stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Atlantis
Atlantis tại Đông Nam Á

Kể từ khi Stephen Oppenheimer có những nghiên cứu và nhận định rằng người Đông Nam Á chính là những chủ nhân của những con người tại các nền văn minh cổ đại là Ai Cập và Lưỡng Hà. Họ được cho là nhóm dân cư đã sống sót sau sự kiện đại hồng thuỷ hoặc những vùng đất bị nhấn chìm dần bởi mực nước biển ở cuối kỷ băng hà. Họ cũng là chủ nhân các kỹ thuật trồng lúa, đóng thuyền chính vì vậy những con người này đã đem tất cả những gì gọi là "văn minh" nhất thời đó đem theo để định cư phát triển và cả bao gồm câu chuyện Đại Hồng Thuỷ nêu trên.
Năm 2017 nhà địa chất học người Indonesia là Dhani Irwanto, ông đã công bố công trình đồ sộ về việc chứng minh địa điểm Atlantis là ở tại khu vực biển Java, nằm trên thềm lục địa phía nam rộng lớn Sundaland cách đây hơn 11.000 năm TCN. Nền văn minh này là sự phát triển tiền nhiệm bởi nhiều những nền văn minh khác, bởi lẽ tại vùng biển Java có nhiều dấu tích về con người đã có sự phát triển vượt bậc hơn những nơi khác trên trái đất vốn được xem là thời kỳ đồ đá mới - săn bắt hái lượm vẫn là xu hướng chính. Và dấu tích nổi bật nhất là Đền - Kim tự tháp Gunung Padang có niên đại hơn 20.000 năm TCN, điều này đặt một dấu chấm hỏi về lịch sử loài người.
Atlantis đã có hình thái là một cộng đồng con người chung sống với số lượng dân số đông đúc, tuy nhiên thành phố của họ xây dựng trên những vùng đất thấp, chính vì thế khi kỷ Younger Dryas vừa kết thúc, mực nước biển dâng đột ngột kết hợp sự vận động các mảng địa chất đã tạo nên vô số các cơn sóng thần tác động mọi nơi trên trái đất trong đó có Atlantis. Điều này trùng khớp với những mô tả của Plato về việc lục địa ấy bị nhấn chìm trong một đêm.
Dhani Irwanto cho rằng cái tên Atlantis là sự biến tấu phù hợp theo thị hiếu văn hoá Hy Lạp của những con người kể chuyện. Trên thực tế Atlantis chỉ là cái tên ám chỉ vùng đất bị nhấn chìm bởi cơn đại hồng thuỷ. Plato đã có hơn 60 chi tiết mô tả về vùng đất ấy, những mô tả ấy lại có những thông tin về địa chất, điều kiện tự nhiên, khí hậu nhiệt đới, sinh vật đa dạng... phù hợp vùng đất tại Đông Nam Á hơn là các khu vực địa lý khác. Plato được kể nghe câu chuyện về Atlantis bởi sự truyền miệng từ đời này sang đời khác và gốc gác câu chuyện đến từ ông cậu của Plato sống cách đây 300 năm đã từng hành hương đến Ai Cập, và được nghe những câu chuyện được truyền miệng về thành phố - vùng đất bị nhấn chìm.
Vị trí thủ phủ Atlantis mà Dhani Irwanto xác định là mảng địa chất hiện đang chìm dưới đại dương và được bao phủ bởi rạng san hô Gosong Gia.
Một bản dịch tiếng Latinh thế kỷ 15 của tác phẩm Timaeus
Atlantis in Sundaland By Irwanto
Enicospilus maruyamanus

| Enicospilus maruyamanus> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Hymenoptera
Họ (familia): Ichneumonidae
Chi (genus): Enicospilus
Loài (species): E. maruyamanus
Danh pháp hai phần
Enicospilus maruyamanus (Uchida, 1928) 
Enicospilus maruyamanus là một loài tò vò trong họ Ichneumonidae.
Chú thích

