stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Cá hè mõm dài
Sinh thái

Thức ăn của cá hè mõm dài là động vật giáp xác, động vật da gai, động vật thân mềm và cá nhỏ, trong đó cua và cầu gai chiếm ưu thế.
Cá hè mõm dài là một loài lưỡng tính tiền nữ, tức cá đực trưởng thành là từ cá cái chuyển đổi giới tính mà ra. Ở vùng biển ngoài khơi quần đảo Ryukyu, cá hè mõm dài sinh sản từ tháng 4 đến tháng 7; còn ở rạn san hô Great Barrier, chúng sinh sản từ tháng 7 đến tháng 10.
Ở Nouvelle-Calédonie, cá hè mõm dài đạt được số tuổi cao nhất là 22 năm; ở Okinawa là 24 năm; còn ở rạn Great Barrier thì lên đến 25 năm, là số tuổi cao nhất được biết đến ở loài này.
Thương mại

Cá hè mõm dài là một loài thương mại và cũng là loài cá câu thể thao quan trọng ở Úc. Đây cũng là một loại cá thực phẩm chính ở Nouvelle-Calédonie.
Trichosalpinx triangulipetala

| Trichosalpinx triangulipetala> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Monocots
Bộ (ordo): Asparagales
Họ (familia): Orchidaceae
Chi (genus): Trichosalpinx
Loài (species): T. triangulipetala
Danh pháp hai phần
Trichosalpinx triangulipetala (Ames & Correll) Luer 
Trichosalpinx triangulipetala là một loài thực vật có hoa trong họ Lan. Loài này được (Ames & Correll) Luer miêu tả khoa học đầu tiên năm 1983.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Trichosalpinx triangulipetala”. Truy cập ngày 7 tháng 6 năm 2013.
Elaphoglossum moranii

| Elaphoglossum moranii> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
Ngành (divisio): Pteridophyta
Lớp (class): Polypodiopsida
Bộ (ordo): Polypodiales
(không phân hạng): Eupolypods I
Họ (familia): Lomariopsidaceae
Chi (genus): Elaphoglossum
Loài (species): E. moranii
Danh pháp hai phần
Elaphoglossum moranii Mickel 
Elaphoglossum moranii là một loài thực vật có mạch trong họ Lomariopsidaceae. Loài này được Mickel mô tả khoa học đầu tiên năm 1992.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Elaphoglossum moranii”. Truy cập ngày 16 tháng 8 năm 2013.
Độc Cước

Đền Độc Cước trên hòn Cổ Giải, bên bờ biển Thành phố Sầm Sơn.
Độc Cước là một vị thần Việt Nam, nơi thờ chính đặt tại đền Độc Cước ở Thành phố Sầm Sơn, Thanh Hóa. Theo đạo sắc phong năm Cảnh Hưng thứ 14 (1783), thì thần Độc Cước tên là Chu Văn Khoan, có tài đức, giúp các đời vua dẹp yên giặc giã, giữ gìn bờ cõi, thần có hiệu là Đại pháp sư, có 7 phép màu để trị ma quỷ gian ác… và được vua phong bốn chữ: Độc Cước sơn triều.
Truyền thuyết

Chuyện kể rằng thời xưa có một bọn quỷ mũi đỏ đến vùng biển Thành phố Sầm Sơn làm hại dân lành. Có một người phụ nữ qua đời sau khi sinh con. Thương mẹ, cậu nhặt đất đá lên thi hài của mẹ để nấm mồ lớn dần lên thành núi Trường Lệ. Cậu bé đó lớn lên và trở thành một chàng trai khổng lồ. Chàng đánh thắng bọn quỷ ngoài biển, quỷ tràn vào đất liền cướp phá, nếu chàng ở trong đất liền thì quỷ lại phá ở ngoài khơi. Chàng nghĩ cách lấy búa tự xẻ đôi thân mình, một nửa thân và một chân đứng ngự trên đỉnh Sầm Sơn, một nửa thân và một chân theo bè mảng ra khơi hộ vệ dân chài. Từ đó, bọn quỷ vào bờ hay ra biển đều thấy chàng khổng lồ, chúng bỏ đi nơi khác kiếm ăn, không dám bén mảng đến vùng biển này nữa. Từ đó xuất phát tên gọi thần Độc Cước, nghĩa là 'Một chân'.
Thờ cúng

