stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Halictus fuscicollis

| Halictus fuscicollis> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Hymenoptera
Họ (familia): Halictidae
Phân họ (subfamilia): Halictinae
Tông (tribus): Halictini
Chi (genus): Halictus
Loài (species): H. fuscicollis
Danh pháp hai phần
Halictus fuscicollis Morawitz, 1876 
Halictus fuscicollis là một loài Hymenoptera trong họ Halictidae. Loài này được Morawitz mô tả khoa học năm 1876.
Chú thích

↑  (2008) Integrated Taxonomic Information System (ITIS) Bee Checklist 3 oktober 2008
Vịt Labrador

| Vịt Labrador |
| --- | --- |
Mô hình con mái
Tình trạng bảo tồn
 Tuyệt chủng  (1878)  (IUCN 3.1)
Phân loại khoa học
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Chordata
Lớp (class): Aves
Bộ (ordo): Anseriformes
Họ (familia): Anatidae
Phân họ (subfamilia): Merginae
Chi (genus): †Camptorhynchus Bonaparte, 1838
Loài (species): †C. labradorius
Danh pháp hai phần
†Camptorhynchus labradorius Gmelin, 1789 
 
Vịt Labrador, tên khoa học Camptorhynchus labradorius, là một loài chim trong họ Vịt.
Chú thích

↑  BirdLife International (2016). “Camptorhynchus labradorius”. Sách đỏ IUCN về các loài bị đe dọa. 2016: e.T22680418A92862623. doi:10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22680418A92862623.en. Truy cập ngày 12 tháng 11 năm 2021.
↑  Clements, J. F.; Schulenberg, T. S.; Iliff, M. J.; Wood, C. L.; Roberson, D.; Sullivan, B.L. (2012). “The eBird/Clements checklist of birds of the world: Version 6.7”. Truy cập ngày 19 tháng 12 năm 2012.
Hội chứng phổi của virus Hanta

Hội chứng phổi Hantavirus (HPS) là một trong hai hội chứng gây tử vong có nguồn gốc từ động vật gây ra bởi các loài mang virus hanta. Chúng bao gồm virus Black Creek Canal (BCCV), virus New York (NYV), virus Sin Nombre (SNV) và một số thành viên khác của các chi Hantavirus có nguồn gốc ở Hoa Kỳ và Canada. Các loài gặm nhấm cụ thể là những vật chủ chủ yếu của các loài hantavirus, trong đó có loài chuột bông khổng lồ (Sigmodon hispidus) ở miền nam Florida, là loài chủ chốt của vi khuẩn Black Cannal Creek,chuột gạo ở phía nam nam, con chuột nai (Peromyscus maniculatus) ở Canada và phía Tây Hoa Kỳ là chủ nhà chính của virus Sin Nombre. Chuột chân trắng (Peromyscus leucopus) ở phía đông Hoa Kỳ là chủ nhà chính của virus New York.
Dấu hiệu và triệu chứng

Triệu chứng đầu tiên là các triệu chứng giống cúm, như sốt, ho, đau cơ, nhức đầu, hôn mê và thở dốc, nhanh chóng bị suy nhược thành suy hô hấp cấp. Nó được đặc trưng bởi sự khởi phát đột ngột của hơi thở ngắn với phù phổi phát triển nhanh chóng; nó thường gây tử vong mặc dù thông khí cơ học và can thiệp với thuốc lợi tiểu mạnh. Nó có tỷ lệ tử vong 36%.
Truyền bệnh

Việc lây truyền bằng phân chuột của chuột nhắt vẫn còn là cách duy nhất được biết đến là cách virut được truyền sang người. Nói chung, sự di chuyển của giọt nhỏ và/hoặc fomite đã không được nhìn thấy trong các hantaviruses ở cả dạng phổi hoặc xuất huyết.
Phòng ngừa

