Trịnh Sâm
Nhận định

Trong bộ Lịch triều hiến chương loại chí, phần "Văn tịch chí", sử gia Phan Huy Chú nhận xét về Thịnh vương Trịnh Sâm:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | Chúa cho phép tắc các triều trước là nhỏ hẹp, nên việc chính thường tự quyết đoán, phần nhiều không theo lệ cũ, cầm giữ chính quyền, cất nhắc nhân tài, văn trị sửa sang ở trong, vũ công chống chọi ở ngoài. Bình được giặc Hưng Hóa, diệt được giặc Trấn Ninh, thu lại Nam Hà, chính giáo lừng lẫy khắp nơi, bốn cõi yên ổn, công danh rực rỡ hơn các đời trước. Chỉ phải cái lấn bức nhà vua quá đáng, đáng thẹn với các chúa trước về việc tôn phò. Vả lại bên trong quá yêu tỳ thiếp, bỏ con lớn dựng con bé, đến nỗi họa sinh ra ở trong nhà. | ” |
— Phan Huy Chú
Theo Vũ Ngọc Khánh
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | Trịnh Sâm là người cứng rắn thông minh, quyết đoán và rất kiêu căng tham vọng, muốn khuất phục mọi người. Tuổi trẻ càng làm cho ông thêm hăng hái, muốn lập những công lao đặc biệt. Ông cho rằng phép tắc đời trước là nhỏ hẹp, nên thường không muốn theo lệ cũ. Ông chỉ đạo việc tấn công Đàng Trong, chiếm được cả Thuận Quảng, Phú Xuân. Ông dẹp được Lê Duy Mật ở Trấn Ninh, Hoàng Công Chất ở Hưng Hóa, chiến tích lẫy lừng... (Tuy nhiên) Trịnh Sâm say mê nàng Đặng Thị Huệ, vì nàng mà bỏ con trưởng lập con thứ, gây nên nhiều vụ án trong triều, bất bình trong cung, cuối cùng thì có nạn kiêu binh làm đất nước chao đảo | ” |
— Vũ Ngọc Khánh
Theo Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | Trong những năm giữ chức, Trịnh Sâm đã chỉ đạo dẹp hai cuộc khởi nghĩa Lê Duy Mật, Hoàng Công Chất; giảm bớt số phủ, huyện; chấn hưng lại hệ thống quan chức; khảo duyệt các quan. Năm 1774, nhân cuộc khởi nghĩa Tây Sơn, ông đã sai Hoàng Ngũ Phúc đem quân vào chiếm Phú Xuân, Quảng Nam. Tự phụ với công lao của mình và của dòng họ, ông đã từng cử sứ sang nhà Thanh xin phong vương và truất bỏ nhà Lê, nhưng không thành. Từ đó ông lấn át vua Lê, tự quyết định cả việc thi cử, tiếp đãi sứ thần. Trịnh Sâm cũng là một người giỏi văn thơ... | ” |
— Đinh Xuân Lâm, Trương Hữu Quỳnh
Sách Khâm định Việt sử Thông giám Cương mục của nhà Nguyễn có dẫn lời bàn của vua Tự Đức về việc Trịnh Sâm giết Thái tử Vỹ:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | Một việc vô cùng thê thảm, đau đớn đến ngàn đời. Đọc sử đến đây làm cho lỗ mũi người ta phải chua xót! Việc này cùng với việc phá tường để bắt Phục Hậu cùng một cảnh đáng đau lòng. Lại đáng giận lúc ấy khanh tướng đầy triều đình, mà không một người nào dám nói, chỉ có Nguyễn Lệ vì liên can mới phải tự tiết mà thôi, như thế có thể trong triều lúc bấy giờ không có người nào ra gì cả. Đến cả Nguyễn Thị là mẹ Trịnh Sâm cũng không nói một lời để giải cứu, thế thì bụng dạ Nguyễn Thị ra thế nào? Thà rằng trước kia đừng phân biệt chỗ ngồi lại còn hơn. Đem so sánh với Vũ Thị thì Nguyễn Thị còn kém nhiều lắm. | ” |
— Tự Đức
Tày, tác giả Trần Đình Ba dẫn một bài thơ của người đời xưa phê phán Trịnh Sâm giết hại Thái tử và lấn quyền nhà vua một cách quá đáng
Sách Việt sử giai thoại của Nguyễn Khắc Thuần có lời bàn như sau về hành động bỏ con đích, lập con nhỏ của Trịnh Sâm
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | Bề ngoài, có vẻ như Trịnh Sâm thuận theo lời tâu xin của quần thần, sớm định ngôi Thế tử để yên lòng người, nhưng thực ra, những quần thần kia chẳng qua chỉ là tay chân của Đặng Thị Huệ, rốt cuộc, Trịnh Sâm chỉ là con rối, bị lòng tham của những kẻ tầm thường giật dây đó thôi. Kẻ vô đạo thường hay nói lời nhân nghĩa, như lời Trịnh Sâm trả lời Thái phi Nguyễn Thị, kể cũng là lời nhân nghĩa đó thôi, có điều, trên thì coi khinh nhà vua và bất kính với mẹ, dưới thì rẻ rúng quần thần. Trịnh Sâm quả là kẻ vô đạo nổi bật trong số những kẻ vô đạo vậy. Những người quyết chí tôn lập Trịnh Cán đều không phải vì ngôi vị của Trịnh Cán mà là vì chính họ. Đặng Thị Huệ thì vì ngôi Thái phi của mình, Hoàng Đình Bảo thì vì quyền khuynh loát bá quan của ông, những người khác thì vì tham vọng thăng quan tiến chức kiểu ngang tắt của họ, đến như Trịnh Sâm mà quyết chí lập Trịnh Cán cũng chỉ vì nặng lòng cưng chiều Đặng Thị Huệ đó thôi. | ” |
— Nguyễn Khắc Thuần