stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Tiếng Latinh
Cách viết > Các chữ cái và cách phát âm

Bảng này liệt kê những chữ cái phụ âm của tiếng Latinh cùng cách phát âm.
| Tự vị tiếng Latinh | Âm vị tiếng Latinh | Ví dụ trong tiếng Việt |
| --- | --- | --- |
| ⟨b⟩ | [b] | giống ⟨b⟩ trong ba |
| ⟨c⟩, ⟨k⟩ | [k] | giống ⟨c, k⟩ trong cả, kể |
| ⟨d⟩ | [d] | giống ⟨đ⟩ trong đi |
| ⟨f⟩ | [f] | giống ⟨ph⟩ trong phở |
| ⟨g⟩ | [ɡ] | giống ⟨g, gh⟩ trong gà, ghế, nhưng là âm tắc thay vì âm xát |
| ⟨g⟩ | [ŋ] | khi trước ⟨n⟩ thì giống ⟨ng⟩ trong mang nó |
| ⟨h⟩ | [h] | giống ⟨h⟩ trong hai |
| ⟨i⟩, ⟨j⟩ | [j] | khi ở đầu âm tiết thì giống ⟨gi⟩ trong già bằng giọng miền nam Việt Nam |
| ⟨i⟩, ⟨j⟩ | [jj] | khi ở giữa hai nguyên âm thì giống ⟨-i gi-⟩ trong tôi già bằng giọng miền nam Việt Nam |
| ⟨l⟩ | [l] | giống ⟨l⟩ trong là |
| ⟨m⟩ | [m] | giống ⟨m⟩ trong mà |
| ⟨n⟩ | [n] | giống ⟨n⟩ trong nó |
| ⟨n⟩ | [ŋ] | khi trước ⟨c⟩, ⟨x⟩, ⟨g⟩ thì giống ⟨ng⟩ trong càng có |
| ⟨p⟩ | [p] | giống ⟨p⟩ trong tập |
| ⟨qu⟩ | [kʷ] | giống ⟨qu⟩ trong quá bằng giọng miền bắc Việt Nam |
| ⟨r⟩ | [r] | giống ⟨r⟩ trong ra nhưng được rung |
| ⟨s⟩ | [s] | giống ⟨x⟩ trong xa |
| ⟨t⟩ | [t] | giống ⟨t⟩ trong ta |
| ⟨v⟩, ⟨u⟩ | [w] | giống ⟨u, o⟩ trong suy, xoá |
| ⟨x⟩ | [ks] | bằng ⟨c⟩ + ⟨s⟩, giống ⟨c x⟩ trong tắc xi |
| ⟨z⟩ | [z] | giống ⟨d⟩ trong da bằng giọng miền bắc Việt Nam |
Trong bảng dưới này có các nguyên âm của tiếng Latinh.
| Tự vị tiếng Latinh | Âm vị tiếng Latinh | Ví dụ trong tiếng Việt |
| --- | --- | --- |
| ⟨a⟩ | [a] | giống ⟨ă⟩ trong ăn |
| ⟨a⟩ | [aː] | giống ⟨a⟩ trong an |
| ⟨e⟩ | [ɛ] | giống ⟨e⟩ trong nghe, nhưng phát âm ngắn hơn |
| ⟨e⟩ | [eː] | giống ⟨ê⟩ trong về, nhưng phát âm dài hơn |
| ⟨i⟩ | [ɪ] | giống ⟨i⟩ trong tí, nhưng phát âm ngắn hơn |
| ⟨i⟩ | [iː] | giống ⟨i⟩ trong tí, nhưng phát âm dài hơn |
| ⟨o⟩ | [ɔ] | giống ⟨o⟩ trong có, nhưng phát âm ngắn hơn |
| ⟨o⟩ | [oː] | giống ⟨ô⟩ trong cô, nhưng phát âm dài hơn |
| ⟨u⟩ | [ʊ] | giống ⟨u⟩ trong tủ, nhưng phát âm ngắn hơn |
| ⟨u⟩ | [uː] | giống ⟨u⟩ trong tủ, nhưng phát âm dài hơn |
| ⟨y⟩ | [ʏ] | nhiều người phát âm như ⟨u⟩ hoặc ⟨i⟩ ngắn, nhưng phát âm như ⟨ü⟩ trong Stück của tiếng Đức chuẩn hơn |
| ⟨y⟩ | [yː] | nhiều người phát âm như ⟨u⟩ hoặc ⟨i⟩ dài, nhưng phát âm như ⟨ü⟩ trong früh của tiếng Đức chuẩn hơn |
Những nguyên âm đôi được viết bằng hai chữ cái nguyên âm, ví dụ như /ae̯/ được viết ⟨ae⟩ hoặc ⟨æ⟩... Tuy nhiên, thỉnh thoảng những chữ ghép vậy không phải là nguyên âm đôi mà là hai nguyên âm riêng, như trong aēnus [aˈeː.nʊs] "bằng đồng".
Cách viết > Dấu

