Gia Cát Lượng
Đánh giá > Lòng trung thành

Theo nhiều tác giả, trong cuộc chiến diệt Tào Ngụy, Gia Cát Lượng không đeo đuổi danh lợi, chỉ một ý chí đánh giặc diệt Ngụy, phục hưng nhà Hán, đặt sự hưng vong của quốc gia lên trên danh lợi và vinh nhục của cá nhân với tấm lòng tha thiết. Ông từng tuyên bố rằng: "Nếu như diệt được nước Ngụy, chém đầu Tào Duệ, đưa hoàng thượng về cố đô Lạc Dương thì đến lúc đó tôi cùng chư vị đồng liêu được thăng quan tấn tước, cho dù được thưởng mười loại báu vật tôi cũng xin nhận huống chi là cửu tích".
Lúc sắp mất, Lưu Bị dặn Gia Cát Lượng rằng: "... nếu nó (Lưu Thiện) bất tài, hãy tự thay đi!", nghĩa là cho phép Lượng toàn quyền phế Lưu Thiện lập bản thân hoặc một người con khác của Lưu Bị. Ông đã từ chối ngay, muốn trọn đời là trung thần nhà Hán.
Khi Lưu Bị từ trần, Tào Phi hạ lệnh cho mấy danh sĩ của nước Ngụy trao đổi ý kiến chính trị với Gia Cát Lượng, bao gồm Tư đồ Hoa Hâm, Tư không Vương Lãng, Thượng thư Trần Quần, Thái sử Hứa Chi, Phó tạ Gia Cát Chương, muốn Gia Cát Lượng quy hàng nước Ngụy. Gia Cát Lượng chẳng hề dao động, viết một bức thư công khai trả lời, bày tỏ lập trường tận trung với nhà Hán của mình:
Trong bài Tam Quốc diễn ca cuối tác phẩm, La Quán Trung có mấy câu tả về quyết tâm bắc phạt nhưng không thành của Gia Cát Lượng:
Nhà thơ Đỗ Phủ có bài thơ ca ngợi lòng trung thành của Gia Cát Lượng khi đến thăm đền thờ ông:
| --- | --- |
 Hán Việt  Thục tướng từ đường hà xứ tầm?  Cẩm Quan thành ngoại bách sâm sâm.  Ánh giai bích thảo tự xuân sắc,  Cách diệp hoàng ly không hảo âm.  Tam cố tần phiền thiên hạ kế,  Lưỡng triều khai tế lão thần tâm.  Xuất sư vi tiệp thân tiên tử,  Trường sử anh hùng lệ mãn khâm.:  Dịch thơ  Miếu thờ thừa tướng là đây   Cấm thành rừng bách phủ đầy trước sau   Nắng xuân cỏ biếc một màu   Tiếng oanh trong lá toả vào không gian   Ba lần cầu kiến cao nhân   Hai triều đã tỏ lão thần tận tâm   Kỳ sơn giữa trận từ trần   Khách anh hùng để tần ngần lệ rơi. 
Bạch Lạc Thiên cũng có thơ rằng
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
|  Hán Việt  Tiên sinh hối tích ngoạ sơn lâm,  Tam cố na phùng thánh chủ tầm.  Ngư đáo Nam Dương phương đắc thủy,  Long phi thiên hán tiện vi lâm.  Thác cô ký tận ân cần lễ,  Báo quốc hoàn khuynh trung nghĩa tâm.  Tiền hậu xuất sư di biểu tại,  Linh nhân nhất lãm lệ triêm khâm.  |  Dịch thơ  Tiên sinh náu tiếng chốn sơn lâm,  Hiền chúa ba lần muốn tới thăm.  Cá đến Nam Dương rào nước quẫy,  Rồng bay Tây Thục đổ mưa rầm.  Sụt sùi giọt ngọc trao con đỏ,  Gắng gỏi lòng son trả nghĩa thâm.  Hai biểu xuất sư còn để lại,  Khiến người coi thấy lệ đầm đầm.  |  |
Dù không thành công trong mục tiêu cuối cùng là thống nhất Trung Nguyên, khôi phục nhà Hán, nhưng sau hai nghìn năm, người dân Tứ Xuyên vẫn còn nhắc đến những thành tích trị quốc ở đất Thục của ông. Những danh nhân như Đỗ Phủ, Lý Bạch, Lý Thương Ẩn đều sùng bái ông, viên danh tướng là Nhạc Phi đã lừng danh "tận trung báo quốc", đều đã đọc kỹ bản viết Xuất sư biểu nổi tiếng của Gia Cát Lượng và cùng bày tỏ sự tôn sùng vô hạn đối với tài năng và lòng trung thành của ông.