Kiểm soát các loài gặm nhấm trong và xung quanh nhà hoặc nhà ở vẫn là chiến lược phòng ngừa ban đầu, cũng như loại bỏ tiếp xúc với gặm nhấm ở nơi làm việc và khu cắm trại. Kho lưu trữ và buồng chứa kín thường là nơi lý tưởng để gây hại của động vật gặm nhấm. Nên ra ngoài các không gian như vậy trước khi sử dụng. Người ta nên tránh tiếp xúc trực tiếp với phân chuột và mặc một mặt nạ trong khi làm sạch các khu vực như vậy để tránh hít phải chất tiết chuột nhắt phóng xạ.
Điều trị

Không có thuốc chữa hoặc vắc-xin cho HPS. Điều trị liên quan đến liệu pháp hỗ trợ, bao gồm thông khí cơ học với oxy bổ sung trong giai đoạn suy hô hấp quan trọng của bệnh. Việc phát hiện sớm HPS và nhập viện vào một cơ sở chăm sóc đặc biệt có thể sẽ đưa ra được dự đoán điều trị tốt nhất.
Dịch tễ học

Hội chứng Hantavirus phổi lần đầu tiên được công nhận trong đợt dịch năm 1993 ở khu vực Four Corners ở tây nam Hoa Kỳ. Nó được xác định bởi Tiến sĩ Bruce Tempest. Ban đầu nó được gọi là bệnh Four Corners, nhưng tên này đã được đổi thành virus Sin Nombre sau khi những người dân bản địa than phiền rằng cái tên "Four Corners" kỳ thị khu vực này. Nó đã được xác định trên khắp Hoa Kỳ.
Chú chuột bông hoang dã, bản địa đến nam Florida, là vật mang virus Black Creek Canal
Isolepis costata

| Isolepis costata> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Monocots
Bộ (ordo): Poales
Họ (familia): Cyperaceae
Chi (genus): Isolepis
Loài (species): I. costata
Danh pháp hai phần
Isolepis costata Hochst. ex A.Rich. 
Isolepis costata là loài thực vật có hoa trong họ Cói. Loài này được Hochst. ex A.Rich. mô tả khoa học đầu tiên năm 1850.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Isolepis costata”. Truy cập ngày 11 tháng 6 năm 2013.
Gymnopleurus geoffroyi

| Gymnopleurus geoffroyi |
| --- | --- |
Gymnopleurus geoffroyi
Phân loại khoa học
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Coleoptera
Phân bộ (subordo): Polyphaga
Phân thứ bộ (infraordo): Scarabeiformia
Liên họ (superfamilia): Scarabaeoidea
Họ (familia): Scarabaeidae
Chi (genus): Gymnopleurus
Loài (species): G. geoffroyi
Danh pháp hai phần
Gymnopleurus geoffroyi Fuessly, 1775 
Gymnopleurus geoffroyi là một loài bọ cánh cứng trong họ Bọ hung (Scarabaeidae).
Chú thích

↑  Bisby, F.A.; Roskov, Y.R.; Orrell, T.M.; Nicolson, D.; Paglinawan, L.E.; Bailly, N.; Kirk, P.M.; Bourgoin, T.; Baillargeon, G.; Ouvrard, D. (2011). “Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist”. Species 2000: Reading, UK. Truy cập ngày 24 tháng 6 năm 2014.
↑  Hallan, J. (2010) Synopsis of the described Coleoptera of the World 6 juni 2010
Halictus ferreotus

| Halictus ferreotus> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Hymenoptera
Họ (familia): Halictidae
Phân họ (subfamilia): Halictinae
Tông (tribus): Halictini
Chi (genus): Halictus
Loài (species): H. ferreotus
Danh pháp hai phần
Halictus ferreotus Fan, 1991 
Halictus ferreotus là một loài Hymenoptera trong họ Halictidae. Loài này được Fan mô tả khoa học năm 1991.
Chú thích

↑  (2008) Integrated Taxonomic Information System (ITIS) Bee Checklist 3 oktober 2008
Halictus fulvipes

| Halictus fulvipes> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Hymenoptera
Họ (familia): Halictidae
Phân họ (subfamilia): Halictinae
Tông (tribus): Halictini
Chi (genus): Halictus
Loài (species): H. fulvipes
Danh pháp hai phần
Halictus fulvipes (Klug, 1817) 
Halictus fulvipes là một loài Hymenoptera trong họ Halictidae. Loài này được Klug mô tả khoa học năm 1817.
Chú thích