Tiếng Latinh cổ điển không sử dụng dấu câu, không phân biệt chữ hoa với chữ thường, và không có khoảng cách giữa các từ.
Nhiều khi dấu sóng (tiếng Latinh: apex, giống dấu sắc) được sử dụng trên những nguyên âm dài ⟨Á É Ó V́ Ý⟩. Nguyên âm /iː/ dài bình thường được viết bằng chữ I cao hơn ⟨ꟾ⟩ (tiếng Latinh: i longa, tạm dịch: "i dài"). Trong sách sản xuất vào thời hiện đại thì những nguyên âm dài bình thường được viết bằng dấu gạch ngang ở trên: ⟨ā ē ī ō ū⟩, còn nguyên âm ngắn dù bình thường không có dấu nhưng để phân biệt một vài đôi từ nên sẽ có dấu trăng: ⟨ă ĕ ĭ ŏ ŭ⟩.
Thỉnh thoảng dấu chấm giữa (tiếng Latinh: interpunctus) được sử dụng để cách từ.
Ví dụ, câu đầu tiên trong bài thơ thứ ba của Catullus vốn được viết như vậy:
hoặc với dấu chấm giữa:
Trong ấn bản hiện đại thì người ta bình thường viết như vậy:
hoặc:
Cách viết > Cách viết khác

Chữ thảo La Mã cổ đại (tiếng Latinh: antīqua cursīva rōmāna) có mặt trên nhiều tấm bảng sáp được đào ra ở nhiều chỗ, như gần thành trì. Nhiều tầm như vậy được tìm thấy tại Vindolanda gần Trường thành Hadrianus trên Đảo Anh. Đáng ngạc nhiên là phần lớn của các tấm bảng tại Vindolanda có khoảng cách giữa các từ, mà làm như vậy rất hiếm có trong những câu khắc từ thời đại đó.
Thỉnh thoảng người ta đã viết tiếng Latinh bằng chữ khác:
Ghim cài Praeneste là một cái ghim cài áo từ thế kỷ VII TCN có câu viết bằng tiếng Latinh cổ đại sử dụng bảng chữ cái Etrusca.
Ván sau của Hộp tráp của Franks từ đầu thế kỷ VIII có câu khắc luân phiên từ tiếng Anh cổ bằng chữ rune sang tiếng Latinh bằng chữ Latinh rồi sang tiếng Latinh bằng chữ rune.
Đặc điểm về ngữ pháp

Bài chi tiết: Ngữ pháp tiếng Latinh
Tiếng Latinh là một thứ tiếng tổng hợp hay biến tố: các phụ tố được gắn vào các gốc cố định để diễn tả giống, số, và cách của các tính từ, danh từ và đại từ (quá trình này được gọi là biến cách hoặc dēclīnātiō bằng tiếng Latinh), cũng như ngôi, số, thì, thể, trạng, và thức đối với động từ (được gọi là chia động từ hoặc coniugātiō). Cũng có từ không biến cách hay chia — như phó từ, giới từ, thán từ.
Vì tiếng Latinh sử dụng cách và chia động từ, nên nhiều khi một cụm từ mà tiếng Việt sử dụng nhiều từ thì trong tiếng Latinh lại chỉ là một từ. Một ví dụ là:
Trong ví dụ này, từ tiếng Việt "sẽ" trong tiếng Latinh là hậu tố -bi- được đặt sau gốc từ amā-, còn chủ ngữ của động từ ("người đó") là hậu tố -t. Tuy nhiên, nhiều khi không thể chia từ thành hậu tố không một cách rõ như thế, ví dụ như trong amō, có nghĩa là "tôi yêu". Trong dạng này, gốc từ vẫn là amā-, còn hậu tố của ngôi thứ nhất số đơn thì hiện tại là -ō.
Đặc điểm về ngữ pháp > Danh từ

