stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Quyết Thắng (định hướng)

Quyết Thắng có thể là một trong số các địa danh Việt Nam sau:
Phường Quyết Thắng, thành phố Kon Tum, tỉnh Kon Tum
Phường Quyết Thắng, thành phố Lai Châu, tỉnh Lai Châu
Phường Quyết Thắng, thành phố Sơn La, tỉnh Sơn La
Xã Quyết Thắng, thành phố Thái Nguyên, tỉnh Thái Nguyên
Xã Quyết Thắng, thành phố Hải Dương, tỉnh Hải Dương
Xã Quyết Thắng, huyện Lạc Sơn, tỉnh Hòa Bình
Xã Quyết Thắng, huyện Hữu Lũng, tỉnh Lạng Sơn
Xã Quyết Thắng, huyện Sơn Dương, tỉnh Tuyên Quang
Phường cũ Quyết Thắng thuộc thành phố Biên Hòa, tỉnh Đồng Nai; nay là một phần của phường Trung Dũng
Xã cũ Quyết Thắng thuộc huyện Ninh Giang, tỉnh Hải Dương; nay là một phần xã Ứng Hòe.
Habenaria ponerostachys

| Habenaria ponerostachys> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Monocots
Bộ (ordo): Asparagales
Họ (familia): Orchidaceae
Chi (genus): Habenaria
Loài (species): H. ponerostachys
Danh pháp hai phần
Habenaria ponerostachys Rchb.f. 
Habenaria ponerostachys là một loài thực vật có hoa trong họ Lan. Loài này được Rchb.f. mô tả khoa học đầu tiên năm 1855.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Habenaria ponerostachys”. Truy cập ngày 7 tháng 6 năm 2013.
Hoa hậu Nicaragua

Hoa hậu Nicaragua (tên tiếng Anh: Miss Nicaragua) là cuộc thi sắc đẹp dành cho phụ nữ trẻ mang quốc tịch Nicaragua, từ 18 đến 27 tuổi. Cuộc thi thường được tổ chức tại Nhà hát Quốc gia Rubén Dario ở Managua. Cuộc thi đã cử đại diện đến với Hoa hậu Hoàn vũ. Từ năm 1980 đến 1990, cuộc thi bị chính quyền Sandinista cấm tổ chức. Kể từ năm 2005, nước này không còn cử thí sinh tham dự cuộc thi Hoa hậu Thế giới mà nhìn chung có Á hậu 1 hoặc quán quân cuộc thi tham gia. Từ năm 2011, đại diện Hoa hậu Thế giới được bầu tham dự cuộc thi Hoa hậu Thế giới Nicaragua.
Hoa hậu Nicaragua đã giành được danh hiệu Hoa hậu Hoàn vũ lần đầu tiên vào năm 2023, đó là Sheynnis Palacios đến từ Carazo nhưng chưa có danh hiệu Hoa hậu Thế giới và Hoa hậu Trái đất.
Kể từ 2024, Hoa hậu Nicaraguagua chính thức mất bản quyền cử thí sinh đến với Hoa hậu Hoàn vũ, kết thúc cột mốc gần 70 năm cử thí sinh đến đấu trường này, tuy vậy cái kết đáng tự hào trước khi mất bản quyền là cuộc thi dành được vương miện từ cuộc thi khốc liệt nhất hành tinh -  Hoa hậu Hoàn vũ.
Thí sinh

Những người tham gia cuộc thi Hoa hậu Nicaragua phải ít nhất 18 tuổi. Sau khi chọn người tham gia, từ 8 đến 17 thí sinh được bầu và đại diện cho một thành phố hoặc khu vực. Phần lớn người chiến thắng Hoa hậu Nicaragua đều đến từ Managua.
Từ năm 2023, cuộc thi Hoa hậu Nicaragua cho phép phụ nữ đã lập gia đình và làm mẹ tham gia cuộc thi.
Ngoài ra, phụ nữ chuyển giới cũng được phép tham gia cuộc thi, tuy nhiên vì không có bất kỳ quy định nào của chính phủ về việc hợp pháp hóa nên các thí sinh không được phép tham gia cuộc thi quốc gia.
Thí sinh > Xếp hạng khu vực