↑  (2008) Integrated Taxonomic Information System (ITIS) Bee Checklist 3 oktober 2008
HMS Tenacious (R45)

Về những tàu chiến Anh Quốc khác mang cùng tên, xin xem HMS Tenacious.
| --- | --- |
HMS Tenacious (F44) tại nơi neo đậu, sau khi cải biến thành tàu frigate Kiểu 16
Lịch sử
Anh Quốc
Tên gọi:  HMS Tenacious (R45/F44)
Đặt hàng:  tháng 3 năm 1941
Xưởng đóng tàu:  Cammell Laird, Birkenhead
Đặt lườn:  3 tháng 12 năm 1941 như là chiếc HMS Tempest
Hạ thủy:  24 tháng 3 năm 1943
Nhập biên chế:  30 tháng 10 năm 1943
Số phận:  Bán để tháo dỡ, tháng 6 năm 1965
Đặc điểm khái quát
Lớp tàu:  Lớp tàu khu trục T
Trọng tải choán nước:  1.710 tấn Anh (1.737 t) - 1.730 tấn Anh (1.758 t) (tiêu chuẩn danh định) 1.780 tấn Anh (1.809 t) - 1.810 tấn Anh (1.839 t) (thực tế) 2.505 tấn Anh (2.545 t) - 2.545 tấn Anh (2.586 t) (đầy tải)
Chiều dài:  339 ft 6 in (103,48 m) (mực nước) 362 ft 9 in (110,57 m) (chung)
Sườn ngang:  35 ft 8 in (10,87 m)
Mớn nước:  14 ft 2 in (4,32 m)
Động cơ đẩy:  2 × turbine hơi nước hộp số Parsons; 2 × nồi hơi ống nước Admiralty 3 ngăn; 2 × trục; công suất 40.000 shp (30.000 kW)
Tốc độ:  36,75 hải lý trên giờ (68,06 km/h; 42,29 mph)
Thủy thủ đoàn tối đa:  180-225
Vũ khí:  4 × pháo QF 4,7 in (120 mm) Mk IX (4×1); 2 × pháo phòng không Bofors 40 mm (1x2); 8 × pháo phòng không 20 mm; 8 × ống phóng ngư lôi 21 inch (533 mm) (2×4)
Đặc điểm khái quát
Lớp tàu:  tàu frigate Kiểu 16
Trọng tải choán nước:  1.810 tấn Anh (1.839 t) (tiêu chuẩn) 2.300 tấn Anh (2.337 t) (đầy tải)
Chiều dài:  362 ft 9 in (110,57 m) (chung)
Sườn ngang:  37 ft 9 in (11,51 m)
Mớn nước:  14 ft 6 in (4,42 m)
Động cơ đẩy:  2 × turbine hơi nước hộp số Parsons; 2 × nồi hơi ống nước Admiralty 3 ngăn; 2 × trục; công suất 40.000 shp (30.000 kW)
Tốc độ:  32 hải lý trên giờ (59 km/h; 37 mph) (đầy tải)
Thủy thủ đoàn tối đa:  175
Hệ thống cảm biến và xử lý:  Radar chỉ định mục tiêu Kiểu 293Q; Radar hoa tiêu Kiểu 974; Radar nhận diện bạn-thù Kiểu 1010 Cossor Mark 10; Sonar dò tìm Kiểu 146B; Sonar dò độ sâu Kiểu 147; Sonar phân loại mục tiêu Kiểu 162; Sonar tấn công Kiểu 174
Vũ khí:  2 × pháo 4 in (100 mm) Mk XIX (1×2); 7 × pháo phòng không Bofors 40 mm (1x2,5x1); 2 × súng cối Squid chống tàu ngầm; 4 × ống phóng ngư lôi 21 inch (533 mm) Mk 9 (1×4)
HMS Tenacious (R45/F44) là một tàu khu trục lớp T được Hải quân Hoàng gia Anh Quốc chế tạo trong Chương trình Khẩn cấp Chiến tranh để phục vụ trong Chiến tranh Thế giới thứ hai. Sống sót qua cuộc chiến tranh, nó được cải biến thành một tàu frigate nhanh chống tàu ngầm Kiểu 16 vào năm 1952, mang ký hiệu lườn mới F44, và tiếp tục phục vụ cho đến khi bị tháo dỡ năm 1965.
Thiết kế và chế tạo

