Joaquin Phoenix
Sự nghiệp diễn xuất > 2000–2005: Thành công về chuyên môn và thương mại

Năm 2000, Phoenix tham gia đóng trong ba bộ phim. Trong tác phẩm đầu tiên, anh vào vai một phiên bản hư cấu của Hoàng đế La Mã Commodus trong bộ phim sử thi lịch sử Gladiator do Ridley Scott đạo diễn. Tác phẩm nhận được nhiều đánh giá tích cực về chuyên môn, thu về 457 triệu USD toàn cầu, trở thành phim điện ảnh có doanh thu cao thứ hai của năm 2000. Vai diễn này đã giúp Phoenix giành được đề cử giải Oscar, giải Quả cầu vàng và giải BAFTA đầu tiên trong sự nghiệp ở hạng mục Nam diễn viên phụ xuất sắc nhất. Anh cùng người anh quá cố River đã trở thành cặp anh em đầu tiên – và cho đến nay là duy nhất – đều nhận được đề cử diễn xuất tại giải Oscar. Tác phẩm tiếp theo, The Yards, đánh dấu lần hợp tác đầu tiên của Phoenix với đạo diễn James Grey. Bộ phim hình sự đề cập tới vấn đề tham nhũng trong ngành đường sắt của Queens. Dù không đạt thành tích tốt tại phòng vé, The Yards lại nhận được nhiều lời khen ngợi từ giới phê bình, trong đó nhiều cây bút coi vai diễn phản diện của Phoenix là điểm nổi bật của tác phẩm. Tác phẩm thứ ba của Phoenix trong năm 2000 là Quills của đạo diễn Philip Kaufman, một bộ phim giật gân châm biếm lấy cảm hứng từ cuộc đời và công việc của Hầu tước de Sade. Phoenix vào vai linh mục Abbé de Coulmier, tham gia diễn xuất cùng với nữ diễn viên Kate Winslet. Tác phẩm ra mắt tại Liên hoan phim Telluride và thu về 17 triệu USD tại phòng vé. Quills nhận về nhiều lời khen ngợi, trong đó Peter Travers của Rolling Stone ca ngợi Phoenix cùng sự phối hợp ăn ý giữa anh và Winslet: "Phoenix, xuất hiện trong năm nay với Gladiator và The Yards, đã xuất sắc đưa vị linh mục này trở thành một biểu tượng đầy quyến rũ [...]. Winslet và Phoenix thực sự đã bén lửa, đặc biệt là [ở phân cảnh] Abbé mơ về cô nàng Madeleine với vẻ đẹp mê hồn." Với các vai diễn của mình trong năm, Phoenix đã nhận một giải BFCA cho Nam diễn viên phụ xuất sắc nhất và một giải NBRMP cho Nam diễn viên phụ xuất sắc nhất.
Năm kế đó, Phoenix đóng vai một lính lục quân Hoa Kỳ chính trong bộ phim châm biếm Buffalo Soldiers. Buổi ra mắt tác phẩm diễn ra tại Liên hoan phim Quốc tế Toronto vào đầu tháng 9 năm 2001; tuy nhiên, vì bộ phim mang nội dung châm biếm quân đội Hoa Kỳ nên quá trình phân phối đã bị trì hoãn khoảng hai năm do hậu quả của cuộc tấn công ngày 11 tháng 9. Sau cùng, phim được công chiếu vào ngày 25 tháng 7 năm 2003. Nev Pierce của BBC viết rằng: "Phoenix rất xuất sắc khi thủ vai Trung sĩ Bilko Gen X, [...] thể hiện được nét dịu dàng, tình yêu, sự đau buồn và sợ hãi khi trò chơi của anh trở nên vượt quá tầm kiểm soát"; Phoenix cũng nhận được một đề cử giải Phim độc lập Anh Quốc cho Nam diễn viên chính xuất sắc nhất. Sau đó, Phoenix tham gia diễn xuất trong tác phẩm giật gân khoa học viễn tưởng Signs (2002), đánh dấu lần hợp tác đầu tiên của anh với đạo diễn M. Night Shyamalan. Trong tác phẩm, anh vào vai Merrill Hess, một cựu cầu thủ bóng chày của Minor League, cùng với anh trai mình phát hiện ra việc Trái Đất đã bị người ngoài hành tinh xâm chiếm. Bộ phim thu về nhiều đánh giá trái chiều từ các nhà phê bình, nhưng phần trình diễn của Phoenix lại được khen ngợi, trong đó nhà phê bình Peter Travers viết rằng Phoenix đã "thể hiện một cách ấn tượng, tìm thấy được sự hài hước cũng như nỗi đau sâu kín trong lòng chàng trai lạc lối ấy". Bộ phim đạt thành công về mặt thương mại, thu về 408,2 triệu USD toàn cầu. Năm 2003, Phoenix thủ vai người chồng bất cần của một ngôi sao trượt ván trong bộ phim tình cảm lãng mạn It's All About Love của đạo diễn Thomas Vinterberg, đồng thời tham gia lồng tiếng cho nhân vật Kenai trong phim hoạt hình Brother Bear của Disney. Phoenix bày tỏ niềm vui sướng tột độ khi được nhận vai chính trong Brother Bear: "Đỉnh cao thực sự [trong sự nghiệp của tôi] là tôi được vào vai một nhân vật hoạt hình trong phim của Disney. Đó chẳng phải là điều vĩ đại nhất sao?" Phim thu về 250,4 triệu USD toàn cầu, nhận được đề cử giải Oscar cho Phim hoạt hình hay nhất. Tuy nhiên, vai lồng tiếng của anh lại do Patrick Dempsey thay thế trong phần phim Brother Bear 2.
