Cá chết hàng loạt ở Việt Nam năm 2016
Diễn biến > Năm 2016 > Tháng 5

Ngày 1 tháng 5, tại các thành phố lớn ở Việt Nam nhiều người dân xuống đường vì thảm họa môi trường cá chết hàng loạt xảy ra tại miền Trung Việt Nam. Ước tính có khoảng 1.000 người tham gia cuộc tuần hành tại Hà Nội. Tại TP. Hồ Chí Minh, đoàn người đã dương khẩu hiệu đi qua các con đường Lê Duẩn, Chợ Bến Thành. Ở một số thành phố khác như Nha Trang, Vũng Tàu, cũng có những nhóm người dân mang theo biểu ngữ ra bờ biển, thể hiện quan điểm về vụ cá chết hàng loạt tại Việt Nam. Trong khi đó, tại Đà Nẵng, một số nhà hoạt động và người dân xuống đường đã ngay lập tức bị trấn áp.
Ngày 2 tháng 5, Bộ trưởng Bộ Tài nguyên và Môi trường Trần Hồng Hà đã có buổi làm việc đầu tiên với các nhà khoa học đến từ Đức, Mỹ, Israel và các nhà khoa học trong nước trong nỗ lực tìm ra nguyên nhân gây cá chết hàng loạt tại miền Trung. GS. Roberto Mayerle, Giám đốc Trung tâm nghiên cứu công nghệ Đại học Kiel của Đức, cho hay sau khi làm việc với Bộ Tài nguyên và Môi trường, đoàn sẽ tiếp tục làm việc với Bộ Khoa học và Công nghệ. Quỹ Ethecon báo cáo về vụ này đã tiếp xúc với nhà khoa học đã tham gia "Nhóm chuyên gia" của chính phủ Việt Nam, tiến sỹ Schroeder. Ông đã than phiền với Quỹ bảo vệ biển Đức (DSM) và với họ rằng nhóm của ông đã không được phép tự lấy mẫu nước bị nhiễm độc, cũng như chỉ được báo cáo dựa trên những kết quả của các nhà khoa học trong nước trước đó. Quỹ kêu gọi Chính phủ Việt Nam phải bảo đảm sự minh bạch tuyệt đối về nguyên nhân, mức độ và phạm vi của thảm họa.
Đài Truyền hình Việt Nam công bố ngày 2 tháng 5, Công an tỉnh Hà Tĩnh và Quảng Bình đã bắt hai nhà hoạt động tên Trương Minh Tâm và Chu Mạnh Sơn ngày 26 tháng 4 năm 2016 vì đã quay phim, chụp hình, ở xã Kỳ Lợi, Kỳ Hà và giáo xứ Đông Yên, thị xã Kỳ Anh, tỉnh Hà Tĩnh. Họ bị cho là "thu thập thông tin và hình ảnh để phát tán trên mạng internet nhằm mục đích kích động người dân". Trả lời BBC Tiếng Việt, nhà hoạt động Hoàng Dũng của phong trào Con Đường Việt Nam nói: "Về mặt đảng cầm quyền họ bắt là đúng, vì hành động này sẽ dập được mọi tiếng nói đối lập chuyên nghiệp cất lên từ tâm bão, bóp nát mọi ý định săn tin của các nhà báo tự do khác" và để "nắm lại độc quyền truyền thông của Đảng." . Ông Chu Mạnh Sơn đã được thả vào ngày 3 tháng 5.
Ngày 3 tháng 5, đoàn công tác của Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam đã về thăm hỏi, động viên và hỗ trợ ngư dân Hà Tĩnh bị ảnh hưởng bởi vụ cá chết bất thường vừa qua. Đoàn đã trao tặng 1 tỷ đồng cho tỉnh Hà Tĩnh để giúp đỡ ngư dân khắc phục khó khăn, ổn định cuộc sống. Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Việt Nam ủng hộ 20 tỷ đồng và 100 tấn gạo để góp phần chia sẻ khó khăn của nhân dân các tỉnh Hà Tĩnh, Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên Huế chịu thiệt hai của vụ cá chết vừa qua. Mỗi tỉnh sẽ nhận được 5 tỷ đồng và 25 tấn gạo. Ngoài ra, các ngân hàng đồng loạt giảm lãi suất hỗ trợ ngư dân.
