Cuộc nổi dậy Nông Văn Vân
Chú thích

↑  Theo GS. Nguyễn Phan Quang, Việt Nam thế kỷ XIX, tr. 194
↑  Sau, do phản ứng của các thổ ty và người dân địa phương, vua Tự Đức đã cho bãi bỏ chế độ lưu quan.
↑  Theo Đại cương lịch sử Việt Nam (Tập I, tr. 180)
↑  Theo Lịch sử Việt Nam (1427-1858, Quyển 2, Tập 2, tr. 180) và Quốc triều sử toát yếu (phần Chính biên), tr.203.
↑  Chép theo Đại Nam chính biên liệt truyện (tr. 1041). Quốc triều sử toát yếu (phần Chính biên, tr. 204) chép là "Tỉnh quan đa hối" (quan tỉnh hay ăn của hối lộ).
↑  Ngày tháng khởi sự và kết thúc cuộc nổi dậy Nông Văn Vân, chép Việt Nam thế kỷ XIX, và Từ điển bách khoa Việt Nam (bản điện tử)
↑  Vân Trung ở phía tây huyện Để Định (tức Bảo Lạc) thời Nguyễn. Nơi đây núi non trùng điệp quanh co, lam khí luôn bốc lên như ở trong mây, nên gọi thế (Đại Nam dư địa chí ước biên, tr. 488). Ngày nay, Vân Trung là thị trấn của huyện Bảo Lạc, nằm trên ngã ba sông Neo và sông Gâm. Hồi làm Tri châu ở đây, Nông Văn Vân đã cho xây dựng tư thất, công đường ở khu vực nay là cửa hàng bách hóa và doanh trại của huyện đội (ghi chú của GS. Nguyễn Phan Quang, tr. 224)
↑  Đại Nam chính biên liệt truyện (tr. 1041) có ghi họ tên một số thổ mục bất mãn như: Ma Sỹ Vinh, Ma Doãn Cao (cùng ở Bảo Lạc), Ma Trọng Đại, Nguyễn Thế Nga, Ma Trường An (cùng ở Vị Xuyên), Lưu Trọng Chương, Hoàng Trinh Tuyên (cùng ở Lục Yên), Nguyễn Quang Khải, Hà Đức Thái, Ma Doãn Dưỡng (cùng ở Đại Nam)...
↑  Trong số ấy, Đại Nam chính biên liệt truyện có ghi tên mấy người là Lê Văn Liêm (em ông Khôi) Triệu, Cán (đều là cháu ông Khôi, sách không chép tên đầy đủ)
↑  Theo Lịch sử Việt Nam (1427-1858; Quyển 2, Tập 2, tr. 181). Theo Đại Nam chính biên liệt truyện, khi quân nổi dậy đóng 3 đồn ở Thái Nguyên (giáp giới Cao Bằng) thì "trong quân (nổi dậy) đã có khoảng 200 người Triều Châu (Trung Quốc) do Hoàng A Liên đứng đầu" (tr. 1042). Sau, số người Hoa theo hỗ trợ đông hơn (xem tr. 1047 và 1048).
↑  Con số ghi theo Đại Nam chính biên liệt truyện (tr. 1041)
↑  Đại Nam thực lục (Quyển 18, tr. 139). Dẫn lại theo Nguyễn Phan Quang, Việt Nam thế kỷ XIX, tr. 195.
↑  Việt Nam thế kỷ XIX, tr. 197.
↑  Đại Nam chính biên liệt truyện (tr. 1041). Cũng theo sách này thì sau đó Trương Phúc Nguyên trốn về được nhưng bị cho là "cùng giặc thông đồng" nên bị xử tử.
↑  Trích trong Việt Nam thế kỷ XIX', tr. 197.
