stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Trịnh Căn
Cai trị Đàng Ngoài > Ngoại giao > Với Ai Lao

Vào năm 1694, vua Ai Lao là Shouligna Vongsa (1639 - 1694) băng hà, triều đình Ai Lao bị rối loạn vì không tìm được người thừa kế. Lúc này có một người trong hoàng tộc Ai Lao là Ông Lô (sử Việt chép là Triều Phúc) vì những tranh chấp nội bộ hoàng gia mà đang phải lẩn tránh ở Nghệ An thuộc Đại Việt.
Mùa đông năm 1696, chúa lệnh cho trấn thủ Nghệ An Đặng Tiến Thự đem quân hộ vệ Triều Phúc về làm vua nước Ai Lao, bắt đời đời cống nạp cho Đại Việt.
Năm 1700, bộ tộc Lạc Hòn dấy quân đánh Triều Phúc ở Ai Lao, không thắng được. Họ bèn đưa thư cho đốc suất Nghệ An là Lê Huyến xin vào dâng lễ cống và xin bắt Triều Phúc đem về, để người Lào được đặt tù trưởng khác và thu tô thuế để nộp. Triều đình bên Việt từ chối, cuối cùng Lạc Hòn phải xin hòa với Triều Phúc. Sau Triều Phúc lại đánh Lạc Hòn, nhưng không thắng được, bèn rút về.
Năm 1706, do Triều Phúc đã lâu chưa cống nạp, Trịnh Căn sai sứ trách hỏi, Triều Phúc xin dâng cống nạp về lễ diên thọ và xin 3 năm dâng một lần. Triều Phúc lại xin giúp cho binh khí và xin cho làm thông gia. Trịnh Căn làm giấy yên ủi và lấy một người cháu gái thuộc Trịnh gia phong làm Quận chúa để gả cho vua ấy. Với đường lối ngoại giao mềm mỏng này, triều đình Lê - Trịnh đã giữ gìn được cương giới phía tây đất nước.
Cai trị Đàng Ngoài > Vấn đề người kế vị

Con trưởng của Trịnh Căn là Trịnh Vịnh được phong làm Quốc tể Lương quận công, nhưng đã mất sớm khi còn đương sức (1681) mà cháu đích tôn là Trịnh Bính (con Trịnh Vịnh) tuổi còn bé, nên ông dùng con thứ hai là Trịnh Bách làm kế tự. Năm 1684, Trịnh Bách được tấn phong làm Khâm sai tiết chế các doanh quân thủy, quân bộ, kiêm giữ quyền chính trong nước, chức thái úy, tước Kiêm quận công, mở phủ Lý Chính.
Năm 1687, Trịnh Bách mất. Lúc bấy giờ Trịnh Bính đã trưởng thành, nên được dùng làm kế tự, phong tiết chế các doanh quân thủy, quân bộ các xứ, kiêm giữ cả chính quyền, chức thái úy, tước Tấn quốc công, mở phủ Dực quốc.
Ngày 13 tháng 2 năm 1703, Trịnh Bính lại qua đời..  Lúc đó Chúa tuổi đã cao mà ngôi thừa tự vẫn chưa ổn định, bèn triệu bồi tụng Nguyễn Quý Đức vào hỏi. Quý Đức ủng hộ việc truyền ngôi cho dòng trưởng, nên nói rằng:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | Việc giữ nước, vỗ về dân là trách nhiệm nặng nề, nên cho thuộc về tằng tôn là dòng đích, điển lệ đã rõ rằng như vậy. Xin hãy sớm định rõ danh phận để cắt đứa sự ngấp nghé, dòm nom. | ” |
Chúa lại hỏi Đặng Đình Tướng, Đình Tướng cũng trả lời y như vậy, lúc đó ý Chúa mới quyết. Mùa xuân năm 1703, Trịnh Căn xin với vua Lê Hy Tông tiến phong cho con trưởng của Trịnh Bính, chắt trưởng của mình là Trịnh Cương làm Khâm sai Tiết chế các xứ thủy bộ chư dinh kiêm Tổng chấp chính, Thái úy An quốc ông cho mở phủ Lý quốc, điều này đồng nghĩa với việc Trịnh Cương sẽ là người kế thừa ngôi chúa.. Năm đó Trịnh Cương mới 18 tuổi.
Việc Trịnh Cương được lập khiến một cuộc tranh đấu trong phủ Chúa xảy ra. 2 người con của Tiết chế quá cố Trịnh Bách là Hằng quận công Trịnh Luân, Đĩnh quận công Trịnh Phất không phục Trịnh Cương, bèn câu kết với Quỳnh quận công Đào Quang Nhai, Trịnh Lộc hầu Lê Thời Đường, Hân Thọ hầu Nguyễn Quang Phụ mưu làm đảo chính để giết Trịnh Cương. Nhưng có quan Hiệu thảo Nguyễn Công Cơ biết chuyện, tố giác với chúa. Chúa bèn giết Trịnh Luân và Trịnh Phất, thăng Nguyễn Công Cơ làm Hữu Thị lang bộ Công..
Ngày 17 tháng 6 năm 1709, Trịnh Căn qua đời, hưởng thọ 77 tuổi, giữ chính quyền được 28 năm (1682 - 1709), truy phong là Khang vương, miếu hiệu là Chiêu Tổ, thụy hiệu là Dung Hoán, an táng ở cánh đồng Diên Thượng tại huyện Yên Định, Thanh Hóa. Trịnh Cương lên kế thừa ngôi Chúa, tức là Hy Tổ Nhân vương.
Nhà thơ

