stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Dendrobium wulaiense
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Dendrobium wulaiense”. Truy cập ngày 7 tháng 6 năm 2013.
Pterocryptus castaneus

| Pterocryptus castaneus> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Hymenoptera
Họ (familia): Ichneumonidae
Chi (genus): Pterocryptus
Loài (species): P. castaneus
Danh pháp hai phần
Pterocryptus castaneus (Morley, 1916) 
Pterocryptus castaneus là một loài tò vò trong họ Ichneumonidae.
Chú thích

↑  Bisby, F.A.; Roskov, Y.R.; Orrell, T.M.; Nicolson, D.; Paglinawan, L.E.; Bailly, N.; Kirk, P.M.; Bourgoin, T.; Baillargeon, G.; Ouvrard, D. (2011). “Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist”. Species 2000: Reading, UK. Truy cập ngày 22 tháng 6 năm 2014.
Pristimantis dorsopictus

| Eleutherodactylus dorsopictus |
| --- | --- |

Tình trạng bảo tồn
 Nguy cấp  (IUCN 3.1)
Phân loại khoa học
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Chordata
Lớp (class): Amphibia
Bộ (ordo): Anura
Họ (familia): Strabomantidae
Chi (genus): Eleutherodactylus
Loài (species): E. dorsopictus
Danh pháp hai phần
Eleutherodactylus dorsopictus (Rivero và Serna, 1988) 
Eleutherodactylus dorsopictus là một loài động vật lưỡng cư trong họ Strabomantidae, thuộc bộ Anura. Loài này được Rivero & Serna mô tả khoa học đầu tiên năm 1988.
Ctenichneumon messorius

| Ctenichneumon messorius> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Hymenoptera
Họ (familia): Ichneumonidae
Chi (genus): Ctenichneumon
Loài (species): C. messorius
Danh pháp hai phần
Ctenichneumon messorius (Gravenhorst, 1820) 
Ctenichneumon messorius là một loài tò vò trong họ Ichneumonidae.
Chú thích

↑  Bisby, F.A.; Roskov, Y.R.; Orrell, T.M.; Nicolson, D.; Paglinawan, L.E.; Bailly, N.; Kirk, P.M.; Bourgoin, T.; Baillargeon, G.; Ouvrard, D. (2011). “Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist”. Species 2000: Reading, UK. Truy cập ngày 22 tháng 6 năm 2014.
Pontpoint

| --- | --- |
 Pontpoint
Pontpoint

Hành chính
Quốc gia:  Pháp
Vùng: Hauts-de-France
Tỉnh: Oise
Quận: Quận Senlis
Tổng: Tổng Pont-Sainte-Maxence
Xã (thị) trưởng: Pierre Renaud (2001–2008)
Thống kê
Độ cao: 29–223 m (95–732 ft) (bình quân 50 m (160 ft)[chuyển đổi: tùy chọn không hợp lệ])
Diện tích đất1: 19,11 km2 (7,38 dặm vuông Anh)
Nhân khẩu2: 2.865  (2006)
 - Mật độ: 150/km2 (390/sq mi)
INSEE/Mã bưu chính: 60508/ 60700
1 Dữ liệu địa chính Pháp loại trừ các hồ và ao lớn hơn 1 km² (0.386 dặm vuông hoặc 247 acre) cũng như các cửa sông.
2 Dân số không tính hai lần: cư dân của nhiều xã (ví dụ, các sinh viên và quân nhân) chỉ tính một lần.
Pontpoint là một xã thuộc tỉnh Oise trong vùng Hauts-de-France phía bắc nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 50 mét trên mực nước biển.
Psaliodes effrenata

| Psaliodes effrenata> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Lepidoptera
Họ (familia): Geometridae
Chi (genus): Psaliodes
Loài (species): P. effrenata
Danh pháp hai phần
Psaliodes effrenata Walker, 1863 
Psaliodes effrenata là một loài bướm đêm trong họ Geometridae.
Chú thích

