Trịnh Sâm
Cai trị Đàng Ngoài (1767 - 1782) > Phế con lớn lập con nhỏ

Bài chi tiết: Vụ án năm Canh Tý
Bấy giờ công tử cả là Trịnh Tông do bà Thứ phi Dương Thị Ngọc Hoan sinh ra, chào đời năm 1763. Tuy nhiên Trịnh Sâm thấy Trịnh Tông chỉ thích việc võ, không thích học; cộng thêm bà Dương thị có người chị là thị thiếp của tiên chúa Trịnh Doanh, sinh ra Thụy quận công Trịnh Lệ - người có âm mưu cướp ngôi Chúa, khiến Chúa càng thêm ác cảm với đứa con trưởng này. Thuở nhở công tử Tông phải đến ở nhà riêng của a bảo Hân quận công Nguyễn Phương Đĩnh, có lệnh mới được vào phủ. Đến năm Tông 9 tuổi mới được đi học, có Nguyễn Lệ, Lý Trần Thản làm Tả, Hữu tư giảng để dạy học cho Tông (không lâu sau Thản chết, còn Lệ bị điều ra Sơn Tây, chỉ có 5 6 người tùy giảng mà thôi). Còn việc lập Thế tử thì Chúa vẫn cứ chần chừ dù theo quy định về việc kế tự luôn ưu tiên cho người con trai trưởng bất kể đích xuất hay thứ xuất. Hai viên quan trong cơ quan Ngự Sử Đài là Nguyễn Thưởng và Vũ Huy Đĩnh nhiều lần xin Trịnh Sâm lập Thế tử, nhưng họ đều bị giáng chức.
Về sau Trịnh Sâm sủng ái một người cung nữ là Đặng Thị Huệ. Sau khi Thị Huệ sinh được một người con trai là Trịnh Cán (1777) thì được tấn lên bậc Tu dung thuộc hàng Cửu tần. Ỷ vào sự sủng ái của nhà Chúa, Đặng Tu dung câu kết với quận Huy Hoàng Đình Bảo, nuôi ý lập con mình là Trịnh Cán (sinh năm 1777) làm kế tự. Một truyền thuyết về mối tình giữa chúa Trịnh Sâm với Đặng Tu dung được kể lại như sau
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | Chúa Trịnh trông thấy đem lòng yêu mến đặc biệt. Thị Huệ ngày càng được yêu: Ả nói gì chúa cũng nghe và có việc gì chúa cũng nói với Thị Huệ. Từ đó Thị Huệ được sống xùng một nơi với chúa, y như vợ chồng nhà thường dân. Xe kiệu quần áo của Thị Huệ đều được sắm sửa như đồ dùng của chúa. Thị Huệ ngày càng lộng hành. Hễ có chuyện không vừa ý xây xẩm mặt mày, kêu khóc thảm thiết khiến chúa rối lòng. Trịnh Sâm có ngọc dạ quang, chiến lợi phẩm của một trận đánh phương Nam, vẫn treo ở đầu khăn làm đồ trang sức. Một hôm Thị Huệ lấy tay mân mê viên ngọc. Chúa nói: Nhè nhẹ tay kẻo sây sát! Thị Huệ liền ném viên ngọc xuống đất, tru tréo khóc la: Ngọc này chả là cái gì sất! Chẳng qua vào Quảng Nam kiếm trả chúa hạt khác là cùng. Sao chúa nỡ trọng của khinh người vậy? Đoạn Thị Huệ bỏ ra ở cung khác, từ chối không gặp nữa, Trịnh Sâm phải dỗ dành mãi, Huệ mới chịu làm lành với chúa. | ” |
Vào năm 1780, Trịnh Sâm mắc bệnh trĩ không ra ngoài, Trịnh Tông cảm thấy bất an bởi khi đó nhiều lần Tông bị cấm vào yết kiến; bèn bàn mưu với gia thần là Đàm Xuân Thụ và bọn đầy tớ nhỏ là Thế và Thẩm bí mật chứa sẵn binh khí, chiêu mộ dũng sĩ, dự định khi Trịnh Sâm mất thì đóng cửa thành lại, giết Đình Bảo, bắt giam Đặng Thị Huệ, rồi báo cho quan hai trấn Tây, Bắc vào hộ vệ để vững vàng ngôi Chúa. Trịnh Sâm lại vay ngầm của nội thị Chu Xuân Hán 1.000 lạng bạc, để nuôi dũng sĩ và sắm khí giới.