Ngày 4 tháng 5, cá nuôi lồng của người dân xã Hải Dương (thị xã Hương Trà), thị trấn Thuận An, huyện Phú Vang, tỉnh Thừa Thiên Huế tiếp tục chết hàng loạt. Tình trạng cá biển chết dạt vào bờ và cá nuôi lồng của người dân ồ ạt chết xảy ra từ ngày 2 tháng 5 cho đến nay ở hai thôn Thai Dương Thượng Tây và Thai Dương Thượng Nam. Tổng cộng hơn một tấn từ 60 lồng. Tại thôn Hải Tiến (thị trấn Thuận An), ba ngày qua có hơn 2 tấn cá nuôi lồng và tự nhiên bị chết. Chiều 4 tháng 5, đoàn kiểm tra liên bộ Tài nguyên - môi trường, Công an, Quốc phòng, Khoa học - công nghệ, Nông nghiệp và phát triển nông thôn, Công thương và các viện khoa học, chuyên gia đã tiến hành kiểm tra toàn diện tại Công ty TNHH gang thép Hưng Nghiệp Formosa Hà Tĩnh. Đoàn kiểm tra sẽ làm việc với công ty Điện lực dầu khí Vũng Áng và Trung tâm dịch vụ và hạ tầng Khu kinh tế Vũng Áng, các công ty có hoạt động xả thải ra biển.
Sau cuộc lặn của các ngư dân ngày 6 tháng 5, ông Hồ Văn Sơn, Bí thư chi bộ thôn Nhân Nam, xã Nhân Trạch, Bố Trạch, Quảng Bình cho hay: "Rạn san hô (rạn san hô này nằm cách bờ 1-6 hải lý, kéo dài từ đầu tỉnh đến cuối tỉnh) đã bị phá hủy trong các đợt cá chết vừa qua. San hô là nhà của các loài thủy, hải sản biển. San hô chết, nhiều loài khác chết theo"..
Hàng ngàn người dân Việt Nam ở Sài Gòn và nhiều thành phố, địa phương trong cả nước đã xuống đường hôm Chủ Nhật tuần hành, biểu tình phản đối vụ cá chết hàng loạt.. Cuộc tuần hành "Vì nước sạch – Vì chính quyền minh bạch" vào ngày 08 tháng 05 năm 2016 ở Thành phố Hồ Chí Minh đã bắt đầu lúc 8 giờ sáng; hàng trăm người đã đến với những biểu ngữ tại công viên 30/4. Nhiều xe buýt đã được đưa tới khu vực người biểu tình tập trung tại khu vực Nhà thờ Đức Bà đưa họ lên xe. Cả hơi cay cũng được dùng để giải tán người biểu tình. Công an Thành phố Hồ Chí Minh điều tra vụ hai mẹ con cô Hoàng Mỹ Uyên bị lực lực giữ trật tự đánh trong cuộc xuống đường vì cá chết, đồng thời tiếp tục cáo buộc Việt Tân "giật dây" người biểu tình. Ông Đỗ Hoàng Điềm, Chủ tịch Đảng Việt Tân nói các cuộc tuần hành vì môi trường ở Việt Nam "là quyền và nghĩa vụ chung của mọi người. Trên tinh thần đó, nhiều người, anh chị em đảng Việt Tân ở trong nước cũng tham gia vào cùng với đồng bào để đi biểu tình".
Ở Hà Nội, một cuộc tuần hành nhân ngày Môi trường Thế giới và vì 'cá chết hàng loạt, bất thường' do nhóm Green Trees, một nhóm xã hội dân sự về môi trường tổ chức đã bị giải tán không lâu sau khi diễn ra. Khoảng hơn 20 người bị các lực lượng an ninh ngăn chặn và bắt lên xe bus. Mạng xã hội Facebook đã bị chặn vào đúng thời điểm tuần hành nhằm hạn chế khả năng liên lạc và đưa thông tin về việc này.. Tổng cộng có khoảng 100 người đã bị bắt giữ.
Ngày 13 tháng 5, Cục báo chí, Bộ Thông tin và Truyền thông đã xử phạt báo Nông thôn Ngày nay 140 triệu đồng vì vi phạm một điều khoản về "đăng, phát thông tin gây phương hại đến lợi ích quốc gia hoặc gây mất đoàn kết dân tộc" trong hai bài viết đăng trên ấn phẩm Thế giới Tiếp thị có tên "Nhân dân mãi mãi là người đến sau", và "Lời than của các loài cá", trong đó có một bài của nhạc sĩ Tuấn Khanh.Văn phòng Cao ủy Nhân quyền Liên Hợp Quốc đã tiếp tục lên tiếng bày tỏ "quan ngại về tình trạng bạo lực gia tăng nhắm vào những người biểu tình Việt Nam bày tỏ sự bất bình về việc cá chết bí hiểm hàng loạt ở miền Trung". Cơ quan nhân quyền này cũng kêu gọi "chính phủ Việt Nam tôn trọng quyền tự do hội họp của theo đúng các cam kết về nhân quyền quốc tế".
