Tám Lê Thanh
Chiến tranh Việt Nam > 1960–1974: Nắm giữ chức vụ then chốt

Ngày 20 tháng 12 năm 1960, với tư cách là gương mặt đại diện cho lực lượng vũ trang giải phóng, Lê Thanh tham dự sự kiện thành lập Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam. Đến ngày 15 tháng 12 năm 1961, cùng với Phùng Văn Cung và Nguyễn Văn Linh, ông được tổ chức công khai giới thiệu là những nhân vật chủ chốt nằm trong ban lãnh đạo lâm thời của mặt trận. Trong giai đoạn 1961–1966, ông giữ chức vụ Trung đoàn phó rồi đến Trung đoàn trưởng Trung đoàn chủ lực Miền, chiến đấu chống lại chiến lược Chiến tranh đặc biệt của Mỹ. Cũng trong năm 1966, ông được điều động giữ chức Phó Tham mưu trưởng Quân khu Sài Gòn – Gia Định kiêm Chỉ huy trưởng liên quận Gò Vấp – Hóc Môn. Đến tháng 10 năm 1967, để chuẩn bị cho kế hoạch tổng công kích, tổng khởi nghĩa theo Nghị quyết Quang Trung, Quân khu Sài Gòn – Gia Định và Quân khu 7 được tổ chức lại thành sáu phân khu trọng điểm. Phân khu 1 ban đầu do Trần Đình Xu làm Tư lệnh và Lê Thanh giữ chức Phó Tư lệnh.
Đêm ngày 14 tháng 12 năm 1969, Lê Thanh cùng Chính ủy Hoàng Minh Đạo được điều động về Trung ương Cục dự họp. Khi vượt sông Vàm Cỏ Đông, đoàn người gồm bốn thuyền chia làm hai nhóm, ông cho biết: "Đến Vàm Trảng, nơi có hai chiếc thuyền lớn, mỗi người đi riêng một chiếc. Nguyên tắc không cho hai thuyền qua sông cùng lúc nên tôi bảo anh Đạo chờ khi nào thấy thuyền tôi qua hai phần ba sông thì anh bắt đầu qua". Tuy nhiên trên thực tế là chuyến đi này đã bị phát hiện và một trận giao chiến không cân sức diễn ra sau đó. Trong tư liệu của Hải quân Hoa Kỳ xuất hiện một bản báo cáo tường thuật lại chi tiết cuộc đụng độ này vào tháng 12 năm 1969 như sau:
...Tàu tuần tra trên sông (PBR) của sư đoàn hải quân 552 (RIVDIV 552) hoạt động tại địa điểm có nhiều địch qua lại trên sông Vàm Cỏ Đông cách khu vực Trà Cú chín dặm về hướng đông nam. Vào lúc 19 giờ 44 phút ngày 14 tháng 12, họ nhìn thấy và nổ súng vào một chiếc thuyền tam bản vượt sông từ tây sang đông. Khi khu vực này được rọi sáng, phát hiện thêm ba thuyền nữa cùng với chín Việt Cộng dưới nước. Thời điểm các đơn vị nã đạn vào thuyền và những tên dưới sông, họ hứng chịu hỏa lực B40 và vũ khí tự động (A/W) từ bờ tây cùng hỏa lực A/W dày đặc đến từ bờ đông. Vị trí bắn trả của địch trải rộng khoảng 75 mét dọc sông. Chiếc PBR dẫn đầu đã lãnh trúng hai hoặc ba quả B40 khiến thuyền trưởng bị văng ra ngoài và làm chấn thương ba thủy thủ đoàn. Con tàu bị hư hỏng mất kiểm soát, mắc cạn và bắt đầu bốc cháy. Trong khi đó, thuyền hộ tống tiếp tục hứng chịu hỏa lực B40 và A/W với ít nhất 12 quả tên lửa đã được phóng ra. Tại thời điểm này, viện trợ đang được khai triển dưới hình thức pháo binh, Sói Biển, Ngựa Đen, lính lục quân và lực lượng hỗ trợ không quân chiến thuật (TACAIR). Vào lúc 19 giờ 52 phút, thuyền trưởng mất tích đã được cứu sống, sáu quân địch và ba chiếc thuyền tam bản đã bị phát hiện và bắn hạ. Đến 22 giờ 2 phút, một chiếc Zippo và thuyền cứu hộ (CSB) tiếp cận chiếc PBR mắc cạn để dập tắt đám cháy đã thiêu rụi con tàu đến mực nước. Quân đội và các đơn vị lính thủy đảm bảo an ninh suốt đêm, trong hoạt động trục vớt vào sáng sớm đã phát hiện ra hai chiếc thuyền thủng lỗ chỗ bởi đạn M-60, một trong số đó chứa một khẩu AK-47, bảy viên đạn súng trường không giật cỡ nòng 75 mm (RR 75mm) và vệt máu tươi. Nhân viên trục vớt ước tính chiếc PBR bị tàn phá đã trúng ít nhất bốn phát đạn RR 75mm. Con tàu đã chìm xuống sông. Tổn thất của lính hải quân Hoa Kỳ là bốn người bị thương (một nghiêm trọng) và một chiếc PBR bị phá hủy. Thương vong của địch là bốn Việt Cộng bị giết và năm tên nữa có thể đã bị tiêu diệt...