Xếp hạng sở khu vực chiến thắng Hoa hậu Nicaragua từ năm 1955 - 2023.
| Khu vực | Số lần chiến thắng | Năm chiến thắng |
| --- | --- | --- |
|  Managua | 18 | 1955, 1971, 1991, 1992, 1995, 1996, 1998, 2001, 2002, 2004, 2005, 2006, 2007, 2009, 2011, 2015, 2019, 2021 |
|  Carazo | 4 | 1963, 2013, 2022, 2023 |
|  Chinandega | 3 | 2008, 2014, 2018 |
|  León | 3 | 1970, 1973, 1974 |
|  Matagalpa | 3 | 1968, 1976, 2016 |
|  Masaya | 3 | 1975, 1978, 2012 |
|  Rivas | 3 | 1977, 1979, 1993 |
|  Tipitapa | 2 | 1969, 2003 |
|  Estelí | 1 | 2020 |
|  El Rama | 1 | 2017 |
|  Bluefields | 1 | 2010 |
|  Río San Juan | 1 | 1999 |
Gypsophila vedeneevae

| Gypsophila vedeneevae> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
Bộ (ordo): Caryophyllales
Họ (familia): Caryophyllaceae
Chi (genus): Gypsophila
Loài (species): G. vedeneevae
Danh pháp hai phần
Gypsophila vedeneevae Lepeschk. ex Botsch. & Vved., 1941 
Gypsophila vedeneevae là loài thực vật có hoa thuộc họ Cẩm chướng. Loài này được Lepeschk. ex Botsch. & Vved. mô tả khoa học đầu tiên năm 1941.
Caenorhinus frater

| Caenorhinus frater> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Coleoptera
Họ (familia): Rhynchitidae
Chi (genus): Caenorhinus
Loài (species): C. frater
Danh pháp hai phần
Caenorhinus frater Voss, 1938 
Caenorhinus frater là một loài bọ cánh cứng trong họ Rhynchitidae. Loài này được Voss miêu tả khoa học năm 1938.
Chú thích

↑  Hallan, J.  (2010) Synopsis of the described Coleoptera of the World 6 juni 2010
Việt Nam năm 2017

Dưới đây là sự kiện trong năm tại Việt Nam 2017.
Đương nhiệm

| Ảnh | Vị trí | Tên |
| --- | --- | --- |
|  | Tổng bí thư | Nguyễn Phú Trọng |
|  | Chủ tịch nước | Trần Đại Quang |
|  | Thủ tướng | Nguyễn Xuân Phúc |
|  | Chủ tịch Quốc hội | Nguyễn Thị Kim Ngân |
Sự kiện

Hội nghị APEC 2017
Áp thấp nhiệt đới 23W
Cát tặc và sự kiện bán cát Việt ra nước ngoài 2017
Vụ Trịnh Xuân Thanh trở về Việt Nam
18 tháng 8: Vụ nổ tại Tô Hạp 2017
Thể thao

Giải bóng đá vô địch quốc gia 2017
Giải bóng đá hạng nhất quốc gia 2017
Giải bóng đá Cúp Quốc gia 2017
Giải bóng đá trong nhà vô địch quốc gia 2017
Điện ảnh

Liên hoan phim Việt Nam lần thứ 20
Giải Mai vàng 2017
Cánh diều vàng 2017
Mất > Tháng 1

10 tháng 1: Võ Quý, 87, nhà động vật học
25 tháng 1: Đinh Xuân Lâm, 91, nhà giáo dục và nhà sử học
Mất > Tháng 2

14 tháng 2: Phaolô Nguyễn Văn Hòa, 85, Giám mục Giáo hội Công giáo Rôma
Mất > Tháng 4

16 tháng 4: Phan Ngọc, 80, nhạc sĩ
Mất > Tháng 8

23 tháng 8: Binh Pho (en), 61, họa sĩ
Mất > Tháng 9

30 tháng 9: Hồ Hải Học, 74–75, nhà viết kịch
Mất > Tháng 10

5 tháng 10: Phanxicô Xaviê Nguyễn Văn Sang, 86, Giám mục Giáo hội Công giáo Rôma
Chú thích

