Cái đêm hôm ấy... đêm gì?
Nội dung

Cuối năm 1983, Lộc đang chờ nghỉ hưu theo chế độ. Vào một chiều Chủ Nhật ở nhà, người con trai lớn tên Học kể với Lộc về bác Quang thồ sắn từ chợ Phúc Địa về, được bác cho sắn nhưng không nhận. Sáng thứ hai, Lộc lên cơ quan ứng mấy cân gạo, Lê Trung Quang cho biết nhà cũng đói ăn – lúa hết và mới phải nộp sản. Lộc buộc gạo định chở về thì Quang mời ở lại một đêm tại trụ sở nhưng Lộc từ chối. Lộc về đến nhà lúc trời sẩm tối, con chó tên Mực chạy ra sủa mừng. Người vợ đang bồng con trai út tên Văn một tuổi đang ngủ trong lòng, con trai lớn thứ hai tên Thức đang bi bô nói, trong khi con trai lớn là Học đang ôn bài trên nhà. Lộc vác gạo xuống bếp khoe, còn mẹ già của Lộc gượng chống gậy xuống bếp sưởi ấm. Thức nói chỉ có bà với em được ăn cơm, còn Thức với mẹ và anh Học ăn cháo rau má, khoe thêm bữa nay luộc được nhiều rau cải hơn. Mẹ Lộc nói con dâu hôm nay bán ế rau cải, không đong được gạo. Sau đó, cô Hoa đến mua mấy mớ rau cải để nấu cho đội thu sản ăn đêm.
Do có chồng ở ban quản trị nên Hoa cho biết đêm nay sẽ tổ chức đi thu sản và tổng vét cả xã, đội 12 nợ sản nhiều nên sẽ điều những tay cứng cựa đến thu. Hoa đi tiếp sang các nhà kế bên hỏi mua gà, vợ chồng Lộc nhường nhau ăn cơm. Gia đình Lộc còn thiếu nộp sản cho xã một tạ 12 cân, nhưng mùa lụt do vỡ đê nên thóc vớt lên bao nhiêu ăn bấy nhiêu. Mẹ Lộc mỏi lưng nên đi nằm, con trai Học lót rơm ngủ dưới bếp. Đang ngủ ở ổ rơm với hai con, bất giác tiếng kẻng gõ giục giã liên hồi lúc 12 giờ khuya. Kẻng vang khắp xã từ đội 1 đến đội 15, tiếng loa phóng thanh rền vang bản tin thu sản. Đội trưởng đội 12 Hoàng Văn Nhân đọc tên những nhà chưa nộp thóc cho hợp tác xã. Đèn đóm soi rừng rực các ngả đường, chó sủa inh ỏi, ông chủ tịch xã gọi cán bộ về đội 12 hội ý qua loa phóng thanh. Trưởng công an xã Nguyễn Đình Định "gào rát cổ" trên loa, thúc giục công an–dân quân tăng cường chi viện cho đội 12. Công an–dân quân ập vào các nhà nợ thóc lúc một giờ sáng, chó sủa vang và lợn kêu èng ẹc cả khu quanh nhà Lộc. Nhà ông Ái—hàng xóm cạnh bên—đang bị công an và dân quân lùng sục khắp nhà, tiếng quát thu sản vang vọng.
Tiếng quát thu sản trước cổng nhà Lộc vang lên hai lần, con chó giữ nhà bị đánh ở đầu cổng, Lộc ra mở cửa thì bị đèn pin rọi vào mặt. Vợ bế thằng Văn ngất lịm trên tay, vừa mở cửa thì bốn anh thanh niên to khỏe lao vào nhà. Bà cụ đang ốm ở giường bên cố ngóc dậy, run rẩy chào. Bị yêu cầu nộp một tạ thóc, bà cụ đáp "Có còn cái gì mà nộp. Các anh và các bác không thấy đàn con hắn đói xanh đói trong đi à? Các bác không thấy tôi cũng phát phù phát nề, vàng cây úa lá đây à?". Bốn thanh niên rọi đèn khắp trong ngoài nhà, soi đèn ngoài vườn và dẵm cả lên mấy cây rau. Lộc chạy ra trụ sở đội, định tìm cán bộ trình bày. Lộc gặp chủ tịch Phê và Bí thư Đảng ủy Phùng Gia Miện nhưng cả hai lảng đi. Anh Miện khuyên nhủ Lộc nộp đủ thóc hoặc nộp tiền vì cán bộ phải gương mẫu. Miện nói thêm rằng anh Thiện cũng phải nộp, khuyên Lộc "phải hy sinh cho lợi ích của nhà nước" dù mất mùa. Đang ở trụ sở đội, Lộc thấy công an–dân quân khuân về tài sản thế chấp của dân làng và đồ nào cũng ghi rõ tên từng người một lên. Lộc chạy về nhà xin khất đến mai và nộp đủ vào ngày mai khi thu xếp bán đồ đạc, nhưng đội thu sản nói "đêm nay là đêm nay, mai chúng tôi mất thưởng". Lộc viện lý do xe đạp của nhà nước cấp nên không được tịch thu, Lộc nói sẽ kiện đến tận ông Phạm Văn Đồng và chìa thẻ hội viên Hội văn nghệ tỉnh.
Đội thu sản nhìn thấy cỗ quan tài dưới bàn thờ và đạp lật nghiêng nắp khiến thóc tràn ra. Đội thu sản reo lên, mẹ Lộc chống gậy vừa vái vừa van xin giữ lại thóc. Tạ thóc đó được hai người chị góp mỗi người mười cân, Lộc thêm vào 39 cân tiêu chuẩn của hai tháng từ cơ quan. Một tay râu tóc lồm xồm yêu cầu vợ Lộc gánh thóc đến trụ sở đội nộp. Một tay khác đứng trước vợ Lộc lạy lia lịa nói "bọn khác đến chỗ em làm ác y hệt", dọa sẽ thêm hai chục công và phạt tiền nếu không gánh. Học và Thức chạy ra ôm chân van xin không lấy lúa đi vì còn để dành làm ma bà sau này. Bà cụ loạng choạng giơ gậy cản, họ đá vấp gậy khiến bà cụ "ngã chỏng queo". Bà cụ hô "Ối Đảng ôi là Đảng ôi! Chính phủ ôi... Trông xuống mà coi...", Lộc xốc mẹ lên giường và bịt mồm cụ. Lộc can ngăn "Đây không phải Đảng! Đảng ta không làm thế. Đảng không chủ trương thế này!". Lộc ngoặp hai hàm răng vào cổ tay mình để kìm giữ thứ gì đó định buột ra. Hai vợ chồng hì hục gánh hết thóc ra trụ sở nộp. Lộc quyết định kể lại câu chuyện của dân xã và bi kịch đói ăn của gia đình anh Quang, mặc kệ việc Lê Trung Quang có thể mất chức huyện ủy viên. Mỗi khi nghĩ đến sự việc, Lộc lại thảng thốt tự vấn về đêm thu sản tại nhà mình.