stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Premna dallachyana

| Premna dallachyana> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
Bộ (ordo): Lamiales
Họ (familia): Lamiaceae
Chi (genus): Premna
Loài (species): P. dallachyana
Danh pháp hai phần
Premna dallachyana Benth., 1870 
Premna dallachyana là một loài thực vật có hoa trong họ Hoa môi. Loài này được Benth. miêu tả khoa học đầu tiên năm 1870.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Premna dallachyana”. Truy cập ngày 5 tháng 6 năm 2013.
Harpalejeunea latitans

| Harpalejeunea latitans> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
Ngành (divisio): Marchantiophyta
Lớp (class): Jungermanniopsida
Bộ (ordo): Jungermanniales
Họ (familia): Lejeuneaceae
Chi (genus): Harpalejeunea
Loài (species): H. latitans
Danh pháp hai phần
Harpalejeunea latitans (Hook. f. & Taylor) Grolle, 1980 
Harpalejeunea latitans là một loài Rêu trong họ Lejeuneaceae. Loài này được (Hook. f. & Taylor) Grolle mô tả khoa học đầu tiên năm 1980.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Harpalejeunea latitans”. Truy cập ngày 19 tháng 8 năm 2013.
Conoderus lacertosus

| Conoderus lacertosus> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Coleoptera
Họ (familia): Elateridae
Chi (genus): Conoderus
Loài (species): C. lacertosus
Danh pháp hai phần
Conoderus lacertosus Candèze, 1859 
Conoderus lacertosus là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Candèze miêu tả khoa học năm 1859.
Chú thích

↑  Elateridae in Synopsis of the described Coleoptera of the World 6 juni 2010
Euporie (vệ tinh)

| --- | --- |
Hình ảnh của Euporie được chụp ảnh bởi Kính viễn vọng Canada–Pháp–Hawaii vào tháng 12 năm 2001
Khám phá
Khám phá bởi: Scott S. Sheppard và cộng sự
Nơi khám phá: Đài quan sát Mauna Kea
Ngày phát hiện: 11 tháng 12 năm 2001
Tên định danh
Tên định danh: Jupiter XXXIV
Phiên âm: /ˈjuːpəriː/
Đặt tên theo: Ευπορία Eyporia
Tên thay thế: S/2001 J 10
Tính từ: Euporian /juːˈpɔːriən/
Đặc trưng quỹ đạo 
Bán trục lớn: 19302000 km
Độ lệch tâm: 0,144
Chu kỳ quỹ đạo: −550,7 ngày
Độ bất thường trung bình: 293,0°
Độ nghiêng quỹ đạo: 145,8°
Kinh độ điểm mọc: 64,9°
Góc cận điểm: 74,6°
Vệ tinh của: Sao Mộc
Nhóm: Nhóm Ananke
Đặc trưng vật lý
Đường kính trung bình: 2 km
Cấp sao biểu kiến: 23,1
 
Euporie /ˈjuːpəriː/, hay còn được gọi là Jupiter XXXIV là một vệ tinh tự nhiên của sao Mộc. Euporie được phát hiện bởi một nhóm các nhà thiên văn học đến từ Đại học Hawaii do Scott S. Sheppard dẫn đầu vào năm 2001, và tên được chỉ định tạm thời là S/2001 J 10.
Euporie có đường kính khoảng 2 km và quay quanh Sao Mộc ở khoảng cách trung bình 19.088 mm trong 538,780 ngày, với một độ nghiêng 145 ° so với mặt phẳng hoàng đạo (145 ° đến xích đạo của sao Mộc), nghịch hướng và với độ lệch tâm của 0,144.
Vệ tinh này được đặt tên là Euporie vào tháng 8 năm 2003, theo tên của một nữ thần của sự phong phú, giàu có của Hy Lạp và là một trong những Horae trong thần thoại Hy Lạp (và là con gái của thần Zeus). Euporie thuộc về nhóm Ananke.
Euporus abyssinicus

| Euporus abyssinicus> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Coleoptera
Phân bộ (subordo): Polyphaga
Liên họ (superfamilia): Cerambycoidea
Họ (familia): Cerambycidae
Chi (genus): Euporus
Loài (species): E. abyssinicus
Danh pháp hai phần
Euporus abyssinicus Muller, 1922 
Euporus abyssinicus là một loài bọ cánh cứng trong họ Cerambycidae.
Chú thích

