stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Loạn Tô Tuấn
Diễn biến > Tam Ngô dấy binh

Khi trước Tô Tuấn sai Thượng thư Trương Khải làm Quyền đốc đông quân, Tư đồ Vương Đạo ngầm dùng chiếu lệnh của Thái hậu kêu gọi quan lại Tam Ngô dấy nghĩa binh cứu thiên tử. Cối Kê nội sử Vương Thư lấy Dữu Băng làm Hành Phấn vũ tướng quân, sai Băng đưa 1 vạn quân vượt sông tây tiến đến Chiết Giang. Vì thế bọn Ngô Hưng thái thú Ngu Đàm, Ngô Quốc nội sử Thái Mô, Nghĩa Hưng thái thú (tiền nhiệm) Cố Chúng đều cất binh hưởng ứng. Mô trả lại quận cho Dữu Băng.
Tô Tuấn nghe tin, sai bộ tướng là bọn Quản Thương, Trương Kiện, Hoằng Huy chống lại, cùng bọn Ngu Đàm giao chiến, có thắng có thua, chưa đem lại kết quả.
Diễn biến > Đối trận Thạch Đầu

Tô Tuấn nghe tin phương tây (chỉ Kinh Châu của Đào Khản) dấy binh, dùng kế của tham quân Giả Ninh, từ Cô Thục về giữ Thạch Đầu, chia quân chống lại bọn Khản. Khi xưa Dữu Lượng vì muốn đề phòng Tô Tuấn, cho sửa sang thành Thạch Đầu , nay Tuấn lại dựa nơi này chống lại quân cần vương.
Tô Tuấn bức Đế dời đến Thạch Đầu, Vương Đạo cố ngăn không được. Hôm ấy trời mưa lớn, đường sá lầy lội, Lưu Siêu, Chung Nhã theo hầu bên cạnh Đế, không chịu cưỡi ngựa mà Tuấn cấp cho, để tỏ sự bất bình. Tuấn ghét lắm, nhưng chưa dám giết họ, đành bố trí bộ hạ thân tín giám sát thật chặt chẽ; sai Tả quang lộc đại phu Lục Diệp lưu thủ Đài thành, bức bách tất cả cư dân vào ở Hậu Uyển; sai Khuông Thuật giữ Uyển Thành.
Tháng 5, Đào Khản soái quân đến Tầm Dương, cùng Dữu Lượng, Ôn Kiệu cùng tiến về Kiến Khang. Binh sĩ có 4 vạn, cờ xí hơn 700 dặm, tiếng chiêng trống vang khắp xa gần.
Quân đội của Đào Khản, Ôn Kiệu ở Gia Tử Phổ. Khản lấy Vương Thư làm Giám Chiết Đông quân sự, Ngu Đàm làm Giám Chiết Tây quân sự, đều chịu sự chỉ huy của Si Giám. Giám soái quân vượt sông, hội họp với bọn Khản ở Gia Tử Phổ. Ung Châu thứ sử Ngụy Cai cũng đưa quân đến đấy.
Liên quân nhằm thẳng Thạch Đầu, tiến đến Thái Châu. Khản lập đồn ở Tra Phổ 18, Kiệu lập đồn ở Sa Môn Phổ. Tuấn lên lầu phong hỏa, nhìn quân liên quân rất nhiều, có vẻ sợ, nói: "Tôi vốn biết Ôn Kiệu rất được lòng người mà!"
Diễn biến > Đôi bên giằng co

