stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Nhiếp chính

Nhiếp chính (chữ Hán: 攝政), tiếng Anh gọi là Regent, là một hình thức chính trị của thời kỳ quân chủ chuyên chế hoặc quân chủ lập hiến trong lịch sử của nhiều quốc gia từ châu Âu đến Đông Á.
Nhiếp chính có thể là một dạng hội đồng hoặc một cá nhân, được hình thành khi một vị quân chủ không có khả năng trị vì, xử lý và điều hành nền quân chủ, thì một người, cơ quan khác sẽ thay vị quân chủ đó quản lý và giải quyết.
Thuật ngữ nhiếp chính cần được phân biệt với thuật ngữ nhiếp chính vương (tiếng Anh: prince/princess regent), được dùng để chỉ một thân vương trực hệ huyết thống hoàng gia thuộc dòng kế vị thực hiện quyền cai trị thay mặt cho quân chủ khi người đó còn thiếu niên hoặc mất khả năng cai trị, điển hình như trường hợp của Vương tử George, Thân vương xứ Wales giữ vai trò nhiếp chính vương trong giai đoạn 1811-1820, khi cha của ông là George III của Anh mất năng lực cai trị.
Còn một số trường hợp vợ của Vua có thể nhiếp chính cho người thừa kế vị ngai vàng khi còn nhỏ tuổi ví dụ như Thái hậu Emma vợ thứ hai của Vua Willem III nhiếp chính cho con gái của họ là Nữ vương Wilhelmina trong thời kỳ thiểu số từ năm 1890 đến năm 1898. Khi Nữ vương còn nhỏ tuổi chưa có thể cai trị đất nước.
Quy tắc > Giám quốc và Phụ chính đại thần

Nhiếp chính thường xuất hiện trong trường hợp vị quân chủ vắng mặt, bị mắc bệnh tật hoặc thông thường là còn nhỏ tuổi để có thể tự cai trị.
Khi đó, một "Hội đồng nhiếp chính" gồm các quan chức cấp cao nhất sẽ thay vị quân chủ ấy giải quyết chính sự. Đứng đầu cơ quan này, thông thường sẽ là Thái tử, lúc đó sẽ xưng [Giám quốc; 監國]. Nếu là một cá nhân khác có toàn quyền xử lý chính sự, tức sẽ gọi là [Nhiếp chính; 摄政] hay [Bỉnh chính; 秉政]. Còn như một đại bộ phận giúp xử lý chính sự, nhưng không mang quyền độc đoán, tất sẽ gọi là [Phụ chính; 辅政]. Triều đại nhà Thanh, Duệ Thân vương Đa Nhĩ Cổn cùng Trịnh Thân vương Tế Nhĩ Cáp Lãng đều là 2 vị Thân vương giúp Thuận Trị Đế xử lý triều chính khi còn quá nhỏ, nhưng Đa Nhĩ Cổn thụ phong Thúc phụ Nhiếp Chính vương (叔父攝政王), Tế Nhĩ Cáp Lãng là Tín Nghĩa Phụ Chính Thúc vương (信義輔政叔王), cho thấy rõ sự khác biệt giữa ["Phụ chính"] cùng ["Nhiếp chính"], dù cả hai vị trí này căn bản đều giúp Hoàng đế xử lý chính sự. Thời kỳ nhà Nguyễn, các hàng tông thân quốc thích thường sẽ được chỉ định làm người phụ chính, được gọi là Phụ chính Thân thần (辅政親臣), còn những đại thần có quyền hành thì đều gọi chung là Phụ chính đại thần (辅政大臣).
Tại Nhật Bản cổ đại, các quan nhiếp chính gọi là Quan bạch (關白). Từ năm 858, thời Thiên hoàng Seiwa do ngoại tổ phụ Fujiwara no Yoshifusa nhiếp chính, thì chức quan nhiếp chính Nhật Bản do dòng họ Hokke (藤原北家; Đằng Nguyên Bắc Gia) chiếm hữu, mãi đến tận thời Minh Trị.
Ở Triều Tiên, các Quốc vương thường kế vị ở độ tuổi trưởng thành, nên nền nhiếp chính ở Triều Tiên thường không có lịch sử lâu đời. Tuy nhiên chế độ nhiếp chính cũng xuất hiện khi Quốc vương còn nhỏ tuổi, như thời Triều Tiên Cao Tông, cha ông là Hưng Tuyên Đại Viện Quân trở thành người nhiếp chính, nắm quyền lực thực tế trong thời gian dài.
Quy tắc > Thái hậu tham chính > Lâm triều xưng chế

