stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Thượng phụ Tây phương

Thánh tượng Giáo hoàng Lêô Cả (400–461), giáo hoàng đầu tiên được gọi bằng tước hiệu Thượng phụ Tây phương
Thượng phụ Tây phương (tiếng Latinh: Patriarcha Occidentis) là một trong các tước hiệu chính thức của giám mục Giáo phận Rôma – thượng phụ và đấng có thẩm quyền cao nhất của Giáo hội Latinh.
Lịch sử

Tước hiệu Thượng phụ Tây phương được thành lập sau sự giải thể của hệ thống tổ chức giáo hội cổ xưa với nền tảng là ba trung tâm tông đồ, bao gồm tòa thượng phụ Rôma, Antioch (cả hai do thánh Phêrô thiết lập) và Alexandria (do thánh Máccô, môn đệ của thánh Phêrô, thiết lập) và sự thành lập của Ngũ đầu chế thông qua việc thăng cấp tòa giám mục Constaninopolis trong Công đồng Constantinopolis I và thăng cấp tòa giám mục Giêrusalem trong Công đồng Calcêđônia lên tòa thượng phụ. Trong hệ thống Ngũ đầu chế, tất cả các tòa thượng phụ (ngoại trừ tòa thượng phụ Rôma) đều nằm dưới thẩm quyền của Đế quốc Đông La Mã và có lãnh thổ được xác định cách rõ ràng. Trong khi đó, tòa thượng phụ Rôma trở thành tông tòa có thẩm quyền đối với các lãnh thổ thuộc Đế quốc Tây La Mã.
Vào năm 450, trong một lá thư của Hoàng đế Đông La Mã Theodosius II gửi Giáo hoàng Lêô Cả, ông đã dùng tước hiệu Thượng phụ Tây phương để nhắc đến vị giáo hoàng (đây là lần đầu tiên một giáo hoàng được nhắc đến với tước hiệu này). Sau sự sụp đổ của Đế quốc Tây La Mã vào năm 476 và sự kiện Hoàng đế Justinianus I ra Sắc lệnh năm 554 áp đặt luật pháp Đông La Mã lên thành Rôma, hệ thống giáo hội Ngũ đầu chế bắt đầu có hiệu lực trên khắp lãnh thổ đế quốc. Đến năm 642, trong bối cảnh các hoàng đế Đông La Mã đòi hỏi các thượng phụ ủng hộ Nhất tính thuyết (tiếng Anh: miaphysitism), Giáo hoàng Thêôđorô I được bầu làm giáo hoàng và trở thành Thượng phụ Tây phương đầu tiên.
Vào ngày 22 tháng 3 năm 2006, thành Vatican đã ra một thông báo nhằm giải thích rằng việc tước hiệu Thượng phụ Tây phương bị loại ra khỏi Niên giám Tòa Thánh là để thể hiện một "thực tế lịch sử mang tính thần học" và coi việc đó là "hữu ích trong các cuộc đối thoại đại kết". Thành Vatican công bố rằng tước hiệu Thượng phụ Tây Phương thể hiện mối quan hệ đặc biệt cũng như quyền tài phán của Giáo hoàng đối với giáo hội Latinh, và rằng việc loại bỏ tước hiệu này không có hàm ý thay đổi mối quan hệ đặc biệt giữa Giáo hoàng với giáo hội Latinh hay bóp méo mối quan hệ giữa Tòa Thánh và các Giáo hội Đông phương, như đã được tuyên bố trọng thể trong Công đồng Vaticanô II.
Vào năm 2024, Giáo hoàng Phanxicô tái lập tước hiệu Thượng phụ Tây phương.
Lịch sử thế giới
Thời kỳ tiền sử > Bình minh loài người

Xem thêm thông tin: Tiến hóa loài người và Sơ kỳ Đá cũ
Loài người tiến hóa từ các loài vượn lớn tại châu Phi, thông qua dòng dõi hominin xuất hiện cách đây khoảng 7–5 triệu năm. Khả năng đi đứng bằng hai chân dần thành hình ở những loài hominin sơ khai sau khi chúng tách khỏi tổ tiên chung với tinh tinh, có thể là một sự thích nghi liên quan tới sự thay đổi môi trường sống từ rừng rậm sang thảo nguyên. Hominin bắt đầu sử dụng các công cụ bằng đá thô sơ vào k. 3,3 triệu năm trước, đánh dấu sự khởi đầu của thời kỳ Đồ đá cũ.