Tuy nhiên sau đó Trịnh Sâm khỏi bệnh, việc này bị tiết lộ ra. Có quan cấp sự trung Nguyễn Huy Bá đã bị bãi chức, nên sai vợ làm cung tỳ cho Đặng Thị Huệ để lấy lòng bà ta. Đến đây Bá đem sự việc nói với Huệ, rồi tâu lên Chúa. Chúa xem tờ khải, tất tức giận, bèn gọi Hoàng Đình Bảo vào hỏi ý, muốn muốn trị tội ngay. Đình Bảo xin trước hết là triệu hai quan trấn thủ tây - bắc (Nguyễn Lệ và Nguyễn Khắc Tuân) trở về để phòng khi Trịnh Tông bị tội có thể họ sẽ nổi lên làm loạn. Trịnh Sâm cho là phải, bèn hạ chiếu triệu Nguyễn Lệ. Khi Lệ đến, Trịnh Sâm hỏi han yên ủi ân cần hơn trước, đến vài ngày sau khi truy bắt được đồ đảng thì lập tức giam Lệ và Nguyễn Phương Đĩnh lại. Rồi lại triệu Nguyễn Khắc Tuân. Tuân về kinh thấy Lệ và Đĩnh bị giam, bèn vào phủ Chúa để tạ tội. Chúa sai nội thần trách Tuân rằng
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | Cậu với thằng Tông làm giặc thì cậu cứ đi mà dấy quân, ta đã có tướng giỏi để đối chọi | ” |
Khắc Tuân đến nhà Tả Xuyên (nơi giam giữ Nguyễn Lệ) và bàn nhau đổ hết tội cho Trịnh Tông và đám tôi tớ để được thoát chết. Trịnh Sâm không chấp nhận lời biện bạch, cho người đem bức thư ấy xé trước mặt Tuân, Tuân lại quỳ xuống mà nhặt lấy. Chúa càng tức giận, lệnh bắt cả Chu Xuân Hán, giao cho Ngô Thời Nhiệm và Phong Triều hầu tra xét, giữa lúc đó Nhậm có tang cha (Ngô Thì Sĩ) nên phải từ chức. Chúa lại sai Lê Quý Đôn tra hỏi, bọn Xuân Thụ, Thế và Thẩm nhận hết tội lỗi. Lê Quý Đôn vẫn thù Nguyễn Lệ, làm đảo lộn giấy tờ đi, khiến nhiều người vô tội bị dính dáng vào. Án làm xong, đình thần bàn những người can dự đều phải xử tử, riêng Thế tử thì không dám bàn. Trịnh Sâm phê rằng
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | Theo phép kinh Xuân Thu, phải trị tội thằng Tông thật nặng. Nhưng ta nghĩ cha con là tính trời, tình thật không nỡ. Cho nên truất hắn xuống làm con út. Nguyễn Khắc Tuân phải xử tử, Khản, Hán là người có công khi ở tiềm để, cho miễn tội chết, giam lại. Đĩnh vì già, thực thà không dự đến mưu ấy, miễn cho tội chết, về làm dân tự do | ” |
— Trịnh Sâm
Lệnh này ban xuống, Tuân và Hán uống thuốc độc chết, còn Trịnh Tông thì bị phế làm con út, đổi tên là Trịnh Khải, và bị giam lỏng. Bà nhũ mẫu của Trịnh Tông tên là Thị Quỳnh trốn vào làm ni cô trong chùa, nhưng vẫn bị bắt và đem cho voi giày, việc này khiến dân tình bàn tán xôn xao. Trong kinh ngoài trấn đều đồn đãi rằng họ Hoàng, họ Đặng mưu hại Thế tử. Hoàng Đình Bảo bèn đổ trách nhiệm này cho Ngô Thời Nhiệm (sự tích Sát tứ phụ nhi thị lang) khiến ông này bị mang tiếng nhơ nhuốc. Bấy giờ, có viên Tri châu là Lê Vĩ, dâng thư nói rằng Trịnh Khải mắc oan, nhưng thư ấy cũng không được Trịnh Sâm ngó tới.