↑  Bisby, F.A.; Roskov, Y.R.; Orrell, T.M.; Nicolson, D.; Paglinawan, L.E.; Bailly, N.; Kirk, P.M.; Bourgoin, T.; Baillargeon, G.; Ouvrard, D. (2011). “Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist”. Species 2000: Reading, UK. Truy cập ngày 24 tháng 9 năm 2012.
Archichlora pavonina

| Archichlora pavonina> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Lepidoptera
Họ (familia): Geometridae
Chi (genus): Archichlora
Loài (species): A. pavonina
Danh pháp hai phần
Archichlora pavonina Herbulot 1960 
Archichlora pavonina là một loài bướm đêm trong họ Geometridae.
Chú thích

↑  Bisby, F.A.; Roskov, Y.R.; Orrell, T.M.; Nicolson, D.; Paglinawan, L.E.; Bailly, N.; Kirk, P.M.; Bourgoin, T.; Baillargeon, G.; Ouvrard, D. (2011). “Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist”. Species 2000: Reading, UK. Truy cập ngày 24 tháng 9 năm 2012.
Euporus cupreifrons

| Euporus cupreifrons |
| --- | --- |

Phân loại khoa học
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Coleoptera
Phân bộ (subordo): Polyphaga
Liên họ (superfamilia): Cerambycoidea
Họ (familia): Cerambycidae
Chi (genus): Euporus
Loài (species): E. cupreifrons
Danh pháp hai phần
Euporus cupreifrons (Aurivillius, 1914) 
Euporus cupreifrons là một loài bọ cánh cứng trong họ Cerambycidae.
Chú thích

↑  Bisby, F.A.; Roskov, Y.R.; Orrell, T.M.; Nicolson, D.; Paglinawan, L.E.; Bailly, N.; Kirk, P.M.; Bourgoin, T.; Baillargeon, G.; Ouvrard, D. (2011). “Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist”. Species 2000: Reading, UK. Truy cập ngày 24 tháng 9 năm 2012.
Habenaria stenopetala

| Habenaria stenopetala> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Monocots
Bộ (ordo): Asparagales
Họ (familia): Orchidaceae
Chi (genus): Habenaria
Loài (species): H. stenopetala
Danh pháp hai phần
Habenaria stenopetala Lindl. 
Habenaria stenopetala là một loài thực vật có hoa trong họ Lan. Loài này được Lindl. mô tả khoa học đầu tiên năm 1835.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Habenaria stenopetala”. Truy cập ngày 7 tháng 6 năm 2013.
Premna cumingiana

| Premna cumingiana> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
Bộ (ordo): Lamiales
Họ (familia): Lamiaceae
Chi (genus): Premna
Loài (species): P. cumingiana
Danh pháp hai phần
Premna cumingiana Schauer, 1847 
Premna cumingiana là một loài thực vật có hoa trong họ Hoa môi. Loài này được Schauer miêu tả khoa học đầu tiên năm 1847.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Premna cumingiana”. Truy cập ngày 5 tháng 6 năm 2013.
Cincinnati Masters

