Chiến dịch Lublin–Brest
Kết quả, đánh giá và ảnh hưởng > Đánh giá > Về cuộc khởi nghĩa Warszawa

Nếu như các hoạt động quân sự của Quân đội Liên Xô và Quân đội Đức Quốc xã được xem xét một cách bình thường theo tiến trình sụp đổ của quân đội Đức Quốc xã thì các diễn biến trong hoạt động của quân đội Liên Xô cũng như Anh và Hoa Kỳ xung quanh cuộc khởi nghĩa Warszawa đã gây nhiều tranh cãi liên miên trong giới sử gia, giới chính trị và cả giới báo chí tuyên truyền của các bên từ sau Chiến tranh thế giới thứ hai đến nay. Một luồng ý kiến cho rằng phía Liên Xô không muốn giúp đỡ cuộc khởi nghĩa của Armia Krajowa vì các thành viên chỉ huy lực lượng này ủng hộ chính phủ lưu vong Ba Lan và có nhiều chính sách đi ngược lại quyền lợi của Liên Xô. Việc Armia Krajowa suy yếu sẽ có lợi cho vị thế chính trị của Ủy ban Giải phóng Dân tộc Ba Lan, một tổ chức yêu nước Ba Lan do Liên Xô ủng hộ và thành lập. Steven Zaloga đã nhận xét rằng thái độ bất bình của các nước Phương Tây về sự kiện tại Warszawa là một mầm mống dẫn đến cuộc Chiến tranh Lạnh. Nhà phân tích chiến lược Hoa Kỳ A. J. P. Taylor cũng có chung nhận xét này.
Một số tác giả khác, trong đó có David Glantz, đại tá, nhà sử học quân sự Hoa Kỳ và Adam Borkevich, nguyên đại tá trong quân đội Ljudowa đã chỉ ra rằng, xét về mặt thuần túy quân sự, việc tổ chức tấn công vào Warszawa trong thời gian này là lợi bất cập hại. Các cuộc phản kích quyết liệt của quân Đức đủ để ngăn chặn đà tấn công của quân đội Liên Xô ít nhất là cho đến giữa tháng 9 và vì vậy tổ chức tấn công vào Warszawa sẽ đi kèm với các hoạt động chuyển quân quy mô lớn và phức tạp từ Magnuszew, sông Bug, sông Narew tới Warszawa cũng như những thiệt hại to lớn trong việc tấn công thành phố này, trong khi giá trị về chiến thuật, chiến lược của Warszawa tỏ ra không đáng kể cho các cuộc tấn công về sau. Bản thân Glantz đã nhìn nhận rằng, trên thực tế quân đội Liên Xô cũng có thành ý trong việc giúp đỡ các hoạt động kháng chiến của lực lượng du kích Ba Lan.
Nhà sử học Anh, Huân tước Liddel Basil Henry Hart nhận xét:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ |  Vào tháng 8 năm 1944, sức kháng cự của quân Đức đã tăng lên đáng kể. Và các hoạt động tấn công của quân Nga tại Warszawa đã không thể thực hiện được đến tháng 1 năm sau. Đêm 1 tháng 8, cuộc khởi nghĩa Warszawa bắt đầu. Lực lượng kháng chiến Ba Lan đã chiến đấu một cách khó khăn. Nhưng cuối cùng, bị chia cắt thành ba nhóm nhỏ và không nhận được cuộc tấn công trợ giúp của quân Nga từ bên bờ đối diện của sông Wisla. Một cách khá tự nhiên, quân nổi dậy tin rằng người Nga cố kiềm chế và không can thiệp. Khó mà xác định ai đúng ai sai. Bởi khi đó, quân Nga đã dừng tấn công không chỉ ở Warszawa mà còn ở nhiều khu vực mặt trận khác. Thực tế đó cho thấy sự thận trọng về quân sự quan trọng hơn những cân nhắc về chính trị. Trong khu vực Warszawa, quân Đức đã đưa vào đây thêm các sư đoàn xe tăng SS, hai trong số đó rút từ phía nam Nga lên, một