Perestroika
Quá trình > 1989-1991 > Kinh tế

Năm 1987, Liên Xô thực hiện một cuộc cải cách kinh tế, giáng một đòn quyết định vào nền kinh tế kế hoạch. Nói chung, cải cách bao gồm: mở rộng tính độc lập các doanh nghiệp theo nguyên tắc tự trang trải và tự hoạt động; từng bước phục hồi khu vực kinh tế tư nhân (ở giai đoạn đầu - thông qua hoạt động của các hợp tác xã trong lĩnh vực dịch vụ và sản xuất hàng tiêu dùng); từ bỏ độc quyền ngoại thương; hội nhập sâu hơn vào thị trường thế giới; giảm số lượng bộ, ban ngành; công nhận sự bình đẳng ở nông thôn đối với năm hình thức quản lý chính (cùng với các nông trường quốc doanh và  nông trường quốc doanh liên hợp nông nghiệp, hợp tác xã cho thuê và trang trại, v.v.); đóng cửa các doanh nghiệp làm ăn thua lỗ; sự thành lập các ngân hàng thương mại.
Văn kiện quan trọng cuộc cải cách sau đó là "Luật Doanh nghiệp Nhà nước", quy định mở rộng đáng kể quyền các doanh nghiệp. Đặc biệt, họ được phép tiến hành các hoạt động kinh tế độc lập sau khi thực hiện mệnh lệnh bắt buộc của nhà nước.
Luật hợp tác năm 1989 đánh dấu sự khởi đầu của việc hợp pháp hóa các xưởng ngầm và tư nhân hóa tài sản nhà nước.
Đến năm 1989, rõ ràng là nỗ lực cải cách nền kinh tế trong hệ thống xã hội chủ nghĩa đã thất bại. Việc đưa một số yếu tố thị trường vào nền kinh tế kế hoạch hóa nhà nước (hoạch toán chi phí doanh nghiệp nhà nước, doanh nghiệp tư nhân nhỏ) không mang lại kết quả khả quan. Liên Xô ngày càng lún sâu vào vực thẳm của tình trạng thiếu hàng hóa triền miên và khủng hoảng kinh tế toàn diện. Vào mùa thu năm 1989, lần đầu tiên kể từ sau Chiến tranh Vệ quốc vĩ đại, phiếu giảm giá đường được giới thiệu tại Moskva. Tỷ lệ sản phẩm bị lỗi tăng lên đáng kể, các tai nạn và thảm họa công nghiệp trở nên thường xuyên hơn. Ngân sách nhà nước năm 1989 bị thâm hụt lần đầu tiên trong một thời gian dài.
Về vấn đề này, giới lãnh đạo Liên Xô bắt đầu xem xét nghiêm túc khả năng chuyển đổi sang nền kinh tế thị trường chính thức, vốn gần đây đã bị bác bỏ vô điều kiện vì trái với các nguyên tắc cơ bản xã hội chủ nghĩa. Sau Đại hội Đại biểu Nhân dân lần thứ nhất, Chính phủ Liên Xô mới do Nikolay Ryzhkov được thành lập. Bao gồm 8 viện sĩ và thành viên tương ứng trong Viện Hàn lâm Khoa học Liên Xô, khoảng 20 tiến sĩ và phó giáo sư khoa học. Chính phủ mới ban đầu tập trung vào việc thực hiện các cải cách kinh tế triệt để và các phương pháp quản lý khác nhau. Liên quan đến điều này, cơ cấu Chính phủ đã thay đổi đáng kể và số lượng các bộ ngành đã giảm đáng kể: từ 52 xuống 32, tức là gần 40%.
Vào tháng 5 năm 1990, Nikolay Ryzhkov đã báo cáo về chương trình kinh tế của Chính phủ tại cuộc họp Xô viết Tối cao Liên Xô. Ryzhkov đã vạch ra khái niệm do "ủy ban Abalkin" phát triển về quá trình chuyển đổi sang nền kinh tế thị trường có điều tiết. Thiết lập một cuộc cải cách giá cả. Bài phát biểu này đã dẫn đến tình trạng khẩn cấp trong thương mại ở Moskva: trong khi Ryzhkov đang phát biểu tại Điện Kremlin, mọi thứ trong thành phố đã được bán hết: nguồn cung một tháng dầu thực vật và bơ, bột bánh kếp trong ba tháng, ngũ cốc bán được gấp 7-8 lần thông thường, thay vì 100 tấn muối bán được 200 tấn.
Đã có một làn sóng biểu tình trên khắp Liên Xô đòi không được tăng giá. Mikhail Gorbachev, người đã nhiều lần hứa rằng giá cả ở Liên Xô sẽ vẫn ở mức cũ, đã tách mình ra khỏi chương trình của chính phủ. Xô Viết Tối cao Liên Xô đã hoãn việc thực hiện cải cách, đề nghị rằng chính phủ phải điều chỉnh lại khái niệm của mình.
Vào tháng 6 năm 1990, Xô viết Tối cao Liên Xô đã thông qua nghị quyết "Về khái niệm chuyển đổi sang nền kinh tế thị trường" và vào tháng 10 năm 1990, chính phủ đã thông qua "Hướng dẫn cơ bản để ổn định nền kinh tế quốc dân và chuyển đổi sang nền kinh tế thị trường". Các tài liệu được cung cấp để dần dần phi độc quyền hóa, phân quyền và phi quốc gia hóa tài sản, thành lập các công ty cổ phần và ngân hàng, phát triển tinh thần kinh doanh tư nhân. Tháng 12 năm 1990, chính phủ Nikolay Ryzhkov bị bãi nhiệm. Hội đồng Bộ trưởng Liên Xô được chuyển thành Nội các Bộ trưởng Liên Xô, đứng đầu là Thủ tướng Valentin Pavlov.
Nhưng các hoạt động Nội các Bộ trưởng năm 1991 đã giảm xuống mức giá tăng gấp hai lần kể từ ngày 2 tháng 4 năm 1991 (mặc dù vậy, vẫn được quy định), cũng như việc đổi tiền giấy 50 và 100 rúp lấy tiền giấy mới (cải cách tiền tệ Pavlov). Việc trao đổi chỉ được thực hiện trong 3 ngày, vào ngày 23-25 tháng 1 năm 1991, với những hạn chế nghiêm trọng. Nguyên nhân là do các nhà kinh doanh mờ ám được cho là đã tích lũy một lượng lớn tiền giấy lớn.
Nền kinh tế Liên Xô năm 1991 lâm vào khủng hoảng sâu sắc, thể hiện ở chỗ sản xuất giảm 11%, thâm hụt ngân sách 20-30%, nợ nước ngoài khổng lồ 103,9 tỷ đô la. Không chỉ thức ăn, mà cả xà phòng và diêm cũng được phân phát bằng thẻ suất ăn, và thẻ thường không được tích trữ. Ở Moskva đã xuất hiện "thẻ Muscovite", họ chỉ đơn giản là không bán bất cứ thứ gì cho những người không phải là cư dân trong các cửa hàng. Hệ thống cộng hòa và khu vực, "tiền" cộng hòa và địa phương xuất hiện.
| Các chỉ số Liên Xô | năm 1985 | năm 1991 |
| --- | --- | --- |
| Dự trữ vàng, tấn | 2500 | 240 |
| Tỷ giá hối đoái đồng rúp so với đô la Mỹ | 0,64 rúp | 90 rúp |
| Tốc độ tăng trưởng chính thức kinh tế Liên Xô  | +2,3 % | -11 % |
| Nợ nước ngoài, tỷ đô la Mỹ | 25 | 103,9 |