stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Zapoteca lambertiana

| Zapoteca lambertiana> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
(không phân hạng): Rosids
Bộ (ordo): Fabales
Họ (familia): Fabaceae
Chi (genus): Zapoteca
Loài (species): Z. lambertiana
Danh pháp hai phần
Zapoteca lambertiana (G.Don) H.M.Hern. 
Zapoteca lambertiana là một loài thực vật có hoa trong họ Đậu. Loài này được (G.Don) H.M.Hern. miêu tả khoa học đầu tiên.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Zapoteca lambertiana”. Truy cập ngày 5 tháng 6 năm 2013.
Giuse Châu Ngọc Tri

| Giám mục   Giuse Châu Ngọc Tri   |
| --- | --- |
Giám mục chính tòa Giáo phận Lạng Sơn và Cao Bằng (2016 – nay)   

Giáo hội: Công giáo Rôma
Chức vụ chính yếu 
Giám mục chính tòa Lạng Sơn và Cao Bằng
Giáo tỉnh: Giáo tỉnh Hà Nội
Tòa: Giáo phận Lạng Sơn và Cao Bằng
Bổ nhiệm: Ngày 12 tháng 3 năm 2016
Tựu nhiệm: Ngày 9 tháng 4 năm 2016
Hết nhiệm: Đương nhiệm
Tiền nhiệm: Giuse Đặng Đức Ngân
 
Giám mục chính tòa Đà Nẵng
Giáo tỉnh: Giáo tỉnh Huế
Tòa: Giáo phận Đà Nẵng
Bổ nhiệm: Ngày 13 tháng 5 năm 2006
Tựu nhiệm: Ngày 4 tháng 8 năm 2006
Hết nhiệm: Ngày 12 tháng 3 năm 2016
Tiền nhiệm: Phaolô Tịnh Nguyễn Bình Tĩnh
Kế nhiệm: Giuse Đặng Đức Ngân
 

Truyền chức 
Thụ phong Phó tế: Ngày 3 tháng 9 năm 1989 bởi Giám mục Phanxicô Xaviê Nguyễn Quang Sách
Thụ phong Linh mục: Ngày 21 tháng 11 năm 1989 bởi Giám mục Phanxicô Xaviê Nguyễn Quang Sách
Tấn phong: Ngày 4 tháng 8 năm 2006 bởi Giám mục Phaolô Tịnh Nguyễn Bình Tĩnh (chủ phong), Tổng giám mục Stêphanô Nguyễn Như Thể và giám mục Antôn Vũ Huy Chương (phụ phong)
Thông tin cá nhân
Tên khai sinh: Châu Ngọc Tri
Sinh: 12 tháng 9, 1956 (68 tuổi) Thăng Bình, Quảng Tín, Việt Nam Cộng hoà
Quốc tịch:  Việt Nam
Alma mater: Tiểu Chủng viện Thánh Gioan   (1969 – 1975)
Khẩu hiệu: "Trời mới – Đất mới"
| Cách xưng hô với Giuse Châu Ngọc Tri |
| --- | --- |

Danh hiệu: Đức Giám mục
Trang trọng: Đức Giám mục, Đức Cha
Thân mật: Cha
Khẩu hiệu: Caelum novum – Terram novam
Tòa: Giáo phận Lạng Sơn và Cao Bằng
Giuse Châu Ngọc Tri (sinh năm 1956) là một giám mục người Việt của Giáo hội Công giáo Rôma. Ông hiện đảm trách cương vị giám mục chính tòa Giáo phận Lạng Sơn và Cao Bằng và Đặc trách Văn phòng Mục vụ Đối thoại Đại kết và Liên tôn. Khẩu hiệu Giám mục của ông là "Trời mới – Đất mới". Giám mục Châu Ngọc Tri từng đảm nhận vai trò Chủ tịch Ủy ban Mục vụ Gia đình trực thuộc Hội đồng Giám mục Việt Nam trong các nhiệm kỳ 2007–2010, 2010–2013, 2013–2016 và 2016–2019. Trước khi quản lý giáo phận Lạng Sơn và Cao Bằng, ông từng đảm nhận vai trò giám mục chính tòa Giáo phận Đà Nẵng từ năm 2006 đến tháng 3 năm 2016.
Thân thế và thiếu thời

