stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Lịch sử Nam Mỹ
Thế kỷ 17 và 18

Năm 1616, người Hà Lan đến Guayana và lập ra ba thuộc địa gồm Demerara, Berbice và Essequibo.[cần dẫn nguồn]
Năm 1624, người Pháp cố gắng biến Guiana thành thuộc địa của mình nhưng họ đã từ bỏ tham vọng này do Tây Ban Nha cho rằng họ đã vi phạm hiệp ước Tordesillas. Tuy nhiên, người Pháp đã trở lại đây vào năm 1630 và 1638 để quản lý một khu định cư ở Cayenne và một số đồn điền với quy mô nhỏ.[cần dẫn nguồn]
Từ thế kỷ XVI trở đi, nhiều nô lệ châu Phi bất mãn với cách đối xử của chủ nô châu Âu nên đã tổ chức bỏ trốn, gây áp lực lên các chủ nô. Những nỗ lực đàn áp nô lệ da đen của quân đội hoàng gia Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha đều vô hiệu. Năm 1713, vua Tây Ban Nha đã ra sắc lệnh hợp pháp hoá các quốc gia của nô lệ châu Phi. Đầu tiên là Palenque de San Basilio trên lãnh thổ Colombia ngày nay với vua là Benkos Bioho sau đó là Palmares ở lãnh thổ Brasil ngày nay.[cần dẫn nguồn]
Vào năm 1721 và 1735 nhiều cuộc nội dậy của người di cư gốc châu Phi tại Paragoay đã nổi ra từ những cuộc đụng độ của những người này với các tu sĩ Dòng Tên.
Vào năm 1742 và 1756, các cuộc khởi nghĩa của Juan Santos Atahualpa ở Trung Peru đã nổ ra.
Năm 1796, thuộc địa Essequibo của Hà Lan bị Anh chiếm. Vào ngày 15 tháng 8 năm 1801, nhà khoa học Phổ Alexander von Humboldt bắt đầu chuyến thám hiểm Granada, Quito. Humboldt cũng đã đến Venezuela, Mexico, Hoa Kỳ, Chile và Peru. Ông cũng đã quan sát sự khác biệt nhiệt độ giữa Chile và Peru và phát hiện ra một dòng biển lạnh chảy từ Nam lên Bắc bờ biển Peru được đặt tên là Humboldt.
Độc lập và thế kỷ 19

Các thuộc địa của Tây Ban Nha đã giành độc lập từ những năm đầu thế kỷ 19, như Simón Bolívar (Colombia, Peru, Bolivia), José de San Martín (Chile và Peru) và Bernardo O'Higgins (Chile). Khác với các thuộc địa Tây Ban Nha, Brasil (thuộc địa Bồ Đào Nha) đã độc lập từ cuộc chiến giữa Pháp và Bồ Đào Nha vào đầu thế kỷ 19 và được xem là thuộc địa độc lập khỏi nước mẹ yên bình nhất trong lịch sử loài người.
Một số cuộc đấu tranh quyền lực diễn ra trong các quốc gia mới và nhiều cuộc chiến diễn ra sau đó.
Các cuộc đấu tranh quyền lực đã diễn ra ở phía Bắc và phía Nam Nam Mỹ. Sự độc lập của Urugoay (1828) là nhờ một số cuộc chiến kết thúc trong bế tắc.
Xung đột tiếp tục diễn ra giữa các quốc gia Nam Mỹ lúc đó vì các nước đều muốn mở rộng lãnh thổ của mình. Ở bờ biển Thái Bình Dương Nam Mỹ, cả Chile và Peru đều muốn thống trị vùng bờ biển này. Cuối cùng, sau khi đánh bại Peru trong chiến tranh Thái Bình Dương (1879-1883), Chile trở thành thế lực thống trị bờ biển Thái Bình Dương Nam Mỹ. Ở phía Đông, Paragoay cố gắng để chiếm ưu thế trong khu vực nhưng liên minh giữa Argentina, Brasil và Urugoay đã dập tắt tham vọng đó của Paragoay.
Một số quốc gia phải đến thế kỷ 20 mới giành được độc lập:
Panama, từ Colombia, năm 1903
Guyana, từ Anh, năm 1966
Suriname, từ Hà Lan, năm 1975
Trinidad và Tobago, từ Anh, năm 1962
Guiana thuộc Pháp vẫn còn là lãnh thổ hải ngoại của Pháp đến ngày nay.
Thế kỷ 20 > 1900-1920