↑  Ives, Mike (ngày 11 tháng 1 năm 2017). “Vo Quy, Father of Environmental Conservation in Vietnam, Dies at 87”. The New York Times. Truy cập ngày 4 tháng 2 năm 2017.
↑  Nhớ GS Đinh Xuân Lâm, một trong 'tứ trụ' của sử Việt (tiếng Việt)
↑  Bishop Paul Nguyên Van Hòa
↑  Bishop Paul Nguyên Van Hòa
↑  “Binh Pho: Honoring his Life and Legacy”. Bản gốc lưu trữ ngày 7 tháng 6 năm 2019. Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2020.
↑  “Vĩnh biệt Nhà viết kịch Hồ Hải Học”. Văn nghệ Đà Nẵng. Truy cập ngày 12 tháng 7 năm 2024.
↑  Bishop François Xavier Nguyên Van Sang
| x t  Việt Nam theo năm |
| --- | --- |
Thế kỷ 20:  1901  1902  1903  1904  1905  1906  1907  1908  1909  1910  1911  1902  1913  1914  1915  1916  1917  1908  1919  1920  1901  1902  1923  1924  1925  1926  1927  1928  1929  1930  1931  1932  1933  1934  1935  1936  1937  1938  1939  1940  1941  1942  1943  1944  1945  1946  1947  1948  1949  1950  1951  1952  1953  1954  1955  1956  1957  1958  1959  1960  1961  1962  1963  1964  1965  1966  1967  1968  1969  1970  1971  1972  1973  1974  1975  1976  1977  1978  1979  1980  1981  1982  1983  1984  1985  1986  1987  1988  1989  1990  1991  1992  1993  1994  1995  1996  1997  1998  1999  2000 
Thế kỷ 21:  2001  2002  2003  2004  2005  2006  2007  2008  2009  2010  2011  2012  2013  2014  2015  2016  2017  2018  2019  2020  2021  2022  2023  2024 
| x t 2017 tại Châu Á |
| --- | --- |
Quốc gia có chủ quyền:  Ả Rập Xê Út  Afghanistan  Ai Cập  Armenia  Azerbaijan  Ấn Độ  Bahrain  Bangladesh  Bhutan  Brunei  Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất  Campuchia  Đông Timor  Gruzia  Hàn Quốc  Indonesia  Iran  Iraq  Israel  Jordan  Kazakhstan  Kuwait  Kyrgyzstan  Lào  Liban  Malaysia  Maldives  Mông Cổ  Myanmar  Nepal  Nga  Nhật Bản  Oman  Pakistan  Philippines  Qatar  Singapore  Síp  Sri Lanka  Syria  Tajikistan  Thái Lan  Thổ Nhĩ Kỳ  Bắc Triều Tiên  Trung Quốc  Turkmenistan  Uzbekistan  Việt Nam  Yemen 
Quốc gia đượccông nhận hạn chế:  Abkhazia  Bắc Síp  Đài Loan  Nam Ossetia  Palestine 
Lãnh thổ phụ thuộc và vùng tự trị:  Lãnh thổ Ấn Độ Dương thuộc Anh  Quần đảo Cocos (Keeling)  Đảo Giáng Sinh  Hồng Kông  Ma Cao 
  Thể loại   Cổng thông tin châu Á 
Đinh Xuân Lâm
(1925 – 2017)
Phaolô Nguyễn Văn Hòa
(1931 – 2017)
São João das Duas Pontes

São João das Duas Pontes là một đô thị ở bang São Paulo của Brasil. 
Đô thị này nằm ở vĩ độ 20º23'22" độ vĩ nam và kinh độ 50º22'41" độ vĩ tây, trên khu vực có độ cao 427 m trên mực nước biển. 
Dân số năm 2004 ước tính là 2.593 người, diện tích 129,532 km².
Các xa lộ

