stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Tiếng Phạn
Ngữ pháp > Nhân xưng đại danh từ

Ngôi xưng thứ nhất và thứ hai được biến hoá song song và có nhiều điểm tương đồng.
Lưu ý: Ở ba sự kiện Accusative, Dative và Genitive thì hai nhân xưng đại danh từ này có dị dạng. Những dạng nằm trong ngoặc thuộc loại phụ đới ngữ (enclitic) nên chúng không bao giờ đứng ở đầu câu hoặc sau những tiểu từ bất biến như च ca, वा vā và एव eva.
|  | Ngôi thứ nhất> Số ít | Ngôi thứ nhất> Số hai | Ngôi thứ nhất> Số nhiều | Ngôi thứ hai> Số ít | Ngôi thứ hai> Số hai | Ngôi thứ hai> Số nhiều |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Nominative | aham | āvām | vayam | tvam | yuvām | yūyam |
| Accusative | mām (mā) | āvām (nau) | asmān (naḥ) | tvām (tvā) | yuvām (vām) | yuṣmān (vaḥ) |
| Instrumental | mayā | āvābhyām | asmābhiḥ | tvayā | yuvābhyām | yuṣmābhiḥ |
| Dative | mahyam (me) | āvābhyām (nau) | asmabhyam (naḥ) | tubhyam (te) | yuvābhyām (vām) | yuṣmabhyam (vaḥ) |
| Ablative | mat | āvābhyām | asmat | tvat | yuvābhyām | yuṣmat |
| Genitive | mama (me) | āvayoḥ (nau) | asmākam (naḥ) | tava (te) | yuvayoḥ (vām) | yuṣmākam (vaḥ) |
| Locative | mayi | āvayoḥ | asmāsu | tvayi | yuvayoḥ | yuṣmāsu |
Đại danh từ chỉ thị tad (demonstrative pronoun) được biến hoá bên dưới cũng giữ chức năng nhân xưng đại danh từ ngôi thứ ba.
|  | Nam tính> Số ít | Nam tính> Số hai | Nam tính> Số nhiều | Trung tính> Số ít | Trung tính> Số hai | Trung tính> Số nhiều | Nữ tính> Số ít | Nữ tính> Số hai | Nữ tính> Số nhiều |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Nominative | saḥ | tau | te | tat | te | tāni | sā | te | tāḥ |
| Accusative | tam | tau | tān | tat | te | tāni | tām | te | tāḥ |
| Instrumental | tena | tābhyām | taiḥ | tena | tābhyām | taiḥ | tayā | tābhyām | tābhiḥ |
| Dative | tasmai | tābhyām | tebhyaḥ | tasmai | tābhyām | tebhyaḥ | tasyai | tābhyām | tābhyaḥ |
| Ablative | tasmāt | tābhyām | tebhyam | tasmāt | tābhyām | tebhyam | tasyāḥ | tābhyām | tābhyaḥ |
| Genitive | tasya | tayoḥ | teṣām | tasya | tayoḥ | teṣām | tasyāḥ | tayoḥ | tāsām |
| Locative | tasmin | tayoḥ | teṣu | tasmin | tayoḥ | teṣu | tasyām | tayoḥ | tāsu |
Ngữ pháp > Hợp thành từ

Bài chi tiết: Hợp thành từ
(compounds)
Một trong những điểm đặc thù nổi bật nhất của tiếng Phạn là số lượng lớn và cấu trúc phức tạp của từ hợp thành. Tương tự trong tiếng Đức, hợp thành từ cũng được ghi chung và xuất hiện như một đơn vị từ thái.
Tuy nhiên, một hợp thành từ trong tiếng Phạn chỉ là một từ về mặt hình thái. Về mặt văn phạm thì hợp từ này không phải là một từ, mà là một cấu trúc ngữ nghĩa được hình thành từ nhiều chữ. Trong Phạn văn, mỗi hình dung từ được phối hợp với một danh từ trong một phiến ngữ (phrase) đều có thể được phối hợp với một thật danh từ (substantive). Ví dụ như śānta शान्त "tĩnh lặng" có thể xuất hiện
Hợp thành từ có thể được tạo một cách rất tự do, cụ thể là làm sao tạo cho tương ưng với những quy tắc, những hợp thành từ đã được tìm thấy trong những tác phẩm văn hoá. Như vậy thì trong Phạn văn, hợp thành từ có thể được tạo tương tự như những phiến ngữ hoặc những câu một cách ad hoc. Và cũng như trường hợp lập đoạn câu và những câu, ta không thấy sự hạn chế nào về mặt tạo hợp thành ngữ trong Phạn văn cả. Chỉ một vài quy tắc nhỏ được các nhà văn phạm truyền thống liệt kê ra.
Ngữ pháp > Hợp thành từ > Quy tắc tạo hợp thành từ

