stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Chiều dài thực

Độ dài của một vật thể trong hệ quy chiếu đứng yên của nóBản mẫu:SHORTDESC:Độ dài của một vật thể trong hệ quy chiếu đứng yên của nó
Đối với khái niệm khoảng cách trong vũ trụ học, xem Khoảng cách đồng chuyển động.
Độ dài riêng hoặc độ dài nghỉ là độ dài của một vật thể trong hệ quy chiếu đứng yên của vật thể đó.
Việc đo lường độ dài trong thuyết tương đối phức tạp hơn so với trong cơ học cổ điển. Trong cơ học cổ điển, độ dài được đo dựa trên giả định rằng các vị trí của tất cả các điểm liên quan được đo đồng thời. Nhưng trong thuyết tương đối, khái niệm tính đồng thời phụ thuộc vào người quan sát.
Một thuật ngữ khác, khoảng cách riêng, cung cấp một đại lượng không đổi mà giá trị của nó giống nhau đối với mọi người quan sát.
Khoảng cách riêng tương tự như thời gian riêng. Điểm khác biệt là khoảng cách riêng được định nghĩa giữa hai sự kiện cách nhau trong không gian (hoặc dọc theo một đường không-thời gian không gian), trong khi thời gian riêng được định nghĩa giữa hai sự kiện cách nhau trong thời gian (hoặc dọc theo một đường không-thời gian thời gian).
Độ dài riêng hoặc độ dài nghỉ

Độ dài riêng hoặc độ dài nghỉ của một vật thể là độ dài của vật thể được đo bởi một người quan sát đứng yên so với vật thể đó, bằng cách sử dụng các thước đo tiêu chuẩn trên vật thể. Việc đo các đầu mút của vật thể không cần phải đồng thời, vì các đầu mút luôn đứng yên ở cùng vị trí trong hệ quy chiếu nghỉ của vật thể, do đó nó không phụ thuộc vào Δt. Độ dài này được cho bởi:
Tuy nhiên, trong các hệ quy chiếu di chuyển tương đối với vật thể, các đầu mút của vật thể phải được đo đồng thời, vì chúng liên tục thay đổi vị trí. Độ dài thu được ngắn hơn độ dài nghỉ và được tính theo công thức co ngắn độ dài (với γ là hệ số Lorentz):
So sánh, khoảng cách riêng bất biến giữa hai sự kiện bất kỳ xảy ra ở các đầu mút của cùng một vật thể được cho bởi:
Vì vậy, Δσ phụ thuộc vào Δt, trong khi (như đã giải thích ở trên) độ dài nghỉ L0 của vật thể có thể được đo độc lập với Δt. Điều này dẫn đến Δσ và L0, được đo tại các đầu mút của cùng một vật thể, chỉ trùng khớp với nhau khi các sự kiện đo lường xảy ra đồng thời trong hệ quy chiếu nghỉ của vật thể, do đó Δt bằng 0. Như được giải thích bởi Fayngold:
Trang 407: "Lưu ý rằng khoảng cách riêng giữa hai sự kiện nói chung không giống như độ dài riêng của một vật thể có các điểm cuối trùng khớp với các sự kiện đó. Hãy xem xét một thanh rắn có độ dài riêng không đổi l0. Nếu bạn ở trong hệ quy chiếu nghỉ K0 của thanh, và bạn muốn đo chiều dài của nó, bạn có thể làm điều đó bằng cách đánh dấu các đầu mút của nó. Và không cần thiết phải đánh dấu chúng đồng thời trong K0. Bạn có thể đánh dấu một đầu ngay bây giờ (vào một thời điểm t1) và đầu kia sau đó (vào một thời điểm t2) trong K0, và sau đó đo khoảng cách giữa các dấu. Chúng ta thậm chí có thể xem xét phép đo như vậy là một định nghĩa khả dĩ cho độ dài riêng. Từ quan điểm của vật lý thực nghiệm, yêu cầu rằng các dấu được tạo đồng thời là dư thừa đối với một vật thể đứng yên có hình dạng và kích thước không đổi, và trong trường hợp này có thể bỏ qua yêu cầu này. Vì thanh đứng yên trong K0, khoảng cách giữa các dấu chính là độ dài riêng của thanh bất kể khoảng thời gian giữa hai lần đánh dấu. Mặt khác, đó không phải là khoảng cách riêng giữa các sự kiện đánh dấu nếu các dấu không được thực hiện đồng thời trong K0."
Khoảng cách riêng giữa hai sự kiện trong không gian phẳng