Những danh từ tiếng Latinh được chia thành ba giống: đực, cái, trung. Khi có tính từ đi kèm với một danh từ nào đó thì tính từ đó phải biến thể để phù hợp với giống của danh từ này.
Từng danh từ có nhiều dạng, tuỳ số và cách. Có hai số: số ít và số nhiều. Có bảy cách chỉ vai trò của từ trong câu, để thứ tự từ không quan trọng như trong tiếng Việt.
Cách chủ ngữ: dùng làm chủ ngữ của câu hoặc làm vị ngữ của hệ từ. Ví dụ: "Người con gái đã chạy." — Puella cucurrit.
Cách sở hữu: dùng khi danh từ là người sở hữu của một đồ nào đó, như ví dụ "chủ của nô lệ" — dominus servī, hoặc khi danh từ chỉ bộ phận, định lượng... như trong ví dụ "Ly đầy rượu vang." — Poculum plēnum vīnī est.
Cách nhận (hay còn gọi là cách cho, cách gián bổ...): dùng làm bổ ngữ gián tiếp của động từ và với một vài giới từ. Ví dụ: "Nhà buôn trao áo stola cho người phụ nữ." — Mercātor fēminae stolam trādit.
Cách đổi (hay còn gọi là cách trực bổ): dùng làm bổ ngữ trực tiếp của động từ và sau những giới từ chỉ hướng đi. Ví dụ: "Người đàn ông giết chàng trai." — Homō necāvit puerum.
Cách tách (hay còn gọi là cách công cụ): thể hiện tách biệt, nguồn gốc, nguyên nhân... Ví dụ: "Bạn đã đi dạo cùng chàng trai." — Cum puerō ambulāvistī.
Cách xưng hô: dùng để gọi người hay vật. Phần lớn các danh từ không phân biệt cách xưng hô với cách chủ ngữ; chỉ có những từ thuộc cách biến thể thứ hai có đuôi là -us sẽ có -e trong cách xưng hô số ít, còn nếu đuôi là -ius thì cách xưng hô số ít sẽ có -ī. Ví dụ: ""Chủ ơi!" nô lệ gọi." — "Domine!" clāmāvit servus.
Cách vị trí: dùng để diễn tả vị trí. Cách này không được sử dụng nhiều như các cách khác và bình thường chỉ được dùng với tên hồ, tỉnh, hành, từ chỉ về nhà, đất, quê... Ví dụ: "ở nhà" — domī.
Những hậu tố có dạng nào thì tuỳ vào danh từ. Có thể chia các danh từ tiếng Latinh thành năm lớp theo cách biến thể, rồi trong từng lớp cách biết thể thì những danh từ trong đó có hậu tố giống nhau. Cũng có một vài từ không thể chia vào lớp nào, nên đó là từ bất quy tắc. Bảng này chỉ cách chia danh từ rosa ("hoa hồng"):
| Cách | số đơn | số nhiều |
| --- | --- | --- |
| chủ ngữ | rosa | rosae |
| sở hữu | rosae | rosārum |
| nhận | rosae | rosīs |
| đổi | rosam | rosās |
| tách | rosā | rosīs |
| xưng hô | rosa | rosae |
vị trí: (không có)
Đặc điểm về ngữ pháp > Tính từ

Trong tiếng Latinh, những tính từ phải hợp về cách, số và giống với danh từ. Có hai lớp biến thể: một lớp giống lớp biến thể thứ nhất và thứ hai của các danh từ, còn lớp khác giống lớp biến thể thứ ba của các danh từ. Ví dụ, từ mortuus, mortua, mortuum ("đã chết", giống đực/cái/trung) được biến thể như danh từ thuộc cách biến thể thứ nhất khi giống cái, như danh từ thuộc cách biến thể thứ hai giống đực khi giống đực, còn như danh từ thuộc cách biến thế thứ hai giống trung khi giống trung.
Những tính từ cũng có dạng cấp so sánh và dạng cao cấp. Ví dụ như từ fōrmōsus, fōrmōsa, fōrmōsum ("đẹp", giống đực/cái/trung) có dạng fōrmōsior, fōrmōsius ("đẹp hơn", giống đực và giống cái đều là bằng nhau) và fōrmōsissimus, fōrmōsissima, fōrmōsissimum ("đẹp nhất").
Những động từ có nhiều dạng phân từ được biến thể và sử dụng giống như tính từ.
Đặc điểm về ngữ pháp > Giới từ