Tuy vậy, một hiện tượng tuy không chính thức nhưng là luật bất thành văn và xảy ra rất thường xuyên, là người mẹ (hoặc bà nội) của vị quân chủ ấy thường sẽ tham dự hội đồng nhiếp chính và có khả năng đứng đầu hội đồng nhiếp chính trong khi Hoàng đế còn quá nhỏ tuổi. Hiện tượng mẹ của quân chủ nhiếp chính bắt đầu từ khi Tuyên Thái hậu Mị thị, sinh mẫu của Tần Chiêu Tương vương được tôn làm Thái hậu và bắt đầu tham gia triều chính, mở đầu hiện tượng Thái hậu chuyên quyền trong suốt chiều dài lịch sử các quốc gia Đông Á. Sách Hậu Hán thư có bình rằng:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ |  自古雖主幼時艱，王家多釁，必委成冢宰，簡求忠賢，未有專任婦人，斷割重器。唯秦羋太后（即宣太后）始攝政事，故穰侯權重於昭王，家富於嬴國。 . Từ xưa khi các Vương còn nhỏ tuổi, cơ nghiệp vương thất gặp nguy, tất sẽ ủy thác cho Trủng tề, lại cầu danh hiền, chứ không có chuyện dựa dẫm vào đàn bà, có nguy cơ làm đứt đoạn giang sơn. Chỉ duy có Mị Thái hậu nước Tần, khơi mào cho chuyện nhiếp chính sự, khiến Nhương hầu (Ngụy Nhiễm) quyền ngang với Chiêu vương, thế lực áp đảo tại đất họ Doanh. | ” |
— Hậu Hán thư - Phạm Diệp
Sang thời nhà Hán, Lã Thái hậu nhân lúc Hán Huệ Đế bạo bệnh băng hà, Hoàng đế Lưu Cung còn nhỏ mà tự mình chính thức lâm triều, ra chiếu chỉ tự xưng mình là 「Chế; 制」, mở đầu cho một hiện tượng mà các sử gia gọi là 「Lâm triều xưng chế; 临朝称制」 của các vị Hoàng thái hậu. Vào thời điểm đó, các Thái hậu có thể lên triều nghị chính một cách công khai như các vị Hoàng đế quân chủ.
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ |  惠帝崩，太子立为皇帝，年幼，太后临朝称制，大赦天下。 . Huệ Đế băng, Thái tử tức vị Hoàng đế. Niên ấu, Thái hậu lâm triều xưng chế, đại xá thiên hạ. | ” |
— Hán thư - Cao hậu kỷ
Vốn dĩ, "Lâm triều" ý là xử lý quốc chính, tương đương Thiên tử lâm triều, còn "xưng Chế" là tiến hành quyền quản lý quốc chính như Thiên tử. Từ xưa, hậu phi vốn chỉ ở trong cung, không có quyền hành xử lý quốc sự chính thức. Từ khi Tần Thủy Hoàng xưng Hoàng đế, ban lệnh đều gọi là ["Chế"; 制] hoặc ["Chiếu"; 诏], công văn gọi là ["Cáo"; 诰]. Trong Hậu Hán thư, cuốn thứ 3 - "Túc Tông Hiếu Chương hoàng đế bản kỷ", có ghi lại rằng:「"Đế thân xưng Chế lâm quyết, như Hiếu Tuyên Cam Lộ Thạch Cừ cố sự, tác Bạch Hổ nghị tấu"; 帝親稱制臨決，如孝宣甘露石渠故事，作白虎議奏。」. Như vậy, "Lâm triều" tức là đăng vị giải quyết quốc sự, mang tính trọng đại, mà hậu phi cung tần vốn dĩ không có quyền tham chính, nếu như có quyền đó thì tức là "xưng Chế", hàm ý hành xử đều tương đương quyền lực của Hoàng đế. Lịch sử gọi những người phụ nữ này là 「Nữ chủ; 女主」.
Quy tắc > Nhìn nhận