Trong thuyết tương đối hẹp, khoảng cách riêng giữa hai sự kiện cách nhau trong không gian là khoảng cách giữa hai sự kiện, được đo trong một hệ quy chiếu quán tính mà các sự kiện là đồng thời. Trong hệ quy chiếu cụ thể đó, khoảng cách được tính bởi
\Delta \sigma ={\sqrt {\Delta x^{2}+\Delta y^{2}+\Delta z^{2}}},
trong đó:
Δx, Δy và Δz là các khoảng cách khác biệt theo tọa độ tuyến tính và tọa độ không gian ba chiều.
Định nghĩa này cũng có thể được áp dụng tương đương với bất kỳ hệ quy chiếu quán tính nào (mà không cần các sự kiện đồng thời trong hệ quy chiếu đó) bằng
\Delta \sigma ={\sqrt {\Delta x^{2}+\Delta y^{2}+\Delta z^{2}-c^{2}\Delta t^{2}}},
trong đó:
Δt là khoảng cách theo tọa độ thời gian giữa hai sự kiện, và
c là tốc độ ánh sáng.
Hai công thức này là tương đương nhờ tính bất biến của khoảng cách không-thời gian, và vì Δt = 0 chính xác khi hai sự kiện là đồng thời trong hệ quy chiếu đã cho.
Hai sự kiện cách nhau trong không gian khi và chỉ khi công thức trên cho một giá trị thực, không bằng 0 cho Δσ.
Khoảng cách riêng dọc theo một đường cong

Công thức trên về khoảng cách riêng giữa hai sự kiện giả định rằng không-thời gian trong đó hai sự kiện xảy ra là phẳng. Do đó, công thức trên nói chung không thể được sử dụng trong thuyết tương đối rộng, nơi không-thời gian cong được xét đến. Tuy nhiên, có thể định nghĩa khoảng cách riêng dọc theo một đường cong trong bất kỳ không-thời gian nào, dù phẳng hay cong. Trong một không-thời gian phẳng, khoảng cách riêng giữa hai sự kiện là khoảng cách riêng dọc theo một đường thẳng giữa hai sự kiện đó. Trong một không-thời gian cong, có thể có nhiều hơn một đường thẳng (địa tuyến) giữa hai sự kiện, vì vậy khoảng cách riêng dọc theo một đường thẳng giữa hai sự kiện sẽ không xác định duy nhất khoảng cách riêng giữa hai sự kiện đó.
Dọc theo một đường cong bất kỳ mang tính không gian P, khoảng cách riêng được tính bằng tích phân đường trong ký pháp tensor như sau:
L=c\int _{P}{\sqrt {-g_{\mu \nu }dx^{\mu }dx^{\nu }}},
trong đó:
gμν là tensor metric cho không-thời gian hiện tại và hệ tọa độ được ánh xạ, và
dxμ là sự khác biệt tọa độ giữa các sự kiện lân cận dọc theo đường cong P.
Trong phương trình trên, tensor metric được giả định sử dụng +−−− chữ ký metric, và được chuẩn hóa để trả về thời gian thay vì khoảng cách. Dấu "−" trong phương trình nên được bỏ qua nếu tensor metric sử dụng chữ ký metric −+++. Ngoài ra, c cũng nên được bỏ qua nếu tensor metric được chuẩn hóa để sử dụng một khoảng cách hoặc sử dụng đơn vị hình học.
Verneuil-en-Bourbonnais

| --- | --- |
 Verneuil-en-Bourbonnais
Verneuil-en-Bourbonnais

Hành chính
Quốc gia:  Pháp
Vùng: Auvergne-Rhône-Alpes
Tỉnh: Allier
Quận: Moulins
Tổng: Saint-Pourçain-sur-Sioule
Liên xã: Pays Saint-Pourcinois
Xã (thị) trưởng: Gérard Chegut (2001-2008)
Thống kê
Độ cao: 234–356 m (768–1.168 ft)
Diện tích đất1: 14,14 km2 (5,46 dặm vuông Anh)
INSEE/Mã bưu chính: 03307/ 03500

Verneuil-en-Bourbonnais  là một xã ở tỉnh Allier thuộc miền trung nước Pháp.
Bô xít

