stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Tuyên ngôn nhân gian
Ý nghĩa

Theo cách hiểu của Tổng tư lệnh Tối cao các lực lượng Đồng Minh đóng tại Nhật Bản - và cũng là cách hiểu truyền thống của phương Tây, bản tuyên ngôn này đã bác bỏ quan niệm xưa nay rằng Thiên hoàng Chiêu Hòa là con cháu của Thiên Chiếu Đại thần và thừa nhận rằng Thiên hoàng không phải là một vị thần sống. Ngay sau khi Thiên hoàng công bố bản tuyên ngôn, Thống tướng Douglas MacArthur tuyên bố rằng ông hài lòng với bản tuyên ngôn của Thiên hoàng và ông cho rằng đây là bằng chứng cho thành ý của Thiên hoàng trong tiến trình dân chủ hóa đất nước Nhật Bản.
Bản thân Thiên hoàng Chiêu Hòa vẫn kiên trì quan điểm rằng dòng dõi Hoàng tộc Nhật Bản là con cháu của Thiên Chiếu Đại thần. Trong tháng 12 năm 1945 Thiên hoàng nói với Kinoshita Micho, viên Phó Tổng Thị tùng của ông như sau:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | Chúng ta có thể chấp nhận việc cho rằng người dân Nhật Bản có nguồn gốc thần thánh là một quan niệm sai sự thật; tuy nhiên việc cho rằng Thiên hoàng là con cháu của thần thánh là một điều hão huyền thì thật khó mà chấp nhận được. | ” |
— Thiên hoàng Chiêu Hòa, 
Những ý kiến chỉ trích cách hiểu truyền thống của phương Tây - bao gồm cả ý kiến của Thiên hoàng Chiêu Hòa - cho rằng việc chối bỏ nguồn gốc thần thánh của Thiên hoàng không phải là mục đích của bản tuyên ngôn. Họ cho rằng vì trong phần đầu của bản tuyên ngôn, Thiên hoàng đã trích nguyên văn Năm lời tuyên thệ của Triều đình Minh Trị năm 1868, ý định thật của Thiên hoàng là muốn chứng tỏ cho mọi người là Nhật Bản đã được dân chủ hóa ngay từ Thời kỳ Minh Trị chứ không phải đợi quân đội nước ngoài vào chiếm đóng thì mới được họ dân chủ hóa. Ngay trong một buổi phỏng vấn báo chí ngày 23 tháng 8 năm 1977, Thiên hoàng Chiêu Hòa đã bày tỏ mong muốn rằng người dân Nhật Bản không nên bỏ quên niềm tự hào về đất nước mình. Cách hiểu "không chính thống" được cũng cố bằng một nhận xét của Tổng lý Đại thần Shidehara khi bản tuyên ngôn được xuất bản. Lời bình phẩm của ông này nhấn quá mạnh vào thời kỳ đầu của thời Minh Trị, khi nền dân chủ Nhật Bản chưa thật sư ra đời, và thậm chí không hề nhắc tới việc Thiên hoàng có từ bỏ nguồn gốc thần thánh hay không.
Reginald Horace Blyth và Harold Gould Henderson được cho là hai nhận vật đã góp nhiều công sức trong việc soạn thảo ra bản tuyên ngôn. Hai ông cũng là người góp công truyền bá Thiền tông và thơ haiku của Nhật Bản ra thế giới.
Chú thích

1 2  , National Diet Library
1 2  http://www.chukai.ne.jp/~masago/ningen.html
↑  Wetzler, Peter (1998). Hirohito and War. Honolulu: University of Hawai'i Press. tr. 3. ISBN 9780824819255.
1 2  Dower, John (1999). Embracing Defeat. New York: W.W. Norton & Co. tr. 314–317. ISBN 9780393320275.
↑  Dower, p. 310.
Anigraea phaeopera

| Anigraea phaeopera> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Lepidoptera
Họ (familia): Noctuidae
Chi (genus): Anigraea
Loài (species): A. phaeopera
Danh pháp hai phần
Anigraea phaeopera Hampson, 1912 
Anigraea phaeopera là một loài bướm đêm trong họ Noctuidae.
Chú thích