↑  Bisby, F.A.; Roskov, Y.R.; Orrell, T.M.; Nicolson, D.; Paglinawan, L.E.; Bailly, N.; Kirk, P.M.; Bourgoin, T.; Baillargeon, G.; Ouvrard, D. (2011). “Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist”. Species 2000: Reading, UK. Truy cập ngày 22 tháng 6 năm 2014.
Clerodendrum aucubifolium

| Clerodendrum aucubifolium |
| --- | --- |

Phân loại khoa học 
Giới:: Plantae
nhánh:: Tracheophyta
nhánh:: Angiospermae
nhánh:: Eudicots
nhánh:: Asterids
Bộ:: Lamiales
Họ:: Lamiaceae
Chi:: Clerodendrum
Loài:: C. aucubifolium
Danh pháp hai phần
Clerodendrum aucubifolium Hemsl., 1894

Clerodendrum aucubifolium là một loài thực vật có hoa trong họ Hoa môi. Loài này được Hemsl. mô tả khoa học đầu tiên năm 1894.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Clerodendrum aucubifolium”. Truy cập ngày 5 tháng 6 năm 2013.
8974 Gregaria

| Khám phá |
| --- | --- |
Khám phá bởi: Cornelis Johannes van Houten, Ingrid van Houten-Groeneveld và Tom Gehrels
Nơi khám phá: Đài thiên văn Palomar
Ngày phát hiện: 25 tháng 9 năm 1973
Tên định danh
Tên định danh: 8974
Tên định danh thay thế: 3357 T-2
Đặc trưng quỹ đạo
Kỷ nguyên 14 tháng 5 năm 2008
Cận điểm quỹ đạo: 1.9412702
Viễn điểm quỹ đạo: 2.4418760
Độ lệch tâm: 0.1142115
Chu kỳ quỹ đạo: 1185.0382599
Độ bất thường trung bình: 163.83209
Độ nghiêng quỹ đạo: 1.03302
Kinh độ điểm mọc: 44.67151
Góc cận điểm: 49.94094
Đặc trưng vật lý
Cấp sao tuyệt đối (H): 15.1
 
8974 Gregaria (3357 T-2) là một tiểu hành tinh vành đai chính có quỹ đạo vành đai tiểu hành tinh giữa Sao Hỏa và Sao Mộc. Nó được khám phá 25 tháng 9 năm 1973 bởi Cornelis Johannes van Houten và Ingrid van Houten-Groeneveld.
Çömlekoba, Doğanşehir

| Çömlekoba |
| --- | --- |
—  Xã  —
 
ÇömlekobaVị trí ở Thổ Nhĩ Kỳ
Quốc gia:  Thổ Nhĩ Kỳ
Tỉnh: Malatya
Huyện: Doğanşehir
Dân số (2011)
 • Tổng cộng: 235 người
Múi giờ: EET (UTC+2)
 • Mùa hè (DST): EEST (UTC+3)
Çömlekoba là một xã thuộc huyện Doğanşehir, tỉnh Malatya, Thổ Nhĩ Kỳ. Dân số thời điểm năm 2011 là 235 người.
Chú thích

↑  “Cities, towns and villages in Malatya”. Viện thống kê Thổ Nhĩ Kỳ. Bản gốc lưu trữ ngày 17 tháng 7 năm 2012. Truy cập ngày 31 tháng 8 năm 2012.
Zamia montana

| Zamia montana> Tình trạng bảo tồn |
| --- | --- |
 Cực kỳ nguy cấp  (IUCN 3.1)
Phân loại khoa học
Giới (regnum): Plantae
Ngành (divisio): Cycadophyta
Lớp (class): Cycadopsida
Bộ (ordo): Cycadales
Họ (familia): Zamiaceae
Chi (genus): Zamia
Loài (species): Z. montana
Danh pháp hai phần
Zamia montana A. Braun 
Zamia montana là một loài thực vật thuộc họ Zamiaceae. Đây là loài đặc hữu của Colombia. Môi trường sống tự nhiên của chúng là vùng núi ẩm nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới. Chúng hiện đang bị đe dọa vì mất môi trường sống.
Aristolochia clusii

| Aristolochia clusii> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Magnoliidae
Bộ (ordo): Piperales
Họ (familia): Aristolochiaceae
Chi (genus): Aristolochia
Loài (species): A. clusii
Danh pháp hai phần
Aristolochia clusii Lojac., 1907 
Aristolochia clusii là một loài thực vật có hoa trong họ Aristolochiaceae. Loài này được Lojac. mô tả khoa học đầu tiên năm 1907.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Aristolochia clusii”. Truy cập ngày 10 tháng 8 năm 2013.
Bergenia crassifolia