Chi Homo tiến hóa từ Australopithecus. Bằng chứng sớm nhất về sự tồn tại của Homo là mẫu hóa thạch LD 350-1 có niên đại 2,8 triệu năm, được tìm thấy tại Ethiopia, và loài được đặt tên sớm nhất trong chi này là Homo habilis, tiến hóa cách đây khoảng 2,3 triệu năm. Sự khác biệt quan trọng nhất giữa Homo habilis và Australopithecus là kích thước não bộ của Homo habilis lớn hơn khoảng 50%. Homo erectus tiến hóa cách đây khoảng 2 triệu năm và là loài hominin đầu tiên rời khỏi châu Phi để di cư và phân bố khắp lục địa Á-Âu. Có lẽ sớm nhất là khoảng 1,5 triệu năm trước, nhưng chắc chắn muộn nhất là khoảng 250.000 năm trước, hominin đã bắt đầu biết sử dụng lửa để sưởi ấm và nấu nướng.
Khoảng 500.000 năm trước, Homo bắt đầu phân hóa thành nhiều loài người cổ xưa mới như Neanderthal ở châu Âu, Denisova ở Siberia và loài người lùn Homo floresiensis ở Indonesia. Sự tiến hóa loài người không phải là một tiến trình tuyến tính hay phân nhánh đơn giản, mà thay vào đó có sự giao phối giữa các loài có quan hệ gần gũi. Nghiên cứu về bộ gen chỉ ra rằng việc lai tạp giữa các dòng dõi có sự khác biệt đáng kể là hiện tượng phổ biến trong quá trình tiến hóa của loài người. Bằng chứng DNA cho thấy một số gen có nguồn gốc từ Neanderthal vẫn hiện diện trong tất cả các quần thể người bên ngoài châu Phi hạ Sahara. Người Neanderthal và các loài hominin khác như Denisova có thể đã đóng góp tới 6% bộ gen của con người hiện đại không thuộc châu Phi hạ Sahara.
Thời kỳ tiền sử > Người nguyên thủy

Bài chi tiết: Người hiện đại sơ khai và Các dòng di cư sớm thời tiền sử
Homo sapiens (con người hiện đại) xuất hiện ở châu Phi vào khoảng 300.000 năm trước, tiến hóa từ loài Homo heidelbergensis. Qua hàng thiên niên kỷ tiếp theo, loài người tiếp tục phát triển – rồi đến 100.000 năm trước, họ đã biết sử dụng đồ trang sức và đất son để làm đẹp cho cơ thể. Khoảng 50.000 năm trước, con người bắt đầu mai táng người chết, sử dụng vũ khí tầm xa và thậm chí thực hiện những chuyến hải hành. Một trong những bước ngoặt quan trọng nhất (dù thời điểm chính xác vẫn chưa được xác định) là sự phát triển của ngôn ngữ có cú pháp, giúp cải thiện đáng kể khả năng giao tiếp của con người. Dấu tích về nghệ thuật nguyên thủy được biểu lộ qua những bức tranh trong hang động và các tác phẩm điêu khắc từ ngà voi, đá và xương, phản ánh sự tồn tại của một hình thức tâm linh mà giới nghiên cứu thường diễn giải là dấu hiệu của thuyết vật linh hoặc Shaman giáo. Nhạc cụ cổ xưa nhất từng được biết đến ngoài giọng hát con người là những cây sáo làm từ xương, được tìm thấy ở Swabian Jura (Đức), có niên đại khoảng 40.000 năm trước. Trong suốt thời đồ đá cũ, con người sống bằng săn bắt hái lượm và thường là dân du mục.