↑  Bisby, F.A.; Roskov, Y.R.; Orrell, T.M.; Nicolson, D.; Paglinawan, L.E.; Bailly, N.; Kirk, P.M.; Bourgoin, T.; Baillargeon, G.; Ouvrard, D. (2011). “Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist”. Species 2000: Reading, UK. Truy cập ngày 28 tháng 6 năm 2014.
↑  Beccaloni, G. W., Scoble, M. J., Robinson, G. S. & Pitkin, B. (Editors). (2003) The Global Lepidoptera Names Index (LepIndex). (Geraadpleegd maart 2013).
Truyền hình Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Triều Tiên

Màn hình ngoài trời của Đài Truyền hình Trung ương Triều Tiên tại Bình Nhưỡng
Truyền hình ở Bắc Triều Tiên chịu sự quản lý của Ủy ban Phát thanh Trung ương Triều Tiên và được kiểm soát bởi Ban Tuyên giáo của Đảng Lao động Triều Tiên. Một nghiên cứu vào năm 2017 cho thấy 98% hộ gia đình có tivi.
Dữ liệu công nghệ

Truyền hình ở Bắc Triều Tiên sử dụng hệ thống truyền tín hiệu tương tự PAL 576i và tỷ lệ khung hình 4:3. Việc truyền dẫn tín hiệu chủ yếu là bằng truyền hình mặt đất, nhưng có một hệ thống truyền hình cáp tại Bình Nhưỡng. Ba kênh truyền hình lớn – Truyền hình trung ương Triều Tiên, Mansudae và Ryongnamsan [ko] – kể từ năm 2014 có sẵn trong một ứng dụng đặc biệt được tìm thấy trên máy tính bảng Samjiyon do chính phủ cấp. Tivi bán ở Bắc Triều Tiên chỉ có thể hoạt động trên hệ thống PAL, để ngăn chặn việc chúng có thể để nhận chương trình phát sóng từ phía nam. Các TV nhập khẩu có thể hoạt động trên cả PAL và NTSC, chẳng hạn như các sản phẩm từ Nhật Bản, có hỗ trợ NTSC bị chính phủ vô hiệu hóa khi nhập khẩu.
Những kênh truyền hình

Tính đến ngày 16 tháng 8 năm 2016, có bốn kênh truyền hình ở Bắc Triều Tiên. Tất cả đều thuộc sở hữu nhà nước.
Những kênh truyền hình > Đài truyền hình trung ương Triều Tiên (KCTV)

Bài chi tiết: Đài Truyền hình Trung ương Triều Tiên
Đây là kênh truyền hình lâu đời nhất ở Bắc Triều Tiên và bắt đầu phát sóng thường xuyên vào năm 1963. Kể từ năm 2017, đây là kênh truyền hình duy nhất của Bắc Triều Tiên phát sóng ra thế giới bên ngoài thông qua truyền hình vệ tinh ngoài việc được truyền dẫn trong nước. Trên vệ tinh, KCTV có sẵn ở độ phân giải tiêu chuẩn cũng như Full HD. Kể từ ngày 4 tháng 12 năm 2017, một buổi phát sóng thử nghiệm ở định dạng SDTV 16:9 đã được khởi động.
Những kênh truyền hình > Truyền hình Mansudae

Bài chi tiết: Đài truyền hình Vạn Thọ Đài
Truyền hình Mansudae phát tài liệu giáo dục với quảng cáo không thường xuyên vào cuối tuần tới Bình Nhưỡng. Nó được khai trương vào ngày 1 tháng 12 năm 1973. Đài Phát thanh Truyền hình Mansudae phát sóng ba giờ (19:00 - 22:00) vào Thứ Bảy, và chín giờ (10:00 - 13:00, 16:00 - 22:00) vào Chủ nhật.
Những kênh truyền hình > Truyền hình Ryongnamsan