Bài chi tiết: Lớp tàu khu trục S và T
Nguyên dự định mang tên HMS Tempest, con tàu được chế tạo tại xưởng tàu của hãng Cammel Laird ở Birkenhead, và được đặt lườn vào ngày 3 tháng 12 năm 1941. Nó được đổi tên thành Tenacious trước khi được hạ thủy vào ngày 24 tháng 3 năm 1943, và nhập biên chế cùng Hải quân Hoàng gia vào ngày 30 tháng 10 năm 1943.
Lịch sử hoạt động

Sau chiến tranh, Tenacious được cải biến thành một tàu frigate nhanh chống tàu ngầm Kiểu 16 vào năm 1952, mang ký hiệu lườn mới F44. Nó đã tham gia cuộc Duyệt binh Hạm đội nhân lễ Đăng quang của Nữ hoàng Elizabeth II vào năm 1953, và tiếp tục phục vụ cho đến khi được cho xuất biên chế và bán để tháo dỡ tại Troon vào ngày 29 tháng 6 năm 1965.
Một quyển sách mô tả hoạt động của con tàu trong Thế Chiến II, H.M.S. Tenacious: Her Story được phát hành bởi Richard Clay and Company, có liệt kê danh sách thủy thủ đoàn phục vụ trên con tàu từ tháng 8 năm 1943 đến tháng 4 năm 1946.
Đình thần Vĩnh Phước

Đình thần Vĩnh Phước
Đình thần Vĩnh Phước là một ngôi đình cổ và là một di tích tại thành phố Sa Đéc, tỉnh Đồng Tháp, Việt Nam.
Tên gọi

Đình thần Vĩnh Phước còn được gọi là Đình Gạo. Có ý kiến cho rằng, vì hồi đầu thế kỷ 20, đây là nơi nhận gạo do người dân quyên góp, và phát lại cho những ai đói khổ vì thiên tai. Lại có ý kiến cho rằng, vì những người bán gạo ở chợ Sa Đéc xưa, tan chợ thường gửi gạo ở đình, nên gọi dần thành tên.
Lịch sử

Khi xưa, đình thần Vĩnh Phước toạ lạc trên một mảnh đất thuộc thôn Vĩnh Phước, huyện Vĩnh An, phủ Tân Thành, tỉnh An Giang. Ngày nay, đình nằm trên đường Trần Hưng Đạo, thuộc địa bàn phường 1, thành phố Sa Đéc, trong một khuôn viên rộng hơn 300 m², tiếp giáp với ba con đường trong nội ô thành phố.
Căn cứ vào sắc thần đề năm Tự Đức ngũ niên (1852), thì ngôi đình có thể đã có từ trước năm 1852. Ban đầu, đình được dựng đơn sơ. Sau, có một gia đình ở gần đó hỷ cúng thêm đất; nên năm 1904, đình được khởi công xây dựng lại khang trang và quy mô như ngày nay . Đến năm 1936, đình được dựng thêm nhà hậu. Sau sự kiện 30 tháng 4 năm 1975, đình bị mượn tạm làm cơ quan, đến tháng 12 năm 2001, thì trả lại cho nhân dân để tiếp tục thờ cúng....
Tuy trải qua nhiều năm tháng và nhiều biến cố, nhưng cơ bản ngôi đình vẫn giữ được nét kiến trúc lúc ban đầu (1904).
Kiến trúc, thờ phụng

Đình Vĩnh Phước được thiết kế tương tự như những ngôi đình cổ khác ở Nam Bộ. Từ ngoài vào trong có:
Kiến trúc, thờ phụng > Cổng tam quan

