Tiếng Nahuatl

| Tiếng Nahuatl |
| --- | --- |
Tiếng Aztec, tiếng Mexicano
Nawatlahtolli, mexikatlahtolli, mexkatl, mexikanoh, masewaltlahtol
Minh họa người Nahua trong Thủ bản Florentine.
Sử dụng tại:  Mexico
Khu vực: Mexico:  Puebla  Veracruz  Hidalgo  Guerrero  San Luis Potosí  Bang Mexico  Nuevo León  Thành phố Mexico  Morelos  Tlaxcala  Jalisco  Tamaulipas  Oaxaca  Michoacán  Durango  Chihuahua    Một số cộng đồng tại:   Hoa Kỳ  El Salvador  Guatemala  Honduras  Canada
Tổng số người nói: 1,7 triệu người tại Mexico (2020)
Dân tộc: Người Nahua
Phân loại: Ngữ hệ Uto-AztecNam Uto-AztecNahuaTiếng Nahuatl
Ngôn ngữ tiền thân: Tiếng Nahua nguyên thủy Tiếng Nahuatl 
Phương ngữ: Tiếng Nahuatl ngoại vi Tây Tiếng Nahuatl ngoại vi Đông Tiếng Nahuatl Huasteca Cụm Nahuatl trung tâm                
Hệ chữ viết: Chữ Latinh Chữ Aztec (cho tới thế kỷ thứ 16)
Địa vị chính thức
Ngôn ngữ chính thức tại:  México (thông qua Công pháp về Quyền Ngôn ngữ của các Dân tộc Bản địa)
Quy định bởi: Instituto Nacional de Lenguas Indígenas
Mã ngôn ngữ
ISO 639-2: nah
ISO 639-3: nhe tiếng Huasteca Để tìm hiểu về các loại biến thể, đọc bài Ngữ tộc Nahua
Glottolog: azte1234  Aztec
Phạm vi phân bố các ngôn ngữ Nahuatl vào thời tiền thực dân (lục) và ngày nay (đỏ) tại Mexico
Bài viết này có chứa ký tự ngữ âm IPA. Nếu không thích hợp hỗ trợ dựng hình, bạn có thể sẽ nhìn thấy dấu chấm hỏi, hộp, hoặc ký hiệu khác thay vì kí tự Unicode. Để biết hướng dẫn giới thiệu về các ký hiệu IPA, xem Trợ giúp:IPA.
Tiếng Nahuatl (phát âm tiếng Nahuatl: [ˈnaːwat͡ɬ] Tập tin:Nawatl.ogg), tiếng Aztec, hoặc tiếng Mexicano, là một ngôn ngữ hoặc một nhóm ngôn ngữ thuộc ngữ hệ Uto-Aztec. Hiện trên thế giới có tầm 1,7 triệu người dân tộc Nahua nói thứ tiếng này như tiếng mẹ đẻ. Họ sinh sống chủ yếu ở miền Trung Mexico và một bộ phận thiểu số sống ở Hoa Kỳ.
Cư dân miền trung Mexico bắt đầu nói tiếng Nahuatl ít nhất kể từ thế kỷ thứ 7 CN. Đây là ngôn ngữ mẹ đẻ của người Aztec/Mexica, một sắc dân từng phát triển rất hùng cường vào giai đoạn Hậu cổ điển trong lịch sử Trung Bộ châu Mỹ. Nhiều thế kỷ trước cuộc chinh phục của Tây Ban Nha–Tlaxcala, người Aztec đã liên tục mở mang bờ cõi đế chế của họ, thôn tính phần lớn miền trung Mexico. Tầm ảnh hưởng kinh tế – chính trị – xã hội của đế quốc Aztec đã nâng vị thế của phương ngữ Nahuatl, vốn chỉ được nói tại thị quốc Tenochtitlan, thành một ngôn ngữ uy tín thực sự của Trung bộ Châu Mỹ.
Sau khi kỷ nguyên chinh phục khép lại, thực dân Tây Ban Nha và các nhà truyền giáo phương Tây du nhập bảng chữ cái Latinh vào châu Mỹ, góp phần biến tiếng Nahuatl thành một ngôn ngữ thành văn thực thụ. Rất nhiều các tác phẩm sử học, sách ngữ pháp, thơ ca, văn thư hành chính, và thủ bản đã được xuất bản trong tiếng Nahuatl suốt từ thế kỷ thứ 16–17. Chuẩn ngôn ngữ văn chương sơ khai này phần lớn dựa theo giọng Tenochtitlan, hay còn gọi là tiếng Nahuatl cổ điển. Đây là một trong những ngôn ngữ châu Mỹ được nghiên cứu kỹ càng nhất và sở hữu lịch sử ghi chép hoàn thiện nhất.
Ngày nay, một số cộng đồng bản địa rải rác khắp nông thôn miền trung và dọc bờ biển México vẫn sử dụng các dạng tiếng Nahuatl trong đối thoại thường nhật. Những dạng ấy khác biệt đáng kể khi so với nhau, thậm chí có trường hợp không thể thông hiểu lẫn nhau. Tiếng Nahuatl Huasteca là biến thể tiếng Nahuatl có số lượng người nói nhiều nhất, với hơn 1 triệu người nói. Tất cả các biến thể Nahuatl hiện đại đều chịu ảnh hưởng ít nhiều từ tiếng Tây Ban Nha. Qua quá trình diễn tiến ngôn ngữ, tiếng Nahuatl cổ điển đã dần mất đi và phái sinh những ngôn ngữ mới, song một số đặc điểm cổ của nó vẫn còn được bảo tồn trong một số biến thể hiện đại phân bố trong thung lũng México. Theo Công pháp về Quyền Ngôn ngữ của các Dân tộc Bản địa (tiếng Tây Ban Nha: Ley General de Derechos Lingüísticos de los Pueblos Indígenas) do chinh phủ México ban hành vào năm 2003, tiếng Nahuatl cùng 63 ngôn ngữ bản địa khác được chính thức công nhận là ngôn ngữ quốc gia (lenguas nacionales) tại những địa phương có người nói thứ tiếng tương ứng, tức là chúng có địa vị pháp lý bình đẳng với tiếng Tây Ban Nha tại địa phương đó.
Hình thái học của tiếng Nahuatl khá phức tạp, đặc trưng bởi tính hỗn nhập và chắp dính. Qua hàng thế kỷ tồn tại song song với các ngôn ngữ Trung Bộ châu Mỹ bản điại, tiếng Nahuatl cũng đã chịu nhiều ảnh hưởng từ các ngôn ngữ xung quanh, và do vậy nên nó được coi là một phần của khu vực ngôn ngữ Trung Bộ châu Mỹ. Nhiều từ vựng tiếng Nahuatl đã len lỏi vào vốn từ tiếng Tây Ban Nha, rồi tiếp tục khuếch tán sang hàng trăm ngôn ngữ khác. Hầu hết các từ mượn chỉ những sản vật đặc hữu của miền trung México do người Tây Ban Nha lần đầu tiên nghe thấy chúng qua tiếng Nahuatl, chẳng hạn "aguacate" (trái bơ), "chayote" (cây su su), "jitomate" (cà chua), v.v.