stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
12 tháng 10
Mất

1870 –Robert E. Lee, sĩ quan quân đội Mỹ (s. 1807)
1924 –Anatole France, nhà báo, nhà văn, nhà thơ người Pháp từng nhận giải Nobel (s. 1844)
1965 –Paul Hermann Müller, nhà hoá học người Thuỵ Sĩ từng nhận giải Nobel (s. 1899)
1971 –Dean Acheson, luật gia, chính khách Mỹ, Bộ trưởng Ngoại giao Hoa Kỳ thứ 51 (s. 1893)
1997 –John Denver, ca sĩ kiêm sáng tác, Diễn viên người Mỹ (s. 1943)
1998 –Matthew Shepard, sinh viên Mỹ, nạn nhân của một vụ giết người (s. 1976).
2006 - Carlo Acutis, lập trình viên trẻ tuổi người Ý gốc Anh, nổi tiếng với việc sưu tầm các Phép lạ Thánh Thể (s.1991)
2007 –Kisho Kurokawa, kiến trúc sư Nhật Bản, người thiết kế Tháp Nakagin Capsule (s. 1934)
2011 –Hồ Thị Bi, "Bà Năm chính sách", nữ chỉ huy quân sự của Việt Nam trong Kháng chiến chống Pháp (s. 1916)
2011 –Dennis Ritchie, nhà khoa học máy tính người Mỹ, người tạo ra ngôn ngữ lập trình C (s. 1941)
Những ngày lễ và kỷ niệm

Lễ thánh, lễ bổn mạng của Kitô giáo:
Chân Phước Louis Brisson
Đức Mẹ Cột Trụ
Đức Mẹ Aprecida
Edith Cavell và Elizabeth Fry (Anh giáo)
Thánh Heribert thành Cologne
Thánh Wilfrid thành Ripon
Các lễ Chính Thống giáo phương Đông.
Chân phước Carlo Acutis
Các sự kiện kỷ niệm ngày Columbo tìm ra Châu Mỹ:
Ngày Các nền văn hóa (Costa Rica).
Ngày châu Mỹ (Belize).
Ngày Columbo (Honduras).
Ngày Dân tộc (El Salvador và Uruguay).
Ngày Khám phá châu Mỹ (México).
Ngày Phản kháng của người bản địa (Venezuela).
Ngày Sắc tộc Hispanic hay Ngày Lễ Quốc gia Tây Ban Nha, và Ngày Không lực (Tây Ban Nha).
Ngày Tôn trọng Đa dạng Văn hóa (Argentina).
Ngày Độc lập ở Guinea Xích Đạo, khi nước này giành độc lập từ Tây Ban Nha năm 1968.
Ngày Khám phá châu Mỹ và Ngày Thanh niên Quốc gia (Bahamas).
Ngày Ngôn ngữ Tây Ban Nha (Liên Hợp Quốc).
Ngày Quốc gia công khai thiên hướng tình dục (Vương Quốc Liên Hiệp Anh và Bắc Ireland).
Ngày Trẻ em (Brasil).
Ngày Tự do tư tưởng (Hoa Kỳ).
Derby Merseyside

| --- | --- |
Trận derby Merseyside, 25 tháng 3, 2006
Tên khác: The friendly derby (Derby thân thiện/Derby giữa những người bạn)
Địa điểm: Liverpool
Đội: Everton  Liverpool
Gặp nhau lần đầu: 13 tháng 10, 1894 1894–95 First Division Everton 3–0 Liverpool
Gặp nhau gần nhất: 14 tháng 2, 2023 Premier League Liverpool 2-0 Everton
Gặp nhau tiếp theo: 21 tháng 10, 2023 Premier League Liverpool v Everton
Sân vận động: Anfield (Liverpool) Goodison Park (Everton)
Thống kê
Số lần gặp nhau: 242
Thắng nhiều nhất: Liverpool (98)
Cầu thủ tham dự nhiều nhất: Neville Southall (41)
Ghi bàn hàng đầu: Ian Rush (25)
Chuỗi trận mọi thời đại: Everton: 67 Hòa: 77 Liverpool: 98
Trận thắng cách biệt nhất: Liverpool 6–0 Everton (1935)
Trận Derby vùng Merseyside là cuộc đối đầu giữa hai đội bóng là Liverpool và Everton, hai câu lạc bộ lớn từ Liverpool, Merseyside, Anh. Đây là trận derby lớn và tồn tại lâu nhất ở hạng đấu bóng đá cao nhất của Anh, khi nó liên tục được diễn ra kể từ mùa giải 1962–63. Sự cạnh tranh giữa hai đội bóng phần nào xuất phát từ việc dùng chung sân Stanley Park, về sau Everton lấy Goodison Park làm sân nhà và Liverpool tại Anfield.
Theo truyền thống, trận derby Merseyside được gọi là "trận derby thân thiện" vì số lượng lớn các gia đình có cả những người là cổ động viên Liverpool và Everton. Đây là một trong số ít những trận đấu mà không phân biệt sự ủng hộ của các fan về phía nào. Kể từ giữa những năm 1980, sự cạnh tranh đã tăng lên; và kể từ khi thành lập Premier League, cặp đấu này đã có nhiều thẻ đỏ hơn bất kỳ trận đấu nào khác.
Thống kê > Tổng số trận đã đấu