Trên cổng chính, tên "Đình thần Vĩnh Phước" được đắp nổi bằng chữ Việt và chữ Hán. Trên 4 cột ở đây là đôi câu đối bằng chữ Hán, phiên âm ra như sau: Vĩnh bảo hương thôn an thạnh lợi, Phước chiêm bá tánh thọ hương xuân; Thánh đức oai linh phò bổn xứ, Thần ân hiển hách hộ nhân dân. Trên cổng phụ bên trái có 4 chữ Hán, phiên âm là: Quốc thái dân an; và trên cổng phụ bên phải có 4 chữ Hán, phiên âm là: Phong điều vũ thuận.
Kiến trúc, thờ phụng > Sân đình

Ở giữa sân là tấm bình phong đắp nổi hình rồng (mặt trước) và hình ngựa (mặt sau), liền đó là bàn thờ Thần Nông. Phía phải, miếu thờ Ngũ hành nương nương, phía trái thờ Chúa xứ sơn quân (Thần Hổ).
Kiến trúc, thờ phụng > Tòa đình chính

Mái tòa đình lợp ngói âm dương, kiểu "thượng lầu hạ hiên", trên mái có nhiều hình đắp nổi theo những điển tích xưa...Toàn bộ khung sườn của đình đều bằng gỗ, được kết cấu chịu lực. Bao lam, thành vọng, hoành phi, liễn đối trong đình đều được chạm khắc công phu, tinh tế và sơn son thếp vàng.
Để vào chánh điện, khách phải qua nhà võ ca. Đây là nơi xây chầu và hát tuồng vào mỗi dịp lễ Kỳ yên. Phía trước hàng ba của võ ca có 4 cột bằng đá đẽo có chạm khắc. Trên đầu mỗi cây kèo có chạm hình đầu rồng ngậm trái châu.
Nối liền với nhà võ ca là chánh điện. Ở giữa điện là bàn thờ Thành hoàng Bổn cảnh, trên có đặt hai cái ngai để sắc thần; hai bên là bàn thờ Tả ban và Hữu ban; phía sau các bàn thờ đó là nơi thờ Tiền hiền và Hậu hiền. Ngoài ra, ở trong chánh điện còn có bàn thờ tướng Tống Phước Hòa (? - 1777). Theo tài liệu, vào năm 1946, vì miếu thờ của viên tướng này bị hư hoại, nên Ban tế tự miếu đã đem sắc thần của ông về thờ chung trong đình.
Phía sau nhà chánh điện là một cái sân nhỏ rồi đến nhà hậu, nối liền có hai tiểu sảnh ở hai bên. Nhà hậu được dùng làm nơi nấu nướng thức ăn mỗi khi cúng đình.
Hàng năm, đình có 2 lễ cúng chính, đó là lễ "Thượng điền" vào ngày 16, 17 tháng Giêng và lễ Kỳ yên vào ngày 17 tháng 7 âm lịch.
Ngày 10 tháng 4 năm 2003, đình Vĩnh Phước đã được UBND tỉnh Đồng Tháp công nhận là di tích Lịch sử - Văn hóa cấp tỉnh.
Chú thích

