stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Thái hoàng thái hậu
Quy chế > Các ngoại lệ

Mặt khác, vì vấn đề chính trị, cũng có nhiều tổ mẫu của Hoàng đế không tấn tôn địa vị Thái hoàng thái hậu. Điển hình như Lữ Thái hậu thời Hán Tiền Thiếu Đế Lưu Cung, tuy là Hoàng tổ mẫu của Hoàng đế nhưng vẫn giữ danh hiệu Hoàng thái hậu. Thời Đông Hán, Hiếu Nhân Đổng hoàng hậu, mẹ của Hán Linh Đế Lưu Hoằng, tuy là bà nội của Hán Thiếu Đế Lưu Biện và Hán Hiến Đế Lưu Hiệp nhưng chưa từng nhận qua danh vị Thái hoàng thái hậu. Lại có Thiệu Thái hậu, bà nội của Minh Thế Tông, tuy là Hoàng tổ mẫu nhưng chưa từng được tôn làm Thái hoàng thái hậu, sau khi qua đời mới có thụy hiệu là Hiếu Huệ Thái hoàng thái hậu mà thôi.
Bên cạnh đó, cũng không thiếu một số các trường hợp Thái hoàng thái hậu không phải bà nội của Hoàng đế. Như Hiếu Chiêu Thượng Quan hoàng hậu vào thời Hán Nguyên Đế là "Thúc tằng tổ mẫu" (bà cố) của Hoàng đế, cũng chỉ giữ danh hiệu Thái hoàng thái hậu. Hoặc như Hiếu Nguyên hậu Vương Chính Quân thời Nhũ Tử Anh, trên danh nghĩa là đường tằng tổ mẫu (bà cố) của Hoàng đế, nhưng cũng chỉ tự tôn làm Thái hoàng thái hậu. Lại có Ý An Quách hoàng hậu, qua các triều đã là Thái hoàng thái hậu, nên dưới thời Đường Tuyên Tông vẫn giữ danh hiệu.
Tại Việt Nam, vai vế không đồng nhất cũng xuất hiện vào thời đại nhà Nguyễn. Khi Vua Hiệp Hòa nối ngôi sau khi Vua Dục Đức bị phế, di chiếu của Vua Tự Đức đã định sẵng nên tôn Hoàng thái hậu Phạm thị làm Từ Dụ Thái hoàng thái hậu. Vua Hiệp Hòa là con út của Vua Thiệu Trị, do vậy là con chồng của bà Từ Dụ và là em trai của Vua Tự Đức, nhưng vì tôn trọng di chiếu mà nhà Vua vẫn tôn mẹ cả Phạm thị làm Thái hoàng thái hậu.
Biến thể > Trung Quốc

Thời Hán Ai Đế Lưu Hân, do Ai Đế là nhận Hán Thành Đế làm hoàng phụ, trở thành Thái tử, nên khi lên ngôi ông nhận đích tổ mẫu là Vương Chính Quân làm Thái hoàng thái hậu và Hoàng hậu Triệu thị của Thành Đế làm Hoàng thái hậu. Nhưng ông vẫn tôn kính mẹ đẻ Đinh Cơ và bà nội là Phó Thái hậu, luôn tìm cách nâng địa vị của họ.
Thời kì này vẫn chưa có hệ thống huy hiệu hoàn chỉnh, do vậy Hán Ai Đế đã liên tiếp nghĩ ra nhiều dị thể từ danh hiệu Hoàng hậu và Hoàng thái hậu vốn có, và cuối cùng tạo nên một thời kì mà trong cung có một lúc 4 vị Thái hậu với những danh hiệu chưa từng có:
Hoàng thái hậu Vương Chính Quân là 「Thái hoàng thái hậu; 太皇太后」;
Thành Đế hoàng hậu Triệu Phi Yến trở thành 「Hoàng thái hậu; 皇太后」;
Tổ mẫu Phó thị được tôn làm 「Cung Hoàng thái hậu; 恭皇太后」; sau là 「Đế thái thái hậu; 帝太太后」 rồi 「Hoàng thái thái hậu; 皇太太后」;
Sinh mẫu Đinh Cơ được tôn làm 「Cung Hoàng hậu; 恭皇后」, rồi là 「Đế thái hậu; 帝太后」;
Thời Bắc Chu, Bắc Chu Tĩnh Đế Vũ Văn Diễn kế vị, cả hai vị Thái hậu tổ mẫu của Hoàng đế là Thiên Nguyên Thượng Hoàng thái hậu A Sử Na thị và Thiên Nguyên Thánh Hoàng thái hậu Lý thị đều còn sống. Triều đình Bắc Chu khi ấy quyết định:
Thiên Nguyên Thượng Hoàng thái hậu A Sử Na thị làm 「Thái hoàng thái hậu; 太皇太后」;
Thiên Nguyên Thánh Hoàng thái hậu Lý thị là 「Thái đế thái hậu; 太帝太后」;
Biến thể > Các quốc gia đồng văn