Không chỉ là nhà chính trị, nhà quân sự, Trịnh Căn còn là một nhà thơ. Ông có để lại một tập thơ nôm "Khâm Định Thăng Bình Bách Vịnh Tập" gồm 90 bài, làm theo thể thơ Hàn luật. Đây là tập thơ có tính chất cung đình, nhân danh bậc vua chúa vịnh trăm bài thơ ở điện Thiên Hoà, với mục đích ca ngợi triều đại, công tích và ân huệ trị dân của mình. Theo các nhà nghiên cứu văn học, tập thơ có tính chất gần giống với "Hồng Đức quốc âm thi tập" của Lê Thánh Tông. Tập thơ có những bài vịnh cảnh sông núi, chùa miếu, thiên nhiên, thời khắc rất hay, thể hiện niềm tự hào về văn vật đất nước. Thơ của ông được các nhà nghiên cứu đánh giá là khá chải chuốt, điêu luyện dù đôi khi sa vào khuôn sáo.
Gia đình

Cha: Hoằng Tổ Dương vương Trịnh Tạc
Mẹ đích: Từ Hậu Chính phi Trịnh Thị Ngọc Lung
Mẹ ruột: Từ Tá Thái phi Vũ Thị Ngọc Lễ
Vợ:
Từ Thận Hiền phi Nguyễn Thị Ngọc Phượng. Người vợ từ thuở còn hàn vi, rất được thuơng yêu.
Diệu Mỹ Thục phi Phạm Thị Ngọc Quyền. Sinh Luơng Mục vương Trịnh Vịnh.
Diệu Tĩnh Thuận phi Ngô Thị Ngọc Uyên
Thị nội Cung tần Nguyễn Thị, người xã Đặng Xá.
Thị nội Cung tần Phan Thị Lĩnh (1657 - 1737). Nguyên quán xã Ngọc Điền, huyện Thạch Hà.
Thị nội Cung tần Nguyễn Thị Giai, tái giá.
Thị nội Cung tần Nguyễn Thị Khánh, em gái bà Giai, tái giá
Thị nội Cung tần Nguyễn Thị Dũ, người làng Liễu Ngạn, huyện Siêu Loại, phủ Thuận An, trấn Kinh Bắc. Sau tái giá với ông huyện Bàn.
Con trai:
Thuần Tổ Lương Mục vương Trịnh Vịnh, (1654 - 1683). Cháu nội của ông là Hy Tổ Nhân vương Trịnh Cương
Trưởng tể Thượng tướng công Trịnh Bách (? - 1686)
Thái phó Đề quận công Trịnh Nhuận. Con gái của ông là Trịnh Thị Ngọc Trang, chính cung của vua Lê Dụ Tông và mẹ đẻ của Lê Đế Duy Phường
Con gái
Quận chúa Trịnh Thị Ngọc Lai, lấy Bân quận công Trịnh Thập
Quận chúa Trịnh Thị Ngọc Trang, con của bà Cung tần họ Nguyễn, người xã Đặng Xá.
Quận chúa Trịnh Thị Ngọc Khang, lấy Trinh Tường hầu Lê Thời Đường
Quận chúa Trịnh Thị Ngọc Lan, lấy Trung quận công Lê Thời Liêu
Bản đồ Đại Việt những năm 1650 (màu xám: lãnh thổ Lê - Trịnh, vàng: lãnh thổ họ Nguyễn, các vùng còn lại do nhà Mạc (hồng) và Chúa Bầu họ Vũ (cam) nắm quyền tự trị. Vùng xanh lá là Vương quốc Chiêm Thành.
Tranh vẽ đám rước chúa Trịnh xuất hành, thế kỷ 17
Quang cảnh Thăng Long - Kẻ Chợ nhìn từ sông Hồng, năm 1685
Quang cảnh Phủ chúa Trịnh do Samuel Baron vẽ năm 1685 dưới thời Trịnh Căn.
Persicaria amplexicaulis