Việc nhiếp chính là một hiện tượng tạm thời do vị quân chủ vắng mặt, hoặc vì lý do chính trị mà quốc gia không có quân chủ, vì vậy đều chỉ duy trì trong một khoảng thời gian nhất định. Đến khi vị quân chủ đủ tuổi, đủ khả năng hoặc có vị quân chủ mới lên ngôi, thì thời kỳ nhiếp chính sẽ kết thúc. Thông thường thời gian nhiếp chính là khoảng 8 năm, hoặc trong phạm vi hơn 10 năm bởi vì tuổi tác được gọi là "nhỏ" thông thường đã 5 hoặc 6 tuổi, cá biệt có trường hợp chỉ 1 tuổi (như Lê Nhân Tông). Tuy nhiên, những nhiếp chính có thế lực lớn đều có thời gian nhiếp chính vượt qua con số này khá nhiều, điển hình như Từ Hi Hoàng thái hậu, hoặc nền quân chủ đã bị thoái trào quá mức mà lập thành cả một "hệ thống" như gia tộc họ Tào, họ Tư Mã, gia tộc Fujjiwara và chúa Trịnh nắm quyền liên tục.
Từ thời nhà Hán chứng kiến Lã hậu rồi các Thái hậu Đông Hán độc bá triều cương, các triều đại về sau thường đem chuyện "Nữ chủ lâm triều" trở thành một chuyện tương đối nhạy cảm cho chính quyền, thường là một trường hợp để thao túng hoặc lợi dụng nào đó. Triều đại thiết chặt vấn đề này nhất chính là triều đại nhà Minh, chủ trương tách vai trò của Hậu phi khỏi chính trị, không hề xuất hiện một Nữ chủ lâm triều nào. Nho gia Tuân Tử, người có ảnh hưởng lớn lý thuyết Nho giáo đời nhà Tống, đã đem "Nữ chủ", "Trá thần" và "Tham lại" xưng là 「Tam loạn; 三亂」, do đó ảnh hưởng đến cách nhìn nhận về sau của việc nữ chủ tham gia chính sự, điển hình là từ thời Nam Tống, đã lấy Tân Nho học của Chu Hi vốn chịu ảnh hưởng từ lý thuyết của Tuân Tử để phán ánh gay gắt việc Nữ chủ lâm triều và độc bá triều cương. Các triều đại về sau dần hạn chế việc cho phép Thái hậu tham gia chính sự, khi các Hoàng đế còn nhỏ thì các hội đồng nhiếp chính lập ra đều có Thân vương và quan đại thần đứng đầu phụ chính, điển hình như chế độ của nhà Minh và nhà Thanh. Trường hợp Từ An Hoàng thái hậu và Từ Hi Hoàng thái hậu hoàn toàn là một ngoại lệ đặc thù, chuyển biến do đấu tranh chính trị chứ không phải là chủ trương của triều đại này ngay từ đầu. Theo lý thuyết mà Minh-Thanh thành lập, thông thường nhiếp chính là "Phụ chính đại thần", cả một hội đồng không ai quá ưu việt hơn ai và kiềm chế lẫn nhau, điển hình là Tứ trụ Đại thần thời Khang Hi hoặc Cố mệnh Bát đại thần thời Đồng Trị.
Trường hợp cũng có chấp nhận Hoàng thái hậu nhiếp chính thì đều có các quan đại thần bên cạnh phò trợ, không để Thái hậu một mình độc bá triều cương cũng xảy ra ở Việt Nam, như Đại Thắng Minh hoàng hậu thời nhà Đinh có Phó vương Lê Hoàn, Linh Nhân Thái hậu thời Lý có Lý Thường Kiệt và Lý Đạo Thành, hoặc như Tuyên Từ Thái hậu thời Lê có Nguyễn Xí và Trịnh Khả vậy. Sang thời nhà Nguyễn, các vị Vua nhỏ như Vua Kiến Phúc và Vua Duy Tân về cơ bản án theo cách làm của Minh-Thanh, tức chỉ có Hội đồng Phụ chính của Cơ Mật viện mà không cho Thái hậu lâm triều.
Nhân vật nổi bật > Trung Quốc

