Thủy Vĩ
Lịch sử > Quá trình Thủy Vĩ mất đất về lãnh thổ Trung Quốc

Trong Đại Việt địa dư toàn biên, Nguyễn Văn Siêu có nói rằng chắt của chúa bầu Vũ Văn Uyên là Vũ Công Tuấn, được nhà Lê phong tước Khoan Quận công, làm phản nhà Lê, đem đất 3 động ven biên giới thuộc đất dinh An Tây (tức thuộc Hưng Hóa và Tuyên Quang nơi chúa Bầu cát cứ), là các động Ngưu Dương (牛羊), Hồ Điệp (蝴蝶), Phổ Viên (普園), cho  nhà nhà Thanh Trung Quốc. Nhưng Nguyễn Văn Siêu lại cho rằng 3 động này thuộc đất châu Vị Xuyên trấn Tuyên Quang. Và ông cũng không nói rõ sự kiện này diễn ra trong khoảng thời gian nào. Theo Kiến văn tiểu lục của Lê Quý Đôn, động Ngưu Dương liền kề phía bắc của xã Tụ Long châu Vị Xuyên thời nhà Lê (tức tổng Tụ Long nhà Nguyễn), mà biên giới phía bắc của Tụ Long năm 1728 là trấn Mã Bạch thuộc huyện Mã Quan ngày nay, nên chỉ có đất động Ngưu Dương xác định được nguyên là đất châu Vị Xuyên. Tháng Năm năm Mậu Thìn (1688), dưới thời chúa Trịnh Căn cai quản Đàng ngoài, thì chúa Bầu Vũ Công Tuấn cai quản Tuyên Quang và phủ Quy Hóa Hưng Hóa, câu kết với thổ mục người Nùng ở Vân Nam là Nùng Tiên Lai và dư đảng nhà Mạc là Mạc Kính Chửu và Mạc Kính Thọ, làm phản nhà Lê-Trịnh đầu hàng nhà Thanh. Các thổ ti phủ Khai Hóa tỉnh Vân Nam nhà Thanh nhân đó đánh chiếm ba châu gồm 2 châu Bảo Lạc, Vị Xuyên của trấn Tuyên Quang và châu Thủy Vĩ của trấn Hưng Hóa (chiếm các động Ngư Dương, Phổ Viên, Hồ Điệp và có thể cả các vùng ải Lê Hoa, Bát Trại). Khâm định Việt sử Thông giám cương mục chép: "Mậu Thìn, năm {Chính Hòa} thứ 9 (1688), (Thanh, năm Khang Hy thứ 27). Tháng 5 âm, mùa hạ. Thổ ty Vân Nam nhà Thanh xâm chiếm đất biên giới ở ba châu thuộc Tuyên Quang và Hưng Hóa. Hai châu Vị Xuyên, Bảo Lạc thuộc Tuyên Quang và châu Thủy Vĩ thuộc Hưng Hóa giáp liền với địa giới phủ Khai Hóa nhà Thanh. Lúc ấy, Vũ Công Tuấn chạy sang Vân Nam, muốn nhờ Vân Nam giúp sức. Nhân đấy thổ ty Khai Hóa bèn ăn hiếp dân, chiếm lấy đất ba châu, đặt tuần ty ở các động ven biên giới, sách nhiễu thu thuế người buôn bán. Lê Huyến, trấn thủ Hải Dương, được lệnh đi trấn thủ Tuyên - Hưng, Huyến bèn cùng đốc đồng Đặng Đức Nhuận và Trần Thọ đưa thư sang Vân Nam biện luận rõ về việc này, một mặt Huyến lại hiệu dụ dân các động trở về với nước ta như cũ, nhưng thổ ty Vân Nam không chịu giao trả lại. Thành ra từ đây trở đi đất ở biên giới ba châu nhiều chỗ bị mất về nhà Thanh, suốt đời nhà Lê vẫn không sao lấy lại được."
Ngô Cao Lãng, trong Lịch triều tạp kỷ, nhầm lẫn Khoan quận công Vũ Công Tuấn (?-1689) với Mạc Kính Khoan (?-1638), đã viết: "Kỷ Tị năm Chính Hòa thứ 10 (1689), tháng 6, mùa hạ, người Thanh bắt Mạc Kính Khoan giao về cho ta. Trước kia, chúa Trịnh sai Nguyễn Công Triều bí mật liên kết và giao hiếu với Lý Thế Bình, tri huyện huyện Mông Tự thuộc Vân Nam. Bình sai người nói với viên đốc phủ Vân Nam thông sức cho ba phủ Khai Hóa, Quảng Nam và Lâm An phải thanh tra các địa phận biên giới, thì thấy phủ Khai Hóa dôi ra hơn 20 người. Bình bèn hẹn với La Văn Cương đồn tướng ở Nôm Khê (Nam Khê 南溪) hội họp ở chỗ cảnh thổ đã định, bắt tên phản nghịch là Khoan giao về cho ta. Đồ đảng của Khoan đều tan rã." Ngô Cao Lãng chép thêm rằngː Ngay đó, thôn dân động Ngư Dương chạy đến Nậm Uy (có thể tức là Nậm Thy) cầu xin trở về Đại Việt. Nùng Đắc Tước tù trưởng động Hồ Điệp cũng dâng biểu quy thuận Đại Việt. Nhưng triều đình Lê - Trịnh chỉ sai trấn quan viết thư vỗ về an ủi thổ dân thổ tù các động này và rút quan quân trấn ải về kinh (Thăng Long).
Theo tờ tấu của sứ thần Đại Việt năm 1691, trong các năm 1688 và 1690, Thổ ty nhà Thanh đã chiếm của Đại Việt các châu động sau:
Thổ ty Khai Hoá (Vân Nam) chiếm các xã thôn: Bách Đích (百的), Mỹ Phong, Túc Lẫm, Hữu Sào, Ngọc Tỷ ở châu Bảo Lạc (Tuyên Quang); các động Đông Mông (東蒙), Vô Cữu (無咎), Ngưu Dương (牛羊), Hồ Điệp (蝴蝶), Phổ Viên (普園) ở châu Vị Xuyên (Tuyên Quang) và 28 thôn ở các động ở châu Thủy Vĩ (thuộc Hưng Hoá).
Thổ ty Mông Tự (Vân Nam) xâm chiếm 25 thôn của động Trình Hàm ở châu Thủy Vĩ (thuộc Hưng Hoá).
Thổ tù họ Nùng ở xâm lấn 4 động ở châu Quỳnh Nhai, 3 động châu Chiêu Tấn và các châu Quảng Lăng, Hoàng Nham, Hợp Phì (Hưng Hoá).