stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Lê Quý Đôn
Thân thế và sự nghiệp

Ông sinh ngày 5 tháng 7 năm Bính Ngọ (2 tháng 8 năm 1726) tại phường Bích Câu, Thăng Long, việc học hành, làm quan và thực hiện nghiên cứu, sáng tác khoa học chủ yếu cũng tại Thăng Long.
Quê gốc của tổ tiên ông tại làng Diên Hà, huyện Diên Hà, trấn Sơn Nam, nay là thôn Đồng Phú thuộc xã Độc Lập, huyện Hưng Hà, tỉnh Thái Bình.
Ông là con trai cả của ông Lê Phú Thứ (sau đổi là Lê Trọng Thứ), đỗ Tiến sĩ năm Bảo Thái thứ 2 (Giáp Thìn, 1721) và làm quan trải đến chức Hình bộ Thượng thư, tước Nghĩa Phái hầu. Ông Lê Trọng Thứ sinh năm 1694 và có hiệu là Trúc Am. Tổ tiên vốn là họ Lý ở huyện Đông Ngàn, trấn Kinh Bắc. Vì tránh nạn nên gia đình ông dời về ở xã Vị Dương (nay là huyện Thái Thụy, Thái Bình). Về sau gia đình ông lại đến ngụ cư ở xã Diên Hà, huyện Hưng Hà cùng tỉnh. Mẹ Lê Quý Đôn tên Trương Thị Ích, là con gái thứ ba của Trương Minh Lượng, đỗ Tiến sĩ khoa Canh Thìn (1700), trải nhiều chức quan, tước Hoằng Phái hầu.
Thân thế và sự nghiệp > Ba lần đỗ đầu

Thuở nhỏ, Lê Quý Đôn là người ham học, thông minh, có trí nhớ tốt, được người đương thời coi là "thần đồng". Năm lên 5 tuổi, ông đã đọc được nhiều bài trong Kinh Thi. Năm 12 tuổi, ông đã học "khắp kinh, truyện, các sử, các sách của bách gia chư tử".
Năm 1743 (Quý Hợi, đời vua Lê Hiển Tông), ông dự thi Hương và đỗ đầu (Giải nguyên) lúc 18 tuổi. Sau khi đỗ Giải nguyên năm 1743, vì không muốn trùng tên với Nguyễn Danh Phương (1690 - 1751), một thủ lĩnh nông dân đang nổi lên chống triều đình, nên ông đã đổi tên là Lê Quý Đôn. Sau đó, ông cưới bà Lê Thị Trang ở phường Bích Câu làm vợ. Bà là con gái thứ 7 của Lê Hữu Kiều, Tiến sĩ khoa Mậu Tuất (1718).
Tuy đỗ đầu khoa thi Hương, nhưng thi Hội mấy lần ông đều không đỗ. Ông ở nhà dạy học và viết sách trong khoảng 10 năm (1743-1752). Sách Đại Việt thông sử (còn gọi là "Lê triều thông sử") được ông làm trong giai đoạn này (Kỷ Tỵ, 1749).52), ông lại dự thi Hội, và lần này thì đỗ Hội nguyên. Vào thi Đình, ông đỗ luôn Bảng nhãn. Vì kỳ thi này không lấy đỗ Trạng nguyên nên kể như cả ba lần thi ông đều đỗ đầu.
Thân thế và sự nghiệp > Làm quan

Sau khi đỗ đại khoa, năm Quý Dậu (1753), Lê Quý Đôn được bổ làm Thị thư ở Viện Hàn lâm, rồi sung làm Toản tu quốc sử vào mùa xuân năm Giáp Tuất (1754).
Năm Bính Tý (1756), ông được cử đi thanh tra ở trấn Sơn Nam, phát giác "6, 7 viên quan ăn hối lộ". Tháng 5 năm đó, ông được biệt phái sang phủ Chúa coi việc quân sự (chức Tri Binh phiên). Ba tháng sau, ông được cử đi hiệp đồng các đạo Sơn Tây, Tuyên Quang, Hưng Hóa... rồi đem quân đi đánh quân của Hoàng Công Chất.
Năm Đinh Sửu (1757), ông được thăng làm Hàn lâm viện Thị giảng. Trong năm này ông viết Quần thư khảo biện.
Thân thế và sự nghiệp > Đi sứ nhà Thanh