Y Doãn - thời Thương Thái Giáp.
Chu Công Đán - thời Chu Thành vương.
Cộng hòa chấp chính - sau thời Chu Lệ vương.
Lã hậu - thời Hán Cao Tổ, Hán Huệ Đế, Hán Tiền Thiếu Đế và Hán Hậu Thiếu Đế.
Hoắc Quang - thời Hán Chiêu Đế và Hán Tuyên Đế.
Vương Mãng - thời Hán Bình Đế và Nhũ Tử Anh.
Hòa Hi Đặng Thái hậu - thời Hán Thương Đế và Hán An Đế.
Tào Tháo và Tào Phi - thời Hán Hiến Đế.
Tư Mã Ý, Tư Mã Sư cùng Tào Sảng - thời Ngụy Tề vương.
Văn Thành Văn Minh Hoàng hậu - thời Bắc Ngụy Hiến Văn Đế và Bắc Ngụy Hiếu Văn Đế.
Dương Kiên - thời Bắc Chu Tĩnh Đế
Tắc Thiên Thuận Thánh Hoàng hậu - thời Đường Cao Tông, Đường Trung Tông và Đường Duệ Tông.
Chương Hiến Minh Túc Hoàng hậu - thời Tống Chân Tông và Tống Nhân Tông.
Chiêu Từ Thánh Hiến Hoàng hậu - thời Sở Đế Trương Bang Xương và Tống Cao Tông.
Thọ Hòa Thánh Phúc Thái hoàng thái hậu, Giả Tự Đạo - thời Tống Độ Tông và Tống Cung Đế.
Thánh Thần Tuyên Hiến Hoàng hậu - thời Liêu Thánh Tông.
Bốc Đáp Thất Lý-thời Nguyên Huệ Tông
Đa Nhĩ Cổn và Tế Nhĩ Cáp Lãng - thời Thanh Thế Tổ.
Ngao Bái, Sách Ni, Át Tất Long và Tô Khắc Tát Cáp - thời Thanh Thánh Tổ.
Từ An Thái hậu và Từ Hi Thái Hậu - thời Thanh Mục Tông và Thanh Đức Tông.
Nhiếp Chính vương Tải Phong - thời Tuyên Thống Đế.
Nhân vật nổi bật > Việt Nam

Phó vương Lê Hoàn - thời Đinh Phế Đế.
Thượng Dương Hoàng thái hậu,Nguyên phi Ỷ Lan , Lý Thường Kiệt và Lý Đạo Thành - thời Lý Thánh Tông và Lý Nhân Tông.
Đỗ Anh Vũ - thời Lý Anh Tông.
Tô Hiến Thành - thời Lý Cao Tông.
Trần Thái Tổ và Trần Thủ Độ - thời Trần Thái Tông.
Hồ Quý Ly - thời Trần Thuận Tông và Trần Thiếu Đế.
Tuyên Từ Nguyễn Thái hậu - thời Lê Nhân Tông.
Các Chúa Trịnh - toàn bộ thời Lê trung hưng.
Phạm Đăng Hưng và Lê Văn Duyệt - phụ tá thời Minh Mạng.
Trương Đăng Quế - phụ tá thời Thiệu Trị.
Trương Đăng Quế, Võ Văn Giải, Nguyễn Tri Phương, Lâm Duy Tiếp - phụ tá thời Tự Đức.
Nguyễn Văn Tường, Tôn Thất Thuyết, Trần Tiễn Thành - phụ tá thời Dục Đức và Hiệp Hòa.
Nguyễn Văn Tường, Tôn Thất Thuyết, Gia Hưng vương Nguyễn Phúc Hồng Hưu - phụ tá thời Kiến Phúc.
Nguyễn Văn Tường, Tôn Thất Thuyết, Gia Hưng vương Nguyễn Phúc Hồng Hưu, Hoài Đức công Nguyễn Phúc Miên Lâm - phụ tá thời Hàm Nghi
Thọ Xuân vương Nguyễn Phúc Miên Định, Nguyễn Văn Tường, Nguyễn Hữu Độ, Phan Đình Bình - phụ tá thời Đồng Khánh.
Tuy Lý vương Nguyễn Phúc Miên Trinh, Hoài Đức quận vương Nguyễn Phúc Miên Lâm, Nguyễn Trọng Hợp, Trương Quang Đản, Bùi Ân Niên, Nguyễn Thân, Hoàng Cao Khải - phụ tá thời Thành Thái.
An Thành vương Nguyễn Phúc Miên Lịch, Trương Như Cương, Lê Trinh, Hoàng Côn, Tôn Thất Hân, Nguyễn Hữu Bài, Vương Duy Trinh, Cao Xuân Dục, Trần Đình Phác, Hồ Đắc Trung, Đoạn Đình Duyệt - phụ tá thời Duy Tân.
Tôn Thất Hân - phụ tá thời Bảo Đại.
Nhân vật nổi bật > Nhật Bản

