Biểu tình Phật giáo tại Huế 1993
Nguyên nhân > Cái chết của Thích Đôn Hậu

Xem thêm: Thích Đôn Hậu
Hòa thượng Thích Đôn Hậu là Tăng thống thứ ba GHPGVNTN, trụ trì chùa Thiên Mụ tại Huế. Ông là một nhân vật quan trọng trong giáo hội, từng có nhiều hoạt động ủng hộ miền Bắc Việt Nam nhưng sau này đi ngược lại các chính sách tôn giáo của chính phủ cách mạng. Từ năm 1978, để phản ứng vụ bắt ba lãnh đạo của giáo hội là Thích Huyền Quảng, Thích Quảng Độ và Thích Thiện Minh – người sau này qua đời khi vẫn đang trong trại giam – Thích Đôn Hậu đã viết đơn từ bỏ chức vụ Đại biểu Quốc hội cùng vị trí Ủy viên trong MTTQVN mà chính quyền giao cho ông. Ông cũng từ chối gia nhập GHPGVN do chính quyền hậu thuẫn. Năm 1991, ông viết một bản chúc thư hiệu triệu các Phật tử hải ngoại đoàn tụ lại để thành lập GHPGVNTN quốc tế, theo hiến chương 1964 của giáo hội (tu chính năm 1973). Di chúc của Thích Đôn Hậu cũng chọn người kế vị lãnh đạo giáo hội là Thích Huyền Quang, đối tượng bị đày lưu vong ra sống chục năm ở Quảng Ngãi. Hai hành động này về sau đã châm ngòi cho một cuộc xung đột lớn giữa GHPGVNTN và chính quyền Việt Nam, kéo theo là các cuộc biểu tình diễn ra công khai, cả ôn hòa lẫn bạo lực, diễn ra trong ba năm từ 1992 đến 1994 và vấp phải sự đàn áp dứt khoát từ phía nhà nước.
Ngày 23 tháng 4 năm 1992, Hòa thượng Thích Đôn Hậu đã viên tịch ở tuổi 88. Tang lễ của ông diễn ra tại chùa Thiên Mụ vào 3 tháng 5 cùng năm. Trước đó, đã có một màn đụng độ giữa các giáo sĩ tại chùa với chính quyền trong cách thức tiến hành tang lễ. Mặc dù Thích Đôn Hậu đặc biệt yêu cầu lễ tang của mình phải diễn ra theo đúng truyền thống Phật giáo, song chính phủ muốn tổ chức tang lễ theo nghi thức nhà nước và truy tặng cho ông Huân chương Hồ Chí Minh, theo đó sẽ ngăn chặn được giáo phẩm trong giáo hội về dự. Các lãnh đạo GHPGVNTN đã đứng ra chống lại việc tổ chức này vì cho rằng nó không phù hợp với ý muốn của người quá cố, yêu cầu chính quyền tách khỏi ban tang lễ và không đọc điếu văn hay tuyên dương thành tích. Một nhà sư đã dọa tự thiêu và bốn nhà sư khác tuyệt thực tại chùa Thiên Mụ nơi Thích Đôn Hậu trụ trì. Cuối cùng, lễ tang Thích Đôn Hậu được GHPGVNTN đứng ra chủ trì với sự tham gia của Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hữu Thọ.
Tại buổi tang lễ Thích Đôn Hậu, Thích Huyền Quang – người ban đầu bị cấm vào Huế – đã được cho phép tham dự sự kiện sau khi tuyệt thực một ngày. Tại đây, ông được Trưởng đệ tử, Hòa thượng Thích Nhật Liên đích thân trao tặng con dấu của Pháp viện theo di chúc Đôn Hậu, biểu thị cho sự chuyển giao quyền lực lớn nhất trong giáo hội. Hành động này đi ngược lại với ý muốn của Đảng là đưa một nhà sư thân chính quyền vào thay ông Thích Đôn Hậu. Dù bị cấm phát biểu ở buổi lễ, Thích Huyền Quang vẫn công khai phản đối hành động thành lập GHPGVN và yêu cầu nhà nước khôi phục tài sản lẫn quyền hạn của GHPGVNTN. Đến ngày 24 tháng 6 cùng năm, ông viết thành một bản kiến nghị 9 điểm phản đối chính phủ giải tán GHPGVNTN, yêu cầu cho phép giáo hội hoạt động hợp pháp trở lại. Những bản ghi âm tang lễ và bản sao bản kiến nghị được rải truyền khắp các chùa miền Nam đã gây nên một cuộc đàn áp chính thức. Chính quyền nhanh chóng cho công an lục soát các ngôi chùa để tìm bản sao kiến nghị của Thích Huyền Quang, thẩm vấn những người sở hữu nó và trong một số trường hợp là bắt giữ những người ủng hộ nhà sư.
Khi các bài viết và bài phát biểu của Thích Huyền Quang ngày một lan rộng, chính phủ đã cố gắng chuyển sự chú ý từ những yêu cầu của nhà sư sang tính chính danh trong việc bổ nhiệm ông lên làm Tăng thống GHPGVNTN. Ngày 5 tháng 12 năm 1992, trụ trì chùa Thiên Mụ Thích Trí Tựu – cũng là đệ tử thân cận của cố Hòa thượng Thích Đôn Hậu – đã lên án chính quyền trong việc buộc ông làm mất uy tín của Thích Huyền Quang sau cuộc gặp với Chủ tịch MTTQ Thừa Thiên Huế ngày hôm trước. Theo đó, vị chủ tịch đặt nghi vấn với Thích Trí Tựu về di chúc cuối cùng của Thích Đôn Hậu là giả mạo nhưng ngay sau đó bị ông phản đối và bảo đảm di chúc "bằng chính mạng sống của mình". Chính quyền sau cùng vẫn giữ nguyên thái độ, từ chối công nhận Thích Huyền Quang lên làm Tăng thống kế nhiệm.