Cuộc di cư của con người hiện đại về mặt giải phẫu ra khỏi châu Phi diễn ra theo nhiều đợt, bắt đầu từ 194.000–177.000 năm trước. Quan điểm chủ đạo trong giới học thuật cho rằng những làn sóng di cư ban đầu của con người hiện đại ra khỏi châu Phi đã không kéo dài lâu, đồng thời toàn bộ những người không thuộc gốc Phi ngày nay đều là hậu duệ của một nhóm người duy nhất rời châu lục này cách đây khoảng 70.000–50.000 năm. H. sapiens dần mở rộng phạm vi sinh sống và định cư trên khắp các lục địa cũng như các hòn đảo lớn, lần lượt đặt chân đến Úc khoảng 65.000 năm trước, châu Âu khoảng 45.000 năm trước và châu Mỹ khoảng 21.000 năm trước. Những cuộc di cư này diễn ra trong thời kỳ băng hà gần đây nhất, khi nhiều vùng ôn đới ngày nay vẫn còn quá khắc nghiệt để con người sinh sống. Song, vào cuối Kỷ Băng hà này cách đây khoảng 12.000 năm, con người đã định cư tại hầu hết các vùng đất không bị băng tuyết bao phủ trên địa cầu. Sự bành trướng của loài người trùng hợp với cả sự kiện tuyệt chủng kỷ Đệ Tứ và sự tuyệt chủng của người Neanderthal. Những sự kiện tuyệt chủng nói trên có thể là kết quả của biến đổi khí hậu, hoạt động của con người, hoặc sự kết hợp của cả hai.
Thời kỳ cổ đại > Thời kỳ Trục tâm

Từ năm 800 đến 200 TCN, thời kỳ Trục tâm chứng kiến sự ra đời của những tư tưởng triết học và tôn giáo mang tính đột phá, được phát triển một cách độc lập ở nhiều nơi khác nhau trên thế giới. Nho giáo của người Trung Quốc (người Hán), Phật giáo và Kỳ Na giáo của người Ấn Độ, cũng như thuyết độc thần của người Do Thái đều phát sinh trong giai đoạn này. Riêng Hỏa giáo của người Ba Tư tuy ra đời sớm hơn, có lẽ vào khoảng năm 1000 TCN, nhưng phải đến Thời đại Trục tâm mới được Đế quốc Achaemenid thể chế hóa. Những triết lý mới bắt đầu phát triển mạnh mẽ tại Hy Lạp vào thế kỷ 5 TCN, với đại diện tiêu biểu là các nhà tư tưởng như Plato và Aristotle. Năm 776 TCN, Thế vận hội đầu tiên được tổ chức, mở ra một giai đoạn lịch sử được gọi là "Cổ đại Hy-La". Đến năm 508 TCN, hệ thống chính quyền dân chủ đầu tiên trên thế giới được thiết lập tại Athens.
Những tư tưởng xuất hiện trong Thời đại Trục tâm đã định hình sâu sắc lịch sử tư tưởng và tôn giáo của nhân loại về sau. Nho giáo là một trong ba trường phái tư tưởng chủ đạo chi phối tư duy Trung Hoa, bên cạnh Đạo giáo và Pháp gia. Với tầm ảnh hưởng sâu rộng, Nho giáo không tìm kiếm đạo đức chính trị thông qua sức mạnh cưỡng chế của pháp luật mà nhấn mạnh vào giá trị truyền thống và tấm gương đạo đức của nhà cầm quyền để duy trì trật tự xã hội. Nho giáo sau này đã lan truyền sang Triều Tiên và Nhật Bản. Phật giáo du nhập vào Trung Quốc khoảng thế kỷ 1 CN và nhanh chóng lan rộng khắp đất nước. Đến thế kỷ 7 CN, chỉ riêng miền bắc Trung Quốc đã có 30.000 ngôi chùa Phật giáo. Phật giáo dần trở thành tôn giáo chính ở nhiều khu vực thuộc Nam Á, Đông Nam Á và Đông Á. Trong khi đó, triết học Hy Lạp bắt đầu lan rộng khắp thế giới Địa Trung Hải và thậm chí vươn tới tận Ấn Độ kể từ thế kỷ 4 TCN, sau những cuộc chinh phạt của Alexander Đại đế xứ Macedon. Cả Kitô giáo lẫn Hồi giáo đều có nguồn gốc từ hệ thống tín ngưỡng của Do Thái giáo.