↑  Theo Nhất Thống, "Đình Vĩnh Phước" đăng trên trang Thông tin điện tử thị xã Sa Đéc (nay là TP. Sa Đéc)  Lưu trữ 2014-02-02 tại Wayback Machine.
↑  Theo Bảng giới thiệu di tích treo trong đình Vĩnh Phước, thì đình được xây dựng vào năm 1807, để thờ Thành hoàng Bổn cảnh. Ngoài ra, đây còn là nơi làm việc của thôn Vĩnh Phước.
↑  Theo Nhất Thống, bài "Đình Vĩnh Phước", nguồn đã dẫn.
↑  Theo bảng giới thiệu di tích treo trong đình Vĩnh Phước.
↑  Ở Nam Bộ, vị thần được thờ trong nhiều đình làng chỉ có tên là Thành hoàng Bổn cảnh (神隍本境). Theo sách Minh Mạng chính yếu (quyển thứ 12, năm Minh Mạng thứ 20, 1839), thì nhà vua đã chuẩn y lời tâu của Bộ Lễ xin hạ lệnh cho các địa phương lập thêm thần vị Bổn cảnh. Đây là chức vụ mới, lúc trước không phổ biến. Lê Phục Thiện, người dịch sách trên chú giải: Thành hoàng là vị thần coi một khu vực nào. Bổn cảnh là cõi đất nơi mình được thờ". Nhà văn Sơn Nam cho biết bởi đây là dạng viên chức được vua ủy quyền trừu tượng, trong rất nhiều trường hợp, không phải là con người lịch sử bằng xương bằng thịt. Do vậy, đa phần không có tượng mà chỉ thờ một chữ "thần" (神) và thường cũng chỉ có mỹ hiệu chung chung là "Quảng hậu, chính trực, đôn ngưng" (tức rộng rãi, ngay thẳng, tích tụ). Xem chi tiết ở trang Thành hoàng.
↑  Nguồn: Bảng giới thiệu di tích treo trong đình Vĩnh Phước.
↑  Theo Nhất Thống, bài "Đình Vĩnh Phước", đã dẫn.
Đình Vĩnh Phước (toàn cảnh)
Tòa đình chính
Gian giữa bên trong đình
Araneus blochmanni

| Araneus blochmanni> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Phân ngành (subphylum): Chelicerata
(không phân hạng): Arachnomorpha
Lớp (class): Arachnida
Bộ (ordo): Araneae
Họ (familia): Araneidae
Chi (genus): Araneus
Loài (species): A. blochmanni
Danh pháp hai phần
Araneus blochmanni (Strand, 1907) 
Araneus blochmanni là một loài nhện trong họ Araneidae.
Loài này thuộc chi Araneus. Araneus blochmanni được Embrik Strand miêu tả năm 1907.
Chú thích

↑  Platnick, Norman I. (2010): The world spider catalog, version 10.5. American Museum of Natural History.
Anexodus sarawakensis

| Anexodus sarawakensis> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Coleoptera
Phân bộ (subordo): Polyphaga
Liên họ (superfamilia): Cerambycoidea
Họ (familia): Cerambycidae
Chi (genus): Anexodus
Loài (species): A. sarawakensis
Danh pháp hai phần
Anexodus sarawakensis Sudre, 1997 
Anexodus sarawakensis là một loài bọ cánh cứng trong họ Cerambycidae.
Chú thích

↑  Bisby, F.A.; Roskov, Y.R.; Orrell, T.M.; Nicolson, D.; Paglinawan, L.E.; Bailly, N.; Kirk, P.M.; Bourgoin, T.; Baillargeon, G.; Ouvrard, D. (2011). “Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist”. Species 2000: Reading, UK. Truy cập ngày 24 tháng 9 năm 2012.
Hình thành loài

Một con la, chúng là minh chứng cho việc hình thành loài mới thông qua quá trình lai giống khác loài giữa loài lừa và loài ngựa
Hình thành loài (Speciation) hay quá trình hình thành loài hay phát sinh loài là quá trình tiến hóa mà theo đó các quần thể sinh học đã tiến hóa để trở thành những giống loài riêng biệt, cũng như việc một loài phân kỳ thành hai hay nhiều loài con cháu khác loài. Sự hình thành loài đã được quan sát nhiều lần cả dưới những điều kiện có kiểm soát trong phòng thí nghiệm lẫn trong tự nhiên. Các hiện tượng hình thành loài đóng vai trò quan trọng trong lý thuyết về cân bằng ngắt quãng, liên quan tới các mô hình trong dấu vết hóa thạch về các "vụ bùng nổ" tiến hóa ngắn ngắt quãng các thời kỳ ổn định dài, khi các loài ít thay đổi.
Theo lý thuyết này, sự hình thành loài và tiến hóa nhanh gắn kết với nhau, với chọn lọc tự nhiên và dịch chuyển di truyền vận hành mạnh mẽ nhất ở các sinh vật trải qua sự hình thành loài trong khu phân bố mới hoặc trong các quần thể nhỏ. Kết quả là, chu kì ổn định trong các dấu vết hóa thạch ứng với quần thể gốc còn các sinh vật chịu sự thay đổi loài và tiến hóa nhanh tìm thấy ở những quần thể nhỏ hoặc các khu phân bố hạn chế về mặt địa lý và do đó hiếm khi được bảo quản dưới dạng hóa thạch.
Từ nguyên