Ở Hàn Quốc, nhà Triều Tiên chỉ xưng Vương, và hôn phối gọi là Vương phi, trên một đời là Vương đại phi, trên nữa là 「Đại vương đại phi; 大王大妃」. Sau khi qua đời mới tôn gọi là Vương hậu. Khác với Trung Quốc và Việt Nam, Đại vương đại phi của Triều Tiên không xét mối quan hệ của Đại phi với Quốc vương, mà chỉ đơn giản là tính theo số đời, cứ lên một đời là tăng, do vậy có nhiều trường hợp Đại vương đại phi không phải tổ mẫu của Quốc vương mà là Đích mẫu, như Nhân Nguyên Vương hậu thời Triều Tiên Anh Tổ vậy.
Trong lịch sử Nhật Bản, pháp định dành cho địa vị của Thái hoàng thái hậu không nhất định chỉ dành cho tổ mẫu của Thiên Hoàng, mà dựa vào địa vị từng có theo các đời tương tự Triều Tiên. Ví dụ như Chính Tử Nội thân vương (正子內親王), Hoàng hậu của Thiên hoàng Junna, vốn là thúc mẫu của vị Thiên hoàng tiếp theo là Thiên hoàng Ninmyō nên được tôn làm Hoàng thái hậu, đến triều tiếp theo là Thiên hoàng Montoku thì lại được tôn làm Thái hoàng thái hậu. Hoặc như Quất Gia Trí Tử, sinh mẫu của Thiên hoàng Ninmyō được con trai tôn làm Thái hoàng thái hậu, vì ở triều đại Thiên hoàng trước đó bà đã là Hoàng thái hậu. Vào cuối thời Heian, Thái hoàng thái hậu theo pháp định cũng dần trở thành một loại vinh hàm, chỉ dùng để sắc phong cho nữ quyến trong hoàng thất có địa vị cao, như Nhị Điều Hoàng thái hậu Lệnh Tử Nội thân vương (令子內親王). Từ khi Đằng Nguyên Đa Tử (藤原多子) của Thiên hoàng Konoe được sách phong đến nay, Nhật Bản đã qua 800 năm chưa từng xuất hiện lại một người phụ nữ nào mang danh vị Thái hoàng thái hậu.
Trong khi ở lịch sử Việt Nam, hoàng thất nhà Trần, nhà Hậu Lê, nhà Mạc, nhà Nguyễn đều tôn xưng Thái hoàng thái hậu theo đúng vai vế tương tự Trung Quốc. Các chúa Trịnh xưng Vương, quyền thay Hoàng đế nhà Lê, nên cũng mô phỏng quy cách hoàng thất, tôn bà nội của chúa là 「Thái tôn thái phi; 太尊太妃」. Một số trường hợp Thái tôn Thái phi được Hoàng đế nhà Lê thiện đãi, gia phong tôn hiệu, đều thường là 「Quốc mẫu; 國母」 hay 「Quốc Thái mẫu; 國太母」. Vào thời nhà Nguyễn, Nghi Thiên Chương Hoàng hậu vào thời Thành Thái, đã là Đích tằng tổ mẫu (bà cố) của đương kim Hoàng đế. Trong lịch sử, bà cố của Hoàng đế không được ghi lại tôn hiệu, nên Thành Thái đã chế định ra tôn hiệu cho bà, gọi là 「Từ Dụ Bác Huệ Khang Thọ Thái thái hoàng thái hậu; 慈裕博惠康壽太太皇太后」, và đây cũng là danh hiệu duy nhất tồn tại dành cho Tằng tổ mẫu của Hoàng đế trong lịch sử các quốc gia đồng văn Đông Á.
Nhân vật nổi tiếng > Trung Quốc