Giuse Châu Ngọc Tri sinh ngày 12 tháng 9 năm 1956 tại thôn Phước Ấm hoặc thôn Chợ Được, xã Bình Triều, huyện Thăng Bình, tỉnh Quảng Nam. Về phía địa giới theo quy ước của Công giáo, ông sinh tại địa điểm thuộc giáo họ Phước Ấm, giáo xứ Hà Lam, giáo hạt Tam Kỳ, Giáo phận Đà Nẵng. Song thân là ông Anrê Châu Ngọc Hiệu (1922–2003) và bà Lucia Nguyễn Thị Chín (sinh 1920), thuộc Họ đạo Phước Ấm, Giáo xứ Hà Lam, Giáo Hạt Tam Kỳ, Giáo phận Đà Nẵng. Cả hai ông bà đều làm nông dân và có gia cảnh nghèo khó. Châu Ngọc Tri là con thứ 7 trong gia đình có 10 người con và được rửa tội ngày 15 tháng 9 năm 1956 tại nhà thờ Phước Ấm, giáo xứ Vân Đoã, giáo phận Đà Nẵng.
Cấp tiểu học, Châu Ngọc Tri theo học trường tiểu học Bình Triều, Thăng Bình, Quảng Nam. Cậu dừng học tại trường này vào năm 1964, vì gia đình lánh nạn chiến tranh, đến sinh sống tại vùng giáo xứ Trà Kiệu. Tại đây, cậu theo học tiếp tục tiểu học tại trường Têrêxa, xã Duy Sơn, huyện Duy Xuyên, tỉnh Quảng Nam vào năm 1966. Sau đó, gia đình di cư đến Hòa Khánh và tốt nghiệp tiểu học, theo học lớp 6 (đệ thất) tại trường Thánh Mẫu, phường Hoà Khánh, quận Liên Chiểu, thành phố Đà Nẵng. Nhận biết sự yêu mến Thiên Chúa của con trai, thân mẫu cậu bé Tri dành thời gian uốn nắn đời sống đạo đức của cậu. Trước ngày lễ cử hành rước lễ lần đầu, bà đã bị quở trách giữa nhà thờ vì con trai đã đọc kinh quá lớn, lấn át người khác và đọc phần kinh của linh mục. Bà cũng tham gia các thánh lễ giả do con trai cử hành tại nhà. Châu Ngọc Tri nổi bật trong xứ đạo vì khả năng hiểu biết Kinh Thánh Công giáo và lời Chúa, sự siêng năng tham dự các thánh lễ và việc tham dự nhóm giúp lễ giáo xứ.
Thời kỳ tu học

Trong giai đoạn từ năm 1969 đến năm 1975, cậu bé Tri theo học tiểu chủng viện Thánh Gioan, Giáo phận Đà Nẵng. Từ năm 1975, chủng sinh Tri vừa theo học Triết và Thần học tại đại chủng viện Hoà Bình. Năm 1982, chủng sinh Tri trở về với gia đình để lao động sản xuất và hỗ trợ mục vụ tại giáo xứ quê nhà Hà Lam.
Ngày 3 tháng 9 năm 1989, chủng sinh Giuse Châu Ngọc Tri chịu chức phó tế tại Hang Đức Mẹ Lộ Đức thuộc Nhà thờ chính tòa Đà Nẵng, do Giám mục giáo phận Đà Nẵng Phanxicô Xaviê Nguyễn Quang Sách làm chủ phong.
Linh mục