American tennis tournamentBản mẫu:SHORTDESC:American tennis tournament
Đối với the LPGA golf tournament, xem Cincinnati Open (LPGA Tour).
"Western & Southern Open" chuyển hướng đến đây. Đừng nhầm lẫn với Western Open hoặc Southern Open.
incinnati Masters tên chính thức, The Western & Southern Open (được đặt tên theo nhà tài trợ Western & Southern Financial Group) là giải quần vợt ngoài trời được tổ chức hằng năm tại Mason, Ohio (gần Cincinnati – thành phố ban đầu tổ chức giải). Sự kiện bắt đầu vào ngày 18 tháng 9 năm 1899 và là giải đấu quần vợt lâu đời nhất ở Mỹ được tổ chức tại thành phố ban đầu của nó.
Giải đấu là sự kiện quần vợt mùa hè lớn thứ hai ở Mỹ (sau US Open) và là giải đấu lớn nhất nằm trong hệ thống 9 giải Masters 1000 trong chuỗi các giải ATP Tour đối với nam và WTA 1000 trong chuỗi các giải WTA Tour đối với nữ.
Lịch sử

Giải đấu được tổ chức vào năm 1899 với tên Cincinnati Open và được đổi tên vào năm 1901 thành Giải quần vợt Tri-State, một cái tên được giữ nguyên cho đến năm 1969 (sau đó nó được biết đến với một số tên khác, bao gồm cả ATP Championships) và cuối cùng phát triển thành giải đấu hiện được tổ chức ở Mason. Giải đấu ban đầu được tổ chức tại Câu lạc bộ thể thao Avondale và sau đó được chuyển đến một số địa điểm khác nhau do những thay đổi trong quản lý và bề mặt giải đấu. Giải đấu đầu tiên vào năm 1899 được tổ chức trên sân đất nện và sự kiện này chủ yếu được diễn ra trên sân đất nện cho đến năm 1979 khi nó chuyển sang sân cứng.
Năm 1903, giải đấu đã được chuyển đến Câu lạc bộ Quần vợt Cincinnati, nơi chủ yếu tổ chức giải cho đến năm 1972. Năm 1974, giải đấu gần như bị loại khỏi lịch quần vợt nhưng cuối cùng được chuyển vào đến Trung tâm Hội nghị Năng lượng Duke (Cincinnati, Ohio), nơi giải đấu được tổ chức trong nhà và lần đầu tiên thời gian kể từ năm 1919 không có lễ bốc thăm dành cho nữ. Năm 1975, giải đấu được chuyển đến công viên giải trí Đảo Coney trên sông Ohio và giải đấu bắt đầu có tín hiệu trở lại.
Từ năm 1981 đến năm 1989, đây là một giải đấu lớn trong hệ thống Grand Prix Tennis Tour của nam và một phần của Grand Prix Super Series.
Năm 1979, giải đấu được chuyển đến Mason, nơi một sân vận động cố định được xây dựng và bề mặt được thay đổi từ đất sét thành đất cứng (DecoTurf). Sau đó, hai sân cố định khác được xây dựng, biến Cincinnati trở thành giải đấu quần vợt duy nhất ngoài 4 sự kiện Grand Slam tổ chức ở 3 sân thi đấu: Sân trung tâm, Sân Grandstand và Sân số 3. Một Sân số 3 mới được xây dựng vào năm 2010, tăng số lượng sân thi đấu thành 4, với Sân số 3 hiện có được đổi tên thành Sân số 9. Giải đấu dành cho nữ đã được khôi phục vào năm 1988 trong một năm, và sau đó một lần nữa vào năm 2004 khi các nhà tổ chức, với sự giúp đỡ của cơ quan thể thao Octagon, mua giải Croatia Bol Ladies Open và chuyển nó đến Cincinnati.
Vào tháng 8 năm 2008, giải đấu dành cho nam đã được Hiệp hội Quần vợt Hoa Kỳ (USTA), chủ sở hữu US Open, mua lại.
Năm 2002, giải đấu lần đầu tiên được tài trợ bởi Western & Southern Financial Group, với công ty tiếp tục tài trợ cho đến ít nhất là năm 2016. Năm 2011, các giải đấu nam và nữ được tổ chức trong cùng một tuần và tên được đổi từ Western & Southern Financial Group Masters và Women's Open thành Western & Southern Open.
Địa điểm thi đấu