| Bergenia crassifolia> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
Bộ (ordo): Saxifragales
Họ (familia): Saxifragaceae
Chi (genus): Bergenia
Loài (species): B. crassifolia
Danh pháp hai phần
Bergenia crassifolia (L.) Fritsch, 1889 
Bergenia crassifolia là một loài thực vật có hoa trong họ Saxifragaceae. Loài này được (L.) Fritsch miêu tả khoa học đầu tiên năm 1889.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Bergenia crassifolia”. Truy cập ngày 25 tháng 8 năm 2013.
Artemisia limosa

| Artemisia limosa> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
Bộ (ordo): Asterales
Họ (familia): Asteraceae
Chi (genus): Artemisia
Loài (species): A. limosa
Danh pháp hai phần
Artemisia limosa Koidz., 1937 
Artemisia limosa là một loài thực vật có hoa trong họ Cúc. Loài này được Koidz. mô tả khoa học đầu tiên năm 1937.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Artemisia limosa”. Truy cập ngày 4 tháng 6 năm 2013.
Crinum mauritianum

| Crinum mauritianum |
| --- | --- |

Phân loại khoa học
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Monocot
Bộ (ordo): Asparagales
Họ (familia): Amaryllidaceae
Chi (genus): Crinum
Loài (species): C. mauritianum
Danh pháp hai phần
Crinum mauritianum Lodd., 1822 
Crinum mauritianum là một loài thực vật có hoa trong họ Amaryllidaceae. Loài này được Lodd. mô tả khoa học đầu tiên năm 1822.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Crinum mauritianum”. Truy cập ngày 16 tháng 7 năm 2013.
Chòm sao Trung Quốc cổ đại

Các chòm sao Trung Quốc cổ đại không giống với các chòm sao của người phương Tây, vì sự phát triển độc lập của thiên văn học cổ đại Trung Quốc. Những nhà quan sát bầu trời của Trung Quốc cổ đại chia bầu trời đêm theo cách khác, nhưng cũng có một số điểm tương tự.
Các nhà thiên văn cổ Trung Quốc đã chia phần bầu trời mà họ quan sát thấy thành 31 khu vực, gồm Tam viên (三垣, sān yuán) và Nhị thập bát tú (二十八宿, èrshíbā xiù).
Phần phía bắc quanh Bắc cực và mảng sao Bắc Đẩu có ba "viên" (垣, yuán) tức Tam viên: Tử Vi viên, Thái Vi viên và Thiên Thị viên.
Phần tương ứng với 12 cung hoàng đạo của phương Tây là 28 tú (宿 Xiu) tức nhị thập bát tú.
、
| x t Chòm sao Trung Quốc cổ đại |
| --- | --- | --- |
| Tam viên | Tử Vi viên • Thái Vi viên • Thiên Thị viên   |  |
| Tứ tượng và   Nhị thập bát tú | Đông phương Thanh long (青龍): Giác (角) • Cang (亢) • Đê (氐) • Phòng (房) • Tâm (心) • Vĩ (尾) • Cơ (箕)  Nam phương Chu tước (朱雀): Tỉnh (井) • Quỷ (鬼) • Liễu (柳) • Tinh (星) • Trương (張) • Dực (翼) • Chẩn (軫) Tây phương Bạch hổ (白虎): Khuê (奎) • Lâu (婁) • Vị (胃) • Mão (昴) • Tất (畢) • Chủy (觜) • Sâm (參)  Bắc phương Huyền vũ (玄武): Đẩu (斗) • Ngưu (牛) • Nữ (女) • Hư (虛) • Nguy (危) • Thất (室) • Bích (壁) |  |
| Ngũ hành | Mộc • Hỏa • Thổ •  Kim • Thủy   |  |
|  Ngũ Long | Rồng xanh • Rồng đỏ • Rồng vàng •  Rồng trắng • Rồng đen   |  |
| Ngũ Hổ | Thanh Hổ • Xích Hổ • Hoàng Hổ •  Bạch Hổ • Hắc Hổ   |  |
317

