stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Tước hiệu và tôn xưng của nhà Triều Tiên
Thành viên trong vương thất > Chính thất và thiếp thất

Xem thêm: Nội mệnh phụ
Hậu cung (hugung, 후궁/ 後宮) của nhà Triều Tiên, hay thường được gọi là Nội mệnh phụ (Naemyeongbu, 내명부 / 內命婦), gồm Vương phi và các hậu cung tần ngự - những người có nhiệm vụ sinh con nối dõi và hầu hạ Quốc vương. Các chính thất và thiếp thất của Quốc vương cũng đều được phân phẩm trật nhất định, theo đó tước hiệu và Tôn xưng hiệu của họ cũng được hình thành. Cách xưng hô thông thường đều là: tước hiệu + hậu tố mã mã (mama, 마마 / 媽媽).
Danh sách sau liệt kê các phối ngẫu thiếp thất theo thứ tự thứ bậc giảm dần, ngoại trừ vị phối ngẫu chính thất đã được liệt kê ở phần bên trên:
| Hán-Việt> Phi (bi, 비) | Hangul> Phi (bi, 비) | Hán tự> Phi (bi, 비) | Romaja quốc ngữ> Phi (bi, 비) | Phẩm trật> Phi (bi, 비) | Chú thích> Phi (bi, 비) |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Quý phi | 귀비 | 貴妃 | Gwibi | Chánh nhất phẩm (정1품) | Chỉ có ở thời kỳ đầu trước khi ban hành Kinh Quốc Đại Điển (Gyeongguk daejeon, 경국대전 / 經國大典), và trong thời kỳ Đại Hàn Đế Quốc. |
| Thục phi | 숙비 | 淑妃 | Sukbi | Chánh nhất phẩm (정1품) | Chỉ có ở thời kỳ đầu trước khi ban hành Kinh Quốc Đại Điển (Gyeongguk daejeon, 경국대전 / 經國大典), và trong thời kỳ Đại Hàn Đế Quốc. |
| Nguyên phi | 원비 | 元妃 | Wonbi | Chánh nhất phẩm (정1품) | Chỉ có ở thời kỳ đầu trước khi ban hành Kinh Quốc Đại Điển (Gyeongguk daejeon, 경국대전 / 經國大典), và trong thời kỳ Đại Hàn Đế Quốc. |
| Đức phi | 덕비 | 德妃 | Deokbi | Chánh nhất phẩm (정1품) | Chỉ có ở thời kỳ đầu trước khi ban hành Kinh Quốc Đại Điển (Gyeongguk daejeon, 경국대전 / 經國大典), và trong thời kỳ Đại Hàn Đế Quốc. |
| Hiền phi | 현비 | 賢妃 | Hyeonbi | Chánh nhất phẩm (정1품) | Chỉ có ở thời kỳ đầu trước khi ban hành Kinh Quốc Đại Điển (Gyeongguk daejeon, 경국대전 / 經國大典), và trong thời kỳ Đại Hàn Đế Quốc. |
Quý tần (Gwibin, 귀빈)
| Tần | 빈 | 嬪 | Bin | Chánh nhất phẩm (정1품) | Được sử dụng cho đến khi nhà Triều Tiên kết thúc. |
| Quý nhân | 귀인 | 貴人 | Gwiin | Tòng nhất phẩm (종1품) | Được sử dụng cho đến khi nhà Triều Tiên kết thúc. |
| Chiêu nghi | 소의 | 昭儀 | Soui | Chánh nhị phẩm (정2품) | Được sử dụng cho đến khi nhà Triều Tiên kết thúc. |
| Thục nghi | 숙의 | 淑儀 | Sugui | Tòng nhị phẩm (종2품) | Được sử dụng cho đến khi nhà Triều Tiên kết thúc. |
| Chiêu dung | 소용 | 昭容 | Soyong | Chánh tam phẩm (정3품) | Được sử dụng cho đến khi nhà Triều Tiên kết thúc. |
| Thục dung | 숙용 | 淑容 | Sugyong | Tòng tam phẩm (종3품) | Được sử dụng cho đến khi nhà Triều Tiên kết thúc. |
| Chiêu viên | 소원 | 昭媛 | Sowon | Chánh tứ phẩm (정4품) | Được sử dụng cho đến khi nhà Triều Tiên kết thúc. |
| Thục viên | 숙원 | 淑媛 | Sugwon | Tòng tứ phẩm (종4품) | Được sử dụng cho đến khi nhà Triều Tiên kết thúc. |
Các phối ngẫu khác của Trữ quân
| Lương đệ | 양제 | 良娣 | Yangje | Tòng nhị phẩm (종2품) | Được sử dụng cho đến khi nhà Triều Tiên kết thúc. |
| Lương viên | 양원 | 良媛 | Yangwon | Tòng tam phẩm (종3품) | Được sử dụng cho đến khi nhà Triều Tiên kết thúc. |
| Thừa huy | 승휘 | 承徽 | Seunghwi | Tòng tứ phẩm (종4품) | Được sử dụng cho đến khi nhà Triều Tiên kết thúc. |
| Chiêu huấn | 소훈 | 昭訓 | Sohun | Tòng ngũ phẩm (종5품) | Được sử dụng cho đến khi nhà Triều Tiên kết thúc. |
Nội cung