Ngày 21 tháng 11 năm 1989, phó tế Châu Ngọc Tri được thụ phong linh mục tại Hang Đức Mẹ Lộ Đức, nhà thờ chính toà Đà Nẵng, do Giám mục chính tòa Giáo phận Đà Nẵng Phanxicô Xaviê Nguyễn Quang Sách chủ phong. Ngoài tân linh mục Tri, còn có tân linh mục Phaolô Đoàn Quang Dân. Đây cũng này là lần thứ hai sau sự kiện 30 tháng 4 năm 1975, giáo phận Đà Nẵng mới cử hành lễ phong chức linh mục. Sau khi được thụ phong linh mục, ngày 3 tháng 12 cùng năm, linh mục trẻ Giuse Tri được bổ nhiệm làm linh mục chính xứ giáo xứ Hà Lam, giáo hạt Tam Kỳ, giáo phận Đà Nẵng. Giáo xứ Hà Lam cũng chính là giáo xứ quê nội của ông. Ông đảm nhận chức vụ này đến ngày 8 tháng 9 năm 1998. Song song với chức vụ kể trên, từ ngày 24 tháng 9 năm 1995, ông là thành viên Hội đồng Tư vấn Giáo phận. Theo nguồn tin từ văn phòng Báo Chí Tòa Thánh, ông giữ vai trò thành viên tư vấn giáo phận từ năm 1996 đến năm 1998.
Từ ngày 28 tháng 10 năm 1998 đến ngày 14 tháng 7 năm 2002, linh mục Châu Ngọc Tri du học và theo học môn Thần học Mục vụ Giáo lý (ISPC) tại Học viện Công giáo, Pháp. Sau khi hồi hương, ngày 12 tháng 2 năm 2003, ông được bổ nhiệm linh mục quản xứ Trà Kiệu, quản hạt Hội An. Đây là giáo xứ quê ngoại của ông. Ông cũng kiêm chức Quản đốc Đền Thánh Đức Mẹ Trà Kiệu và là thành viên Ban Tư vấn giáo phận (từ năm 2003).
Giám mục > Giám mục chính tòa Đà Nẵng

Ngày 13 tháng 5 năm 2006, Giáo hoàng Biển Đức XVI bổ nhiệm làm linh mục Giuse Châu Ngọc Tri làm giám mục chính tòa Giáo phận Đà Nẵng, kế nhiệm Giám mục Phaolô Nguyễn Bình Tĩnh nghỉ hưu. Chính trong ngày công bố tin bổ nhiệm này, giám mục tân cử đã phải cùng hàng nghìn người cứu hộ cứu tại bãi biển Mỹ Khê do ảnh hưởng từ cơn bão Chanchu. Ông cho biết, chính trong thời gian này, ông đã nhận ra lời trích trong sách Khải huyền: ... biển không còn nữa, và tôi thấy Trời mới Đất mới.... Sáng ngày 4 tháng 8 năm 2006, lễ tấn phong giám mục và nhậm chức Giám mục Giáo phận Đà Nẵng được tổ chức tại sân trước nhà thờ chính toà Đà Nẵng. Đồng tế lễ tấn phong có 23 giám mục, một viện phu, hàng trăm linh mục. Tham dự lễ có các đại diện dòng tu, các chủng sinh, và các giáo dân diện các giáo xứ. Chủ phong cho tân chức là giám mục Phaolô Tịnh Nguyễn Bình Tĩnh và hai giám mục phụ phong gồm Tổng giám mục Tổng giáo phận Huế Stêphanô Nguyễn Như Thể và Giám mục Antôn Vũ Huy Chương, giám mục chính tòa giáo phận Hưng Hóa. Trong bài phát biểu cuối lễ tấn phong, tân giám mục cho biết ông cảm giác ngượng ngập khi lần đầu mặc phẩm phục giám mục khá lộng lẫy trước đông đảo mọi người, gửi lời tạ ơn, xin sự đón nhận của giáo dân giáo phận và cảm tạ Hội thừa Sai Paris về quãng thời gian du học.
Tân giám mục chọn cho mình khẩu hiệu Trời mới – Đất mới, trích từ sách Khải Huyền. Ông giải thích khẩu hiệu của mình như sau:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | "Trời mới, Đất mới" hướng chúng ta về phía trước, với sự canh tân đổi mới để thăng tiến không ngừng, từ bản thân đến tập thể, từ tư tưởng đến hành động, từ giáo hội đến thế giới, theo tinh thần của Tin Mừng và đường hướng mục vụ của Công Đồng Vaticanô II. "Trời mới Đất mới" còn là khung trời của hạnh phúc thật đáng ước mơ. Chúng ta không những chỉ ngồi đợi chờ, mà phải hăng hái góp phần xây dựng, bằng những nổ lực sống và làm chứng cho "Giới Răn Mới" của Đức Kitô: giới răn của Yêu thương và hiệp nhất". | ” |
Tại Đại hội X Hội đồng Giám mục Việt Nam vào tháng 10 năm 2007 ở Hà Nội, ông được bầu làm Chủ tịch Ủy ban Mục vụ Gia đình và tái nhiệm vào Đại hội XI Tháng 10 năm 2010 tại Trung tâm Mục vụ Tổng giáo phận Sài Gòn.
Trong khuôn khổ Chuyến viếng thăm Bắc Mỹ của Giáo hoàng Phanxicô, giám mục Châu Ngọc Tri đã có chuyến viếng thăm Hoa Kỳ vào cuối tháng 9 năm 2015.
Tông truyền