Năm Kỷ Mão (1759), vua Lê Ý Tông mất, triều đình cử ông làm Phó sứ, tước Dĩnh Thành bá, để cùng với Trần Huy Mật, Trịnh Xuân Chú cầm đầu phái đoàn sang nhà Thanh (Trung Quốc) báo tang và nộp cống (1760).
“ Tháng 11 năm Kỷ Mão, Cảnh Hưng thứ 20 (1759) sai các ông Chánh sứ Trần Huy Mật, Phó sứ Lê Quý Đôn, Trịnh Xuân Chú sang tuế cống nhà Thanh, thêm vào việc báo tang vua [Lê] Ý Tông. ”
Trên đường sang Yên Kinh (nay là Bắc Kinh), Lê Quý Đôn thấy các quan lại nhà Thanh có thói quen gọi đoàn sứ của Đại Việt là "di quan, di mục" (quan lại mọi rợ), ông lên tiếng phản đối, từ đấy họ mới gọi là "An Nam cống sứ". Việc đáng kể nữa trong chuyến đi sứ này đó là ông đã được các quan lớn triều Thanh như Binh bộ Thượng thư Lương Thi Chinh, Công bộ Thượng thư Quy Hữu Quang và nhiều nho thần khác tìm đến thăm.
Đặc biệt, khi đến làm lễ ở điện Hồng Lô, Lê Quý Đôn gặp đoàn sứ thần Triều Tiên do Hồng Khải Hi (洪启禧 - 홍계희) đứng đầu (còn có Triệu Vinh Tiến 趙榮進 và Lý Huy Trung 李徽中). Sau đó, ông đã làm thơ với họ và cho họ xem ba tác phẩm của mình là Thánh mô hiền phạm lục, Quần thư khảo biện và Tiêu Tương bách vịnh. Tài văn chương và ứng đáp của ông làm cho họ "phải tôn trọng", "phải khen ngợi".
Một trong số các bài thơ Lê Quý Đôn giao lưu với các sứ thần Triều Tiên:
“ 送朝鮮國使其一
異邦合志亦同方，

學術本從先素王。

完福共欣歌五善，

逸才偏愧乏三長。

側釐白錘交投贈，

端委洪疇覓表章。

信筆書黃終歉歉，

粲花清論過揄揚。
Tống Triều Tiên quốc sứ kỳ nhất
Dị bang hợp chí diệc đồng phương,

Học thuật bản tòng Tiên Tố Vương.

Hoàn phúc cộng hân ca ngũ thiện,

Dật tài thiên quý phạp tam trường.

Trắc ly, bạch trụy giao đầu tặng,

Đoan ủy, hồng trù mịch biểu chương.

Tín bút thư hoàng chung khiểm khiểm,

Xán hoa thanh luận quá du dương.
Tiễn sứ thần Triều Tiên kỳ 1
Khác bang nhưng hợp chí, cũng cùng một hướng,
Học thuật vốn cùng theo Tiên Tố Vương.
Cùng vui với cái phúc được trọn vẹn, ca lên bài ca ngũ thiện,
Riêng thẹn cho mình đem khoe tài năng mà lại không đủ tam trường.
Giấy trắc ly và giấy bạch trụy trao tặng lẫn nhau,
Phép đoan ủy và phép hồng trù tìm thấy ở biểu chương.
Thả sức viết văn sửa chữ, thật uyển chuyển,
Miệng tươi như hoa luận bàn, rõ ràng lại quá đề cao. ”
Thân thế và sự nghiệp > Qua đời

Trong bối cảnh kiêu binh gây rối, triều chính rối ren, nhân dân đói khổ,... Lê Quý Đôn lâm bệnh nặng. Sau đó, ông xin về quê mẹ là làng Nguyễn Xá (huyện Duy Tiên, tỉnh Hà Nam) để chữa trị, nhưng không khỏi. Ông mất ngày 14 tháng 4 năm Giáp Thìn niên hiệu Cảnh Hưng thứ 45 (tức 11 tháng 6 năm 1784), lúc 58 tuổi.
Thương tiếc, chúa Trịnh Tông (tức Trịnh Khải) đã đề nghị với vua Lê Hiển Tông cho bãi triều ba ngày, cử Bùi Huy Bích làm chủ lễ tang, đồng thời cho truy tặng Lê Quý Đôn hàm Công bộ Thượng thư. Đến khi vua Lê Chiêu Thống nắm quyền chính, ông được gia tặng tước Dĩnh quận công.
Con cái

Ông có bốn con trai: Lê Quý Kiệt, Lê Quý Châu, Lê Quý Tá và Lê Quý Nghị.
Tác phẩm

Theo GS. Dương Quảng Hàm, Lê Quý Đôn thật là một nhà bác học ở đời Lê mạt: một tay ông đã biên tập, trứ thuật rất nhiều sách. Tuy tác phẩm của ông đã thất lạc ít nhiều nhưng những bộ còn lưu lại cũng là một kho tài liệu để khảo cứu về lịch sử, địa dư và văn hóa của nước Việt... Có thể chia các tác phẩm chữ Hán của ông ra làm năm loại như sau:
Tác phẩm > 1. Các sách bàn giảng về kinh, truyện