| Giải đấu | Đã chơi | Liverpool | Hòa | Everton | Số bàn của LIV | Số bàn của EVE |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Giải bóng đá hạng nhất Anh (cũ) | 146 | 54 | 44 | 48 | 203 | 181 |
| Premier League | 64 | 28 | 25 | 11 | 89 | 55 |
| Cúp FA | 25 | 12 | 6 | 7 | 40 | 28 |
| Cúp Liên đoàn bóng đá Anh | 4 | 2 | 1 | 1 | 2 | 1 |
| Siêu cúp Anh | 3 | 1 | 1 | 1 | 2 | 2 |
| Football League Super Cup | 2 | 2 | 0 | 0 | 7 | 2 |
| Tổng | 244 | 99 | 77 | 68 | 343 | 269 |
Thống kê > Những trận có đông người đến xem

| Thứ | Ngày | SVĐ | Kết Quả | CĐV |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | 18.9.1948 | Goodison Park | Everton 1–1 Liverpool | 78,299 |
| 2 | 22.9.1962 | Goodison Park | Everton 2–2 Liverpool | 72,488 |
| 3 | 16.9.1950 | Goodison Park | Everton 1–3 Liverpool | 71,150 |
| 4 | 27.8.1949 | Goodison Park | Everton 0–0 Liverpool | 70,812 |
| 5 | 27.9.1947 | Goodison Park | Everton 0–3 Liverpool | 66,776 |
| 6 | 8.2.1964 | Goodison Park | Everton 3–1 Liverpool | 66,515 |
| 7 | 15.10.1927 | Goodison Park | Everton 1–1 Liverpool | 65,729 |
| 8 | 12.4.1965 | Goodison Park | Everton 2–1 Liverpool | 65,402 |
| 9 | 1.10.1938 | Goodison Park | Everton 2–1 Liverpool | 64,977 |
| 10 | 3.2.1968 | Goodison Park | Everton 1–0 Liverpool | 64,482 |
Chú thích

↑  “Class telling in FA Cup”. The Times. ngày 31 tháng 1 năm 1955.
↑  “Liverpool v Everton: The changing face of the Merseyside derby”. BBC Sport. ngày 4 tháng 1 năm 2018. Truy cập ngày 5 tháng 1 năm 2018.
↑  The Merseyside derby, footballderbies.com. Truy cập ngày 11 tháng 2 năm 2007
↑  “Fans segregation enforced for Everton v Liverpool derby”. BBC News.
Ngô Thị Mận

| Ngô Thị Mận |
| --- | --- |
Ngô Thị Mận vào năm 2019
Chức vụ
 Phu nhân Tổng Bí thư Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam
Nhiệm kỳ: 19 tháng 1 năm 2011 – 19 tháng 7 năm 2024 13 năm, 182 ngày
Tổng Bí thư: Nguyễn Phú Trọng
Tiền nhiệm: Lý Thị Bang
Kế nhiệm: Ngô Phương Ly
 
 Phu nhân Chủ tịch nước Việt Nam
Nhiệm kỳ: 23 tháng 10 năm 2018 – 5 tháng 4 năm 2021 2 năm, 164 ngày
Chủ tịch nước: Nguyễn Phú Trọng
Tiền nhiệm: Nguyễn Thị Hiền
Kế nhiệm: Trần Thị Nguyệt Thu
 