| Persicaria amplexicaulis |
| --- | --- |

Phân loại khoa học
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
Bộ (ordo): Caryophyllales
Họ (familia): Polygonaceae
Chi (genus): Persicaria
Loài (species): P. amplexicaulis
Danh pháp hai phần
Persicaria amplexicaulis (D.Don) Ronse Decr., 1988 
Persicaria amplexicaulis là một loài thực vật có hoa trong họ Rau răm. Loài này được (D.Don) Ronse Decr. mô tả khoa học đầu tiên năm 1988.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Persicaria amplexicaulis”. Truy cập ngày 19 tháng 9 năm 2013.
Đội tuyển bóng đá quốc gia Scotland

Đội tuyển bóng đá quốc gia Scotland (tiếng Anh: Scotland national football team) là đội tuyển cấp quốc gia của Scotland do Hiệp hội bóng đá Scotland quản lý.
Trận thi đấu quốc tế đầu tiên của đội tuyển Scotland là trận gặp đội tuyển Anh vào năm 1872, cũng là trận đấu quốc tế đầu tiên trong lịch sử bóng đá. Đội đã 8 lần tham dự World Cup và 4 lần tham dự Euro, tuy nhiên đều không vượt qua được vòng bảng.
Thành tích tại các giải đấu quốc tế > Giải vô địch thế giới

| Năm | Kết quả | Số trận | T | H | B | BT | BB |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
1930–1938: Không tham dự
1950: Bỏ cuộc
|  1954 | Vòng 1 | 2 | 0 | 0 | 2 | 0 | 8 |
|  1958 | Vòng 1 | 3 | 0 | 1 | 2 | 4 | 6 |
1962–1970: Không vượt qua vòng loại
|  1974 | Vòng 1 | 3 | 1 | 2 | 0 | 3 | 1 |
|  1978 | Vòng 1 | 3 | 1 | 1 | 1 | 5 | 6 |
|  1982 | Vòng 1 | 3 | 1 | 1 | 1 | 8 | 8 |
|  1986 | Vòng 1 | 3 | 0 | 1 | 2 | 1 | 3 |
|  1990 | Vòng 1 | 3 | 1 | 0 | 2 | 2 | 3 |
1994: Không vượt qua vòng loại
|  1998 | Vòng 1 | 3 | 0 | 1 | 2 | 2 | 6 |
2002–2022: Không vượt qua vòng loại
2026–2034: Chưa xác định
| Tổng cộng | Vòng 1 | 23 | 4 | 7 | 12 | 25 | 41 |
Thành tích tại các giải đấu quốc tế > Giải vô địch châu Âu

| Năm | Kết quả | Số trận | T | H | B | BT | BB |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
1960–1964: Không tham dự
1968–1988: Không vượt qua vòng loại
|  1992 | Vòng 1 | 3 | 1 | 0 | 2 | 3 | 3 |
|  1996 | Vòng 1 | 3 | 1 | 1 | 1 | 1 | 2 |
2000–2016: Không vượt qua vòng loại
|  2020 | Vòng 1 | 3 | 0 | 1 | 2 | 1 | 5 |
|  2024 | Vòng 1 | 3 | 0 | 1 | 2 | 2 | 7 |
  2028: Đồng chủ nhà
  2032: Chưa xác định
| Tổng cộng | Vòng 1 | 12 | 2 | 3 | 7 | 7 | 17 |
Thành tích tại các giải đấu quốc tế > UEFA Nations League