Năm lịchBản mẫu:SHORTDESC:Năm lịch
| --- | --- |
Thiên niên kỷ:: thiên niên kỷ 1
Thế kỷ::  thế kỷ 3  thế kỷ 4   thế kỷ 5
Thập niên::  thập niên 290  thập niên 300  thập niên 310  thập niên 320  thập niên 330
Năm::  314  315  316  317  318  319  320
Năm 317 là một năm trong lịch Julius. 
nhà Đông Tấn chạy xuống phía nam sống Hoàng Hà , Tấn Nguyên Đế lên ngôi
Sinh

| --- | --- |
Lịch Gregory: 317 CCCXVII
Ab urbe condita: 1070
Năm niên hiệu Anh: N/A
Lịch Armenia: N/A
Lịch Assyria: 5067
Lịch Ấn Độ giáo: 
 - Vikram Samvat: 373–374
 - Shaka Samvat: 239–240
 - Kali Yuga: 3418–3419
Lịch Bahá’í: −1527 – −1526
Lịch Bengal: −276
Lịch Berber: 1267
Can Chi: Bính Tý (丙子年) 3013 hoặc 2953     — đến — Đinh Sửu (丁丑年) 3014 hoặc 2954
Lịch Chủ thể: N/A
Lịch Copt: 33–34
Lịch Dân Quốc: 1595 trước Dân Quốc 民前1595年
Lịch Do Thái: 4077–4078
Lịch Đông La Mã: 5825–5826
Lịch Ethiopia: 309–310
Lịch Holocen: 10317
Lịch Hồi giáo: 314 BH – 313 BH
Lịch Igbo: −683 – −682
Lịch Iran: 305 BP – 304 BP
Lịch Julius: 317 CCCXVII
Lịch Myanma: −321
Lịch Nhật Bản: N/A
Phật lịch: 861
Dương lịch Thái: 860
Lịch Triều Tiên: 2650
Mất

Tấn Mẫn Đế, vị vua cuối cùng nhà Tây Tấn ở Trung Quốc (sinh 300)
Bergenia emeiensis

| Bergenia emeiensis> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
Bộ (ordo): Saxifragales
Họ (familia): Saxifragaceae
Chi (genus): Bergenia
Loài (species): B. emeiensis
Danh pháp hai phần
Bergenia emeiensis C.Y.Wu ex J.T.Pan, 1988 
Bergenia emeiensis là một loài thực vật có hoa trong họ Saxifragaceae. Loài này được C.Y.Wu ex J.T.Pan miêu tả khoa học đầu tiên năm 1988.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Bergenia emeiensis”. Truy cập ngày 25 tháng 8 năm 2013.
Empidornis semipartitus

| Empidornis semipartitus |
| --- | --- |

Tình trạng bảo tồn
 Ít quan tâm  (IUCN 3.1)
Phân loại khoa học
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Chordata
Lớp (class): Aves
Bộ (ordo): Passeriformes
Họ (familia): Muscicapidae
Chi (genus): Empidornis Reichenow, 1901
Loài (species): E. semipartitus
Danh pháp hai phần
Empidornis semipartitus (Rüppell, 1840) 
Empidornis semipartitus là một loài chim trong họ Muscicapidae.
Chú thích

↑  BirdLife International (2012). “Empidornis semipartitus”. Sách Đỏ IUCN các loài bị đe dọa. Phiên bản 2012.1. Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế. Truy cập ngày 16 tháng 7 năm 2012.
↑  Clements, J. F.; Schulenberg, T. S.; Iliff, M. J.; Wood, C. L.; Roberson, D.; Sullivan, B.L. (2012). “The eBird/Clements checklist of birds of the world: Version 6.7”. Truy cập ngày 19 tháng 12 năm 2012.
Çömlekçi, Biga

| Çömlekçi |
| --- | --- |
—  Xã  —
 
ÇömlekçiVị trí ở Thổ Nhĩ Kỳ
Quốc gia:  Thổ Nhĩ Kỳ
Tỉnh: Çanakkale
Huyện: Biga
Dân số (2011)
 • Tổng cộng: 63 người
Múi giờ: EET (UTC+2)
 • Mùa hè (DST): EEST (UTC+3)
Mã bưu chính: 17200 
Çömlekçi là một xã thuộc huyện Biga, tỉnh Çanakkale, Thổ Nhĩ Kỳ. Dân số thời điểm năm 2011 là 63 người.
Chú thích