Vị ngữ của những giới từ có thể sử dụng hai cách: cách đổi và cách tách. Ví dụ:
"trước mặt của chàng trai" — apud puerum (từ puerum là cách đổi của từ puer)
"không với con trai" — sine puerō (từ puerō là cách tách của từ puer)
Đặc điểm về ngữ pháp > Động từ

Các động từ trong tiếng Latinh có sáu thì (hiện tại hoàn thành, hiện tại chưa hoàn thành, quá khứ hoàn thành, quá khứ chưa hoàn thành, tương lai hoàn thành, tương lai chưa hoàn thành), ba trạng (trình bày, mệnh lệnh, cầu khẩn, cùng với dạng vô định, phân từ, danh động từ, động danh từ), ba ngôi (nhất, hai, ba), hai số (đơn, nhiều), hai thể (chủ động, bị động) và ba thức (hoàn thành, chưa hoàn thành, trạng thái).
Bảng này chứa một vài dạng của động từ amō ("yêu") làm ví dụ:
| Dạng | Số ít> thứ nhất | Số ít> thứ hai | Số ít> thứ ba | Số nhiều> thứ nhất | Số nhiều> thứ hai | Số nhiều> thứ ba |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Hiện tại chưa hoàn thành | amō | amās | amat | amāmus | amātis | amant |
| Tương lai chưa hoàn thành | amābō | amābis | amābit | amābimus | amābitis | amābunt |
| Quá khứ chưa hoàn thành | amābam | amābās | amābat | amābāmus | amābātis | amābant |
| Hiện tại hoàn thành | amāvī | amāvistī | amāvit | amāvimus | amāvistis | amāvērunt |
| Tương lai hoàn thành | amāverō | amāveris | amāverit | amāverimus | amāveritis | amāverint |
| Quá khứ hoàn thành | amāveram | amāverās | amāverat | amāverāmus | amāverātis | amāverant |
Từ vựng

Vì tiếng Latinh là một ngôn ngữ gốc Ý, nên phần lớn từ vựng của nó có gốc Ý, và vốn có gốc trong ngôn ngữ Ấn-Âu nguyên thủy. Tuy nhiên, vì người La Mã tiếp xúc một cách sâu sát với dân tộc Etrusca nên không chỉ lấy bảng chữ cái Etrusca để thích nghi làm bảng chữ cái của mình nhưng cũng mượn nhiều từ từ tiếng Etrusca sang tiếng Latinh. Hai ví dụ là persōna ("mặt nạ") và histriō ("diễn viên"). Tiếng Latinh cũng mượn từ vựng từ tiếng Osca, một ngôn ngữ gốc Ý khác.
Sau khi xâm chiếm được Taranto (năm 272 trước Công nguyên) dân tộc La Mã bắt đầu "Hy Lạp hoá": họ lấy đặc trưng của nền văn hoá Hy Lạp để sáp nhập vào nền văn hoá của mình. Khi làm vậy thì người La Mã cũng mượn nhiều từ từ tiếng Hy Lạp như: camera ("phòng có trần vòm"), symbolum ("ký hiệu"), balineum ("nhà tắm")... Vì quá trình "Hy Lạp hoá" này nên chữ Y và Z được thêm vào bảng chữ cái để có thể viết những âm vị của tiếng Hy Lạp. Những người La Mã cũng lấy nghệ thuật, y học, khoa học, triết học... của Hy Lạp mang về bán đảo Ý. Kết quả là nhiều thuật ngữ khoa học và triết học trong tiếng Latinh là từ mượn từ tiếng Hy Lạp, hoặc là từ thuần Latinh với nghĩa mở rộng ra theo gương của tiếng Hy Lạp.
Vì đế quốc La Mã bành trướng rồi lập liên hệ kinh doanh với những bộ lạc châu Âu ngoài đế quốc, nên tiếng Latinh mượn một vài từ từ những ngôn ngữ Trung Âu như: từ beber ("hải ly") có gốc German và từ brācae ("quần") có gốc Celt.
Những ngôn ngữ địa phương của tiếng Latinh chịu ảnh hưởng của những ngôn ngữ khác có trong vùng. Các ngôn ngữ địa phương này sau đó trở thành những ngôn ngữ Rôman.
Khi Kitô giáo đã được đưa vào xã hội La Mã thì tiếng Latinh nhận từ vựng liên quan đến Kitô giáo. Từ vựng đó đôi khi là từ mượn từ tiếng Hy Lạp hoặc tiếng Do Thái, đôi khi là từ mới sáng tạo từ từ vựng tiếng Latinh.
Vào thời Trung cổ tiếng Latinh không ngừng mượn từ của những ngôn ngữ xung quanh, lúc đó gồm tiếng Anh cổ và những ngôn ngữ German khác.
Qua các thời đại, những người nói tiếng Latinh không ngừng sáng tạo từ mới qua hai quá trình thêm phụ tố và tạo từ phức. Ví dụ, tính từ omnipotēns ("có quyền vô hạn") được sáng tạo từ tính từ omnis ("cả, mỗi") và tính từ potēns ("hùng mạnh"). Sử dụng quá trình này cũng có thể thay đổi từ loại, ví dụ như lấy động từ tạo danh từ vân vân.
Chú thích