Tưởng nhớ công ơn của Độc Cước, người dân Thành phố Sầm Sơn đã lập miếu thờ thần ngay bên tảng đá có vết lõm dấu chân khổng lồ tương truyền là bàn chân của chàng. Về sau miếu trở thành đền Độc Cước.
Ảnh

Đền Độc Cước
Hậu cung thờ thần Độc Cước
Elaphoglossum haitiense

| Elaphoglossum haitiense> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
Ngành (divisio): Pteridophyta
Lớp (class): Polypodiopsida
Bộ (ordo): Polypodiales
Họ (familia): Dryopteridaceae
Chi (genus): Elaphoglossum
Loài (species): E. haitiense
Danh pháp hai phần
Elaphoglossum haitiense C. Chr. 
Elaphoglossum haitiense là một loài dương xỉ trong họ Dryopteridaceae. Loài này được C.Chr. mô tả khoa học đầu tiên năm 1936.
Danh pháp khoa học của loài này chưa được làm sáng tỏ.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Elaphoglossum haitiense”. Truy cập ngày 28 tháng 5 năm 2014.
Elleanthus brasiliensis

| Elleanthus brasiliensis |
| --- | --- |

Phân loại khoa học
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Monocots
Bộ (ordo): Asparagales
Họ (familia): Orchidaceae
Chi (genus): Elleanthus
Loài (species): E. brasiliensis
Danh pháp hai phần
Elleanthus brasiliensis (Lindl.) Rchb.f. 
Elleanthus brasiliensis là một loài thực vật có hoa trong họ Lan. Loài này được (Lindl.) Rchb.f. mô tả khoa học đầu tiên năm 1862.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Elleanthus brasiliensis”. Truy cập ngày 7 tháng 6 năm 2013.
Eilema nicticans

| Eilema nicticans> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Lepidoptera
Họ (familia): Erebidae
Chi (genus): Eilema
Loài (species): E. nicticans
Danh pháp hai phần
Eilema nicticans (Bremer & Grey, 1853) 
Danh pháp đồng nghĩa
 Lithosia nicticans Bremer & Grey, 1853 
Eilema nicticans là một loài bướm đêm thuộc phân họ Arctiinae, họ Erebidae.
Chú thích

↑  Bisby, F.A.; Roskov, Y.R.; Orrell, T.M.; Nicolson, D.; Paglinawan, L.E.; Bailly, N.; Kirk, P.M.; Bourgoin, T.; Baillargeon, G.; Ouvrard, D. (2011). “Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist”. Species 2000: Reading, UK. Truy cập ngày 24 tháng 9 năm 2012.
Eilema natava

| Eilema natava> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Lepidoptera
Họ (familia): Erebidae
Chi (genus): Eilema
Loài (species): E. natava
Danh pháp hai phần
Eilema natava
Eilema natava là một loài bướm đêm thuộc phân họ Arctiinae, họ Erebidae.
Chú thích

↑  Bisby, F.A.; Roskov, Y.R.; Orrell, T.M.; Nicolson, D.; Paglinawan, L.E.; Bailly, N.; Kirk, P.M.; Bourgoin, T.; Baillargeon, G.; Ouvrard, D. (2011). “Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist”. Species 2000: Reading, UK. Truy cập ngày 24 tháng 9 năm 2012.
Javiera Contador

| Javiera Contador |
| --- | --- |

Sinh: Javiera Contador 17 tháng 6, 1974 (50 tuổi) Santiago,  Chile
Trường lớp: Đại học Công giáo Chile
Nghề nghiệp: nữ diễn viên, dẫn chương trình và diễn viên hài
Con cái: 1
Javiera Contador (sinh ngày 17 tháng 6 năm 1974 in Santiago) là diễn viên, dẫn chương trình và diễn viên hài người Chile. Bà đóng vai nhân vâth Quena Gómez de Larraín trong phim truyền hình Casado con Hijos.
Bà học diễn xuất tại Pontificia Universidad Católica de Chile (Đại học Công giáo Chile). Bà lần đầu đóng nhân vật chính trong bộ phim thể loại telenovela "Loca Piel". Bà cũng tham gia dẫn chương trình "Si se la Puede Gana", "La Ruta del Nilo" (2005), "La Ruta de Oceanía" (2006). Hiện tại, Contador cùng Jose Miguel Viñuela dẫn chương trình Mucho Gusto.
Trong những năm 90 của thế kỉ XX, Contador là một thành viên tích cực của Đoàn Thanh niên Cộng sản Chile và Liên đoàn Học sinh Trung học (FESES).
Các bộ phim