Giám mục Giuse Châu Ngọc Tri được tấn phong giám mục năm 2006, thời Giáo hoàng Biển Đức XVI, bởi:
Giám mục Chủ phong: Giám mục Phaolô Tịnh Nguyễn Bình Tĩnh, nguyên giám mục chính tòa Giáo phận Đà Nẵng.
Hai giám mục Phụ phong: Tổng giám mục Tổng giáo phận Huế Stêphanô Nguyễn Như Thể và giám mục Antôn Vũ Huy Chương, giám mục chính tòa Giáo phận Hưng Hóa.
Dưới đây là sơ đồ tính Tông truyền từ giám mục Việt Nam đầu tiên được giám mục ngoại quốc chủ phong cho đến đời Giám mục Châu Ngọc Tri.
Giám mục Giuse Châu Ngọc Tri là Giám mục Phụ phong cho các giám mục:
Năm 2008, giám mục Cosma Hoàng Văn Đạt, hiện là nguyên Giám mục chính tòa Giáo phận Bắc Ninh.
Năm 2009, giám mục Vinh Sơn Nguyễn Văn Bản, hiện đang là Giám mục chính tòa Giáo phận Hải Phòng.
Năm 2013, giám mục Anphongsô Nguyễn Hữu Long, hiện đang là Giám mục chính tòa Giáo phận Vinh.
Tóm tắt chức vụ

| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |

| Tiền nhiệm: Phaolô Nguyễn Bình Tĩnh | Giám mục chính tòa   Giáo phận Đà Nẵng 2006 – 2016 | Kế nhiệm: Giuse Đặng Đức Ngân |

| Tiền nhiệm: Giuse Đặng Đức Ngân | Giám mục chính tòa   Giáo phận Lạng Sơn và Cao Bằng 2016 – nay | Kế nhiệm: Đương nhiệm |

| Tiền nhiệm: Giuse Châu Ngọc Tri | Chủ tịch Ủy ban Mục vụ Gia đình   Hội đồng Giám mục Việt Nam 2007 – 2019 | Kế nhiệm: Đa Minh Nguyễn Văn Mạnh |

| Tiền nhiệm: Stêphanô Tri Bửu Thiên | Đặc trách Văn phòng Mục vụ Đối thoại Đại kết và Liên tôn   Hội đồng Giám mục Việt Nam 2022–nay | Kế nhiệm: Đương nhiệm |
Lễ nhậm chức giám mục chính tòa Lạng Sơn
Thiên Thai tông
Đặt tên

Tên của Thiên Thai Tông có hai cách giải thích. Thứ nhất, tên này có thể là tên người. Theo sách Thiên Thai Tứ Giáo Nghi Tập Chú (天台四教儀集注) của Mông Nhu (蒙潤) thời Nguyên, vì núi Thiên Thai là nơi cư trú và nhập diệt của Trí Di, người sáng lập thực sự của Thiên Thai Tông, nên theo phong tục Trung Quốc, để thể hiện sự tôn kính, tên của núi được dùng để đại diện cho Trí Di. Thứ hai, tên này được đặt theo tên núi. Trong sách Bát Tông Cương Yếu của Ngưng Nhiên thời kỳ Kamakura (Nhật Bản), có một câu hỏi về lý do tông phái này được gọi là Thiên Thai Tông, câu trả lời là vì tông phái này phát triển từ núi Thiên Thai.
Người ta thường cho rằng tên gọi này được sử dụng chính thức đầu tiên trong sách Pháp Hoa Kinh Đại Ý (法華經大意) của Trạm Nhiên (湛然) đời Đường, trong đó có câu: “Giải thích một bộ kinh diệu nghĩa hai mươi tám phẩm này, là công của nhiều nhà, nay tạm quy về Thiên Thai Tông vậy.”
Thiên Thai Tông còn được gọi bằng các tên khác như “Pháp Hoa Tông” hay “Chỉ Quán Tông.” Tên “Pháp Hoa Tông” xuất phát từ việc tông này dựa vào kinh Diệu Pháp Liên Hoa làm cơ sở lý luận, coi các tác phẩm của Trí Di như Pháp Hoa Huyền Nghĩa (法華玄義), Pháp Hoa Văn Cú, và Ma Ha Chỉ Quán làm kinh điển căn bản. Tên “Chỉ Quán Tông” xuất phát từ việc tông này đặc biệt chú trọng vào việc thực hành đồng thời cả chỉ (samatha) và quán (vipassanā).
Quá trình hình thành và phát triển > Giai đoạn cực thịnh rồi "thủ thành"