 Phu nhân Chủ tịch Quốc hội Việt Nam
Nhiệm kỳ: 26 tháng 6 năm 2006 – 23 tháng 7 năm 2011 5 năm, 27 ngày
Chủ tịch Quốc hội: Nguyễn Phú Trọng
Tiền nhiệm: Đào Thị Hào
Kế nhiệm: Lê Thị Mai Hương
 
Thông tin cá nhân
Quốc tịch:  Việt Nam
Sinh: 25 tháng 10, 1948 (76 tuổi)  Hà Nội, Việt Nam Dân chủ Cộng hòa
Chồng: Nguyễn Phú Trọng
Con cái: Nguyễn Thị Kim Ngọc Nguyễn Trọng Trường
Binh nghiệp
Phục vụ: Công an nhân dân Việt Nam
Cấp bậc:  Trung tá
Ngô Thị Mận (sinh ngày 25 tháng 10 năm 1948) là một sĩ quan cấp Trung tá của Công an nhân dân Việt Nam, bà là phu nhân của ông Nguyễn Phú Trọng, Tổng Bí thư Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam trong nhiệm kỳ từ ngày 19 tháng 1 năm 2011 cho đến ngày 19 tháng 7 năm 2024. Bà còn là Phu nhân Chủ tịch nước Việt Nam trong khi chồng bà đảm nhiệm cả 2 chức vụ trong nhiệm kỳ chủ tịch nước từ năm 2018 đến năm 2021. Trước đó, bà cũng trở thành phu nhân của Chủ tịch Quốc hội Việt Nam khi chồng bà đảm nhiệm chức vụ này từ năm 2006 cho đến năm 2011.
Ngô Thị Mận được báo chí Việt kiều mệnh danh là "Đệ nhất phu nhân Việt Nam". Bà được cho là đã duy trì một lối sống giản dị và rất kín tiếng mặc dù chồng của bà là người có quyền lực chính trị cao nhất tại Việt Nam.
Tiểu sử

Theo một số nguồn sách về ông Nguyễn Phú Trọng thì bà Ngô Thị Mận sinh năm 1948, bà là một sĩ quan Công an nhân dân Việt Nam, công tác tại sở Công an Quận Hai Bà Trưng, Thành phố Hà Nội và đã nghỉ hưu với quân hàm Trung tá. Bà kết hôn với ông Nguyễn Phú Trọng và sinh được 2 người con gồm 1 con gái là Nguyễn Thị Kim Ngọc (sinh năm 1973) và 1 con trai là Nguyễn Trọng Trường (sinh năm 1976), cả 2 người con đều là những công chức nhà nước. Bà từng sinh sống cùng chồng tại căn nhà ở phố Thiền Quang, Hà Nội.
Giddenahalli, Madhugiri

| Giddenahalli |
| --- | --- |
—  Làng  —
 
Quốc gia:  Ấn Độ
Bang: Karnataka
Huyện: Tumkur
Thành phố/thị trấn: Madhugiri
Giddenahalli là một làng thuộc tehsil Madhugiri, huyện Tumkur, bang Karnataka, Ấn Độ.
Hello

Đối với các định nghĩa khác, xem Hello (định hướng).
Hello là một lời chào trong tiếng Anh. Nó hình thành lần đầu tiên bằng văn bản từ năm 1826.
Lịch sử

Hello, với cách đánh vần đó, đã được sử dụng trong các ấn phẩm ở Hoa Kỳ ngay từ phiên bản ngày 18 tháng 10 năm 1826 của Công cụ chuyển phát nhanh của Norwich, Connecticut. Một cách sử dụng sớm khác là một cuốn sách Mỹ năm 1833 có tên The Sketches and Eccentricities of Col. David Crockett, ở Tây Tennessee, được in lại cùng năm đó trong Công báo văn học Luân Đôn. Từ này được sử dụng rộng rãi trong văn học vào những năm 1860.
Từ nguyên

