Đế tiến hành tân chính. Bởi vì một loạt động tác ảnh hưởng tới ích lợi của nhóm cao môn vọng tộc, lời dèm pha đều bôi nhọ Ngụy Kỳ hầu Đậu Anh, một trong những người đi đầu cho Tân chính đồng thời còn là cháu họ của Đậu Thái hậu. Lời truyền về hành động của Đậu Anh cứ thế truyền đến tai Thái hậu khiến bà càng không vui, do quan niệm chính trị của nhóm Tân chính hoàn toàn khác với chủ trương Hoàng lão học thuyết của bà. Năm thứ 2 (139 TCN), Ngự sử đại phu Triệu Oản (赵绾) cùng Lang trung lệnh Vương Tang (王臧), nghênh Nho học sĩ trứ danh Thân Bồi (申培), đương thời gọi là "Thân Công", tới Hán triều. Các đại thần tân chính chủ trương cũng kiến nghị thay đổi pháp chế, tiến hành thiết Minh đường (明堂), sửa lịch dễ phục, hành Phong thiện (封禅) đại lễ, còn kiến nghị chính sự “Không cần mọi chuyện chờ lệnh Thái hoàng thái hậu”. Đậu Thái hậu nghe xong, nổi trận lôi đình, tìm được lỗi của các Triệu Oản, Vương Tang mà trách phạt, khiển Hoàng đế giam bọn họ vào ngục. Cả hai đều tự sát trong ngục. Ngoài ra, Thừa tướng Đậu Anh cùng Thái úy Điền Phần đều bị bãi chức. Dù có thay đổi ít nhiều về ý thức hệ những năm đầu Hán Vũ Đế cai trị, song nhìn chung vẫn giữ nguyên mô hình ổn định từ thời Văn Cảnh chi trị, cho đến khi Đậu thái hoàng thái hậu qua đời thì mới hoàn toàn thay đổi.
Năm Kiến Nguyên thứ 6 (135 TCN), tháng 5, ngày Đinh Mão, Thái hoàng thái hậu Đậu thị băng hà, không rõ bao nhiêu tuổi. Thụy hiệu là Hiếu Văn Hoàng hậu (孝文皇后), hợp táng cùng Hán Văn Đế tại Bá lăng (霸陵). Theo di chiếu, bà đem toàn bộ tiền tài phú quý cho con gái duy nhất là Quán Đào Thái trưởng công chúa Lưu Phiếu. Tính từ khi về Trường An đăng ngôi Hoàng hậu đến khi qua đời ở thời đại cháu nội Hán Vũ Đế, Đậu Thái hậu đã sống trong hoàng cung nhà Hán được 45 năm.
Trong văn hóa đại chúng

| 0 | 1 | 2 | 3 |
| --- | --- | --- | --- |
| Năm | Phim truyền hình | Diễn viên | Nhân vật |
| 1986 | 《Chân mệnh thiên tử》 (真命天子) | Châu Hải My 周海媚 | Đậu Thanh Liên (竇青蓮) |
| 2001 | 《Đại Hán thiên tử》 (大汉天子) | Trần Sa Lợi 陳莎莉 | Đậu thái hoàng thái hậu |
| 2005 | 《Hán Vũ đại đế》 (汉武大帝) | Quy Á Lôi 歸亞蕾 | Đậu thái hoàng thái hậu |
| 2010 | 《Mỹ nhân tâm kế》 (美人心计) | Lâm Tâm Như 林心如 | Đậu Y Phòng (竇漪房) |
| 2011 | 《Đại phong ca》 (大風歌) | La Ức Nam 羅憶楠 | Đậu Hoàng hậu |
| 2014 | 《Đại Hán hiền hậu Vệ Tử Phu》 (大漢賢后衛子夫) | Trần Sa Lợi 陳莎莉 | Đậu thái hoàng thái hậu |
Megachile waterhousei

| Megachile waterhousei |
| --- | --- |

Phân loại khoa học
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Hymenoptera
Họ (familia): Megachilidae
Phân họ (subfamilia): Megachilinae
Tông (tribus): Megachilini
Chi (genus): Megachile
Loài (species): M. waterhousei
Danh pháp hai phần
Megachile waterhousei Cockerell, 1906 
Megachile waterhousei là một loài Hymenoptera trong họ Megachilidae. Loài này được Cockerell mô tả khoa học năm 1906.
Chú thích

↑  (2008) Integrated Taxonomic Information System (ITIS) Bee Checklist 3 oktober 2008
Hyangchal

| --- | --- |
Hyangchal
Hangul: 향찰
Hanja: 鄕札
Romaja quốc ngữ: hyangchal
McCune–Reischauer: hyangch'al
Hyangchal (âm Hán Việt: hương trát) là một hệ thống chữ viết cổ xưa của Triều Tiên và được sử dụng để phiên âm tiếng Triều Tiên bằng hanja. Theo hệ thống hyangchal, người Triều Tiên có thể đọc chữ Hán dựa trên âm tiết kết hợp với ký tự. Phép hyangchal đúng ra là một biến thể của Idu.
Hyangchal xuất hiện lần đầu tiên trong bài tiểu sử của nhà sư Kyun Ye trong thời Cao Ly. Hyangchal sau phổ biến trong thi văn Triều Tiên để viết hyangga (hương ca). Tính đến nay còn lưu truyền 25 bài thơ theo thể này, tuy dùng chữ Hán nhưng cú pháp thì theo tiếng Triều Tiên, có đủ những tiếp đầu ngữ và tiếp vĩ ngữ để chỉ danh từ, động từ, tính từ, trạng từ, v.v. Hyangchal dùng đến cuối thời Cao Ly trong các tác phẩm thi ca bản ngữ.
Boronia foetida

| Boronia foetida> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
Bộ (ordo): Sapindales
Họ (familia): Rutaceae
Chi (genus): Boronia
Loài (species): B. foetida
Danh pháp hai phần
Boronia foetida Duretto, 1999 
Boronia foetida là một loài thực vật có hoa trong họ Cửu lý hương. Loài này được Duretto mô tả khoa học đầu tiên năm 1999.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Boronia foetida”. Truy cập ngày 12 tháng 6 năm 2013.