Dịch kinh phu thuyết (Lời bàn nông nổi về Kinh Dịch), gồm 6 quyển.
Thư kinh diễn nghĩa (Giảng nghĩa Kinh Thư), gồm 3 quyển, đã được khắc in, có tựa của tác giả đề năm 1772.
Xuân thu lược luận (Bàn tóm lược về Kinh Xuân Thu).
Tác phẩm > 2. Các sách khảo cứu về cổ thư

Quần thư khảo biện (Xét bàn các sách), gồm 4 quyển, đã khắc in, có tựa của tác giả (đề năm 1757), của Chu Bội Liên (người nhà Thanh) và của Hồng Hải Hi (sứ Triều Tiên đề năm 1761).
Thánh mô hiền phạm lục (Chép về mẫu mực của các bậc thánh hiền), gồm 12 quyển, có tựa của Chu Bội Liên và Hồng Khải Hi đề năm 1761.
Vân Đài loại ngữ (Lời nói, chia ra từng loại, ở nơi đọc sách), gồm 4 quyển, viết năm 1773. Sách chia làm 9 mục, mỗi mục lại chia làm nhiều điều. Trong mỗi mục, tác giả trích dẫn các sách Trung Hoa (cổ thư, ngoại thư) nhiều quyển hiếm có, rồi lấy ý riêng của mình mà bàn. Xem sách này thì biết tác giả đã xem rộng đọc nhiều.
Tác phẩm > 3. Các sách sưu tập thi văn

Toàn Việt thi lục (Chép đủ thơ nước Việt), gồm 20 quyển (theo Phan Huy Chú), nhưng hiện còn 15 quyển. Sách do ông phụng chỉ biên tập, dâng lên vua Lê Hiển Tông xem năm 1768. Trong sách sưu tập thơ của các thi gia Việt Nam từ đời Lý đến đời Hậu Lê... Đây là một quyển sách quý để khảo cứu về tiểu sử và tác phẩm của các thi gia.
Hoàng Việt văn hải (Bể văn ở nước Việt của nhà vua), là sách sưu tập các bài văn hay.
Tác phẩm > 4. Các sách khảo về sử ký địa lý

Đại Việt thông sử (còn gọi là "Lê triều thông sử"), gồm 30 quyển (theo Phan Huy Chú), viết năm 1749. Đây là bộ sử được viết theo thể kỷ truyện (chỉ có phần Bản kỷ là chép theo lối biên niên) chép từ thời vua Lê Thái Tổ (Lê Lợi) đến vua Lê Cung Hoàng (theo Phàm lệ của tác giả). Tuy nhiên, hiện nay chỉ còn truyền lại mấy phần là:
Đế kỷ (2 quyển), chép từ năm Lê Lợi khởi nghĩa (1418) đến năm ông mất (1433).
Nghệ văn chí (1 quyển), chép về sách vở văn chương.
Liệt truyện (11 quyển), chép về các Hậu phi, Hoàng tử, Danh thần (đời vua Lê Thái Tổ) và Nghịch thần (từ cuối đời nhà Trần đến nhà Mạc).
Đại Việt sử ký tục biên (Nguyễn Hoàn, Lê Quý Đôn, Vũ Miên hợp soạn).
Bắc sứ thông lục (Chép đủ việc khi đi sứ sang Trung Quốc), 4 quyển, làm năm 1763. Trong sách ghi chép các công văn, thư từ, núi sông, đường sá, chuyện trò, đối ứng trong khi đi sứ (1760-1762).
Phủ biên tạp lục (chép lẫn lộn về chính trị cõi biên thùy), gồm 6 quyển, làm khi tác giả được cử làm Hiệp trấn Tham tán quân cơ ở phủ Thuận Hóa (1776). Trong sách biên chép khá tường tận xã hội xứ Đàng Trong (nhất là xứ Thuận Hóa và xứ Quảng Nam) ở thế kỷ 18.
Kiến văn tiểu lục (Chép vặt những điều thấy nghe), gồm 12 quyển, có tựa của tác giả đề năm 1777. Đây là tập bút ký nói về lịch sử và văn hóa Việt Nam từ đời Trần đến đời Lê. Trong sách, tác giả đã đề cập tới nhiều lĩnh vực thuộc chế độ các vương triều Lý, Trần, từ thành quách núi sông, đường sá, thuế má, phong tục tập quán, sản vật, mỏ đồng, mỏ bạc và cách khai thác cho tới các lĩnh vực thơ văn, sách vở...
Âm chất văn chú, gồm 2 quyển, đã khắc in, chép các bài huấn chú của các nhà ở Trung Quốc, có kèm theo lời đính chính của tác giả.
Lịch đại danh thần ngôn hành lục, gồm 2 quyển, chép công việc của các danh thần các triều.
Tác phẩm > 5. Thơ văn