Sangre eterna (2002)
Smog (2000)
El entusiasmo (1998) - Isabel (voice)
Chile Puede (2008) - Ana María
Escorbo (2009)
Sal (2011)- María
Truyền hình > Phim thể loại telenovela

- La Reina de Franklin (2018) - Yolanda "Yoli" Garrido
- Sol y Viento (2003) - Maria Sanchez
- Sabor a Ti (Canal 13) (2000) - Antonia Sarmiento
- Fuera de Control (Canal 13) (1999) - Valentina Cervantes
- Amándote (Canal 13) (1998) - Paulina Valdés
- Loca piel (TVN) (1996) - Verónica Alfaro
Truyền hình > Series truyền hình

- Experimento Wayapolis(TVN 2009) - Tia Popi(Algunos Capitulos)
- Casado con Hijos (MEGA) (2006–2008) - Quena Gómez de Larraín
- La Otra Cara del Espejo (MEGA) (2006)
- Viva el Teatro (Canal 13) (2005)
- Tiempofinal (TVN)
- Más Que Amigos (Canal 13) (2002) - Claudia
- A la Suerte de la Olla (Canal 13) (2001) - La Pato
Truyền hình > Chương trình truyền hình

- Video Loco (Canal 13) (2000–2001)
- La Ruta de Oceanía (TVN) (2006)
- La Ruta del Nilo (TVN) (2005)
- Conquistadores del Fin del Mundo (2003)
- El Show de Pepito TV (Canal 13) (2001) - Pindi/Various
- Cielo X (Vía X) (1995–1996)
- Si se La puede Gana (Canal 13)
- La Liga 2° Temp. (Mega) (2008)
- Mucho Gusto (Mega) (2009–2013)
- La Muralla Infernal (Mega) (2009)
- La Liga 3° Temp. (Mega) (2009)
- Desfachatados (Mega) (2013)
- Buenos días a todos (TVN) (2013–nay)
Kịch

- Tristán e Isolda
- Habitación 777
- Chile fertil provincia
- El virus
- ¿Quién dijo que los hombres no sirven para nada?
- Brujas (director)
- Tape
- Entiéndemetuamí (director)
- Te Amo y Te Odio Por Completo (director)
Chú thích

↑  “Actriz Chilena: Biografía Javiera Contador”. Truy cập 17 tháng 3 năm 2019.
↑  “Bản sao đã lưu trữ”. Bản gốc lưu trữ ngày 7 tháng 9 năm 2012. Truy cập ngày 16 tháng 3 năm 2019.
Eilema natalica

| Eilema natalica> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Lepidoptera
Họ (familia): Erebidae
Chi (genus): Eilema
Loài (species): E. natalica
Danh pháp hai phần
Eilema natalica
Eilema natalica là một loài bướm đêm thuộc phân họ Arctiinae, họ Erebidae.
Chú thích

↑  Bisby, F.A.; Roskov, Y.R.; Orrell, T.M.; Nicolson, D.; Paglinawan, L.E.; Bailly, N.; Kirk, P.M.; Bourgoin, T.; Baillargeon, G.; Ouvrard, D. (2011). “Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist”. Species 2000: Reading, UK. Truy cập ngày 24 tháng 9 năm 2012.
Tragopogon mirus

| Tragopogon mirus> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
Bộ (ordo): Asterales
Họ (familia): Asteraceae
Chi (genus): Tragopogon
Loài (species): T. mirus
Danh pháp hai phần
Tragopogon mirus Ownbey, 1950 
Tragopogon mirus là một loài thực vật có hoa trong họ Cúc. Loài này được Ownbey miêu tả khoa học đầu tiên năm 1950.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Tragopogon mirus”. Truy cập ngày 4 tháng 6 năm 2013.
Elleanthus caravata