↑  Bisby, F.A.; Roskov, Y.R.; Orrell, T.M.; Nicolson, D.; Paglinawan, L.E.; Bailly, N.; Kirk, P.M.; Bourgoin, T.; Baillargeon, G.; Ouvrard, D. (2011). “Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist”. Species 2000: Reading, UK. Truy cập ngày 17 tháng 6 năm 2014.
Trận Zeeland

Lỗi Lua trong Mô_đun:Location_map tại dòng 495: Không có giá trị kinh độ.
| x t Mặt trận phía Tây |
| --- | --- |
1939 Chiến tranh kỳ quặc •  Saar •  Heligoland Bight 1940 Luxembourg •  Hà Lan •  Bỉ •  Pháp •  Anh •  Sư tử biển 1941-1943 Cerberus và Donnerkeil •  St Nazaire •  Dieppe 1944-1945 Overlord (Normandie •  Paris)  •  Dragoon •  Từ Paris đến sông Rhine (Market Garden) •  Ardennes •  Tiến vào nước Đức Mặt trận oanh tạc Blitz •  Phòng vệ Đức Quốc xã
| x t Trận chiến nước Pháp |
| --- | --- |
Luxembourg Hà Lan Maastricht •  Hague •  Rotterdam •  Grebbeberg •  Afsluitdijk •  Ném bom Rotterdam •  Zeeland Bỉ Eben-Emael •  Hannut •  Gembloux •  Louvain •  Lys Pháp Sedan •  Dinant •  Monthermé •  Stonne •  La Horgne •  Montcornet •  Aisne •  Ailette •  Amiens •  Arras •  Lille •  Boulogne •  Calais •  Abbeville •  Paula •  Dunkerque •  Chiến dịch Dynamo •  Pont-de-l'Arche •  Ý xâm chiếm Pháp •  Saumur
Trận Zeeland là một cuộc chiến ít được biết đến tại Mặt trận phía Tây, diễn ra trong giai đoạn đầu cuộc tấn công của Đức Quốc xã vào Pháp và Vùng Đất Thấp thuộc Chiến tranh thế giới thứ hai. Nhiều đơn vị lính Hà Lan và Pháp đã cố gắng chống cự trước sức tiến công của Đức bằng cách thiết lập một tuyến phòng thủ vững chắc tại tỉnh Zeeland của Hà Lan. Trận chiến kéo dài 8 ngày và là một thất bại đáng thất vọng cho các lực lượng phòng thủ Pháp và Hà Lan.
Chú thích

Tỉnh Zeeland
Rìa lục địa

Rìa lục địa gồm thềm lục địa, dốc/sườn lục địa và bờ/chân lục địa.
Rìa lục địa (tiếng Anh: continental margin) là đới chuyển tiếp giữa lục địa và đại dương, ngăn cách vỏ đại dương của đồng bằng biển thẳm (bồn đại dương) với vỏ lục địa dày hơn. Khoản 3, Điều 76 của Công ước Liên Hợp Quốc về Luật biển định nghĩa rìa lục địa "là phần kéo dài ngập dưới nước của lục địa của quốc gia ven biển, cấu thành bởi đáy biển tương ứng với thềm, dốc và bờ, cũng như lòng đất dưới đáy của chúng. Rìa lục địa không bao gồm các đáy của đại dương ở độ sâu lớn, với các dải núi đại dương của chúng, cũng không bao gồm lòng đất dưới đáy của chúng." Rìa lục địa chiếm 28% diện tích vùng đại dương trên Trái Đất.
Có thể chia rìa lục địa làm hai loại là rìa lục địa thụ động và rìa lục địa tích cực. Rìa lục địa thụ động là loại rìa lục địa nằm đối diện với mép của các mảng phân kì, và vì thế thường có ít hoạt động núi lửa và động đất. Loại hình này thường gặp ở ven Đại Tây Dương. Ngược lại, rìa lục địa tích cực là loại rìa lục địa nằm gần mép của các mảng hội tụ hoặc gần những nơi mà các mảng kiến tạo trượt lên nhau, đặc trưng bởi hoạt động núi lửa và động đất. Loại hình này thường gặp ở ven Thái Bình Dương. Rìa lục địa thường được chia thành ba bộ phận chính là thềm lục địa, dốc lục địa và bờ lục địa:
Thềm lục địa (continental shelf) là phần mở rộng của lục địa kế cận, chiếm 7,4% diện tích vùng đại dương. Xem thêm thông tin: thềm lục địa
Sườn/Dốc lục địa (continental slope) là phần rìa lục địa nằm giữa thềm lục địa và bờ lục địa, có độ dốc lớn hơn 1,5°. Điểm chuyển đột ngột từ thềm lục địa sang dốc lục địa được gọi là mép thềm (self break), thường là ở độ sâu 140 mét. Nhìn chung, dốc lục địa của các rìa lục địa tích cực có độ dốc lớn hơn dốc lục địa của các rìa thụ động.
Chân/Bờ lục địa (continental rise) là phần rìa lục địa nằm giữa dốc lục địa và đáy biển sâu, có độ dốc từ 0,5° trở xuống và thường có bề mặt trầm tích phẳng. Dù một phần trầm tích ở thềm lục địa di chuyển dọc theo dốc lục địa để rồi lắng đọng tại đây nhưng phần lớn trầm tích tạo nên bờ lục địa là do các dòng rối mang đến. Nơi mà dốc lục địa gặp bờ lục địa được gọi là chân của dốc lục địa (foot of continental slope). Trong trường hợp không có bờ lục địa thì chân dốc lục địa là nơi dốc lục địa gặp đáy biển sâu.
Dòng thời gian tiến hóa của loài người