Theo Từ điển tiếng Anh Oxford, hello là một sự thay đổi của hallo, hollo, xuất phát từ tiếng Đức cổ "halâ, holâ, mệnh lệnh nhấn mạnh của halôn, holôn, được sử dụng đặc biệt là trong việc ca ngợi một người lái đò."  Nó cũng kết nối sự phát triển của hello ảnh hưởng của một hình thức trước đó, Holla, mà nguồn gốc là ở Hola của Pháp (khoảng, 'whoa đó!', Từ is Pháp 'có'). Ngoài chào, halloo, hallo, hollo, hullo và hillo (hiếm) cũng tồn tại dưới dạng các biến thể hoặc các từ liên quan, từ này có thể được đánh vần bằng cách sử dụng bất kỳ trong số năm nguyên âm.
Negros Island (vùng)

khu vực hành chính của PhilippinesBản mẫu:SHORTDESC:khu vực hành chính của Philippines
| Negros Island Region |
| --- | --- |
—  Vùng  —
 
 Theo chiều kim đồng hồ từ bên trên: Kanlaon, nhà thờ Thánh Francis xứ Assisi (Siquijor), biệt thự The Ruins, thác Niludhan, trung tâm hành chính Bacolod
 Vị trí tại Philippines
OpenStreetMap
Quốc gia:  Philippines
Nhóm đảo: Visayas
Thành lập: 29 tháng 5 năm 2015 (lần đầu) 11 tháng 6 năm 2024 (lần hai)
Trung tâm vùng: Bacolod và Dumaguete (tạm thời)
Thành phố lớn nhất: Bacolod
Diện tích
 • Tổng cộng: 13.525,56 km2 (5,222,25 mi2)
Độ cao cực đại (Núi Kanlaon): 2,465 m (8.087 ft)
Dân số (2020)
 • Tổng cộng: 4.760.340
 • Mật độ: 350/km2 (910/mi2)
Tỉnh:  Danh sách  Negros Occidental   Negros Oriental   Siquijor  
Thành phố độc lập:  1  Bacolod  
Thành phố thành phần:  18  Bago   Bais   Bayawan   Cadiz   Canlaon   Dumaguete   Escalante   Guihulngan   Himamaylan   Kabankalan   La Carlota   Sagay   San Carlos   Silay   Sipalay   Talisay   Tanjay   Victorias  
Khu tự quản: 44
Barangay: 1353
Ngôn ngữ: Hiligaynon Cebuano Magahat Carolan Tagalog Anh
GDP (ước tính 2022): ₱557,68 tỉ $9,5 tỉ
Vùng Negros Island (
tiếng Anh: Negros Island Region, viết tắt NIR) là một vùng hành chính của Philippines. Vùng này gồm hai đảo chính là Negros và Siquijor, và có ba tỉnh: Negros Occidental, Negros Oriental và Siquijor, cùng thành phố Bacolod. Trung tâm của vùng là Bacolod và Dumaguete.
Vùng được thành lập lần đầu tiên vào ngày 29 tháng 5 năm 2015 và chỉ gồm đảo Negros, nhưng bị bãi bỏ vào năm 2017. Vùng được tái lập vào ngày 11 tháng 6 năm 2024, và có thêm đảo Siquijor.
Địa lý

Vùng Negros Island gồm đảo: Negros (có hai tỉnh Negros Occidental và Negros Oriental) và Siquijor. Hai đảo này có tổng diện tích 13.525,56 km². Các vùng biển xung quanh: Eo biển Guimaras ở phía tây, biển Visayas ở phía bắc, eo biển Tañon ở phía đông, biển Bohol ở phía đông nam, và biển Sulu ở phía nam. Vùng có những đồng bằng và những dãy núi lớn trên cả hai đảo.
Negros là đảo lớn thứ hai ở Visayas, sau Samar, có diện tích 13.309,60 km². Đảo này chủ yếu có nguồn gốc núi lửa, nên thích hợp cho nông nghiệp. Các đồng bằng bằng phẳng trên đảo có nhiều đồn điền mía quy mô lớn, và đảo có tiếng về sản xuất mía đường trong nước. Những ngọn núi ở phần trung tâm chia đôi đảo về mặt chính trị và ngôn ngữ: nửa phía tây nói tiếng Hiligaynon và nửa phía đông nói tiếng Cebuano. Kanlaon là điểm cao nhất trên đảo và là một trong những ngọn núi lửa hoạt động mạnh nhất ở Philippines, có đỉnh núi nằm ở độ cao 2.465 m so với mực nước biển. Đây cũng là đỉnh cao nhất trong nhóm đảo Visayas. Các đỉnh núi cao khác bao gồm Mandalagan (1.885 m) và Talinis (1.903 m). Có các hồ ở phần nội địa của đảo như hồ đôi Balinsasayao và Danao. Các khu vực ven biển của đảo có những bãi biển và một số đảo nhỏ như đảo Apo. Vùng núi của công viên tự nhiên Bắc Negros có rừng bao phủ phần lớn, đây là một khu vực được bảo vệ của đất nước.
Đảo Siquijor nằm ở phía đông nam của tỉnh Negros Oriental. Đây là đảo nhỏ thứ ba trong nước, có diện tích 343,5 km². Núi Malabahoc có độ cao 628 m so với mực nước biển là điểm cao nhất trên đảo. Có thể tìm thấy các thềm biển ở San Juan, cũng như hóa thạch của loài trai khổng lồ tridacna trên các cánh đồng vùng nội địa trên đảo.
Hành chính