Năm 2010, khi bà Minh Vân – con gái của nhà tình báo Hoàng Minh Đạo đến Trung tâm lưu trữ Việt Nam Sam Johnson thuộc Đại học Công nghệ Texas tại Lubbock, Texas để tìm kiếm tư liệu về trận chiến, kết hợp cùng với hơn 400 cuộc gặp gỡ những nhân vật có liên quan trước đó, bản báo cáo trên đã làm sáng tỏ thông tin con thuyền chở Trung tướng Lê Thanh là chiếc duy nhất sống sót thoát được lên bờ, toàn bộ 17 thành viên của quân kháng chiến trên ba chiếc xuồng còn lại đều mất mạng giữa trận hỏa lực. Theo chỉ đạo từ bí thư Trung ương cục Nguyễn Văn Linh, Lê Thanh được bổ nhiệm làm Chính ủy Phân khu, trực tiếp chỉ huy hai cuộc tìm kiếm dấu vết thi thể của ông Đạo nhưng đều không mang lại kết quả. Không có chi tiết nào trong bản tường thuật cho thấy lực lượng Hoa Kỳ đã biết trước sẽ có cộng sản vượt sông trong đêm. Theo Steve Maxner – giám đốc Trung tâm lưu trữ cho biết, nếu tình báo Mỹ nghi ngờ có một người thuộc cấp bậc cao của lực lượng Bắc Việt xuất hiện trong khu vực, họ sẽ ra lệnh bắt tù binh nhằm gây áp lực thay vì giết chết toàn bộ đối phương. Tuy nhiên cũng không loại trừ khả năng trong hàng ngũ cách mạng có thành phần phản gián đã cố tình dẫn lối đơn vị băng xuyên rừng đến tuyến đường tuần tra của lính Mỹ.
Tháng 4 năm 1972, Quân khu Sài Gòn – Gia Định tái lập, Lê Thanh giữ chức Phó Chính ủy, một năm sau thì ông kế nhiệm Tám Cao trở thành Ủy viên Thường vụ Khu ủy, Chính ủy của khu vực quân sự này. Tháng 8 năm 1974, ông được điều về Trung ương Cục, nắm giữ chức vụ Ủy viên Ban An ninh kiêm Chỉ huy trưởng lực lượng an ninh vũ trang Miền. Đến tháng 2 năm sau, Lê Thanh đề xuất với Thành ủy Sài Gòn – Gia Định thành lập một đội cơ động nhằm mục đích tiếp quản các cơ quan của Việt Nam Cộng hòa sau khi chiến tranh kết thúc. Dựa trên lực lượng quân đoàn địa phương huyện Củ Chi cùng với các đơn vị tổng động viên cấp huyện, Trung đoàn Củ Chi Đất Thép từ đó ra đời với quân số gần 800 người. Đầu năm 1975, sau khi cộng sản giành thắng lợi trong chiến dịch Phước Long, Trung ương Cục tiếp tục ra chỉ thị mở rộng khu vực hoạt động, Lê Thanh được giao nhiệm vụ giải quyết đồn Mỏ Công trên đường 22 – tuyến phòng thủ của quân đội Sài Gòn từ Xa Mát đến thị xã Tây Ninh. Trong khu vực này có một đại đội bảo an, một chốt cảnh sát và ba chốt dẫn vệ, sau khi trinh sát và nhận định tình hình, ông đề xuất phương thức tấn công cường tập. Phối hợp cùng Ba Bên, Lê Thanh chỉ huy trận đánh và đến cuối tháng 3 năm 1975, toàn bộ hệ thống năm cứ điểm của đồn bốt này đã bị các đơn vị tác chiến giành quyền kiểm soát.
Vào trung tuần tháng 4, theo sự điều động từ hai bí thư Phạm Hùng và Nguyễn Văn Linh, ông được giao nhiệm vụ trực tiếp chỉ đạo Trung đoàn 180 An ninh vũ trang bảo vệ Ban Thường vụ Trung ương Cục, Mặt trận Giải phóng miền Nam và Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam tiến về Sài Gòn. Ngày 20 tháng 4 năm 1975, Lê Thanh công bố quyết định thành lập Bộ Chỉ huy hành quân và tác chiến, sáu ngày sau, ông cùng với Nguyễn Văn Bên chủ trương vận động tinh thần các đơn vị lên đường. Đội hình tiến quân ba hướng theo kế hoạch của Lê Thanh đã được phê duyệt, mũi thứ ba, tiểu đoàn một do ông chỉ huy đảm nhận nhiệm vụ bảo vệ các cấp lãnh đạo tiến vào thủ đô Việt Nam Cộng hòa, tham gia chiến dịch tổng tấn công giải phóng Sài Gòn – Gia Định.