Mô hình cây tiến hóa cổ sinh do Ernst Haeckel đưa ra năm 1879. Lịch sử tiến hóa của các loài được mô tả như là một "cây" với nhiều chi nhánh phát sinh từ một thân cây duy nhất. Cây Haeckel có thể hơi lỗi thời, nhưng nó minh họa rõ các nguyên tắc phát sinh loài, mà phần tái dựng hiện đại phức tạp hơn có thể che khuất.
Tiến trình tiến hóa của loài người vạch ra các sự kiện lớn trong sự phát triển của loài người (Homo sapiens), và sự tiến hóa của tổ tiên loài người. Nó bao gồm giải thích ngắn gọn về một số loài, chi, và các cấp bậc cao hơn của các loài được nhìn thấy ngày nay là tổ tiên có thể có của con người hiện đại.
Biểu đồ thời gian này được tổng kết dựa trên các nghiên cứu nhân loại học, cổ sinh vật học, sinh học phát triển, sinh học hình thái, và từ số liệu về giải phẫu và di truyền. Nó không giải quyết vấn đề nguồn gốc sự sống, mà cuộc thảo luận được cung cấp bởi phát sinh luận, nhưng trình bày một dòng có thể có của nguồn gốc tiến hóa của các loài mà cuối cùng dẫn đến con người hiện đại.
Khác với biểu tượng "cây Haeckel" về lịch sử, bài viết này cung cấp không có phân tích phát sinh chủng loại học (phylogenetics) để giúp khắc họa sự phức tạp, phi tuyến của sự tiến hóa loài người. Điều quan trọng là các "dòng dõi có thể có nguồn gốc tiến hóa" không nên được hiểu là cung cấp một tiến trình tuyến tính từ đơn vị phân loại rất sớm để (giả định) đến mục tiêu là Homo sapiens.
Thời gian các sự kiện trong bài tính bằng Ma (Mega annum, triệu năm); hoặc Ka (Kilo annum, ngàn năm) trước đây/trước hiện tại/trước ngày nay (khái niệm "hiện tại"/"ngày nay" tiêu chuẩn trong khảo cổ học được tính mốc là ngày 01/01/1950).
Phân loại của Homo sapiens