↑  “Cities, towns and villages in Çanakkale”. Viện thống kê Thổ Nhĩ Kỳ. Bản gốc lưu trữ ngày 15 tháng 7 năm 2012. Truy cập ngày 12 tháng 9 năm 2012.
Chòm sao quanh cực

Hình động minh họa Polaris và các chòm sao quanh cực ở Bắc bán cầu.
Những vệt sao quanh cực được chụp với độ phơi sáng kéo dài.
Hình động minh họa sự tự quay của Trái Đất quanh trục của nó.
Trong thiên văn học, chòm sao quanh cực là một chòm sao (nhóm các ngôi sao) không bao giờ lặn dưới đường chân trời, khi nhìn từ một vị trí trên Trái Đất. Do sự tự quay của Trái Đất và độ nghiêng trục quay so với quỹ đạo mà các ngôi sao và chòm sao có thể được chia thành hai loại. Những ngôi sao và chòm sao không bao giờ lặn hay mọc được gọi là quanh cực. Phần còn lại được chia thành các ngôi sao và chòm sao theo mùa.
Các ngôi sao và chòm sao quanh cực phụ thuộc vào vĩ độ của người quan sát. Ở Bắc bán cầu, một số ngôi sao và chòm sao nhất định sẽ luôn được nhìn thấy trên bầu trời quanh cực bắc. Điều tương tự cũng đúng ở Nam bán cầu, nơi các ngôi sao và chòm sao nhất định sẽ luôn được nhìn thấy trên bầu trời quanh cực nam. Thiên cực bắc, trong kỷ nguyên hiện tại (J2000) được đánh dấu bằng Polaris cách đó chưa đến 1°, luôn có góc phương vị bằng 0. Cao độ của cực ở một vĩ độ Ø nào đó là cố định, và giá trị của nó được tính theo công thức sau: A = 90°– Ø. Tất cả các ngôi sao có xích vĩ nhỏ hơn A đều không là quanh cực.
Khi nhìn từ Bắc Cực, tất cả các chòm sao có thể nhìn thấy toàn bộ ở phía bắc của xích đạo thiên cầu đều là quanh cực, và tương tự như vậy đối với các chòm sao ở phía nam của xích đạo thiên cầu khi nhìn từ Nam Cực. Khi nhìn từ xích đạo, không có bất kỳ chòm sao quanh cực nào được nhìn thấy. Khi nhìn từ các vĩ độ giữa của Bắc bán cầu (40-50° vĩ bắc) thì các chòm sao quanh cực có thể bao gồm Đại Hùng, Tiểu Hùng, Thiên Long, Tiên Vương, Thiên Hậu và một số chòm sao ít được biết đến là Lộc Báo, Thiên Miêu và Hiết Hổ.
Tại các vĩ độ giữa của Nam bán cầu (40-50° vĩ nam) thì các chòm sao quanh cực là Nam Cực (nơi Thiên cực nam nằm ở đó), Thiên Yến, Khổng Tước, Ấn Đệ An, Đỗ Quyên, Thủy Xà, Sơn Án, Yển Diên. Do các chòm sao ở bầu trời bán cầu nam không có ngôi sao nào đủ sáng nên chúng không thu hút sự chú ý.
Aristolochia colossifolia

| Aristolochia colossifolia> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Magnoliidae
Bộ (ordo): Piperales
Họ (familia): Aristolochiaceae
Chi (genus): Aristolochia
Loài (species): A. colossifolia
Danh pháp hai phần
Aristolochia colossifolia Hoehne, 1952 
Aristolochia colossifolia là một loài thực vật có hoa trong họ Aristolochiaceae. Loài này được Hoehne mô tả khoa học đầu tiên năm 1952.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Aristolochia colossifolia”. Truy cập ngày 10 tháng 8 năm 2013.
Asterothamnus poliifolius