SP-320
Nemum megastachyum

| Nemum megastachyum> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Monocots
Bộ (ordo): Poales
Họ (familia): Cyperaceae
Chi (genus): Nemum
Loài (species): N. megastachyum
Danh pháp hai phần
Nemum megastachyum (Cherm.) J.Raynal 
Nemum megastachyum là loài thực vật có hoa trong họ Cói. Loài này được (Cherm.) J.Raynal mô tả khoa học đầu tiên năm 1973.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Nemum megastachyum”. Truy cập ngày 11 tháng 6 năm 2013.
Habenaria porphyricola

| Habenaria porphyricola> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Monocots
Bộ (ordo): Asparagales
Họ (familia): Orchidaceae
Chi (genus): Habenaria
Loài (species): H. porphyricola
Danh pháp hai phần
Habenaria porphyricola Schltr. 
Habenaria porphyricola là một loài thực vật có hoa trong họ Lan. Loài này được Schltr. mô tả khoa học đầu tiên năm 1906.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Habenaria porphyricola”. Truy cập ngày 7 tháng 6 năm 2013.
Phường 2, Tuy Hòa

Đối với các định nghĩa khác, xem Phường 2.
Phường 2 là một phường thuộc thành phố Tuy Hòa, tỉnh Phú Yên, Việt Nam.
Địa lý

Phường 2 có diện tích 2,29 km², dân số năm 2022 là 22.902 người, mật độ dân số đạt 10.000 người/km².
Lịch sử

Ngày 28 tháng 9 năm 2024, Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành Nghị quyết số 1200/NQ-UBTVQH15 về việc sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã của tỉnh Phú Yên giai đoạn 2023 – 2025 (nghị quyết có hiệu lực từ ngày 1 tháng 11 năm 2024). Theo đó, điều chỉnh 0,089 km² diện tích tự nhiên, quy mô dân số là 2.322 người của Phường 9 và toàn bộ 1,47 km² diện tích tự nhiên, quy mô dân số là 9.531 người của Phường 8 vào Phường 2.
Phường 2 có 2,29 km² diện tích tự nhiên và quy mô dân số là 22.902 người.
Chú thích

↑  31/1999/NĐ-CP
1 2 3 4  “Nghị quyết số 1200/NQ-UBTVQH15 về việc sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã của tỉnh Phú Yên giai đoạn 2023 – 2025”. Cổng thông tin điện tử Quốc hội Việt Nam. 28 tháng 9 năm 2024. Bản gốc lưu trữ ngày 12 tháng 10 năm 2024. Truy cập ngày 12 tháng 10 năm 2024.
↑  Tổng cục Thống kê
Gypsophila virgata

| Gypsophila virgata> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
Bộ (ordo): Caryophyllales
Họ (familia): Caryophyllaceae
Chi (genus): Gypsophila
Loài (species): G. virgata
Danh pháp hai phần
Gypsophila virgata Boiss., 1843 
Gypsophila virgata là loài thực vật có hoa thuộc họ Cẩm chướng. Loài này được Boiss. mô tả khoa học đầu tiên năm 1843.
Nguyễn Thị Mai (đại biểu Quốc hội)

Đối với các định nghĩa khác, xem Nguyễn Thị Mai.
Nguyễn Thị Mai (sinh năm 1962) là nữ chính trị gia người Việt Nam. Bà từng là đại biểu Quốc hội Việt Nam khóa X thuộc đoàn đại biểu Hà Tây.
Tiểu sử

Nguyễn Thị Mai sinh ngày 1 tháng 9 năm 1962, người dân tộc Kinh, không theo tôn giáo nào.
Bà có quê quán ở xã Bình Phú, huyện Thạch Thất, tỉnh Hà Tây.
Bà có trình độ chuyên môn sơ cấp mẫu giáo, thợ thủ công.
Bà từng là Đại biểu Quốc hội Việt Nam khóa 10 tỉnh Hà Tây, đồng thời là ủy viên Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam huyện Thạch Thất, tỉnh Hà Tây.
Orhaniye, Çifteler

| Orhaniye |
| --- | --- |
—  Xã  —
 
OrhaniyeVị trí ở Thổ Nhĩ Kỳ
Quốc gia:  Thổ Nhĩ Kỳ
Tỉnh: Eskişehir
Huyện: Çifteler
Dân số (2011)
 • Tổng cộng: 222 người
Múi giờ: EET (UTC+2)
 • Mùa hè (DST): EEST (UTC+3)
Orhaniye là một xã thuộc huyện Çifteler, tỉnh Eskişehir, Thổ Nhĩ Kỳ. Dân số thời điểm năm 2011 là 222 người.
Chú thích