| Thành tích tại UEFA Nations League> Mùa giải | Thành tích tại UEFA Nations League> Hạng đấu | Thành tích tại UEFA Nations League> Bảng | Thành tích tại UEFA Nations League> Kết quả | Thành tích tại UEFA Nations League> Pos | Thành tích tại UEFA Nations League> Pld | Thành tích tại UEFA Nations League> W | Thành tích tại UEFA Nations League> D | Thành tích tại UEFA Nations League> L | Thành tích tại UEFA Nations League> GF | Thành tích tại UEFA Nations League> GA | Thành tích tại UEFA Nations League>  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 2018–19 | C | 1 | Vòng bảng | 1st | 4 | 3 | 0 | 1 | 10 | 4 |  |
| 2020–21 | B | 2 | Vòng bảng | 2nd | 6 | 3 | 1 | 2 | 5 | 4 |  |
| 2022–23 | B | 1 | Vòng bảng | 1st | 6 | 4 | 1 | 1 | 11 | 5 |  |
| Tổng cộng | Tổng cộng | Tổng cộng | Tổng cộng | Tổng cộng | 16 | 10 | 2 | 4 | 26 | 13 |  |
Cầu thủ > Đội hình hiện tại

Đội hình đã hoàn thành UEFA Euro 2024.

Số liệu thống kê tính đến ngày 23 tháng 6 năm 2024 sau trận gặp Hungary.
| Số | VT | Cầu thủ | Ngày sinh (tuổi) | Trận | Bàn | Câu lạc bộ |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | 1TM | Angus Gunn | 22 tháng 1, 1996 (29 tuổi) | 13 | 0 |  Norwich City |
| 12 | 1TM | Liam Kelly | 23 tháng 1, 1996 (29 tuổi) | 1 | 0 |  Motherwell |
| 21 | 1TM | Zander Clark | 26 tháng 6, 1992 (32 tuổi) | 4 | 0 |  Heart of Midlothian |

| 2 | 2HV | Anthony Ralston | 16 tháng 11, 1998 (26 tuổi) | 12 | 1 |  Celtic |
| 3 | 2HV | Andrew Robertson (đội trưởng) | 11 tháng 3, 1994 (30 tuổi) | 74 | 3 |  Liverpool |
| 5 | 2HV | Grant Hanley | 20 tháng 11, 1991 (33 tuổi) | 53 | 2 |  Norwich City |
| 6 | 2HV | Kieran Tierney | 5 tháng 6, 1997 (27 tuổi) | 47 | 1 |  Real Sociedad |
| 13 | 2HV | Jack Hendry | 7 tháng 5, 1995 (29 tuổi) | 34 | 3 |  Al-Ettifaq |
| 15 | 2HV | Ryan Porteous | 25 tháng 3, 1999 (25 tuổi) | 12 | 1 |  Watford |
| 16 | 2HV | Liam Cooper | 30 tháng 8, 1991 (33 tuổi) | 19 | 0 |  Leeds United |
| 22 | 2HV | Ross McCrorie | 18 tháng 3, 1998 (26 tuổi) | 1 | 0 |  Bristol City |
| 24 | 2HV | Greg Taylor | 5 tháng 11, 1997 (27 tuổi) | 14 | 0 |  Celtic |
| 26 | 2HV | Scott McKenna | 12 tháng 11, 1996 (28 tuổi) | 37 | 1 |  Copenhagen |

| 4 | 3TV | Scott McTominay | 8 tháng 12, 1996 (28 tuổi) | 52 | 9 |  Manchester United |
| 7 | 3TV | John McGinn | 18 tháng 10, 1994 (30 tuổi) | 69 | 18 |  Aston Villa |
| 8 | 3TV | Callum McGregor | 14 tháng 6, 1993 (31 tuổi) | 63 | 3 |  Celtic |
| 11 | 3TV | Ryan Christie | 22 tháng 2, 1995 (29 tuổi) | 52 | 6 |  Bournemouth |
| 14 | 3TV | Billy Gilmour | 11 tháng 6, 2001 (23 tuổi) | 30 | 1 |  Brighton & Hove Albion |
| 17 | 3TV | Stuart Armstrong | 30 tháng 3, 1992 (32 tuổi) | 51 | 5 |  Southampton |
| 20 | 3TV | Ryan Jack | 27 tháng 2, 1992 (32 tuổi) | 20 | 0 |  Rangers |
| 23 | 3TV | Kenny McLean | 8 tháng 1, 1992 (33 tuổi) | 42 | 2 |  Norwich City |