Cách tạo hợp thành từ luôn luôn theo một quy tắc giống nhau:
Những từ như thật danh từ (substantive), hình dung từ (adjective), quá khứ phân từ thụ động (participle preterite passive) cũng như những từ không biến đổi như phó từ (adverb) được nối lại với nhau và thành phần đi trước — có nghĩa là tất cả những thành phần ngoài thành phần cuối — xuất hiện dưới dạng thân nguyên thủy, tức là không được biến hoá.
Trong lúc nối những thành phần của hợp từ lại thì luật ngoại hợp biến được ứng dụng (một vài ngoại hạng tham khảo thêm Stenzler §307)
Thành phần thứ hai (hoặc thành phần cuối) đi sau của hợp từ được biến hoá tuỳ ngữ cảnh.
Người ta phân biệt năm loại hợp thành từ tương ưng với các nhóm ngữ cán (thân/gốc của từ) xuất hiện ở phần trước hoặc sau của một hợp từ, tương ưng với mối quan hệ ngữ pháp/nghĩa giữa phần trước và sau của hợp từ. Những thuật ngữ sau đây được dùng như cách trình bày của các nhà Phạn học truyền thống. Cách gọi trong ngoặc lấy từ văn phạm của những nhóm ngôn ngữ châu Âu.
Tatpuruṣa: Hợp thành từ xác định (determinative compound)
Karmadhāraya: Hợp thành từ miêu tả (descriptive compound)
Bahuvrīhi: Hợp thành từ mang tính chất định ngữ (attributive compound)
Dvandva: Hợp thành từ làm đồng đẳng (coordinative compound)
Avyayībhāva: Hợp thành từ mang tính chất phó từ (adverbial compound)
Ngoài ra người ta cũng liệt kê một loại thứ năm nữa là Amredita, chỉ sự lặp đi lặp lại. Ví dụ: dive-dive "ngày qua ngày", "mỗi ngày".
Ngữ pháp > Cú pháp

Vì các tiếp vĩ tự chỉ rõ các sự kiện hệ thuộc và các ngôi xưng, số nên thứ tự của các loại từ trong câu tương đối tự do, với khuynh hướng Chủ từ-Đối tượng-Động từ.
Ngữ pháp > Số từ

Số 1 đến 10 là:
| 0 | 1 | 2 | 3 |
| --- | --- | --- | --- |
| 1 | eka एक | one | un |
| 2 | dvi द्वि | two | dos |
| 3 | tri त्रि | three | tres |
| 4 | catur चतुर् | four | quatro |
| 5 | pañcan पञ्चन् | five | cinco |
| 6 | ṣaṣ षष् | six |  |
| 7 | saptan सप्तन् | seven |  |
| 8 | aṣṭan अष्टन् | eight |  |
| 9 | navan नवन् | nine |  |
| 10 | daśan दशन् | ten |  |
Các số 1 đến 4 được biến hoá theo các sự kiện. Eka được biến hoá như một nhân xưng đại danh từ (chỉ khác ở giống trung, số ít, cách chủ ngữ và bổ trực là kết thúc bằng –म् thay vì –त्). Tri và Catur được biến hoá không có quy tắc:
|  | Số 3> Nam tính | Số 3> Trung tính | Số 3> Nữ tính | Số 4> Nam tính | Số 4> Trung tính | Số 4> Nữ tính |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Cách chủ ngữ | trayaḥ | trīṇi | tisraḥ | catvāraḥ | catvāri | catasraḥ |
| Cách bổ trực | trīn | trīṇi | tisraḥ | caturaḥ | catvāri | catasraḥ |
| Cách công cụ | tribhiḥ | tribhiḥ | tisṛbhiḥ | caturbhiḥ | caturbhiḥ | catasṛbhiḥ |
| Cách nhận | tribhyaḥ | tribhyaḥ | tisṛbhyaḥ | caturbhyaḥ | caturbhyaḥ | catasṛbhyaḥ |
| Cách li | tribhyaḥ | tribhyaḥ | tisṛbhyaḥ | caturbhyaḥ | caturbhyaḥ | catasṛbhyaḥ |
| Cách sở hữu | triyāṇām | triyāṇām | tisṛṇām | caturṇām | caturṇām | catasṛṇām |
| Cách vị trí | triṣu | triṣu | tisṛṣu | caturṣu | caturṣu | catasṛṣu |
Ảnh hưởng > Ấn Độ ngày nay