Giải đấu diễn ra tại Trung tâm Lindner Family Tennis, nằm ở Cincinnati (ngoại ô của Mason). Nó có tổng cộng 17 sân thi đấu, bao gồm 4 sân tổ chức giải: Sân Trung tâm, Sân Grandstand, Sân số 3 và Sân số 9 (trước đây là Sân số 3). Đây là một trong số ít giải đấu (bên cạnh Madrid Masters), trừ 4 giải Grand Slam có nhiều hơn 2 sân thi đấu cố định.
| Sân đấu | Xây dựng | Sức chứa |
| --- | --- | --- |
| Sân Trung tâm | 1981 | 11.400 |
| Sân Grandstand | 1995 | 5000 |
| Sân số 3 | 2010 | 4000 |
| Sân số 9 | 1997 | 2000 |
Năm 2009, BTC giải đấu thông báo nâng cấp cơ sở vật chất trị giá 10 triệu USD, bao gồm việc xây dựng Tòa nhà phía Tây rộng 4800 m2 để thêm không gian cho các tay vợt, giới truyền thông và người hâm mộ. Tòa nhà mới, khai trương vào giữa năm 2010 và được đặt tên là Trung tâm Cầu thủ Paul M. Flory, cao xấp xỉ hai lần so với Tòa nhà phía Tây trước đó, cao 26 m so với mặt đất.
Năm 2010, giải đấu công bố kế hoạch mở rộng sân hơn 40% và thêm 6 sân mới. Một trong số đó là Sân số 3, đóng vai trò là tòa truyền hình thứ ba, trong khi một tòa khác có sức chứa 2.500 người. Một phòng vé mới, quảng trường nhập cảnh, khu ẩm thực và các khu vực triển lãm cũng đã được thêm vào.
Vào tháng 6 năm 2020, do đại dịch COVID-19, giải đấu tạm thời chuyển đến Trung tâm Quần vợt Quốc gia Billie Jean King ở Thành phố New York để giảm bớt sự di chuyển không cần thiết của các tay vợt bằng cách tập trung giải đấu và Giải Mỹ Mở rộng tại một địa điểm.
Vì những lựa chọn thiết kế có chủ đích cho Trung tâm Quần vợt Gia đình Lindner, Cincinnati Masters được biết đến như một trong những môi trường thân thiết hơn cho sự tương tác giữa người chơi và người hâm mộ. Cách bố trí của cơ sở này thúc đẩy sự tương tác của người hâm mộ khi người chơi đi bộ từ sân này sang sân khác giữa những người hâm mộ và giải đấu công khai thời gian luyện tập của tay vợt trên nhiều sân.
Các trận chung kết > Đôi nữ (Kỷ nguyên Mở mới bắt đầu tổ chức)

