Vương quốc Bagratuni
Lịch sử tổng quan > Suy tàn

Sai lầm chính trị lớn của Hovhannes-Smbat là ủng hộ vua Gruzia Giorgi I đánh Đông La Mã. Thua trận, năm 1022, Hovhannes-Smbat buộc phải chấp thuận chuyển Ani cho Đông La Mã sau khi mình qua đời. Đàm phán giữa katholicos Petros II Getadarts và Hoàng đế Basíleios II kết thúc bằng ký kết thỏa thuận gọi là Hiệp ước Trabzon. Sử gia thế kỷ 11 Aristakes Lastivertzi gọi đó là "văn kiện khai tử Armenia". Hiệp ước gây ra bất mãn dữ dội tại Ani, Getadarts buộc phải rời đi hai lần, lần đầu tới Sevastia, còn lần sau là đến Vaspurakan. Đến năm 1025, phần lớn miền trung và miền tây Armenia nằm dưới quyền Đông La Mã cai trị, lãnh thổ hoàng gia Armenia chủ yếu còn ở Shirak. Năm 1041, khi Hovhannes-Smbat qua đời, hoàng đế Đông La Mã Mikhael IV yêu cầu thực hiện hiệp ước. Triều đình Aremenia chia làm hai phe: katholicos Petros I Getadarts và thân vương Sarkis Hykazn ủng hộ Đông La Mã, còn đa phần  giới quý tộc tập hợp quanh thân vương Vahram Pahlavouni nắm quân đội đưa cháu trai Ashot IV mới 17 tuổi lên ngôi, tức Gagik II. Gagik II khước từ việc thực hiện Hiệp ước Trabzon. Được sparapet (tổng tư lệnh) Vahram Pahlavuni và Grigor Magistros giúp đỡ, Gagik II đánh bại quân Đông La Mã tại tường thành kinh đô. Khi ấy, Đông La Mã cũng xúi Abu-l-Asvar nhà Sheddadid là thủ lĩnh Dvin tiến đánh từ phía đông nam buộc Gagik II phải thỏa hiệp. Sử gia Ioannes Skylitzes chép rằng Asvar được hứa hẹn "làm chủ tất cả thành lũy và làng mạc thuộc Kakikya, những nơi bị chiếm theo lệ chiến tranh". Tình hình càng trầm trọng hơn khi David I đánh Ani từ phía bắc nhằm tiếm ngôi Armenia năm 1041, song bất thành. Không giải quyết được bằng quân sự, Hoàng đế Konstantinos IX Monomachos giả mời Gagik II đến Constantinopolis hòa đàm. Gagik II bị Sarkis Hykazn và katholicos Petros I Getnadarets thuyết phục đi dự. Tại Constantinopolis, vua Armenia được yêu cầu đầu hàng, phải dâng vương quốc cho Đông La Mã. Katholicos và Sarkis Hykazn báo tin về kinh đô Armenia. Năm 1045, parakimomen Nicholas chỉ huy bao vây, thành Ani thất thủ. Đông La Mã cũng nuốt lời chiếm luôn các nơi đã hứa cho Abu-l-Aswar khi trước. Vương quốc Ani cáo chung. Cũng có bằng chứng cho thấy Sarkis Hykazn mơ tưởng tới ngôi báu Armenia. Tác gia đương thời Aristakes Lastivertzi mô tả lại trong "Tường thuật thảm họa của người Armenia":
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | Và ba năm sau, đất nước Armenia chúng ta cáo chung, vì trong vòng một năm, cả hai anh em vua Ashot và Hovhannes đều từ biệt thế giới này. Ngai vàng lung lay, không còn vững nữa. Nhà Ishkhan bỏ lãnh địa tổ tiên đến vùng đất lạ. Nhà Gavar bị tiêu diệt, thành mồi ngon cho các nước Hy Lạp... [Và đất nước ta than khóc] giống như các tiên tri thánh than khóc Israel biến thành hoang mạc... | ” |
Năm 1045, Armenia cùng với Taik tạo thành théma "Armenia và Iviria" có thủ phủ Ani. Gagik II được đền bù lãnh địa Cappadocia thuộc théma Harsian và Lykand. Sau một thời gian, ông bị sát hại. Dù Armenia đã nhập vào đế chế, vị thế Đông La Mã tại đây vẫn còn mong manh.
Về cơ bản chính nhà Bagratuni đã góp phần vào sự tan rã của nhà nước tập quyền Armenia. Thay vì một thể thống nhất, họ chia lãnh thổ cho nhiều thị tộc,  thành lập các tiểu quốc như Kars và Tashir-Dzoraget. Ý kiến khác cho rằng bổ nhiệm người nội tộc Bagratuni cai trị một số vùng nhất định để đảm bảo toàn vẹn lãnh thổ. Nhưng sau một đời, các thân vương ở xa thường ly khai độc lập. Đông La Mã và Khalip lại khuyến khích và ủng hộ những kiểu ly khai này. Xung đột thần quyền và thế quyền càng làm nhà nước suy yếu. Có những lúc thân vương Vaspurakan và Syunik từ các nhà Artsruni và Syuni được quyền độc lập riêng. Từ thế kỷ 11, Byzantium bắt đầu kích động gây hấn Armenia bằng quân sự, thay vì tạo ra vùng đệm giữa hai nước, họ tiến hành lấn chiếm. Tình hình nghiêm trọng hơn khi dân du mục Oghuz tiến đánh năm 1016. Năm 1021, khi Basílieos II mở chiến dịch tấn công, vua Vaspurakan là Senekerim buộc phải cắt đất cống nạp.
Trong suốt thời gian trị vì, nhà Bagratuni luôn cố gắng duy trì Armenia độc lập khỏi Hồi giáo và Đông La Mã.
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |

| Thành lũy Amberd ở Aragatsotn |  | Tường thành Ani |  | Tàn tích Nhà thờ Đức Bà tại Ani |  |