Ryongnamsan Television [ko] là một kênh giáo dục được cung cấp bởi Khoa Truyền hình Sinh viên Đại học Phát thanh và Truyền hình Triều Tiên. Trên thực tế, giám đốc của kênh này là Yang Chun Won.
Kênh bắt đầu phát sóng vào ngày 1 tháng 4 năm 1971 dưới tên "Kaesong". Vào ngày 10 tháng 10 năm 1991, kênh đó đã chuyển sang phát sóng màu. Vào ngày 1 (theo tài liệu khác là ngày 16) tháng 2 năm 1997, thương hiệu đầu tiên của kênh truyền hình được thực hiện " Korean Educational and Cultural Network [ko]". Theo thông tin trong cuốn sách "Cẩm nang Bắc Triều Tiên", việc đổi thương hiệu được gắn liền với lễ sinh nhật 55 tuổi của ông Kim Jong-il. Thời gian phát sóng của kênh trên băng tần số 9 ở Bình Nhưỡng từ 17:00 đến 22:00 vào các ngày trong tuần và từ 12:00 đến 22:00 vào cuối tuần. Cũng trong những năm 1990, đài truyền hình đã thực hiện phát sóng thử nghiệm từ tháp truyền hình ở Kaesong trên băng tần số 8 bằng cách sử dụng một máy phát duy nhất của Triều Tiên được điều chỉnh theo định dạng NTSC. Mục đích của buổi phát sóng này là để quảng bá văn hóa Bắc Triều Tiên tới khán giả Hàn Quốc. Băng tần số 8 đã được chọn để ngăn tín hiệu bị nhiễu bởi các đài truyền hình Hàn Quốc, vì tại Seoul, băng tần số 7 và 9 đã bị chiếm giữ bởi các kênh KBS2 và KBS1 cho đến ngày 31 tháng 12 năm 2012, đồng thời hai kênh này được phát trong khu vực phi quân sự trên băng tần số 29 và 28, mặc dù tín hiệu của chúng bị Bắc Triều Tiên tắt tiếng. Vào ngày 5 tháng 9 năm 2012, kênh đã có được tên hiện đại và khái niệm phát sóng đã được thay đổi.
Chương trình phát sóng bao gồm các bộ phim khoa học phổ biến bằng tiếng Anh, các bài giảng trên truyền hình và các chương trình giáo dục phục vụ việc học ngoại ngữ. Kênh này có sẵn để sinh viên của tất cả các trường đại học của Bình Nhưỡng được xem. Chương trình được phát sóng trên băng tần số 9 từ tháp truyền hình Bình Nhưỡng, trên hệ thống IPTV Manbang trên kênh 3 trong phần "Air cast", cũng như trong máy phát tương tự của máy tính bảng Samjiyon.
Những kênh truyền hình > Truyền hình thể thao

Sport Television [zh] là kênh truyền hình thể thao được thành lập vào ngày 15 tháng 8 năm 2015. Nội dung phát sóng là các cuộc thi thể thao phát sóng liên quan đến các vận động viên từ Bắc Triều Tiên, phim tài liệu và chương trình về lịch sử thể thao ở Bắc Triều Tiên và thế giới và sự phát triển của thể thao quần chúng. Kênh phát sóng vào thứ bảy và chủ nhật từ 19:00 đến 22:00. Vào lúc 20:00 PYT, kênh phát sóng chương trình tin tức «Podo» của Đài truyền hình trung ương Triều Tiên. Các testcard cùng được sử dụng trên kênh cũng giống như testcard của Ryongnamsan TV, nhưng nó bao gồm một cup thể thao và từ Hàn Quốc "Sport" (tiếng Triều Tiên: 체육).
Tháp truyền hình Bình Nhưỡng

Quy hoạch kênh tần số của Tháp truyền hình Bình Nhưỡng (2015)  và các kênh IPTV.
| Kênh tần số | Hệ thống IPTV Manbang | Kênh truyền hình |
| --- | --- | --- |
| 5 (93,25   MHz) | 2 | Đài truyền hình Vạn Thọ Đài |
| 6 (175,25   MHz) | 4 | Truyền hình thể thao |
| 9 (199,25,25   MHz) | 3 | Ryongnamsan [ko] |
| 12 (223,25   MHz) | 1 | Đài Truyền hình Trung ương Triều Tiên |
| 25 (503,25   MHz) | - | (kế hoạch) |
| 31 (551,25   MHz) | - | (kế hoạch) |
Sử dụng quy hoạch băng tần VHF của Liên Xô/Đông Âu (OIRT).
Nội dung

Chất lượng các chương trình đã được cải thiện qua nhiều năm. Tin tức quốc tế được phát sóng và chất lượng chương trình giáo dục cao. Phim tài liệu được phát sóng thường xuyên và thường là về chủ đề sức khỏe, lịch sử và địa lý của Triều Tiên và thế giới.
Chú thích