Vùng này có 3 tỉnh và 19 thành phố. Negros Occidental có nhiều thành phố được công nhận nhất trong số các tỉnh ở Philippines, với 13 thành phố, bao gồm thủ phủ Bacolod, nhưng thành phố này được quản lý độc lập với tỉnh với tư cách một thành phố có mức độ đô thị hóa cao.
Bacolod là trung tâm của vùng đô thị Bacolod (cũng bao gồm các thành phố Talisay và Silay), đây là thành phố đông dân nhất trong vùng và là thành phố lớn thứ 19 trong nước; Dumaguete là thành phố có mật độ dân số đông nhất trong vùng.
Bacolod và Dumaguete đều là trung tâm khu vực của vùng.
| Tỉnh or HUC>  | Tỉnh or HUC>  | Thủ phủ>  | Dân số (2020)>  | Dân số (2020)>  | Diện tích> km2 | Diện tích> sq mi | Mật độ> /km2 | Mật độ> /sq mi | Thành phố>  | Muni> . | Bgy> . |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Bản mẫu:Country data Negros Occidental | Bản mẫu:Country data Negros Occidental | Bacolod | 63,1% | 2.623.172 | 7.802,54 | 3.012,58 | 340 | 880 | 12 | 19 | 601 |  |
| Bản mẫu:Country data Negros Oriental | Bản mẫu:Country data Negros Oriental | Dumaguete | 34,5% | 1.432.990 | 5.385,53 | 2.079,36 | 270 | 700 | 6 | 19 | 557 |  |
| Bản mẫu:Country data Siquijor | Bản mẫu:Country data Siquijor | Siquijor | 2,5% | 103.395 | 337,49 | 130,31 | 310 | 800 | 0 | 6 | 134 |  |
|  Bacolod | † | — | 14,4% | 600.783 | 162,67 | 62,81 | 3.700 | 9.600 | — | — | 61 |  |
| Tổng cộng | Tổng cộng | Tổng cộng | Tổng cộng | 4,760,340 | 14,140.74 | 5.459,77 | 340 | 880 | 19 | 44 | 1.353 |  |
  †  Bacolod là một thành phố đô thị hóa cao; số liệu không bao gồm trong tỉnh Negros Occidental.
Hành chính > Thành phố