| 9 | 4TĐ | Lawrence Shankland | 10 tháng 8, 1995 (29 tuổi) | 14 | 3 |  Heart of Midlothian |
| 10 | 4TĐ | Ché Adams | 13 tháng 7, 1996 (28 tuổi) | 33 | 6 |  Southampton |
| 18 | 4TĐ | Lewis Morgan | 30 tháng 9, 1996 (28 tuổi) | 4 | 0 |  New York Red Bulls |
| 19 | 4TĐ | Tommy Conway | 6 tháng 8, 2002 (22 tuổi) | 1 | 0 |  Bristol City |
| 25 | 4TĐ | James Forrest | 7 tháng 7, 1991 (33 tuổi) | 39 | 5 |  Celtic |
Cầu thủ > Từng được triệu tập

Các cầu thủ dưới đây được triệu tập trong vòng 12 tháng.
| Vt | Cầu thủ | Ngày sinh (tuổi) | Số trận | Bt | Câu lạc bộ | Lần cuối triệu tập |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| TM | Craig Gordon | 31 tháng 12, 1982 (42 tuổi) | 75 | 0 |  Heart of Midlothian | v.  Phần Lan, 7 tháng 6 năm 2024 |
| TM | Robby McCrorie | 18 tháng 3, 1998 (26 tuổi) | 0 | 0 |  Rangers | v.  Na Uy, 19 tháng 11 năm 2023 |

| HV | John Souttar | 25 tháng 9, 1996 (28 tuổi) | 9 | 1 |  Rangers | v.  Phần Lan, 7 tháng 6 năm 2024 |
| HV | Nathan Patterson | 16 tháng 10, 2001 (23 tuổi) | 21 | 1 |  Everton | v.  Bắc Ireland, 26 tháng 3 năm 2024 |
| HV | Josh Doig | 18 tháng 5, 2002 (22 tuổi) | 0 | 0 |  Sassuolo | v.  Na Uy, 19 tháng 11 năm 2023 |
| HV | Max Johnston | 26 tháng 12, 2003 (21 tuổi) | 0 | 0 |  Sturm Graz | v.  Pháp, 17 tháng 10 năm 2023 |
| HV | Aaron HickeyINJ | 10 tháng 6, 2002 (22 tuổi) | 14 | 0 |  Brentford | v.  Tây Ban Nha, 12 tháng 10 năm 2023 |

| TV | Lewis Ferguson | 24 tháng 8, 1999 (25 tuổi) | 12 | 0 |  Bologna | v.  Bắc Ireland, 26 tháng 3 năm 2024 |
| TV | Elliot AndersonINJ | 6 tháng 11, 2002 (22 tuổi) | 0 | 0 |  Newcastle United | v.  Síp, 8 tháng 9 năm 2023 |

| TĐ | Ben DoakINJ | 11 tháng 11, 2005 (19 tuổi) | 0 | 0 |  Liverpool | v.  Phần Lan, 7 tháng 6 năm 2024 |
| TĐ | Lyndon DykesINJ | 7 tháng 10, 1995 (29 tuổi) | 36 | 9 |  Queens Park Rangers | v.  Gibraltar, 3 tháng 6 năm 2024 |
| TĐ | Jacob Brown | 10 tháng 4, 1998 (26 tuổi) | 8 | 0 |  Luton Town | v.  Na Uy, 19 tháng 11 năm 2023 |
| TĐ | Kevin Nisbet | 8 tháng 3, 1997 (27 tuổi) | 11 | 1 |  Millwall | v.  Tây Ban Nha, 12 tháng 10 năm 2023 |
Liên kết