Thần Công Hoàng hậu - Hoàng hậu của Trọng Ai Thiên hoàng. Theo truyền thuyết, bà là người đã nhiếp chính và lãnh đạo quốc gia trên thực tế từ khi phu quân của bà băng hà năm 201 đến khi con trai bà Ứng Thần Thiên hoàng lên ngôi năm 269.
Thánh Đức Thái tử - là một nhà chính trị, nhà cải cách, nhân vật Phật giáo lừng danh trong lịch sử Nhật Bản.
Thiên hoàng Suiko - Hoàng hậu thứ hai của Thiên hoàng Mẫn Đạt, nên đồng thời bà cũng là Hoàng tổ mẫu trên danh nghĩa của Thiên hoàng Jomei. Về sau bà trở thành Nữ Thiên hoàng đầu tiên có ghi nhận chính thức.
Thiên hoàng Kōgyoku - Hoàng hậu của Thiên hoàng Jomei; sinh mẫu của Thiên hoàng Tenji và Thiên hoàng Tenmu. Về sau trở thành Thiên hoàng hai lần tại vị ở 2 giai đoạn khác nhau, nên sử dụng 2 tôn hiệu riêng biệt.
Các thành viên Gia tộc Fujiwara - toàn bộ thời Heian.
Fujiwara no Yoshifusa - thời Thiên hoàng Seiwa. Người mở đầu cho thời kỳ gia tộc Fujiwara nhiếp chính Nhật Bản.
Fujiwara no Mototsune - thời Thiên hoàng Montoku đến Thiên hoàng Uda, trải 5 đời. Là một trong những Nhiếp chính quan quyền lực nhất của gia tộc Fujiwara.
Ichijō Kaneyoshi - một Nhiếp chính quan thời Muromachi. Thời kỳ Thiên hoàng Shōkō đến Thiên hoàng Go-Tsuchimikado.
Ichijō Akiyoshi - Nhiếp chính quan đầu tiên thời Edo. Thời kỳ Thiên hoàng Meishō.
Nijō Nariyuki - thời Thiên hoàng Ninkō đến tận Thiên hoàng Meiji. Một trong những Nhiếp chính quan quyền lực nhất của lịch sử Nhật Bản.
Nhân vật nổi bật > Triều Tiên

Chỉ Triệu Thái hậu - thời Chân Hưng Vương
Từ Thánh Thần Hiến Đại vương đại phi - thời Triều Tiên Duệ Tông và Triều Tiên Thành Tông.
Thánh Liệt Nhân Minh Đại vương đại phi - thời Triều Tiên Minh Tông.
Trinh Thuần Vương hậu - thời Triều Tiên Thuần Tổ.
Hưng Tuyên Đại Viện Quân - thời Triều Tiên Cao Tông.
Thuần Nguyên Vương hậu- thời Triều Tiên Triết Tông và Triều Tiên Hiến Tông
Chú thích