Nhà sinh vật học Orator F. Cook đã đưa ra thuật ngữ hình thành loài ("speciation") vào năm 1906 chỉ về sự phân chia dòng dõi hay "sự hình thành sinh mệnh". Charles Darwin là người đầu tiên mô tả vai trò của việc lựa chọn tự nhiên trong hình thành loài mới tại cuốn sách của mình năm 1859 có tên gọi Nguồn gốc các loài. Ông cũng xác định lựa chọn sinh sản như là một cơ chế có khả năng, nhưng thấy nó có một số vấn đề. Có bốn phương thức địa lý về phân bố tự nhiên, dựa trên mức độ cụ thể hóa các quần thể bị cô lập với nhau từ đó tạo nên loài mới (trực tiếp hoặc nâng lên từ phụ loài/phân loài). Việc hình thành loài cũng có thể được hình thành qua quá trình chọn lọc nhân tạo, thông qua chăn nuôi, nông nghiệp, hoặc các thí nghiệm trong phòng thí nghiệm.
Có nhiều cách để định nghĩa khái niệm "loài". Lựa chọn định nghĩa phụ thuộc vào những đặc thù của các loài xét tới. Chẳng hạn, một vài quan niệm về loài áp dụng dễ dàng hơn đối với các loài sinh sản hữu tính trong khi những khái niệm khác phù hợp với các loài vô tính hơn. Bất chấp sự đa dạng các khái niệm này, chúng có thể xếp vào một trong ba cách tiếp cận triết học rộng hơn: theo hướng giao phối, sinh thái và thuyết phát sinh loài. Quan niệm loài sinh học (tiếng Anh: biological species concept - BSC) là một ví dụ cổ điển về cách tiếp cận giao phối. Được Ernst Mayr đưa ra năm 1942, BSC khẳng định rằng "loài là nhóm các quần thể tự nhiên, thực sự hoặc có khả năng, giao phối với nhau, cách biệt về mặt sinh sản với những nhóm khác như vậy".
Mặc dù khá rộng và được sử dụng từ lâu, BSC cũng giống những quan niệm khác khi không tránh khỏi những tranh cãi, bởi vì các quan niệm kiểu như vậy không thể áp dụng cho sinh vật nhân sơ và điều này được gọi là vấn đề loài. Một số nhà nghiên cứu đã nỗ lực tìm cách đưa ra một quan niệm nhất nguyên thống nhất về loài, trong khi những người khác tiếp nhận một cách tiếp cận đa nguyên và đề xuất rằng có thể có nhiều cách khác nhau để diễn giải một cách logic định nghĩa về loài.
Cơ chế > Phân cách