Bạc Thái hoàng thái hậu - phi tần của Hán Cao Tổ Lưu Bang, mẹ của Hán Văn Đế, bà nội của Hán Cảnh Đế. Bà được xem là Thái hoàng thái hậu đầu tiên được ghi nhận của Trung Quốc, cũng như toàn bộ Đông Á.
Thái hoàng thái hậu Vương Chính Quân - Hoàng hậu thời Hán Nguyên Đế, mẹ ruột của Hán Thành Đế và là cô của Vương Mãng. Nắm trong tay quyền to, Vương Thái hoàng chịu trách nhiệm không nhỏ trong sự sụp đổ của triều Tây Hán. Đồng thời, bà là vị Hoàng hậu cuối cùng của triều Hán có tôn xưng Thái hoàng thái hậu.
Quách Thái hoàng thái hậu - Quý phi của Đường Hiến Tông, mẹ của Đường Mục Tông, đồng thời là bà nội của Đường Kính Tông, Đường Văn Tông và Đường Vũ Tông. Bà là 1 trong 2 vị Thái hoàng thái hậu của triều Đường, trải qua 7 triều Đường Đế.
Từ Thánh Tào Thái hoàng thái hậu - Hoàng hậu của Tống Nhân Tông, dưỡng mẫu của Tống Anh Tông và đích tổ mẫu của Tống Thần Tông. Bà lâm triều dưới thời Anh Tông và cùng cháu mình Cao Thái hậu phản đối tân pháp Vương An Thạch thời Thần Tông, hiền minh, siêng năng, tiết kiệm, cai trị anh minh có hiệu quả. Bà cùng cháu gái được sử xưng là "Nữ trung Nghiêu Thuấn", là bậc hiền minh của nữ giới.
Tuyên Nhân Cao Thái hoàng thái hậu - Hoàng hậu của Tống Anh Tông, mẹ sinh của Tống Thần Tông và là bà nội của Tống Triết Tông cùng Tống Huy Tông. Thời Triết Tông, bà lâm triều xưng chế, cai trị hiệu quả anh minh, được sử xưng gọi "Nữ trung Nghiêu Thuấn", là bậc hiền minh của nữ giới.
Thành Túc Hoàng hậu- hoàng hậu của Tống Hiếu Tông.
Tạ Đạo Thanh- Hoàng hậu của Tống Lý Tông.
Thành Hiếu Chiêu Thái hoàng thái hậu- Hoàng hậu của Minh Nhân Tông, mẹ của Minh Tuyên Tông, bà nội của Minh Anh Tông và Minh Đại Tông. Bà là vị Thái hoàng thái hậu đầu tiên của nhà Minh.
Thánh Từ Nhân Thọ Thái hoàng thái hậu- Quý phi của Minh Anh Tông, mẹ của Minh Hiến Tông, bà nội của Minh Hiếu Tông. Bà là vị Thái hoàng thái hậu thứ hai của nhà Minh.
Từ Thánh Thái hoàng thái hậu- Hoàng hậu của Minh Hiến Tông, đích mẫu của Minh Hiếu Tông, bà nội của Minh Vũ Tông. Bà là vị Thái hoàng thái hậu thứ ba, cũng là cuối cùng của nhà Minh.
Chiêu Thánh Thái hoàng thái hậu - phi tần của Hoàng Thái Cực, mẹ của Thanh Thế Tổ Thuận Trị Đế. Bà trở thành Thái hoàng thái hậu dưới thời cháu nội là Thanh Thánh Tổ Khang Hi Đế. Bà nổi tiếng là người chủ trì nội chính hiệu quả, giúp tạo nên Khang-Càn thịnh thế của triều Thanh.
Từ Hi Thái hoàng thái hậu - phi tần của Thanh Văn Tông Hàm Phong Đế, mẹ của Thanh Mục Tông Đồng Trị Đế. Là 1 trong 2 vị Thái hậu thực hiện thùy liêm thính chính của triều Thanh, bà cũng đồng thời là Thái hoàng thái hậu cuối cùng trong lịch sử Trung Quốc, tại vị 1 ngày trước khi qua đời dưới thời Tuyên Thống Đế.
Nhân vật nổi tiếng > Việt Nam