Bauxit so sánh với một đồng xu (đặt ở góc).
Bauxit với phần lõi còn nguyên mảnh đá mẹ chưa phong hóa.
Bauxit, Les Baux-de-Provence.
Boxide (bắt nguồn từ từ tiếng Pháp bauxite /boksit/) là một loại quặng nhôm nguồn gốc đá núi lửa có màu hồng, nâu được hình thành từ quá trình phong hóa các đá giàu nhôm hoặc tích tụ từ các quặng có trước bởi quá trình xói mòn. Quặng boxide phân bố chủ yếu trong vành đai xung quanh xích đạo đặc biệt trong môi trường nhiệt đới. Từ boxide có thể tách ra alumina (Al2O3), nguyên liệu chính để luyện nhôm trong các lò điện phân, chiếm 95% lượng boxide được khai thác trên thế giới. Tên gọi của loại quặng nhôm này được đặt theo tên gọi làng Les Baux-de-Provence ở miền nam nước Pháp, tại đây nó được nhà địa chất học là Pierre Berthier phát hiện ra lần đầu tiên năm 1821.
Quá trình hình thành và phân bố > Hình thành

Các giọt boxide nóng chảy được sinh thành từ trong lòng đất, tự hút nhau lớn dần rồi được đẩy lên mặt đất theo các họng núi lửa cùng với dăm, cuội dung nham núi lửa thành phần base-kiềm trẻ (cỡ Paleogen trở lại đây). Trên mặt đất, dăm cuội dung nham núi lửa chứa quặng bô xit và quặng sulfide đa kim đi kèm sẽ bị laterit hóa, dưới mực nước ngầm chúng lại bị kaolinit hóa tạo thành set-kaolin chứa dăm, cuội, quặng bô xit và sulfide đa kim.
Boxide hình thành trên các loại đá có hàm lượng sắt thấp hoặc sắt bị rửa trôi trong quá trình phong hóa. Quá trình hình thành trải qua các giai đoạn:
Phong hóa và nước thấm lọc vào trong đá gốc tạo ra oxide nhôm và sắt
Làm giàu trầm tích hay đá đã bị phong hóa bởi sự rửa trôi của nước ngầm
Xói mòn và tái tích tụ bauxit.
Quá trình này chịu ảnh hưởng của một vài yếu tố chính như:
Đá mẹ chứa các khoáng vật dễ hòa tan và các khoáng vật này bị rửa trôi chỉ để lại nhôm và sắt,
Độ lỗ hổng có hiệu của đá cho phép nước thấm qua,
Có lượng mưa cao xen kẽ các đợt khô hạn ngắn,
Hệ thống thoát nước tốt
Khí hậu nhiệt đới ẩm
Có mặt lớp phủ thực vật với vi khuẩn. Theo một mô hình mô phỏng quá trình này thì giá trị pH thích hợp đạt khoảng 3,5–4,0.
Quá trình hình thành và phân bố > Phân bố