Liên châu thi tập, gồm 4 quyển, chép thơ của Lê Quý Đôn cùng các thi gia khác, và những bài trả lời của các thi sĩ nhà Thanh và Cao Ly làm khi ông đi sứ sang Trung Quốc.
Quế Đường thi tập (Tập thơ Quế Đường), gồm 4 quyển
Quế Đường văn tập (tập văn Quế Đường), gồm 3 quyển.
Về văn Nôm, hiện nay chỉ còn:
Bài thơ thất ngôn bát cú "Rắn đầu biếng học".
Bài kinh nghĩa: "Vãng chi nhữ gia, tất kính tất giới, vô vi phu tử" (Mày về nhà chồng phải kính răn, chớ trái ý chồng).
Bài văn sách hỏi về câu "Lấy chồng cho đáng tấm chồng, bõ công tô điểm má hồng răn đen".
Bài kinh nghĩa: "Mẹ ơi con muốn lấy chồng".
Bài "khải" viết bằng văn xuôi chép trong Bắc sứ thông lục.
Tuy nhiên trừ bài "khải" ra, theo PGS. Nguyễn Thạch Giang, các bài Nôm còn lại đều không chắc là của ông.
Nhận xét

Lê Quý Đôn là một "nhà bác học ham đọc, ham biết và ham viết", là "một nhà bác học có kiến thức hết sức uyên bác và đa dạng". Điều đó đã được nhà sử học Phan Huy Chú nói đến từ những năm đầu của thế kỷ 19, trích:
Xét góc cạnh khác, theo Giáo sư Văn Tân thuộc Viện Sử học (Việt Nam), Lê Quý Đôn còn là:
Một nhà trí thức muốn có những cải cách trong xã hội Việt Nam.
Một nhà chính trị quan tâm đến nhân dân, gần gũi nhân dân, và hiểu những mong muốn của nhân dân.
Một nhà trí thức có tư tưởng tự tôn và tự hào dân tộc.
Tuy nhiên, là một nho sĩ trung thành với họ Trịnh, và ý hệ thức của Lê Quý Đôn là ý thức hệ của giai cấp phong kiến hồi thế kỷ 18, nên trong đời ông, ông đã từng đi đánh dẹp các đội quân nổi dậy chống lại triều đình Lê-Trịnh.
Giai thoại văn học

Có một số giai thoại kể về Lê Quý Đôn, đáng chú ý có chuyện Rắn đầu biếng học:
Người ta kể rằng, một hôm, Tiến sĩ Vũ Công Trấn đến thăm Tiến sĩ Lê Phú Thứ là người bạn cùng đỗ Tiến sĩ khoa Giáp Thìn 1724 (sau đổi là Lê Trọng Thứ). Nghe con bạn là Lê Quý Đôn còn trẻ mà đã hay chữ nên ông Trấn lấy đầu đề "Rắn đầu biếng học" để thử tài. Ít phút sau, Lê Quý Đôn đã làm xong bài thơ dưới đây:
Bài thơ đúng vần, đúng luật, rất hợp đầu đề, mà ý tứ lại cao kỳ. Đặc biệt, mỗi câu có tên một loài "rắn".
Các công trình gắn liền với tên tuổi của Lê Quý Đôn