↑  Thanh sử cảo quyển 4: 加封和碩睿親王多爾袞為叔父攝政王。乙丑，以雷興為天津巡撫。丁卯，加封和碩鄭親王濟爾哈朗為信義輔政叔王
↑  《史記‧秦始皇本紀》: 臣等謹與博士議曰：『古有天皇，有地皇，有泰皇，泰皇最貴。』臣等昧死上尊號，王為『泰皇』。命為『制』，令為『詔』，天子自稱曰『朕』。」
↑  宋史/卷009: 乾興元年二月戊午，真宗崩，遺詔太子即皇帝位，尊皇后為皇太后，權處分軍國事。
↑  宋史/卷242: 真宗崩，遺詔尊后為皇太后，軍國重事，權取處分。謂等請太后御別殿，太后遣張景宗、雷允恭諭曰：「皇帝視事，當朝夕在側，何須別御一殿？」於是請帝與太后五日一御承明殿，帝位左，太后位右，垂簾決事。
↑  《宋史·卷三百一十·列传第六十九》：仁宗立，迁礼部尚书。群臣议太后临朝仪，曾请如东汉故事，太后坐帝右，垂帘奏事。
↑  《宋史紀事本末》第24卷: 仁宗天聖元年五月庚寅，議皇太后儀衛，制同乘輿。
↑  《宋史·志第七十·禮二十（賓禮二）》: 皇太后臨朝聽政。乾興元年，真宗崩，遺旨以皇帝尚幼，軍國事兼權取皇太后處分。宰相率百官稱賀，復前奉慰，又慰皇太后於簾前。有司詳定儀式：內東門拜表，合差入內都知一員跪授傳進；皇太后所降批答，首書「覽表具之」，末云「所請宜許」或「不許」。初，丁謂定皇太后稱「予」，中書與禮院參議，每下制令稱「予」，便殿處分稱「吾」。皇太后詔：「止稱『吾』，與皇帝並御承明殿垂簾決事。」百官表賀。
↑  창덕궁 인정문에서 즉위하다:【禮曹垂簾聽政節目。 今此大王大妃殿下, 垂簾同聽政, 係是邦家莫重莫大之禮, 謹稽宋朝 宣仁太后故事、國朝貞熹聖母徽規, 磨鍊擧行。 一, 垂簾處所, 以便殿爲之, 臨時令政院稟旨。 一, 垂簾時, 大王大妃殿下座于簾內近東南向, 殿下侍座于簾外近西南向, 後以當中南向, 改書以入。 朝賀時, 依宣仁太后故事, 文、武官先行四拜于大王大妃殿下, 移班少西行, 四拜于殿下。 一, 垂簾時, 宋朝則簾前通語內侍傳宣, 我朝則大臣以大妃殿下親斷庶務, 所可深居宮中, 使內官傳命請令, 奏事官解釋文字以啓, 特許親聽矣, 今番則大王大妃殿、大殿同聽政, 奏事官先奏于殿下, 則殿下或親爲裁斷, 或仰稟慈旨, 大王大妃殿下, 或親宣慈敎, 諸臣或直奏簾前, 以爲一堂上下輔翼參贊之道。 一, 一月六對, 朝參、常參依例稟旨。 同聽政, 體宋朝日參、六參之例, 大政令、大典禮、時急邊報, 許令無時請對。 或賜宣召、祀典, 兵、刑、試官職等重務, 皆直啓于殿下, 稟慈旨裁決。 一, 慈敎稱大王大妃傳曰, 上敎稱傳曰, 大王大妃殿下敎令, 用宋朝稱予之例。 內外門鑰開閉、軍兵解嚴, 稟于大殿, 大殿稟慈旨後, 用標信、信箭擧行。 一, 諸臣疏章, 依貞熹聖母時故事, 上于殿下, 臺啓及各司啓辭、諸道狀聞, 亦啓于殿下, 或直斷, 或自內承稟後, 賜批。 一, 正、至、誕日三名日, 各道進箋于大王大妃殿, 一依大殿進箋之例, 方物、物膳, 依前擧行。 一, 殿下御經筵時, 大王大妃殿, 於簾內以時親臨時講。 一, 殿下於仁政門卽阼後, 仍具冕殿, 詣大王大妃殿下所御便殿, 率百官, 行四拜禮于殿庭, 訖, 殿下陞殿, 侍坐大臣、二品以上, 以次從陞, 起居于大王大妃殿、殿下, 後還復位, 大王大妃殿下還內, 殿下釋冕服, 反喪服還內, 諸臣退出。 一, 垂簾同聽政典禮至大, 倣貞熹聖母時事, 別爲頒敎中外, 而殿下還內後, 宗親、文、武百官, 改具布公服, 權停例擧行, 今初四日垂簾時, 大王大妃殿, 具翟衣殿座, 常時則用常時所御之服。 垂簾時殿座排設諸事, 令掖庭署及各該司進排。 一, 垂簾告由, 社稷、宗廟、永寧殿、景慕宮, 擇吉奉行。】
↑  以上部分參考杜芳琴，《中國歷代女主與女主政治略論》，頁35～37；鮑家麟，《中國婦女史論集四集》，臺北：稻鄉出版社，1977。
↑  《荀子‧強國》篇謂：「……女主亂之宮，詐臣亂之朝，貪吏亂之官。」
↑  Tức từ năm 1127 - 1131, giai đoạn sau khi cha con Tống Huy Tông và Tống Khâm Tông bị người Kim bắt làm tù binh, Bắc Tống diệt vong
Từ Hi Thái hậu - một biểu tượng của cụm từ Thùy liêm thính chính tại Trung Quốc.
Phụ chính đại thần Tôn Thất Thuyết - một biểu tượng quan nhiếp chính của Việt Nam thời nhà Nguyễn.
Thánh Đức Thái tử - biểu tượng nhiếp chính trong lịch sử Nhật Bản.
Noctuinae

| Noctuinae |
| --- | --- |
Heart và Dart (Agrotis exclamationis) imago
Phân loại khoa học
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Lepidoptera
(không phân hạng): Macrolepidoptera
Họ (familia): Noctuidae
Phân họ (subfamilia): Noctuinae
các tông
  Danh sách  Actinotiini  Agrotini  Arzamini  Dypterygiini  Glottulini  Leucaniini  Noctuini  Phlogophorini  Phosphilini  Prodeniini  Pseudeustrotiini  Tholerini  Xestiini (disputed)  
Noctuinae là một phân họ bướm đêm thuộc họ Noctuidae.
Các chi