†  Trung tâm vùng
| Thành phố>  | Dân số (2020)>  | Diện tích> km2 | Diện tích> sq mi | Mật độ> /km2 | Mật độ> /sq mi | Hạng đô thị>  | Hạng thu nhập>  | Tỉnh>  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| † Bacolod | 600.783 | 162,67 | 62,81 | 3.700 | 9.600 | Đô thị hoá cao | 1 | Negros Occidental |
| Bago | 191.210 | 401,20 | 154,90 | 480 | 1.200 | Thành phần | 2 | Negros Occidental |
| Bais | 84.317 | 319,64 | 123,41 | 260 | 670 | Thành phần | 3rd | Negros Oriental |
| Bayawan | 122.747 | 699,08 | 269,92 | 180 | 470 | Thành phần | 1 | Negros Oriental |
| Cadiz | 158.544 | 524,57 | 202,54 | 300 | 780 | Thành phần | 2 | Negros Occidental |
| Canlaon | 58.822 | 170,93 | 66,00 | 340 | 880 | Thành phần | 4 | Negros Oriental |
| † Dumaguete | 134.103 | 33,62 | 12,98 | 4.000 | 10.000 | Thành phần | 2 | Negros Oriental |
| Escalante | 96.159 | 192,76 | 74,43 | 500 | 1.300 | Thành phần | 4 | Negros Occidental |
| Guihulngan | 102.656 | 388,56 | 150,02 | 260 | 670 | Thành phần | 5 | Negros Oriental |
| Himamaylan | 116.240 | 367,04 | 141,71 | 320 | 830 | Thành phần | 3 | Negros Occidental |
| Kabankalan | 200.198 | 697,35 | 269,25 | 290 | 750 | Thành phần | 1 | Negros Occidental |
| La Carlota | 66.664 | 137,29 | 53,01 | 490 | 1.300 | Thành phần | 4 | Negros Occidental |
| Sagay | 148.894 | 330,34 | 127,54 | 450 | 1.200 | Thành phần | 3 | Negros Occidental |
| San Carlos | 132.650 | 451,50 | 174,33 | 290 | 750 | Thành phần | 2 | Negros Occidental |
| Silay | 130.478 | 214,80 | 82,93 | 610 | 1.600 | Thành phần | 3 | Negros Occidental |
| Sipalay | 72.448 | 379,78 | 146,63 | 190 | 490 | Thành phần | 4 | Negros Occidental |
| Talisay | 108.909 | 201,18 | 77,68 | 540 | 1.400 | Thành phần | 4 | Negros Occidental |
| Tanjay | 82.642 | 276,05 | 106,58 | 300 | 780 | Thành phần | 4 | Negros Oriental |
| Victorias | 90.101 | 133,92 | 51,71 | 670 | 1.700 | Thành phần | 4 | Negros Occidental |
Nhân khẩu

| Năm | Số dân | ±% năm |
| --- | --- | --- |
| 1903  | 525.749 | —     |
| 1918  | 688.584 | +0.00% |
| 1939  | 1.277.012 | +0.00% |
| 1948  | 1.583.651 | +0.00% |
| 1960  | 2.049.399 | +0.00% |
| 1970  | 2.219.022 | +0.00% |
| 1975  | 2.595.186 | +0.00% |
| 1980  | 2.820.060 | +0.00% |
| 1990  | 3.256.112 | +0.00% |
| 1995  | 3.533.189 | +0.00% |
| 2000  | 3.777.409 | +0.00% |
| 2010  | 4.285.591 | +0.00% |
Nguồn: Cơ quan thống kê Philippines
Nhân khẩu > Ngôn ngữ

Ngôn ngữ bản địa của vùng Negros Island là:
Cebuano được nói ở phía đông Negros Occidental, Negros Oriental và Siquijor.
Hiligaynon, được nói ở phần lớn vùng Negros Occidental và một số nơi của Negros Oriental gần ranh giới giữa hai tỉnh này.
Carolan là ngôn ngữ của người Ati trên vùng cao nguyên giữa Negros Occidental và Negros Oriental.
Magahat là ngôn ngữ của người Ati ở vùng núi phía nam Negros Oriental.
Tagalog được nói ở Negros Occidental, Negros Oriental và Siquijor.
Quang cảnh San Carlos, Negros Occidental
Bản đồ hành chính vùng Negros Island
Thuyết ưu sinh

Thuyết ưu sinh là "khoa học ứng dụng hoặc là phong trào sinh học-xã hội ủng hộ việc sử dụng các phương thức nhằm cải thiện cấu tạo gen của dân số", thường là dân số loài người. Thuyết ưu sinh rất nổi tiếng vào những thập niên đầu thế kỷ 20. Vào giữa thế kỷ 20 thuyết ưu sinh không còn phổ biến do dính dáng tới Đức Quốc xã. Cả công chúng và vài thành tố của cộng đồng khoa học đều gắn thuyết ưu sinh với những hành động lạm dụng của Phát xít như, "rửa sạch chủng tộc", thí nghiệm trên người và tiêu diệt các nhóm dân tộc "không mong muốn". Tuy nhiên, sự phát triển của các công nghệ gen và công nghệ nhân bản vào cuối thế kỷ 20 đã đặt ra nhiều câu hỏi về ý nghĩa của thuyết ưu sinh và vấn đề đạo đức của nó trong thời hiện đại, lại làm trỗi dậy những mối quan tâm về thuyết ưu sinh.
Từ nguyên