Ảnh hưởng lớn nhất của tiếng Phạn có lẽ là những gì nó đã mang đến những ngôn ngữ lấy cơ sở văn phạm và từ vị từ nó ra. Đặc biệt trong giới tri thức Ấn Độ, tiếng Phạn được ca ngợi là một kho báu kinh điển và những bài tụng niệm của Ấn Độ giáo. Như tiếng Latinh đã ảnh hưởng đến những ngôn ngữ châu Âu, tiếng Phạn đã ảnh hưởng lớn đến hầu hết những ngôn ngữ của Ấn Độ. Trong khi những bài tụng niệm thường được ghi dưới dạng ngôn ngữ bình dân thì những chân ngôn tiếng Phạn được trì tụng bởi hàng triệu người theo Ấn giáo và trong hầu hết những đền thờ, các nghi thức tế lễ đều được thực hiện với tiếng Phạn, thường dưới dạng Phệ-đà phạn ngữ. Những dạng ngôn ngữ cao cấp của phương ngôn (vernacular) Ấn Độ như tiếng Bengali, tiếng Gujarati, tiếng Marathi, tiếng Telugu và tiếng Hindi - thường được gọi là "thanh tịnh" (sa. śuddha), "cao quý" - đều có độ Phạn hoá rất cao. Trong các ngôn ngữ hiện đại, trong khi tiếng Hindi dạng nói có khuynh hướng chịu ảnh hưởng nặng của tiếng Ả Rập và tiếng Ba Tư thì Bengali và Marathi vẫn lưu giữ một cơ sở từ vị to lớn. Bài quốc ca Jana Gana Mana được viết dưới dạng Bengali cao cấp, được Phạn hoá nặng nên có vẻ cổ xưa. Bài quốc ca tiền thân của Jana Gana Mana là Vande Mataram, một trước tác của Bankim Chandra Chattopadhyay được trích từ quyển Ānandmath của ông ta, là một bài thơ tiếng Phạn thuần tuý. Tiếng Malayalam, một ngôn ngữ được dùng tại bang Kerala, cũng phối hợp một số lượng từ vị tiếng Phạn đáng kể với cấu trúc ngữ pháp tiếng Tamil. Tiếng Kannada, một ngôn ngữ Nam Ấn khác cũng hàm dung từ vị tiếng Phạn. Được xem là phương tiện truyền dạy những khái niệm tâm linh, tiếng Phạn vẫn còn được ca ngợi và phổ biến tại Ấn Độ.
Tiếng Phạn được nói như tiếng mẹ đẻ tại Mattur gần Shimoga, một thôn làng nằm ở trung tâm Karnataka. Dân ở đây, bất cứ giai cấp nào, đều học và đàm thoại bằng tiếng Phạn từ nhỏ. Ngay những người bản xứ theo Hồi giáo cũng nói tiếng Phạn. Nhìn theo khía cạnh lịch sử thì làng Mattur được vua Kṛṣṇadevarāja của vương quốc Vijayanagara phó uỷ cho các học giả Phệ-đà và thân quyến của họ.
Từ ngữ tiếng Phạn được tìm thấy ở nhiều ngôn ngữ ngoài Ấn Độ. Ví dụ như tiếng Thái bao gồm nhiều từ mượn từ tiếng Phạn, như tên Rāvaṇa - hoàng đế Tích Lan - được người Thái gọi là Thoskonth, một từ rõ ràng xuất phát từ biệt danh tiếng Phạn khác là Daśakaṇṭha, "Người có mười cổ". Ngay người Philippines cũng dùng chữ guro, vốn là từ Guru của tiếng Phạn đùng để chỉ bậc đạo sư. Một số từ đã đi vào từ vị của các ngôn ngữ châu Âu như: Yoga, Dharma, Nirvana (sa. nirvāṇa), Ashram (sa. āśrama), Mandala (sa. maṇḍala), Aryan (sa. ārya), Guru, Bhagavan (sa. bhagavat), Avatar (sa. avatāra) v.v...
Ảnh hưởng > Tương quan giữa tiếng Phạn và các ngôn ngữ hệ Hán-Tạng