Phân họ này gồm các chi:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
|  Abagrotis  Actebia  Adelphagrotis  Agnorisma  Agrotis  Anagnorisma  Anaplectoides  Anicla  Aplectoides  Axylia  Beriotisia  Bifrontipta  Blepharoa  Brachypteragrotis  Brachytegma  Buciara  Caphornia  Cassania  Cerastis  Chamyla  Chersotis  Choephora  Cladocerotis  Claudaxylia  Coenophila  Copablepharon  Crassivesica  Cryptocala  Cyrebia  Dallolmoia  Diarsia  Dichagyris  Dimorphinoctua  Divaena  Ectopatria  Effractilis  Eicomorpha  Elegarda  Engusanacantha  Epilecta  Epipsilia  Episcotia  Erebophasma  Erythrophaia  Estagrotis  Estimata  Euagrotis  Eucoptocnemis  Eueretagrotis  Eugnorisma  Eugraphe  Euneophlebia  Eurois  Euxoa   |  Euxoamorpha  Euxootera  Feltia  Goniographa  Graphiphora  Grumia  Hemieuxoa  Hemiexarnis  Hemigraphiphora  Hemipachnobia  Heptagrotis  Hermonassa  Hoeneidia  Hyperfrontia  Hypernaenia  Ikondiana  Isochlora  Lycophotia  Mabilleana  Manruta  Medlerana  Ledereragrotis  Loxagrotis  Mentaxya  Mesembragrotis  Mesogona  Metagnorisma  Metalepsis  Metecia  Metopoplacis  Micragrotis  Micraxylia  Naenia  Netrocerocora  Neurois  Noctua  Noctubourgognea  Nyssocnemis  Ochropleura  Oligarcha  Onychagrotis  Opigena  Oxytrypia  Pachnobia  Pachyagrotis  Palaeagrotis  Palaeamathes  Parabagrotis  Parabarrovia  Paradiarsia  Paradigma  Paramathes  Paraxestia   |  Pareuxoa  Parexarnis  Peridroma  Perissandria  Petrowskya  Phaenagrotis  Praina  Prognorisma  Pronoctua  Propatria  Proragrotis  Proteuxoa  Powellinia  Protexarnis  Protognorisma  Protogygia  Protolampra  Psaphara  Psectraxylia  Pseudohermonassa  Pseudoleucania  Pseudorthosia  Pseudoseptis  Pseudoxestia  Raddea  Rhizagrotis  Rhyacia  Rhynchagrotis  Richia  Schachowskoya  Sclereuxoa  Setagrotis  Sineugraphe  Sinognorisma  Spaelotis  Spinipalpa  Standfussiana  Stilbotis  Subnoctua  Synclerostola  Tamseuxoa  Tandilia  Tesagrotis  Tisagronia  Tricheurois  Trichophotia  Trichosilia  Tripseuxoa  Turacina  Uollega  Vulcanica  Xenophysa  Xestia   |
| --- | --- |
: Wikimedia Commons có thêm hình ảnh và phương tiện truyền tải về Noctuinae.
Chú thích

Garden Dart (Euxoa nigricans) imago
Double Square-spot (Xestia triangulum) caterpillar
Calomyscus elburzensis

| Calomyscus elburzensis> Tình trạng bảo tồn |
| --- | --- |
 Ít quan tâm  (IUCN 3.1)
Phân loại khoa học
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Chordata
Lớp (class): Mammalia
Bộ (ordo): Rodentia
Họ (familia): Calomyscidae
Chi (genus): Calomyscus
Loài (species): C. elburzensis
Danh pháp hai phần
Calomyscus elburzensis Goodwin, 1938 
Calomyscus elburzensis là một loài động vật có vú trong họ Calomyscidae, bộ Gặm nhấm. Loài này được Goodwin mô tả năm 1938.
Chú thích

↑  Shenbrot and Molur, 2008
1 2  Wilson, D. E.; Reeder, D. M. biên tập (2005). “Calomyscus elburzensis”. Mammal Species of the World . Baltimore: Nhà in Đại học Johns Hopkins, 2 tập (2.142 trang). ISBN 978-0-8018-8221-0. OCLC 62265494.
Alfonso García Robles