Dữu Lượng sai Đốc hộ Vương Chương lừa đồng đảng của Tuấn là Trương Diệu, ngược lại còn bị đánh bại. Lượng đưa cờ tiết đến nhận lỗi với Khản.
Khi nghe tin kinh thành thất thủ, Tuyên Thành nội sử Hoàn Di dời từ Quảng Đức về đồn trú ở huyện Kính. Trong khi các địa phương xung quanh đều đã đầu hàng Tô Tuấn, Di vẫn khẳng khái chống lại, sai Du Túng giữ Lan Thạch (đông bắc huyện Kính). Đến nay Tuấn sai Hàn Hoảng phá Lan Thạch, Túng tận lực mà chết, Hoảng tiến đánh Di. Tháng 6, thành vỡ, Hoảng bắt được Di, giết đi.
Buổi đầu liên quân đến Thạch Đầu, lập tức muốn quyết chiến, Đào Khản nói: "Quân giặc đang mạnh, khó lòng đánh nổi, nên kéo dài thời gian, tìm kế mà phá." Nhưng mọi người không nghe, thành ra nhiều lần tấn công không có kết quả. Bộ tướng của Si Giám là Lý Căn (Nguyên văn: Giám quân bộ tướng Lý Căn) xin lập lũy Bạch Thạch 19, Khản nghe theo, trong đêm tiến hành, đến sáng thì xong. Nghe tiếng trống của phản quân ra vẻ muốn tấn công, các tướng lo sợ. Khổng Thản nói: "Không đâu! Nếu Tuấn đánh lũy, ắt đợi gió đông bắc nổi lớn, khiến thủy quân ta không thể đến cứu; nay trời trong xanh, giặc ắt không đến. Sở dĩ đánh tiếng, ắt điều quân ra Giang Thừa , cướp lấy Kinh Khẩu về phía đông đấy." Quả nhiên như vậy. Khản sai Dữu Lượng đưa 2000 người giữ Bạch Thạch, Tuấn soái hơn vạn bộ kỵ 4 mặt tấn công nhưng không hạ được.
Bọn Vương Thư, Ngu Đàm mấy lần giao chiến với phản quân đều thất bại. Khổng Thản đề nghị lấy Si Giám giữ mặt đông, nên Đào Khản lệnh cho Giám cùng Hậu tướng quân Quách Mặc về giữ Kinh Khẩu, lập 3 lũy Đại Nghiệp, Khúc A, Trang Đình để chia binh lực của Tô Tuấn, sai Quách Mặc giữ Đại Nghiệp.
Diễn biến > Tổ Ước thất bại

Tháng 5 năm thứ 3 (328), tướng của Ôn Kiệu là Mao Bảo tập kích tư mã của Tổ Ước là Hoàn Phủ, lấy được lương thực mà Tô Tuấn gởi cho Ước, giết hơn vạn tên địch. Ước do vậy mà bị đói kém, Kiệu lấy Bảo làm Lư Giang thái thú.
Tổ Ước sai Tổ Hoán, Hoàn Phủ tập kích Bồn Khẩu (nơi này thuộc Tầm Dương, căn cứ của Ôn Kiệu), Đào Khản sai Mao Bảo đi cứu. Giữa đường, Hoán, Phủ tấn công Tiếu Quốc nội sử Hoàn Tuyên ở núi Mã Đầu. Bảo đến cứu Tuyên, trước thua sau thắng, Hoán, Phủ bỏ trốn, Tuyên theo về với Ôn Kiệu. Bảo tấn công quân đội của Tổ Ước ở Đông Quan, nhổ được đồn thú Hợp Phì; gặp lúc Kiệu triệu hồi, nên quay về Thạch Đầu.
Các tướng của Tổ Ước ngầm thông mưu với Hậu Triệu, nhận làm nội ứng. Tướng Triệu là Thạch Thông, Thạch Kham đưa quân vượt sông Hoài, đánh Thọ Xuân. Tháng 7, quân đội của Ước tan rã, Ước chạy về Lịch Dương.
Tâm phúc của Tô Tuấn là bọn Lộ Vĩnh, Khuông Thuật, Giả Ninh nghe tin Tổ Ước thất bại, khuyên Tuấn giết bọn đại thần Vương Đạo. Tuấn kính trọng Đạo, không cho. Vĩnh sinh ra hai lòng, Đạo sai tham quân Viên Đam (chắt của Viên Hoán đời Tam Quốc, phụng sự Tào Tháo) ngầm dụ Vĩnh quy thuận. Tháng 9, Đạo đem theo hai con cùng Vĩnh chạy đến Bạch Thạch.
Kết quả > Tô Tuấn tử trận