Tuyên Thánh Thái hoàng thái hậu - Hoàng hậu của Trần Minh Tông, mẹ ruột của Trần Dụ Tông, bà nội trên danh nghĩa của Hôn Đức công Dương Nhật Lễ. Được tôn xưng "Nữ trung Nghiêu Thuấn" do đức độ.
Trường Lạc Thái hoàng thái hậu - Hậu cung phi tần của Lê Thánh Tông, mẹ ruột của Lê Hiến Tông, tổ mẫu của 2 vị hoàng đế liên tiếp sau đó là Lê Túc Tông và Lê Uy Mục. Bị Uy Mục Đế sát hại do không đồng thuận trong việc lập ông kế vị sau khi Túc Tông băng hà.
Nhân Tuyên Thái hoàng thái hậu - Nhị giai phi của Gia Long Đế, mẹ ruột của Minh Mạng Đế và là tổ mẫu của Thiệu Trị Đế. Bà nổi tiếng về sự nghiêm khắc, giáo dục và khuyên răn con trai là Vua Minh Mạng, cháu nội là Vua Thiệu Trị nhiều điều, thấy được huyền tôn, tức cháu 5 đời được sinh ra (Ngũ đại đồng đường), hưởng hết phú quý cùng vinh hiển suốt 30 năm. Bà cùng Từ Dụ Thái thái hoàng thái hậu được xem là 2 vị Thái hoàng tiêu biểu nhất của triều Nguyễn, được sử quán triều Nguyễn tán dương.
Từ Dụ Thái thái hoàng thái hậu - Quý phi của Thiệu Trị Đế, sinh mẫu của Tự Đức Đế, sống qua các đời Hoàng đế Dục Đức, Hiệp Hoà, Kiến Phúc, Hàm Nghi, Đồng Khánh lẫn Thành Thái. Bà nổi tiếng đức độ, là bà hoàng hưởng tuổi thọ cao nhất (được ghi nhận) trong lịch sử Việt Nam.
Trang Ý Thái hoàng thái hậu - Hoàng quý phi của Tự Đức Đế, nuôi dưỡng Dục Đức Đế. Thời Thành Thái, được tôn làm Thái hoàng thái hậu. Bà nổi tiếng vì là 1 trong 3 người được nhận tước vị Hoàng hậu khi còn sống, bên cạnh Thừa Thiên Cao hoàng hậu và Nam Phương hoàng hậu.
Khôn Nguyên Xương Minh Thái hoàng thái hậu - Hoàng quý phi của Đồng Khánh, đích mẫu của Khải Định và là đích tổ mẫu của Bảo Đại. Xưng Đức Thánh Cung, bà đồng tại vị với Khôn Nghi Xương Thánh Thái hoàng thái hậu.
Khôn Nghi Xương Thánh Thái hoàng thái hậu - Hậu cung phi tần của Đồng Khánh, sinh mẫu của Khải Định và là hoàng tổ mẫu của Bảo Đại. Xưng Đức Tiên Cung, bà là vị Thái hoàng thái hậu cuối cùng trong lịch sử Việt Nam.
Nhân vật nổi tiếng > Nhật Bản