| Elleanthus caravata |
| --- | --- |

Phân loại khoa học
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Monocots
Bộ (ordo): Asparagales
Họ (familia): Orchidaceae
Chi (genus): Elleanthus
Loài (species): E. caravata
Danh pháp hai phần
Elleanthus caravata (Aubl.) Rchb.f. 
Elleanthus caravata là một loài thực vật có hoa trong họ Lan. Loài này được (Aubl.) Rchb.f. mô tả khoa học đầu tiên năm 1881.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Elleanthus caravata”. Truy cập ngày 7 tháng 6 năm 2013.
Dyavarahalli, Devanahalli

| Dyavarahalli |
| --- | --- |
—  Làng  —
 
Quốc gia:  Ấn Độ
Bang: Karnataka
Huyện: Bangalore Rural
Thành phố/thị trấn: Devanahalli
Múi giờ: IST (UTC+5:30)
Dyavarahalli là một làng thuộc tehsil Devanahalli, huyện Bangalore Rural, bang Karnataka, Ấn Độ.
Tropodiaptomus simplex

| Tình trạng bảo tồn |
| --- | --- |
 Sắp nguy cấp  (IUCN 3.1)
Phân loại khoa học
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Phân ngành (subphylum): Crustacea
Lớp (class): Maxillopoda
Phân lớp (subclass): Copepoda
Bộ (ordo): Calanoida
Họ (familia): Diaptomidae
Chi (genus): Tropodiaptomus
Loài (species): T. simplex
Danh pháp hai phần
Tropodiaptomus simplex Sars, 1909 
Tropodiaptomus simplex là một loài giáp xác trong họ Diaptomidae.
Chú thích

↑  J. W. Reid (1996) Tropodiaptomus simplex Trong: IUCN 2009. IUCN Red List of Threatened Species. Ấn bản 2009.2. www.iucnredlist.org Truy cập ngày 16 tháng 5 năm 2010.
(143052)

| Khám phá |
| --- | --- |
Khám phá bởi: James Whitney Young
Nơi khám phá: Đài thiên văn Núi bàn gần Wrightwood, California
Ngày phát hiện: 24 tháng 11 năm 2002
Tên định danh
Tên định danh: 143052
Tên định danh thay thế: 2002 WY2
Đặc trưng quỹ đạo
Kỷ nguyên 30 tháng 11 năm 2008
Cận điểm quỹ đạo: 2.1278100
Viễn điểm quỹ đạo: 2.5629926
Độ lệch tâm: 0.0927736
Chu kỳ quỹ đạo: 1311.9707565
Độ bất thường trung bình: 51,85389
Độ nghiêng quỹ đạo: 10,81514
Kinh độ điểm mọc: 88,11795
Góc cận điểm: 166,61142
Đặc trưng vật lý
Cấp sao tuyệt đối (H): 16,4
 
143052 (2002 WY2) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 24 tháng 11 năm 2002 bởi James Whitney Young ở Đài thiên văn Núi bàn gần Wrightwood, California.
Trychosis fuscata

| Trychosis fuscata> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Hymenoptera
Họ (familia): Ichneumonidae
Chi (genus): Trychosis
Loài (species): T. fuscata
Danh pháp hai phần
Trychosis fuscata Townes, 1962 
Trychosis fuscata là một loài tò vò trong họ Ichneumonidae.
Chú thích

↑  Bisby, F.A.; Roskov, Y.R.; Orrell, T.M.; Nicolson, D.; Paglinawan, L.E.; Bailly, N.; Kirk, P.M.; Bourgoin, T.; Baillargeon, G.; Ouvrard, D. (2011). “Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist”. Species 2000: Reading, UK. Truy cập ngày 22 tháng 6 năm 2014.
Dana, Iowa

| Thành phố Dana> Dana, Iowa.  |
| --- | --- |
 
 Vị trí trong Quận Greene, Iowa
 Vị trí bang Iowa, Hoa Kỳ
Thành phố Dana
Quốc gia: Hoa Kỳ
Tiểu bang: Iowa
Quận: Quận Greene
Dân số (2010)
 • Tổng cộng: 71
Múi giờ: CST (UTC-6)
 • Mùa hè (DST): CDT (UTC-5)
Mã bưu chính: 50064 
Dana là một thành phố thuộc quận Greene, tiểu bang Iowa, Hoa Kỳ. Năm 2010, dân số của thành phố này là 71 người.
Dân số