Gia Cát Lượng đã viết ra Xuất sư biểu gồm hai bài biểu, Tiền xuất sư biểu (前出師表) và Hậu xuất sư biểu (後出師表) để dâng lên Thục Hán Hậu chủ Lưu Thiện trước khi ông thân chinh dẫn quân đi Bắc phạt lần thứ nhất và lần thứ hai vào các năm 225 và 226. Trong hai bài biểu này, Gia Cát Lượng đã dùng những lời lẽ thống thiết từ tận đáy lòng để bày tỏ sự tận trung của mình với nhà Thục Hán và những lo lắng của ông cho sự an nguy của đất nước, với hai câu nói nổi tiếng thể hiện tâm nguyện của ông: "Cúc cung tận tụy, đến chết mới thôi" Xuất sư biểu sau đó đã trở nên nổi tiếng trong lịch sử Trung Quốc như là đại diện xuất sắc của thể loại biểu và là biểu tượng cho tấm lòng của các bậc trung thần. Nhận xét về bài Hậu xuất sư biểu của Gia Cát Lượng, Tạ Phương Đắc thời Nam Tống trong tác phẩm Văn chương quỹ phạm đã viết: "Đọc Xuất sư biểu, ai không khóc là bất trung, đọc Trần tình biểu ai không khóc là bất hiếu, đọc Tế thập nhị lang văn ai không khóc là bất từ".
Vị vua nổi tiếng nhất đời Thanh là hoàng đế Khang Hy đã nói rằng:
Năm 2007, tạp chí Shukan Bunshun của Nhật có bài nghiên cứu về quan điểm của người dân Nhật Bản đối với 100 danh nhân nổi tiếng nhất thế giới. Kết quả, Gia Cát Lượng là vị danh nhân được người dân Nhật tôn sùng nhất. Người Nhật tôn sùng Gia Cát Lượng, không chỉ bởi ông có tài năng kiệt xuất, mà còn vì Gia Cát Lượng chính là một tấm gương về lòng trung thành, rất phù hợp với tinh thần võ sĩ đạo, truyền thống "tận trung vì Thiên Hoàng" của người Nhật Bản.
Con trai ông là Gia Cát Chiêm và cháu nội là Gia Cát Thượng kế thừa ý chí phục hưng Hán triều của ông, đã chiến đấu tới cùng và tử trận khi nhà Thục Hán sắp sụp đổ bởi kẻ thù. Bởi vậy, người đời sau có câu khen rằng "Gia Cát Vũ hầu, ba đời trung liệt". La Quán Trung có thơ khen rằng:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | Có phải trung thần kém mẹo đâu? Lòng trời không tựa vận Viêm Lưu! Mới hay con cháu nhà dòng dõi, Tiết nghĩa còn lưu tiếng Vũ hầu. | ” |
Người đời sau có thơ khen gia đình Gia Cát Lượng như sau:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | Gia Cát danh cao toàn vũ trụ, Trung nghĩa truyền gia thế vô song. Con cháu ba đời đều tuẫn tiết, Đất trời nhỏ lệ áng mây sầu.  Cúc cung tận tụy cao khí tiết,  Một nhà trung liệt sáng muôn đời.  Khí vút cầu vồng anh linh mãi,  Vạn cổ ngàn thu át trời xanh. | ” |