Ngày 15 tháng 5, hàng trăm bà con giáo dân xứ Song Ngọc và ở xã Hợp Thành tại tỉnh Nghệ An đã tuần hành, mang theo các biểu ngữ như "Cá cần nước sạch, dân cần minh bạch", "Vì sao cá chết" hay "Tôi không muốn chết như cá". Còn tại thành phố Vũng Tàu, một nhóm người mang theo biểu ngữ "Hãy trả lại môi trường sạch cho biển Việt Nam" di dọc theo một bãi biển . Nhiều người ở thành phố Hồ Chí Minh và ở Hà Nội nói họ bị "tạm giữ" và "ngăn cản" ngay tại nhà, không thể tham gia xuống đường biểu tình trong tuần thứ ba liên tiếp vì sự kiện cá chết ở miền Trung Việt Nam. Tuy nhiên, ở Hà Nội một nhóm bạn trẻ khoảng vài chục người, trong đó có nhiều người đeo khẩu trang, đã tuần hành chớp nhoáng, và theo đoạn video đăng trên mạng xã hội, dường như có xô đẩy với lực lượng an ninh. Các nhân chứng cho hay, những người biểu tình sau đó đã bị "đẩy lên xe buýt, và không rõ bị đưa đi đâu".
Ngày 7 tháng 7, khoảng 3.000 người dân tại giáo xứ Cồn Sẻ thuộc thị xã Ba Đồn, tỉnh Quảng Bình, địa phương cách nhà máy Formosa 50 km, đã xuống đường biểu tình, yêu cầu chính phủ dừng hoạt động của nhà máy Formosa.
Ngày 7 tháng 8, khoảng 5.000 giáo dân thuộc một số giáo xứ như Song Ngọc, Phú Yên và Mành Sơn biểu tình đòi đóng cửa Formosa và kêu gọi bảo vệ môi trường sống.
Ngày 15 tháng 8, hơn 4.000 giáo dân xứ Quý Hòa đã tuần hành biểu tình từ nhà thờ xứ đi đến trụ sở Ủy ban Nhân dân thị xã Kỳ Anh để yêu cầu chính quyền minh bạch về việc hỗ trợ đền bù cho ngư dân bị tác hại bởi thảm họa môi trường do Formosa gây ra, vì đến thời điểm này chính quyền địa phương vẫn im lặng. Theo đài RFA, khoảng 200 công an, cảnh sát cơ động được điều đến để giám sát đoàn người đi biểu tình. Công an đã lấy hết băng rôn, biểu ngữ, loa phóng thanh của giáo dân, và họ lập hàng rào để chặn không cho dân bước qua. Từ ngày thảm họa ô nhiễm môi trường biển xảy ra, họ không có bất kỳ thu nhập nào để trang trải cho cuộc sống, ngoài sự hỗ trợ từ phía nhà thờ, các nhà hảo tâm, còn phía chính quyền thì chỉ hỗ trợ 5 triệu đồng đối với những thuyền có công suất lớn hơn 90 Cv, còn thuyền múng thì được 3 triệu đồng một chiếc, và mỗi người nhận được 15 kg gạo/tháng, nhưng số gạo hỗ trợ có chất lượng rất kém. Tại Xã Đoài, nhà thờ chính tòa của giáo phận Vinh khoảng hơn 30.000 giáo dân giáo phận Vinh đã biểu tình tuần hành trước khi tham dự thánh lễ đòi nhà cầm quyền Hà Nội đóng cửa nhà máy gang thép Formosa để bảo vệ môi trường sống cho con người.
Ngày 21 tháng 8, khoảng 1.500 giáo dân của hai giáo xứ Phú Yên (tỉnh Nghệ An) và Quý Hòa (Hà Tĩnh) thuộc Giáo phận Vinh tiếp tục biểu tình đòi đóng cửa Formosa.