Dân số qua các năm:
Năm 2000: 84 người.
Năm 2010: 71 người.
Tropodiaptomus falcatus

| Tình trạng bảo tồn |
| --- | --- |
 Thiếu dữ liệu  (IUCN 3.1)
Phân loại khoa học
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Phân ngành (subphylum): Crustacea
Lớp (class): Maxillopoda
Phân lớp (subclass): Copepoda
Bộ (ordo): Calanoida
Họ (familia): Diaptomidae
Chi (genus): Tropodiaptomus
Loài (species): T. falcatus
Danh pháp hai phần
Tropodiaptomus falcatus Kiefer, 1933 
Tropodiaptomus falcatus là một loài giáp xác trong họ Diaptomidae.
Chú thích

↑  J. W. Reid (1996) Tropodiaptomus falcatus Trong: IUCN 2009. IUCN Red List of Threatened Species. Ấn bản 2009.2. www.iucnredlist.org Truy cập ngày 16 tháng 5 năm 2010.
Chatanayus ishiharai

| Chatanayus ishiharai> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Coleoptera
Họ (familia): Elateridae
Chi (genus): Chatanayus
Loài (species): C. ishiharai
Danh pháp hai phần
Chatanayus ishiharai Nakane & Kishii, 1954 
Chatanayus ishiharai là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Nakane & Kishii miêu tả khoa học năm 1954.
Chú thích

↑  Elateridae in Synopsis of the described Coleoptera of the World 6 juni 2010
Hacımirza, Ulaş

| Hacımirza |
| --- | --- |
—  Xã  —
 
HacımirzaVị trí ở Thổ Nhĩ Kỳ
Quốc gia:  Thổ Nhĩ Kỳ
Tỉnh: Sivas
Huyện: Ulaş
Dân số (2011)
 • Tổng cộng: 112 người
Múi giờ: EET (UTC+2)
 • Mùa hè (DST): EEST (UTC+3)
Mã bưu chính: 58160 
Hacımirza là một xã thuộc huyện Ulaş, tỉnh Sivas, Thổ Nhĩ Kỳ. Dân số thời điểm năm 2011 là 112 người.
Chú thích

↑  “Cities, towns and villages in Sivas”. Viện thống kê Thổ Nhĩ Kỳ. Lưu trữ bản gốc ngày 14 tháng 7 năm 2012. Truy cập ngày 23 tháng 9 năm 2012.Quản lý CS1: bot: trạng thái URL ban đầu không rõ (liên kết)
11736 Viktorfischl

11736 Viktorfischl là một tiểu hành tinh vành đai chính với chu kỳ quỹ đạo là 1366.2813083 ngày (3.74 năm).
Nó được phát hiện ngày 19 tháng 8 năm 1998.
11726 Edgerton

| Khám phá |
| --- | --- |
Khám phá bởi: R. Linderholm
Nơi khám phá: Lime Creek
Ngày phát hiện: 1 tháng 5 năm 1998
Tên định danh
Tên định danh: 11726
Tên định danh thay thế: 1998 JA
Đặc trưng quỹ đạo
Kỷ nguyên 14 tháng 5 năm 2008
Cận điểm quỹ đạo: 2.6366932
Viễn điểm quỹ đạo: 3.5304086
Độ lệch tâm: 0.1449166
Chu kỳ quỹ đạo: 1977.7669330
Độ bất thường trung bình: 277.86733
Độ nghiêng quỹ đạo: 8.10048
Kinh độ điểm mọc: 143.64347
Góc cận điểm: 129.48457
Đặc trưng vật lý
Cấp sao tuyệt đối (H): 13.0
 
11726 Edgerton (1998 JA) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 1 tháng 5 năm 1998 bởi R. Linderholm ở Lime Creek.
Trychosis atripes

| Trychosis atripes> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Hymenoptera
Họ (familia): Ichneumonidae
Chi (genus): Trychosis
Loài (species): T. atripes
Danh pháp hai phần
Trychosis atripes (Gravenhorst, 1829) 
Trychosis atripes là một loài tò vò trong họ Ichneumonidae.
Chú thích