Đến đầu thế kỷ 20, Hoa Kỳ tiếp tục can thiệp vào Nam Mỹ mà đơn giản là nhằm ngăn chặn sự ảnh hưởng của châu Âu ở Nam Mỹ.
Thế kỷ 20 > 1930-1960

Cuộc Đại khủng hoảng đặt ra thách thức cho Nam Mỹ. Sự sụp đổ nền kinh tế thế giới khiến cho xuất-nhập khẩu giảm, phá huỷ kinh tế Nam Mỹ.
Các nhà lãnh đạo Nam Mỹ quay lưng với chính sách kinh tế cũ và hướng tới công nghiệp hoá. Mục đích là để tạo ra nền kinh tế tự cung tự cấp, giúp miễn nhiễm với thăng trầm của kinh tế thế giới. Chính quyền của tổng thống Hoa Kỳ Theodore Roosevelt có mối quan hệ tốt với các nước Nam Mỹ. Trong Chiến tranh thế giới thứ hai, Hoa Kỳ và các nước Nam Mỹ là đồng minh. Về mặt chiến lược, Brazil đóng vai trò quan trọng vì nằm rất gần với châu Phi, nơi lực lượng Đồng minh đang cố gắng giành thắng lợi từ Đức Quốc xã và Phát xít Ý. Đối với phe Trục, Argentina và Chile là những quốc gia Nam Mỹ có thể ủng hộ họ và giúp họ trong các hoạt động gián điệp và tuyên truyền.
Brazil là nước Nam Mỹ duy nhất có thể đưa quân đội đến chiến trường châu Âu. Ở Nam Mỹ, tàu của một số nước đã đụng độ với Hải quân Đức ở Caribbean và Nam Đại Tây Dương.
Sự tham gia tích cực của Brazil trong chiến tranh thế giới thứ hai giúp nâng cao quan hệ ngoại giao giữa các nước Nam Mỹ và Hoa Kỳ. Trong thời điểm đó, Tổng thống Mỹ Theodore Roosevelt đã gặp tổng thống Brazil lúc đó là Getulio Vargas tại Natal, Rio Grande do Norte.
Thế kỷ 20 > Kinh tế

Theo Thomas M. Leonard, Chiến tranh thế giới thứ hai đã tác động lớn đến các quốc gia Nam Mỹ. Sau khi Nhật tấn công Trân Châu Cảng, hầu hết các quốc gia Nam Mỹ đều cắt đứt quan hệ hoặc tuyên chiến với Đức Quốc xã, Phát xít Ý và Phát xít Nhật (3 quốc gia chính trong phe Trục). Trong thế chiến, họ nhận ra rằng cần phụ thuộc nhiều vào Hoa Kỳ trong kinh tế. Trong thời kỳ đó, Hoa Kỳ đã thu hoạch gần hết đồng của Chile hay bông của Peru.
Thế kỷ 20 > Chiến tranh Lạnh

Nam Mỹ cũng như các lục địa khác trở thành chiến trường trong những năm của chiến tranh Lạnh. Các chính phủ dân chủ ở Argentina, Brazil, Chile, Urugoay và Paragoay đã bị lật đổ, thay thế vào đó là những chế độ quân sự độc tài trong những năm 1960 và 1970. Để ngăn chặn những người chống đối, các chế độ quân sự độc tài đã bắt giữ hàng chục ngàn tù nhân chính trị, nhiều người trong số họ đã bị tra tấn hoặc bị giết. Trong suốt thập niên 80 và 90 của thế kỷ trước, Peru lâm vào cảnh xung đột nội bộ. Sự mở rộng của chủ nghĩa Cộng sản và chiến tranh Lạnh đã khiến các nước Nam Mỹ phải chọn Hoa Kỳ hoặc Liên Xô.
Thế kỷ 20 > Những chính quyền quân sự và những cuộc cách mạng