Ngày 1 tháng 9, khoảng 2.500 đến 3.000 người giáo dân của hai giáo xứ Quý Hòa và Phú Yên thuộc giáo phận Vinh đã biểu tình phản đối Formosa. Lý do của cuộc biểu tình tập trung nhiều giáo xứ không gì khác ngoài các đòi hỏi thiết thực cho cuộc sống người dân tại nơi xảy ra thảm họa môi trường.
Ngày 5 tháng 9, khoảng 1.000 học sinh tại xã Kỳ Hà (thị xã Kỳ Anh, Hà Tĩnh) không được bố mẹ cho đến lớp. Người dân không cho con em đến trường nhằm gây sức ép lên chính quyền.
Ngày 26 tháng 9, khoảng 540 người vào thị xã Kỳ Anh để nộp hồ sơ. Đa số là người dân ở giáo xứ Phú Yên, các vùng lân cận, xã Vĩnh Yên, Quỳnh Phương, Quỳnh Lộc và dân cư trong huyện Quỳnh Lưu của Nghệ An. Tất cả những người làm đơn khởi kiện sẽ phải nộp đơn vào Tòa án huyện Kỳ Anh, tỉnh Hà Tĩnh, là nơi Formosa đặt trụ sở theo đúng luật Việt Nam. Linh mục Đặng Hữu Nam - người đã dẫn đầu người dân tới tòa án để nộp đơn, bị chính quyền tỉnh Nghệ An đề nghị Giám mục Giáo phận Vinh hạn chế hoạt động của ông, cáo buộc ông "nói xấu Đảng, Nhà nước" và "lợi dụng sự cố môi trường biển tại một số tỉnh miền Trung" để biểu tình, khiếu kiện "tạo thêm nhiều diễn biến phức tạp mới". Tòa án Nhân dân Thị xã Kỳ Anh đã nhận 506 bộ hồ sơ của các hộ ngư dân khởi kiện đòi bồi thường thiệt hại. Formosa nói với truyền thông Đài Loan rằng họ đã nhận được toàn bộ thông tin liên quan đến các vụ kiện, nhưng cho rằng vấn đề này sẽ do chính phủ Việt Nam giải quyết, Công ty không can dự vấn đề này, và do đó không thể bình luận.
Ngày 2 tháng 10, hàng ngàn người dân (theo báo đài RFA hơn 10 ngàn người) từ các Giáo xứ Đông Yên, Mỹ Dụ, giáo xứ Dũ Lộc, Quy Hòa, Tây Thành thuộc Giáo hạt Kỳ Anh (Hà Tĩnh) tham gia cuộc xuống đường đến cổng công ty Formosa, nằm trên địa bàn huyện này. Trang tin Công giáo Tin mừng cho người nghèo, cho biết: "Cuộc biểu tình sáng nay nhằm mục đích yêu cầu Formosa dừng ngay việc xả thải ra sông Quyền, Formosa phải đền bù thiệt hại cho người dân và đi ra khỏi Việt Nam."
Ngày 03 tháng 10, cuộc biểu tình có quy mô 10.000-18.000 người đã vượt qua hàng rào bảo vệ của cơ quan chức năng và bao vây Formosa Vũng Áng. Cuối ngày, cuộc biểu tình kết thúc trong ôn hòa.
Ngày 7 tháng 10, Ủy ban Nhân Dân Tỉnh Nghệ An gởi văn bản cho Giám mục Giáo phận Vinh yêu cầu "Cụ Giám mục Vinh chấn chỉnh các hoạt động mục vụ của Linh mục Đặng Hữu Nam và không bố trí Linh mục Đặng Hữu Nam tiếp tục hoạt động trên địa bàn tỉnh Nghệ An". Văn bản cáo buộc Linh mục Đặng Hữu Nam, người đã dẫn dầu giáo dân giáo xứ Phú Yên nộp đơn khiếu kiện Formosa tại Tòa án Kỳ Anh, lợi dụng các buổi lễ để rao giảng kích động giáo dân tại các nhà thờ mà Linh mục Nam tới làm lễ. Linh mục Nam cũng thường xuyên tiếp đón, tiếp xúc các thành phần, đối tượng Việt Tân, giúp một số người trú ngụ trong nhà thờ giáo xứ Phú Yên. Linh mục Nam cho biết: "Trong tư cách là một linh mục, một người hướng dẫn tôi giúp đỡ những người khác để đòi công lý và thực thi quyền của con người đã được hiến pháp và pháp luật quy định như quyền khởi kiện đó là lẽ đương nhiên."
Cho đến ngày 18 tháng 10, vẫn tiếp tục xảy ra các vụ biểu tình có quy mô lớn.