Wales
FIFA World Cup
Hạt nhân nguyên tử

"Hạt nhân" đổi hướng tới đây. Đối với định nghĩa khác, xem Hạt nhân (định hướng).
Hình ảnh minh họa nguyên tử heli. Trong hạt nhân, proton có màu hồng và neutron có màu tía
Hạt nhân nguyên tử là cấu trúc vật chất đậm đặc chiếm khối lượng chủ yếu (gần như là toàn bộ) của nguyên tử. Về cơ bản, theo các hiểu biết hiện nay thì hạt nhân nguyên tử có kích thước nằm trong vùng giới hạn bởi bán kính cỡ 10−15 m, được cấu tạo từ hai thành phần sau:
Proton: là loại hạt mang điện tích +1, có khối lượng bằng 1.67262158 × 10−27 kg (938.278 MeV/c²) và spin +1/2. Trong tiếng Hy Lạp, proton có nghĩa là "thứ nhất". Proton tự do có thời gian sống rất lớn, gần như là bền vĩnh viễn. Tuy nhiên quan điểm này vẫn còn một số hoài nghi trong vật lý hiện đại.
Neutron: là loại hạt không mang điện tích, có khối lượng bằng 1.67492716 × 10−27 kg (939.571 MeV/c²) và spin +1/2, tức là lớn hơn khối lượng của proton chút ít. Neutron tự do có thời gian tồn tại cỡ 10 đến 15 phút và sau đó nhanh chóng phân rã thành một proton, một hạt điện tử (electron) và một phản nơtrino.
Lịch sử

Được phát hiện vào năm 1911 bởi nhà khoa học đạt giải Nobel Hóa Học Ernest Rutherford bằng phương pháp thí nghiệm lá vàng Geiger–Marsden để thử nghiệm áp dụng plum pudding model của nhà khoa học J.J Thomson lên nguyên tử. Sử dụng góc chiếu xoay chiều của chùm tia hạt alpha (helium nuclei) rồi áp dụng trực tiếp lên một miếng kim loại dát mỏng.
Sau khi tìm ra được neutron vào năm 1932, các mẫu hình của một hạt nhân nguyên tử (nucleus) được hình thành từ các proton và neutron được phát triển trong các công trình nghiên cứu của nhà khoa học Dmitri Ivanenko và nhà khoa học Werner Heisenberg. Trong phương trình, một nguyên tử là tổng hợp của các nucleus mang điện tích dương, với những đám mây electron mang điện tích âm che phủ xung quanh nó, chúng sẽ tương tác với nhau bằng lực tĩnh điện. Gần như khối lượng của nguyên tử đều ở trong nucleus, thêm một phần cộng hưởng nhỏ đến từ đám mây điện tích.
Đường kính của một hạt nhân nguyên tử (nucleus) sẽ từ khoảng 1.70 fm (1.70×10−15 m) cho nguyên tố hydrogen (đường kính của một proton) cho đến 11.7 fm với nguyên tố uranium. Những kiểu mẫu hình học này sẽ nhỏ hơn đường kính thật của nguyên tử (tổng nucleus + mây electron) bởi hệ số là 26,634. Ví dụ: bán kính hạt nhân nguyên tử uranium là khoảng 156 pm (156×10−12 m) lên đến tầm 60,250 (bán kính Bohr của Hydrogen là khoảng 52,92 pm).
Nghiên cứu về hạt nhân nguyên tử là một nhánh trong vật lý hạt nhân để lưu trữ và tìm hiểu thêm về cấu trúc và các lực kết nối tạo thành chúng.
Từ nguyên

Thuật ngữ nucleus - hạt nhân nguyên tử, có khởi nguồn từ tiếng Latin, là một cụm từ ghép nux (''nut'' = hạt) bên trong một dạng quả mọng (ví dụ như quả hồng). Vào năm 1844, Michael Faraday sử dụng thuật ngữ này để áp dụng cho ''điểm trung tâm của nguyên tử''. Mẫu hình nguyên tử hiện đại được khởi xướng bởi Ernest Rutherford vào năm 1912. Sự cộng hưởng của thuật ngữ ''nucleus'' trong thuyết nguyên tử vào thời điểm đấy vẫn chưa hoàn toàn phổ biến. Vào năm 1916, Gilbert N. Lewis đã soạn một quyển sách mang tên The Atom and the Molecule (Nguyên tử và Phân Tử), rằng ''Nguyên tử là tổng hợp của nhân điều hành (kernel) và phần bên ngoài của nguyên tử hoặc vỏ''. Thuật ngữ kern cũng được dùng để chỉ nucleus trong tiếng Hà Lan và tiếng Đức.
Sự hình thành hạt nhân