Đến 1970, phe cánh tả đã có ảnh hưởng chính trị lớn lên tầng lớp thượng lưu. Sự can thiệp của Cuba và Hoa Kỳ vào Nam Mỹ đã dẫn đến cuộc xung đột chính trị giữa những phe ủng hộ chủ nghĩa Cộng sản và những phe thân Hoa Kỳ và phương Tây. Một số nhà nước độc tài tại Nam Mỹ được sự hậu thuẫn của Hoa Kỳ.
Ngoài ra, các chế độ độc tài đã giết hoặc bắt giữ những người bất đồng chính kiến. Tuy nhiên, đến những năm 1990, các quốc gia đã phục hồi lại các chính phủ dân chủ của họ.
Colombia bước vào nội chiến vào năm 1964 mặc dù xung đột đã ít hơn trước. FARC được thành lập với mục đích nắm quyền lực tại Colombia. FARC vẫn tồn tại đến ngày nay. Nguồn tài chính lớn của lực lượng này phần lớn nhờ vào tống tiền, bắt cóc và tham gia các đường dây buôn bán ma túy bất hợp pháp.
Những chính phủ độc tài đã xuất hiện tại Nam Mỹ từ sau Chiến tranh thế giới thứ hai. Nhưng đến những năm 1980, một làn sóng dân chủ hoá đã diễn ra tại lục địa này.
Trong những năm 1960 và 1970, chính phủ dân chủ của một số quốc gia như Argentina, Brazil, Chile, Urugoay đã bị lật đổ, thay thế vào đó là các chính phủ độc tài. Họ giam giữ rất nhiều tù nhân chính trị và một trong số các tù nhân chính trị đã bị giết hoặc tra tấn. Đến thập niên 80, một làn sóng dân chủ đã phổ biến tại đây. Hầu hết các quốc gia Nam Mỹ hiện nay có chính phủ dân chủ. Nợ công cũng là một vấn đề, điển hình như khủng hoảng nợ công năm 1980. Ngoài ra kinh tế cũng luôn gặp rắc rối như cuộc khủng hoảng đồng peso của Mexico và Argentina.
Thế kỷ 20 > Đồng thuận Washington

Bài chi tiết: Đồng thuận Washington
Việc áp dụng Đồng thuận Washington giúp các nước Nam Mỹ được tham gia Quỹ tiền tệ quốc tế (IMF), Ngân hàng Thế giới (WB) từ thập niên 90 đến nay.
Thế kỷ 21 > "Thủy triều hồng"

"Thủy triều hồng" là thuật ngữ chỉ sự cánh tả hóa trong chính quyền các nước Nam Mỹ từ những năm 1990 đến nay. Những nguyên thủ quốc gia theo cánh tả nổi bật ở lục địa này gồm Hugo Chávez (trở thành tổng thống Venezuela từ năm 1999), Lula da Silva (trở thành tổng thống Brazil từ 2003) và Evo Morales (trở thành tổng thống Bolivia từ 2006). Theo BBC, đến năm 2005 có ba phần tư các chính phủ Nam Mỹ là cánh tả. Đến giờ, cánh tả vẫn ảnh hưởng lớn trong chính trị Nam Mỹ.
1998:  Hugo Chávez, Venezuela
1999:  Ricardo Lagos, Chile
2002:  Lula da Silva, Brazil
2002:  Lucio Gutiérrez, Ecuador
2003:  Néstor Kirchner, Argentina
2005:  Evo Morales, Bolivia
2006:  Michelle Bachelet, Chile
2006:  Rafael Correa, Ecuador
2007:  Cristina Kirchner, Argentina
2008:  Fernando Lugo, Paragoay
2009:  José Mujica, Urugoay
2010:  Dilma Rousseff, Brazil
2011:  Ollanta Humala, Peru
2013:  Nicolás Maduro, Venezuela
2017:  Lenín Morales, Ecuador
Thế kỷ 21 > Chính trị