| Hán-Việt> Nữ quan / Cung nữ (Gungnyeo, 궁녀) | Hangul> Nữ quan / Cung nữ (Gungnyeo, 궁녀) | Hán tự> Nữ quan / Cung nữ (Gungnyeo, 궁녀) | Romaja quốc ngữ> Nữ quan / Cung nữ (Gungnyeo, 궁녀) | Phẩm trật> Nữ quan / Cung nữ (Gungnyeo, 궁녀) |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Thượng cung | 상궁 | 尙宮 | Sanggung | Chánh ngũ phẩm (정5품) |
| Thượng nghi | 상의 | 尙儀 | Sangui | Chánh ngũ phẩm (정5품) |
| Thượng phục | 상복 | 尙服 | Sangbok | Tòng ngũ phẩm (종5품) |
| Thượng thực | 상식 | 尙食 | Sangsik | Tòng ngũ phẩm (종5품) |
| Thượng tẩm | 상침 | 尙寢 | Sangchim | Chánh lục phẩm (정6품) |
| Thượng công | 상공 | 尙功 | Sanggong | Chánh lục phẩm (정6품) |
| Thượng chính | 상정 | 尙正 | Sangjeong | Tòng lục phẩm (종6품) |
| Thượng ký | 상기 | 尙記 | Sanggi | Tòng lục phẩm (종6품) |
| Điển tân | 전빈 | 典賓 | Jeonbin | Chánh thất phẩm (정7품) |
| Điển y | 전의 | 典衣 | Jeonui | Chánh thất phẩm (정7품) |
| Điển thiện | 전선 | 典膳 | Jeonseon | Chánh thất phẩm (정7품) |
| Điển thiết | 전설 | 典設 | Jeonseol | Tòng thất phẩm (종7품) |
| Điển chế | 전제 | 典製 | Jeongje | Tòng thất phẩm (종7품) |
| Điển ngôn | 전언 | 典言 | Jeoneon | Tòng thất phẩm (종7품) |
| Điển tán | 전찬 | 典贊 | Jeonchan | Chánh bát phẩm (정8품) |
| Điển sức | 전식 | 典飾 | Jeonsik | Chánh bát phẩm (정8품) |
| Điển dược | 전약 | 典藥 | Jeonyak | Chánh bát phẩm (정8품) |
| Điển đăng | 전등 | 典燈 | Jeondeung | Tòng bát phẩm (종8품) |
| Điển thái | 전채 | 典彩 | Jeonchae | Tòng bát phẩm (종8품) |
| Điển chính | 전정 | 典正 | Jeonjeong | Tòng bát phẩm (종8품) |
| Tấu cung | 주궁 | 奏宮 | Jugung | Chánh cửu phẩm (정9품) |
| Tấu thương | 주상 | 奏商 | Jusang | Chánh cửu phẩm (정9품) |
| Tấu giác | 주각 | 奏角 | Jugak | Chánh cửu phẩm (정9품) |
| Tấu biến trưng | 주변징 | 奏變徵 | Jubyeonjing | Tòng cửu phẩm (종9품) |
| Chủ trưng | 주징 | 主徵 | Jujing | Tòng cửu phẩm (종9품) |
| Tấu vũ | 주우 | 奏羽 | Juu | Tòng cửu phẩm (종9품) |
| Tấu biến cung | 주변궁 | 奏變宮 | Jubyeongung | Tòng cửu phẩm (종9품) |
Nội thị (naesi, 내시)
| Thượng thiện | 상선 | 尙膳 | Sangseon | Tòng nhị phẩm (종2품) |
| Thượng uẩn | 상온 | 尙醞 | Sangon | Chánh tam phẩm (정3품) |
| Thượng trà | 상다 | 尙茶 | Sangda | Chánh tam phẩm (정3품) |
| Thượng dược | 상약 | 尙藥 | Sangyak | Tòng tam phẩm (종3품) |
| Thượng truyền | 상전 | 尙傳 | Sangjeon | Chánh tứ phẩm (정4품) |
| Thượng sách | 상책 | 尙冊 | Sangchaek | Tòng tứ phẩm (종4품) |
| Thượng hồ | 상호 | 尙弧 | Sangho | Chánh ngũ phẩm (정5품) |
| Thượng thảng | 상탕 | 尙帑 | Sangtang | Tòng ngũ phẩm (종5품) |
| Thượng tẩy | 상세 | 尙洗 | Sangse | Chánh lục phẩm (정6품) |
| Thượng chúc | 상촉 | 尙燭 | Sangchok | Tòng lục phẩm (종6품) |
| Thượng huyên | 상훼 | 尙煊 | Sanghwe | Chánh thất phẩm (정7품) |
| Thượng thiết | 상설 | 尙設 | Sangseol | Tòng thất phẩm (종7품) |
| Thượng trừ | 상제 | 尙除 | Sangje | Chánh bát phẩm (정8품) |
| Thượng môn | 상문 | 尙門 | Sangmun | Tòng bát phẩm (종8품) |
| Thượng canh | 상경 | 尙更 | Sanggyeong | Chánh cửu phẩm (정9품) |
| Thượng uyển | 상원 | 尙苑 | Sangwon | Tòng cửu phẩm (종9품) |
Văn võ quan > Tôn xưng dành cho Văn võ quan

