Ngưu Đầu tông
Lịch sử

Người sáng lập của Ngưu Đầu tông là Thiền sư Ngưu Đầu Pháp Dung (594-657). Pháp Dung từng một mình ẩn tu tại núi Ngưu Đầu, Giang Ninh. Ông ngồi Thiền cảm hóa được các loài thú trong núi đến cúng dường. Tứ tổ Đạo Tín nhìn ngọn núi Ngưu Đầu biết đây có dị nhân nên đích thân lên núi gặp ông. Qua đối đáp, Pháp Dung ngộ ý chỉ Thiền và trở thành một trong các đệ tử nối pháp của Đạo Tín. Từ đó, Thiền sư Pháp Dung tích cực giáo hóa và mở rộng môn hạ, về sau trở thành tông Ngưu Đầu.
Vị đệ tử kế thừa Thiền sư Pháp Dung trở thành tổ thứ hai của tông này là Thiền sư Ngưu Đầu Trí Nham. Tuy nhiên, có một số học giả đặt ra nghi vấn về tính xác thực về mối quan hệ thầy trò giữa Thiền sư Pháp Dung và Trí Nham và cho rằng đó là bịa đặt. Họ dẫn chứng các tài liệu như Tục Cao Tăng Truyện là tác phẩm sớm nhất có viết về Đạo Tín và Pháp Dung, trong đó không hề đề cập đến mối quan hệ thầy trò giữa Pháp Dung và Trí Nham. Và tiểu sử của Trí Nham cũng không nhắc đến việc ông từng trụ trì tại núi Ngưu Đầu.
Đến đời thứ 6, tông Ngưu Đầu bắt đầu phân làm hai phái: một phái với Ngưu Đầu Huệ Trung (683-769) và đệ tử là Phật Quật Duy Tắc (751-830), phái còn lại với Nhuận Châu Huyền Tố (668-752, cũng được gọi là Hạc Lâm Huyền Tố) và môn đệ là Kinh Sơn Đạo Khâm (714-792). Dưới sự hoằng hóa của Ngưu Đầu Huệ Trung và Hạc Lâm Huyền Tố, Ngưu Đầu tông trở nên hưng thịnh, trở thành một thế lực hùng mạnh đương đầu nổi với cả Bắc Tông và Hà Trạch Tông.
Sáu vị tổ sư quan trọng của Ngưu Đầu tông là:
Sơ tổ: Thiền sư Pháp Dung
Nhị tổ: Thiền sư Trí Nham
Tam tổ: Thiền sư Huệ Phương
Tứ tổ: Thiền sư Pháp Trì
Ngũ tổ: Thiền sư Trí Uy
Lục tổ: Thiền sư Huệ Trung
Việc lập ra hệ thống sáu đời tổ sư như trên của Ngưu Đầu tông được cho là để đối kháng lại với tình hình tranh chấp trong nội bộ Thiền tông đương thời giữa phe Bắc tông Thần Tú và phe Nam tông Huệ Năng. Thông qua đó khẳng định rằng Ngưu Đầu tông là Thiền chính thống bắt nguồn từ Tứ tổ Đạo Tín, có trước cả hai phe Bắc Tông Thần Tú và Nam tông Huệ Năng bắt nguồn từ Ngũ tổ Hoằng Nhẫn.