↑  “Cities, towns and villages in Eskişehir”. Viện thống kê Thổ Nhĩ Kỳ. Lưu trữ bản gốc ngày 28 tháng 7 năm 2012. Truy cập ngày 14 tháng 9 năm 2012.Quản lý CS1: bot: trạng thái URL ban đầu không rõ (liên kết)
Hồ Quang Minh

Hồ Quang Minh (sinh năm 1949 tại Hà Nội, mất 16.10.2020) là một đạo diễn phim người Thụy Sĩ gốc Việt. Ông đi du học ở Nga từ năm 1962 rồi sau đó đến Pháp làm trợ lý cho phim Poussière d'empire của Lê Lâm trước khi đến Thụy Sĩ du học và nhập quốc tịch tại đây.
Danh sách phim

Phường tôi (tên tiếng Pháp Mon Quartier), phim tài liệu 28 phút, video, (1982)
Con thú tật nguyền (tựa đề tiếng Anh và Pháp Karma), drama 100 phút, 35 mm, (1985) - phim chiến tranh
Trang giấy trắng (tiếng Pháp Page Blanche), drama 100 phút, 35 mm, (1991)
Bụi hồng (tiếng Anh, từ tiếng Phạn Gate Gate Paragate), drama 85 phút, 35 mm, (1996)
Thời xa vắng (tiếng Anh A Time Far Past, French Le Temps Révolu) Nhạc phim: Đặng Hữu Phúc
Orhaniye, İzmit

| Orhaniye |
| --- | --- |
—  Xã  —
 
OrhaniyeVị trí ở Thổ Nhĩ Kỳ
Quốc gia:  Thổ Nhĩ Kỳ
Tỉnh: Kocaeli
Thành phố: İzmit
Dân số (2010)
 • Tổng cộng: 331 người
Múi giờ: EET (UTC+2)
 • Mùa hè (DST): EEST (UTC+3)
Orhaniye là một xã thuộc thành phố İzmit, tỉnh Kocaeli, Thổ Nhĩ Kỳ. Dân số thời điểm năm 2010 là 331 người.
Chú thích

↑  “Cities, towns and villages in Kocaeli”. Viện thống kê Thổ Nhĩ Kỳ. Bản gốc lưu trữ ngày 5 tháng 12 năm 2012. Truy cập ngày 16 tháng 9 năm 2012.
Nền văn minh Andes

Vùng núi Andes giữa Chile và Argentina
Vào thời kỳ trước khi Christopher Columbus đến châu Mỹ, ở Nam Mỹ từng tồn tại nền văn minh cổ đại lâu đời của người thổ dân châu Mỹ, gọi là nền văn minh Andes. Nền văn minh này có phạm vi phát triển trên một phạm vi rộng lớn, nằm giữa bờ biển Thái Bình Dương và dãy núi Andes ở Nam Mỹ, trải dài từ vĩ độ Nam 2 đến vĩ độ Nam 34, thuộc lãnh thổ các nước Peru, Bolivia, Colombia, Ecuador và Chile ngày nay.
Đó là khu vực, nhìn chung, có điều kiện khắc nghiệt. Ngoài vùng duyên hải và một vài đồng bằng nhỏ có điều kiện trồng trọt thuận lợi, còn lại phần lớn là các núi non hiểm trở, rừng nhiệt đới. Dãy núi Andes có nhiều ngọn núi cao quanh năm phủ kín tuyết, chạy xuyên suốt từ Bắc xuống Nam. Rải rác giữa các núi đồi trùng điệp là những hồ lớn như Poopó (Bolivia), Uyuni (Bolivia) và rộng nhất là hồ Titicaca (nằm trên đường biên giới của Peru và Bolivia) có độ cao 3809 mét.
Khí hậu vùng Andes thay đổi tùy theo độ cao và khá thất thường: buổi sáng có thể ấm áp nhưng trưa lại có thể nóng bức như mùa hè và tối đến lại giá buốt như mùa đông. Vùng Andes thường xảy ra động đất, cũng như thời tiết rất khác nhau trong ngày. Vùng Andes cũng có nhiều núi lửa đã tắt như Chimborazo, Cayambe, El Altar... và các núi lửa đang hoạt động như Cotopaxi, Antisana... (tất cả nằm tại Ecuador).
Tuy vậy ở vùng Andes lại có rất nhiều mỏ kim loại như đồng, chì, thiếc, kẽm, bạc, vàng... và rất nhiều loại đá quý cũng như các loại đá xây dựng khác.
Những yếu tố trên tạo nên một điều kiện thuận lợi cho những cư dân đầu tiên hình thành và phát triển. Những cư dân đầu tiên, xuất hiện rất sớm và biết khai thác những điều kiện thuận lợi của vùng Andes, đồng thời biết đấu tranh bền bỉ với các yếu tố khắc nghiệt để tồn tại và tạo ra một sắc thái riêng biệt. Các nhà khảo cổ cũng khám phá ra nền văn minh này khá muộn, và hiện nay việc khám phá đang hé lộ dần những thành tựu kinh ngạc mà nền văn minh này có được. Nền văn minh Andes được khẳng định là nền văn minh sớm nhất khu vực Nam Mỹ.
Nền văn minh tiền Inca