↑  “Schools”. Britannica (ấn bản thứ 1911).
↑  Nordhoff, Sebastian; Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin biên tập (2013). “Latin”. Glottolog. Leipzig: Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology.
↑  Còn được viết là La Tinh, La-tinh...
↑  Diringer 1996, tr. 533–4.
↑  Sacks 2003, tr. 80.
↑  Herman & Wright 2000, tr. 17–18.
↑  Herman & Wright 2000, tr. 8.
↑  Pei & Gaeng 1976, tr. 76–81.
↑  Herman & Wright 2000, tr. 1–3.
↑  “Incunabula Short Title Catalogue”. British Library. Truy cập ngày 2 tháng 3 năm 2011.
↑  “Latein: Nuntii Latini mensis lunii 2010: Lateinischer Monats rückblick” (bằng tiếng La-tinh). Radio Bremen. Bản gốc lưu trữ ngày 18 tháng 6 năm 2010. Truy cập 16 tháng 7 năm 2010.
Dymond, Jonny (24 tháng 10 năm 2006). “BBC NEWS | Europe | Finland makes Latin the King”. BBC Online. Truy cập 29 tháng 1 năm 2011.
↑  Allen 2004, tr. viii-ix
↑  Sihler 1995.
1 2 3  Allen 2004, tr. 60–63
↑  Allen 2004, tr. 53–55
↑  Diringer 1996, tr. 451, 493, 530
↑  Diringer 1996, tr. 536
1 2 3  Diringer 1996, tr. 538
↑  Diringer 1996, tr. 540
1 2  Holmes & Schultz 1938, tr. 13
↑  Sacks 2003, tr. 351.
1 2  Holmes & Schultz 1938, tr. 14
↑  Norberg, Dag; Johnson, Rand H, Translator (2004) [1980]. “Latin at the End of the Imperial Age”. Manuel pratique de latin médiéval. University of Michigan. Bản gốc lưu trữ ngày 4 tháng 3 năm 2016. Truy cập ngày 20 tháng 5 năm 2015.
↑  Jenks 1911, tr. 3, 46
↑  Jenks 1911, tr. 35, 40
Nguồn tham khảo