Khoảng thế kỷ 7-8, phái Bắc Tông Thần Tú, Nam Tông Huệ Năng với đại diện là phái Hà Trạch, và Ngưu Đầu tông trở thành những dòng Thiền đại diện cho Thiền tông đương thời, họ tạo thành một thế chân vạc. Về Ngưu Đầu tông, trong số các môn đệ của Thiền sư Ngưu Đầu Huệ Trung, người được xem như là "Ngưu Đầu Tông Đệ Lục Tổ" (Tổ thứ sáu của Ngưu Đầu tông), đã đào tạo ra được các đệ tử nổi danh như Thái Bạch Quán Tông (731-809), Kim Lăng Huệ Thiệp (741-822), Phật Quật Duy Tắc (751-830). Trong đó điển hình nhất là Phật Quật Duy Tắc, ông là tác giả của nhiều tác phẩm Thiền học và có công trong việc thu thập, biên tập lại các văn thư liên quan đến Sơ tổ Pháp Dung. Ngoài ra bản thân Thiền sư Tuệ Trung cũng để lại một số bài thi ca như các bài Kiến Tính Tự hay Hành Lộ Nan mà được nhiều người biết đến. Tổ khai sáng ra phái Thiên Thai Nhật Bản là Đại sư Saichô (Tối Trừng, 767-822) trong thời gian đang du học tại Trung Quốc có đến tham học và tiếp thu tư tưởng của Ngưu Đầu tông từ Thiền sư Thúc Nhiên. Nhờ vậy mà một số tác phẩm tiêu biểu của Ngưu Đầu tông như Vô Sinh Nghĩa và Hoàn Nguyên Tập do Phật Quật Duy Tắc sáng tác đã được truyền qua Nhật.
Nhánh của Thiền sư Hạc Lâm Huyền Tố (668-752) cũng có những đệ tử giỏi như Kính Sơn Đạo Khâm (714-792), Ngô Trung Pháp Kính, Ngô Hưng Pháp Hải. Mà hoạt động của Kính Sơn Đạo Khâm là đáng chú ý nhất, năm 768 ông vào triều giảng đạo và được vua Đường Đại Tông phong hiệu là Quốc Nhất Đại sư và đặt tên cho ngôi chùa nơi ông trụ trì là Kinh Sơn tự. Sau khi ông mất, vua Đường Đức Tông phong thụy hiệu là Đại Giác Thiền sư. Môn đệ của ông có Thiền sư Hàng Ma Sùng Huệ là người đã từng tỉ thí về đạo lực với các nhà tu Lão Giáo và Thiền sư Đạo Lâm Ô Khòa là người đã để lại nhiều giai thoại mang tính triết lý Thiền với Nhà thơ Bạch Cư Dị. Ảnh hưởng của Đạo Khâm lan rộng đến cả các môn đệ của Thiền sư Mã Tổ Đạo Nhất (phái Hồng Châu) và Thạch Đầu Hi Thiên (phái Thạch Đầu), cũng như là Pháp sư Thanh Lương Trừng Quán (738-839) của Hoa Nghiêm Tông.
Giữa Ngưu Đầu tông, phái Hồng Châu, phái Thạch Đầu cũng có sự giao lưu với nhau thông qua hoạt động tham học của các Thiền sinh. Ví dụ, đệ tử nối pháp của Mã Tổ Đạo Nhất là Thiền sư Tây Đường Trí Tạng từng đến tham học với Kính Sơn Đạo Khâm. Hoặc đệ tử của Kính Sơn Đạo Khâm là Thiền sư Đan Hà Thiên Nhiên cũng đến học Thiền với Mã Tổ và Thạch Đầu Hy Thiên. Hay như trường hợp Thiền sư Phục Ngưu Tự Tại và Đông Tự Như Hội trước theo học với Đạo Khâm nhưng sau chuyển qua làm đệ tử của Mã Tổ... Có lẽ nhờ những cuộc giao lưu này mà màu sắc Lão Trang của tông Ngưu Đầu đã thẩm thấu vào tư tưởng của phái Hồng Châu và Thạch Đầu, hai phái này về sau đã trở thành hai dòng truyền thừa chủ lưu của Thiền tông Trung Quốc.
Tông này phát triển trong khoảng 200 năm đầu với địa bàn hoạt động chính tại Giang Đông. Đến giữa cuối thế kỷ thứ 9, tông Ngưu Đầu hoàn toàn bị thất truyền do không có người thừa kế.