Tên Lê Quý Đôn được dùng để đặt tên cho nhiều trường học, nhiều đường phố ở khắp nước Việt Nam như:
Trường Đại học Kỹ thuật Lê Quý Đôn ở Hà Nội
Trường Trung học phổ thông chuyên Lê Quý Đôn, Đà Nẵng
Trường Trung học phổ thông chuyên Lê Quý Đôn, Bình Định
Trường Trung học phổ thông chuyên Lê Quý Đôn, Vũng Tàu
Trường Trung học phổ thông chuyên Lê Quý Đôn, Ninh Thuận
Trường Trung học phổ thông chuyên Lê Quý Đôn, Khánh Hòa
Trường Trung học phổ thông chuyên Lê Quý Đôn, Quảng Trị
Trường Trung học phổ thông chuyên Lê Quý Đôn, Điện Biên
Trường Trung học phổ thông chuyên Lê Quý Đôn, Lai Châu
Trường Trung học phổ thông Lê Quý Đôn, Thành phố Hồ Chí Minh
Trường Trung học phổ thông Lê Quý Đôn – Đống Đa, Hà Nội
Trường Trung học phổ thông Lê Quý Đôn, Thái Bình
Trường THPT Lê Quý Đôn − TP Cẩm Phả, Quảng Ninh
Trường THPT Lê Quý Đôn - Hải Phòng
Trường THPT Lê Quý Đôn - Tp Tam Kỳ, Quảng Nam
Trường THPT Lê Quý Đôn - Hà Tĩnh
Trường THPT Lê Quý Đôn - Hòa Bình
Trường THPT Lê Quý Đôn - Tp Biên Hòa, Đồng Nai
Trường THPT Lê Quý Đôn - quận Hà Đông, Hà Nội
Trường THCS Lê Quý Đôn - quận Cầu Giấy, Hà Nội
Trường THCS Lê Quý Đôn - Tp Vị Thanh, Hậu Giang
Trường THPT Lê Quý Đôn - Tp Ngã Bảy, Hậu Giang
Trường THPT Lê Quý Đôn - Long An
Trường THPT Lê Quý Đôn - Đắk Nông
Trường THPT Lê Quý Đôn - Bắc Ninh
Trường THCS Lê Danh Phương - Hưng Hà, TP Thái Bình
Trường THCS Lê Quý Đôn - Quận 3, Thành phố Hồ Chí Minh
Trường THCS Lê Quý Đôn - Tp Bắc Giang, Bắc Giang
Trường THCS Lê Quý Đôn - Hải Dương
Trường THCS Lê Quý Đôn - Tp Sóc Trăng, Sóc Trăng
Trường THCS Lê Quý Đôn - Lào Cai
Trường THCS Lê Quý Đôn - huyện Ý Yên, Nam Định
Trường THCS Lê Quý Đôn - huyện Mộc Châu, Sơn La
Trường THCS Lê Quý Đôn, phường Phúc Lợi, quận Long Biên, Hà Nội
Trường Tiểu học Lê Quý Đôn, Tp Mỹ Tho, Tiền Giang
Phố Lê Quý Đôn ở TP Uông Bí
Phố Lê Quý Đôn ở TP Hạ Long
Phố Lê Quý Đôn ở TX Quảng Yên
Phố Lê Quý Đôn, phường Bạch Đằng, quận Hai Bà Trưng, thành phố Hà Nội.
Phố Lê Quý Đôn, Quận 3, Thành phố Hồ Chí Minh.
Phố Lê Quý Đôn, phường Trần Lãm, thành phố Thái Bình, tỉnh Thái Bình.
Trường THPT Lê Quý Đôn - Buôn Ma Thuột, Đắk Lắk
Trường THPT Lê Quý Đôn, Hòa Thành, tỉnh Tây Ninh
Trường Tiểu học Lê Quý Đôn, huyện Đăk Tô, Kon Tum
Trường Tiểu học Lê Quý Đôn, quận Long Biên, thành phố Hà Nội
Trường THCS Lê Quý Đôn, quận Hà Đông, thành phố Hà Nội
Tên ông còn được dùng để đặt cho một tàu buồm huấn luyện của Hải quân Nhân dân Việt Nam: tàu HQ-286 Lê Quý Đôn.
Sách tham khảo

Thanh Lãng. Bảng lược đồ văn học Việt Nam, Quyển thượng. Nhà xuất bản Sài Gòn, không ghi năm xuất bản.
Bùi Hạnh Cẩn (1985). Lê Quý Đôn. Nhà xuất bản Văn hóa.
Phan Huy Chú (1992). Lịch triều hiến chương loại chí, tập 1, mục Nhân vật chí và tập 3, mục Văn tịch chí. Nhà xuất bản Khoa học xã hội.
Dương Quảng Hàm (1986). Việt Nam văn học sử yếu (bản in lần thứ 10). Trung tâm học liệu xuất bản, Sài Gòn.
Văn Tân, GS. (2012). Con người và sự nghiệp Lê Quý Đôn. In trong Tổng tập dư địa chí Việt Nam (tập 3). Nhà xuất bản Thanh Niên.
Trần Văn Giáp (2003). Tìm hiểu khoa sách Hán Nôm (trọn bộ). In trong Tổng tập dư địa chí Việt Nam (tập 3). Nhà xuất bản Khoa học xã hội.
Nhóm biên soạn sách Phủ biên tạp lục (2012). Tiểu sử Lê Quý Đôn. In trong Tổng tập dư địa chí Việt Nam (tập 3). Nhà xuất bản Thanh Niên.
Chú thích

