Liên minh phương Bắc
Lịch sử > Bối cảnh

Sau sự sụp đổ của chính phủ cộng sản Najibullah do Liên Xô hậu thuẫn vào năm 1992, các đảng phái chính trị Afghanistan đã nhất trí về một nền hòa bình và thỏa thuận chia sẻ quyền lực (Hòa ước Peshawar). Hiệp định đã tạo nên Nhà nước Hồi giáo Afghanistan và bổ nhiệm một chính phủ lâm thời trong thời kỳ chuyển tiếp được tiếp nối bởi cuộc tổng tuyển cử. Theo lời Tổ chức Theo dõi Nhân quyền:
Chủ quyền của Afghanistan đã được chính thức trao lại cho Nhà nước Hồi giáo Afghanistan, một thực thể được tạo ra vào tháng 4 năm 1992, sau sự sụp đổ của chính quyền Najibullah do Liên Xô hậu thuẫn. [...] Ngoại trừ Hezb-e Islami của Gulbuddin Hekmatyar, tất cả các phe [...] bề ngoài thì được thống nhất dưới chính quyền này vào tháng 4 năm 1992. [...] Hezb-e Islami của Hekmatyar, về phần mình đã từ chối công nhận chính phủ cho hầu hết giai đoạn thảo luận trong báo cáo này và các cuộc tấn công chống lại lực lượng chính phủ và Kabul nói chung. [...] Đạn pháo và tên lửa rơi ở khắp mọi nơi.
Gulbuddin Hekmatyar còn nhận được sự hỗ trợ hoạt động, tài chính và quân sự của Pakistan. Chuyên gia về Afghanistan Amin Saikal đã kết luận trong cuốn Modern Afghanistan: A History of Struggle and Survival (Afghanistan đương đại - Một thiên lịch sử đấu tranh và sinh tồn):
Pakistan mong muốn thiết lập một bước đột phá ở Trung Á. [...] Islamabad có thể không mong đợi những nhà lãnh đạo chính phủ Hồi giáo mới [...] phụ thuộc vào các mục tiêu quốc gia của riêng họ để giúp Pakistan thực hiện tham vọng khu vực của mình. [...] Nếu không có sự hỗ trợ hậu cần và cung cấp một số lượng lớn tên lửa của ISI, lực lượng của Hekmatyar sẽ không thể nhắm mục tiêu và phá hủy một nửa Kabul.
Ngoài ra, Ả Rập Xê Út và Iran – những đối thủ tranh giành quyền bá chủ trong khu vực – đã hỗ trợ lực lượng dân quân Afghanistan trở mặt đối địch với nhau. Theo Tổ chức Theo dõi Nhân quyền thì Iran đã hậu thuẫn cho phe Hezb-i Wahdat thuộc sắc tộc Hazara phái Shia của Abdul Ali Mazari nhằm "tối đa hóa sức mạnh quân sự và ảnh hưởng của Wahdat". Ả Rập Xê Út thì ủng hộ Wahhabite Abdul Rasul Sayyaf và phe Ittihad-i Islami của ông. Một ấn phẩm của trường Đại học George Washington mô tả:
Lực lượng bên ngoài nhìn thấy sự bất ổn ở Afghanistan như một cơ hội để nhấn mạnh đến các chương trình nghị sự chính trị và an ninh của riêng họ.