Thời kỳ cổ đại > Thăng trầm và hồi sinh

Các đế quốc cổ đại đều phải đối mặt với những vấn đề chung liên quan đến việc duy trì quân đội khổng lồ và vận hành bộ máy quan liêu tập trung. Tại La Mã và Trung Quốc thời Hán, chính quyền dần suy yếu, trong khi áp lực từ các bộ tộc man di ở biên giới càng làm trầm trọng thêm quá trình tan rã nội bộ. Nhà Hán sụp đổ vào năm 220 CN, mở ra thời kỳ Tam Quốc – trong khi Đế chế La Mã đương thời cũng dần trở nên phân quyền và chia rẽ, dẫn đến Khủng hoảng thế kỷ thứ Ba. Từ vùng thảo nguyên Á-Âu, các bộ tộc du mục cưỡi ngựa đã thống trị phần lớn lục địa. Sự phát triển của bàn đạp cùng với chiến thuật sử dụng kỵ xạ đã biến những người du mục trở thành mối đe dọa thường trực đối với các nền văn minh định cư.
Vào thế kỷ 4 CN, Đế quốc La Mã bị chia tách thành hai khu vực Đông và Tây, mỗi bên thường do một hoàng đế riêng cai trị. Đế quốc Tây La Mã thất thủ vào năm 476 CN dưới ảnh hưởng của các dân tộc German, khi Odoacer lên nắm quyền trong bối cảnh Giai đoạn Di cư của sắc dân này. Trong khi đó, Đế quốc Đông La Mã (hay còn gọi là Đế quốc Byzantine) thì tồn tại lâu dài hơn. Tại Trung Quốc, các hoàng triều nối tiếp nhau hưng thịnh rồi suy tàn, nhưng trái ngược hoàn toàn với thế giới Địa Trung Hải và châu Âu, sự thống nhất chính trị vẫn luôn được khôi phục. Sau khi nhà Đông Hán sụp đổ và thời kỳ Tam Quốc kết thúc, các bộ tộc du mục từ phương bắc bắt đầu tràn vào lãnh thổ Trung Hoa, buộc nhiều người Hán phải di cư xuống phía nam.
Thời kỳ trung đại

Thời kỳ trung đại, kéo dài từ khoảng năm 500 đến 1500 CN, được đánh dấu bởi sự trỗi dậy và lan tỏa của những tôn giáo lớn trong khi nền văn minh mở rộng đến nhiều vùng đất mới trên thế giới và hoạt động giao thương giữa các xã hội ngày càng trở nên sôi động. Từ thế kỷ 10 đến thế kỷ 13, Thời kỳ ấm Trung cổ ở bán cầu Bắc đã tạo điều kiện thuận lợi cho nông nghiệp phát triển, dẫn đến sự gia tăng dân số tại nhiều khu vực thuộc châu Âu và châu Á. Sau đó là Thời kỳ băng hà nhỏ – cùng với các dịch bệnh trong thế kỷ 14 – đã khiến dân số Á-Âu suy giảm nghiêm trọng. Những phát minh quan trọng trong thời trung đại bao gồm thuốc súng, súng hỏa mai và kỹ thuật in ấn, tất cả đều có nguồn gốc từ Trung Quốc.
Thời kỳ trung đại bao gồm các sự kiện nổi bật như những cuộc chinh phục ban đầu của người Hồi giáo, Thời đại hoàng kim của Hồi giáo và sự khởi đầu cũng như mở rộng của hoạt động buôn bán nô lệ Ả Rập. Theo sau là các cuộc xâm lược của Mông Cổ và sự thành lập của Đế quốc Ottoman. Nam Á trải qua sự thống trị của nhiều vương quốc trung gian trước khi chứng kiến sự thành lập của các đế chế Hồi giáo tại Ấn Độ.
Tại Tây Phi, Đế quốc Mali và Đế quốc Songhai lần lượt trỗi dậy. Ở vùng duyên hải phía đông nam châu Phi, các thương cảng Ả Rập được thiết lập – nơi diễn ra hoạt động giao dịch vàng, gia vị và nhiều loại hàng hóa khác. Điều này giúp châu Phi hội nhập vào hệ thống thương mại Đông Nam Á, mở ra cơ hội tiếp xúc với châu Á và góp phần hình thành nên văn hóa Swahili.
Trung Quốc đã trải qua các triều đại nối tiếp nhau tương đối liên tục bao gồm Tùy, Đường, Tống, Nguyên và giai đoạn đầu của triều Minh. Các tuyến thương mại ở Trung Đông dọc theo Ấn Độ Dương và Con đường tơ lụa băng qua sa mạc Gobi đã tạo ra sự giao lưu kinh tế và văn hóa dù còn hạn chế giữa các nền văn minh châu Á với châu Âu. Cùng thời điểm, những nền văn minh ở châu Mỹ như Mississippian, Aztec, Maya và Inca đã đạt tới đỉnh cao phát triển của mình.