↑  “Revamp of North Korean Broadcasting System Revealed”. english.dailynk.com. Bản gốc lưu trữ ngày 21 tháng 6 năm 2018. Truy cập ngày 28 tháng 5 năm 2018. Broadcasting
↑  Miles, Tom (ngày 21 tháng 6 năm 2018). “Tackling North Korea's chronically poor sewage 'not rocket science': U.N.”. Reuters.
↑  See also the special article written by A. I. Shin
1 2  [1]
↑  “North Korean television sets still receive South Korean signals - New Focus International”. New Focus International. ngày 30 tháng 1 năm 2013. Bản gốc lưu trữ ngày 14 tháng 6 năm 2015. Truy cập ngày 3 tháng 8 năm 2017.
↑  KCTV launches HD satellite broadcasts — North Korea Tech
↑
↑  Andray Abrahamian (ngày 17 tháng 6 năm 2016). “Rise in advertising as North Korea embraces nascent consumerism”. The Guardian. Truy cập ngày 18 tháng 6 năm 2016.
↑  “TV Broadcasting and Its Development in DPRK”. The People's Korea (188). 2003. Bản gốc lưu trữ ngày 1 tháng 8 năm 2015.
1 2  AP video report about Ryongnamsan TV launching
↑  DPRK TV description on kfausa.org
↑  新たに放送開始、話題集める竜南山テレビ 学問専門番組、大学生に好評（朝鮮新報）
↑  Williams, Martyn (ngày 22 tháng 2 năm 2019). “Manbang IPTV Service in Depth”. 38 North. The Henry L. Stimson Center. Truy cập ngày 6 tháng 3 năm 2019.
↑  朝鲜终于有了体育台
↑  “북한, 체육 전문TV 신설…'체육강국' 일환 | 연합뉴스”. Bản gốc lưu trữ ngày 7 tháng 10 năm 2018. Truy cập ngày 25 tháng 9 năm 2019.
↑  朝鲜体育电视台开播
↑  Salmon, Andrew (ngày 4 tháng 12 năm 2018). “Going native in the Hermit Kingdom”. Asia Times. Bản gốc lưu trữ ngày 2 tháng 1 năm 2019. Truy cập ngày 25 tháng 9 năm 2019.
Typhonium taylorii

| Typhonium taylorii> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Monocots
Bộ (ordo): Alismatales
Họ (familia): Araceae
Chi (genus): Typhonium
Loài (species): T. taylorii
Danh pháp hai phần
Typhonium taylorii A.Hay 
Typhonium taylorii là một loài thực vật có hoa trong họ Ráy (Araceae). Loài này được A.Hay miêu tả khoa học đầu tiên năm 1997.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Typhonium taylorii”. Truy cập ngày 3 tháng 6 năm 2013.
Apicia effascinaria

| Apicia effascinaria> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Lepidoptera
Họ (familia): Geometridae
Chi (genus): Apicia
Loài (species): A. effascinaria
Danh pháp hai phần
Apicia effascinaria Hulst 1886 
Apicia effascinaria là một loài bướm đêm trong họ Geometridae.
Chú thích

↑  Bisby, F.A.; Roskov, Y.R.; Orrell, T.M.; Nicolson, D.; Paglinawan, L.E.; Bailly, N.; Kirk, P.M.; Bourgoin, T.; Baillargeon, G.; Ouvrard, D. (2011). “Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist”. Species 2000: Reading, UK. Truy cập ngày 24 tháng 9 năm 2012.
Philothermus nepalensis

| Philothermus nepalensis> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Coleoptera
Họ (familia): Cerylonidae
Chi (genus): Philothermus
Loài (species): P. nepalensis
Danh pháp hai phần
Philothermus nepalensis Dajoz, 1979 
Philothermus nepalensis là một loài bọ cánh cứng trong họ Cerylonidae. Loài này được Dajoz miêu tả khoa học năm 1979.
Chú thích