Xem thêm: Quan chế nhà Triều Tiên
| Hán-Việt> Văn võ quan (Munmugwan, 문무관, 文武官) | Hangul> Văn võ quan (Munmugwan, 문무관, 文武官) | Hán tự> Văn võ quan (Munmugwan, 문무관, 文武官) | Romaja quốc ngữ> Văn võ quan (Munmugwan, 문무관, 文武官) | Phẩm trật> Văn võ quan (Munmugwan, 문무관, 文武官) | Chú giải> Văn võ quan (Munmugwan, 문무관, 文武官) |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Đại giám | 대감 | 大監 | Daegam | Chánh nhất phẩm. Tòng nhất phẩm. Chánh nhị phẩm. | Đối với quan lại, đại giám không phải là một hậu tố đi kèm như với các vị Đại quân và Quân; mà nó là một tôn xưng thông thường. Có thể đi kèm hậu tố Ma-nim (마님) (từ thuần Hàn không có gốc Hán-Hàn), danh xưng đầy đủ sẽ là Đại giám ma-nim. |
| Lệnh giám | 영감 | 令監 | Yonggam | Tòng nhị phẩm. Chánh tam phẩm đường thượng. | Giống như Đại giám, đối với quan lại Lệnh giám là một tôn xưng thông thường. Có thể đi kèm hậu tố Ma-nim (마님), danh xưng đầy đủ sẽ là Lệnh giám ma-nim. |
| Tiến tứ | 나리 | 進賜 | Nauri | Chánh tam phẩm đường hạ trở xuống. | Khác với đại giám và lệnh giám, Tiến tứ chỉ là hậu tố đi kèm để xưng hô. Cũng có thể dùng làm hậu tố để gọi các vị vương tử. |
Các ngoại quan khác
| Sứ đạo | 사또 | 使道 | Satto | Quan viên đứng đầu địa phương. | Có thể gắn hậu tố Ma-nim hoặc Tiến tứ tùy theo phẩm trật của mình. |
| Đại nhân | 원님 | 員– | Wonnim | Quan viên đứng đầu địa phương. | Không có hậu tố đi kèm. |
Văn võ quan > Thê thiếp của Văn võ quan