| Asterothamnus poliifolius> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
Bộ (ordo): Asterales
Họ (familia): Asteraceae
Chi (genus): Asterothamnus
Loài (species): A. poliifolius
Danh pháp hai phần
Asterothamnus poliifolius Novopokr., 1950 
Asterothamnus poliifolius là một loài thực vật có hoa trong họ Cúc. Loài này được Novopokr. mô tả khoa học đầu tiên năm 1950.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Asterothamnus poliifolius”. Truy cập ngày 4 tháng 6 năm 2013.
Crambus sectitermina

| Crambus sectitermina> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Lepidoptera
Họ (familia): Crambidae
Chi (genus): Crambus
Loài (species): C. sectitermina
Danh pháp hai phần
Crambus sectitermina
Crambus sectitermina là một loài bướm đêm trong họ Crambidae.
Chú thích

↑  Bisby, F.A.; Roskov, Y.R.; Orrell, T.M.; Nicolson, D.; Paglinawan, L.E.; Bailly, N.; Kirk, P.M.; Bourgoin, T.; Baillargeon, G.; Ouvrard, D. (2011). “Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist”. Species 2000: Reading, UK. Truy cập ngày 19 tháng 6 năm 2014.
↑  Beccaloni, G. W., Scoble, M. J., Robinson, G. S. & Pitkin, B. (Editors). (2003) The Global Lepidoptera Names Index (LepIndex). (Geraadpleegd maart 2013).
Cissus triloba

| Cissus triloba> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
Bộ (ordo): Vitales
Họ (familia): Vitidaceae
Chi (genus): Cissus
Loài (species): C. triloba
Danh pháp hai phần
Cissus triloba (Lour.) Merr., 1935 
Cissus triloba là một loài thực vật hai lá mầm trong họ Nho. Loài này được (Lour.) Merr. miêu tả khoa học đầu tiên năm 1935.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Cissus triloba”. Truy cập ngày 8 tháng 6 năm 2013.
Çömlekçi, Bodrum

| Çömlekçi |
| --- | --- |
—  Xã  —
 
ÇömlekçiVị trí ở Thổ Nhĩ Kỳ
Quốc gia:  Thổ Nhĩ Kỳ
Tỉnh: Muğla
Huyện: Bodrum
Dân số (2011)
 • Tổng cộng: 697 người
Múi giờ: EET (UTC+2)
 • Mùa hè (DST): EEST (UTC+3)
Çömlekçi là một xã thuộc huyện Bodrum, tỉnh Muğla, Thổ Nhĩ Kỳ. Dân số thời điểm năm 2011 là 697 người.
Chú thích

↑  “Cities, towns and villages in Muğla”. Viện thống kê Thổ Nhĩ Kỳ. Bản gốc lưu trữ ngày 14 tháng 7 năm 2012. Truy cập ngày 23 tháng 9 năm 2012.
Động cơ tên lửa nhiên liệu lỏng

Sơ đồ ĐTL hai thành phần nhiên liệu dùng máy bơm
Động cơ tên lửa nhiên liệu lỏng hay Động cơ tên lửa lỏng (ký hiệu ĐTL) là loại động cơ tên lửa sử dụng nhiên liệu tên lửa ở dạng lỏng. Có thể chia ĐTL làm ba loại chính theo số thành phần nhiên liệu là: ĐTL một thành phần, ĐTL hai thành phần và ĐTL ba thành phần.
ĐTL một thành phần

Một số hợp chất hóa học giải phóng năng lượng khi phân hủy, về mặt lý thuyết ta có thể coi đó là nhiên liệu đơn nguyên (VD: CH3NO2, NH4NO2, N2H4, C(NO2)4, H2O2, v.v.).
ĐTL hai thành phần

Khác với lý thuyết máy nhiệt khi nhiên liệu là chất cháy (ví dụ Động cơ đốt ngoài như Đầu máy hơi nước thì nhiên liệu hay chất cháy là Than đá; Động cơ đốt trong như Ôtô, Xe máy – Xăng, còn như máy bay cánh quạt trước Đại chiến thế giới lần 2 – dầu hàng không), ở trong lý thuyết động cơ phản lực – nhiên liệu là chất oxy hóa (chất "O") và chất cháy (chất "C").
ĐTL ba thành phần