Đôi bên giằng co lâu ngày, Tô Tuấn chia quân cướp bóc khắp nơi, không ai địch nổi, lòng người sợ hãi. Ôn Kiệu tuy lớn tiếng quát mắng, đưa quân ra đánh thì cũng thua trận, đâm ra kiêng dè. Kiệu hết lương, đến mượn Đào Khản. Khản nổi giận, trách Kiệu làm trái lời giao ước binh lương tự túc khi mới hội quân, đòi lui về Kinh Châu. Kiệu lấy đại nghĩa can ngăn, nhưng chỉ là lời suông. Mao Bảo xin đến gặp Khản, hiến kế đốt lương của Tô Tuấn. Khản thấy khả thi, bèn chia cho Kiệu 5 vạn thạch gạo, giữ Bảo ở lại làm Đốc hộ. Bảo đốt kho lương của Tô Tuấn ở 2 huyện Cú Dung, Hồ Thục. Tô Tuấn rơi vào cảnh đói kém, Khản không đi nữa.
Bọn Trương Kiện, Hàn Hoảng đánh Đại Nghiệp rất gấp. Trong lũy thiếu nước, người phải uống cả nước phân. Quách Mặc sợ, đột vây ra ngoài, để quân đội ở lại giữ lũy. Tham quân của Si Giám là Tào Nạp khuyên Giám lui về Quảng Lăng, ngày sau sẽ cất quân cần vương. Giám gọi tất cả bộ hạ đến, chém Nạp làm gương, lòng ngươi mới yên.
Đào Khản theo kế ‘vi Ngụy cứu Triệu’ của Trưởng sử Ân Tiện (anh của Ân Dung), vì quân Kinh Châu quen thủy chiến hơn bộ chiến, nên đánh gấp Thạch Đầu thay vì cứu Đại Nghiệp. Khản đưa thủy quân hướng về Thạch Đầu, Dữu Lượng, Ôn Kiệu, Triệu Dận lên bờ ở phía nam Bạch Thạch, khiêu chiến phản quân. Tô Tuấn đưa 8000 quân đón đánh, sai con trai Tô Thạc cùng bộ tướng Khuông Hiếu áp sát Triệu Dận, đánh bại cánh quân này. Tuấn đang úy lạo tướng sĩ, gặp lúc say rượu trông thấy Dận chạy trốn, nói: "Hiếu có thể phá giặc, ta lại không được sao!" Nhân đó cho mọi người nghỉ ngơi, đưa vài kỵ binh phá trận, nhưng chưa vào được, muốn quay về gò Bạch Mộc 20 thì ngựa bị vấp. Tướng của Khản là bọn Bành Thế, Lý Thiên lấy mâu mà ném, Tuấn nhào khỏi đầu ngựa, bị băm nát, đốt cả xương. Liên quân đều hô vạn tuế, phản quân tan vỡ.
Kết quả > Giành lại Thạch Đầu

Hàn Hoảng nghe tin Tô Tuấn đã chết, kéo quân về giữ Thạch Đầu. Bọn Tư mã Nhiệm Nhượng lập Tô Dật, em của Tuấn, làm chủ, đóng chặt cửa thành cố thủ.
Tướng của Tô Tuấn là Quản Thương, Hoằng Huy đánh lũy Trang Đình, Đốc hộ Lý Hoành, Khinh xa trưởng sử Đằng Hàm phá được. Thương đầu hàng Dữu Lượng, còn lại đều về với Trương Kiện.
Tháng giêng năm thứ 4 (329), Quang lộc đại phu Lục Diệp cùng em trai là Thượng thư tả bộc xạ Lục Ngoạn thuyết phục được Khuông Thuật dâng Uyển Thành đầu hàng.
Hữu vệ tướng quân Lưu Siêu, Thị trung Chung Nhã cùng bọn Kiến Khang lệnh Quản Mô mưu tính đưa Đế ra với liên quân. Việc bị tiết lậu, Tô Dật sai Nhiệm Nhượng đem quân vào cùng bắt Siêu, Nhã. Đế ôm lấy họ mà khóc: "Trả thị trung, hữu vệ của ta!" Nhượng giật lấy hai người mà giết đi.
Tô Dật, Tô Thạc, Hàn Hoảng ra sức đánh Đài thành, bị Mao Bảo đẩy lui.
Tháng 2, liên quân tấn công Thạch Đầu, Kiến uy trưởng sử Đằng Hàm (được thăng chức) đánh bại Tô Dật. Tô Thạc đưa mấy trăm dũng sĩ vượt sông Hoài giao chiến, bị Ôn Kiệu chém chết. Bọn Hàn Hoảng sợ, muốn chạy về với Trương Kiện ở Khúc A, không mở được cửa, đợi đến đêm thì trèo qua, phản quân tử thương đến vài vạn. Liên quân bắt được Tô Dật, chém đi.
Bộ tướng của Đằng Hàm là Tào Cư ẵm Đế lên thuyền của Ôn Kiệu, quần thần dập đầu xin tha tội. Tây Dương vương Tư Mã Dạng và những người hưởng ứng Tô Tuấn bị giết. Đào Khản vì tình quen biết cũ, xin tha cho Nhiệm Nhượng, Đế nhớ oán cũ, sai đem chém.
Kết quả > Quét sạch tàn dư