↑  Quốc triều sử toát yếu, tr. 207
↑  Theo Đại Nam dư địa chí ước biên (tr. 487) thì Ngọc Mạo ở phía tây huyện Để Định (tức Bảo Lạc) thời Nguyễn. Đây là một vùng bằng phẳng thoáng rộng, ước chừng hai ngàn mẫu, giữa có ngọn núi (núi Ngọc Mạo) giống hình chiếc mũ, nên gọi thế. Ngày nay, Ngọc Mạo là xã Đồng Mu (Mu: tiếng Tày có nghĩa là cái mũ).
↑  Khi nghe lực lượng hùng hậu của tướng Lê Văn Đức và tướng Nguyễn Công Trứ đang tiến đến Bảo Lạc, để làm phân tán quân triều, quân nổi dậy ở Thái Nguyên liền kéo sang đánh chiếm đồn Trinh (nay thuộc xã Vinh Quang, huyện Chiêm Hóa, tỉnh Tuyên Quang) ngày 25 tháng 10 (âm lịch) năm 1833, đuổi quân triều chạy đến đèo Bụt (nay thuộc xã Vĩnh Yên, huyện Na Hang, tỉnh Tuyên Quang). Buộc vua Minh Mạng phải ra lệnh cho Nguyễn Công Trứ cử quân xuôi sông Gâm đánh lấy lại đồn Trinh. Đây là một trong những trận đánh lớn của quân nổi dậy (kể theo Việt Nam thế kỷ XIX, tr. 198)
↑  Trích trong Việt Nam thế kỷ XIX, tr. 198-199.
↑  Trích trong Quốc triều sử toát yếu (phần Chính biên, tr. 216-217) và Đại Nam chính biên liệt truyện (truyện "Lê Văn Đức", tr. 394). Phần Nguyễn Công Trứ bị xử ra sao chưa tra được
↑  Trích trong Quốc triều sử toát yếu (phần Chính biên), tr. 216 và 218
↑  Theo Quốc triều sử toát yếu (phần Chính biên), tr. 230, 231 và 233
↑  Theo Đại Nam chính biên liệt truyện (tr. 1041)
↑  Quốc triều sử toát yếu (phần Chính biên), tr. 207
↑  Sau Quang Tiến trốn ra đầu thú, nói là mình chỉ trá hàng, song vẫn bị triều đình xử chết (Đại Nam chính biên liệt truyện, tr. 1042)
↑  Theo Quốc triều sử toát yếu, tr. 210 và 212
↑  Theo Quốc triều sử toát yếu (phần Chính biên), tr. 227
↑  Theo Quốc triều sử toát yếu, phần Chính biên, tr.236
↑  Theo Đại Nam chính biên liệt truyện (tr. 1043), thì khi ấy Bố chính Bùi Tăng Huy và Án sát Phạm Đình Trạc cho rằng "thành chơ vơ, quân ít không chống nổi", nên dời ra giữ đồn ở núi Ninh Lạc, chờ viện binh. Tuy nhiên, căn cứ lời tâu của tướng Tạ Quang Cự (chép ở bên trên) thì rất có thể các ông vẫn còn ở trong thành
↑  Kể theo Đại Nam chính biên liệt truyện (tr. 1043). Theo Quốc triều sử toát yếu, thì trong trận này quan Thị chiến là Cấp sự trung Cao Phục Lễ làm mất ấn đồng, khiến ông và Tuần phủ Quyền đều bị cách lưu, theo quân hiệu lực (phần Chính biên, tr. 208)
↑  Bắc Kỳ tiễu phỉ. Trích lại theo Việt Nam thế kỷ XIX (tr. 208). Sau, quân nổi dậy bắt Tuần phủ Quyền đến thành tỉnh Cao Bằng gọi hàng (Việt Nam thế kỷ XIX, tr. 226)
↑  Chép theo Việt Nam thế kỷ XIX, tr. 208
↑  Tướng Tạ Quang Cự bị cách tước bá xuống tước tử, tướng Võ Văn Từ bị cách tước nam
↑  Kể theo Đại Nam chính biên liệt truyện, tr. 1048
↑  Kể theo Quốc triều sử toát yếu, phần Chính biên, tr. 212-213
↑  Theo Việt Nam thế kỷ XIX (tr. 210). Có tham khảo thêm Quốc triều sử toát yếu (Chính biên), tr. 244
↑  Đại Nam chính biên liệt truyện, tr. 1051
↑  Thẩm Pát hay Thẩm Bát, thuộc xã An Quang (hay Ân Quang) thời Nguyễn, cách thị trấn Bảo Lạc ngày nay khoảng 25 cây số về phía Đông Nam.