Bằng chứng về một nền văn minh xưa nhất ở đây vẫn còn được giữ lại. Đó là di tích thành phố cổ Tiahuanaco (hay Tiwanaku), nằm gần hồ Titicaca. Tuy bị đổ nát hoang tàn, nhưng những di tích còn lại chứng minh đã từng tồn tại những công trình kiến trúc đồ sộ và tuyệt đẹp như: các đài tế lễ và các kim tự tháp. Đáng chú ý là di tích đền thờ Mặt Trời Kalasasaya bằng đá khối rất lớn và kim tự tháp Acapana.
Theo học giả người Mỹ Actua Pôzơnanski (Arthur Broznansky?) thì niên đại của thành phố Tiahuanaco ở vào khoảng 14.000 đến 10.000 năm cách ngày nay. Sau thời kỳ cách nay 10.000 năm do một thảm họa chưa được xác định và nghiên cứu đầy đủ, thành phố Tiahuanaco bị tán phá. Có một vài học giả cho rằng, sự xuất hiện và phát triển của thành phố Tiahuanaco còn sớm hơn rất nhiều so với giả thuyết của Pôzơnanski (Broznansky?).
Ở cùng núi Andes, cụ thể là cao nguyên Nazca (Peru) hiện nay còn bảo tồn gần như nguyên vẹn những đường rãnh kỳ lạ trên mặt đất. Nhưng đường rãnh này rộng chừng 20 cm, sâu chừng 35 cm và có chiều dài hàng kilômét. Có giả thuyết cho rằng những đường rãnh này là một hệ thống thủy nông nhân tạo. Nhưng sau này người ta đã xác định bằng không ảnh là các hình vẽ khổng lồ trải dài trên nhiều kilômét là các hình chim, thú và các hình kỷ học hà khác nhau. Thật là kỳ diệu, một khu triển lãm khổng lồ có một không hai này trên thế giới này cho thế hệ ngày nay biết được một trình độ cao của những cư dân đầu tiên ở Andes cách đây cả trên 14.000 năm.
Hiện nay các nhà khảo cổ học chưa xác định chính xác được niên đại của các hình vẽ vĩ đại trên, nhưng một thực tế không thể phủ nhận rằng chúng xuất hiện sớm hơn các nền văn minh khác còn lại đã được liệt kê đến trên 10.000 năm. Có điều gì bí ẩn ở đây chăng? Hiện tại vùng núi Andes vẫn còn chứa nhiều thông tin bí ẩn cần được khám phá và biết đâu đó, những di sản văn minh trên lại không thuộc về con người ngày nay.
Việc khám phá và tìm hiểu kỹ văn hóa Tiahuanaco và văn hóa Nazca là công việc phức tạp và lâu dài. Mới đây nhất, các nhà khảo cổ đã có những phát hiện gây kinh ngạc về thành tựu của nền văn minh cổ xưa này. Người ta còn gọi nền văn minh này với tên: nền văn minh tiền Inca. Kế thừa di sản và sự phát triển nền văn minh tiền Inca là nền văn minh được nhắc dưới đây, nền văn minh Inca.
Nền văn minh tiền Inca > Thư viện hình của sa mạc Nazca