Trong lúc liên quân đánh Thạch Đầu, Quan quân tướng quân Triệu Dận sai bộ tướng Cam Miêu đánh Tổ Ước ở Lịch Dương. Ước đưa mấy trăm bộ hạ chạy sang Hậu Triệu, còn lại đều ra hàng.
Sau khi phản quân mất Thạch Đầu, Trương Kiện ngờ bọn Hoằng Huy hai lòng, đều giết đi. Kiện đưa thủy quân từ huyện Duyên Lăng muốn vào Ngô Hưng. Dương liệt tướng quân Vương Doãn Chi cùng quân đội các nơi ở Ngô Hưng đánh bại phản quân, bắt hơn vạn nam, nữ.
Kiện lại cùng bọn Hàn Hoảng, Mã Hùng chạy về phía tây nhắm đến huyện Cố Chướng. Si Giám sai Lý Hoành đuổi theo, bắt kịp ở núi Bình Lăng , vây đánh rất gấp. Hoảng xuống núi giao chiến, bắn chết rất nhiều quan quân, hết tên mới bị giết. Bọn Kiệu đầu hàng, đều bị bêu đầu. Loạn Tô Tuấn, Tổ Ước đến đây kết thúc.
Ảnh hưởng

Sau loạn, kinh thành hoang tàn, người vật điêu linh, mọi người đổ lỗi cho Dữu Lượng. Vì thế Lượng xin ra ngoài để hiệu lực, được trấn thủ Vu Hồ làm Dự Châu thứ sử. Nhưng Lượng là ngoại thích, tuy ở ngoài vẫn có thể khống chế triều đình, khiến Phụ chánh đại thần Vương Đạo không an lòng. Mâu thuẫn giữa hai sĩ tộc lớn Vương, Dữu ngày càng sâu sắc, hơn 10 năm sau đó, Lượng nhiều lần tìm cách phế trừ Đạo, bởi Si Giám phản đối mà tránh được một trường tranh đấu trong nội bộ chính quyền Đông Tấn.
Từ khi Đông Tấn dựng nước, nội loạn nổ ra ở thượng du, triều đình chỉ nhờ vào sự giúp đỡ của Hoài Âm, Hợp Phì, nếu có gì bất trắc, Kiến Khang rơi vào cảnh ngộ nguy hiểm. Các quận ở miền đông là nguồn cung ứng duy nhất cho kinh thành, trong loạn Tô Tuấn, nhờ Si Giám giữ vững Kinh Khẩu, đảm bảo thắng lợi cuối cùng của liên quân. Si Giám dùng lưu dân ở Kinh Khẩu, Quảng Lăng xây dựng lực lượng có tác dụng vừa khống chế miền đông, vừa bảo vệ Kiến Khang, trở thành một nhân tố trọng yếu ổn định cục diện Giang Tả. Sau này Tạ Huyền tổ chức Bắc Phủ binh, Lưu Dụ kiến lập nhà Lưu Tống, bắt đầu từ lực lượng này.
Lưu dân được Tô Tuấn, Tổ Ước lãnh đạo làm loạn, đối với chính quyền sĩ tộc nhà Đông Tấn là một sự đả kích rất lớn, một bài học rất sâu sắc. Cho đến 70 năm sau, nội bộ chính quyền Đông Tấn nhiều lần nổ ra tranh đấu, nhưng không dám động đến binh đao, được yên ổn thêm một thời gian.
Dật sự