Danh sách dưới đây liệt kê các Văn võ quan thê (Munmugwan cheo, 문무관처, 文武官妻), tức các phối ngẫu chính thất của các quan văn và võ trong triều đình, hay Ngoại mệnh phụ.
| Hán-Việt> Văn võ quan thê (Munmugwan cheo, 문무관처, 文武官妻) | Hangul> Văn võ quan thê (Munmugwan cheo, 문무관처, 文武官妻) | Hán tự> Văn võ quan thê (Munmugwan cheo, 문무관처, 文武官妻) | Romaja quốc ngữ> Văn võ quan thê (Munmugwan cheo, 문무관처, 文武官妻) | Phẩm trật> Văn võ quan thê (Munmugwan cheo, 문무관처, 文武官妻) | Chú giải> Văn võ quan thê (Munmugwan cheo, 문무관처, 文武官妻) |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Trinh kính phu nhân | 정경부인 | 貞敬夫人 | Jeonggyeongbuin | Nhất phẩm | Chính thất của quan chánh và tòng nhất phẩm |
| Trinh phu nhân | 정부인 | 貞夫人 | Jeongbuin | Nhị phẩm | Chính thất của quan chánh và tòng nhị phẩm |
| Thục phu nhân | 숙부인 | 淑夫人 | Sukbuin | Tam phẩm | Chính thất của quan chánh tam phẩm |
| Thục nhân | 숙인 | 淑人 | Sugin | Tam phẩm | Chính thất của quan tòng tam phẩm |
| Linh nhân | 영인 | 伶人 | Yeongin | Tứ phẩm | Chính thất của quan chánh và tòng tứ phẩm |
| Cung nhân | 공인 | 恭人 | Gongin | Ngũ phẩm | Chính thất của quan chánh và tòng ngũ phẩm |
| Nghi nhân | 의인 | 宜人 | Uiin | Lục phẩm | Chính thất của quan chánh và tòng lục phẩm |
| An nhân | 안인 | 安人 | Anin | Thất phẩm | Chính thất của quan chánh và tòng thất phẩm |
| Đoan nhân | 단인 | 端人 | Danin | Bát phẩm | Chính thất của quan chánh và tòng bát phẩm |
| Nhụ nhân | 유인 | 孺人 | Yuin | Cửu phẩm | Chính thất của quan chánh và tòng cửu phẩm |
Cung nữ
Cờ cá ngựa

Đối với các định nghĩa khác, xem Cá ngựa.
"Ludo" đổi hướng tới đây. Đối với Ludo khác, xem [[:]].
| --- | --- |

Người chơi: 2 - 4 người
Độ tuổi: 6 tuổi trở lên
Thời gian chuẩn bị: 1 - 2 phút
Thời gian chơi: khoảng 30 phút, nhưng có ván lên tới 10 - 40 phút
Cờ cá ngựa hay còn gọi là Cờ đua ngựa là một trò chơi giải trí với bàn cờ. Trò chơi này bắt nguồn từ trò Pachisi [en] của Ấn Độ, du nhập sang Mỹ trở thành Parcheesi và phiên bản giản thể  Ludo [en]. Người Pháp gọi là petits chevaux [fr] (ngựa nhỏ), cuối cùng du nhập sang Việt Nam và được gọi là Cờ cá ngựa. Trò chơi này có thể từ hai đến bốn người chơi, diễn ra trên một bàn cờ hình vuông.
Giới thiệu bộ cờ

Một bộ cờ cá ngựa bao gồm:
1 bàn cờ hình vuông chia làm bốn phần mỗi phần một màu (xanh dương, vàng, đỏ và xanh lá).
4 viên xúc xắc.
16 quân cờ chia ra 4 màu giống như màu của bàn cờ, mỗi màu bốn quân. Vì gọi là Cờ cá ngựa nên các quân cờ đều làm hình con ngựa giống như quân mã trong cờ vua.
4 cốc lắc xúc xắc (nếu có).
Nguyên tắc chơi

Là di chuyển quân cờ của mình đủ 1 vòng ngược chiều kim đồng hồ quanh bàn cờ để về đến đích. Khả năng di chuyển nhanh hay chậm đều phụ thuộc vào lượt tung xúc xắc của mình. Người nào có đủ bốn quân cờ về đến đích đầu tiên và đã xếp đúng vào các ô số 6, 5, 4 và 3 trong chuồng là người thắng cuộc. Những người còn lại có thể chơi tiếp để tranh vị trí số 2 và số 3. Người về đích cuối cùng coi như thua cuộc.
Tây Phi