Thời nhà Đường là giai đoạn phát triển và duy trì của Thiên Thai Tông. Trí Khải, người sáng lập tông phái này, có rất nhiều đệ tử, trong đó nổi bật nhất là Quán Đỉnh, tổ thứ năm của Thiên Thai Tông vào thời Tùy mạt Đường sơ. Quán Đỉnh đã viết nhiều tác phẩm, bao gồm “Đại Bát Niết Bàn Kinh Huyền Nghĩa” (kèm chú giải) và “Quán Tâm Luận Sớ”, với tổng số hàng chục quyển. Đồng thời, Quán Đỉnh có tài năng ghi chép xuất sắc. Vì thường xuyên ở bên Trí Khải, ông đã ghi lại một cách hoàn chỉnh những lời giảng dạy của thầy mình. Quyển 7 của “Phật Tổ Thống Kỷ” đã ca ngợi công lao kết tập của ông sánh ngang với tôn giả A-nan. Nếu không có Quán Đỉnh, đạo pháp của Trí Khải có thể đã không được lưu truyền. Ngoài ra, Quán Đỉnh còn tuân theo di nguyện của Trí Khải, đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng chùa Quốc Thanh ở Thiên Thai. Tóm lại, Quán Đỉnh đã học hỏi Trí Khải hơn 20 năm, không chỉ kế thừa tư tưởng Phật pháp mà còn đóng góp lớn vào sự phát triển của Thiên Thai Tông.
Sau khi triều Tùy sụp đổ, Thiên Thai Tông mất đi sự ủng hộ của triều đình. Thêm vào đó, vào đầu triều Đường, các tông phái từ Biệt Giáo, Luật Tông, Hoa Nghiêm, Mật Tông đến Thiền Tông lần lượt nổi lên, khiến Thiên Thai Tông dần suy yếu. Trong giai đoạn này, các tổ thứ sáu (Trí Uy), thứ bảy (Huệ Uy), và thứ tám (Huyền Lãng) không có sức ảnh hưởng lớn. Đến đời tổ thứ chín, Trạm Nhiên, sau 20 năm nghiên cứu giáo pháp của Thiên Thai Tông, ông đã phát huy rộng rãi giáo lý Thiên Thai trong bối cảnh các tông phái như Hoa Nghiêm, Pháp Tướng, Luật, Thiền, và Mật đang thịnh hành. Trạm Nhiên được gọi là “tổ trung hưng” của Thiên Thai Tông. Ông đã viết hơn 20 tác phẩm, trong đó có “Pháp Hoa Huyền Nghĩa Thích Thiêm”, “Pháp Hoa Văn Cú Ký”, “Chỉ Quán Phụ Hành Truyền Hoằng Quyết”, và “Chỉ Quán Nghĩ Kim Cương Tỳ”, đồng thời đề xuất quan niệm “phi tình Phật tính” và “vô tình hữu tính,” cho rằng cỏ cây, gạch đá cũng có Phật tính. Ngoài ra, Trạm Nhiên còn kết hợp tư tưởng từ “Đại Thừa Khởi Tín Luận”, cung cấp những luận giải mới về học thuyết của Trí Khải, đặt nền tảng cho giáo học Thiên Thai Tông thời Tống, thúc đẩy sự phát triển của Thiên Thai Tông. Các đệ tử của ông bao gồm Đạo Toại, Hành Mãn, Nguyên Hạo, Đạo Tiềm, và Minh Khoáng; trong đó, Đạo Toại truyền pháp cho Tông Dĩnh và Lương Tư. Khi các tăng lữ Nhật Bản như Tối Trừng và đệ tử của ông là Nghĩa Chân đến Trung Quốc cùng sứ đoàn nhà Đường, họ đã theo học giáo lý Thiên Thai từ các đệ tử của Trạm Nhiên như Đạo Toại và Hành Mãn. Do đó, Tối Trừng trở thành người Nhật đầu tiên tiếp nhận truyền pháp từ hệ phái của Trạm Nhiên. Sau khi trở về Nhật Bản, Tối Trừng đã sáng lập Thiên Thai Tông Nhật Bản trên núi Hiei (Tỷ Duệ).
Vào cuối triều Đường và thời Ngũ Đại Thập quốc, Phật giáo Trung Quốc trải qua nhiều biến cố lớn. Ngoại trừ Thiền Tông vẫn phát triển mạnh mẽ, các tông phái khác đều suy yếu. Phật giáo Thiên Thai cũng rơi vào khủng hoảng do các kinh điển bị thất lạc gần như hoàn toàn. Đến đầu triều Tống, Thiên Thai Tông đã ở trong tình trạng “giảng dạy giáo lý bị gián đoạn, truyền thừa chính thống không rõ ràng, dẫn đến mỗi người có cách nhìn riêng”.
Quá trình hình thành và phát triển > Nguyên - Minh - Thanh