Allen, William Sidney (2004). Vox Latina – a Guide to the Pronunciation of Classical Latin (bằng tiếng Anh) (ấn bản thứ 2). Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-22049-1.
Diringer, David (1996) [1947]. The Alphabet – A Key to the History of Mankind (bằng tiếng Anh). New Delhi: Munshiram Manoharlal Publishers Private Ltd. ISBN 81-215-0748-0.
Herman, József; Wright, Roger (Translator) (2000). Vulgar Latin (bằng tiếng Anh). University Park, PA: Pennsylvania State University Press. ISBN 0-271-02000-8.
Holmes, Urban Tigner; Schultz, Alexander Herman (1938). A History of the French Language (bằng tiếng Anh). New York: Biblo-Moser. ISBN 0-8196-0191-8.
Jenks, Paul Rockwell (1911). A Manual of Latin Word Formation for Secondary Schools (bằng tiếng Anh). New York: D.C. Heath & Co.
Pei, Mario; Gaeng, Paul A. (1976). The story of Latin and the Romance languages (bằng tiếng Anh) (ấn bản thứ 1). New York: Harper & Row. tr. 76–81. ISBN 0-06-013312-0.
Sacks, David (2003). Language Visible: Unraveling the Mystery of the Alphabet from A to Z (bằng tiếng Anh). London: Broadway Books. tr. 80. ISBN 0-7679-1172-5.
Sihler, Andrew L. (1995). New Comparative Grammar of Greek and Latin (bằng tiếng Anh). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-508345-3. Truy cập 12 tháng 3 năm 2013.Quản lý CS1: ref trùng mặc định (liên kết)
Commentarii de Bello Gallico của Julius Caesar là một trong những văn bản tiếng Latinh cổ điển nổi tiếng nhất từ thời đại huy hoàng của tiếng Latinh. Văn phong giản dị rất lâu được dạy là tiếng Latinh đô thị điển hình của thời đại Cộng hoà La Mã.
Từ điển tiếng Latinh nhiều tập tại Thư viện Đại học Graz.
Kinh Thánh bằng tiếng Latinh từ năm 1407
Phần lớn các sách được in ở châu Âu vào thế kỷ XV là bằng tiếng Latinh. Những ngôn ngữ bản xứ chỉ có vai trò phụ.
Các biển báo tại ga tàu điện ngầm Wallsend (Anh) sử dụng cả hai tiếng Anh lẫn tiếng Latinh, tưởng niệm vai trò làm tiền đồn của đế quốc La Mã của Wallsend.
Liên minh châu Âu là một tổ chức đa ngôn ngữ, nên sử dụng tiếng Latinh trong một vài logo. Hình này là biểu tượng của Hội đồng Liên minh châu Âu trước năm 2014, nói Consilium ("Hội đồng") bằng tiếng Latinh.
Người đàn ông tuổi teen nói tiếng Latinh
Câu khắc Duenos, từ thế kỷ VI trước CN, là một trong những câu ghi cổ nhất bằng tiếng Latinh cổ đại.
Bìa khắc này tại Herculaneum từ thế kỷ I CN có sử dụng dấu sóng (cực kỳ mảnh) và chữ I dài hơn: avgvstó•sacr• / a•a•lv́ciꟾ•a•fꟾliꟾ•men• / procvlvs•et•iv́liánvs• / p • s • / dédicátióne•decvriónibvs•et• / avgvstálibvs•cénam•dedérvnt.
Bản sao tựa và những bảng Vindolanda có chữ thảo La Mã cổ đại
Toyota, Aichi

Bài này về một thành phố. Về doanh nghiệp cùng tên, mời xem Toyota.
| Thành phố Toyota 豊田市 |
| --- | --- |
—  Thành phố  —
 

  Hiệu kỳ Biểu tượng
 Vị trí của Thành phố Toyota ở  Aichi
Thành phố Toyota 
Quốc gia: Nhật Bản
Vùng: Chūbu
Tỉnh: Aichi
Đặt tên theo: Toyota, Toyoda Sakichi
Chính quyền
 • Thị trưởng: Suzuki Kōhei
Diện tích
 • Tổng cộng: 918,47 km2 (35,462 mi2)
Dân số (1 tháng 3 năm 2010)
 • Tổng cộng: 423,960
 • Mật độ: 462/km2 (1,200/mi2)
Múi giờ: UTC+9, Giờ UTC+9
Mã điện thoại: 0565
Thành phố kết nghĩa: Derby, Detroit, Bend, South Derbyshire, Nagoya, Nakatsugawa, Hekinan, Kiyosu, Kanazawa, Himeji, Hyōgo, Jōetsu, Tatebayashi, Shichigahama, Miyagi, Bandung
- Cây: zelkova
- Hoa: Hướng dương
Điện thoại: 0565-31-1212
Địa chỉ tòa thị chính: 3-60 Nishimachi, Toyota-shi, Aichi-ken 471-8501
Website: Thành phố Toyota
Thành phố Toyota (豊田市 (Phong Điền thị), Toyota-shi?, ') là một thành phố ở giữa phần phía Bắc của tỉnh Aichi ở vùng Chūbu của Nhật Bản và là một đô thị trung tâm của vùng này.
Thành phố được thành lập vào năm 1951, lúc đầu mang tên là Koromo. Đến năm 1957, thành phố được đổi tên thành Toyota. Sau nhiều lần mở rộng, hiện đây là đơn vị hành chính có diện tích lớn nhất của tỉnh Aichi.
Trong thành phố có nhiều cơ sở và các doanh nghiệp thầu phụ của hãng chế tạo ô tô Toyota. Thành phố cũng có nhiều người nước ngoài gốc Nam Mĩ (nhất là Brasil) đến cư trú và lao động trong các nhà máy thuộc ngành chế tạo.
Giao thông trong thành phố tiện lợi với hệ thống đường sắt đô thị gồm: tuyến Toyota, tuyến vòng tròn Aichi, tuyến Tobu Kyuryo. Trong những kiến trúc đáng chú ý tại thành phố có cầu Toyota Ōhashi, sân vận động Toyota.
Thành phố Toyota kết nghĩa với thành phố Detroi của Mĩ cũng là một thành phố của ngành chế tạo ô tô.
Thành phố kết nghĩa

| Thành phố kết nghĩa | Quốc gia |
| --- | --- |
Detroit: Michigan,  Hoa Kỳ
Derby:  Anh
México
Tên gọi