↑  Hallan, J.  (2010) Synopsis of the described Coleoptera of the World 6 juni 2010
Tupolev ANT-14

| ANT-14 |
| --- | --- |

Kiểu: Máy bay tuyên truyền/chở khách
Quốc gia chế tạo:  Liên Xô
Hãng sản xuất: Tupolev
Thiết kế: A.N.Tupolev
Chuyến bay đầu tiên: 14 tháng 8 năm 1931
Bắt đầu được trang bị vào lúc: 1931
Ngừng hoạt động: 1941
Tình trạng: Loại biên
Trang bị cho: phi đội tuyên truyền Maxim Gorky
Số lượng sản xuất: 1
Phát triển từ: Tupolev ANT-9
Tupolev ANT-14 Pravda là một loại máy bay của Liên Xô, phục vụ như máy bay tuyên truyền.
Tính năng kỹ chiến thuật

Dữ liệu lấy từ Illustrated Encyclopedia of Propeller Airliners
Đặc điểm tổng quát
Kíp lái: 3
Sức chứa: 36 hành khách
Chiều dài: 26,49 m (86 ft 11 in)
Sải cánh: 40,4 m (132 ft 6,5 in)
Chiều cao: 5,4 m (17 ft 8,5 in)
Diện tích cánh: 240 m² (2.583 ft²)
Trọng lượng rỗng: 10.650 kg (23.480 lb)
Trọng lượng cất cánh tối đa: 17.146 kg (37.800 lb)
Động cơ: 5 × Gnome-Rhône Jupiter 9AKX, 358 kW (480 hp)  mỗi chiếc
Hiệu suất bay
Vận tốc cực đại: 236 km (147 mpg)
Vận tốc hành trình: 195 km/h (121 mph)
Tầm bay: 900 km (559 mi)
Trần bay: 4.220 m (13.845 ft)
Apalis chirindensis

| Apalis chirindensis> Tình trạng bảo tồn |
| --- | --- |
 Ít quan tâm  (IUCN 3.1)
Phân loại khoa học
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Chordata
Lớp (class): Aves
Bộ (ordo): Passeriformes
Họ (familia): Cisticolidae
Chi (genus): Apalis
Loài (species): A. chirindensis
Danh pháp hai phần
Apalis chirindensis Shelley, 1906 
 
Apalis chirindensis là một loài chim trong họ Cisticolidae.
Chú thích

↑  BirdLife International (2012). “Apalis chirindensis”. Sách Đỏ IUCN các loài bị đe dọa. Phiên bản 2012.1. Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế. Truy cập ngày 16 tháng 7 năm 2012.
↑  Clements, J. F.; Schulenberg, T. S.; Iliff, M. J.; Wood, C. L.; Roberson, D.; Sullivan, B.L. (2012). “The eBird/Clements checklist of birds of the world: Version 6.7”. Truy cập ngày 19 tháng 12 năm 2012.
Trạch Nhượng

| Trạch Nhượng> Thông tin cá nhân |
| --- | --- |
Sinh: thế kỷ 6
Mất: 14 tháng 12, 617
Giới tính: nam
Nghề nghiệp: chính khách
Quốc tịch: nhà Tùy
x • t • 
Trạch Nhượng (giản thể: 翟让; phồn thể: 翟讓; bính âm: Zhái Ràng, ? - 14 tháng 12 năm 617) là một thủ lĩnh khởi nông dân vào thời Tùy mạt. Tin vào sấm ngôn cho thấy Lý Mật sẽ trở thành hoàng đế, ông đã nhường vị trí thủ lĩnh cho Lý Mật và phụng sự dưới quyền người này. Vào mùa đông năm 617, Lý Mật đã cho phục kích giết chết ông tại một bữa tiệc.
Phụng sự Lý Mật