Hạt nhân nguyên tử (nucleus) của một nguyên tử được tích hợp từ neutron và proton. Mà ở đó, các neutron và proton được chuyển hóa từ các hạt siêu bé gọi là quark. Các hạt quark được kết nối loại với nhau bằng lực tương tác mạnh trong một tổng liên kết của Hadron, gọi là các Baryon. Lực hạt nhân mạnh lan tỏa trong không gian giữa các baryon để kết nối các neutron và các proton lại với nhau, tạo ra lực đối kháng giữa lực tĩnh điện âm với các proton mang điện tích dương. Lực hạt nhân mạnh thường có khoảng cách hoạt động ngắn và có chỉ số sẽ về 0 khi ở ngoài rìa của hạt nhân nguyên tử.
Tính chất thu thập (khả năng lưu trữ) của các hạt nhân nguyên tử điện tích dương là giữ các hạt electron điện tích âm trong các quỹ đạo của hạt nhân. Tổng các hạt electron mang điện tích âm được lưu trữ đang xoay quanh hạt nhân nguyên tử sẽ tạo thành ái lực. Ái lực có mẫu hình nhất định và theo số lượng eletron xoáy xung quanh hạt nhân nguyên tử.
Nguyên tố hóa học của một nguyên tử được hình thành từ việc xác định tổng số proton của hạt nhân nguyên tử; Nguyên tử trung tính (neutral atom) sẽ có số electron cân bằng xoay quanh hạt nhân nguyên tử. Các nguyên tố hóa học riêng biệt có thể tạo thành các mẫu hình electron bền hơn bằng cách cộng hưởng và chuyển giao các electron. Sự chuyển giao của các electron để tạo nên các quỹ đạo điện từ có tính bền xung quanh hạt nhân sẽ được hình thành lớn dần và chính là hình dạng các chất hóa học trong thế giới vĩ mô của chúng ta.
Các Proton khẳng định điện tính của một hạt nhân nguyên tử, bao gồm cả tính chất hóa học của nó. Neutron là hạt không mang điện tích, nhưng đóng vai trò mang đến tổng thể khối cho hạt nhân nguyên tử gần bằng với các electron (và thay đổi theo sự tăng lên của chúng). Các neutron có thể được giải thích là sự dị biến của đồng vị (cùng chỉ số hạt nhân nhưng khác khối lượng của hạt nhân). Vai trò chính của các neutron là làm giảm lực đối kháng tĩnh điện (electrostatic repulsion) bên trong một nguyên tử hạt nhân.
Tổng thể và hình dạng

Proton và Neutron là các Fermion, với số lượng tử có giá trị Isopin mạnh khác nhau. Chỉ khi là các thể lượng tử không xác định, hai proton và hai neutron có thể chia sẻ cùng chuyển động sóng trong không gian. Nhưng, đôi khi, chúng được định dạng là hai thể lượng tử khác nhau trong cùng một hạt, gọi là nucleon. Hai Fermion, ví dụ như: hai proton; hoặc hai electron; hoặc 1 proton + 1 electron (gọi là deuteron), có thể hiển thị theo biểu hình hạt boson khi chúng tương tác với nhau theo cặp; xoay theo số nguyên.
Trong trường hợp hiếm có, ví dụ như siêu hạt nhân nguyên tử (hypernucleus) có kết nối baryon thứ ba được gọi là hyperon, sở hữu một hoặc nhiều các hạt quark lạ (strange quark) hoặc/và các hạt quark biến dị khác, cũng có thể chia sẻ hoạt động bước sóng. Tuy nhiên, mẫu hạt nhân nguyên tử này vô cùng bất ổn và không thể tìm thấy trên Trái Đất mà chỉ có thể tìm thấy trong các thí nghiệm năng lượng vật lý cao cấp.
Neutron có lõi cực dương với bán kính ≈ 0.3 fm được bao quanh bởi một hệ thống cân bằng (bù đắp) của cực âm có bán kính khoảng từ 0.3 fm và 2 fm. Proton mang điện tích dương có khả năng làm chia thể trong một khoảng nhất định theo cấp số nhân với bán kính bình phương trung bình là khoảng 0,8 fm.
Nguyên tử có thể giống dạng cầu, dạng bóng bầu dục (chuyển dạng hình dài); dạng đĩa bay (chuyển dạng dẹt); dạng tinh chế triaxial (là sự kết hợp của dạng đĩa bay và dạng hình dài) hoặc dạng quả lê.
Các lực