1 2  Thanh Lãng, tr. 542.
1 2  Bùi Hạnh Cẩn 1985, tr. 47.
↑  Văn Tân, GS. 2012, tr. 306.
1 2  Bùi Hạnh Cẩn 1985, tr. 6-7.
1 2  Phan Huy Chú 1992, tr. 390, mục "Nhân vật chí"
↑  Bùi Hạnh Cẩn 1985, tr. 50.
↑  Bùi Hạnh Cẩn 1985, tr. 234.
↑  Dương Quảng Hàm (tr. 307). 1986, tr. 307.Lỗi sfn: không có mục tiêu: CITEREFDương_Quảng_Hàm_(tr._307).1986 (trợ giúp)
1 2 3  Trần Văn Giáp 2003, tr. 1247.
1 2  Nhóm biên soạn sách Phủ biên tạp lục 2012, tr. 304.
↑  Văn Tân, GS. 2012, tr. 313.
↑  Bùi Hạnh Cẩn 1985, tr. 129.
1 2 3 4 5 6 7 8  Phan Huy Chú 1992, tr. 391, mục "Nhân vật chí"
↑  Dương Quảng Hàm 1986, tr. 307.
↑  Nguyễn Minh Tuân, "Thêm bốn bài thơ xướng họa giữa Lê Quý Đôn với sứ thần Triều Tiên", Tạp chí Hán Nôm, số 4/1999. Bản dịch lấy từ Tống Triều Tiên quốc sứ kỳ 1[liên kết hỏng].
1 2 3 4  Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Quốc sử quán triều Nguyễn, Nhà xuất bản Giáo dục - Hà Nội, 1998, quyển XLII.
↑  Bùi Hạnh Cẩn 1985, tr. 140.
↑  Văn Tân, GS. 2012, tr. 310.
1 2  Bùi Hạnh Cẩn 1985, tr. 155.
1 2 3  Nhóm biên soạn sách Phủ biên tạp lục 2012, tr. 305.
1 2 3  Nguyễn Lộc, mục từ "Lê Quý Đôn" trong Từ điển Văn học (bộ mới), Nhà xuất bản Thế giới, 2004, trang 831.
↑  Phan Huy Chú 1992, tr. 139.
↑  Văn Tân, GS. 2012, tr. 307.
↑  Trịnh Vân Thanh, GS., Thành ngữ điển tích danh nhân từ điển (tập 1). Nhà xuất bản Hồn Thiêng, Sài Gòn, 1966, trang 667.
↑  Trần Văn Giáp 2003, tr. 1246.
↑  Bùi Hạnh Cẩn 1985, tr. 236.
↑  Văn Tân, GS. 2012, tr. 308.
↑  Bùi Hạnh Cẩn 1985, tr. 231.
↑  Phần tác phẩm của Lê Quý Đôn, chủ yếu căn cứ theo Dương Quảng Hàm (tr. 307-311), có tham khảo thêm: Phan Huy Chú ("Văn tịch chí"), Nguyễn Thạch Giang (Văn học thế kỷ 18), Nguyễn Lộc (Từ điển văn học, bộ mới) và Bùi Hạnh Cẩn (Lê Quý Đôn). Có sách biên khác đôi chút, hoặc chua là tồn nghi. Trong bài "Con người và sự nghiệp của Lê Quý Đôn" (viết tại Hà Nội, tháng 12 năm 1976), tác giả là GS. Văn Tân cho biết: Theo ý kiến của nhiều người, và trên cơ sở những khảo chứng nghiêm túc của văn bản học hiện nay, chúng ta chỉ mới có thể khẳng định rằng Lê Quý Đôn là tác giả của 14 tác phẩm sau đây: Đại Việt thông sử (hay Lê triều thông sử), Kiến văn tiểu lục, Lê triều công thần liệt truyện, Danh thần lục, Quần thư khảo biện, Thánh mô hiền phạm lục, Bắc sứ thông lục, Vân đài loại ngữ, Phủ biên tạp lục, Thư kinh diễn nghĩa, Quế Đường thi tập, Âm chất văn chú, Quế Đường thi vựng tuyển toàn tập, Tứ thư ước giải và Toàn Việt thi lục.
↑  Theo "Lời giới thiệu Phủ Biên tạp lục" của Viện Sử học, in trong Tổng tập dư địa chí Việt Nam (tập 3), tr. 316.
↑  Phan Huy Chú 1992, tr. 136, mục "Văn tịch chí"
↑  Văn Tân, GS. 2012, tr. 306-314.
↑  Trần Văn Giáp 2003, tr. 1248, "Về đời tư của Lê Quý Đôn, sử triều Nguyễn (Khâm định Việt sử Thông giám cương mục) có chép những sự việc rõ ràng là có dụng ý bôi xấu, lý do vì ông Đôn là một đại thần được triều Lê, Trịnh tin dùng và từng có những lời chỉ trích gay gắt đối với chính sự của các chúa Nguyễn. Bởi vậy, khi tập hợp tư liệu liên quan đến tiểu sử của ông, chúng ta cần cố gắng tìm ra sự thật."
↑  Bùi Hạnh Cẩn 1985, tr. 13.
Chú giải