| Năm | Vô địch | Á quân | Tỷ số |
| --- | --- | --- | --- |
| 1969 |  Kerry Harris  Valerie Ziegenfuss |  Emilie Burrer  Pam Richmond | 6–3, 9–7 |
| 1970 |  Rosie Casals  Gail Chanfreau |  Helen Gourlay  Pat Walkden | 12–10, 6–1 |
| 1971 |  Helen Gourlay  Kerry Harris (2) |  Gail Chanfreau  Winnie Shaw | 6–4, 6–4 |
| 1972 |  Margaret Court  Evonne Goolagong |  Brenda Kirk  Pat Pretorius | 6–4, 6–1 |
| 1973 |  Pat Pretorius  Ilana Kloss |  Evonne Goolagong  Janet Young | 7–6, 3–6, 6–2 |
1974–1987: Không tổ chức
| 1988 |  Beth Herr  Candy Reynolds |  Lindsay Bartlett  Helen Kelesi | 4–6, 7–6(11–9), 6–1 |
1989–2003: Không tổ chức
| 2004 |  Jill Craybas  Marlene Weingärtner |  Emmanuelle Gagliardi  Anna-Lena Grönefeld | 7–5, 7–6(7–2) |
| 2005 |  Laura Granville  Abigail Spears |  Květa Peschke  María Emilia Salerni | 3–6, 6–2, 6–4 |
| 2006 |  Maria Elena Camerin  Gisela Dulko |  Marta Domachowska  Sania Mirza | 6–4, 3–6, 6–2 |
| 2007 |  Bethanie Mattek  Sania Mirza |  Alina Jidkova  Tatiana Poutchek | 7–6(7–4), 7–5 |
| 2008 |  Maria Kirilenko  Nadia Petrova |  Hsieh Su-wei  Yaroslava Shvedova | 6–3, 4–6, [10–8] |
| 2009 |  Cara Black  Liezel Huber |  Nuria Llagostera Vives  María José Martínez Sánchez | 6–3, 0–6, [10–2] |
| 2010 |  Victoria Azarenka  Maria Kirilenko (2) |  Lisa Raymond  Rennae Stubbs | 7–6(7–4), 7–6(10–8) |
| 2011 |  Vania King  Yaroslava Shvedova |  Natalie Grandin  Vladimíra Uhlířová | 6–4, 3–6, [11–9] |
| 2012 |  Andrea Hlaváčková  Lucie Hradecká |  Katarina Srebotnik  Zheng Jie | 6–1, 6–3 |
| 2013 |  Hsieh Su-wei  Peng Shuai |  Anna-Lena Grönefeld  Květa Peschke | 2–6, 6–3, [12–10] |
| 2014 |  Raquel Kops-Jones  Abigail Spears (2) |  Tímea Babos  Kristina Mladenovic | 6–1, 2–0 ret. |
| 2015 |  Chan Hao-ching  Chan Yung-jan |  Casey Dellacqua  Yaroslava Shvedova | 7–5, 6–4 |
| 2016 |  Sania Mirza (2)  Barbora Strýcová |  Martina Hingis  CoCo Vandeweghe | 7–5, 6–4 |
| 2017 |  Chan Yung-jan (2)  Martina Hingis |  Hsieh Su-wei  Monica Niculescu | 4–6, 6–4, [10–7] |
| 2018 |  Lucie Hradecká (2)  Ekaterina Makarova |  Elise Mertens  Demi Schuurs | 6–2, 7–5 |
| 2019 |  Lucie Hradecká (3)  Andreja Klepač |  Anna-Lena Grönefeld  Demi Schuurs | 6–4, 6–1 |
| 2020 |  Květa Peschke  Demi Schuurs |  Nicole Melichar  Xu Yifan | 6–1, 4–6, [10–4] |
| 2021 |  Samantha Stosur  Zhang Shuai |  Gabriela Dabrowski  Luisa Stefani | 7–5, 6–3 |
| 2022 |  Lyudmyla Kichenok  Jeļena Ostapenko |  Nicole Melichar-Martinez  Ellen Perez | 7–6(7–5), 6–3 |
Các kỷ lục > Đơn nam