Một trong hàng chục bức tranh không ảnh tại Nazca
Một trong hàng chục bức tranh không ảnh tại Nazca
Nền văn minh Inca > Tổng quan

Lịch sử văn minh khởi điểm Inca có thể được xem rằng cách ngày nay khoảng 1.000 năm. Cũng như các nền văn minh cổ xưa, nền văn minh Inca được khảo sát khá đầy đủ và chính xác. Những điều được thể hiện và ghi lại bằng nhiều hình thức, văn hóa truyền khẩu, bia đá, chạm khắc, đồ châu báu vàng bạc và các hoa văn trên đồ thảm dệt.
Huyền thoại về sự giàu có vàng, bạc, đá quý đã lôi cuốn nhiều người phương Tây. Cách ngày nay khoảng 400 năm, đã xảy ra những cuộc cướp phá có hệ thống của thực dân xâm lược Tây Ban Nha. Những chiến lợi phẩm được chở về châu Âu và đã góp phần làm biến đổi nền kinh tế châu Âu khi đó. Sự tàn phá đã đẩy nền văn minh Inca chia rẽ và suy sụp sau đó.
Nền văn minh Inca > Lịch sử

Lịch sử của Đế chế Inca được chia thành 13 đời vua (hoàng đế) như sau đây:
Manco Capac (tiếng Quechua: Manqo Qhapaq), thường được xem như Thần Mặt Trời, trị vì vào khoảng đầu thế kỷ 13
Sinchi Roca (tiếng Quechua: Sinchi Roq'a Inka), trị vì vào khoảng 1230
Lloque Yupanqui (tiếng Quechua: Lloq'e Yupanki Inka), trị vì vào khoảng 1260
Mayta Capac (tiếng Quechua: Mayta Qhapaq Inka), trị vì vào khoảng 1290
Capac Yupanqui (tiếng Quechua: Qhapaq Yupanki Inka), trị vì vào khoảng 1320
Inca Roca (tiếng Quechua: Inka Roq'a), trị vì vào khoảng 1350
Yahuar Huacac (tiếng Quechua: Yawar Waqaq Inka), trị vì vào khoảng 1380
Viracocha (tiếng Quechua: Wiraqocha), trị vì vào khoảng 1410
Pachacuti Inca Yupanqui (tiếng Quechua: Pachakutiq), trị vì 1438-1471
Tupac Inca Yupanqui (tiếng Quechua: Tupaq Inka Yupanki), trị vì 1471-1493
Huayna Capac (tiếng Quechua: Wayna Qhapaq), trị vì 1493-1527
Huascar, trị vì 1527-1532
Atahuallpa (tiếng Quechua: Atawallpa), trị vì 1532-1533
Thật nhanh chóng và như có phép lạ, Đế chế Inca bành trướng lãnh thổ vào thời kỳ Pachacuti, là một vị vua dũng mãnh và nổi tiếng trong lịch sử Nam Mỹ. Pachacuti cùng con trai là Tupac Inca tạo được sức mạnh không thể ngăn nổi và nhanh chóng xâm chiếm nhiều vùng đất ở khu vực Andes và bắt đầu xây dựng vương quốc của mình. Pachacuti đồng thời cũng là một kiến trúc sư phác thảo kế hoạch xây dựng thành phố đồ sộ và truyền lại cho các vị vua sau một thủ đo thời sơ khởi ở Cuzco.
Kế hoạch tấn công của Pachacuti trước hết là những bộ lạc ở hồ Titicaca. Trận đánh tiếp theo chiếm giữ Cuzco, và đàn áp thành công các cuộc nổi dậy nhỏ. Thời gian tiếp theo Pachacuti tiếp tục chinh phục nhiều vương quốc hùng mạnh và văn hóa khác thuộc về phía Bắc của dãy Andes thuộc các quốc gia Ecuador và Peru ngày nay. Tupac Inca là người kế thừa di sản của cha mình để lại và tiếp tục tiến về phía Nam đến tận sông Maule của Chile. Nối tiếp là Huayna Capac tiếp tục xâm chiếm đến sông Ancasmayo thuộc Ecuador, hiện nay thuộc biên giới gữa Ecuador và Colombia.
Nền văn minh Inca > Địa lý