Các quặng boxide phân bố chủ yếu ở khu vực nhiệt đới, Caribe, Địa Trung Hải vành đai xung quanh xích đạo, người ta tìm thấy quặng boxide ở các vùng lãnh thổ như Úc, Nam và Trung Mỹ (Jamaica, Brazil, Surinam, Venezuela, Guyana), châu Phi (Guinea), châu Á (Ấn Độ, Trung Quốc, Việt Nam), Nga, Kazakhstan và châu Âu (Hy Lạp).
Từ nguồn gốc hình thành dẫn đến việc thành tạo hai loại mỏ bauxit:
Loại phong hóa được hình thành do quá trình laterit hóa chỉ diễn ra trong điều kiện nhiệt đới trên nền đá mẹ là các loại đá silicat: granit, gneiss, bazan, syenite và đá sét. Khác với quá trình hình thành laterit sắt, sự hình thành bauxite đòi hỏi điều kiện phong hóa mạnh mẽ hơn và điều kiện thủy văn thoát nước rất tốt cho phép hòa tan và rửa trôi kaolinite và hình thành lắng đọng nên gibbsit. Đới giàu hàm lượng nhôm nhất thường nằm ngay dưới lớp mũ sắt. Dạng tồn tại chủ yếu của hydroxide nhôm trong bauxit laterit chủ yếu là gibbsit. Tại Việt Nam, bauxit Tây Nguyên được hình thành theo phương thức này trên nền đá bazan.
Loại nguồn gốc á núi lửa có chất lượng tốt và có giá trị công nghiệp. Loại này được hình thành bằng con đường núi lửa, sau đó laterit hóa trên nền đá cacbonat như đá vôi và dolomit xen kẽ các lớp kẹp sét – kaolin do phong hóa dung nham núi lửa.
Thân quặng boxide tồn tại ở 4 dạng: lớp phủ, túi, xen kẹp và mảnh vụn:
Các dạng lớp phủ lớn xuất hiện ở tây Phi, Úc, Nam Mỹ và Ấn Độ, bao gồm các lớp bằng phẳng nằm gần bề mặt và có thể trải dài hàng km. Chiều dày có thể thay đổi từ ít hơn một mét đến 40m, trong các trường hợp chấp nhận được thì bề dày trung bình khoảng 4–6m.
Dạng túi được tìm thấy ở Jamaica và Hispaniola, cũng như miền nam châu Âu, boxide phân bố ở độ sâu trong các võng này từ ít hơn 1m đến hơn 30m. Trong một số trường hợp, các túi này nằm riêng biệt, trong khi các khu vực khác các vùng võng chồng lấn nhau và tạo thành các mỏ lớn.
Dạng xen kẹp được tìm thấy ở Hoa Kỳ, Suriname, Brazil, Guyana, Russia, Trung Quốc, Hungary và khu vực Địa Trung Hải. Ban đầu chúng nằm trên bề mặt sau đó bị các đá hình thành sau phủ lên thường gặp ở dạng đá núi lửa. Loại quặng này thường có kết cấu chặt hơn các loại khác do nó bị nén bởi các lớp đá nằm trên.
Dạng mảnh vụn chỉ các tích tụ quặng được tạo thành từ sự xói mòn boxide (kiểu trầm tích ở trên) ví dụ như boxide Arkansas ở Hoa Kỳ.
Thành phần khoáng vật

Boxide tồn tại ở 3 dạng chính tùy thuộc vào số lượng phân tử nước chứa trong nó và cấu trúc tinh thể gồm: gibbsit Al(OH)3, boehmit γ-AlO(OH), và diaspore α-AlO(OH), cùng với các khoáng vật oxide sắt goethit và hematit, các khoáng vật sét kaolinit và thường có mặt cả anata TiO2, sulfide đa kim, các khoáng vật nặng như monazit, ziercon và xenotim.
Gibbsit là hydroxide nhôm thực sự còn boehmit và diaspore tồn tại ở dạng hydroxide nhôm oxide. Sự khác biệt cơ bản giữa boehmit và diaspore là diaspore có cấu trúc tinh thể khác với boehmit, và cần nhiệt độ cao hơn để thực hiện quá trình tách nước nhanh.
| 0 | 1 | 2 | 3 |
| --- | --- | --- | --- |
|  | Gibbsit | Boehmit | Diaspore |
| Thành phần | Al(OH)3 | AlO(OH) | AlO(OH) |
| Hàm lượng alumina tối đa (%) | 65,4 | 85,0 | 85,0 |
| Hệ tinh thể | Đơn tà | Trực thoi | Trực thoi |
| Mật độ (g.cm−3) | 2,42 | 3,01 | 3,44 |
| Nhiệt độ tách nước (°C) | 150 | 350 | 450 |
Thành phần hóa học

Thành phần hóa học chủ yếu (quy ra oxide) là Al2O3, SiO2, Fe2O3, CaO, TiO2, MgO... trong đó, hyđroxide nhôm là thành phần chính của quặng.
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Thành phần hóa học | Al2O3 | Fe2O3 | CaO | SiO2 | TiO2 | MgO | Mất khi đốt |
| % theo khối lượng (%) | 55,6 | 4,5 | 4,4 | 2,4 | 2,8 | 0,3 | 30 |

Ở Việt Nam, boxide được xếp vào khoáng sản khi tỷ lệ giữa oxide nhôm và silic oxide gọi là modun silic (ký hiệu là µsi) không được nhỏ hơn 2.
Sử dụng

Boxide thường được sử dụng làm lò cao, môi (giá) sắt/thép, ximăng, sản xuất nhôm, phễu rót kim loại lỏng, hồ ngâm vật liệu, lòng lò nung, torpedo cars vòm lò cao sử dụng điện...
Tại Việt Nam

Quặng boxide ở Việt Nam thuộc hai loại chính:
Boxide nguồn gốc trầm tích (một số bị biến chất) tập trung ở các tỉnh phía Bắc như Hà Giang, Cao Bằng, Lạng Sơn, Bắc Giang, Sơn La và Nghệ An.
Boxide nguồn gốc phong hoá laterit từ đá bazan tập trung ở các tỉnh phía Nam như Kon Tum, Đắk Nông, Lâm Đồng, Đồng Nai, Bình Dương, Phú Yên và Quảng Ngãi.
Chú thích

