Cồng chiêng
Vị trí trong dàn nhạc các dân tộc Việt Nam

Cồng chiêng xuất hiện từ âm nhạc nghi lễ đến nhiều loại hình dân vũ, dân ca cũng như sân khấu truyền thống. Cồng chiêng thường được đánh bằng dùi quấn vải mềm (với chiêng núm) hoặc dùi trần (với chiêng bằng). Nhiều dân tộc Tây Nguyên có khi đánh chiêng bằng nắm tay, cho âm thanh trầm hơn, tròn trịa hơn.
Chiêng đồng góp mặt trong một số loại hình diễn xướng cổ truyền người Việt như Chèo, Tuồng, Hát bội, Ca trù, Nhã nhạc cung đình Huế. Với dàn nhạc Chèo, chiêng thường được gióng lên ở các phân đoạn mở đầu (như Thi nhịp, khi các bộ gõ dồn dập tấu lên) và tuỳ theo tuồng tích mà dùng cho phù hợp, chẳng hạn như các phân cảnh vinh quy bái tổ (như trong vở Lưu Bình - Dương Lễ) nhằm tạo sắc thái vinh hiển và uy nghi.
Chiêng dùng trong Ca trù cũng nhằm mục đích khen chê như trống chầu, thường dùng với những điệu hát cửa đình: "Ở cửa đền ngày xưa có lệ hát thẻ. Thẻ gọi là trù, làm bằng mảnh tre ghi mức tiền ứng với giá trị mỗi thẻ, dùng để thưởng ả đào thay cho tiền mặt. Khi hát, quan viên thị lễ chia ngồi hai bên, một bên đánh chiêng (cồng) và một bên đánh trống. Chỗ nào ả đào hát hay, bên trống thưởng một tiếng 'chát', bên chiêng đánh một tiếng chiêng 'bili...' rồi thưởng cho một cái trù (thẻ)" (Ca trù bị khảo).
Biên chế và bài bản chiêng dân gian của nhiều dân tộc thiểu số Việt Nam rất phong phú và có những nét đặc trưng riêng. Người Thái, người Thổ diễn tấu 4 cồng Dàm (trầm) cùng một trống cái, có thể hòa tấu cùng nhịp chày khua luống. Người Cơ Tu, Tà Ôi dùng 2 chiêng bằng trong các điệu múa lễ hội, đôi khi có một chiêng núm lớn đánh hồi cùng trống cái (tương tự như chiêng trống người Kinh). Chiêng trống Cơ Tu là âm thanh không thể thiếu trong điệu múa "dâng trời" Tung tung da dá. Một số điệu dân ca Tà Ôi như Cha chấp lại dùng 1 chiêng bằng.
Cồng chiêng ở dân tộc Chăm hai nhánh H'roi, Panduranga cách sử dụng cũng khác nhau. Người Chăm H'roi được biết đến với nghệ thuật Trống đôi, cồng ba, chiêng năm; người Chăm ở Ninh Thuận, Bình Thuận chỉ dùng 1 chiêng nhỏ (gọi là cheng, khoảng 30cm, thường có núm) hòa tấu cùng các nhạc cụ như trống ghi-năng, kèn saranai và trống paranưng.
Nếu như người Kinh, người Thái, người Cơ Tu... chỉ sử dụng cồng chiêng như các nhạc cụ nhịp điệu không định âm, thì cồng chiêng Mường và một số dân tộc Tây Nguyên như Ba Na, Gia Rai, Ê Đê... lại có tính nhạc. Mỗi chiêng tương ứng một nốt nhạc và được hòa tấu cùng nhau như một dàn nhạc hoàn chỉnh.
