Vụ án Tukhachevsky
Bản truy tố > Điều tra sơ bộ và xét xử

Theo các tài liệu chính thức, trong giai đoạn từ năm 1929 đến năm 1934, đã có nhiều báo cáo về sự tồn tại các quan điểm đối lập trong Hồng quân dưới sự lãnh đạo của Mikhail Tukhachevsky. Thông tin này đến từ một số nguồn khác nhau, bao gồm con gái tướng Andrei Zayonchkovsky, điệp viên "Surprise" (Adolf Khairovsky), điệp viên "Ilyinich", và điệp viên "Venera". Tuy nhiên, thông tin về âm mưu được cho là chỉ trở nên rõ ràng với chính phủ sau báo cáo của Artur Artuzov vào tháng 1 năm 1937.
Các chiến dịch của OGPU (Cục Chính trị quốc gia toàn liên bang) như "Trest" và "Syndicate-4" cũng góp phần lan truyền các thông tin sai lệch về việc tồn tại các quan điểm chống Liên Xô trong Hồng quân, bao gồm cả những cựu sĩ quan chính quyền hoàng gia cũ và những quân nhân khác. Những chiến dịch này cho rằng một số lượng lớn quân nhân đang chờ đợi cơ hội để tham gia vào cuộc lật đổ phản cách mạng chống lại chính quyền Liên Xô. Artur Artuzov, nhân viên INO NKVD (Cục Ngoại vụ Bộ Dân ủy Nội vụ Liên Xô), đã nói rằng tên của Tukhachevsky xuất hiện trong nhiều vụ án với vai trò là kẻ âm mưu, và bày tỏ nghi ngờ rằng một âm mưu thực sự chống lại chính quyền Liên Xô trong Hồng quân là có thể xảy ra.
Các bị cáo đầu tiên của vụ án là Vitovt Putna và Vitaly Primakov bị bắt vì liên quan đến một vụ án khác. Trong quá trình xét xử vụ án "Trung tâm hợp nhất Trotsky-Zinoviev chống Liên Xô" vào tháng 8 năm 1936, họ đã được nêu tên là các thành viên của "tổ chức quân sự Trotsky" trong quân đội. Tuy nhiên, đến tháng 5 năm 1937, họ không nêu tên bất kỳ ai mới, và Karl Radek, người trước đó đã đồng ý cung cấp lời khai, tại phiên tòa vào tháng 1 năm 1937 đã phủ nhận sự liên quan của Tukhachevsky với phe đối lập.
Vào ngày 23 tháng 2 năm 1937, Ủy viên Nhân dân Bộ Dân ủy Quốc phòng Liên Xô Kliment Voroshilov đã tuyên bố tại một phiên họp Trung ương Đảng Cộng sản Liên Xô (Bolshevik) rằng có rất ít kẻ thù trong Hồng quân, điều này cho thấy bằng chứng để buộc tội còn chưa đủ. Tuy nhiên, vào tháng 3 năm 1937, sau khi bắt giữ tư lệnh quân đoàn Ilya Garkavy, các cuộc thẩm vấn và nhận tội bắt đầu diễn ra mạnh mẽ. Đồng thời, các thông tin sai lệch từ các nguồn nước ngoài cũng bắt đầu xuất hiện, dường như xác nhận sự liên kết của Tukhachevsky với các cơ quan tình báo nước ngoài.
Phiên tòa xét xử các bị cáo trong vụ án Tukhachevsky diễn ra rất nhanh chóng. Lệnh Bộ Dân ủy Quốc phòng Liên Xô ngày 7 tháng 6 năm 1937 tuyên bố phát hiện ra một "tổ chức quân sự phát xít phản cách mạng" trong Hồng quân. Phiên tòa bắt đầu vào ngày 11 tháng 6 năm 1937, và cùng ngày, tất cả các bị cáo bị tuyên có tội và bị kết án tử hình. Bản án được thi hành chỉ vài giờ sau khi được đưa ra.
Phiên tòa đã gây ra nhiều nghi ngờ do tính chất kín đáo của nó, sự thiếu quyền bào chữa và kháng cáo, cũng như việc bản án dựa hoàn toàn vào lời khai nhận tội, có thể đã bị ép buộc hoặc bị làm giả. Động cơ tội phạm trong bản án cũng không được xác định rõ ràng: nó vừa đề cập đến tham vọng "chủ nghĩa Bonaparte" của Tukhachevsky, vừa liên quan đến nỗ lực phe đối lập Trotsky-Zinoviev-Bukharin để giành quyền lực, và đến âm mưu do các quốc gia nước ngoài tổ chức.
Các nhà nghiên cứu và nhà phê bình vụ án, như Yuri Nikolayevich Zhukov, cho rằng vụ án đã được thổi phồng một cách giả tạo để bao gồm nhiều người không liên quan đến âm mưu. Zhukov cho rằng vụ án đã được sử dụng để thăng tiến sự nghiệp của Nikolai Yezhov và những người xung quanh ông ta, và rằng các phương pháp điều tra dựa trên cách tiếp cận "hình thức-tiểu sử", trong đó các cáo buộc được đưa ra dựa trên sự liên kết, chứ không phải bằng chứng thực tế.
Các nhà báo theo khuynh hướng bảo vệ Stalin, như Elena Prudnikova, ngược lại, cho rằng âm mưu quân sự là có thực và gây ra mối đe dọa đối với chính quyền Xô Viết, điều này biện minh cho các biện pháp nhanh chóng và nghiêm khắc được thực hiện đối với các bị cáo. Họ so sánh điều này với hành động chống lại những người tham gia âm mưu chống lại Hitler năm 1944, khi chế độ phát xít cũng tiến hành điều tra nhanh chóng và trừng phạt nghiêm khắc những kẻ âm mưu.