Khi chạy khỏi Kiến Khang, Dữu Lượng chỉ có thuyền nhỏ. Phản quân đuổi đến, bộ hạ của Lượng vãi tên mà bắn, nào ngờ lại bắn trúng người lái thuyền. Thuyền chòng chành muốn lật, mọi người sợ hãi, Lượng ngồi yên, nói: "Thủ hạ thế này sao có thể đánh giặc được!" tất cả mới bình tâm trở lại.
Dữu Băng chạy khỏi Ngô Quận, đến Chiết Giang, Tuấn đuổi rất gấp, tên lính Ngô Linh Hạ đưa Băng vào thuyền, lấy chiếu trúc đắp lên, hò lớn mà chèo, ngược dòng mà đi. Mỗi lần gặp tuần canh, liền lấy gậy gõ thuyền nói: "Nơi nào tìm được Dữu Băng, Dữu Băng chính là ở đây!" Lính canh cho là người say, không nghi ngờ, Băng mới thoát được.
Dữu Lượng sai Vương Chương lừa Trương Diệu không xong, đến nỗi thua trận, phải xin lỗi chủ tướng liên quân là Đào Khản. Tư mã của Lượng là Ân Dung đến gặp Khản xin lỗi rằng: "Tướng quân làm việc này, không phải ý định của chúng tôi." Vương Chương đến nói: "Chương tự làm việc này, tướng quân không biết gì!" Khản nói: "Xưa Ân Dung làm quân tử, Vương Chương làm tiểu nhân; nay Vương Chương làm quân tử, Ân Dung làm tiểu nhân."
Liên quân giành lại Thạch Đầu, Vương Đạo vào thành, dùng lại cờ tiết cũ 21. Đào Khản cười nói: "Cờ tiết của Tô Vũ vốn không như thế này!" Đạo lấy làm xấu hổ.
Chú thích

↑  Quận trị nay là Hòa Châu, An Huy
↑  Nay là phía đông Vọng Giang, An Huy
↑  Tức Tư mã (một chức thuộc quan) dưới quyền trực tiếp của Tư đồ (một trong Tam công, ở đây là Vương Đạo)
↑  Nay là thôn Bách Tử, hương Trần Thiển, huyện Toàn Tiêu, An Huy
↑  Nay là bến sông Trường Giang, tây nam Hòa Châu, An Huy
↑  Nay là Đương Đồ, An Huy
1 2  Tư trị thông giám, quyển 93
↑  Nay là làng đại học Tiên Lâm, Nam Kinh
↑  Tư trị thông giám chép là núi Bình Lăng, Tấn thư – Tô Tuấn truyện chép là núi Nham
↑  Ân Dung vốn là dõng dõi sĩ tộc ở Trần Quận, Vương Chương là bình dân
↑  Đào Khản cười Vương Đạo làm mất cờ tiết (thất tiết), đồng âm với làm mất khí tiết
↑  Lịch Đạo Nguyên (466 - ?), nhà địa lý, nhà tản văn đời Bắc Ngụy. Tác phẩm tiêu biểu là Thủy Kinh chú (chú giải Thủy Kinh)
↑  Đỗ Hữu (735 - 812), nhà chính trị, nhà sử học, đã từng trải qua loạn An Lộc Sơn trong giai đoạn Trung Đường, tác phẩm tiêu biểu là Thông điển
↑  Nhìn chung Ngô Quận, Ngô Hưng, Cối Kê, bao gồm khái niệm Tam Ngô đều nằm ở phía đông của Kiến Khang, được tính là miền đông của Đông Tấn, gọi chung là Đông thổ hay Đông đạo
↑  Nay là thôn Ma Hồ, trấn Hương Đường, khu Toánh Tuyền, thành phố Phụ Dương, tỉnh An Huy
↑  Nay là Tuyên Thành, An Huy
↑  Nay là phía đông Nam Lăng, An Huy
1 2  Hồ Tam Tỉnh (1230 -1302), nhà sử học trải qua 2 triều đại Tống, Nguyên, hoàn thành "Tư trị thông giám âm chú" vào năm 1286
↑  Cù lao đá này gọi là Ngưu Chử ki, nay đổi là Thái Thạch ki, phía tây thành phố Mã An Sơn, An Huy. Thái Thạch ki là danh thắng Trung Quốc cấp 4A
↑  Đây là một tòa núi nhỏ, chu vi không quá 3 dặm, được dùng làm ngự uyển vào đời Lục triều, nhiều lần bị đổi tên, nay là núi Tiểu Cửu Hoa (vốn là tên của tòa động ở phía nam núi, nhân đó mà có tên núi), công viên Tiểu Cửu Hoa, ở mé tây cửa Thái Bình, phía đông Nam Kinh
↑  Đời Hán lấy Thượng thư làm Trung đài, Ngự sử làm Hiến đài, Yết giả làm Ngoại đài. Tam đài vốn là tên gọi chung ba loại quan viên này. Tam đài ở đây lại ứng với Tam công: Thái tể (ban đầu là Thái sư, nhưng nhà Tấn kiêng húy Tấn Cảnh đế Tư Mã Sư), Thái phó, Thái bảo
↑  Nay thuộc khu Giang Ninh, Nam Kinh
↑  Thái thú là Trưởng quan của quận, Nội sử là Trưởng quan của quận vương quốc
↑  Tấn Xuân Thu còn gọi là Tấn Xuân Thu Lược, 20 quyển. người đời Đường là Đỗ Duyên Nghiệp căn cứ vào Tam Thập Quốc Xuân Thu của người Nam triều Lương là bọn Tiêu Phương, trong đó tập hợp sự tích đời Tấn. Bộ sách này ghi chép chuyện kể từ năm Gia Bình đầu tiên (249) thời Tào Ngụy Phế đế đời Tam Quốc đến năm Nguyên Hi thứ 2 (420) thời Đông Tấn Cung đế, bản gốc thất lạc đã lâu. Nay căn cứ vào bản được chỉnh lý của Thang Cầu ở Quảng Nhã thư cục tùng thư
Molophilus theresia