Trong thời kỳ Nguyên - Minh, do Thiền Tông trỗi dậy và phát triển mạnh tại núi Thiên Thai, ngay cả chùa Quốc Thanh - tổ đình (祖庭) của Thiên Thai Tông - cũng “thay giáo thành Thiền,” khiến Thiên Thai Tông một lần nữa rơi vào tình trạng trầm lắng. Mãi đến cuối thời Minh, Bách Tùng Chân Giác cùng đệ tử của ông là U Khê Truyền Đăng mới khôi phục lại giáo quán của Thiên Thai Tông. Họ tái lập tổ đình tại chùa Cao Minh (高明寺), đưa Thiên Thai Tông trở lại thời kỳ thịnh vượng. U Khê Truyền Đăng đã học “Pháp Hoa” từ pháp sư Bách Tùng Chân Giác, nghiên cứu giáo quán Thiên Thai và dành cả đời để phục hưng tông phái đang suy tàn này. Tác phẩm tiêu biểu của ông, “Tính Thiện Ác Luận”, tập trung khai triển tư tưởng về “Pháp môn tính ác” của Thiên Thai Tông từ thời Tống. Ông lập luận về “tính thiện và tính ác” từ góc độ tu tập, đồng thời nhấn mạnh sự khác biệt giữa luận thuyết về tính thiện ác của Thiên Thai Tông và quan điểm về tính thiện, tính ác trong Nho giáo.
Vào cuối thời Minh, Ngẫu Ích Trí Húc (蕅益智旭) đã vận dụng các học thuyết của Duy Thức và Thiền Tông để hoằng dương giáo quán Thiên Thai. Ngẫu Ích Trí Húc từng dùng phương pháp “rút thăm” để xác định cách chú giải “Phạm Võng Kinh”, và thường xuyên rút được thăm của Thiên Thai Tông. Điều này khiến ông bắt đầu nghiêm túc nghiên cứu kinh điển Thiên Thai, từ đó quyết tâm thiên về tông phái này. Sau khi đọc các kinh điển Thiên Thai, ông cảm thán sâu sắc và thậm chí nói rằng: “Người xưa nói Thiên Thai tồn tại thì Phật pháp tồn tại, Thiên Thai diệt thì Phật pháp diệt, quả thật không lừa ta.”. Dù Ngẫu Ích Trí Húc nghiên cứu sâu rộng về kinh điển Thiên Thai nhưng ông không tự nhận là đệ tử Thiên Thai Tông. Tuy vậy, ông vẫn biên soạn nhiều tác phẩm quan trọng về Thiên Thai Tông, bao gồm “Pháp Hoa Hội Nghĩa”, “Đại Thừa Chỉ Quán Thích Yếu”, và “Giáo Quán Cương Tông” (教观纲宗), đóng góp to lớn vào sự phát triển của Thiên Thai Tông.
Truyền thừa