↑  "Tiểu sử Lê Quý Đôn" (tr. 304) ghi ông bắt đầu làm quan vào năm Giáp Tuất (1754).
↑  Phan Huy Chú (mục "Nhân vật", tr. 391) ghi chức vụ của ông hơi khác, đó là: "Tham tri đạo Thuận-Quảng, kiêm chức Hiệp trấn phủ".
↑  "Tiểu sử Lê Quý Đôn" (tr. 305) chép khác: "Cuối năm 1776, ông được triệu về làm Hành bộ phiên Cơ mật sự vụ kiêm Chưởng tài phú".
↑  Bùi Hạnh Cẩn (tr. 209) ghi là "Hữu hiệu điểm".
↑  Lê Thế Toại, Tham nghị cũ ở xứ Thanh Hóa, dâng tờ khải: "Dĩnh Thành Hầu Lê Quý Đôn dụng tâm quanh co, bỉ ổi, mong muốn càn rỡ những điều quá hạn định của mình: nào lập mưu cho con ăn cắp bài văn thi ở trong trường, nào vụng trộm chiếm nơi cấm địa. Ông Mạnh Tử nói: "Quan sát con ngươi của từng người, thì người gian người ngay không thể nào giấu diếm được". Con ngươi của Lê Quý Đôn lúc nào cũng đưa đẩy lia lịa, nếu dùng người này vào chức cao cả tất nhiên làm tai hại cho nhân dân..."
↑  Theo Bùi Hạnh Cẩn, tr. 216: "Năm 1773, khi được cử làm Đồn điền sứ ở Trường Yên, Nguyễn Khản đã không chịu làm theo kế hoạch khai khẩn ruộng hoang của Lê Quý Đôn, nên hai người đã bực nhau từ lúc đó"
↑  Phan Huy Chú (mục: "Nhân vật chí", tr. 391, hiện có ở Thư viện Hán Nôm, ký hiệu: A. 573, tờ 126) chép hơi khác: "Tháng 9 năm Nhâm Dần (1782), chúa Trịnh Sâm mất, Trịnh Cán lên nối nghiệp. Vì nịnh thần gièm pha nên Lê Quý Đôn bị giáng. Mùa đông năm Quý Mão (1783), ông đi làm Hiệp trấn Nghệ An. Rồi ông mất, thọ 58 tuổi". Phan Huy Ôn trong Đăng khoa bị khảo cũng chép ông mất năm 1783. Tuy nhiên, thông tin ông mất năm 1784 tại quê mẹ được coi là "có căn cứ hơn" (Nguyễn Lộc, tr. 831).
↑  Theo Bùi Hạnh Cẩn (tr. 5) thì Vũ Công Trấn là người làng Đôn Thư, tổng Phương Trung, trấn Sơn Nam Thượng, phủ Ứng Thiên (nay thuộc xã Kim Thư, huyện Thanh Oai, Hà Nội) đỗ đệ tam giáp đồng tiến sĩ khoa Giáp Thìn năm 1724.
↑  "Trâu" ở đây chỉ loài rắn hổ trâu, ngoài ra còn dùng để ám chỉ quê của Mạnh Tử. Còn "Lỗ" ở đây ám chỉ quê của Khổng Tử.
Bộ sách Lê Quý Đôn toàn tập: Phủ biên tạp lục, Kiến văn tiểu lục, Đại Việt thông sử.
Trường THPT Lê Quý Đôn, quận 3, Thành phố Hồ Chí Minh
Quốc lộ 49C

| Quốc lộ 49C |
| --- | --- |
Biển báo Quốc lộ 49C
Thông tin tuyến đường
Loại: Quốc lộ
Chiều dài: 23,91 km
Tồn tại: 18 tháng 7 năm 2013 (2013-07-18)
Các điểm giao cắt chính
Đầu Bắc:  tại Phường 1, TX. Quảng Trị, Quảng Trị
Đầu Nam:  tại Phong Thạnh, Phong Điền, Huế
Vị trí đi qua
Tỉnh / Thành phố: Quảng Trị, Huế
Phường/Xã/Thị trấn:  Quảng Trị: Phường 1  Huế: Phong Thạnh 
Hệ thống đường
 Hệ thống giao thông đường bộ Việt Nam  Quốc lộ • Cao tốc 
Quốc lộ ←   → 
Quốc lộ 49C là một tuyến quốc lộ nối giữa thị xã Quảng Trị, tỉnh Quảng Trị với thị xã Phong Điền, thành phố Huế.
Thông tin kỹ thuật