↑  Bisby, F.A.; Roskov, Y.R.; Orrell, T.M.; Nicolson, D.; Paglinawan, L.E.; Bailly, N.; Kirk, P.M.; Bourgoin, T.; Baillargeon, G.; Ouvrard, D. (2011). “Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist”. Species 2000: Reading, UK. Truy cập ngày 22 tháng 6 năm 2014.
Lịch sử Do Thái

Họa phẩm về Tổ phụ Abraham chuẩn bị hiến tế Isaac, theo Kinh thánh Do Thái thì Abraham là tổ phụ của người Do Thái cổ
Lịch sử Do Thái (Jewish history) là lịch sử của người Do Thái và quốc gia của người Do Thái (nay là Israel), lịch sử Do Thái giáo và lịch sử văn hóa Do Thái, triết học Do Thái khi những nhân tố này phát triển và tương tác với các dân tộc, tôn giáo và nền văn hóa khác. Người Do Thái có nguồn gốc từ người Israel cổ đại và Người Do Thái thuộc Lịch sử của Israel và Giu-đa cổ đại, hai vương quốc có liên quan xuất hiện ở Levant trong Thời đại đồ sắt. Mặc dù đề cập sớm nhất về người Israel được ghi khắc trên Tấm bia Merneptah vào khoảng năm 1213–1203 trước Công nguyên, văn học tôn giáo kể về câu chuyện của người Israel ít nhất là từ xa xưa đến tận năm 1500 năm trước Công Nguyên. Vương quốc Israel rơi vào tay Đế quốc Tân Assyria vào khoảng năm 720 trước Công nguyên và Vương quốc Judah đến Đế quốc Tân Babylon vào năm 586 TCN. Một phần dân số Judea đã bị đày đến Babylon. Các sự kiện lịch sử tiếp theo như sự giam cầm của người Assyria và sự giam cầm của người Babylon được coi là đại diện cho sự khởi đầu của Cộng đồng người Do Thái. Người Do Thái được đề cập đến rất nhiều trong Kinh Thánh, đặc biệt là kinh Cựu Ước đã mô tả tỉ mỉ về nguồn gốc, thân thế, lịch sử của họ.
Nguồn gốc

Bài chi tiết: Người Do Thái; Ai là người Do Thái?; và Người Do Thái, dân được Chúa chọn
Việc khôi phục lại thông tin về nguồn gốc của người Do Thái rất là khó khăn và phức tạp. Những dữ liệu tiền sử và dân tộc học của người Do Thái có liên quan chặt chẽ với ngành khảo cổ học, sinh học, và các bản ghi chép lịch sử, cũng như các tài liệu tôn giáo và những tài liệu thần thoại. Nhóm dân tộc sơ khai nguyên thủy mà người Do Thái ban đầu có nguồn gốc với tổ tiên của họ là một liên minh của các bộ lạc nói ngữ hệ Semetic (Xê-mít) thời kỳ đồ sắt được gọi là người Israel sống ở khu vực nằm trong một phần của miền đất Canaan trong thời kỳ bộ lạc và thời kỳ chánh thể. Các nghiên cứu di truyền về người Do Thái cho thấy hầu hết đa số người Do Thái trên toàn thế giới đều có một di sản di truyền phổ biến có chung tổ tiên nguồn gốc từ Trung Đông, và kết quả cho thấy sự giống nhau nhiều nhất giữa người Do Thái với các giống dân của vùng Trăng lưỡi liềm Màu mỡ.
Những người Do Thái hiện đại xuất thân từ Vương quốc Judah ở miền nam Israel, là các bộ lạc của chi tộc Judah và chi tộc Benjamin kể từ khi mười bộ lạc phía Bắc bị tuyệt diệt sau khi họ bị bắt giam ở Assyria. Theo bản tường thuật Kinh Thánh Hebrew, tổ tiên của người Do Thái được truy ra là có nguồn gốc từ các bậc tổ phụ trong Kinh thánh như Abraham (sau này được xem là tổ phụ của các tôn giáo khởi nguồn từ Abraham), con trai của Abraham là Isaac, con trai của Isaac là Jacob, và các mẫu phụ như Sarah, Rebecca, Leah và Rachel, những người này đã sống ở Canaan. Mười hai bộ lạc (chi tộc) được mô tả là con cháu hậu duệ thuộc dòng dõi của mười hai người con trai của Jacob. Jacob và gia đình ông di cư đến Ai Cập cổ đại sau khi được chính tay Pharaoh mời đến sống cùng với con của ông là Joseph. Dòng dõi con cháu hậu duệ của các bậc tổ phụ sau này trở thành những người nô lệ cho đến khi giai đoạn xuất hành được Moses dẫn dắt. Joshua là người thừa kết vai trò lãnh đạo dân tộc Do Thái sau khi Moses qua đời. Joshua là người đã chỉ huy người Israel xâm chiếm vùng đất của người Canaan.
Phần lớn các nhà khảo cổ học hiện đại đã loại bỏ tính lịch sử của bài tường thuật đầy tính sử thi trong cuốn Kinh Thánh này vì bài tường thuật này đã được dựng tạo thành một câu chuyện kể thần thoại mang đậm khí phách dân tộc đầy cảm hứng của người Israel. Tuy nhiên, người Israel và nền văn hóa của họ, theo các tài liệu khảo cổ học hiện đại chứng minh rằng, họ đã không hề xâm chiếm được vùng đất của người Canaan bằng vũ lực, nhưng thay vào đó thì người Israel đã tách ra khỏi giống dân Canaan và tạo ra sự khác biệt văn hoá thông qua việc phát triển một bản sắc riêng biệt là tín ngưỡng độc thần và sau này là tôn giáo độc thần, đức tin tập trung vào sùng thờ Yahweh là một trong những vị thần cổ đại của dân Canaan (được liên hệ với tục thờ bò cổ xưa). Sự tiền triển của niềm tin nhiệt thành với Gia-Vệ (Yahweh), cùng với một số thực hành văn hoá, niềm tin đã dần dần làm cho nhóm dân tộc Israel khác biệt về bản sắc đủ để tách khỏi những người Canaan khác.
Khai lập