Người Inca tự gọi đế chế của mình là Tawantin Suyu trong tiếng Quechua của họ (sau khi bị xâm chiếm bởi người Tây Ban Nha, tên này được phiên âm sang tiếng Tây Ban Nha thành Tahuantinsuyu) và có nghĩa là "bốn vùng hợp nhất". Nó trải dài từ bắc tới nam suốt 2500 dặm dọc theo dãy Andes từ Colombia đến Chile và tây sang đông từ vùng khô cằn của vùng duyên hải Atcama đến vùng ẩm ướt của rừng nhiệt đới Amazon.
Người Inca thống trị dãy Andes, dãy núi cao và khắc nghiệt chỉ sau có dãy Himalaya. Cuộc sống hàng ngày của họ ở 15.000 feet trên mực nước biển và đời sống tôn giáo thì mở rộng lên tận 22.057 feet đến đỉnh núi lửa Llullaillaco ở Chile, nơi cúng tế cao nhất của người Inca được biết đến ngày nay. Những con đường núi và các bục cúng tế được xây dựng mất rất nhiều thời gian vận chuyển đất, đá và kéo lên những độ cao không người trú ngụ. Ngay cả với những bộ đồ leo núi cùng với dụng cụ chuyên dụng ngày nay cũng thật khó để có thể thích nghi với khi hậu, môi trường để cúng tế với tiết trời giá lạnh và thiếu nước như ở độ cao này thường xuyên như người Inca. Khả năng này của người Inca và sự thịnh vượng nhanh chóng của họ vẫn tiếp tục khiến các nhà khoa học ngày nay phải bối rối.
Ở độ cao này, Đế chế Inca là quốc gia lớn nhất trên Trái Đất mà ngày nay chỉ còn lại những dấu tích cho một thời huy hoàng. Sự giàu có và thịnh vượng của người Inca khiến các nhà khảo cổ và phân loại phải đến vùng núi Andes để tim ra nguyên nhân nào khiến một nền văn minh như thế đã bị diệt vong.
Nền văn minh Inca > Dân số

Tại thời điểm cao nhất, xã hội Inca có khoảng hơn 6 triệu người. Việc mở rộng bộ tộc và xâm chiếm các bộ tộc khác, nhu Paracas, người Inca bắt đầu củng cố đế chế của họ không chỉ bằng cách sáp nhập và thống trị các bộ tộc bị xâm chiếm mà còn phát triển một thứ ngôn ngữ chung được gọi là tiếng Quechua.
Nền văn minh Inca > Xã hội

Xã hội Inca cấu thành bởi các ayllu, là những tộc gia đình cùng sống và làm việc với nhau. Mỗi ayllu có một thủ lĩnh gọi là curaca (hay kuraqa). Họ sống trong những ngôi nhà lợp mái tranh có tường được xây bằng đá và bùn. Hầu hết trong nhà không có đồ đạc gì. Người Inca ngồi sinh hoạt và ngủ trên nền nhà. Thức ăn chính của người Inca là khoai tây. Họ đã sử dụng dép (sandal).
Trong cấu trúc xã hội của người Inca, người lãnh đạo tối cao của đất nước được gọi là Sapa Inca và vợ gọi là Coyas. Vị trí quyền lực thứ hai thuộc về các thầy tu tối cao và những người chỉ huy quân đội. Tiếp đến là bốn apo, những người chỉ huy quân đội của bốn vùng. Sau đó là những thầy tu ở các đền thờ, kiến trúc sư, quản lý, binh lính. Rồi đến những họa sĩ, nhạc sĩ,...