Giống nhiên liệu hai cấu tử ở chỗ gồm chất oxi-hóa và chất cháy, còn cấu tử thứ ba được đưa vào dưới dạng phụ gia để tăng giá trị xung lượng riêng lực đẩy (ví dụ: O2+H2+Be, F2+H2+Li, O3+Be+H2, OF2+Be+Li+H2, v.v.).
Lịch sử ra đời và phát triển

Cuối XIX, nhà bác học vĩ đại người Nga - K.E.Tsiolkovskii đã đặt nền móng cho ngành du hành vũ trụ hiện đại. Ông đã đưa ra công thức tính vận tốc của tên lửa:
trong đó:
Năm 1903, K.E.Tsiolkovskii cho xuất bản công trình quan trọng nhất của ông - "Nghiên cứu không gian bằng thiết bị phản lực" (tiếng Nga - Исследование мировых пространств реактивными приборами), được xem như là luận án đầu tiên về tên lửa.
16/03/1926, GS vật lý, nhà sáng chế nổi tiếng người Mỹ - Robert H. Goddard đã chế tạo và thử nghiệm thành công ĐTL đầu tiên trên thế giới, được gọi là "Nell", sử dụng nhiên liệu O2(l) + xăng, bay cao khoảng 12,5 m (41 feet) trong 2,5 s và tiếp đất cách đó khoảng 56 m (184 feet).
Năm 1942, ở Đức, Wernher von Braun đã lãnh đạo chương trình chế tạo thành công tên lửa V-2 trên nhiên liệu C2H5OH75% + O2(l) – đây là tên lửa đạn đạo đầu tiên trong lịch sử được chế tạo và thử nghiệm thành công. Tên lửa này thuộc lớp đất đối đất.
Vào thời kì 1954-1957, dưới sự chỉ đạo của Tổng công trình sư nổi tiếng S.P.Korolev, các ĐTL có công suất lớn như RD-107, RD-108 được chế tạo và khai thác sử dụng. Cuối những năm 50, 60 thế kỉ XX, lịch sử loài người có những bước tiến vượt bậc trong lĩnh vực khám phá và chinh phục vũ trụ:
4/10/1957, Liên Xô phóng thành công vệ tinh nhân tạo đầu tiên Spunik-1 nhờ tên lửa đẩy "Kosmos".
12/4/1961, Y.A.Gagarin trở thành người đầu tiên bay vào vũ trụ trên tàu "Vostoc".
20/7/1969, Neil Armstrong cùng hai nhà du hành vũ trụ khác của Mỹ trở thành những người đầu tiên đặt chân lên Mặt Trăng trên tàu Apollo 11 nhờ tên lửa đẩy "Saturn-V".
Nhiên liệu dùng trong ĐTL

Bài chi tiết: Nhiên liệu dùng trong động cơ tên lửa nhiên liệu lỏng
Lựa chọn nhiên liệu tên lửa là một trong những bài toán quan trọng nhất trong thiết kế ĐTL. Vì thế tùy vào mục đich, chức năng, điều kiện vận hành, công nghệ sản xuất, bảo quản và vận chuyển đến điểm bắn của tên lửa thì việc lựa chọn này sẽ khác nhau. Một trong những tham số quan trọng nhất của nhiên liệu tên lửa là xung riêng lực đẩy, nhiệt độ làm việc và khối lượng riêng.
| Chất Oxi-hóa | Chất Cháy | Khối lượng riêng nhiên liệu tên lửa,g/cm³ | Nhiệt độ trong  buồng cháy,°K | Xung riêng lực đẩy trong chân không, m/s |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Oxy | Hydro | 0,3155 | 3250 | 428 |
|  | Dầu hàng không | 1,036 | 3755 | 335 |
|  | DMHBX | 0,9915 | 3670 | 344 |
|  | Hyđrazin | 1,0715 | 3446 | 346 |
|  | Amômiắc | 0,8393 | 3070 | 323 |
| Đinitơ tetraoxít | Dầu hàng không | 1,269 | 3516 | 309 |
|  | DMHBX | 1,185 | 3469 | 318 |
|  | Hyđrazin | 1,228 | 3287 | 322 |
| Flo | Hydro | 0,621 | 4707 | 449 |
|  | Hyđrazin | 1,314 | 4775 | 402 |
|  | Pentaboran | 1,199 | 4807 | 361 |
Thiết bị và nguyên lý làm việc của ĐTL hai thành phần