Roger Federer đang giữ kỷ lục là tay vợt giải nhiều nhất, sau 8 lần vào chung kết thì Federer đã vô địch 7 lần; lần cuối cùng Federer vô địch là vào năm 2015, sau khi đánh bại Novak Djokovic ở trận chung kết. Tại giải đấu vào năm 2018, Djokovic đã trở thành tay vợt đầu tiên giành Golden Masters (vô địch ít nhất một lần cả 9 giải Masters 1000). Djokovic sau đó hoàn thành điều này một lần nữa vào năm 2020 với 2 Golden Masters.
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| Vô địch nhiều nhất |  Roger Federer | 7 |
| Vào chung kết nhiều nhất |  Roger Federer | 8 |
| Chuỗi vô địch liên tiếp dài nhất |  Raymond D. Little(1900, 1901, 1902) | 3 |
| Chuỗi vô địch liên tiếp dài nhất |  Beals Wright (1904, 1905, 1906) | 3 |
| Chuỗi vô địch liên tiếp dài nhất |  Robert LeRoy (1907, 1908, 1909) | 3 |
| Chuỗi vô địch liên tiếp dài nhất |  Bobby Riggs(1936, 1937, 1938) | 3 |
| Chuỗi vào chung kết liên tiếp dài nhất |  Bill Talbert (1941–1945) | 5 |
| Số trận thi đấu nhiều nhất |  Roger Federer | 57 |
| Số trận thắng nhiều nhất |  Roger Federer | 47 |
| Chuỗi thắng liên tiếp nhiều nhất |  Bobby Riggs | 21 |
| Tham dự giải nhiều lần nhất |  Roger Federer | 17 |
| Nhiều lần được xếp hạng giống số 1 nhất (kể từ 1927) |  Roger Federer | 7 |
| Tỷ lệ thắng nhiều nhất |  Bryan Grant | 100% |
| Tỷ lệ thắng nhiều nhất |  Bobby Riggs | 100% |
| Tay vợt trẻ nhất vô địch |  Boris Becker | 17 tuổi 8 tháng 29 ngày (1985) |
| Tay vợt lớn tuổi nhất vô địch |  Ken Rosewall | 35 tuổi 8 tháng 19 ngày (1970) |
Bản mẫu:5-set tennis Bản mẫu:5-set tennis
Các kỷ lục > Women's singles

| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| Vô địch nhiều lần nhất |  Ruth Sanders Cordes | 5 |
| Vô địch nhiều lần nhất |  Clara Louise Zinke | 5 |
| Chuỗi vô địch liên tiếp dài nhất |  May Sutton (1905, 1906, 1907) | 3 |
| Chuỗi vô địch liên tiếp dài nhất |  Ruth Sanders Cordes (1920, 1922, 1923) | 3 |
| Chuỗi vô địch liên tiếp dài nhất |  Clara Louise Zinke (1929, 1930, 1931) | 3 |
| Chuỗi vào chung kết liên tiếp dài nhất |  Clara Louise Zinke (1923–1932) | 10 |
| Nhiều lần được xếp hạng giống số 1 nhất (kể từ 1927) |  Pauline Betz | 4 |
Các kỷ lục > Đôi nam

| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| Vô địch nhiều nhất |  Daniel Nestor | 5 |
| Vô địch nhiều nhất |  Bob Bryan | 5 |
| Vô địch nhiều nhất |  Mike Bryan | 5 |
Các kỷ lục > Women's doubles

| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| Vô địch nhiều nhất |  Clara Louise Zinke | 6 |
| Chuỗi vô địch liên tiếp dài nhất |  Martha Kinsey | 4 |
| Chuỗi vô địch liên tiếp dài nhất |  Clara Louise Zinke | 4 |
Chú thích

↑  From Club Court to Center Court by Phillip S. Smith, page 3 (2008 Edition; ISBN 978-0-9712445-7-3).
↑  “Western & Southern Open”. www.cincytennis.com. USTA.
1 2  “Cincinnati tournament changes name”. www.atpworldtour.com. Truy cập ngày 7 tháng 12 năm 2010.
↑  “USTA buying Cincinnati men's stop”. Bản gốc lưu trữ ngày 11 tháng 6 năm 2015. Truy cập ngày 2 tháng 6 năm 2013.
↑  “Cincinnati renews title sponsor through 2014”. www.atpworldtour.com. ATP. 23 tháng 4 năm 2012.
↑  “Cincinnati expansion plans”. Press release. ATP. 21 tháng 8 năm 2010. Truy cập ngày 22 tháng 8 năm 2010.
↑  Baum, Dave Clark and Adam. “The 2020 Western & Southern Open will be played in New York this summer”. The Enquirer. Truy cập ngày 26 tháng 7 năm 2020.
1 2 3 4  Smith, Philip (2010).  Eric Duncan (biên tập). From Club Court to Center Court (PDF). tr. 53–64. ISBN 0-9712445-8-8. Truy cập ngày 14 tháng 5 năm 2011.
Chiến tranh Punic lần thứ ba