Qua việc phổ biến Phật giáo bằng các bản dịch, tiếng Phạn và những phương ngôn hệ thuộc đã ảnh hưởng các nước lân cận với hệ ngôn ngữ Hán-Tạng. Phật giáo được truyền sang Trung Quốc qua các vị cao tăng theo Phật giáo Đại thừa, qua việc phiên dịch những kinh luận được viết theo Phật giáo tạp chủng phạn ngữ (Buddhist Hybrid Sanskrit) cũng như Hoa văn Phạn ngữ, và rất nhiều thuật ngữ được dịch âm thẳng sang Hán văn, bổ sung rất nhiều từ vị cho tiếng Hán cổ. Ví dụ như từ Phạn bodhisattva được phiên âm là Bồ-đề-tát-đoá hoặc viết tắt là Bồ Tát. Trong khi các chữ đơn Đề 提 "Nâng lên, nâng đỡ, kéo cho tiến lên" và Đóa "đổ đất thành đống" mang nghĩa riêng, thì khi được dùng để phiên âm tiếng Phạn chúng bị mất nghĩa, khái niệm của từ nguyên bodhisattva phải được trình bày và hiểu riêng.
Sau đây là một vài ví dụ tiêu biểu cho các thuật ngữ Hán-Việt được phiên âm từ tiếng Phạn:
Bát-nhã và Bát-nhã-ba-la-mật-đa cho từ prajñā và prajñāpāramitā.
Bát-đa-la, hoặc gọi tắt là "bát", cho từ pātra với nghĩa là cái bát đi khất thực của các vị tăng, và cũng là cái bát ăn cơm của ta.
Mặc dù Phật giáo tạp chủng phạn ngữ không phải là Hoa văn Phạn ngữ (nếu nói chính xác) nhưng từ vị của nó vẫn tương tự từ vị tiếng Phạn vì có cùng gốc, và vì người viết kinh muốn ghi theo lối tiếng Phạn Hoa văn để phổ biến. Ví dụ cho các bộ luận được viết dạng tiếng Phạn Hoa văn là các tác phẩm của Trung quán tông.
Ảnh hưởng > Cái "chết" của tiếng Phạn

Những lời phê bình việc dạy và học tiếng Phạn thường liên quan đến sự phổ biến và việc nó không được nói nữa. Tuy nhiên, tiếng Phạn là một ngôn ngữ có một không hai, vượt thời gian. Một hệ thống kinh điển rất đồ sộ được biên tập vào lúc nó không còn được nói bởi thường dân. Sự thật tiếng Phạn là một ngôn ngữ bất biến, được chỉ đạo bằng những quy luật văn phạm khắt khe của Ba-ni-ni đã khiến người ta chọn lựa để ghi văn bản với dụng ý phổ biến và lưu thế lâu dài. Việc trước tác bằng tiếng Phạn chưa từng bị gián đoạn, đã được tiếp tục trong thời kì Hồi giáo nắm quyền và vẫn được tiếp nối ngay trong thời nay.
Chú thích

↑  Sanskrit is "Protected Language" Under Constitution, Chapter 1 (6) (5) (b) (¡¡)
Bản tiếng Phạn của Devīmāhātmya trên lá cọ, theo lối viết cổ Bhujimol, của Bihār hoặc Nepāl, thế kỷ 11
Chữ Brahmī trên cột trụ của vua A-dục
Văn bản Lê-câu-phệ-đà (sa. ṛgveda) viết tay, bằng chữ Thiên thành (sa. devanāgarī)
Từ (họ)

Đối với các định nghĩa khác, xem Từ (nước).
họ Từ viết bằng chữ Hán
Từ là một họ của người châu Á. Họ này có mặt ở Việt Nam, Triều Tiên (Hangul: 서, Romaja quốc ngữ: Seo) và Trung Quốc (chữ Hán: 徐, Bính âm: Xu). Trong danh sách Bách gia tính họ này đứng thứ 134, về mức độ phổ biến họ này xếp thứ 11 ở Trung Quốc theo thống kê năm 2007. Theo ghi chép của Gia phả họ Từ thì sau khi nước Từ bị nước Ngô tiêu diệt, hậu duệ lấy tên nước làm họ để tưởng nhớ đến Tổ Tiên.
Người Việt Nam họ Từ nổi tiếng