↑  Đặng Thái Minh, "Dictionnaire vietnamien - français. Les mots vietnamiens d’origine française", Synergies Pays riverains du Mékong, n° spécial, năm 2011. ISSN: 2107-6758. Trang 64.
↑  Ore geology and industrial minerals
↑  
Josep M. Soler và Antonio C. Lasaga (năm 1996). “A mass transfer model of bauxite formation” [Mô hình vận chuyển khối trong quá trình hình thành boxide] (pdf). Geochimica et Cosmochimica Acta (bằng tiếng Anh). Elsevier Science. 6012 (24): 4913–4931. doi:10.1016/S0016-7037(96)00319-5. Truy cập 25 tháng 2 năm 1999. Chú thích có  tham số trống không rõ: |day= (trợ giúp); Kiểm tra giá trị ngày tháng trong: |access-date= và |year= (trợ giúp)
1 2 3 4  “Geology of bauxite”. Bản gốc lưu trữ ngày 24 tháng 3 năm 2012. Truy cập ngày 21 tháng 7 năm 2009.
↑  Bauxite Mining and the Environment
↑  “International Journal of Mineral Processing” (pdf) (bằng tiếng Anh). 48. Jayant M. Modaka và K. A. Natarajan. Elsevier Science B.V. 1996: tr.51-60. doi:10.1016/S0301-7516(96)00013-0. Truy cập ngày 22 tháng 1 năm 1999. |first= thiếu |last= (trợ giúp); Chú thích journal cần |journal= (trợ giúp); Kiểm tra giá trị ngày tháng trong: |access-date= (trợ giúp); |chapter= bị bỏ qua (trợ giúp)Quản lý CS1: khác (liên kết)
↑  Quyết định về việc ban hành Quy định về thăm dò, phân cấp trữ lượng và tài nguyên bauxit[liên kết hỏng]
↑  “Bauxite on mineral zone”. Bản gốc lưu trữ ngày 21 tháng 6 năm 2009. Truy cập ngày 21 tháng 7 năm 2009.
↑  Vài suy nghĩ về phát triển bô xít ở Việt Nam[liên kết hỏng]
Nghĩa Hiệp, Yên Mỹ

Đối với các định nghĩa khác, xem Nghĩa Hiệp.
Nghĩa Hiệp là một xã thuộc huyện Yên Mỹ, tỉnh Hưng Yên, Việt Nam.
Địa lý

Xã Nghĩa Hiệp có vị trí địa lý:
Phía đông giáp xã Liêu Xá
Phía tây giáp xã Giai Phạm
Phía nam giáp xã Ngọc Long
Phía bắc giáp thị xã Mỹ Hào.
Xã Nghĩa Hiệp có diện tích 3,23 km², dân số năm 2019 là 6.549 người, mật độ dân số đạt 2.030 người/km².
Hành chính

Xã Nghĩa Hiệp được chia thành 3 thôn: Thanh Xá, Yên Lão, Yên Thổ.
Lịch sử

Từ ngày 1 tháng 12 năm 2024 xã nghĩa hiệp xác nhập với xã Giai Phạm thành lập xã Nguyễn Văn Linh.
Trước đây, xã Nghĩa Hiệp thuộc huyện Mỹ Văn cũ.
Ngày 24 tháng 7 năm 1999, Chính phủ ban hành Nghị định 60/1999/NĐ-CP về việc chuyển xã Nghĩa Hiệp thuộc huyện Mỹ Văn cũ về huyện Yên Mỹ mới tái lập quản lý.
Văn hóa

Xã Nghĩa Hiệp ngày nay trùng với làng cổ Liêu Xuyên xưa nơi có chiều sâu về văn hóa. Xã cũng là quê hương của trạng nguyên Đỗ Thế Diên và tể tướng Phạm Công Trứ. Ở Nghĩa Hiệp có nhiều di tích có giá trị về văn hóa lịch sử trong đó có di tích đình, chùa Thanh Xá, đền thờ Phạm Công Trứ, lăng mộ Phạm Công Trứ là những di tích đã được Bộ văn hóa thông tin xếp hạng cấp quốc gia.
Giao thông