| x t Chiến tranh Punic |
| --- | --- |
Lần thứ nhất • Lính đánh thuê • Lần thứ hai • Lần thứ ba
Chiến tranh Punic lần thứ ba (tiếng Latin: Tertium Bellum Punicum) (năm 149-146 TCN) là cuộc chiến thứ ba và cũng là cuối cùng trong số các cuộc chiến tranh Punic xảy ra giữa thuộc địa cũ của người Phoenicia là Carthage với Cộng hòa La Mã. Tên gọi của cuộc chiến tranh Punic được đặt theo tên mà người La Mã gọi người Carthage: Punici, hoặc Poenici.
Cuộc chiến tranh này có quy mô nhỏ hơn nhiều so với hai cuộc chiến tranh Punic lần trước và nó diễn ra tập trung ở Tunisia, chủ yếu là vào cuộc vây hãm Carthage, dẫn đến sự phá hủy hoàn toàn thành phố này, và Roma sáp nhập của tất cả các lãnh thổ còn lại của Carthage vào lãnh thổ của nó, trong khi toàn bộ cư dân của Carthage bị giết hoặc bị bán làm nô lệ. Chiến tranh Punic lần thứ ba đã kết thúc sự tồn tại một cách độc lập của Carthage.
Bối cảnh

Trong khoảng thời gian giữa cuộc chiến tranh Punic lần thứ hai và thứ ba, Roma đã tham gia vào các cuộc chinh phục của các đế quốc Hy Lạp ở phía đông (xem Các cuộc chiến tranh Macedonia, chiến tranh Illyria, và cuộc chiến tranh La Mã-Syria) và tàn nhẫn đàn áp các tộc người Hispania ở phía tây, mặc dù họ đã đóng vai trò chủ chốt cho sự thành công của La Mã trong cuộc chiến tranh Punic lần thứ hai. Còn Carthago thì lại bị mất hết các đồng minh và lãnh thổ (Sicilia, Sardinia, Hispania), còn phải một bồi thường một khoản chiến phí rất lớn, nó phải trả 200 talent bạc mỗi năm cho La Mã trong vòng 50 năm.
Theo Appianus, nguyên lão Cato Già thường kết thúc những bài phát biểu của mình về bất kỳ chủ đề nào tại Viện nguyên lão với câu ceterum censeo Carthaginem esse delendam, có nghĩa là "Hơn nữa, theo quan điểm ​​của tôi thì Carthage phải bị tiêu diệt". Cicero cũng nêu một tuyên bố tương tự những lời từ miệng của Cato trong tác phẩm đối thoại De Senectute của ông ta. Cato đã bị phản đối bởi nguyên lão Publius Cornelius Scipio Nasica Corculum, người vốn ủng hộ một cách giải quyết khác, mà sẽ không phá hủy Carthage, và là người thường chiếm ưu thế trong các cuộc tranh luận ở Viện nguyên lão.
Hiệp ước hòa bình vào cuối cuộc chiến tranh Punic lần thứ hai quy định rằng tất cả các tranh chấp biên giới liên quan đến Carthage sẽ được phân xử bởi Viện nguyên lão La Mã và yêu cầu Carthage phải nhận được sự phê chuẩn rõ ràng của người La Mã trước khi đi đến chiến tranh. Kết quả là, trong 50 năm tiếp theo giữa hai cuộc chiến tranh Punic lần thứ hai và thứ ba, Carthage đã phải chấp nhận tất cả các phán quyết có lợi cho đồng minh Numidia của La Mã trong các cuộc tranh chấp biên giới giữa hai bên.
Nguyên nhân của cuộc chiến tranh