Xung đột giữa hai lực lượng dân quân đã sớm leo thang thành một cuộc chiến tranh toàn diện. Do sự khởi đầu đột ngột của chiến tranh, hoạt động của cơ quan chính phủ, các đơn vị cảnh sát hoặc một hệ thống tư pháp và trách nhiệm đối với Nhà nước Hồi giáo Afghanistan mới được tạo ra không có thời gian để hình thành. Tội ác đều có sự nhúng tay từ các cá nhân của các phe phái vũ trang khác nhau trong khi Kabul rơi vào tình trạng vô luật pháp và hỗn loạn như mô tả trong báo cáo của Tổ chức Theo dõi Nhân quyền và Dự án Tư pháp Afghanistan. Cũng bởi sự hỗn loạn, một số nhà lãnh đạo dần dần chỉ kiểm soát các cấp phó chỉ huy của họ trên danh nghĩa. Tổ chức Theo dõi Nhân quyền đã viết:
Hiếm khi ngừng bắn, thường đàm phán qua các đại diện của Ahmad Shah Massoud, Sibghatullah Mojaddedi hoặc Burhanuddin Rabbani [chính phủ lâm thời], hoặc các quan chức từ Ủy ban Chữ thập đỏ quốc tế (ICRC), thường sụp đổ trong vòng vài ngày.
Trong khi đó, miền nam Afghanistan nằm dưới sự kiểm soát của các nhà lãnh đạo địa phương không liên kết với chính quyền trung ương ở Kabul. Vào năm 1994, Taliban vốn là một phong trào bắt nguồn từ các trường tôn giáo Jamiat Ulema-e-Islam dành cho người tị nạn Afghanistan ở Pakistan, cũng đã phát triển ở Afghanistan như một lực lượng chính trị-tôn giáo. Tháng 11 năm 1994, họ nắm quyền kiểm soát thành phố miền nam Kandahar và sau đó mở rộng quyền kiểm soát của họ sang một số tỉnh ở miền nam và miền trung Afghanistan không thuộc quyền kiểm soát của chính phủ trung ương.
Đến cuối năm 1994, hầu hết các phe phái của lực lượng dân quân đã chiến đấu trong cuộc chiến giành quyền kiểm soát thủ đô Kabul đều bị các lực lượng của Bộ trưởng Quốc phòng của Nhà nước Hồi giáo Ahmad Shah Massoud đánh bại về mặt quân sự. Sự bắn phá thủ đô tạm dừng lại. Chính phủ Nhà nước Hồi giáo đã có những bước phục hồi luật pháp và trật tự trị an. Toà án bắt đầu làm việc trở lại. Massoud đã cố gắng để bắt đầu một tiến trình chính trị toàn quốc với mục tiêu củng cố quốc gia và các cuộc bầu cử dân chủ, ông cũng mời Taliban tham gia tiến trình này nhưng họ từ chối vì họ không tin vào một hệ thống dân chủ.
Taliban bắt đầu bắn phá thủ đô Kabul vào đầu năm 1995 nhưng đã bị đánh bại bởi các lực lượng của chính phủ Nhà nước Hồi giáo dưới sự chỉ huy của Ahmad Shah Massoud. Tổ chức Ân xá Quốc tế khi đề cập đến cuộc tấn công của Taliban đã viết trong một báo cáo năm 1995:
"Đây là lần đầu tiên trong nhiều tháng mà thường dân Kabul đã trở thành mục tiêu của các cuộc tấn công tên lửa và pháo kích nhằm vào các khu dân cư trong thành phố".
Chiến thắng ban đầu của Taliban vào năm 1994 mà theo sau là một loạt các thất bại dẫn đến thiệt hại nặng nề khiến các nhà phân tích tin rằng phong trào Taliban đã đi vào đường cùng. Vào thời điểm đó Pakistan và Ả Rập Xê Út gia tăng đáng kể sự hỗ trợ của họ cho Taliban. Nhiều nhà phân tích như Amin Saikal mô tả Taliban như đang phát triển thành một lực lượng đại diện cho lợi ích khu vực của Pakistan. Ngày 26 tháng 9 năm 1996, khi quân Taliban được sự hỗ trợ quân sự của Pakistan và hỗ trợ tài chính của Ả Rập Xê Út đã chuẩn bị một cuộc tấn công lớn nhằm tái chiếm thủ đô Kabul, Massoud ra lệnh rút lui toàn diện khỏi thành phố. Cuối cùng Taliban chiếm được Kabul vào ngày 27 tháng 9 năm 1996 và thành lập Tiểu vương quốc Hồi giáo Afghanistan.