Từ Hải, vị tướng nhà Đinh có công theo giúp Đinh Bộ Lĩnh dẹp 12 sứ quân. Khi Vua Đinh Tiên Hoàng lên ngôi ông được ban thực ấp ở An Ký (Quỳnh Phụ, Thái Bình) và chiêu dân lập ấp tại đây.
Từ Đạo Hạnh, thiền sư thời nhà Lý, Cuộc đời ông được ghi lại dưới nhiều màu sắc huyền thoại khi trút xác, hóa thân thành con trai của Sùng Hiền hầu là Lý Dương Hoán, chính là Lý Thần Tông sau này. Đền thờ ông tại xã Sài Sơn, huyện Quốc Oai, thành phố Hà Nội.
Từ Công Phụng (1942-...), nhạc sĩ người Chăm Việt Nam, định cư tại Hoa Kỳ từ 1980.
Từ Giấy, Cố viện trưởng Viện Dinh Dưỡng Quốc gia Việt Nam
Từ Thanh Thuận, vận động viên bóng chuyền Việt Nam
Từ Minh Quang, Cầu Thủ Futsal
Từ Mạnh Quỳnh, Quảng Kim, Quảng Trạch, Quảng Bình, Nhà sử học, cán bộ cục TSCL
Từ Thức, nhân vật nổi tiếng trong vở chèo kinh điển Việt Nam Từ Thức gặp tiên
Người Trung Quốc họ Từ nổi tiếng

Từ Phúc(tiếng Trung: 徐福) hay Từ Phất, người đã đi ra ngoài biển để tìm kiếm thuốc trường sinh bất lão cho Tần Thủy Hoàng
Từ Thứ, mưu thần thời Tam Quốc
Từ Hoảng, đại tướng của Tào Tháo thời Tam Quốc
Từ Thế Tích, đại tướng dưới quyền Đường Thái Tông
Xuyên Sơn Thử Từ Khánh, nhân vật trong Thất hiệp ngũ nghĩa
Kim Thương Thủ Từ Ninh, nhân vật trong Thủy hử truyện của Thi Nại Am
Từ Thọ Huy, chỉ huy phiến quân cuối thời nhà Nguyên
Từ Đạt, đại tướng dưới quyền Chu Nguyên Chương, khai quốc công thần nhà Minh
Từ Quang Khải, nhà khoa học thời nhà Minh
Từ Hà Khách, nhà thám hiểm thời nhà Minh
Từ Hải, thủ lĩnh cướp biển đời nhà Minh, cũng là nhân vật trong các tác phẩm Kim Vân Kiều truyện của Thanh Tâm Tài Nhân và Truyện Kiều của Nguyễn Du.
Từ Chí Ma, nhà văn Trung Quốc đầu thế kỷ XX
Từ Bi Hồng, họa sĩ Trung Quốc đầu thế kỷ XX
Từ Thụ Tranh, quân phiệt Hoãn hệ thời Trung Hoa Dân Quốc
Từ Thế Xương, một Tổng thống của Trung Hoa Dân Quốc đầu thế kỷ XX
Từ Hướng Tiền, một trong Thập đại nguyên soái của Quân giải phóng nhân dân Trung Quốc
Từ Khuông Địch, phó chủ tịch Hội nghị Hiệp thương Chính trị Nhân dân Trung Quốc
Từ Khắc, đạo diễn Hồng Kông
Từ Tịnh Lôi, diễn viên, đạo diễn Hồng Kông
Từ Nhược Tuyên, diễn viên Đài Loan
Từ Hồng Hạo, diễn viên Trung Quốc vào vai Đàm Thiệu Quang trong bộ phim Thái Bình Thiên Quốc năm 1999
Từ Tử San, diễn viên Hồng Kông
Từ Nhất Ninh , tên thật của Hà Lạc Lạc ca sĩ , thành viên nhóm nhạc R1SE
Từ Chính Khê, diễn viên Trung Quốc
Từ Minh Hạo, thành viên nhóm nhạc Seventeen tại Hàn Quốc
Từ Tân, tiền vệ người Trung Quốc, hiện đang thi đấu cho Câu lạc bộ Sơn Đông Lỗ Năng Thái Sơn (Shandong Luneng) tại Giải Siêu Cúp Trung Quốc (Chinese Super League) và Đội tuyển Bóng đá Quốc gia Trung Quốc
Từ Tài Hậu , Từ Tài Hậu được cho là có mối quan hệ thân thiết với Giang Trạch Dân[3], cựu tổng bí thư đảng cộng sản Trung Quốc. Ông nghỉ hưu khỏi Quân ủy Trung ương vào năm 2013 và rời khỏi Bộ Chính trị năm 2012.
Năm 2014, ông bị khai trừ khỏi đảng và bị điều tra tham nhũng. Sau khi bị phát hiện có hàng tấn đôla và vô số đá quý trong tầng hầm biệt thự, Từ Tài Hậu sẽ bị đưa ra xét xử ở một tòa án quân sự.
Người Triều Tiên họ Từ nổi tiếng