| Tây Phi |
| --- | --- |
Diện tích: 5.112.903 km2 (1.974.103 dặm vuông Anh) (7th)
Dân số: ( est.) (3rd)   381,981,000 (Nam: 189,672,000; Nữ: 192,309,000 (2017)
Mật độ dân số: 49.2 người/km² (127.5 người/sq mi)
Tên gọi dân cư: West African
Quốc gia:  Danh sách  Bénin   Burkina Faso   Cabo Verde   Gambia   Ghana   Guinée   Guiné-Bissau   Bờ Biển Ngà   Liberia   Mali   Mauritanie   Niger   Nigeria   Saint Helena (Lãnh thổ hải ngoại thuộc Anh)   Sénégal   Sierra Leone   Togo  
Múi giờ: UTC±00:00 - UTC+01:00
Các tổ chức lớn của khu vực: Cộng đồng Kinh tế Tây Phi (ECOWAS; thành lập: 1975)
GDP (PPP) bình quân đầu người: 2,500 usd (2013)
Total GDP (trên danh nghĩa): 655.93485 billion USD (2013)
Total GDP (trên danh nghĩa) bình quân đầu người: 1,929.22 USD (2013)
Tiền tệ:  Danh sách   Escudo (CVE)     Cedi (GHS)     Dalasi (GMD)     Franc (GNF)     Dollar (LRD)     Naira (NGN)     Pound (SHP)    Leone (SLL)    Franc CFA Tây Phi (XOF) 
Thành phố lớn nhất:   Lagos, Nigeria Abidjan, Côte d'Ivoire Accra, Ghana Abuja, Nigeria Ibadan, Nigeria Kumasi, Ghana Port Harcourt, Nigeria
UN M.49 code: 011 – West Africa 202 – Sub-Saharan Africa 002 – Châu Phi 001 – World
Tây Phi là khu vực ở cực tây của lục địa châu Phi. Về mặt địa lý, định nghĩa của Liên Hợp Quốc về Tây Phi bao gồm 16 quốc gia trải dài trên 1 vùng có diện tích 5 triệu km².
Vùng xanh đậm được nhất trí xem là Tây Phi. Vùng xanh nhạt đôi khi cũng được coi là Tây Phi.
Tất cả 16 quốc gia đó đều là thành viên của Cộng đồng Kinh tế Tây Phi, trừ Mauritanie. Khu vực theo định nghĩa của Liên Hợp Quốc còn bao gồm các đảo  Saint Helena, 1 lãnh thổ thuộc Anh ở nam Đại Tây Dương.
Vị trí địa lý

Tây Phi là 1 khu vực rộng lớn cả về địa lý và văn hóa bắt đầu ở phía tây từ 1 trục bắc nam tưởng tượng nằm gần kinh tuyến 25° Tây. Đại Tây Dương tạo nên ranh giới phía tây và phía nam của vùng. Ranh giới phía bắc là sa mạc Sahara với đường biên Niger ở cực bắc của vùng. Ranh giới phía đông không rõ ràng bằng, gần Benue Trough và núi Cameroon đến hồ Tchad.
Những ranh giới thời thuộc địa được phản ánh qua ranh giới hiện đại giữa các quốc gia Tây Phi, cắt ngang những đường ranh giới về sắc tộc và văn hóa, thường chia 1 sắc tộc thành 2 hoặc nhiều quốc gia.
Theo cách nhóm của Liên hiệp quốc, Tây Phi bao gồm 16 quốc gia trong danh sách phía dưới. Tuy nhiên, Liên minh Châu Phi xác định Tây Phi chỉ gồm 15 quốc gia. Mauritanie được Liên hiệp quốc xếp vào Tây Phi nhưng Liên minh Châu Phi xếp vào Bắc Phi.
| 0 | 1 | 2 | 3 |
| --- | --- | --- | --- |
|   Bénin   Burkina Faso   Côte d'Ivoire   Cabo Verde   |   Gambia   Ghana   Guinée   Guiné-Bissau   |   Liberia   Mali   Mauritanie   Niger   |   Nigeria   Sénégal   Sierra Leone   Togo   |
Địa lý và thời tiết

Tây Phi trải dài trên 1 diện tích hơn 6.140.000 km² (tính cả Mauritanie), khoảng 1/5 châu Phi. Phần lớn vùng này là những bình nguyên có độ cao 300 mét trên mực nước biển. Có những điểm cao quan trọng biệt lập trong nhiều quốc gia dọc theo bờ biển phía nam của vùng.
Phía bắc vùng Tây Phi là 1 vùng khô cằn được biết đến dưới tên gọi Sahel, 1 khu vực chuyển tiếp giữa sa mạc Sahara và những đồng cỏ, xavan thuộc rừng rậm tây Sudan tạo ra 1 vành đai thứ ba giữa các đồng cỏ savan và vùng bờ biển phía nam, rộng từ 160 – 240 km.
Văn hóa và tôn giáo