Các tuyến, hệ thống giao thông quan trọng đi qua xã Nghĩa Hiệp:
Quốc lộ 39: đi Mỹ Hào, Khoái Châu, Triều Dương, Hưng Hà, Thái Bình...
Tỉnh lộ 380: đi Cầu Treo, Liêu Xá, phố Nối, Văn Lâm, Cầu Gáy...
Hệ thống xe buýt 205.
Kinh tế

Nghĩa Hiệp ngoài sản xuất nông nghiệp còn kết hợp với công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp, thương mại, dịch vụ. Về nghề thủ công xã có nghề làm mũ cối. Ở xã Nghĩa Hiệp và lân cận có nhiều công ty, nhà máy, xí nghiệp tạo nhiều việc làm cho lao động xã và từ địa phương khác. Ngành dịch vụ đa dạng như cho thuê nhà trọ, kinh doanh hàng gia dụng, sinh hoạt, thực phẩm khá phát triển.
Chú thích

1 2 3  Niên giám thống kê năm 2019 các huyện, thị xã, thành phố thuộc tỉnh Hưng Yên. “Dân số đến 31 tháng 12 năm 2019 - tỉnh Hưng Yên”. Truy cập ngày 15 tháng 6 năm 2020.Quản lý CS1: nhiều tên: danh sách tác giả (liên kết)
↑  Tổng cục Thống kê
↑  “Nghị định 60/1999/NĐ-CP về việc điều chỉnh địa giới hành chính và chia các huyện Mỹ Văn và Châu Giang để tái lập các huyện: Mỹ Hào, Văn Lâm, Yên Mỹ, Khoái Châu và Văn Giang, tỉnh Hưng Yên”. Thư viện pháp luật. 24 tháng 7 năm 1999.
Chuối ngự

Chuối ngự Đại Hoàng
Chuối ngự là giống chuối trồng đặc sản có nguồn gốc từ làng Đại Hoàng, xã Hòa Hậu, huyện Lý Nhân, tỉnh Hà Nam. Tên gọi chuối ngự có từ thời nhà Trần, do đây từng là cống phẩm tiến vua. Chuối ngự khi chín sai quả, màu vàng đẹp, hương thơm, vị ngọt. Nếu trồng ở đất nơi khác, dù là ở quanh vùng, cũng không đạt chất lượng như tại làng Đại Hoàng. Hình ảnh vườn chuối ngự xuất hiện khá nhiều trong tác phẩm văn học của nhà văn Nam Cao, ví dụ: Chí Phèo, khi ông miêu tả bối cảnh làng quê. Sản phẩm "chuối ngự Đại Hoàng" đã được Bộ Khoa học và Công nghệ Việt Nam cấp chỉ dẫn địa lý số 00017 cho khu vực các xã: Hòa Hậu, Tiến Thắng.
Lịch sử và tên gọi

Chuối ngự có nguồn gốc trồng trọt tại làng "Đại Hoàng", xã Hòa Hậu, huyện Lý Nhân, tỉnh Hà Nam (xưa là phủ Lý Nhân). Ngôi làng này vốn là quê hương nhà văn Nam Cao đồng thời cũng là nguyên mẫu của làng "Vũ Đại" trong tác phẩm Chí Phèo của ông. Theo sách sử địa phương, một lần vua nhà Trần cùng đoàn tùy tùng xuôi thuyền từ kinh thành Thăng Long về hành cung Thiên Trường để yết kiến Thái Thượng hoàng. Khi đến ngã ba Tuần Vường, phủ Lý Nhân, nhà vua cùng phái đoàn đã dừng thuyền nghỉ chân. Tại đây, một cặp vợ chồng nông dân ở làng Đại Hoàng dâng cống lên vua một giống chuối địa phương. Vua dùng thử và cảm nhận vị ngon, đã ban thưởng cũng như truyền lệnh cho dân địa phương nhân giống gieo trồng. Từ đó, chuối làng Đại Hoàng trở thành cống phẩm tiến vua, được mang tên "chuối ngự", trở thành món tráng miệng sau khi ngự thiện (vua dùng bữa). Triều đại nhà Trần, nhà Hậu Lê đóng đô ở thành Thăng Long, vận chuyển chuối ngự tiến cống bằng thuyền tương đối dễ dàng. Nhưng đến triều nhà Nguyễn đóng đô ở Huế, có vị trí khá xa so với làng Đại Hoàng, người dân vận chuyển phải dùng ngựa để thồ chuối. Mỗi con ngựa chỉ thồ được hai buồng, mỗi buồng phải dùng lá tươi bọc kỹ. Đến triều vua Tự Đức đã bỏ lệ tiến cống do chiến tranh loạn lạc.
Theo quan niệm của người dân địa phương, vào dịp lễ tết, dâng cúng nải chuối ngự tiến vua lên bàn thờ gia tiên là biểu tượng cho năm mới đầy đủ. Do chuối ngự có vẻ ngoài sáng đẹp, hương vị thơm ngon và đặc biệt có lịch sử văn hoá tốt đẹp. Giống chuối này cũng từng được đem đi trồng ở nhiều vùng khác nhau, mặc dù ra quả cũng có hình dáng tương tự nhưng vị không ngon và hương không thơm như chuối ngự trồng tại Đại Hoàng.
Mô tả