Một trong một vài dòng dõi có thể về nguồn gốc, hoặc bậc phân loại, của Homo sapiens được chỉ ra dưới đây. Cột tiếng Anh để đối chiếu tham khảo.
| Cấp bậc | Tên | Diễn giải | Thời gian, Ma |
| --- | --- | --- | --- |
| Vực (Domain) | Eukaryota | Tế bào có nhân | 2.100 |
| Giới (Kingdom) | Animalia | Động vật | 590 |
| Ngành (Phylum) | Chordata | Động vật có dây sống: có xương sống và không xương sống có quan hệ họ hàng gần | 530 |
| Phân ngành (Subphylum) | Vertebrata | Động vật có xương sống | 505 |
| Liên lớp (Superclass) | Tetrapoda | Động vật bốn chân | 395 |
| Không xếp hạng | Amniota | Động vật bốn chân trên cạn, hoàn toàn thích nghi đất liền | 340 |
| Lớp (Class) | Mammalia | Động vật có vú | 220 |
| Phân lớp (Subclass) | Theria | Theriiformes, Động vật có vú sinh con (không đẻ trứng) |  |
| Phân thứ lớp (Infraclass) | Eutheria | Động vật có vú có nhau thai (thú không có túi) | 125 |
| Đại bộ (Magnorder) | Boreoeutheria | Siêu linh trưởng, dơi, cá voi, hầu hết thú móng guốc, và hầu hết các động vật có vú ăn thịt |  |
| Liên bộ (Superorder) | Euarchontoglires | Siêu linh trưởng (linh trưởng, các loài gặm nhấm, thỏ, chuột chù cây, và chồn bay) | 100 |
| Bộ lớn (Grandorder) | Euarchonta | Động vật linh trưởng, chồn bay (colugo) và chuột chù cây |  |
| Mirorder | Primatomorpha | Động vật linh trưởng và chồn bay | 79.6 |
| Bộ (Order) | Primates | Linh trưởng | 75 |
| Phân bộ (Suborder) | Haplorrhini | Linh trưởng mũi khô ("mũi đơn giản") như vượn, khỉ, và khỉ lùn tarsier | 40 |
| Phân thứ bộ (Infraorder) | Simian | Simiiformes, Linh trưởng bậc cao, hoặc Simian, gồm vượn, khỉ Cựu thế giới, và khỉ Tân thế giới |  |
| Tiểu bộ (Parvorder) | Catarrhini | Linh trưởng xuống mũi (vượn và khỉ Cựu thế giới) | 30 |
| Liên họ (Superfamily) | Hominoidea | Vượn | 28 |
| Họ (Family) | Hominidae | Họ Người: vượn lớn, gồm người, tinh tinh, khỉ đột, đười ươi, vượn dạng người | 15 |
| Phân họ (Subfamily) | Homininae | Người, tinh tinh, khỉ đột | 8 |
| Tông (Tribe) | Hominini | Chi Người, Pan, và Australopithecus | 5.8 |
| Phân tông (Subtribe) | Hominina | Chi Người và các họ hàng/tổ tiên gần với người sau khi chia tách với Pan | 2,5 |
| Chi/Giống (Genus) | Homo | Người | 2,5 |
| Loài (Species) | Homo sapiens cổ | Người cổ xưa hiện đại về giải phẫu (Archaic) | 0,5 |
| Phân loài (Subspecies) | H. sapiens sapiens | Người hiện đại hoàn toàn về giải phẫu và hành vi | 0,2 |
Biểu thời gian > Sinh vật đầu tiên