Bài chi tiết: Trận Carthage (149 TCN)
Năm 151 trước Công nguyên, Numidia đã tiến hành một cuộc tấn công biên giới vào lãnh thổ của Carthage, vây hãm thị trấn Oroscopa của người Carthage, và Carthage đã phát động một cuộc viễn chinh lớn (25.000 lính) để đẩy lùi những kẻ xâm lược người Numidia. Kết quả là Carthage đã phải chịu một thất bại quân sự. Tuy nhiên, ngay sau đó Roma đã cho thấy sự không hài lòng với quyết định tiến hành chiến tranh chống lại nước láng giềng của Carthage mà không cần sự cho phép của người La Mã.
Trong 149 trước Công nguyên, Roma tuyên chiến với Carthage. Người Carthage đã tiến hành một loạt các nỗ lực nhằm để xoa dịu Roma, và nhận được một lời hứa rằng nếu ba trăm trẻ em Carthage sinh ra trong những gia đình cao quý được gửi đến Roma làm con tin thì người Carthage sẽ có quyền giữ lại đất đai và chính quyền tự trị của họ. Bất kể điều này đã được thực hiện đi nữa, thành phố đồng minh của người Carthge là Utica đã đào ngũ về phía Roma, và một đội quân La Mã gồm 80.000 người đã được tập trung ở đó. Các chấp chính quan sau đó yêu cầu Carthage phải giao nộp tất cả các loại vũ khí và áo giáp. Sau khi những thứ đó đã được giao nộp, Roma lại thêm yêu cầu rằng người Carthage phải di chuyển thành phố củahọ vào sâu nội địa ít nhất mười dặm, trong khi chính bản thân thành phố phải bị thiêu hủy. Khi người Carthage biết được việc này họ liền từ bỏ cuộc đàm phán và thành phố đã ngay lập tức bị bao vây, chính thức bắt đầu cuộc chiến tranh Punic lần thứ ba.
Sau khi đạo quân viễn chinh chủ lực của người La Mã đặt chân tới Utica, hai viên chấp chính quan Manius Manilius và Lucius Marcius Censorius liền tung ra một cuộc tấn công theo hai hướng nhằm vào Carthage, nhưng cuối cùng nó đã bị đẩy lui bởi quân đội của các tướng Carthage là Hasdrubal người Boeotarch và Himilco Phameas. Manilius cũng mất hơn 500 lính khi họ bị kỵ binh Carthage đánh úp trong khi đang thu lượm gỗ xung quanh hồ Tunis. Một thảm họa tồi tệ nữa xảy ra với người La Mã là khi hạm đội của họ bị thiêu trụi bằng những hỏa thuyền mà người Carthage đã lợi dụng hướng gió để lao thẳng vào. Manilius đã bị thay thế bởi chấp chính quan Calpurnius Piso trong năm 149 TCN sau một thất bại nghiêm trọng của quân đội La Mã tại Nepheris, một thành trì phía nam của thành phố Carthage. Cũng nhờ có Scipio Aemilianus mà bốn cohort đã được cứu thoát khỏi nguy khốn trong một khe núi. Nepheris cuối cùng cũng rơi vào tay Scipio trong mùa đông năm 147-146 TCN. Mùa thu năm 148TCN, Piso đã bị đánh bại trong khi cố gắng xông vào thành phố Aspis, gần Mũi Bon. Không nản lòng, ông đã bao vây thị trấn Hippagreta ở phía bắc, nhưng quân đội của ông đã không thể đánh bại người Carthage trước khi mùa đông đến và đã phải rút lui. Khi tin tức về những thất bại tới được Roma, ông ta đã bị thay thế bởi chấp chính quan Scipio Aemilianus.
Người Carthage đã phải chịu đựng cuộc bao vây bắt đầu từ năm 149 trước Công nguyên cho đến mùa xuân năm 146 trước Công nguyên, khi Scipio Aemilianus thành công trong việc tấn công thành phố. Mặc dù các công dân Carthage đã chiến đấu dũng cảm, họ đã dần dần bị quân La Mã đẩy lùi và cuối cùng hoàn toàn thất bại.