Đằng Nguyên Cung Tử (Fujiwarano Miyako -藤原宮子) - Phu nhân của Thiên hoàng Văn Vũ, sinh mẫu của Thiên hoàng Thánh Vũ và là bà nội của Thiên hoàng Hiếu Khiêm. Là con gái của đại thần Fujiwara no Fuhito, được tôn làm Thái hoàng thái hậu dưới thời cháu gái là Thiên hoàng Hiếu Khiêm. Do đó, bà là Thái hoàng thái hậu được ghi nhận đầu tiên của lịch sử Nhật Bản, cũng là Thái hoàng thái hậu hiếm hoi tại vị khi cháu nội lại là một Nữ hoàng.
Quất Gia Trí Tử (Tachibana Kachiko - 橘嘉智子) - Hoàng hậu của Thiên hoàng Tha Nga, sinh mẫu của Thiên hoàng Nhân Minh. Khi Thiên hoàng Thuần Hòa kế vị, đã tôn bà làm Hoàng thái hậu, đến khi con trai bà là Thiên hoàng Ninmyō lên ngôi, lại tiếp tục dâng thêm huy hiệu, gọi Thái hoàng thái hậu. Đây là trường hợp Thái hoàng thái hậu lại là mẹ ruột của Thiên hoàng.
Chính Tử Nội thân vương (正子內親王[liên kết hỏng]) - Hoàng hậu của Thiên hoàng Thuần Hòa. Bà vốn là con gái của Thiên hoàng Tha Nga, em gái cùng mẹ của Thiên hoàng Nhân Minh, bà được Thiên hoàng Văn Đức tấn tôn vị hiệu Thái hoàng thái hậu, là Thái hoàng thái hậu đầu tiên xuất thân từ hoàng tộc Nhật Bản.
Đằng Nguyên Ổn Tử (Fujiwara Hideko - 藤原穩子[liên kết hỏng]) - Trung cung của Thiên hoàng Đề Hồ, sinh mẫu của Thiên hoàng Chu Tước và Thiên hoàng Thôn Thượng. Bà là trường hợp thứ hai tại vị Thái hoàng thái hậu dưới thời con trai, do Thiên hoàng Thông Thượng khi lên ngôi đã tôn bà làm Thái hoàng thái hậu.
Trinh Tử Nội thân vương (禎子內親王[liên kết hỏng]) - Hoàng hậu của Thiên hoàng Hậu Chu Tước, sinh mẫu của Thiên hoàng Hậu Tam Điều. Bà là con gái của Thiên hoàng Tam Điều, cũng là Thái hoàng thái hậu cuối cùng xuất thân hoàng tộc được tôn vị Thái hoàng thái hậu bởi chính con trai mình.
Đằng Nguyên Đa Tử (Fujiwara Takako - 藤原多子) - Hoàng hậu của Thiên hoàng Cận Vệ và Thiên hoàng Nhị Điều. Được xưng gọi 「Nhị đại chi Hậu; 二代之后」, bà là Thái hoàng thái hậu cuối cùng (tính đến hiện tại) trong lịch sử Nhật Bản.
Chiêu Thánh Thái hoàng thái hậu.
Từ Dụ Thái hoàng thái hậu.
Quất Gia Trí Tử.
Ptychotricos episcepsidis

| Ptychotricos episcepsidis> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Lepidoptera
Họ (familia): Erebidae
Chi (genus): Ptychotricos
Loài (species): P. episcepsidis
Danh pháp hai phần
Ptychotricos episcepsidis
Ptychotricos episcepsidis là một loài bướm đêm thuộc phân họ Arctiinae, họ Erebidae.
Chú thích

↑  Bisby, F.A.; Roskov, Y.R.; Orrell, T.M.; Nicolson, D.; Paglinawan, L.E.; Bailly, N.; Kirk, P.M.; Bourgoin, T.; Baillargeon, G.; Ouvrard, D. (2011). “Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist”. Species 2000: Reading, UK. Truy cập ngày 24 tháng 9 năm 2012.
Themeda arguens

| Themeda arguens |
| --- | --- |

Phân loại khoa học
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Monocots
Bộ (ordo): Poales
Họ (familia): Poaceae
Chi (genus): Themeda
Loài (species): T. arguens
Danh pháp hai phần
Themeda arguens (L.) Hack. 
Themeda arguens là một loài thực vật có hoa trong họ Hòa thảo. Loài này được (L.) Hack. miêu tả khoa học đầu tiên năm 1889.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Themeda arguens”. Truy cập ngày 9 tháng 6 năm 2013.
Tipula dyrope

| Tipula dyrope> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Diptera
Họ (familia): Tipulidae
Chi (genus): Tipula
Loài (species): T. dyrope
Danh pháp hai phần
Tipula dyrope Alexander, 1961 
Tipula dyrope là một loài ruồi trong họ Ruồi hạc (Tipulidae). Chúng phân bố ở vùng Indomalaya.
Chú thích