Nguyên tử được gắn kết bằng những dư lực mạnh (lực hạt nhân), Những dư lực mạnh này chân không nhỏ của lực tương tác mạnh giúp làm cho các hạt quark liên kết với nhau tạo thành các proton và các neutron. Lực này có tính yếu hơn khi ở giữa các neutron và các proton bởi vì chúng gần như vô hiệu hóa khi trong vùng liên kết hạt nhân; Điều này có cùng tính chất tương tác giữa lực điện từ và các nguyên tử trung tính (giống như lực Van der Waals của hai nguyên tử khí trơ) sẽ có tính yếu hơn các lực điện từ dùng để liên kết toàn phần các nguyên tử (ví dụ: các lực giữ các electron trong một nguyên tử khí trơ sẽ gắn kết với hạt nhân của chúng).
Lực hạt nhân có tính hấp dẫn cao trong các khoảng tách nucleon điển hình, và lực này tạo sức áp đảo lên lực đẩy của các proton do lực điện từ, do đó, hạt nhân được hình thành. Tuy nhiên, dư lực mạnh có một giới hạn về khoảng cách bởi vì tính phân rã nhanh trong chiều không gian (đọc thêm về định luật Yukawa).
Do đó chỉ có những hạt nhân nhỏ hơn một dạng kích thước nhất định mới có thể hoàn toàn mang tính ổn định. Hạt nhân có tính chất hoàn toàn ổn định lớn nhất được biết đến (nghĩa là bền hơn so với phân rã alpha, beta và gamma) là chì-208 chứa tổng số 208 nucleon (126 neutron và 82 proton). Các hạt nhân lớn hơn mức tối đa này không ổn định và có xu hướng tồn tại trong thời gian nhất định với số lượng nucleon lớn hơn. Tuy nhiên, bismuth-209 cũng được tính là bền so với phân rã beta và có chu kỳ bán rã thành phân rã alpha dài nhất so với bất kỳ đồng vị nào đã biết, ước tính dài hơn một tỷ lần so với tuổi của vũ trụ.
Dư lực mạnh có tác dụng trong một phạm vi rất ngắn (thường chỉ một vài femtometre (fm); khoảng một hoặc hai đường kính nucleon) và gây ra lực hấp dẫn giữa bất kỳ cặp nucleon nào. Ví dụ, giữa proton và neutron để tạo thành deuteron [NP], và cũng như giữa các proton và proton, và neutron và neutron.
Hạt nhân phát xạ và giới hạn phạm vi lực hạt nhân

Giới hạn hiệu dụng tuyệt đối trong phạm vi của lực hạt nhân (còn được gọi là dư lực mạnh) được biểu thị bằng các mẫu hình hạt nhân phát xạ (hào quang của hạt nhân). Ví dụ như: lithium-11 hoặc boron-14. Mà trong đó có các dineutron, hoặc các tập hợp neutron khác, quay quanh quỹ đạo ở khoảng cách khoảng 10 fm (gần giống với bán kính 8 fm của hạt nhân uranium-238). Các hạt nhân này không có mật độ cực đại. Các hạt nhân phát xạ hình thành ở các cạnh cực theo biểu đồ các nuclide — đường giải phóng hạt neutron và đường giải phóng hạt proton — và tất cả đều có tính không ổn định với chu kỳ bán rã ngắn, tính bằng mili giây; ví dụ, lithium-11 có chu kỳ bán rã 8,8 ms.
Trên thực tế, các dạng phát xạ đại diện cho một trạng thái tăng xung động lên các nucleon bên trong một lớp vỏ lượng tử có mức năng lượng thấp (cả về bán kính và năng lượng). Phát xạ có thể được tạo bởi neutron [NN, NNN] hoặc proton [PP, PPP]. Các hạt nhân có một neutron phát xạ bao gồm 11Be và 19C. Một phát xạ của hai nơtron được biểu hiện bởi 6He, 11Li, 17B, 19B và 22C. Các hạt nhân phát xạ của hai neutron chia thể thành ba mảnh, không bao giờ là hai mảnh, và được gọi là hạt nhân Borromean bởi tính chất này (giải thích đến một hệ thống ba vòng lồng vào nhau, trong đó việc phá vỡ bất kỳ vòng nào sẽ giải phóng cả hai vòng còn lại). 8He và 14Be đều biểu hiện một phát xạ bốn neutron. Các hạt nhân có phát xạ proton bao gồm 8B và 26P. Một phát xạ của hai proton được thể hiện bởi 17Ne và 27S. Các quầng sáng proton được cho là hiếm và không ổn định hơn các ví dụ về neutron, vì lực điện từ đẩy của (các) proton dư.