| Alfonso García Robles> Thông tin cá nhân |
| --- | --- |
Sinh: (1911-03-20)20 tháng 3 năm 1911 Zamora, Michoacán, México
Mất: (1991-09-02)2 tháng 9 năm 1991
Công dân: México
Cư trú: México
Alma mater: UNAM
Alfonso García Robles (20.3.1911 – 2.9.1991) là một chính trị gia, một nhà ngoại giao México, đã đoạt giải Nobel Hòa bình năm 1982, chung với bà Alva Myrdal của Thụy Điển.
García Robles sinh tại Zamora, Michoacán, México. Ông học luật học ở trường "Đại học tự trị quốc gia Mexico" (National Autonomous University of Mexico) (UNAM), sau đó phục vụ trong ngành ngoại giao Mexico từ năm 1939.
Ông được cử vào đoàn đại biểu Mexico tham dự Hội nghị San Francisco năm 1945 để thành lập Liên Hợp Quốc.
Ông làm đại sứ Mexico ở Brasil từ năm 1962 tới năm 1964, rồi làm thư ký Bộ ngoại giao Mexico từ năm 1964 tới năm 1970. Từ năm 1971 tới năm 1975 ông làm đại diện Mexico tại Liên Hợp Quốc rồi làm bộ trưởng Bộ Ngoại giao Mexico từ năm 1975-76. Sau đó, ông được bổ nhiệm làm đại diện thường trực của Mexico tại Hội nghị giải trừ quân bị.
García Robles được nhận giải Nobel Hòa bình chung với Alva Myrdal cho công lao đóng góp vào Hiệp ước Tlatelolco, lập ra một vùng phi hạt nhân ở châu Mỹ Latinh và vùng Caribbe. Hiệp ước này được đa số các nước trong khu vực ký năm 1967, tuy một số nước phải mất nhiều thời gian để phê chuẩn Hiệp ước này.
Ông được nhận vào Colegio Nacional  năm 1972.
Chú thích

↑  tương đương Viện Hàn lâm quốc gia Mexico
Astragalus brachycentrus

| Astragalus brachycentrus> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
(không phân hạng): Rosids
Bộ (ordo): Fabales
Họ (familia): Fabaceae
Chi (genus): Astragalus
Loài (species): A. brachycentrus
Danh pháp hai phần
Astragalus brachycentrus Fisch. 
Astragalus brachycentrus là một loài thực vật có hoa trong họ Đậu. Loài này được Fisch. miêu tả khoa học đầu tiên.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Astragalus brachycentrus”. Truy cập ngày 5 tháng 6 năm 2013.
Allocosa obscuroides

| Allocosa obscuroides> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Phân ngành (subphylum): Chelicerata
(không phân hạng): Arachnomorpha
Lớp (class): Arachnida
Bộ (ordo): Araneae
Họ (familia): Lycosidae
Chi (genus): Allocosa
Loài (species): A. obscuroides
Danh pháp hai phần
Allocosa obscuroides (Strand, 1906) 
Allocosa obscuroides là một loài nhện trong họ wolfspinnen (Lycosidae).
Loài này thuộc chi Allocosa. Allocosa obscuroides được Embrik Strand miêu tả năm 1906.
Chú thích

↑  Platnick, Norman I. (2010): The world spider catalog, version 10.5. American Museum of Natural History.
(9324)

(9324) 1989 CH4 là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện bởi Seiji Ueda và Hiroshi Kaneda ở Kushiro, Hokkaidō, Nhật Bản, ngày 7 tháng 2 năm 1989.
Selaginella boninensis

| Selaginella boninensis> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
Ngành (divisio): Pteridophyta
Lớp (class): Isoetopsida
Bộ (ordo): Selaginellales
Họ (familia): Selaginellaceae
Chi (genus): Selaginella
Loài (species): S. boninensis
Danh pháp hai phần
Selaginella boninensis Baker, 1885 
Selaginella boninensis là một loài dương xỉ trong họ Selaginellaceae. Loài này được Baker mô tả khoa học đầu tiên năm 1885.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Selaginella boninensis”. Truy cập ngày 28 tháng 5 năm 2014.
Nhân tố chuyển vị ngược LTR

Hình 1: Sơ đồ mô tả LTR.
Nhân tố chuyển vị ngược LTR là khái niệm được dịch kết hợp ghép từ của thuật ngữ có nguyên gốc tiếng Anh là: Long Terminal Repeats Retrotransposons.,
Nếu dịch toàn bộ thuật ngữ này thì sẽ có một từ khá dài: "nhân tố chuyển vị ngược đầu cuối lặp lại dài", hoặc "nhân tố chuyển vị ngược có chuỗi lặp đoạn cuối dài". Ngoài ra, nhiều tác giả thường gọi tắt thuật ngữ này là chuyển vị LTR, còn gen ở quá trình này là gen LTR, mặc dù không đầy đủ và chưa thật chính xác, nhưng trong ngữ cảnh nhất định vẫn có thể hiểu đúng.