Nguồn gốc của người Do Thái theo truyền thống là vào khoảng 1800 TCN với những câu chuyện ghi lại trong Kinh Thánh về sự ra đời của đạo Do Thái. Tấm bia Merneptah, có niên đại vào khoảng 1200 TCN, là một trong những tài liệu khảo cổ xưa nhất của người Do Thái sinh sống trong vùng đất Israel, nơi Do Thái giáo, tôn giáo độc thần đầu tiên được phát triển. Theo những câu chuyện chép lại trong Kinh Thánh, người Do Thái hưởng thụ những giai đoạn tự chủ đầu tiên dưới những quan tòa từ Othniel cho tới Samson, sau đó vào khoảng năm 1000 TCN, vua David thiết lập Jerusalem như là kinh đô của Vương quốc Israel và Judah Thống nhất và từ đó cai quản Mười hai chi tộc Israel. Theo lịch sử thì người Do Thái bắt nguồn từ một nhóm dân tộc và cũng là một nhóm tôn giáo ở Trung Đông trong thiên niên kỷ thứ hai trước công nguyên, ở một phần của vùng Levant được gọi là mảnh đất của Israel.
Tấm bia Merneptah khẳng định sự tồn tại của một dân tộc được gọi là Israel nằm ở đâu đó trong vùng Canaan từ khoảng thế kỷ thứ XIII trước công nguyên (cuối thời đại đồ đồng). Người Israel phát triển từ nhóm dân ở Canaanite, củng cố các tổ chức của họ với sự xuất hiện của Vương quốc Israel và Vương triều Judah. Một số người cho rằng các dân tộc định cư ở vùng Canaan này kết hợp với các nhóm du mục di cư đến được gọi là người Hebrew.. Mặc dù một vài nguồn chi tiết đề cập đến các giai đoạn lưu vong, kinh nghiệm cuộc sống vong quốc của người Do Thái, từ chế độ nô lệ Ai Cập cổ đại đối với người Levant, đến sự đóng chiếm của người Assyria và chế độ lưu đày, cho đến sự chiếm đóng của người Babylonian và sự trục xuất, cho đến sự cai trị của Vương quốc Seleukos, tiếp theo là sư độ hộ của đế quốc La Mã và sự tha hương viễn xứ, và các mối quan hệ lịch sử giữa người Do Thái với quê hương của họ sau đó, trở thành đặc điểm chính của lịch sử, bản sắc và ký ức của người Do Thái.