Quốc lộ 49C có chiều dài toàn tuyến là 23,91 km. Tuyến đường này trước đó là Tỉnh lộ 581, sau đó đã được chuyển thành Quốc lộ 49C theo quyết định của Bộ Giao thông Vận tải ngày 18 tháng 7 năm 2013. Điểm đầu của Quốc lộ 49C giao cắt với Quốc lộ 1 thuộc Phường 1, thị xã Quảng Trị, tỉnh Quảng Trị; điểm cuối nối với tuyến Quốc lộ 49B thuộc xã Phong Thạnh, thị xã Phong Điền, thành phố Huế.
Nguyễn Văn Khánh (nhạc sĩ)

Đối với các định nghĩa khác, xem Nguyễn Văn Khánh.
| Nguyễn Văn Khánh |
| --- | --- |
Nhạc sĩ Nguyễn Văn Khánh thời trẻ
Thông tin nghệ sĩ
Tên khai sinh: Nguyễn Văn Khánh
Sinh: 1922 Hà Nội, Liên bang Đông Dương
Mất: 20 tháng 8, 1976(1976-08-20) (53–54 tuổi) Hà Nội, Việt Nam
Thể loại: Nhạc tiền chiến
Nghề nghiệp: Nhạc sĩ
Bài hát tiêu biểu: Chiều vàng Nỗi lòng

Nguyễn Văn Khánh (1922 - 20 tháng 8, 1976) là một nhạc sĩ tiền chiến người Việt Nam.
Cuộc đời

Nguyễn Văn Khánh, sinh năm 1922 tại Hà Nội, là một nhạc sĩ nổi tiếng vào thời kỳ tiền chiến trước năm 1954.
Vào năm 1946, ông viết ca khúc đầu tay mang tên là Thu, tặng cho vợ mình.. Cũng trong lúc này, ông đã kết hôn với bà Đặng Thị Thuận qua sự mai mối của gia đình.
Có một thời gian ông bị bắt bỏ nhà lao vào thời Pháp vì ông đã trốn lính..
Tuy nhiên, từ năm 1951 trở về sau, những ca khúc của ông được xem là nổi tiếng nhất, đó là Chiều vàng, Nỗi lòng thì ông viết cho tình nhân của mình, đó là bà Lê Thị Sâm. Nhạc sĩ Nguyễn Văn Khánh cùng với bà Lê Thị Sâm có 7 người con chung, tuy nhiên có 5 người con qua đời sớm vì bệnh tật.. Từ thời điểm trên, thời gian ông sống với vợ mình chỉ bằng một phần ba so với thời gian ông ở chung với tình nhân của ông..
Sau năm 1954, ông vẫn ở lại Hà Nội.
Năm 1973, ông phát hiện mình đang bị ung thư xương hàm và bị chính tình nhân đuổi ông cùng với bầy con vì không thể nào sống với người chồng vừa bệnh tật vừa ốm yếu nữa. Và cũng may mắn là vợ ông đã đón ông về lại nhà xưa, chăm sóc ông cho đến khi qua đời..
Ngày 20 tháng 8 năm 1976, ông qua đời do bệnh ung thư xương hàm hiểm nghèo giai đoạn cuối, hưởng thọ 54 tuổi. Hiện gia đình ông vẫn còn sống tại Hà Nội.
Ngoài tài năng viết nhạc cho tình yêu, ông còn có tài chơi đàn Hawaii Guitar (Hạ uy cầm) bằng tay trái, ngoài danh tiếng của Willam Chấn (thầy dạy nhạc của nhạc sĩ Đoàn Chuẩn).
Sáng tác

.
Chiều gặp gỡ
Chiều vàng (1951)
Đợi anh về
Lời thề xưa
Mau bước lên đường
Ngày xanh
Nỗi lòng
Nghệ sĩ với cây đàn
Tâm sự với cây đàn
Thu
Thương thầm
Vui cảnh đồng quê
Xuân vui
Có những tuổi hai mươi như thế
Chú thích

1 2 3 4 5  Hà Đình Nguyên (16 tháng 6 năm 2012). “Những bóng hồng trong thơ nhạc: Có một "chiều vàng" trải "nỗi lòng"...”. Báo Thanh Niên. Truy cập ngày 9 tháng 9 năm 2021.
1 2 3 4 5 6  Ochid Lâm Quỳnh (23 tháng 6 năm 2011). “CA KHÚC CHIỀU VÀNG VÀ NỖI BUỒN CÒN LẠI.”. Đọt Chuối Non. Truy cập ngày 9 tháng 9 năm 2021.
1 2 3  Lê Anh (9 tháng 3 năm 2018). “Nhạc sĩ Nguyễn Văn Khánh: Đa tình bậc nhất, đời phiêu bồng khắp chốn, chiều tịch dương ngả về bến cũ”. Người Đưa Tin (báo giấy Đời sống Pháp luật). Bản gốc lưu trữ ngày 9 tháng 9 năm 2021. Truy cập ngày 9 tháng 9 năm 2021.