Vào mùa xuân năm 617, Lý Mật thuyết phục Trạch Nhượng rằng do Dạng Đế ở xa và để Dương Đồng trấn thủ đông đô Lạc Dương, các quần thần ở đó sẽ không đồng lòng. Do đó, họ đã phái Bùi Thúc Phương (裴叔方) đến Lạc Dương để do thám, song Bùi Thúc Phương đã bị phát giác và các quần thần ở Lạc Dương bắt đầu chuẩn bị tăng cường phòng thủ trước một cuộc tiến công. Đáp lại, Lý Mật và Trạch Nhượng dẫn 7.000 tinh binh công chiếm Lạc Khẩu thương (洛口倉), một kho lương thực to lớn do Dạng Đế cho xây dựng. Ngõa Cương quân mở kho cứu tế cho người dân, nhiều người thấy vậy cũng gia nhập quân nổi dậy. Các tướng Tùy là Lưu Trường Cung (劉長恭) và Phòng Trắc (房崱) nhận định Ngõa Cương quân không khác gì một lũ đạo tặc đến kiếm ăn, họ xem nhẹ đội quân này nên đã bị tiến công. Lý Mật và Trạch Nhượng để quân trong thành Lạc Dương bị đói, dự định sau đó sẽ tấn công và chiếm thành.
Sau trận chiến, Trạch Nhượng nhường cho Lý Mật làm thủ lĩnh và đề xuất trao tước hiệu Ngụy công cho Lý Mật. Lý Mật chấp thuận, cải nguyên niên hiệu, trong văn thư xưng là hành quân nguyên soái Ngụy công phủ. Lý Mật trao cho Trạch Nhượng chức 'Thượng trụ quốc', 'tư đồ', phong tước "Đông quận công".
Qua đời

Vào mùa đông năm 617, bắt đầu có xung khắc giữa Trạch Nhượng và một vài bộ tướng khác của Lý Mật. Tư mã Vương Nho Tín (王儒信) và Huỳnh Dương quận công Trạch Hoằng (翟弘) đều đề xuất Trạch Nhượng nắm lấy quyền nhiếp chính và tước bỏ quyền lực của Lý Mật, mặc dù đề xuất đó không được Trạch Nhượng chấp thuận song chuyện này đã đến tai Lý Mật. Trạch Nhượng cũng trở nên tham lam với các chiến lợi phẩm, tra tấn tướng Thôi Thế Xu (崔世樞) để lấy tiền, đánh đập Hình Nghĩa Kỳ (邢義期) vì tội từ chối đánh bạc với ông ta, và đòi một lượng lớn từ kho châu báu của Phòng Ngạn Tảo, thậm chí còn đi xa hơn khi nói với Phòng:
Do lo sợ, Phòng Ngạn Tảo bẩm lại sự việc cho Lý Mật, Phòng và Trịnh Thính (鄭頲) đều đề xuất Lý Mật cho quân phục kích Trạch Nhượng, Lý Mật chấp thuận. Tại một bữa tiệc do Lý Mật tổ chức cho Trạch Nhượng, Trạch Hoằng, Bùi Nhân Cơ và Hác Hiếu Đức, giữa buổi tiệc, Lý Mật đuổi các binh sĩ bảo vệ Trạch Nhượng ra ngoài và giả vờ đưa ra một cây cung tốt rồi bảo Trạch Nhượng giương thử, tận dụng thời cơ, Lý Mật đã lệnh cho Thái Kiến Đức (蔡建德) giết chết Trạch Nhượng, sau đó giết chết Trạch Hoằng, cháu của Trạch Nhượng là Trạch Ma Hầu (翟摩侯), và Vương Nho Tín. Cả Đan Hùng Tín và Từ Thế Tích cũng suýt bị giết, song được tha theo lệnh của Vương Bá Đương. Sau đó, Lý Mật giao lại quân do Trạch Nhượng chỉ huy cho Đan, Từ và Vương.
Chú thích

↑  Chức quan tương đương thẩm phán hay quan tòa thời nay.
↑  Mưu sĩ chính.
| x t Loạt bài Tùy mạt Đường sơ |
| --- | --- |
Hoàng tộc Tùy:  Tùy Dạng Đế  Tiêu hoàng hậu  Tùy Cung Đế  Dương Đồng  Dương Hạo  Nam Dương công chúa 
Hoàng tộc Đường:  Đường Cao Tổ  Đường Thái Tông  Lý Kiến Thành  Lý Nguyên Cát  Bình Dương công chúa 
Các địch thủ độc lập:  Đậu Kiến Đức  Cao Khai Đạo  Chu Xán  Lâm Sĩ Hoằng  Lương Sư Đô  Lưu Hắc Thát  Lưu Vũ Chu  Lý Quỹ  Lý Mật  Lý Tử Thông  Phụ Công Thạch  Tiết Cử  Tiết Nhân Cảo  Tiêu Tiển  Thẩm Pháp Hưng  Từ Viên Lãng  Vũ Văn Hóa Cập  Vương Thế Sung 
Các tướng khác  & nhân vật chủ chốt:  Tào hoàng hậu  Dương Tố  Dương Huyền Cảm  Dương Nghĩa Thần  Trương Tu Đà  Ngư Câu La  Lai Hộ Nhi  Thiện Hùng Tín  Đỗ Phục Uy  Khâu Hòa  La Nghệ  La Sĩ Tín  Lý Tĩnh  Lý Thế Tích  Lý Hiếu Cung  Phùng Áng  Trạch Nhượng  Vũ Văn Thuật 
Các mưu sĩ  & nhân vật chính trị:  Phòng Huyền Linh  Đỗ Như Hối  Ngu Thế Cơ  Ngu Thế Nam
Anaspis hoppingi