↑  Bisby, F.A.; Roskov, Y.R.; Orrell, T.M.; Nicolson, D.; Paglinawan, L.E.; Bailly, N.; Kirk, P.M.; Bourgoin, T.; Baillargeon, G.; Ouvrard, D. (2011). “Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist”. Species 2000: Reading, UK. Truy cập 5 tháng 6 năm 2012.
Turbinellus floccosus

| Turbinellus floccosus |
| --- | --- |
Tìm thấy trong Rừng quốc gia Mount Baker-Snoqualmie
Phân loại khoa học
Giới (regnum): Fungi
Ngành (divisio): Basidiomycota
Lớp (class): Agaricomycetes
Bộ (ordo): Gomphales
Họ (familia): Gomphaceae
Chi (genus): Turbinellus
Loài (species): T. floccosus
Danh pháp hai phần
Turbinellus floccosus (Schwein.) Earle ex Giachini & Castellano (2011) 
Danh pháp đồng nghĩa
  Danh sách Cantharellus floccosus Schwein. (1832)  Gomphus floccosus (Schwein.) Singer (1945)  Gomphus canadensis (Klotzsch ex Berk.) Corner (1966)  Cantharellus canadensis Klotzsch ex Berk (1839)  Cantharellus princeps  Berk. & M.A. Curtis (1859)  Merulius floccosus (Schwein.) Kuntze (1891)  Merulius princeps (Berk. & M.A. Curtis) Kuntze (1891)  Neurophyllum floccosum (Schwein.) R. Heim (1954)  Trombetta canadensis (Klotzsch ex Berk.) Kuntze (1891)  
Turbinellus floccosus là một loài nấm trong họ Gomphaceae bản địa châu Á và Bắc Mỹ. Danh pháp loài này đã từng là Gomphus floccosus cho đến năm 2011, khi loài này được nhận thấy chỉ có mối quan hệ xa với loài điển hình của chi, G. clavatus. Sau đó loài này đã được chuyển từ Gomphus sang Turbinellus.
 Quả thể hình kèn trumpet hoặc hình chiếc bình có chóp màu cam có thể cao 30 cm và rộng 30 cm. Bề mặt thấp hơn, hymenium, được bao phủ trong các nếp nhăn và đường vân thay vì lá tia, và có màu nhạt hoặc hơi vàng đến trắng.
T. floccosus hình thành mối quan hệ cộng sinh với nhiều loại cây lá kim, mọc ở các khu rừng lá kim trên khắp Đông Á, từ Bắc Triều Tiên đến Pakistan, và ở Bắc Mỹ,
thường xuyên hơn ở phía tây, vào cuối mùa hè và mùa thu. Mặc dù có vị nhẹ, nhưng chúng thường gây ra các triệu chứng tiêu hóa là buồn nôn, nôn và tiêu chảy khi tiêu thụ. T. floccosus được người dân địa phương ở phía đông bắc Ấn Độ, Nepal và Mexico ăn.
Cyclosorus haenkeanus

| Cyclosorus haenkeanus> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
Ngành (divisio): Pteridophyta
Lớp (class): Polypodiopsida
Bộ (ordo): Polypodiales
Họ (familia): Thelypteridaceae
Chi (genus): Cyclosorus
Loài (species): C. haenkeanus
Danh pháp hai phần
Cyclosorus haenkeanus Ching, 1938 
Cyclosorus haenkeanus là một loài dương xỉ trong họ Thelypteridaceae. Loài này được Ching mô tả khoa học đầu tiên năm 1938.
Danh pháp khoa học của loài này chưa được làm sáng tỏ.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Cyclosorus haenkeanus”. Truy cập ngày 28 tháng 5 năm 2014.
Panamá Viejo

| Panamá Viejo |
| --- | --- |
Nhà thờ Panamá Viejo
Vị trí: Thành phố Panama, Panama
Tọa độ: 9°00′20″B 79°29′9″T﻿ / ﻿9,00556°B 79,48583°T﻿ / 9.00556; -79.48583
Thành lập: 1519

 Di sản thế giới UNESCO
Tên chính thức: Địa điểm khảo cổ Panamá Viejo và Quận lịch sử của Panamá
Loại: Văn hóa
Tiêu chuẩn: II, IV, VI
Ngày nhận danh hiệu: 1997 (kỳ họp thứ 21)
Số hồ sơ tham khảo: 790
Mở rộng: 2003
Quốc gia: Panama
Vùng: Châu Mỹ
 
Vị trí tại Panama
Panamá Viejo có nghĩa là Panamá cổ là phế tích, từng là cố doanh phủ của xứ Panama. Di chỉ này nay nằm ở phía đông Thành phố Panama hiện tại. Khu vực này đã được UNESCO công nhận là Di sản thế giới vào năm 1997.
Lịch sử