Năm 1781, có người tên là Nguyễn Nhã Lượng xúi Hoàng Đình Bảo làm phản cướp ngôi. Bảo đem việc tâu lên Chúa, Nhã Lượng bị đem ra xử tử.
Mùa đông năm 1780, người thổ nhà Thanh chiếm đất sáu châu ở phủ An Tây, từ đó suốt đời Lê không còn khôi phục lại được. Mùa đông năm 1781, nhân Trịnh Cán (con Đặng Thị Huệ) đỡ bệnh, bầy tôi xin lập Cán làm thế tử, chúa Trịnh Sâm đã toan bằng lòng. Mẹ ông là Thái phi Nguyễn thị can rằng
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | Thằng Cán với thằng Tông đều là cháu của già này, nhưng già nghĩ, cháu Tông đã trưởng thành, mà cháu Cán còn nhỏ tuổi lại quặt quẹo luôn. Già mong Vương thượng coi tôn miếu xã tắc làm trọng hơn, hãy để trống ngôi kế tự, ngõ hầu thằng Tông có lòng răn chừa; nếu không thế thì đợi khi Cán đến tuổi trưởng thành cũng chưa có gì là muộn. | ” |
Chúa không nghe, đáp rằng
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | Thằng Cán và thằng Tông là cháu của mẹ, cũng là con của tôi. Người xưa nói biết con không ai bằng cha. Tôi cũng chưa đến nỗi mê mệt ngu tối để mà bỏ con lớn lập con bé. Nhưng nhà nước là trọng đại, phải phó thác cho người xứng đáng. Nếu thằng Cán không khỏi bệnh thì thà rằng lập quận Côn, để trả lại cơ nghiệp cho ngành cả của nhà bác, chứ không đành lòng phó thác cho đứa con bất hiếu làm hỏng cơ nghiệp của tổ tiên! | ” |
Thái phi không nói gì nữa. Bởi thế Trịnh Sâm tâu xin nhà vua, lập Cán làm Vương thế tử. Lúc ấy Cán mới 5 tuổi. Sâm dùng Huy quận công Hoàng Đình Bảo làm a bảo để nuôi dưỡng giúp đỡ Cán. Sâm mắc bệnh trĩ, ở nhà Kín không ra ngoài. Đặng Thị Huệ trở thành Chính cung Tuyên phi, ở trong cung xếp đặt công việc, bè đảng đều giữ địa vị trọng yếu, mà Cán lại là người thơ ấu nối nghiệp, nên người ta đều có lòng lo ngại.
Cũng năm đó, em trai của bà Tu dung Đặng Thị Huệ là Đặng Lân là người càn rỡ, thường cướp của người dân, cưỡng dâm các thiếu nữ trong kinh thành, ban ngày thì phóng ngựa cưỡi voi nghênh ngang, không chịu phục tùng ai. Đặng Thị Huệ lại thuyết phục Chúa đem quận chúa thứ 2 gả cho Lân để có thêm vây cánh. Ít lâu sau, quan Nội thần bảo hộ Quận chúa có việc trái ý Lân, Lân tự ý giết đi. Việc bị phát giác, đình thần đều bàn nên xử trảm, nhưng do Đặng Tu dung khóc xin nên Lân được khỏi tội chết, giảm xuống đi đày ở châu xa.