| Anaspis hoppingi> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Coleoptera
Họ (familia): Scraptiidae
Chi (genus): Anaspis
Loài (species): A. hoppingi
Danh pháp hai phần
Anaspis hoppingi Liljeblad, 1945 
Anaspis hoppingi là một loài bọ cánh cứng trong họ Scraptiidae. Loài này được Liljeblad miêu tả khoa học năm 1945.
Chú thích

↑  Hallan, J.  (2010) Synopsis of the described Coleoptera of the World 6 juni 2010
Tylosema esculentum

| Tylosema esculentum |
| --- | --- |

Phân loại khoa học
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
(không phân hạng): Rosids
Bộ (ordo): Fabales
Họ (familia): Fabaceae
Tông (tribus): Cercideae
Chi (genus): Tylosema
Loài (species): T. esculentum
Danh pháp hai phần
Tylosema esculentum (Burch.) A.Schreib. 
Tylosema esculentum là một loài thực vật có hoa trong họ Đậu. Loài này được (Burch.) A.Schreib. miêu tả khoa học đầu tiên.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Tylosema esculentum”. Truy cập ngày 5 tháng 6 năm 2013.
Nậm Thi

Nơi sông Nậm Thi hợp lưu với sông Hồng
Cột mốc biên giới bên bờ sông, cầu nối cặp cửa khẩu Lào Cai-Hà Khẩu bắc qua sông Nậm Thi
Sông Nậm Thi trước đây còn gọi là "sông Ngâu" hay "sông Ngưu", tại Trung Quốc gọi là sông Nam Khê (tiếng Trung: 南溪河; bính âm: Nánxī hé, Hán Việt: Nam Khê hà) là một dòng sông bắt nguồn tại Vân Nam, Trung Quốc và tạo thành một đoạn biên giới tự nhiên giữa hai nước Trung Quốc-Việt Nam trước khi hợp lưu với sông Hồng tại cặp cửa khẩu quốc tế Lào Cai-Hà Khẩu.
Địa lý

Sông Nậm Thi khởi nguồn tại trấn Minh Thứu (鸣鹫镇), phía đông của huyện Mông Tự, châu tự trị Hồng Hà thuộc tỉnh Vân Nam. Tại thượng lưu, sông có tên là Bắc Khê, từ đoạn hồ chứa Trang Trại thuộc trấn Chỉ Thôn về xuôi, sông mới có tên gọi là Nam Khê rồi sau đó tạo thành biên giới Trung Quốc-Việt Nam và đổ ra sông Hồng tại phường Lào Cai thuộc thành phố Lào Cai và trấn Hà Khẩu thuộc huyện Hà Khẩu.
Lưu vực của sông Nậm Thi tại Trung Quốc bao gồm phần đông nam của châu Hồng Hà và một phần tây nam của châu Văn Sơn thuộc tỉnh Vân Nam. Tại Việt Nam, lưu vực sông Nậm Thi bao gồm hai huyện Mường Khương, Bảo Thắng (sông Tông Gia, và thành phố Lào Cai thuộc tỉnh Lào Cai. Tổng cộng, sông Nậm Thi có trên 20 phụ lưu. Nơi hợp lưu giữa sông Nậm Thi và sông Hồng có độ cao 76,4 mét, là điểm có độ cao thấp nhất của tỉnh Vân Nam.
Do nguyên nhân địa lý tự nhiên, khí hậu tại khu vực lưu vực sông Nâm Thi rất khác nhau. Nhiệt độ tối đa từng lên tới 40,9℃, và thấp nhất là 2,1℃. So với thời tiết tại các vùng khác tại Trung Quốc, nơi đây có mùa hè kéo dài, độ ẩm cao và lượng mưa lớn. Lưu vực sông Nậm Thi có địa hình núi cao, rừng rậm với nhiều loài cây như vân sam, gỗ tếch, và các loại gỗ có giá trị khác. Về động vật, có các loài như hổ, báo, gấu, hươu, nai, gà lôi bạc, khỉ vàng và một số loài quý hiếm khác. Tại thung lũng sông Nậm Thi có thể trồng trọt hai vụ một năm với các nông sản phổ biến là lúa và ngô, đỗ tương, lạc và các cây trồng khác như cao su, hạt tiêu, quế, chuối, dứa. Một nông trường quốc doanh trồng cao su có tiếng được hình thành tại lưu vực sông Nậm Thi và có thể được nhìn thấy khi đi trên quốc lộ 70 của Việt Nam.
Lịch sử