Ngày 15 tháng 8 năm 1519 triều đình Tây Ban Nha phái Pedro Arias Dávila cùng với 100 dân sang lập ấp trại ở Panama. Nơi đó trở thành thị trấn đầu tiên của người Âu châu trông ra Thái Bình Dương, thay thế lỵ sở cũ là Santa María la Antigua del Darien và Acla bên phía biển Caribe. Năm 1521, tức là chỉ hai năm sau khi thành lập Panama, vua Tây Ban Nha là Carlos I sắc phong cho thị trấn này cùng ban huy hiệu và một số đặc ân ấn định Panama là trọng trấn của triều đình. Sắc dụ cũng cho phép cư dân lập ra hội đồng quản hạt. Từ đó trở đi Panama trở thành cứ điểm cho quan quân Tây Ban Nha mở cuộc nam chinh chiếm xứ Peru của người Inca. Bình định được Peru rồi thì bao nhiêu vàng từ Peru và bạc từ Bolivia lại theo ngả đường biển ngược về Panama cất giữ, chờ vận chuyển về Tây Ban Nha. Vì vậy Panama có tiếng là nơi lắm của, tồn trữ vàng bạc và vô số quý kim.
Năm 1539 và 1563, thị trấn Panama bị hai cơn hỏa hoạn lớn thiêu hủy nhưng sau đó lại phát triển mạnh. Năm 1610 tính được 5000 cư dân với 500 nóc nhà cùng những dinh sở như tu viện, nhà thờ, bệnh viện và nhà kho.
Sang đầu thế kỷ 17, Panama bị cướp biển và thổ dân nổi lên cướp phá mấy đợt. Ngày 2 tháng 5 năm 1620 thì lại bị thiên tai: một trận động đất lớn làm sập nhà cửa thiệt hại khá nhiều. Ngày 21 tháng 2 năm 1644, thị trấn Panama lại bị cơn cháy thiêu đốt 83 dinh cơ tôn giáo kể cả ngôi nhà thờ lớn. Vào thời điểm đó dân cư tính được 8.000 người.
Năm 1670, thị trấn Panama đếm được hơn 10.000 cư dân. Sang năm sau, ngày 28 tháng 1 năm 1671, tay cướp biển kỳ cựu Henry Morgan gốc Wales đem hơn 1.400 thủ hạ kéo vào đánh phá Panama. Morgan cho lính cập bến bên biển Caribe rồi đốc sức vượt núi rừng qua eo đất đánh úp thị trấn Panama. Don Juan Pérez de Guzmán điều quân giữ thành nhưng thất bại. Quân cướp phá thủng vòng phòng thủ vào được trong thành đốt phá rồi vơ vét của cải. Trong cơn binh biến kho thuốc súng phát hỏa, lửa ngùn ngụt thiêu hủy thị trấn Panama, lần này kể như toàn phần. Số tử vong lên hàng nghìn. Dân chúng xiêu tán cả, số còn lại sau phải dời về địa điểm khác cách Panama vài cây số về phía tây, lập ra Casco Viejo tức là khu phố cổ của thành phố Panama mới.
Triều đình Tây Ban Nha lấy việc đó trách cứ vua Anh vì hai nước đã ký hòa ước trước đó vài năm kết thúc Chiến tranh Anh-Tây Ban Nha (1654-1660). Morgan bị bắt và giải về nước năm 1672. Nại cớ vì không biết triều đình hai nước đã giảng hòa nên đã vô tình đánh Panama, Morgan không những không bị phạt mà còn được vua Charles II phong tước hiệu năm 1674 rồi phái sang Jamaica làm Phó Thống đốc.
Văn hóa