Từ eugenics trong tiếng Anh bắt nguồn từ từ eu (tốt) và hậu tố genēs (sinh) trong tiếng Hy Lạp và được đặt tên bởi Francis Galton năm 1883. Galton định nghĩa thuyết ưu sinh là "sự nghiên cứu các chức năng trong sự kiểm soát của con người để có thể cải thiện hoặc làm suy yếu chất lượng chủng tộc của các thế hệ tương lai". Từ thời kỳ đầu, thuyết ưu sinh đã có ý nghĩa khác nhau với những người khác nhau. Trong lịch sử, thuật ngữ này ám chỉ tất cả từ việc chăm sóc trước sinh cho bà mẹ tới triệt sản ép buộc và chết êm ái. Với các nhà di truyền học dân số, thuật ngữ này loại bỏ việc giao phối cận huyết mà không làm biến đổi tần suất allele, nhiều tranh luận trong quá khứ lẫn hiện tại vẫn đang bàn cãi như thế nào thì được tính là ưu sinh. Một vài dạng thuyết ưu sinh chỉ chú trọng tới các đặc điểm di truyền có lợi và có hại nhận thức được. Điều này đôi khi được các nhà ưu sinh học gọi là "giả ưu sinh".
Thuật ngữ "thuyết ưu sinh" thường được dùng để chỉ tới những chính sách và phong trào xã hội gây ảnh hưởng đầu thế kỷ 20. Theo một nghĩa rộng hơn, thuyết ưu sinh có thể được hiểu là một nghiên cứu nhằm "cải thiện chất lượng gen của con người". Đôi khi nó được dùng để chỉ bất cứ hành động nào của con người mà mục đích là nhằm cải thiện vốn gen. Nhiều dạng giết trẻ sơ sinh trong các xã hội cổ đại, phá thai..đôi khi cũng được coi là ưu sinh. Do các mục tiêu quy chuẩn và sự liên hệ lịch sử của thuyết ưu sinh đối với chủ nghĩa phân biệt chủng tộc khoa học, cũng như sự phát triển của di truyền học, cộng đồng khoa học phương Tây đã phần lớn tách biệt khỏi thuật ngữ "thuyết ưu sinh". Tuy vậy thì một vài vùng trên thế giới hiện nay vẫn thực hiện các dạng khác nhau của thuyết ưu sinh.
Dạng thức

Các nhà ưu sinh học ủng hộ những chính sách cụ thể mà họ tin có thể dẫn đến một sự cải thiện nguồn vốn gen của con người. Tuy nhiên, việc định nghĩa những cải thiện mong muốn hay lợi ích được nhiều người xem là một lựa chọn văn hơn hơn là một vấn đề có thể được quyết định khách quan (theo thực nghiệm hoặc điều tra khoa học), thuyết ưu sinh thường được xem là giả khoa học. Vấn đề gây tranh cãi nhất của thuyết ưu sinh là việc định nghĩa sự "cải thiện" vốn gen của con người, ví dụ như thế nào là các đặc điểm tốt và thế nào là các khuyết điểm. Vấn đề này của thuyết ưu sinh đã từng bị làm dấy bẩn bởi sự phân biệt chủng tộc trong khoa học.
Những nhà ưu sinh học thời đầu phần lớn quan tâm tới yếu tố trí thông minh, yếu tố thường có tương quan mạnh mẽ với giai cấp xã hội. Nhiều nhà ưu sinh thường xem việc chọn lọc giống của động vật tương tự như việc cải thiện xã hội loài người. Hòa trộn chủng tộc thường được xem là điều phải tránh theo quan niệm về thuần chủng. Tại thời điểm đó, khái niệm này có vẻ nhận được sự ủng hộ về mặt khoa học và là vấn đề gây tranh cãi cho đến khi di truyền học phát triển tiến độ và đạt được một sự đồng thuận khoa học cho rằng sự phân chia của loài người thành các chủng tộc không đồng đều là không có cơ sở.
Thuyết ưu sinh cũng quan tâm đến việc loại bỏ các bệnh di truyền như bệnh ưa chảy máu hay bệnh Huntington. Tuy nhiên, vấn đề là việc xác định các yếu tố được coi là khuyết điểm gen. Trong nhiều trường hợp, không có một sự thống nhất khoa học thế nào là một khuyết điểm gen. Nó thường được coi như là một lựa chọn cá nhân và xã hội nhiều hơn. Cái có vẻ là một khuyết điểm gen ở một trường hợp và môi trường này lại không phải là khuyết điểm gen ở trường hợp và môi trường khác. Dù một vài khuyết điểm bẩm sinh có thể gây chết người, nhưng người khuyết tật vẫn có thể thành công trong cuộc sống. Nhiều trường hợp các nhà ưu sinh thời đầu cho rằng là do di truyền (như bệnh pellagra) nhưng hiện nay lại được coi là hoàn toàn hoặc ít nhất một phần là do yếu tố môi trường.
Các chính sách ưu sinh về mặt khái niệm được chia làm hai dạng. Ưu sinh dương với mục tiêu sinh sản đối với những cá thể gen tốt. Các biện pháp có thể bao gồm khuyến khích về tài chính và chính trị, phân tích nhân khẩu có mục tiêu, thụ tinh trong ống nghiệm, cấy trứng và nhân bản. Ưu sinh âm với mục tiêu là giảm sinh sản đối với những người không có lợi thế về gen, các biện pháp bao gồm triệt sản, phá thai và kế hoạch hóa gia đình. Cả ưu sinh dương và âm đều có thể là các phương pháp ép buộc. Việc phá thai của phụ nữ khỏe mạnh ở Đức Quốc xã và Liên Xô thời Joseph Stalin bị coi là phạm pháp.
Trong thế kỷ 20, nhiều quốc gia đưa ra các chương trình và chính sách ưu sinh khác nhau, bao gồm: sàng lọc gen, kiểm soát sinh sản, khuyến khích tỉ lệ sinh phân biệt, hạn chế hôn nhân, cách ly, triệt sản, buộc phá thai và buộc mang thai. Phần lớn các chính sách này được xem là ép buộc.
Lịch sử > Anh