Thiên Thai tông từ Quán Đỉnh (灌顶, 561-632) bắt đầu cũng tích cực xây dựng một hệ thống pháp thống khác biệt với các tông phái khác. Trong phần tựa của Ma Ha Chỉ Quán (摩訶止觀), Quán Đỉnh đã truy nguyên truyền thừa của Thiên Thai từ Ấn Độ (西土) trực tiếp đến Thích Ca (釋迦), tổng cộng có 24 vị, gọi là "Nhị Thập Tứ Tổ" (二十四祖). Trong đó, Long Thụ (龍樹), người được Thiên Thai tông tôn làm Cao Tổ, là vị tổ thứ 13 trong Nhị Thập Tứ Tổ. Sau Long Thụ là Huệ Văn (慧文) của Bắc Tề, Huệ Tư (慧思) của Nam Nhạc, và Trí Giả (智顗) của Thiên Thai. Trạm Nhiên (湛然) trong tác phẩm "Chỉ Quán Phụ Hành Truyền Hoằng Quyết" (止觀輔行傳弘決) đã chính thức đề xuất hai loại truyền pháp: "Kim Khẩu Tương Thừa" (金口相承) và "Kim Sư Tương Thừa" (今師相承). Truyền thừa từ trước đến sau của Nhị Thập Tứ Tổ Ấn Độ được gọi là "Kim Khẩu Tương Thừa", còn truyền thừa từ Trí Giả ngược lên Long Thụ được gọi là 'Kim Sư Tương Thừa.' Theo "Phật Tổ Thống Kỷ" (佛祖統紀) của Chí Bàn (志磐), Thiên Thai tông ở Đông Độ có cửu tổ, lần lượt là Long Thụ, Huệ Văn, Huệ Tư, Trí Giả, Quán Đảnh, Trí Uy (智威), Huệ Uy (慧威), Huyền Lãng (玄朗), và Trạm Nhiên. Sau đó, có Tứ Minh Tri Lễ (四明知禮) và Từ Vân Tuân Thức (慈云遵式) cũng đóng góp cho sự phát triển của Thiên Thai tông.
Truyền thừa > Pháp mạch truy nguyên

Sơ Tổ Long Thụ (龍樹, khoảng 150-250), người vùng Vidarbha (維達婆, nay là khu vực Bhiar ở Ấn Độ), thuộc giai cấp Bà La Môn của quốc gia Nam Câu Chi La (南俱屍羅國). Long Thụ là người cực kỳ thông minh, học khắp các tri thức thế gian, ban đầu mê đắm ngoại đạo nhưng sau quy y Phật giáo. Ông học giáo pháp Tiểu thừa trước, sau đó chuyển sang nghiên cứu kinh điển Đại thừa. Phần lớn cuộc đời ông cư trú tại vùng Sri Parvata (室利巴爾伐陀) ở Nam Ấn, nơi ông truyền bá tư tưởng Không Quán Đại thừa. Long Thụ từng nhiều lần đấu pháp với ngoại đạo, cuối cùng dẫn dắt họ quy Phật. Ông được gọi là Dẫn Chính vương, trở thành vị hộ pháp nhân vương của Phật giáo. Long Thụ là người sáng lập Trung Quán Tông trong Phật giáo Đại thừa Ấn Độ, được gọi là "Phật Đà thứ hai" và "Thiên Bộ Luận Chủ" (千部論主) vì viết nhiều luận thư. Các tác phẩm của ông như "Đại Trí Độ Luận" (大智度论) và "Trung Luận" (中論) là cơ sở lý luận của Thiên Thai tông.
Nhị Tổ Huệ Văn (慧文), sinh khoảng thế kỷ V-VI, người Bột Hải (渤海, nay thuộc Sơn Đông), họ Cao. Ông xuất gia từ nhỏ, thiên tư thông minh. Khi đọc đến quyển 27 của "Đại Trí Độ Luận", phần trích dẫn "Đạo Chủng Trí, Nhất Thiết Trí, Nhất Thiết Chủng Trí", ông ngộ ra huyền diệu của "Nhất Tâm Tam Trí". Sau đó đọc đến quyển 4 của "Trung Luận", bài kệ "Quán Tứ Đế Phẩm": "Nhân duyên sở sinh pháp, ngã thuyết tức thị không, diệc danh vi giả danh, diệc danh trung đạo nghĩa," ông liền đốn ngộ nghĩa trung đạo Không và Hữu bất nhị, từ đó thiết lập ba đế Không, Giả, Trung và quán pháp "Nhất Tâm Tam Quán". Huệ Văn truyền pháp cho Tam Tổ Huệ Tư, người trên cơ sở "Nhất Tâm Tam Quán" phát triển thêm thành "Thập Như Thị" như là "Chư Pháp Thực Tướng".
Tam Tổ Huệ Tư (慧思, 515-577), người Vũ Tân (武津, nay là Thượng Thái, Hà Nam), họ Lý. Thuở nhỏ ông đã kính ngưỡng Phật pháp, đặc biệt yêu thích "Pháp Hoa Kinh" (法華經). Ông xuất gia lúc 15 tuổi, thọ cụ túc giới lúc 20 tuổi, theo học thiền pháp với Thiền sư Huệ Văn. Ban ngày ông giảng dạy và quản lý Tăng sự, ban đêm ông ngồi thiền và tu định. Trong 10 năm liên tục, ông trì tụng "Pháp Hoa Kinh" mỗi ngày và trong 7 năm tu tập "Phương Đẳng Sám Pháp" cùng "Thường Hành Tam Muội", qua đó xây dựng được căn bản thiền định sâu sắc. Cảm nhận rằng học đạo cần cân bằng giữa giải và hành, ông cố gắng thúc đẩy sự kết hợp giữa định và tuệ, thiền và giáo. Ông được Hoàng đế Tuyên Đế tôn kính, gọi là Tư Đại Thiền Sư và Nam Nhạc Tôn Giả. Các tác phẩm chính bao gồm: "Pháp Hoa Kinh An Lạc Hành Nghĩa" (法華經安樂行義), "Chư Pháp Vô Tranh Tam Muội Pháp Môn" (諸法無諍三昧法門), "Tùy Tự Ý Tam Muội" (随自意三昧), "Thọ Bồ Tát Giới Nghi" (受菩薩戒儀), "Đại Thừa Chỉ Quán Pháp Môn" (大乘止觀法門), và "Tứ Thập Nhị Tự Môn" (四十二字門).
Kinh sách