Di sản thế giới này đã xuất hiện như là một điểm dừng thứ 19 của chương trình truyền hình thực tế The Amazing Race hay lễ trao giải lần thứ 7 của chương trình Survivor: Pearl Islands của CBS Survivor cũng đã được tổ chức ở đây.
Pteris atrovirens

| Pteris atrovirens> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
Ngành (divisio): Pteridophyta
Lớp (class): Polypodiopsida
Bộ (ordo): Polypodiales
Họ (familia): Pteridaceae
Chi (genus): Pteris
Loài (species): P. atrovirens
Danh pháp hai phần
Pteris atrovirens Willd. 
Pteris atrovirens là một loài dương xỉ trong họ Pteridaceae. Loài này được Willd. mô tả khoa học đầu tiên năm 1820.
Danh pháp khoa học của loài này chưa được làm sáng tỏ.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Pteris atrovirens”. Truy cập ngày 28 tháng 5 năm 2014.
Tillandsia parvispica

| Tillandsia parvispica> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Monocots
(không phân hạng): Commelinids
Bộ (ordo): Poales
Họ (familia): Bromeliaceae
Chi (genus): Tillandsia
Loài (species): T. parvispica
Danh pháp hai phần
Tillandsia parvispica Baker 
Tillandsia parvispica là một loài thực vật có hoa trong họ Bromeliaceae. Loài này được Baker mô tả khoa học đầu tiên năm 1887.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Tillandsia parvispica”. Truy cập ngày 16 tháng 7 năm 2013.
Typhlops caymanensis

| Typhlops caymanensis> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Chordata
Lớp (class): Reptilia
Bộ (ordo): Squamata
Phân bộ (subordo): Serpentes
Phân thứ bộ (infraordo): Scolecophidia
Họ (familia): Typhlopidae
Chi (genus): Typhlops
Loài (species): T. caymanensis
Danh pháp hai phần
Typhlops caymanensis Sackett, 1940 
Typhlops caymanensis là một loài rắn trong họ Typhlopidae. Loài này được Sackett mô tả khoa học đầu tiên năm 1940.
The Roswell Incident

| The Roswell Incident |
| --- | --- |

Thông tin sách
Tác giả: Charles Berlitz và William Moore
Quốc gia: Mỹ
Ngôn ngữ: Tiếng Anh
Chủ đề: Sự kiện UFO Roswell
Nhà xuất bản: Grosset & Dunlap
Kiểu sách: Bìa cứng
Số trang: 168
ISBN: 9780448211992
Số OCLC: 6831957
The Roswell Incident là một cuốn sách phi hư cấu năm 1980 của Charles Berlitz và William Moore.  Cuốn sách đã giúp phổ biến câu chuyện về những mảnh vỡ bất thường được các nhân viên của Sân bay Lục quân Roswell thu hồi vào năm 1947.
Bối cảnh > Sự kiện năm 1947

Bài chi tiết: Sự kiện UFO Roswell
Sự kiện Roswell diễn ra trong bối cảnh cơn sốt đĩa bay năm 1947, bùng phát khi giới truyền thông đưa tin rộng rãi về vụ chứng kiến đĩa bay của phi công Kenneth Arnold. Giữa hàng trăm báo cáo trên toàn quốc, vào ngày 8 tháng 7 năm 1947, thông cáo báo chí của Sân bay Lục quân Roswell được phát đi qua đường dây điện báo. Quân đội nhanh chóng rút lại tuyên bố, nói rằng vật thể bị rơi là một quả bóng thám không thông thường mà thôi.
Bối cảnh > Xem xét lại Roswell

Câu chuyện về Roswell đã thu hút được sự chú ý đáng kể vào năm 1978 khi viên trung tá về hưu Jesse Marcel, trong một cuộc phỏng vấn với nhà nghiên cứu UFO Stanton Friedman, cho biết ông tin rằng mảnh vỡ mà ông thu được có nguồn gốc ngoài Trái Đất.
Tác giả

Năm 1974, Berlitz là tác giả của cuốn The Bermuda Triangle,  ấn phẩm bán chạy nhất phổ biến niềm tin Tam giác quỷ Bermuda là một khu vực đại dương dễ bị mất tích của tàu thuyền và máy bay, có lẽ gắn liền với 'lục địa Atlantis đã mất'. Cuốn sách này đã bán được gần 20 triệu bản bằng 30 ngôn ngữ.
Năm 1979, Berlitz hợp tác với nhà nghiên cứu UFO William L. Moore xuất bản cuốn The Philadelphia Experiment: Project Invisibility, phổ biến câu chuyện về một thí nghiệm tàng hình của Hải quân. Cuốn sách mở rộng câu chuyện về những sự kiện kỳ lạ, lý thuyết trường thống nhất thất lạc của Albert Einstein cùng sự che đậy của chính phủ.