Tên gọi trong tiếng Tây Ban Nha của Mê-hi-cô là México. Trong tiếng Tây Ban Nha tên gọi này được phát âm là /ˈmexiko/ (Mê-khi-cô). Chữ x trong México trong tiếng Tây Ban Nha không được phát âm là /s/ giống như chữ x của tiếng Việt mà phát âm là /x/. Phụ âm /x/ cũng có tồn tại trong tiếng Việt, trong tiếng Việt âm này được ghi bằng chữ cái ghép đôi kh.
Tên gọi México bắt nguồn từ kinh đô của Đế chế Aztec vĩ đại với cái tên Mexico-Tenochtitlan, mà tên kinh đô này lại được đặt theo một tên gọi khác của dân tộc Aztec, dân tộc Mexica. Theo thần thoại Aztec cổ, một vị thần đã chỉ cho người dân bộ tộc địa điểm xây dựng kinh đô mới là nơi có một con đại bàng mang trong miệng một con rắn và đậu xuống cành cây xương rồng. Đó chính là một địa điểm nằm giữa hồ Texcoco và tại đó, người Aztec đã xây dựng nên một thành phố rộng lớn. Hình ảnh này được miêu tả trong trang đầu của cuốn kinh thư Mendoza, một cuốn sách kể về lịch sử của người Aztec và ngày nay xuất hiện trên quốc kỳ và quốc huy của Mexico.
Tên chính thức của Mexico là Hợp chúng quốc Mexico (tiếng Tây Ban Nha: Estados Unidos Mexicanos). Lân bang phương bắc của Mexico có tên chính thức là Hợp chúng quốc Mỹ (tiếng Tây Ban Nha: Estados Unidos de América). Mexico cũng có Hợp chúng quốc trong tên chính thức là vì tên gọi chính thức của Mexico đã được cố ý đặt phỏng theo tên gọi chính thức của nước Mỹ.
Tên gọi Hợp chúng quốc Mexico được sử dụng lần đầu tiên trong bản hiến pháp của Mexico năm 1824. Trước khi có tên gọi chính thức là Hợp chúng quốc Mexico, nước này đã từng có một số tên gọi khác kể từ khi thành lập như Đế quốc Thứ nhất Mexico, Đế quốc Thứ hai Mexico, Cộng hòa Mexico trước khi có tên gọi cuối cùng như ngày nay.
Từ Hán-Việt của Mexico là Mễ Tây Cơ (米西基), hoặc nói tắt là Mễ. Ở Việt Nam từ ngữ này đã lỗi thời, nhưng hiện nay từ Mễ vẫn được dùng trong cộng đồng Mỹ gốc Việt để nói về Mexico (ví dụ: nước Mễ, người Mễ).
Lịch sử

Bài chi tiết: Lịch sử Mexico
Lịch sử > Thời kỳ Tiền Colombo

Dấu vết cổ xưa nhất về con người được tìm thấy tại thung lũng Mexico là một bãi lửa trại được xác định có niên đại khoảng 21.000 năm trước. Trong hàng ngàn năm, người da đỏ ở Mexico đã sinh sống như những cộng đồng chuyên về săn bắn. Khoảng 9.000 năm trước, họ đã bắt đầu canh tác ngô và khởi đầu một cuộc cách mạng trong nông nghiệp, dẫn đến sự thành lập hàng loạt những quốc gia có trình độ phát triển cao và đạt được nhiều thành tựu to lớn về nhiều mặt, tiêu biểu là các quốc gia của người Maya và người Aztec. Họ đã đạt được nhiều thành tựu lớn về chữ viết, toán học, thiên văn học, nghệ thuật và kiến trúc... Những công trình tiêu biểu cho các nền văn hóa tiền Colombo này là các kim tự tháp, tiêu biểu như quần thể kim tự tháp tại Chichen Itza. Đế chế Aztec đã xây dựng nên một quốc gia hùng mạnh với thủ đô đặt tại Tenochtitlan, nay là thành phố Mexico.
Năm 1519, người Tây Ban Nha xâm lược các quốc gia của người da đỏ tại Mexico. Năm 1521, thành phố Tenochtitlan bị chiếm đóng và phá hủy, đánh dấu sự chấm dứt của đế chế Aztec trên bản đồ thế giới. Người dân bản địa lần lượt bị bắt làm nô lệ hoặc bị tàn sát rất dã man, đồng thời bên cạnh đó là sự phá hủy vô cùng to lớn của người Tây Ban Nha đối với gia tài văn hóa truyền thống của họ. Năm 1535, Phó vương quốc Tân Tây Ban Nha được thành lập tại Mexico và một số vùng lân cận. Đây là thuộc địa đầu tiên và lớn nhất của người Tây Ban Nha tại Tân thế giới và đã đem lại một nguồn của cải dồi dào cho chính quốc thông qua sự cướp bóc tài nguyên và nô lệ tại đây.
Lịch sử > México giành độc lập