Seo Jang Geum (Hán Việt: Từ Trường Kim), nữ quan đứng đầu phủ Nội y của nhà Triều Tiên, chịu trách nhiệm chăm sóc sức khỏe cho vua Triều Tiên Trung Tông
Seo Bongsoo (Hán Việt: Từ Phùng Thù), vận động viên cờ vây Hàn Quốc
Seo Jae Weong (Hán Việt: Từ Tại Ứng), vận động viên bóng chày Hàn Quốc
Seo Do-young (Hán Việt: Từ Đạo Vĩnh), diễn viên Hàn Quốc
Seo (Suh) Ji Suk: Diễn viên Hàn Quốc
Seohyun (Seo Joo-hyun) (Hán Việt: Từ Châu Hiền), ca sĩ nhóm nhạc Girls' Generation Hàn Quốc
Johnny (Seo Young Ho) (Hán Việt: Từ Anh Hạo), ca sĩ nhóm nhạc NCT 127 Hàn Quốc
Seo Hye-lin (Hán Việt: Từ Tuệ Lân), nữ ca sĩ, thành viên nhóm nhạc nữ EXID của Hàn Quốc.
Seo ChangBin (Hán Việt: Từ Chương Bân), ca sĩ, rapper, thành viên nhóm nhạc Stray Kids
Soojin (Seo Soojin) (Hán Việt: Từ Tuệ Trân), ca sĩ, dancer, cựu thành viên của nhóm nhạc nữ (G)I-DLE ở Hàn Quốc
Seo Ye-ji (Hán Việt: Từ Duệ Trí): Diễn viên Hàn Quốc
Seo Youngeun (Hán Việt: Từ Vĩnh Ân), ca sĩ nhóm nhạc Kep1er Hàn Quốc
Seo Woobin (Hán Việt: Từ Vũ Bân), ca sĩ - thành viên nhóm nhạc Cravity Hàn Quốc
Ngina Kenyatta

| Mama Ngina Kenyatta> Chức vụ.First Lady of Kenya |
| --- | --- |
Nhiệm kỳ: ngày 12 tháng 12 năm 1964 – ngày 28 tháng 8 năm 19781
Tiền nhiệm: Position established
Kế nhiệm: Lena Moi
 
Thông tin cá nhân
Quốc tịch: Kenyan
Sinh: 24 tháng 6, 1933 (91 tuổi) Ngenda, Kiambu District, Central Province, Kenya Colony
Nơi ở: Nairobi, Kenya
Đảng chính trị: KANU
Con cái: Christine Wambui (born 1953) Uhuru Muigai Kenyatta (born 1961) Anna Nyokabi Muthama née Kenyatta (also known as Jeni) Muhoho Kenyatta
1. Ngina retained her First Lady status even after the death of her husband in 1978. Incoming President Daniel arap Moi had separated from his wife in 1974.
Ngina Kenyatta (sinh ngày 24 tháng 6 năm 1933), thường được gọi là " Mama Ngina ", là cựu Đệ nhất phu nhân Kenya. Bà là góa phụ của tổng thống đầu tiên của đất nước, Jomo Kenyatta (~ 1889-1978), và cũng là mẹ của Tổng thống Uhuru Kenyatta.
Tiểu sử