Bài chi tiết: Loài biệt hóa
Sự ngăn cách sinh sản giữ hai quần thể hữu tính phân tách là cần thiết để các quần thể đó trở thành các loài mới. Dòng gen có thể làm chậm quá trình này bằng cách cũng lan truyền các biến thể di truyền mới tới các quần thể khác. Tùy vào mức độ hai loài đã phân tách xa thế nào kể từ tổ tiên chung gần nhất của chúng, chúng có thể vẫn có khả năng giao phối, như ghép ngựa và lừa sinh ra những con la. Những sinh vật lai như vậy thường là vô sinh. Trong trường hợp này, các loài có quan hệ gần gũi có thể giao phối thường xuyên, nhưng sinh vật lai sẽ bị chọn lọc phủ nhận và hai loài vẫn tách biệt.
Tuy nhiên, các loài lai hữu thụ (có thể sinh nở được) đôi khi tạo nên và những loài mới này có thể hoặc có những tính chất trung gian giữa các loài bố mẹ, hoặc sở hữu kiểu hình hoàn toàn mới. Tầm quan trọng của việc lai ghép trong việc tạo nên loài động vật mới là chưa rõ ràng, mặc dù có những trường hợp đã được quạn sát ở nhiều loài động vật, như một trường hợp đã được nghiên cứu kỹ lưỡng là ếch cây xám.
Ở những loài sinh sản hữu tính, sự phát sinh loài bắt nguồn từ sự cách biệt sinh sản rồi sau đó là sự phân tách về phả hệ. Có bốn cơ chế cho sự phát sinh loài. Phổ biến nhất ở động vật là sự phát sinh loài khác khu phân bố (allopatric speciation), xảy ra ở những quần thể ban đầu bị cách biệt về mặt địa lý, như do sự phân mảnh môi trường sống hay do di cư. Chọn lọc dưới những điều kiện này sẽ sinh ra những thay đổi rất nhanh về bề ngoài và hành vi của sinh vật. Vì chọn lọc và dịch chuyển tác động độc lập lên các quần thể cô lập khỏi phần còn lại của loài, sự chia tách cuối cùng có thể làm nảy sinh những sinh vật không thể giao phối với loài gốc.
Cơ chế > Tương cận

Cơ chế thứ hai là sự hình thành loài gần khu phân bố (peripatric speciation), xảy ra khi những quần thể sinh vật nhỏ trở nên bị cô lập trong một khu phân bố mới. Điều này khác với cơ chế ở trên ở chỗ các quần thể bị tách biệt nhỏ hơn nhiều quần thể gốc về mặt số lượng. Ở đây, "hiệu ứng người sáng lập" (founder effect, hiệu ứng trong đó quần thể nhỏ bị cô lập suy giảm đột ngột các biến dị di truyền), tạo nên một sự hình thành loài nhanh chóng sau một sự gia tăng giao phối tăng cường chọn lọc trên đồng hợp tử, dẫn tới một sự thay đổi nhanh chóng về mặt di truyền.
Cơ chế > Ngoại khu

Cơ chế thứ ba là sự hình thành loài ngoài khu phân bố (parapatric speciation). Nó tương tự với cơ chế thứ hai ở chỗ một quần thể nhỏ xâm nhập vào một không gian phân bố mới, nhưng khác ở chỗ không có sự chia cách vật lý nào giữa hai quần thể. Thay vào đó, sự hình thành loài nảy sinh từ sự tiến hóa các cơ chế giảm dòng gen giữa hai quần thể. Thông thường điều này xảy ra khi có một sự thay đổi lớn đột ngột môi trường trong không gian phân bố của loài gốc. Một ví dụ là loài cỏ Anthoxanthum odoratum, có thể đã trải qua sự hình thành loài loại này để đối phó với nhiễm độc kim loại cục bộ ở các vùng mỏ.
Ở đây, thực vật tiến hóa có khả năng chịu một hàm lượng kim loại cao trong đất. Chọn lọc phủ nhận giao phối với quần thể gốc nhạy cảm với kim loại sinh ra một sự thay đổi từ từ trong thời gian nở hoa của thực vật kháng kim loại, cuối cùng tạo nên sự tách biệt sinh sản hoàn toàn. Chọn lọc phủ nhận các sinh vật lai giữa hai quần thể có thể gây ra sự tăng cường, đó là sự tiến hóa của các tính trạng khuyến khích giao phối trong một loài, cũng như sự chiếm chỗ đặc tính, là khi hai loài trở nên khác biệt hơn về bề ngoài.
Cơ chế > Nội khu

Cuối cùng, trong sự hình thành loài cùng khu phân bố (sympatric speciation) các loài phân tách mà không hề có sự cách biệt địa lý hay thay đổi môi trường sống. Dạng này hiếm gặp do ngay cả chỉ một lượng nhỏ dòng gen cũng có thể loại bỏ sự khác biệt di truyền giữa các phần của một quần thể. Nhìn chung, loại hình thành loài này đòi hỏi sự tiến hóa cả trong khác biệt di truyền và giao phối không ngẫu nhiên, cho phép cách biệt sinh sản để tiến hóa.