Chuối ngự cao trung bình 2,6 m. Thân cây gầy có chu vi là 51,33 cm. Cây có khoảng 31 lá, màu xanh vàng, mọc đứng, dài hẹp, góc lá lệch (hai phiến không bằng nhau), cuống lá khép kín. Buồng chuối ngắn, hình trụ, có từ 5 đến 8 nải, có chiều dài từ 45 cm đến 100 cm. Quả chuối khi chín có vỏ mỏng, màu vàng sáng đẹp, dáng nhỏ, hơi tròn, đầu múp, có râu. Quả thường ngắn, chiều dài khoảng 8 đến 10 cm, đường kính từ 1,5 đến 2 cm.
Chuối ngự có ba loại là:
Chuối ngự trắng: khi chín vỏ vàng tươi, sáng bóng, quả to, dáng hơi tròn, thịt quả vàng, thơm.
Chuối ngự trâu: khi chín vỏ vàng nhạt, quả to, thịt quả vàng nhạt, không hương thơm.
Chuối ngự mít: khi chín vỏ mỏng và vàng đậm, quả nhỏ, dáng thon, thịt quả vàng hơi hồng, hương thơm ngát.
Sinh thái

Chuối ngự có thời gian sinh trưởng là 10 tháng. Nhiệt độ sinh trưởng bình thường của cây từ 15 °C đến 35 °C, dưới 15 °C hoặc trên 35 °C sẽ khiến chuối sinh trưởng kém. Nhiệt độ thích hợp nhất là từ 26 °C đến 28 °C. Chuối ngừng sinh trưởng khi nhiệt độ xuống dưới 11 °C, giảm xuống thấp hơn sẽ chết cây. Lượng nước cần thiết hàng tháng từ 120 đến 150 mm, cả năm khoảng 1500 – 2000 mm.
Chuối ngự thích hợp với đất cát pha hoặc đất phù sa ven sông suối, thoát nước và giữ ẩm tốt, có nhiều đạm và kali. Độ pH thích hợp nhất là từ 6 đến 7,5. Đất trồng cần có kết cấu nhẹ, tơi xốp, giàu mùn. Ngoài thổ nhưỡng thích hợp thì khí hậu gió mùa cũng là điều kiện thuận lợi để chuối ngự sinh trưởng và phát triển.
Trồng trọt > Kỹ thuật