Mama Ngina được sinh ra Ngina Muhoho cho Chánh Muhoho wa Gathecha và Anne Nyokabi Muhoho tại Ngenda, huyện Kiambu, tỉnh miền Trung năm 1933. bà kết hôn với Jomo Kenyatta với tư cách là người vợ thứ tư của ông vào năm 1951, một liên minh được coi là "món quà" cho Kenyatta từ dân tộc của ông, Kikuyu. Điều này trở thành tài liệu tham khảo của bà với tư cách là "mẹ của quốc gia", trở thành Mama Ngina Kenyatta, Đệ nhất phu nhân quyến rũ độc lập của Kenya khi Kenyatta trở thành Tổng thống năm 1963. Bà thường đi cùng anh ở nơi công cộng, và có một số đường phố ở Nairobi  và Mombasa, cũng như Nhà của trẻ em, được đặt theo tên bà. Năm 1965, bà trở thành người bảo trợ của Kenyan Guiding.
Vào những năm 1970, bà và các quan chức chính phủ cấp cao khác bị cáo buộc liên quan đến một đường dây buôn lậu ngà voi vận chuyển ngà voi ra khỏi đất nước trong chiếc máy bay riêng của nhà nước. Một ấn bản tháng 5 năm 1975 của Nhà khoa học mới đã trích dẫn bà là một trong những "nữ hoàng ngà" của Kenya nhưng cũng khẳng định họ không thể hoàn toàn chắc chắn rằng những tuyên bố này là đúng. Tuy nhiên, Nhà khoa học mới tuyên bố rằng hiện đã có bằng chứng tài liệu rằng ít nhất một thành viên trong gia đình hoàng gia Kenya đã chuyển hơn sáu tấn ngà voi cho Trung Quốc đỏ.
Mama Ngina trở thành người công giáo La Mã, và được biết là tham dự thánh lễ mỗi Chủ nhật trong nhiệm vụ công giáo cùng với một số con cái của họ. bà cũng trở thành một trong những cá nhân giàu nhất ở Kenya, sở hữu các đồn điền, trang trại và khách sạn. bà hiện đang có một cuộc sống yên tĩnh ở Kenya với tư cách là một góa phụ giàu có.
Gia đình

Bà sinh ra Kenyatta bốn người con: Kristina Wambui (sinh năm 1953), Uhuru Muigai Kenyatta (sinh năm 1961), Anna Nyokabi Muthama née Kenyatta (còn được gọi là Jeni, sinh tháng 5 năm 1963) và Muhoho Kenyatta (sinh năm 1965). Con trai bà Uhuru, người thừa kế chính trị cấp cao của Kenyatta, đã không thành công tranh cử tổng thống với tư cách là người kế vị ưa thích của Tổng thống Moi vào năm 2002 và ngày nay là Tổng thống thứ tư của Kenya. Muhoho Kenyatta điều hành công việc kinh doanh rộng lớn của gia đình nhưng sống ngoài ánh đèn sân khấu. Trong thời gian Jomo Kenyatta bị lưu đày tại Lodwar và Maralal, Ngina đã ở với anh ta, cũng như hai bà con gái của họ, Jane và Wamboi. Mama Ngina là mẹ kế của ba đứa con khác của Kenyatta, hai bởi người vợ đầu và đứa thứ hai.
Đức ông George Muhoho, giáo sĩ công giáo La Mã tại Đại học Nairobi, là một trong những anh em của bà.
Bánh cống

Bánh cống được ăn kèm cùng nước chấm và rau sống ở Cần Thơ
Bánh cống là một món ăn ở tỉnh Sóc Trăng, Việt Nam, là đặc sản của người Khmer Nam bộ. Bánh có độ giòn và cách làm là bỏ bột chiên và tôm lên trong khuôn.
Bánh có màu hơi sậm chứ không tươi như những nơi khác nhưng lại có mùi thơm và cực kỳ hấp dẫn. Bánh không quá lớn cũng không quá nhỏ, trên mặt bánh, một con tôm nằm khoanh tròn trông rất hấp dẫn. Cắn vào một miếng, bột bánh giòn tan lan toả trong miệng, mùi vị thơm nức, đượm béo của ít mỡ sa,đậu xanh và thịt nữa. Nhưng bánh là hỗn hợp của thịt heo băm nhuyễn trộn với củ sắn và đậu xanh nguyên hột… Mọi thứ hoà quyện nhau tạo nên hương vị đặc trưng cho bánh cóng Sóc Trăng.
Bánh không quá nhiều mỡ như những nơi khác nên bánh hơi khô, độ béo vừa phải, không béo ngậy. Đặc biệt bánh không ăn với cải xanh, mà ăn với bắp cải, rau răm, xà lách, diếp cá. Chính điều này đã tạo nên nét riêng cho bánh cóng Sóc Trăng.
Bánh cóng nổi tiếng nhất ở chợ Đại Tâm, đường 976, thuộc xã Đại Tâm, ấp Đại Chi, huyện Mỹ Xuyên . [cần dẫn nguồn] Nơi đây mới có được loại bánh cóng trứ danh do bàn tay của những người thợ đã có trên 20 năm tay nghề. Giá cả chỉ 2.000 đồng/cái, nhiều khi tiền xe nhiều hơn nhưng người ta vẫn tới chỉ vì muốn thưởng thức bánh cóng ngay trên đường làng.
Galbuli