Đơn cử một số dàn cồng chiêng ở Tây Nguyên như "Gia Rai có hàng âm Đồ - Sol - Si - Đô - Rê - Mi - Fa - Sol - Si - Đô - Rế. Dàn công chiêng của người Ba Na có hàng âm Rề - La - Rê - La - Si - Đô - Rê - Fa - Sol - La - Si" (khảo sát của nhà nghiên cứu Đặng Hoành Loan). Những dàn hơn 10 chiêng ở Tây Nguyên thường đi cùng một trống cái (trống Hơgơr - người Ê Đê); có thể thêm một trống nhỏ hơn để vỗ, lục lạc và chập cheng.
Một dàn chiêng Mường 12 chiếc có 4 chiêng Dàm (trầm), 4 chiêng Bồng (trung), 4 chiêng Tlé (bổng). Chiêng bổng dùng cho giai điệu, chiêng trầm gióng lên đồng loạt ở cuối từng đoạn của bài chiêng, gọi là tiếng "khầm".
Người Mường còn dùng bộ 4 chiêng Dàm với trống cái (tương tự dàn chiêng trống người Thái, người Thổ) trong những dịp cưới hỏi và ngày Tết; 1 chiêng đơn lẻ trong nghi lễ.
| Dân tộc | Số chiêng trong dàn nhạc | Có núm | Không núm | Ghi chú |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Kinh | 1 chiêng | X |  | Chèo, Tuồng, Hát bội, Ca trù, Nhã nhạc cung đình Huế |
| Mường | 12 chiêng | X |  |  4 chiêng Dàm + trống: như dàn Thái / Thổ  1 chiêng: nghi lễ |
| Thái, Thổ | 4 chiêng | X |  | Người Thổ thường gọi là cồng (như cồng ba, cồng tư) |
| Khơ Mú | 2-3 chiêng | X |  |  |
| La Chí | 2 chiêng | X |  | Tết Khu Cù Tê |
| Giáy | 3 chiêng núm hoặc bằng | X | X | Hòa tấu cùng trống nhỏ (dạng trống bản) hoặc trống nêm, kèn pí lè |
| Kháng | 1 chiêng |  | X | Dùng trong nghi lễ |
| Chăm (H'roi) | 3 chiêng núm, 5 chiêng bằng | X | X | Trống đôi, cồng ba, chiêng năm |
| Chăm (Ninh Thuận, Bình Thuận) | 1 chiêng | X |  | Chiêng khoảng 30cm, gọi là cheng |
| Ba Na | 3-6 chiêng núm, 5-10 chiêng bằng | X | X |  |
| Brâu |  Giong: 3 chiêng núm, 8 chiêng bằng  Tha: 2 chiêng bằng | X | X |  |
| Chơ Ro | 6 chiêng bằng, hoặc 5-7 chiêng núm | X | X | Chiêng bằng gọi là chinh / đồng la; Chiêng núm là goong |
| Chu Ru | 3 chiêng | X |  |  |
| Cor | 2 chiêng |  | X | Dùng cùng 1 trống trong Đấu chiêng |
| Cơ Ho, M'nông, Mạ | 6 chiêng |  | X |  |
| Cơ Tu | 2 chiêng bằng, đôi khi có 1 chiêng núm lớn. | X | X | Chiêng núm đánh hồi dài cùng trống cái |
| Ê Đê |  Jho: 6 chiêng núm nhỏ  K'nah: 3 chiêng núm, 7 chiêng bằng | X | X |  |
| Gia Rai |  Konh: 5 chiêng núm, 8 chiêng bằng  Arap: 7 chiêng núm, 9 chiêng bằng  T'rum, Vang: 3 chiêng núm | X | X |  |
| Giẻ Triêng, Xơ Đăng | 3 chiêng núm, 8 chiêng bằng | X | X |  |
| Hrê | 3 chiêng |  | X | Chiêng ba |
| Raglai | 4-12 chiêng |  | X |  |
| Stiêng | 5 chiêng núm, 6 chiêng bằng | X | X |  |
| Tà Ôi | 2 chiêng bằng, đôi khi có 1 chiêng núm lớn. (Cha chấp: 1 chiêng bằng) | X | X |  |