| Molophilus theresia> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Diptera
Họ (familia): Limoniidae
Chi (genus): Molophilus
Danh pháp hai phần
Molophilus theresia Theischinger, 1994 
Molophilus theresia là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Australasia.
Polyotidium

| Polyotidium huebneri> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Monocots
Bộ (ordo): Asparagales
Họ (familia): Orchidaceae
Tông (tribus): Cymbidieae
Phân tông (subtribus): Oncidiinae
Chi (genus): Polyotidium Garay
Loài (species): P. huebneri
Danh pháp hai phần
Polyotidium huebneri (Mansf.) Garay 
Danh pháp đồng nghĩa
 Hybochilus huebneri Mansf.
Polyotidium là một chi thực vật có hoa trong họ, Orchidaceae.
Rousseauxia tamatavensis

| Rousseauxia tamatavensis> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
Bộ (ordo): Myrtales
Họ (familia): Melastomataceae
Chi (genus): Rousseauxia
Loài (species): R. tamatavensis
Danh pháp hai phần
Rousseauxia tamatavensis (H.Perrier) Jacq.-Fél. 
Rousseauxia tamatavensis là một loài thực vật có hoa trong họ Mua. Loài này được (H. Perrier) Jacq.-Fél. miêu tả khoa học đầu tiên năm 1973.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Rousseauxia tamatavensis”. Truy cập ngày 10 tháng 6 năm 2013.
Lithospermum arvense

| Lithospermum arvense> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
Bộ (ordo): Chưa đặt
Họ (familia): Boraginaceae
Chi (genus): Lithospermum
Loài (species): L. arvense
Danh pháp hai phần
Lithospermum arvense L., 1753 
Lithospermum arvense là loài thực vật có hoa trong họ Mồ hôi. Loài này được L. mô tả khoa học đầu tiên năm 1753.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Lithospermum arvense”. Truy cập ngày 11 tháng 6 năm 2013.
Paul Walker

| Paul Walker |
| --- | --- |
Walker tại buổi ra mắt phim Fast & Furious tại quảng trường Leicester, London vào tháng 3 năm 2009
Sinh: Paul William Walker IV (1973-09-12)12 tháng 9, 1973 Glendale, California, Hoa Kỳ
Mất: 30 tháng 11, 2013(2013-11-30) (40 tuổi) Santa Clarita, California, Hoa Kỳ
Nguyên nhân mất: Tai nạn giao thông
Nơi an nghỉ: Công viên tưởng niệm Forest Lawn (Hollywood Hills), Los Angeles, California, Hoa Kỳ Court of Liberty, Gardens of Heritage, Lot 393
Học vị: Village Christian School
Nghề nghiệp: Diễn viên
Năm hoạt động: 1985 – 2013
Tài sản: 45 triệu USD (2013)
Tôn giáo: Kitô giáo
Con cái: 1
Website: www.paulwalker.com
Paul William Walker IV (12 tháng 9 năm 1973 – 30 tháng 11 năm 2013) là một diễn viên chuyên nghiệp người Mỹ. Anh gây chú ý sau vai diễn trong bộ phim Varsity Blues vào năm 1999,và sau này nổi tiếng với vai Brian O'Conner trong loạt phim The Fast and the Furious, về đề tài đua xe bất hợp pháp trên đường phố.
Thời niên thiếu