Mặc dù có rất nhiều nền văn hóa ở Tây Phi, từ Nigeria tới Sénégal, nhưng cũng có nhiều điểm tương đồng trong cách phục sức, ẩm thực và các thể loại âm nhạc trong vùng. Hồi giáo là tôn giáo chính ở vùng Tây Phi trong đất liền, xa hơn về phía bờ biển phía tây, Thiên Chúa giáo phổ biến ở những vùng ven biển thuộc Nigeria, Ghana và Côte d'Ivoire, ngoài ra còn có các yếu tố tôn giáo bản địa truyền thống vẫn tồn tại phổ biến đến ngày nay. Trước khi Đế quốc Mali và Đế quốc Songhai suy tàn, đã tồn tại 1 cộng đồng Do Thái giáo khá lớn ở các khu vực như Mali, Sénégal, Mauritania và Nigeria. Ngày nay, người Do Thái sống tập trung ở Ghana, Nigeria và Mali.
Oware là 1 trò chơi khá phổ biến ở Tây Phi. Bóng đá cũng là 1 môn thể thao được ưa chuộng. Một số đội tuyển bóng đá quốc gia của vùng Tây Phi, đặc biệt là Nigeria, thường có mặt ở các kỳ World Cup.
Mbalax, highlife, fuji và Afrobeat là những thể loại âm nhạc hiện đại được ưa thích trong vùng. Một kiểu quần áo phổ biến và tiêu biểu cho vùng này là chiếc áo dài boubou (còn được biết đến dưới các tên Agbada hoặc Babariga) có nguồn gốc từ quần áo của tầng lớp quý tộc sống ở những đế chế Tây Phi vào thế kỷ XII.
Chiếc trống Djembre, có nguồn gốc từ người Mandinka, là một trong những nhạc cụ phổ biến nhất của các sắc tộc Tây Phi. Những biểu tượng văn hóa khác của vùng là những chiếc áo len Kenta của người Aka tại Ghana và phong cách kiến trúc theo kiểu Sudan-Sahel phổ biến ở rất nhiều nơi.
Lịch sử

Lịch sử Tây Phi có thể chia thành 5 giai đoạn: giai đoạn thứ nhất là thời kỳ tiền sử khi những con người đầu tiên xuất hiện, nông nghiệp phát triển và bắt đầu có liên lạc với những nền văn minh Địa Trung Hải ở phía bắc; thời kỳ thứ 2, thời đại đồ sắt với nhiều đế chế rộng lớn phát triển thương mại; giai đoạn thứ 3 là giai đoạn các vương quốc buôn bán nô lệ, những cuộc thánh chiến và những kẻ xâm lược vào thế kỷ XVIII và XIX; giai đoạn thứ 4 là giai đoạn thuộc địa mà Pháp và Anh kiểm soát gần như toàn bộ vùng này và giai đoạn thứ 5, giai đoạn từ sau khi giành được độc lập đến nay.
Lịch sử > Tiền sử

Những con người đầu tiên xuất hiện ở Tây Phi vào khoảng 12.000 năm TCN. Những hình thức canh tác và chăn nuôi đơn giản xuất hiện vào khoảng thế kỷ 5 TCN. Vào khoảng năm 400 TCN, kỹ thuật gia công đồ sắt cho phép phát triển sản xuất nông nghiệp và các quốc gia đầu tiên ra đời. Việc thuần hóa được lạc đà cho phép phát triển thương mại vượt qua sa mạc Sahara với các nền văn hóa Địa Trung Hải, bao gồm Carthage và Berber, những hàng hóa xuất khẩu chính là vàng, vải sợi, trang sức kim loại và các loại đồ da, sau đó được đổi lấy muối, ngựa và hàng dệt.
Lịch sử > Các đế chế

Sự phát triển của kinh tế vùng đã cho phép hình thành những nhà nước tập trung, bắt đầu từ Đế chế Ghana trong thế kỷ VIII. Được xây dựng xung quanh thành phố Kumbi Saleh mà hiện giờ là Maurtitania, đế chế này kiểm soát 1 khu vực rộng lớn cho đến khi nó bị những người xâm lược Almoravid đánh bại vào năm 1052. Đế chế Sosso nổi lên sau đó, nhưng bị đánh bại bởi lực lượng người Mandinka do Sundiata Keita lãnh đạo vào năm 1240. Người Mandinka sau đó lập ra Đế quốc Mali. Đế quốc Mali phồn thịnh trong vài thế kỷ dưới sự cai trị của các cháu chắt của Sundiata. Tuy nhiên, sau đó đế chế sụp đổ do sự tấn công của người Mossi, Tuareg và Songhai. Trong thế kỷ XV, người Songhai thành lập nên một đế chế rộng lớn xung quanh Gao. Trong khi đó, ở miền nam Sudan, những thành bang hùng mạnh nổi lên ở Ife, Bono và Bénin trong các thế kỷ XIV và XV. Xa hơn về phía đông, có các quốc gia Yoruba và Igbo, nay là những vùng đất thuộc Nigeria.
Lịch sử > Nô lệ và liên hệ với châu Âu