sư đoàn được đưa từ Ý sang. Tổ chức một cuộc tấn công từ phía bắc, họ dã đẩy lùi quân Nga khỏi bờ sông Wisla. Quân Nga nỗ lực giành lấy các đầu cầu ở phía bắc và phía nam. Cuối tuần đầu tháng 8, quân Nga buộc phải dừng tấn công, trừ khu vực Carpath và Litva nhưng tốc độ và cường độ tấn công ở những nơi này cũng giảm hẳn. Trong lúc này, các lực lượng cơ giới và quân dự bị cũng không đủ sức để đột phá phòng tuyến khi quân Đức đã rút về những khu vực có địa hình thuận lợi để phòng thủ. Sau khi vượt qua 450 dặm trong 5 tuần (tốc độ tấn công nhanh nhất mà họ có thể đạt được), những khó khăn do tuyến giao thông tiếp vận kéo dài bắt đầu xuất hiện và việc vạch kế hoạch chiến lược tiếp theo chưa thực hiện xong nên mặc dù tiếp cận được sông Wisla, người Nga vẫn phải dừng lại đến gần 6 tháng sau, họ mới tổ chức được một cú đánh mạnh mẽ mới. | ” |
— Sir Liddel Basil Henry Hart.
Thượng tướng Đức Quốc xã Kurt Von Tippelskirch xác nhận:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | Khi quân đội của Rokossovsky tiến về thủ đô Ba Lan một cách dường như không thể ngăn cản được, phong trào hoạt động bí mật ở Ba Lan cảm thấy rằng mục tiêu của cuộc nổi loạn có thể bị phá vỡ. Tất nhiên, có cả sự kích động bởi người Anh. Sau đó là lời kêu gọi của những người hoạt động bí mật được truyền đến dân chúng đúng vào thời điểm Roma và Paris vừa được giải phóng. Thời điểm đó cũng đang đến gần với Warszawa. Cuộc nổi loạn nổ ra vào ngày 1 tháng 8, khi sức mạnh tấn công của người Nga đã cạn kiệt và họ phải từ bỏ ý định đánh chiếm thủ đô Ba Lan trong hành tiến. Do đó, những người nổi loạn Ba Lan chỉ còn có thể dựa vào lực lượng của chính họ. Thành công ban đầu của họ rất đáng ngạc nhiên: hầu hết các cơ quan quân sự và dân sự Đức ở thành phố đều bị cắt đứt lên lạc với bên ngoài. Phiến quân chiếm được nhà ga, một kho súng cối, súng phòng không 20 mm và một số vũ khí chống tăng. Các đường phố bị các chướng ngại vật ngăn chặn. Các cây cầu đều bị phá. Khi đó, quân Đức ở Warszawa đã có một lực lượng tập trung đủ để ít nhất cũng giúp cho cho họ lấy lại các nhà ga, các trại lính và ngăn chặn quân nổi loạn giành quyền kiểm soát thành phố. | ” |
— Kurt Von Tippelskirch
Nhà phân tích chiến lược Hoa Kỳ A. J. P. Taylor cho rằng:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ |  Người Nga đã tấn công trên khoảng cách 450 dặm trong hơn một tháng. Việc cung cấp không theo kịp do các tuyến đường sắt bị phá loại nghiêm trọng. Ngày 29 tháng 7, 3 sư đoàn xe tăng và 2 sư đoàn cơ giới Đức dã chặn đứng cuộc tấn công đó. Đây không phải là điều quá ngạc nhiên vì thành phố là một chướng ngại vật khủng khiếp, nó là mồ chôn các sư đoàn xe tăng. Người Đức đã học được điều đó ở Leningrad và Stalingrad và sau này, việc đó cũng diễn ra với người Nga tại Budapest và Berlin. Sự chậm trễ không tránh khỏi đó đã gây hậu quả bi thảm. Những người Ba Lan lưu vong ở London đã lên kế hoạch giải phóng Warszawa trước khi người Nga tới, giống như De Gaulle