Thời vụ thích hợp trồng chuối ngự là vụ xuân từ tháng 2 đến tháng 3 hoặc vụ thu từ tháng 8 đến tháng 10. Trồng lúc thời điểm này sẽ giúp cây bén rễ nhanh, tỷ lệ sống cao, nhưng nếu vào vụ thu khi ra hoa dễ gặp rét dẫn đến năng suất thấp. Vì thế, nếu trồng vụ thu cần lựa chọn giống tốt, khỏe mạnh.
Cày đất sâu 30 – 40 cm, bừa kỹ, dọn sạch cỏ, đào hố sâu 30 đến 40 cm, rộng 50 – 60 cm. Bón lót mỗi hố 10 – 15 kg phân chuồng hoại mục, 0,2 kg supe lân cùng 0,1 kg kali sulfat hoặc kali chloride trộn đều với phân và lớp đất mặt rồi lấp hố lại. Khoảng cách giữa các hàng từ 2,5 đến 3 m, khoảng cách cây từ 1,5 đến 2,5 m. Mật độ trồng 2000 đến 2500 cây/ha, theo cách trồng hàng đơn, hàng đôi. Chọn cây chuối giống cao khoảng 40 cm đến 50 cm, không bị sâu bệnh. Khi đặt cây con vào hố lấp đất vừa quá cổ gốc và nén chặt, không lấp quá sâu. Đặt tất cả mặt cắt về một phía để khi ra hoa, buồng chuối hướng về phía đối diện với mặt cắt của củ, tiện cho chăm sóc và thu hoạch.
Chuối ngự rất cần nước để giữ ẩm cho cây, cho các thời kỳ sinh trưởng, nhất là lúc phân hoá mầm, ra hoa, kết quả. Do đó cần chú ý giữ ẩm, chống hạn cho chuối trong mùa khô và chống úng trong mùa mưa lũ. Mỗi ngày tưới một lần cho đến khi bén rễ.
Trồng chuối ngự không ưa bón phân tươi. Phân đạm chỉ bón vào thời gian đầu, nếu bón vào lúc cây đang trổ hoa đậu quả sẽ dễ gây nứt vỏ và quả chuối không giữ được màu sắc, phẩm chất nguyên bản. Lượng phân cho một cây hàng năm là: 150 - 200 g đạm urê + 250 - 500 g supe lân + 400 - 540 g kali sulfat. Liều lượng phân đó chia ra 2 kỳ để bón. Kỳ đầu bón sau khi trồng, cây non xanh, với vườn chuối cũ thì bón sau mùa đông đến trước khi cây bắt đầu sinh trưởng lại. Kỳ sau bón ở giai đoạn cây sinh trưởng mạnh, chuẩn bị bước vào thời kỳ phân hoá mầm. Phân đạm bón nông hoặc pha nước loãng tưới cây. Phân lân và kali nên trộn lẫn với phân chuồng cùng bón. Cũng có thể dùng bùn ao, sông phơi khô bón cây.
Nếu đã trồng dày thì mỗi gốc chỉ nên để một cây con thay cây mẹ, nếu trồng thưa thì để 2 cây con trên một gốc. Trong quá trình trồng, nên cắt tỉa bớt những cây chuối con và còi cọc, chỉ giữ lại cây khỏe mạnh để tập trung dinh dưỡng phát triển. Khi chuối trổ hoa, mỗi buồng chỉ nên giữ từ 8-10 nải. Nên cắt hoa vào buổi trưa, sau đó phun thuốc trừ nấm một lượt rồi dùng túi nilon bọc buồng chuối lại để phòng trừ sâu bệnh, khi chín quả đẹp. Cũng nên bảo vệ các tua râu cho đến khi quả chín.
Trồng trọt > Sâu bệnh

Chuối ngự thường dễ gặp các loại sâu hại chuối như: sâu vòi voi, bọ nét, bọ vẽ. Phòng trừ sâu hại bằng cách làm vệ sinh vườn, bắt sâu trưởng thành theo cách buổi tối đặt bẫy bằng khúc thân tại gốc chuối, đến sáng sâu bị tiêu diệt. Có thể dùng các loại thuốc hạt như Furadan 3G hay Basudin 5H rải vùi sâu gần gốc cây. Nên dùng Padan và Actara tưới vào gốc chuối và nách lá vào buổi chiều. Ngoài ra có thể phun Sherpa, Trebon, Decamethirin 01- 0,15% Dipterex diệt bọ theo khuyến cáo trên bao bì.
Chuối ngự còn dễ nhiễm các bệnh hại như đốm lá, khảm lá, chùn đọt. Khi mắc bệnh cần loại bỏ cây bị nhiễm, giữ lại cây khoẻ mạnh. Bón phân đầy đủ cân đối cho cây ổn định phát triển. Nếu chuối mắc bệnh đốm lá do nhiễm nấm, thường hại từ lá già sang lá non khiến cho số lá xanh trên cây giảm dẫn đến năng suất giảm. Người trồng cần cắt lá khô đem đốt, vệ sinh vườn sạch sẽ. Phun hỗn hợp Bordeaux định kỳ nồng độ 2%, có thể dùng Benlate, Maneb hay Derosal theo khuyến cáo trên bao bì. Bệnh chùn đọt (còn gọi là bệnh chuối rụt) do rệp chuối gây ra. Khi nhiễm sẽ khiến cây ngày càng nhỏ, ngắn, khó khăn ra hoa, nếu đậu quả thì cũng dị dạng, quả nhỏ và không ăn được. Hiện tại chưa thể chữa khỏi bệnh này, chỉ nên loại bỏ khỏi vườn, xử lý đất rồi trồng lại.