Phoenix tái hợp với Shyamalan trong bộ phim giật gân The Village (2004), với nội dung xoay quanh một ngôi làng đang bị bao trùm trong nỗi sợ hãi khi những sinh vật ẩn nấp trong khu rừng bên ngoài vẫn đang rình rập. Phoenix thủ vai anh nông dân Lucius Hunt, một vai diễn mà Christopher Orr của The Atlantic nhận xét là "không được phát triển đúng mức". Dù ban đầu nhận về những ý kiến trái chiều, bộ phim lại thu hút các bài đánh giá hồi tưởng sau nhiều năm sau phát hành. Nhiều nhà phê bình coi đây là một trong những bộ phim hay nhất của Shyamalan và khen ngợi màn trình diễn "đầy khiếp sợ" của Phoenix. The Village đạt thành công lớn về mặt thương mại khi thu về 256,7 triệu USD toàn cầu so với kinh phí làm phim ở mức 60 triệu USD. Ladder 49 là tác phẩm tiếp theo của Phoenix trong năm; cùng với nam diễn viên John Travolta, anh vào vai một lính cứu hỏa Baltimore. Để chuẩn bị cho vai diễn, Phoenix đã tham gia tập huấn với Sở Cứu hỏa Baltimore trong hai tháng và thực hiện dập tắt các đám cháy thật. Anh thừa nhận mình mắc chứng sợ độ cao trước khi bắt đầu làm bộ phim này: "Tôi leo lên cột, nhìn xuống và nhận ra tôi không thể làm được. Nhưng tôi đã trải qua khóa huấn luyện, nó cho tôi biết về nỗi sợ của mình và giúp tôi vượt qua nó". Phim thu về 102,3 triệu USD tại phòng vé dù nhận được nhiều đánh giá không mấy khả quan. Roger Ebert đánh giá tác phẩm 3,5 trên 4 sao, đồng thời khen ngợi phần trình diễn của Phoenix trong phim. Bộ phim cuối cùng của Phoenix trong năm 2004 là Hotel Rwanda của Terry George, với vai diễn nhà quay phim Jack Daglish. Dựa trên thảm họa diệt chủng ở Rwandan, tác phẩm kể lại những nỗ lực của Paul Rusesabagina trong việc bảo tồn sinh mạng của gia đình anh cùng hơn 1.000 người tị nạn khác qua việc cung cấp cho họ nơi trú ẩn trong Hôtel des Mille Collines. Dù không thu về nhiều lợi nhuận nhưng tác phẩm vẫn là một thành công lớn về mặt chuyên môn khi nhận về nhiều đánh giá tích cực từ giới phê bình điện ảnh. Với vai diễn này, Phoenix đã nhận được một đề cử giải SAG cùng với dàn diễn viên của phim.
Năm 2005, Phoenix đóng vai chính trong Walk the Line của đạo diễn James Mangold, một bộ phim tiểu sử về Johnny Cash, sau khi được Cash đồng ý cho Phoenix đảm nhiệm vai diễn về chính ông. Tất cả các bài hát của Cash trong phim cũng như phần nhạc nền đi kèm đều do Phoenix thể hiện. Phim được công chiếu lần đầu tại Liên hoan phim Telluride và thu về 186 triệu USD toàn cầu. Vai diễn của Phoenix đã nhận được nhiều lời khen ngợi từ giới chuyên môn, truyền cảm hứng cho nhà phê bình điện ảnh Roger Ebert viết: "Với hiểu biết về các album của Johnny Cash, tôi đã nhắm mắt lại để lắng nghe phần nhạc phim và sau cùng đã phải thừa nhận rằng, vâng, đó chính là giọng hát của Johnny Cash mà tôi đã biết. [Nhưng] phần danh đề cuối phim lại cho thấy rõ ràng là Joaquin Phoenix đã hát [các bài hát đó], và tôi hoàn toàn bị đánh gục". Với vai diễn Johnny Cash, anh đã giành được giải Quả cầu vàng cho Nam diễn viên phim ca nhạc hoặc phim hài xuất sắc nhất và giải Grammy cho Tác phẩm âm nhạc biên soạn xuất sắc nhất cho phim ảnh cho phần nhạc phim. Phoenix đồng thời cũng nhận được đề cử giải Oscar đầu tiên ở hạng mục Nam diễn viên chính xuất sắc nhất cũng như đề cử giải BAFTA thứ hai trong sự nghiệp. Cũng trong năm đó, anh đảm nhiệm vai trò tường thuật cho bộ phim tài liệu Earthlings (2005), với nội dung xoay quanh cuộc điều tra vấn đề ngược đãi động vật trong các trang trại của nhà máy và các xưởng sản xuất chăn nuôi, cũng như trong lĩnh vực nghiên cứu khoa học. Anh được trao Giải thưởng Nhân đạo tại Liên hoan phim San Diego vào năm 2005 cho những đóng góp của minh trong Earthlings. Nhà triết học về quyền động vật Tom Regan nhận xét rằng, "đối với những người đã xem Earthlings, thế giới sẽ không bao giờ còn được như trước nữa."