Thời kỳ trung đại > Nam Á

Bài chi tiết: Lịch sử Ấn Độ
Sau khi Đế chế Gupta thất thủ vào năm 550 CN, Bắc Ấn Độ bị chia cắt thành một mạng lưới các tiểu quốc phức tạp và không ổn định. Những cuộc bành trướng ban đầu của người Hồi giáo mở màn ở phía tây bắc vào năm 711 CN, khi triều đại Umayyad của người Ả Rập chinh phục phần lớn lãnh thổ nay là Pakistan. Mặc dù bước tiến quân sự của người Ả Rập bị khựng lại tại thời điểm ấy, đạo Hồi vẫn tiếp tục lan rộng khắp Ấn Độ, chủ yếu nhờ vào ảnh hưởng của các thương nhân Ả Rập dọc duyên hải phía tây. Đến thế kỷ 9, ba đế quốc hùng mạnh Pratihara, Pala và Rashtrakuta đối đầu nhau trong cuộc chiến tranh giành quyền kiểm soát Bắc Ấn Độ, được biết đến với tên gọi Tranh chấp Tam hùng [en].
Các vương triều trong thời kỳ trung đại ở Nam Ấn Độ bao gồm Chalukya, Hoysala và Chola. Nhờ sự bảo trợ của họ, các lĩnh vực văn học, kiến trúc, điêu khắc và hội họa đều phát triển rực rỡ. Bên cạnh đó, một số quốc gia quan trọng khác cũng trỗi dậy ở Nam Ấn Độ trong giai đoạn này, chẳng hạn như Vương quốc Hồi giáo Bahmani và Đế quốc Vijayanagara.
Thời kỳ trung đại > Đông Nam Á

Bài chi tiết: Lịch sử Đông Nam Á
Chính thể Phù Nam ở Đông Nam Á – hình thành từ thế kỷ 2 CN – đã bắt đầu suy tàn vào thế kỷ 6 khi các tuyến thương mại của Trung Quốc dịch chuyển khỏi các cảng biển của vùng đất này. Phù Nam sau đó được thay thế bởi Đế quốc Khmer vào năm 802 CN. Kinh đô Angkor của người Khmer là thành phố rộng lớn nhất thế giới trong thời kỳ tiền công nghiệp và là nơi tọa lạc của Angkor Wat, công trình tôn giáo đồ sộ nhất thế giới. Hai vương quốc Sukhothai (giữa thế kỷ 13) và Ayutthaya (1351) của người Thái nổi lên như những thế lực lớn, chịu ảnh hưởng sâu đậm từ nền văn minh Khmer.
Bắt đầu từ thế kỷ 9, Vương quốc Pagan vươn lên và trở thành một thế lực lớn tại khu vực ngày nay là Myanmar. Sự sụp đổ của Pagan đã dẫn tới tình trạng phân rã chính trị kéo dài, kết thúc khi Đế quốc Toungoo trỗi dậy vào thế kỷ 16. Các vương quốc đáng chú ý khác trong giai đoạn này bao gồm Srivijaya và Lavo (đều nổi lên từ thế kỷ 7), Chăm Pa và Hariphunchai (đều khoảng năm 750), Đại Việt (968), Lan Na (thế kỷ 13), Majapahit (1293), Lan Xang (1353) và Ava (1365). Ấn Độ giáo và Phật giáo đã bắt đầu lan rộng khắp Đông Nam Á từ thế kỷ 1 CN. Đến thế kỷ 13, Hồi giáo xuất hiện và nhanh chóng mở rộng ảnh hưởng đến các khu vực như Indonesia ngày nay. Giai đoạn ấy còn chứng kiến sự hình thành của các quốc gia Mã Lai, tiêu biểu là Brunei và Malacca. Tại Philippines, một số chính thể độc lập đã được dựng lên như Tondo, Cebu và Butuan.
Thời kỳ trung đại > Châu Đại Dương

Người Polynesia, hậu duệ của dân tộc Lapita, đã bắt đầu công cuộc chinh phục và định cư trên các vùng đất rộng lớn thuộc Châu Đại Dương xa xôi từ khoảng năm 1000 CN. Những chuyến hải hành này đã đưa họ đặt chân lên hàng trăm hòn đảo bao gồm Marquesas, Hawaii, Rapa Nui (Đảo Phục Sinh) và New Zealand.