Sau khi người Maroc xâm lược và hủy diệt thủ đô của Songhai vào năm 1591, một số nhà nước nhỏ hơn nổi lên ở khu vực Tây Phi, bao gồm Vương quốc Bambara của Segou, Đế chế Bambara của Kaarta, Vương quốc Peul/Malinké của Khasso và Đế chế Kénédougou của Sikasso. Những lái buôn người Bồ Đào Nha bắt đầu thành lập những khu định cư dọc theo bờ biển vào năm 1445, sau đó là người Pháp và người Anh; việc buôn bán nô lệ châu Phi cũng diễn ra sau đó không lâu, trong nhiều thế kỷ, đó là một trong những nền kinh tế chính của vùng. Việc buôn bán nô lệ cũng đã dẫn đến sự ra đời của các nhà nước như đế chế Bambara và Dahomey, với nền kinh tế chủ yếu phụ thuộc vào việc đổi nô lệ lấy vũ khí của châu Âu.
Việc phát triển buôn bán nô lệ qua Đại Tây Dương đã mang rất nhiều người ở Tây Phi đến Tân thế giới, lúc đó còn là thuộc địa của các quốc gia châu Âu. Những tàn tích cổ xưa nhất của nô lệ châu Phi tại châu Mỹ được tìm thấy ở México vào đầu năm 2006 có niên đại cuối thế kỷ XVI - giữa thế kỷ XVII. Chính phủ các nước châu Âu và châu Mỹ thông qua luật cấm buôn bán nô lệ xuyên Đại Tây Dương trong thế kỷ XIX, mặc dù trên thực tế nạn buôn bán nô lệ vẫn diễn ra thêm 1 thời gian nữa. Quốc gia cuối cùng tuyên bố chính thức chấm dứt buôn bán nô lệ là Brasil vào năm 1888. Con cháu của các nô lệ châu Phi giờ đây sống ở khắp nơi tại châu Mỹ, đặc biệt là ở Brasil, các nước vùng Caribe và Mỹ.
Lịch sử > Chủ nghĩa thực dân

Thực dân Anh kiểm soát Gambia, Sierra Leone, Ghana và Nigeria trong khi Pháp cai trị Sénégal, Guinée, Mali, Burkina Faso, Bénin, Côte d'Ivoire và Niger. Thực dân Pháp đã dồn những vùng đất đó lại thành Tây Phi thuộc Pháp. Bồ Đào Nha chiếm giữ Guiné-Bissau trong khi Đức cai trị Togoland, vùng đất sau đó bị Pháp và Anh chia nhau sau Chiến tranh thế giới thứ nhất. Chỉ Liberia là giữ được nền độc lập, nhưng phần lớn đất đai bị chia cắt bởi các nước thực dân.
Lịch sử > Thời kỳ hậu thuộc địa

Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, các phong trào yêu nước nổi lên khắp Tây Phi. Năm 1957, Ghana, dưới sự lãnh đạo của Kwame Nkrumah, trở thành thuộc địa đầu tiên ở vùng hạ Sahara giành được độc lập, năm sau đó là các thuộc địa của Pháp; đến năm 1974, toàn bộ các quốc gia Tây Phi đều đã giành lại chủ quyền. Kể từ khi độc lập, nhiều quốc gia châu Phi phải đối diện với nạn nghèo đói, tình trạng kinh tế chậm phát triển, kỹ nghệ lạc hậu, bệnh AIDS, nạn tham nhũng, xung đột sắc tộc và nội chiến tràn lan ở Nigeria, Sierra Leone, Liberia, Côte d'Ivoire, Ghana và Burkina Faso.
Các tổ chức vùng

Cộng đồng Kinh tế Tây Phi (ECOWAS) được thành lập vào năm 1975 theo Hiệp ước Lagos, là 1 tổ chức của các quốc gia Tây Phi hướng đến việc phát triển kinh tế cho vùng. Liên minh Kinh tế Tiền tệ Tây Phi (UEMOA) giới hạn trong 8 nước, hầu hết là các nước thuộc Cộng đồng Pháp ngữ sử dụng chung đồng Franc CFA Tây Phi. Ngoài ra còn có tổ chức Liptako Gourma của 3 nước Mali, Niger và Burkina Faso.
2 chiếc xiềng mà thực dân châu Âu dùng để buôn nô lệ.
Giải bóng đá vô địch quốc gia Ý 1909