ĐTL gồm buồng động cơ (buồng đốt và loa phụt), hệ thống turbin-máy bơm, bình sinh khí, hệ thống điều khiển và các bình chứa nhiên liệu tên lửa.
Các thành phần nhiêu liệu là chất cháy và chất oxi-hóa từ các bình chứa (1), (2) (như trên Sơ đồ ĐTL hai thành phần nhiên liệu) được đưa vào các máy bơm ly tâm (3), (4) và làm chuyển động turbin khí (5). Dưới áp suất cao, các thành phần nhiên liêu được đưa tiếp qua lắp buồng động cơ (12), qua vòi phun và được hòa trộn ở buồng đốt (13). Tại buồng đốt (13), các thành phần nhiên liệu tên lửa được đốt cháy ở nhiệt độ cao sinh ra hỗn hợp sản phẩm cháy ở thể khí. Hỗm hợp hợp này tiếp tục được giãn nở trong loa phụt (14), biến đổi nhiệt năng trong buồng đốt (13) thành động năng hỗn hợp khí trong loa phụt (14). Động năng này tạo thành lực đẩy phản lực của động cơ.
Ưu nhược điểm của ĐTL > Ưu điểm

Cho giá trị xung riêng lực đẩy lớn (lớn hơn 4500 m/s với cặp O2-H2 và lớn hơn 3500 m/s với cặp dầu hàng không-O2).
Điều khiển lực đẩy: khi điều khiển lượng nhiên liệu tên lửa, có thể thay đổi giá trị lực đẩy trong dải lớn như tắt hoàn toàn động cơ sau đó khởi động lại. Điều này là cần thiết để áp dụng đối với các thiết bị vũ trụ.
Khi chế tạo tên lửa lớn như tên lửa đẩy thì sử dụng ĐTL ưu việt hơn ĐTR. Thứ nhất là xung riêng lực đẩy lớn hơn. Thứ hai là nhiên liệu có thể chứa trong các bình chứa riêng biệt qua đó mới đưa vào buồng đốt nhờ hệ thống turbin-máy bơm. Trong ĐTL, các bình chứa có áp suất thấp hơn trong buồng đốt chừng 10 lần nên chính các bình chứa này có thể được chế tạo mỏng và nhẹ. Trong ĐTR, nhiên liệu tên lửa được chứa ngay trong buồng đốt nên áp suất ở đó cần giữ giá trị cao (cỡ khoảng 10 atm) nên buồng đốt ĐTR cần làm dày và nặng hơn, và điều này làm tăng khối lượng tên lửa.
Ưu nhược điểm của ĐTL > Nhược điểm

ĐTL có cấu tạo phức tạp hơn ĐTR.
Chi phí, thời gian chế tạo tốn kém.
Ứng dụng của ĐTL

ĐTL được sử dụng nhiên trong các tên lửa đẩy nổi tiếng thế giới như Soyuz-U, H-IIB, Ariane-5 ECA, Trường Chinh 2F, v.v. và hệ thống tàu con thoi của Mỹ.
Một số ĐTL nổi tiếng
ĐTL V2 của Đức. Sơ đồ ĐTL này đã trở thành kình điển khi được khai thác hơn nửa thế kỉ. Lực đẩy trên mặt đất — 25 tấn lực. Chuyến bay đầu tiên — năm 1942.
ĐTL RD-107 sử dụng trong tên lửa đẩy Soyuz tại sân bay vũ trụ Baykonur. Chính ĐTL này đã đưa vệ tinh nhân tạo đầu tiên và người đầu tiên lên quỹ đạo. Chuyến bay đầu tiên — năm 1957.
ĐTL F1 sử dụng cho tầng thứ nhất của tên lửa đẩy Saturn-V. Con người đã lên Mặt Trăng nhờ ĐTL này. Lực đẩy trên mặt đất — 691 tấn lực. Chuyến bay đầu tiên — năm 1967.