| Thời gian | Sự kiện |
| --- | --- |
4000 Ma: Các sinh vật sớm nhất xuất hiện. Xem Cội nguồn sự sống.
3900 Ma: Các tế bào tương tự như sinh vật nhân sơ (Prokaryota) xuất hiện. Đồng thời xuất hiện quang hợp, và từ đó lượng oxy xuất hiện, tăng dần đến các lượng lớn trên Trái Đất.
2500 Ma: Sinh vật đầu tiên sử dụng oxy. Khoảng 2400 Ma là thời được gọi là thảm họa oxy, các dạng sống kỵ khí bị dạng dùng oxy xóa sổ.
2100 Ma: Sinh vật nhân thực (Eukaryota), là dạng tế bào phức tạp xuất hiện.
1200 Ma: Sinh sản hữu tính tiến hóa, dẫn đến quá trình tiến hóa nhanh hơn.
900 Ma: Choanoflagellatea Choanoflagellatea (trùng lông roi phễu) có thể trông giống như các tổ tiên của toàn bộ giới động vật. Cụ thể chúng có thể là tổ tiên trực tiếp của Động vật thân lỗ (Bọt biển, hải miên). Proterospongia (thành viên của Choanoflagellatea) là ví dụ sống tốt nhất về những gì tổ tiên của giới động vật có thể trông như thế. Chúng sống thành tập đoàn, và thể hiện một mức độ nguyên thủy sự chuyên môn hóa của tế bào cho các chức năng khác nhau.
600 Ma: Bọt biển (Porifera) xuất hiện, được coi là những động vật đa bào đầu tiên. Đó là một trong những dạng đơn giản nhất của động vật, với các mô phân biệt hóa một phần.  Bọt biển là ngành động vật lâu đời nhất về mặt phát sinh chủng loại học còn tồn tại đến ngày nay.
580 Ma: Thích ty bào (Cnidaria) có thể là bắt đầu của động vật đa bào có di chuyển. Hầu như tất cả các cnidaria có dây thần kinh và cơ bắp. Vì rằng đó là những sinh vật đơn giản nhất sở hữu chúng, nên tổ tiên trực tiếp của chúng rất có thể là loài động vật đầu tiên sử dụng dây thần kinh và cơ bắp với nhau. Cnidaria cũng là những sinh vật đầu tiên với một cơ thể thực sự với hình thức và hình dạng nhất định, có đối xứng xuyên tâm. Mắt cũng bắt đầu tiến hóa vào thời kỳ này.
550 Ma: Giun dẹp Giun dẹp là những sinh vật đầu tiên có bộ não, và là loài động vật đơn giản nhất có đối xứng hai bên, hiện còn tồn tại. Đó cũng là những sinh vật đơn giản nhất với các cơ quan tạo thành từ ba lớp phôi. Phần lớn các ngành động vật bắt gặp trong các mẫu hóa thạch là các loài sinh vật biển trong sự bùng nổ kỷ Cambri.
540 Ma: Giun Acorn được coi là tiến hóa hơn so với sinh vật dạng giun tương tự khác. Chúng có hệ thống tuần hoàn với một trái tim, đồng thời cũng có chức năng một quả thận. Giun Acorn có cấu trúc mang dùng cho thở, giống như cấu trúc tương tự như của cá nguyên thủy. Vì thế giun Acorn đôi khi được coi là dạng liên kết giữa các động vật có xương sống và không xương sống.
Biểu thời gian > Động vật có dây sống (Chordata)

| Thời gian | Sự kiện |
| --- | --- |
530 Ma: Pikaia Pikaia là tổ tiên mang tính biểu tượng của động vật có dây sống hiện đại và động vật có xương sống. Số khác thì là những thể tiền thân sớm hơn, bao gồm động vật có dây sống Myllokunmingia fengjiaoa, Haikouella lanceolata, và Haikouichthys ercaicunensis. Lưỡng tiêm, vẫn còn tồn tại đến nay, giữ lại một số đặc điểm của động vật có dây sống nguyên thủy. Nó giống như Pikaia. Động vật răng nón (Conodonta) là một loại nổi tiếng của hóa thạch động vật có dây sống đầu tiên, có từ 495 Ma về sau. Nó có hình dạng của một con lươn, có các răng khác thường, và đặc trưng với đôi mắt to, vây có tia vây, cơ bắp hình chữ V và một dây sống. Các động vật này đôi khi được gọi là Conodonta, hoặc là Conodontophorida (mang răng nón) để tránh nhầm lẫn.
505 Ma: AgnathaCác động vật có xương sống đầu tiên xuất hiện: Cá giáp (Ostracodermi), cá không hàm (Agnatha). Chúng liên quan đến dạng ngày nay là cá mút đá và Myxinidae (hagfish).  Haikouichthys và Myllokunmingia là những ví dụ về cá không hàm (Agnatha). Chúng không có hàm, bộ xương trong là chất sụn, thiếu các cặp vây ngực và vây chậu như của cá hiện đại. Chúng là tiền thân của cá xương (Osteichthyes).
480 Ma: Placoderm Cá da phiến (Placodermi) là loài cá tiền sử. Placodermi là một số trong những loài cá có hàm đầu tiên (Gnathostomata). Các quai hàm phát triển từ cung mang thứ nhất. Đầu và ngực của Placodermi đã được bao phủ bởi các tấm giáp có khớp nối, các phần còn lại của cơ thể thì có vảy hoặc trần trụi. Tuy nhiên, các mẫu hóa thạch chỉ ra là chúng không có hậu duệ khi kết thúc kỷ Devon, và sự liên quan đến cá xương còn sinh tồn hiện nay còn thua cả cá mập. 
410 Ma: Coelacanth bắt năm 1974Cá vây tay đầu tiên xuất hiện. Bộ động vật này đã từng được coi là không còn thành viên còn tồn tại, cho đến năm 1938 mẫu vật sống được phát hiện, và nó thường được gọi là hóa thạch sống.
Biểu thời gian > Động vật có vú (Mammalia)