đã làm ở Paris đối với người Mỹ. Bur-Komorowski, người chỉ huy của quân đội bí mật nói rằng họ sẽ "hành động độc lập và với tư cách là chủ sở hữu, họ sẽ gặp các thành viên của quân đội Xô viết trong thành phố." Cuộc nổi dậy Warszawa và những hậu quả khủng khiếp của nó đã gây chấn động thế giới. 55.000 người Ba Lan bị giết và 350.000 người bị cưỡng bức sang nước Đức. Dư luận cho rằng Stalin dường như đã không đếm xỉa đến số phận của cư dân thành phố và bỏ mặc họ cho bọn tội phạm giết người. Điều đó không đúng với sự thật. Bất kể có hay không có cuộc khởi nghĩa, người Nga sẽ phải dừng lại trên sông Wisla. Và việc cung cấp vũ khí bằng đường không từ phương Tây sẽ không làm thay đổi được bất cứ điều gì. Tuy nhiên, không nghi ngờ gì rằng Stalin đã không hối tiếc về điều đã xảy ra vì cuộc nổi dậy này chống lại người Nga hơn là chống lại quân Đức. Người Nga, bằng sức lực của mình đã đánh bại quân Đức, còn người Ba Lan thì lại cố gắng tận dụng lợi thế của điều đó để hành động thù địch với người Nga. Đó là một trò chơi với mạng sống của con người, một trò chơi không cao thượng. Ngay cả trong trường hợp cuộc nổi dậy thành công thì nó cũng không thể thay đổi bất cứ điều gì. Người Nga có thể buộc quân khởi nghĩa Ba Lan phải quy phục, giống như người Anh và người Mỹ từng gạt bỏ những người kháng chiến Ý. Và họ sẽ làm như vậy đối với De Gaulle nếu như ông ta bảo vệ nền độc lập của nước Pháp một cách thái quá. Từ tháng 9 năm 1939, nước Ba Lan độc lập đã không còn tồn tại. Vấn đề chỉ là người sở hữu, hoặc là Đức, hoặc là Nga. Nhưng bây giờ, người Nga vẫn đang trên con đường chiến thắng, còn người Ba Lan thì không. Tuy nhiên, những gì xảy ra ở Ba Lan đã góp phần tạo ra nguyên cớ cho cuộc Chiến tranh lạnh. | ” |
— A. J. P. Taylor.
Nhà sử học Anh Richard Overy trong cuốn "Cuộc chiến của nước Nga" (London, 1998) nhận định:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | Cuộc nổi dậy ở Warszawa không phải là một động thái để giúp quân đội Hồng quân tiến thẳng về Berlin. Bởi xét về phương diện quân sự thì trong thời điểm tháng 8 năm đó, thành phố Warszawa nằm trên hướng tấn công của Tập đoàn quân Ba Lan 1 do tướng Zygmunt Berling chỉ huy. Tháng 9 năm đó, Tập đoàn quân đã tấn công vào Warshawa nhưng đã vấp phải sự phòng thủ cứng rắn của quân Đức và đã phải rút lui. Do vậy, không nghi ngờ gì nữa, những người Ba Lan ở Warszawa đã phạm phải một sai lầm chết người | ” |
— Richard Overy.
Cuối những năm 1980, các tài liệu được giải mật của Bộ Quốc phòng Anh đã cung cấp thêm bằng chứng cho thấy Moskva không hề được báo trước về về cuộc khởi nghĩa Warszawa. Trong báo cáo của Ủy ban tình báo Bộ Tổng tham mưu quân đội Anh đề ngày 31 tháng 7, một ngày trước khi nổ ra cuộc khởi nghĩa, có đoạn viết:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | Thật không thể chấp nhận được cả về chính trị lẫn quân sự khi tiến hành bất cứ một hành động nào kiểu như vậy mà lại không có sự nhất trí và phối hợp của người Nga | ” |
—