Tông phái Thiên Thai lấy kinh Diệu Pháp Liên Hoa (Saddharmapuṇḍarīka Sūtra) làm căn bản chính, dựa trên Đại Trí Độ Luận của Long Thụ  làm kim chỉ nam, lấy Đại Bát Niết Bàn Kinh kinh tương trợ, và Đại Bát Nhã Ba La Mật Đa Kinh (bản 25.000 câu) làm phương pháp quán chiếu. Ngoài ra, “Bồ-tát anh lạc bản nghiệp kinh” (菩薩瓔珞本業經 T. 24, No. 1485) cũng là một văn bản cốt yếu. Vì tầm ảnh hưởng sâu rộng của các văn bản này đối với truyền thống, tông phái Thiên Thai thường được gọi là “Tông phái Bốn Kinh Một Luận” (四経一論).
Bên cạnh các văn bản trên, các kinh điển Đại thừa khác cũng đóng vai trò quan trọng trong tông Thiên Thai. Hoa Nghiêm Kinh (Avataṃsaka Sūtra) được tôn sùng cao độ và được xem là một trong những kinh điển tinh tế, sâu sắc nhất, thuộc loại "viên giáo". Duy Ma Cật Kinh (Vimalakīrti Sūtra) cũng là một kinh điển quan trọng trong tông Thiên Thai. Trí Khải Đại Sư từng viết chú giải về kinh này, gọi là Duy Ma Nghĩa Ký (維摩義記 T1776).
Thực tế, việc nghiên cứu của tông Thiên Thai sử dụng rất nhiều nguồn tư liệu. Như Donner và Stevenson đã ghi nhận:
Khi chúng ta xem xét các ghi chép giải kinh và văn bản ban đầu của [tông Thiên Thai], ta thấy rằng [Trí Khải] và các hậu duệ của ngài đã biên soạn các luận thuyết... cho nhiều bộ kinh khác ngoài kinh Pháp Hoa, bao gồm các tác phẩm yêu thích lâu đời của người Trung Quốc như Duy Ma Cật, Niết Bàn, Kim Quang Minh Tối Thắng Vương Kinh và các kinh Tịnh Độ. Không có bằng chứng nào cho thấy một bộ kinh cụ thể nào được đề cao một cách nhất quán hơn các bộ khác, và các nguồn tư liệu thời nhà Đường cho thấy rằng các hậu bối của [Trí Khải] đã tự do điều chỉnh giáo lý [Thiên Thai] để phù hợp với bất kỳ bộ kinh nào thu hút sự chú ý của họ.