| Thời gian | Sự kiện |
| --- | --- |
256 Ma: Tập tin:Phthinosuchus.jpgPhthinosuchus, một dạng Therapsida sơ khai Ngay sau sự xuất hiện của các loài bò sát đầu tiên, đã có hai nhánh tách ra. Một nhánh là các Sauropsida, từ đó tiến hóa ra các loài bò sát và chim hiện đại. Nhánh khác là Synapsida, từ đó tiến hóa ra động vật có vú hiện đại. Cả hai đã có các hốc thái dương, một cặp lỗ trên hộp sọ ở phía sau mắt, để tăng không gian cho các cơ hàm. Synapsida có một hốc ở mỗi bên, trong khi Diapsida có hai. Các bò sát dạng động vật có vú sớm nhất là Pelycosauria. Pelycosauria là những sinh vật đầu tiên có hốc thái dương. Pelycosauria chưa phải là Therapsida, nhưng ngay sau đó đã phát triển thành. Therapsida là tổ tiên trực tiếp của động vật có vú. Các Therapsida có hốc thái dương lớn hơn và giống động vật có vú hơn là với Pelycosauria. Răng của chúng có sự khác biệt chức năng nhiều hơn. Các dạng sau này đã phát triển vòm miệng thứ cấp, cho phép các động vật ăn và thở cùng lúc, và là dấu hiệu của cách sống tích cực hơn, có lẽ là kiểu máu nóng. 
220 Ma: Cynognathus Một nhóm nhỏ của Therapsida, các động vật răng chó (Cynodontia), phát triển các đặc tính giống như động vật có vú nhiều hơn. Các hàm của Cynodontia giống với hàm động vật có vú hiện đại. Rất có thể nhóm các loài thú này có chứa một loài là tổ tiên trực tiếp của tất cả các động vật có vú hiện đại. 
220 Ma: Repenomamus Từ Eucynodontia (Cynodontia) xuất hiện các động vật có vú đầu tiên. Hầu hết động vật có vú đầu tiên là những động vật nhỏ như chuột chù ăn côn trùng. Mặc dù không có bằng chứng hóa thạch, có khả năng là chúng có nhiệt độ cơ thể ổn định, và có tuyến sữa nuôi con. Vùng vỏ não mới của não tiến hóa đầu tiên ở động vật có vú, và do đó là duy nhất chỉ chúng có. Động vật đơn huyệt (Monotremata) là một nhóm đẻ trứng của động vật có vú, có đại diện hiện đại như thú mỏ vịt và Echidna (thú đơn huyệt lông nhím). Gần đây giải mã bộ gen của thú mỏ vịt chỉ ra rằng gen giới tính của nó gần gũi với chim hơn so với những động vật có vú đẻ con (Theria). So sánh điều này với động vật có vú khác, có thể suy ra rằng các động vật có vú đầu tiên đạt được sự khác biệt về giới thông qua sự có mặt hoặc thiếu gen SRY (sex-determining region Y, tìm thấy trong nhiễm sắc thể Y) đã tiến hóa sau khi dòng dõi Monotremata tách ra khỏi.
160 Ma: Juramaia Juramaia là hóa thạch thú thật sự (Eutheria) sớm nhất đã biết.
100 Ma: Tổ tiên chung gần đây nhất của chuột và người (cơ sở của nhánh Euarchontoglires).
Biểu thời gian > Linh trưởng (Primates)