Gần 300 năm sau khi trở thành thuộc địa của Đế quốc Tây Ban Nha, vào năm 1810, một mục sư người México là Miguel Hidalgo y Costilla đã tuyên bố nền độc lập cho México. Tiếp theo đó là một cuộc chiến tranh kéo dài của nhân dân México chống lại quân đội Tây Ban Nha cho đến năm 1821, México chính thức giành được độc lập. Đệ nhất đế chế Thứ nhất México được hình thành trong một thời gian ngắn ngủi, bao gồm toàn bộ lãnh thổ của nước Mexico ngày nay, toàn bộ khu vực Trung Mỹ (trừ Panama và Belize), các bang miền tây và miền nam Hoa Kỳ (California, Nevada, Utah, Arizona, New Mexico, Texas). Agustin de Iturbide tự xưng là hoàng đế của Đế quốc Thứ nhất nhưng bị các lực lượng cộng hòa lật đổ hai năm sau đó. Các tỉnh ở Trung Mỹ tách ra độc lập năm 1823 và thành lập nên nước Cộng hòa Liên bang Trung Mỹ, nhưng về sau bị vỡ vụn ra nhiều quốc gia độc lập nhỏ hơn.
Bốn thập kỉ sau khi giành được quyền độc lập, đất nước México vẫn đầy các xung đột do sự đối đầu giữa những người tự do và bảo thủ tại nước này. Tướng Antonio Lopez de Santa Anna là một nhân vật có ảnh hưởng lớn đối với nền chính trị của México thời gian này. Năm 1836, ông thông qua Siete Leyes nhằm thể chế hóa chính phủ tập trung quyền lực tại México dẫn đến việc đình chỉ Hiến pháp 1824. Có ba vùng đất thuộc México đã nổi dậy đòi độc lập là Cộng hòa Texas, Cộng hòa Rio Grande và Cộng hòa Yucatán. México đã tái thu phục được Rio Grande và Yucatán nhưng đã thất bại trong việc chiếm lại Texas. Không chỉ vậy, Texas sau đó đã được sáp nhập vào Hoa Kỳ và những tranh chấp về đất đai, lãnh thổ với nước láng giềng phương Bắc đã làm bùng nổ cuộc chiến tranh Mỹ-México (1846-1848) với thất bại nặng nề thuộc về México. Năm 1848, Hiệp ước Guadalupe-Hidalgo được ký kết, theo đó México mất tới 1/3 diện tích lãnh thổ cho Hoa Kỳ.
Chán nản trước thất bại của tướng Santa Anna, một phong trào cải cách đã lan rộng tai México. Đây được gọi là thời kỳ 'La Reforma', với một hiến pháp mới được ban hành theo đó tái thành lập thể chế liên bang và lần đầu tiên giới thiệu về quyền tự do tôn giáo tại México.
Những năm 1860, México phải đối mặt với sự xâm lăng của nước Pháp. Công tước Ferdinand Maximilian của Áo (thuộc dòng họ Habsburg) được chọn để trở thành vua của Đế quốc México Thứ hai. Tuy nhiên chính thể phong kiến này cũng chỉ tồn tại được trong một thời gian ngắn ngủi. Năm 1867, Benito Juarez, một người da đỏ Zapotec đã tái khôi phục nền cộng hòa và trở thành tổng thống da đỏ đầu tiên của México. Ông được đánh giá là vị tổng thống vĩ đại nhất của México trong thế kỷ XIX.