Tại Vương quốc Anh, thuyết ưu sinh chưa bao giờ nhận được sự tài trợ lớn từ nhà nước, nhưng nó lại nhận được sự ủng hộ trong thời kỳ trước Thế chiến I của nhiều nhân vật nổi tiếng, bao gồm: nhà kinh tế học tự do William Beveridge và John Maynard Keynes; những người theo chủ nghĩa xã hội Fabian như nhà văn Ireland George Bernard Shaw, H. G. Wells và Sidney Webb; thủ tướng tương lai Winston Churchill; những người theo khuynh hướng bảo thủ như Arthur Balfour. Nhà kinh tế học John Maynard Keynes là một người ủng hộ nổi tiếng của thuyết ưu sinh, từng giữ chức Giám đốc Hội Ưu sinh học Anh Quốc, ông từng cho rằng thuyết ưu sinh là phân ngành quan trọng trong các phân ngành xã hội học được biết đến.
Thuyết ưu sinh nhấn mạnh nhiều về giai cấp xã hội hơn là chủng tộc. Chính Francis Galton từng thể hiện những quan điểm này trong một bài thuyết trình năm 1901 trong đó ông phân xã hội Anh thành các nhóm. Những nhóm này thể hiện tỉ lệ người trong xã hội rơi vào trong mỗi nhóm và giá trị gen có thể nhận thức được của những nhóm này. Galton cho rằng ưu sinh âm chỉ nên áp dụng cho nhóm xã hội thấp nhất ("không mong muốn"), trong khi ưu sinh dương nên được áp dụng cho các tầng lớp cao hơn. Tuy vậy, ông vẫn ghi nhận vai trò của tầng lớp lao động đối với xã hội và công nghiệp.
Các chương trình triệt sản chưa bao giờ được hợp pháp hóa, mặc dù chúng vẫn được thực hiện cá nhân đối với các bệnh nhân tâm thần bởi các bác sĩ lâm sàng, những người ủng hộ kế hoạch ưu sinh trên diện rộng. Thay vào đó, những người ủng hộ thuyết ưu sinh chuyển vận động hành lang nghị viện từ triệt sản ép buộc sang triệt sản tự nguyện với hy vọng giành được sự công nhận pháp lý. Một bản dự thảo về hợp pháp hóa hoạt động triệt sản tự nguyện được đề xuất năm 1931, nhưng đã bị từ chối với số phiếu 167 trên 89. Danh tiếng của thuyết ưu sinh tại Anh thể hiện qua việc chỉ có hai trường (Đại học College London và Đại học Liverpool) thành lập các khóa học trong lĩnh vực này.