Walker là con trai của Cheryl (nhũ danh Crabtree), một người mẫu thời trang, và ông Paul William Walker III, một nhà thầu trong lĩnh vực thoát nước kiêm võ sĩ quyền Anh hai lần vô địch giải Golden Gloves. Anh sinh tại Glendale, California. Tổ tiên của anh hầu hết là người Anh, cũng có một số là người Đức và còn có thể có người Ireland nữa. Ông nội anh là một võ sĩ quyền Anh chuyên nghiệp, có ông bà là những người dân nhập cư từ nước Anh. Một trong số những người ông của Walker tham gia đua xe máy cho hãng Ford hồi thập niên 1960. Là con cả trong gia đình có năm anh chị em, Walker được nuôi dạy chủ yếu trong cộng đồng địa phương Sunland thuộc Los Angeles và học trung học tại San Fernando Valley, tốt nghiệp trường Village Christian School ở Sun Valley năm 1991. Anh là thành viên của Giáo hội các Thánh hữu Ngày sau của Chúa Giê-su Ki-tô. Sau khi tốt nghiệp trung học, Walker theo học tại một số trường cao đẳng cộng đồng ở miền nam California, chuyên về sinh học hải dương.
Đời tư

Walker sống ở Santa Barbara cùng với con gái. Anh và Rebecca Soteros, người bạn gái một thời, có một đứa con gái tên là Meadow. Meadow sống cùng mẹ ở Hawaii trong suốt 13 năm trước khi chuyển tới California ở với Walker vào năm 2011. Năm 2007, anh giành đai nâu ở môn nhu thuật Brasil dưới Ricardo "Franjinha" Miller tại Paragon Jiu-Jitsu và được Miller trao đai đen sau khi anh qua đời.
Niềm say mê đầu tiên của Walker là với môn sinh vật học hải dương; anh tham gia Ban giám đốc Quỹ The Billfish vào năm 2006. Anh đã hoàn thành ước mơ lâu năm của mình khi tham gia vai chính trong một series của kênh National Geographic Channel Expedition Great White (sau đó đổi tên thành Shark Men), phát sóng lần đầu tiên vào tháng 6 năm 2010. Anh dành 11 ngày làm việc trong nhóm sản xuất, bắt và đánh dấu 7 con cá mập trắng lớn ngoài khơi bờ biển Mexico. Cuộc thám hiểm, do Chris Fischer, nhà sáng lập kiêm CEO của Fischer Productions dẫn đầu, cùng với Thuyền trưởng Brett McBride và tiến sĩ Michael Domeier của Viện khoa học bảo tồn Hải dương (Marine Conservation Science Institute) đã đo kích thước, lấy mẫu DNA, và gắn các thiết bị định vị vệ tinh thời gian thực cho các con cá mập trắng lớn. Việc làm này cho phép tiến sĩ Domeier nghiên cứu tập tính di cư của loài vật này, đặc biệt là với những cá thể đã có bạn đời và sinh sản từ năm năm trở lên.
Vào tháng 3 năm 2010, Walker tới Constitución, Chile để đề nghị hỗ trợ những người bị thương trong vụ động đất mạnh 8.8 độ richter xảy ra tại đây vào ngày 27 tháng 2. Anh cũng đã cùng đội viện trợ nhân đạo của mình, Reach Out Worldwide, tới Haiti để giúp đỡ các nạn nhân của vụ động đất ở Haiti năm 2010.
Là một người đam mê xe hơi, anh đã tham gia thi đấu tại giải đua xe Redline Time Attack, ở đó anh điều khiển một chiếc M3 E92 và là thành viên của đội AE Performance. Chiếc xe của anh được tài trợ bởi Etnies, Brembo Brakes, Ohlins, Volk, OS Giken, Hankook, Gintani, và Reach Out Worldwide. Walker đang chuẩn bị cho một buổi triển lãm xe hơi trước khi qua đời.
Roger Rodas trở thành cố vấn tài chính cho Walker vào năm 2007 và giúp đỡ anh thành lập tổ chức Reach Out Worldwide. Rodas là CEO của Always Evolving, một cửa hàng hiệu suất xe hơi cao cấp do Walker sở hữu. Paul còn có một người bạn thân là Tyrese Gibson, người đồng thời là bạn diễn của anh trong series The Fast and the Furious.
Qua đời