Đế quốc Tuʻi Tonga được thành lập vào thế kỷ 10 CN và mở rộng lãnh thổ từ năm 1250 đến năm 1500. Văn hóa, ngôn ngữ và quyền lực của người Tonga lan rộng khắp miền đông Melanesia, Micronesia và miền trung Polynesia trong giai đoạn này. Họ đã có ảnh hưởng mạnh mẽ đến phía đông 'Uvea, Rotuma, Futuna, Samoa và Niue, cùng với một số hòn đảo và khu vực nhất định thuộc Micronesia, Vanuatu và New Caledonia. Tại miền bắc nước Úc, các bằng chứng khảo cổ học cho thấy người bản địa Úc thường xuyên giao thương với những người Makassan đến từ Indonesia chuyên khai thác và buôn bán hải sâm rất lâu trước khi người châu Âu đổ bộ vào đây. Nếu như trong các xã hội bản địa Úc, vai trò lãnh đạo được xác lập dựa trên công trạng cá nhân – thì cấu trúc xã hội của các cộng đồng người Polynesia lại được đặc trưng bởi chế độ tù trưởng [en] cha truyền con nối.
Thời kỳ trung đại > Châu Mỹ

Bài chi tiết: Lịch sử châu Mỹ
Tại Bắc Mỹ, giai đoạn này chứng kiến sự phát triển của nền văn hóa Mississippian ở khu vực ngày nay là Hoa Kỳ vào k. 950 CN, nổi bật với quần thể đô thị rộng lớn ở Cahokia được xây dựng vào thế kỷ 11. Người Pueblo cổ đại (Ancestral Puebloans) và những cộng đồng tiền thân của họ (từ thế kỷ 9 đến thế kỷ 13) đã xây dựng nhiều khu định cư kiên cố rộng lớn, bao gồm các công trình bằng đá vốn được xem là những tòa nhà lớn nhất ở Bắc Mỹ cho tới tận thế kỷ 19.
Ở Trung Bộ châu Mỹ, nền văn minh Teotihuacan suy tàn, đồng thời sự sụp đổ của nền văn minh Maya cổ điển (classic Maya collapse) cũng diễn ra. Vào thế kỷ 14 và 15, Đế quốc Aztec vươn lên thống trị phần lớn khu vực Trung Bộ châu Mỹ.
Tại Nam Mỹ, thế kỷ 15 chứng kiến sự trỗi dậy của người Inca. Đế quốc Inca, với thủ đô đặt tại Cusco và có lãnh thổ trải dài khắp dãy Andes, trở thành nền văn minh tiền Columbus rộng lớn nhất. Người Inca nổi tiếng với sự thịnh vượng và trình độ phát triển cao, đặc biệt là hệ thống đường sá ưu việt và kỹ thuật chế tác đá tinh xảo.
Thời kỳ cận đại

Bài chi tiết: Thời kỳ cận đại và Biên niên sử thế giới hiện đại
Thời kỳ cận đại là giai đoạn nối tiếp sau thời Trung Cổ ở châu Âu, kéo dài đến khoảng năm 1789 hoặc 1800. Một mốc chuyển giao phổ biến từ trung đại sang cận đại được xác định trong khoảng từ năm 1450 đến năm 1500, gắn liền với một loạt sự kiện quan trọng như sự thất thủ của Constantinople vào tay Đế quốc Ottoman, sự phổ biến của kỹ thuật in ấn cùng với các chuyến thám hiểm của châu Âu đến châu Mỹ và dọc duyên hải châu Phi. Bên cạnh đó, bản chất của chiến tranh cũng đã có sự thay đổi khi quy mô và tổ chức của các lực lượng quân sự trên bộ lẫn trên biển ngày càng mở rộng, đi cùng với việc thuốc súng được sử dụng rộng rãi hơn. Thời kỳ cận đại có ý nghĩa đặc biệt vì đây là khởi đầu của quá trình tiền toàn cầu hóa (proto-globalization), sự xuất hiện ngày càng nhiều của các nhà nước quan liêu tập trung và những hình thức sơ khai của chủ nghĩa tư bản. Trong giai đoạn đó, các cường quốc châu Âu bắt đầu tiến hành thực dân hóa trên diện rộng thông qua các đế quốc hàng hải: khởi đầu là Đế quốc Bồ Đào Nha và Tây Ban Nha, sau đó là Đế quốc Pháp, Anh và Hà Lan. Nguyên nhân dẫn tới sự trỗi dậy của châu Âu – được gọi là Đại phân kỳ – hiện vẫn là một chủ đề gây tranh luận trong giới sử học.
