Thể chế chính trị nhà Triều Tiên
Chính sách > Chế độ khoa cử

Chế độ khoa cử của triều đại Joseon được xây dựng nhằm tuyển chọn quan lại cho bộ máy nhà nước, bao gồm ba hình thức chính: Văn khoa (문과), Võ khoa (무과) và Tạp khoa (잡과). Dù hướng đến lý tưởng tuyển chọn dựa trên tài năng, hệ thống này lại bộc lộ nhiều hạn chế do ảnh hưởng của chế độ đẳng cấp, sự phân biệt địa phương và hạn chế về số lượng quan chức.
Văn khoa được phân chia thành Tiểu khoa (소과), chuyên tuyển chọn Sinh viên (생원) và Tiến sĩ (진사), và Đại khoa (대과), nhằm tuyển chọn quan lại. Trong khi đó, Võ khoa không có kỳ thi sơ tuyển tương đương Tiểu khoa, mà trực tiếp tổ chức kỳ thi chính, thường trùng thời điểm với Đại khoa của Văn khoa. Các kỳ thi Đại khoa chính thức, gọi là Thực niên thi (식년시), được tổ chức 3 năm một lần, ngoài ra còn có các kỳ thi không định kỳ khác.
Đối với Văn khoa, kỳ thi đầu tiên mà thí sinh phải vượt qua là Sơ thi (초시). Thí sinh đỗ Sơ thi được phép tham gia Sinh viên thi (생원시) và Tiến sĩ thi (진사시). Thời kỳ đầu nhà Triều Tiên, Sinh viên và Tiến sĩ không có sự phân biệt rõ ràng, nhưng về sau, việc đỗ Sinh viên trước rồi thi Tiến sĩ trở thành thông lệ. Sinh viên thi chủ yếu kiểm tra kiến thức về kinh điển Nho giáo, trong khi Tiến sĩ thi tập trung vào viết luận về các vấn đề thực tiễn. Người đỗ các kỳ thi này thường được gọi là Sinh viên, Tiến sĩ, và được xã hội kính trọng, đóng vai trò như những nhân vật có ảnh hưởng tại địa phương.
Đại khoa, về nguyên tắc, yêu cầu thí sinh phải đỗ Sinh viên hoặc Tiến sĩ thi và học tại Thành Quân Quán (성균관) trong một thời gian nhất định. Tuy nhiên, ngay từ thời kỳ đầu triều đại, quy định này không được tuân thủ nghiêm ngặt. Ban đầu, triều đình khuyến khích phát triển Thành Quân Quán, nhưng dần dần nơi đây bị coi là nơi học tập dành cho những sĩ tử không có gia thế. Dù có sức chứa tối đa 200 người vào đầu Triều Tiên, Thành Quân Quán chỉ còn 75 chỗ vào cuối Triều Tiên do ngân sách hạn chế.
Người đỗ Đại khoa, gọi là Cấp chế giả (급제자), được cấp tư cách để bổ nhiệm quan chức. Tuy nhiên, số lượng chức vụ thực tế rất hạn chế, dẫn đến việc nhiều người phải chờ đợi rất lâu, hoặc thậm chí không bao giờ được bổ nhiệm. Việc bổ nhiệm người đỗ đại khoa, nếu là trạng nguyên (장원) thường được bổ nhiệm vào chức Tòng lục phẩm, còn các trường hợp khác do Lại tào (이조) phân bổ.
Nhà Triều Tiên phân bổ số lượng người đỗ kỳ thi theo từng vùng. Tuy nhiên, các tỉnh phía Bắc như Bình An và Hàm Kính thường có số lượng rất ít, dẫn đến câu nói: "Ở phương Bắc không có quý tộc". Sự phân biệt đối xử với khu vực phía Tây Bắc, đặc biệt là tỉnh Bình An, trở thành vấn đề xã hội lớn vào cuối Triều Tiên.
Võ khoa ban đầu kiểm tra lý thuyết binh pháp và kỹ năng võ thuật. Đến cuối triều đại, phần thi kinh điển Nho giáo được thêm vào vì lý do Võ quan cũng cần hiểu biết về lý thuyết Nho giáo. Kỳ Sơ thi Võ khoa thường được tổ chức vào mùa thu năm trước kỳ Thực niên thi. Kỳ thi chính Võ khoa bao gồm cả lý thuyết và thực hành. Võ khoa không giới hạn đối tượng tham gia, ngay cả người thuộc tầng lớp thấp cũng có thể dự thi, nhưng trên thực tế, phần lớn thí sinh là quan lại quý tộc. Mặc dù chỉ tiêu đỗ là 28 người, số lượng thực tế thường vượt xa con số này.
Dù một số chức vụ hành chính địa phương được giao cho Võ quan, Văn khoa vẫn được trọng dụng hơn. Võ quan, dù là tầng lớp quý tộc, thường không được bổ nhiệm chính thức mà hoạt động tại địa phương với danh hiệu Tiên đạt (선달). Triều Tiên vận hành một hệ thống quan lại ưu tiên Văn khoa, với cấp bậc cao nhất là Chính nhất phẩm, trong khi Võ khoa chỉ đạt đến Chính tam phẩm, cấp thấp hơn.
Khác với Văn khoa và Võ khoa, Tạp khoa là các kỳ thi được tổ chức để tuyển dụng các chuyên gia thực hành, như phiên dịch viên, y sĩ, hay thiên văn quan. Những người đỗ Tạp khoa dần tạo thành một tầng lớp xã hội trung lưu. Tương tự Văn khoa, từ giữa triều đại Triều Tiên, việc đỗ Tạp khoa cũng tập trung chủ yếu vào một số ít gia tộc, dẫn đến hiện tượng độc quyền.