| Thời gian | Sự kiện |
| --- | --- |
85–65 Ma: Plesiadapis Carpolestes simpsoni Một nhóm các động vật có vú ăn côn trùng nhỏ, kiếm ăn đêm và sống trên cây gọi là Euarchonta bắt đầu một sự biệt hóa nào đó dẫn đến các động vật linh trưởng, chuột chù cây và chồn bay. Các Primatomorpha là một nhánh của Euarchonta bao gồm các linh trưởng và các loài gốc linh trưởng - Plesiadapiformes. Một trong những dạng linh trưởng gốc sơ khai là Plesiadapis. Plesiadapis vẫn có móng vuốt và đôi mắt nằm hai bên đầu, nên trên mặt đất nó nhanh hơn hơn trên tán cây, nhưng nó bắt đầu dành thời gian dài trên các cành thấp của cây, ăn trái cây và lá. Các Plesiadapiformes rất có khả năng gồm các loài là tổ tiên của tất cả các động vật linh trưởng. Một trong những Plesiadapiformes cuối cùng là Carpolestes simpsoni. Nó đã có ngón tay cầm nắm nhưng mắt không phải là hướng về phía trước.
63 Ma: Linh trưởng phân hoá thành phân bộ Strepsirrhini (linh trưởng mũi ướt) và Haplorrhini (linh trưởng mũi khô). Strepsirrhini chứa hầu hết các bộ bán hầu, gồm cả các loài hiện đại là vượn cáo và cu li. Haplorrhini bao gồm ba nhóm còn sinh tồn: khỉ mắt kính (Tarsiidae), khỉ (Simiiformes) và vượn. Một trong những Haplorrhini sớm nhất là Teilhardina asiatica, có kích thước bằng con chuột, sinh sống ngày đêm với đôi mắt nhỏ. Haplorrhini mất khả năng trao đổi chất tạo vitamin C cho mình, nên nó và hậu thế phải bù đắp bằng chế độ ăn có trái cây.
30 Ma: Aegyptopithecus Haplorrhini chia tách thành các tiểu bộ Platyrrhini và Catarrhini. Platyrrhini, khỉ Tân Thế giới, có đuôi có khả năng cuộn vào cây và con đực mù màu. Chúng có thể đã di cư đến Nam Mỹ trên các bè dạng thảm thực vật trên Đại Tây Dương khi còn tương đối hẹp (cỡ 700 km). Catarrhini chủ yếu là ở châu Phi khi hai lục địa trôi dạt xa nhau. Tổ tiên có thể của Catarrhini bao gồm Aegyptopithecus và Saadanius.
25 Ma: Proconsul Catarrhini chia tách thành 2 siêu họ, khỉ Cựu thế giới (Cercopithecoidea) và vượn người (Hominoidea). Khả năng cảm nhận màu ba sắc của chúng ta có nguồn gốc di truyền từ giai đoạn này. Proconsul là chi có sớm của linh trưởng Catarrhini. Nó có các đặc trưng pha trộn của khỉ Cựu thế giới và của vượn người. Các biểu hiện giống như khỉ của Proconsul bao gồm men răng mỏng, một thể trạng nhẹ với ngực hẹp và chi trước ngắn, và một lối sống bốn chân trên cây. Đặc tính vượn của nó là nó thiếu một cái đuôi, khuỷu tay vượn, và một bộ não lớn hơn một chút so với kích thước cơ thể. Proconsul africanus là tổ tiên có thể của cả hai nhóm vượn lớn và vượn nhỏ, bao gồm cả con người.
Pristimantis eremitus