Nền kinh tế tư bản chủ nghĩa bắt đầu xuất hiện, trước tiên tại các nước cộng hòa miền bắc nước Ý và một số cảng thị ở châu Á. Các quốc gia châu Âu áp dụng chủ nghĩa trọng thương thông qua việc thực thi những chính sách thương mại một chiều nhằm tối đa hóa lợi ích cho mẫu quốc, thường là bằng cách bóc lột các thuộc địa. Bắt đầu từ cuối thế kỷ 15, người Bồ Đào Nha đã thiết lập nhiều trạm mậu dịch [en] trên khắp châu Phi, châu Á và Brazil để buôn bán các mặt hàng như vàng và gia vị, đồng thời tham gia vào hoạt động buôn bán nô lệ. Bước sang thế kỷ 17, các công ty cổ phần khổng lồ được thành lập, tiêu biểu là Công ty Đông Ấn Anh vào năm 1600 (thường được coi là tập đoàn đa quốc gia đầu tiên trên thế giới) và Công ty Đông Ấn Hà Lan vào năm 1602. Cùng thời điểm, tại nhiều khu vực thuộc phạm vi ảnh hưởng của châu Âu, chế độ nông nô dần suy tàn và cuối cùng biến mất – trong khi quyền lực của Giáo hội Công giáo cũng bị thu hẹp đáng kể.
Thời đại Khám phá là giai đoạn đầu tiên mà Cựu Thế giới thực hiện các cuộc trao đổi quy mô lớn về văn hóa, vật chất và sinh học với Tân Thế giới. Nó bắt đầu vào cuối thế kỷ 15, khi Bồ Đào Nha và Vương quốc Castile tổ chức những chuyến thám hiểm tiên phong đến châu Mỹ, nơi mà Christopher Columbus lần đầu đặt chân đến vào năm 1492. Quá trình hội nhập toàn cầu tiếp tục diễn ra với việc các cường quốc châu Âu thuộc địa hóa châu Mỹ, khởi nguồn cho Trao đổi Columbus (Columbian exchange) – một sự giao lưu toàn diện giữa hai bán cầu Đông và Tây về thực vật, động vật, lương thực, dân cư (kể cả nô lệ), các bệnh truyền nhiễm và văn hóa. Đây được xem là một trong những sự kiện tầm cỡ toàn cầu quan trọng nhất trong lịch sử, có ảnh hưởng sâu sắc tới sinh thái và nông nghiệp. Đặc biệt, những loại cây trồng mới được các nhà thám hiểm châu Âu mang về từ châu Mỹ vào thế kỷ 16 đã đóng góp đáng kể vào sự gia tăng dân số toàn cầu.
Thời kỳ cận đại > Đại Trung Đông

Đế chế Ottoman nhanh chóng vươn lên bá chủ vùng Trung Đông sau khi chinh phục Constantinople vào năm 1453, đánh dấu sự cáo chung của Đế chế Byzantine. Ba Tư nằm dưới sự cai trị của triều đại Safavid vào năm 1501, kế tiếp là Afsharid vào năm 1736, Zand vào năm 1751 và Qajar vào năm 1794. Nhà Safavid đã chọn Hồi giáo Shia làm quốc giáo của Ba Tư, qua đó tạo cho quốc gia này một bản sắc riêng biệt so với các nước láng giềng theo Hồi giáo Sunni. Cùng với đế quốc Mughal ở Ấn Độ, Ottoman và Safavid được gọi là "các đế quốc thuốc súng" nhờ sự tiên phong trong việc sử dụng hỏa khí. Trong suốt thế kỷ 16, Ottoman đã chinh phục toàn bộ Bắc Phi – ngoại trừ Morocco – nơi nằm dưới sự cai trị của triều đại Saadi đương thời, rồi sau đó là triều đại Alawi vào thế kỷ 17. Vào cuối thế kỷ 18, Đế quốc Nga bắt đầu cuộc chinh phạt vùng Caucasus. Trong khi đó, người Uzbek thay thế người Timurid trở thành thế lực thống trị ở Trung Á.