↑  Theo Quốc sử di biên của Phan Thúc Trực. Dẫn theo Việt Nam thế kỷ XIX, tr. 210.
↑  Việt Nam sử lược chép vắn tắt: "Văn Vân chạy ẩn vào rừng. Phạm Văn Điển bèn vây 4 mặt, rồi phóng hỏa đốt rừng, Văn Vân bị chết cháy" (tr. 444). Ở đây chép theo Đại Nam chính biên liệt truyện (tr. 1051-1052) vì chi tiết hơn. Có tham khảo thêm truyện "Phạm Văn Điển" cũng trong sách này (tr. 303). Nói thêm: 1/ Trong hàng trăm cuộc nổi dậy lớn nhỏ đã xảy ra trong suốt lịch sử triều Nguyễn, sách Đại Nam chính biên liệt truyện chỉ chép thành truyện riêng có mấy người đó là: Lê Văn Khôi (phụ chép Nguyễn Văn Trắm), Nông Văn Vân và Cao Bá Quát. Điều này cho thấy cuộc nổi dậy của Nông Văn Vân đã từng làm vua quan nhà Nguyễn rất bận tâm". 2/ Năm 1834, quân triều bắt được lá thư của quân nổi dậy ghi niên hiệu là Nguyên Thống nguyên niên, tức lúc ấy Nông Văn Vân đã tự xưng vương (Dẫn lại theo Nguyễn Phan Quang, Việt Nam thế kỷ XIX [1802-1884], tr. 195). 3/ Theo gia phả họ Nông thì Nông Văn Vân không chết mà đi phiêu bạt vùng biên giới Việt-Trung. Xem: [liên kết hỏng]. Tuy nhiên, thông tin này chưa được kiểm chứng.
↑  Trích trong Việt Nam sử lược, tr. 443-444
↑  Trích trong Đại cương lịch sử Việt Nam(Tập I), tr. 462
↑  Trích Quốc triều sử toát yếu, tr. 235
↑  Xem Cuộc nổi dậy Ba Nhàn, Tiền Bột
↑  Lược theo Bắc Kỳ tiễu phỉ (Quyển 7). Dẫn lại theo Nguyễn Phan Quang (tr. 253)
↑  Nguyễn Phan Quang, Việt Nam thế kỷ XIX, tr. 253
| x t Các cuộc nổi dậy thời Nguyễn độc lập |
| --- | --- |
Vua Nguyễn:  Gia Long  •  Minh Mạng  •  Thiệu Trị  •  Tự Đức  •  Dục Đức  •  Hiệp Hòa  •  Kiến Phúc 
Các cuộc  nổi dậy: Phan Bá Vành  •  Lê Duy Lương  •  Lê Văn Khôi  •  Nông Văn Vân  •  Ba Nhàn, Tiền Bột •  Hà Tiên  •  Lâm Sâm  •  Ba Xuyên  •  Thất Sơn •  Cao Bá Quát  •  Tạ Văn Phụng  •  Đoàn Hữu Trưng  •  Đá Vách  •  Quân Cờ Vàng •  Quân Cờ Trắng •  Quân Cờ Đen 
Các tướng  nhà Nguyễn  tham chiến:  Nguyễn Công Trứ  •  Nguyễn Tri Phương  •  Phạm Hữu Tâm  •  Trần Văn Năng  •  Trương Minh Giảng  •  Lê Văn Đức  •  Phạm Văn Điển  •  Doãn Uẩn  •  Tống Phước Lương  •  Nguyễn Bá Nghi  •  Tạ Quang Cự  •  Lâm Duy Hiệp  •  Trương Quốc Dụng