| Galbuli |
| --- | --- |

Nystalus radiatus

Phân loại khoa học 
Vực:: Eukaryota
Giới:: Animalia
Ngành:: Chordata
Lớp:: Aves
Bộ:: Piciformes
Phân bộ:: Galbuli Vigors, 1825

Các họ
 Bucconidae  Galbulidae
Các đồng nghĩa
 Galbuliformes Fürbringer, 1888  Galbulae Vigors, 1825
Galbuli là một trong hai phân bộ thuộc bộ Gõ kiến (Piciformes). Phân bộ này có hai họ, Bucconidae và Galbulidae, đều cùng phân bố rộng ở vùng nhiệt đới Tân thế giới (đối lập với mức phân bố toàn cầu của phân bộ Pici).
Hệ thống học

Ban đầu, các loài thuộc Bucconidae và Galbulidae vốn không được cho là có họ hàng gần với chim toucan và gõ kiến, có họ hàng gần với bộ Coraciiformes. Tuy nhiên, nghiên cứu phân tích DNA nhân năm 2003 đã xếp chúng là nhóm chị em với Pici, đồng thời cho thấy rằng các nhánh này đã phát triển dạng bàn chân có hai ngón hướng về phía trước và hai ngón hướng về phía sau trước khi được tách ra. Nghiên cứu phân tích DNA bộ gen của Ericson và các đồng nghiệp đã xác nhận rằng Bucconidae và Galbulidae là nhóm chị em và xếp chúng trong bộ Piciformes. Nhánh này đôi khi được nâng lên cấp bộ là Galbuliformes, do Sibley và Ahlquist đề xuất lần đầu tiên vào năm 1990.
Hệ thống học > Phân loại

Hệ thống phân loại dưới đây dựa trên nghiên cứu năm 2004 của Witt.
Phân bộ Galbuli
Họ Bucconidae
Chi Nonnula
Nonnula rubecula
Nonnula ruficapilla
Nonnula amaurocephala
Nonnula frontalis
Nonnula sclateri
Nonnula brunnea
Chi Malacoptila
Malacoptila fusca
Malacoptila semicincta
Malacoptila striata
Malacoptila fulvogularis
Malacoptila rufa
Malacoptila panamensis
Malacoptila mystacalis
Chi Bucco
Bucco capensis
Chi Nystalus
Nystalus maculatus
Nystalus radiatus
Nystalus obamai
Nystalus striolatus
Nystalus chacuru
Chi Chelidoptera
Chelidoptera tenebrosa
Chi Monasa
Monasa morphoeus
Monasa flavirostris
Monasa nigrifrons
Monasa atra
Chi Hapaloptila
Hapaloptila castanea
Chi Micromonacha
Micromonacha lanceolata
Chi Cyphos
Cyphos macrodactylus
Chi Hypnelus
Hypnelus ruficollis
Chi Nystactes [ sv]
Nystactes tamatia
Nystactes noanamae
Chi Notharchus
Notharchus ordii
Notharchus tectus
Notharchus pectoralis
Notharchus hyperrynchus
Notharchus macrorhynchos
Notharchus swainsoni
Họ Galbulidae
Chi Jacamaralcyon
Jacamaralcyon tridactyla
Chi Brachygalba
Brachygalba salmoni
Brachygalba goeringi
Brachygalba lugubris
Brachygalba albogularis
Chi Jacamerops
Jacamerops aureus
Chi Galbalcyrhynchus
Galbalcyrhynchus leucotis
Galbalcyrhynchus purusianus
Chi Galbula
Galbula albirostris
Galbula cyanicollis
Galbula ruficauda
Galbula pastazae
Galbula galbula
Galbula tombacea
Galbula cyanescens
Galbula chalcothorax
Galbula leucogastra
Galbula dea