Ngày 30 tháng 11 năm 2013, vào khoảng 3 giờ 30 phút chiều theo giờ PST, Walker cùng bạn là Roger Rodas, 38 tuổi, trước đó vốn là một tay đua chuyên nghiệp và là người tư vấn tài chính cho Walker rời một sự kiện do tổ chức từ thiện Reach Out Worldwide của Walker tổ chức nhằm ủng hộ cho các nạn nhân của siêu bão Haiyan trên chiếc xe Porsche Carrera GT đời 2005 màu đỏ của Rodas. Chiếc xe đâm vào một cột đèn đường và một cái cây trên phố Hercules, một khu vực giới hạn tốc độ 45 dặm/giờ (khoảng 72 km/h) gần đại lộ Kelly Johnson ở Valencia, Santa Clarita, California. Chiếc xe bốc cháy ngay sau đó. Các nhà chức trách xác định rằng khi xảy ra tai nạn, Rodas là người cầm lái, còn Walker ngồi ở ghế bên. Cơ quan cảnh sát Los Angeles tuyên bố cả hai nạn nhân đều đã thiệt mạng ngay tại hiện trường. Rodas chết do đa chấn thương, còn Walker qua đời do tác động cộng hưởng của chấn thương và bỏng, theo thông báo của Cơ quan điều tra tai nạn Los Angeles.
Khúc đường cua nơi Walker và Rodas gặp nạn là một địa điểm thường dùng cho các pha ngoặt xe. Báo cáo của cơ quan điều tra tai nạn cho biết chiếc Porsche Carrera GT đời 2005 có thể đã chạy với tốc độ lên tới 100 dặm Anh trên giờ (160 km/h) trước khi xảy ra tai nạn. Báo cáo của cơ quan này còn cho biết thêm quá trình khám nghiệm tử thi cho thấy cả hai người trên xe đều không có dấu hiệu sử dụng rượu hay chất kích thích nào. Hơn nữa, cũng không có dấu hiệu nào cho thấy chiếc xe gặp phải lỗi kỹ thuật và mặt đường cũng không bị hư hại đến mức có thể gây ra tai nạn. Cảnh sát đã tiến hành điều tra liệu có phải chiếc xe đang tham gia một cuộc đua hay không, nhưng họ không tìm thấy bằng chứng cho thấy có chiếc xe thứ hai nào liên quan đến vụ việc này. Gia đình Walker cho rằng các nút phản quang trên mặt đường có thể là nguyên nhân gây ra tai nạn, bởi dòng xe Porsche đặc biệt này có thể bị mất điều khiển nếu nó gặp phải dù là một chướng ngại vật nhỏ nhất trên mặt đường. Một số mảnh vỡ của chiếc xe đã bị đánh cắp khi nó được kéo đi. Hai người đã bị bắt vì tội trộm cắp này.
Do Walker qua đời giữa lúc Fast & Furious 7 đang trong quá trình quay phim, hãng Universal thông báo tạm dừng sản xuất phim vô thời hạn, bày tỏ mong muốn được nói chuyện cùng gia đình nam diễn viên trước khi quyết định sẽ làm gì với bộ phim. Về sau, hai người em trai của Paul là Caleb và Cody Walker được mời tham gia đóng thế anh trong các cảnh quay còn lại.
Nhiều bạn bè và các ngôi sao điện ảnh đã thể hiện sự tiếc thương Walker trên các phương tiện truyền thông xã hội. Hai tuần sau cái chết của anh, tro của Walker đã được an táng tại một buổi lễ không theo nghi thức tôn giáo tại Công viên tưởng niệm Forest Lawn.