Mùa giải bóng đá Ý 1909Bản mẫu:SHORTDESC:Mùa giải bóng đá Ý 1909
| --- | --- |
Đội hình Pro Vercelli 1909
Mùa giải: 1908–09
Vô địch: Pro Vercelli (lần thứ 2)
Vua phá lưới: Amilcare Pizzi (9 bàn thắng)
← 1908 1909–10 → 
Giải bóng đá vô địch quốc gia Ý 1909 là mùa giải thứ 12 của giải bóng đá vô địch Ý, với Pro Vercelli là đội giành chức vô địch.
Trong mùa giải này, giống như mùa giải trước, hai giải vô địch Prima Categoria đã diễn ra:
Federal Championship (Giải vô địch Liên bang), giải đấu đầu tiên mà cầu thủ nước ngoài (nếu họ sống ở Ý) cũng được phép tham gia; đội vô địch sẽ được tuyên bố là Campioni Federali (Nhà vô địch liên bang)
Italian Championship (Giải vô địch Ý), giải đấu thứ hai mà chỉ có các cầu thủ Ý được phép tham gia; đội vô địch sẽ được tuyên bố là Campioni Italiani (Nhà vô địch Ý)
Đội vô địch Federal Championship là Pro Vercelli. Họ đã giành được giải thưởng Cúp Oberti.
Đội vô địch Italian Championship là Juventus. Họ đã giành được giải thưởng Cúp Buni.
Tuy nhiên, "các đội quốc tế giả mạo" (các câu lạc bộ chủ yếu gồm các cầu thủ nước ngoài), chống lại chính sách độc tài của FIF, đã quyết định rút khỏi Italian Championship để biến giải đấu Federal thành giải đấu có liên quan nhất và làm giảm giá trị của giải đấu Ý. Hơn nữa, chiến thắng của Pro Vercelli tại Giải vô địch Liên bang (nơi Juventus sớm bị loại) với đội hình toàn người Ý đã biến Giải vô địch Ý thành một giải đấu vô nghĩa. Chiến lược của những người phản đối đã thành công: thất bại của Giải vô địch Ý mà Juventus giành được đã buộc Liên đoàn sau đó phải công nhận Nhà vô địch Liên bang Pro Vercelli là "Campioni d'Italia 1909", từ chối giải đấu kia.
Giải vô địch Liên bang > Vòng loại > Liguria

| Đội 1 | TTS | Đội 2 | Lượt đi | Lượt về |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Andrea Doria  | 4-4 |  Genoa | 1-1 | 3-3 |
| Đội 1 |  Tỉ số  | Đội 2 |
| --- | --- | --- |
| Andrea Doria  | 1-2 |  Genoa |
Giải vô địch Liên bang > Vòng loại > Lombardy

| VT | Đội | ST | T | H | B | BT | BB | HS | Đ | Giành quyền tham dự |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | US Milanese | 2 | 2 | 0 | 0 | 5 | 1 | +4 | 4 | Tham dự Bán kết |
| 2 | Milan | 2 | 1 | 0 | 1 | 3 | 4 | −1 | 2 |  |
| 3 | Internazionale | 2 | 0 | 0 | 2 | 2 | 5 | −3 | 0 |  |
Nguồn: Panini
| Đội 1 |  Tỉ số  | Đội 2 |
| --- | --- | --- |
| Milan  | 3-2 |  Internazionale |
| US Milanese  | 3-1 |  Milan |
| Internazionale  | 0-2 |  US Milanese |
Giải vô địch Liên bang > Vòng loại > Piedmont > + Vòng 1

| Đội 1 | TTS | Đội 2 | Lượt đi | Lượt về |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Juventus  | 3-2 |  Torino | 0-1 | 3-1 |
Do cả hai đội đều thắng một trận đấu (tổng bàn thắng không được áp dụng) nên cần phải có loạt đấu tie-break.
| Đội 1 |  Tỉ số  | Đội 2 |
| --- | --- | --- |
| Juventus  | 0-1 |  Torino |
Torino tiến vào Vòng 2.
Giải vô địch Liên bang > Vòng loại > Piedmont > + Vòng 2

| Đội 1 | TTS | Đội 2 | Lượt đi | Lượt về |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Pro Vercelli  | 3-1 |  Torino | 2-1 | 1-0 |
Giải vô địch Liên bang > Vòng loại > Veneto

Venezia là đội duy nhất được đăng ký.
Giải vô địch Liên bang > Bán kết > Lombardy-Veneto

| Đội 1 | TTS | Đội 2 | Lượt đi | Lượt về |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Venezia  | 3-18 |  US Milanese | 1-7 | 2-11 |
Giải vô địch Liên bang > Bán kết > Piedmont-Liguria

| Đội 1 | TTS | Đội 2 | Lượt đi | Lượt về |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Pro Vercelli  | 4-3 |  Genoa | 3-2 | 1-1 |
Giải vô địch Liên bang > Chung kết

| Đội 1 | TTS | Đội 2 | Lượt đi | Lượt về |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Pro Vercelli  | 4-2 |  US Milanese | 2-0 | 2-2 |