Sông Nậm Thi là vùng biên ải trọng yếu. Từ thời Đông Hán, nơi đây đã có trọng binh triều đình trấn ải. Năm 1885, thủ lĩnh người H'Mông tại khu vực đã lãnh đạo dân chúng chống lại cuộc xâm lược của người Pháp. Đến năm 1908, nơi đây đã diễn ra "khởi nghĩa Hà Khẩu" theo lời phát động của Tôn Trung Sơn. Trong nội chiến Trung Quốc, các thủ lĩnh người H'Mông địa phương đã liên kết với quân Giải phóng để tập kích các đồn bốt của Quốc Dân Đảng.
Giao thông

Từ trấn Chỉ Thôn, sông Nậm Thi chạy song song với đường sắt Côn Hà (tức tuyến đường sắt Hải Phòng - Vân Nam). Tuyến quốc lộ 70 của Việt Nam (tuyến đường huyết mạch nối tỉnh Lào Cai với các tỉnh đồng bằng sông Hồng, đoạn chạy qua tỉnh Lào Cai cũng nằm song song với sông Nậm Thi. Đoạn cửa sông Nậm Thi có hai cầu đường bộ và đường sắt biên giới.
Môi trường

Sông Nậm Thi là nơi đặt trạm bơm cung cấp nguồn nước cho nhà máy Nước Lào Cai với công suất 12.000 m³/ngày đêm, phục vụ cho gần 100 nghìn dân và các cơ quan trên địa bàn thành phố Lào Cai. Tuy nhiên đoạn hợp lưu giữa sông Nậm Thi và sông Hồng hiện bị ô nhiễm
Kinh tế

Sông Nậm Thi hợp lưu với sông Hồng tại cặp cửa khẩu quốc tế Lào Cai-Hà Khẩu, đây là cửa ngõ tối quan trọng thông thương xuống phía nam của tỉnh Vân Nam và ngược lại, cửa khẩu cũng nằm trên tuyến giao thương gần như độc đạo giữa Việt Nam với tỉnh Vân Nam và các tỉnh khác tại Tây Nam Trung Quốc. Trấn Hà Khẩu và thành phố Lào Cai là hai đô thị cửa khẩu quan trọng của cả hai nước.
Do có dòng chảy nhỏ, các đối tượng buôn lậu thường tập kết hàng trên bờ sông Nậm Thi rậm rạp, dùng thuyền để chở hàng vượt sông trong đêm tối.
Hình ảnh

Đoạn cuối nguồn sông Nậm Thi
Đoạn sông ở chân cầu đường sắt Hồ Kiều
Cầu đường sắt Hồ Kiều
Thung lũng thượng nguồn sông Nậm Thi thuộc Trung Quốc
Thượng nguồn sông Nậm Thi thuộc Trung Quốc
Chú thích

1 2  南溪河, Hudong
↑  南溪河, Baidu
↑  Lục Văn Toán (16 tháng 4 năm 2010). “Một cơ sở giặt tẩy xả chất thải xuống sông Nậm Thi”. Tổng cục môi trường. Bản gốc lưu trữ 29 tháng 4 năm 2010. Truy cập ngày 26 tháng 9 năm 2014.
↑  
Quốc Hồng (16 tháng 7 năm 2011). “Lào Cai: Bắt xe ô tô chở quặng lậu”. Báo Nhân dân điện tử. Truy cập ngày 26 tháng 9 năm 2014.