| Eleutherodactylus eremitus> Tình trạng bảo tồn |
| --- | --- |
 Sắp nguy cấp  (IUCN 3.1)
Phân loại khoa học
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Chordata
Lớp (class): Amphibia
Bộ (ordo): Anura
Họ (familia): Strabomantidae
Chi (genus): Eleutherodactylus
Loài (species): E. eremitus
Danh pháp hai phần
Eleutherodactylus eremitus (Lynch, 1980) 
Eleutherodactylus eremitus là một loài động vật lưỡng cư trong họ Strabomantidae, thuộc bộ Anura. Loài này được Lynch mô tả khoa học đầu tiên năm 1980.
Ctenichneumon melanocastanus

| Ctenichneumon melanocastanus> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Hymenoptera
Họ (familia): Ichneumonidae
Chi (genus): Ctenichneumon
Loài (species): C. melanocastanus
Danh pháp hai phần
Ctenichneumon melanocastanus (Gravenhorst, 1820) 
Ctenichneumon melanocastanus là một loài tò vò trong họ Ichneumonidae.
Chú thích

↑  Bisby, F.A.; Roskov, Y.R.; Orrell, T.M.; Nicolson, D.; Paglinawan, L.E.; Bailly, N.; Kirk, P.M.; Bourgoin, T.; Baillargeon, G.; Ouvrard, D. (2011). “Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist”. Species 2000: Reading, UK. Truy cập ngày 22 tháng 6 năm 2014.
Pterolophia palauana

| Pterolophia palauana> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Coleoptera
Phân bộ (subordo): Polyphaga
Liên họ (superfamilia): Cerambycoidea
Họ (familia): Cerambycidae
Chi (genus): Pterolophia
Loài (species): P. palauana
Danh pháp hai phần
Pterolophia palauana Matsushita, 1935 
Pterolophia palauana là một loài bọ cánh cứng trong họ Cerambycidae.
Chú thích

↑  Bisby, F.A.; Roskov, Y.R.; Orrell, T.M.; Nicolson, D.; Paglinawan, L.E.; Bailly, N.; Kirk, P.M.; Bourgoin, T.; Baillargeon, G.; Ouvrard, D. (2011). “Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist”. Species 2000: Reading, UK. Truy cập ngày 24 tháng 9 năm 2012.
Psaliodes fervescens

| Psaliodes fervescens> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Lepidoptera
Họ (familia): Geometridae
Chi (genus): Psaliodes
Loài (species): P. fervescens
Danh pháp hai phần
Psaliodes fervescens Dyar, 1920 
Psaliodes fervescens là một loài bướm đêm trong họ Geometridae.
Chú thích

↑  Bisby, F.A.; Roskov, Y.R.; Orrell, T.M.; Nicolson, D.; Paglinawan, L.E.; Bailly, N.; Kirk, P.M.; Bourgoin, T.; Baillargeon, G.; Ouvrard, D. (2011). “Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist”. Species 2000: Reading, UK. Truy cập ngày 17 tháng 6 năm 2014.
Özükavak, Çekerek

| Özükavak |
| --- | --- |
—  Thị trấn  —
 
ÖzükavakVị trí ở Thổ Nhĩ Kỳ
Quốc gia:  Thổ Nhĩ Kỳ
Tỉnh: Yozgat
Huyện: Çekerek
Dân số (2010)
 • Tổng cộng: 2,122 người
Múi giờ: EET (UTC+2)
 • Mùa hè (DST): EEST (UTC+3)
Özükavak là một thị trấn thuộc huyện Çekerek, tỉnh Yozgat, Thổ Nhĩ Kỳ. Dân số thời điểm năm 2010 là 2.122 người.
Chú thích

↑  “Cities, towns and villages in Yozgat”. Viện thống kê Thổ Nhĩ Kỳ. Lưu trữ bản gốc ngày 17 tháng 7 năm 2012. Truy cập ngày 17 tháng 9 năm 2012.Quản lý CS1: bot: trạng thái URL ban đầu không rõ (liên kết)