Thời kỳ cận đại > Châu Âu

Xem thêm: Phục hưng, Cải cách tôn giáo, và Thời đại Khai sáng
Thời kỳ cận đại ở châu Âu là một giai đoạn sôi động về tư duy và trí tuệ. Phong trào Phục hưng – được ví như sự "tái sinh" của văn hóa cổ điển, khởi nguồn tại Ý vào thế kỷ 14 và kéo dài đến thế kỷ 16 – bao gồm việc tái khám phá những thành tựu văn hóa, khoa học và công nghệ của thế giới cổ điển, cũng như đánh dấu sự trỗi dậy về kinh tế và xã hội của châu Âu. Giai đoạn này cũng nổi bật với những thành tựu rực rỡ trong lĩnh vực nghệ thuật và văn học. Một số kiệt tác tiêu biểu của thời cận đại bao gồm thơ ca của Petrarch, Decameron của Giovanni Boccaccio, các tuyệt tác hội họa và điêu khắc của Leonardo da Vinci và Albrecht Dürer (Dürer là một biểu tượng của Phục hưng phương Bắc). Sau Phục hưng là Cải cách tôn giáo, một phong trào thần học và xã hội chống lại giáo quyền do Martin Luther khởi xướng tại Đức, dẫn tới sự ra đời của Kitô giáo Kháng Cách.
Thời kỳ Phục hưng đã khơi dậy một nền văn hóa ham học hỏi, từ đó dẫn đến sự ra đời của chủ nghĩa nhân văn và Cách mạng Khoa học – một nỗ lực nhằm khám phá thế giới tự nhiên thông qua quan sát trực tiếp và thực nghiệm. Thành công của các phương pháp khoa học mới đã truyền cảm hứng cho những nỗ lực áp dụng chúng vào nhiều vấn đề chính trị và xã hội, mở ra Thời kỳ Khai sáng do các nhà tư tưởng như John Locke và Immanuel Kant dẫn dắt. Sự phát triển ấy đi cùng với quá trình thế tục hóa, biểu lộ qua sự suy giảm dần ảnh hưởng của các niềm tin và thẩm quyền tôn giáo trong cả đời sống công cộng lẫn cá nhân. Phát minh về kỹ thuật chữ in rời của Johannes Gutenberg vào năm 1440 đã góp phần lan tỏa tư tưởng của các phong trào trí thức mới mẻ này.
Ngoài những biến đổi do chủ nghĩa tư bản và chủ nghĩa thực dân sơ khai mang lại, người châu Âu cận đại còn chứng kiến ​​sự gia tăng quyền lực của nhà nước. Các nhà quân chủ chuyên chế tại Pháp, Nga, vùng đất thuộc nhà Habsburg và Phổ đã xây dựng nên những quốc gia tập trung quyền lực mạnh mẽ với quân đội hùng hậu và bộ máy quan liêu hiệu quả, tất cả đều nằm dưới sự kiểm soát của quân vương. Tại Nga, Ivan Bạo chúa đăng quang vào năm 1547 – trở thành vị Sa hoàng đầu tiên của nước Nga. Bằng việc sáp nhập các hãn quốc Thổ ở phía đông, ông đã biến Nga thành một cường quốc khu vực, dần soán ngôi Khối thịnh vượng chung Ba Lan–Litva để trở thành thế lực lớn ở Đông Âu. Các nước Tây Âu – trong quá trình mở rộng lãnh thổ một cách mạnh mẽ nhờ những tiến bộ công nghệ và các cuộc chinh phục thuộc địa – đã liên tục cạnh tranh với nhau cả về kinh tế lẫn quân sự, duy trì tình trạng chiến tranh gần như triền miên. Những cuộc xung đột đáng chú ý bao gồm Chiến tranh Ba Mươi Năm, Chiến tranh Kế vị Tây Ban Nha, Chiến tranh Bảy Năm và Chiến tranh Cách mạng Pháp. Cách mạng Pháp (bắt đầu từ năm 1789) đã đặt nền móng cho nền dân chủ tự do thông qua việc lật đổ chế độ quân chủ. Nó dẫn đến sự trỗi dậy của Napoléon Bonaparte và kéo theo đó là Các cuộc chiến tranh Napoléon vào đầu thế kỷ 19.