Năm 2008, Liên minh các quốc gia Nam Mỹ được thành lập, mang tham vọng giúp Nam Mỹ hội nhập kinh tế thế giới và có cấu trúc giống với Liên minh châu Âu.
Lịch sử theo từng quốc gia

Lịch sử Argentina
Lịch sử Bolivia
Lịch sử Brasil
Lịch sử Chile
Lịch sử Colombia
Lịch sử Ecuador
Lịch sử Guyana
Lịch sử Paragoay
Lịch sử Peru
Lịch sử Suriname
Lịch sử Urugoay
Lịch sử Venezuela
Chú thích

↑  Marshall, 1988, tr.380
↑  Marshall, 1988, tr.387
↑  Marshall, 1988, tr.384
1 2 3 4  O'Brien, Patrick. Oxford Atlas of World History. New York: Nhà xuất bản Đại học Oxford, 2005, trang 25
↑  Diamond Jared. Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, 1999, trang 100
↑  Diamond Jared. Guns Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, 1999 (p.p. 126-127)
↑  Howe, Kerry R., The Quest for Origins. Penguin Books, 2003, ISBN 0-14-301857-4, pp 81, 129
↑  “Historia” (bằng tiếng Tây Ban Nha). Quỹ Du lịch thành phố Cuenca. Truy cập 13 tháng 8 năm 2015.[liên kết hỏng]
↑  Chibchan languages in Colombia - Glottolog
↑  Ocampo López, 2007, trang 26.
↑  (tiếng Tây Ban Nha) "Muysca" - Từ điển Online Muysccubun.
↑  Francis, 1999, trang 44.
↑  Daza, 2013, trang 26
↑  Ocampo López, 2007, trang 207
↑  García, 2012, trang 43
↑  Daza, 2013, trang 26
↑  (tiếng Tây Ban Nha) Tiểu sử Tisquesusa - Pueblos Originarios
↑  Simon Romero. “Once Hidden by Forest, Carvings in Land Attest to Amazon's Lost World”. The New York Times. Truy cập 14 tháng 1 năm 2012.
↑  Smith, A (1994). Explorers of the Amazon. Chicago: Nhà xuất bản Đại học Chicago. ISBN 0-226-76337-4.
↑  “Unnatural Histories - Amazon”. BBC Four.
1 2  Chris C. Park (2003). Rừng mưa nhiệt đới. Routledge. tr. 108.
1 2  Leonard, Thomas, M.; John F. Bratzel (2007). Latin America during WWII. Rowman & Littlefield. ISBN 0742537412.
↑  “Cryptologic Aspects of German Intelligence Activities in South America during World War II” (PDF). David P. Mowry (bằng tiếng Anh). Cơ quan An ninh Quốc gia (NSA). Bản gốc (PDF) lưu trữ ngày 18 tháng 9 năm 2013. Truy cập 26 tháng 12 năm 2016.
↑  Victor Flores Olea. “Editoriales – El Universal – 10 de abril 2006: Operacion Condor” (bằng tiếng Tây Ban Nha). El Universal (Mexico). Bản gốc lưu trữ ngày 28 tháng 6 năm 2007. Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2016.
↑  "The Cambridge History of Latin America", viết bởi Leslie Bethell, Nhà xuất bản Đại học Cambridge (1995) ISBN 0-521-39525-9
↑  Noel, Andrea (29 tháng 12 năm 2015). “The Year the 'Pink Tide' Turned: Latin America in 2015 | VICE News”. VICE News (bằng tiếng Anh). Truy cập 28 tháng 12 năm 2016.
1 2  “BBC NEWS — Americas — South America's leftward sweep”. BBC.
↑  “Pittsburg Tribune-Herald: Latin America's 'pragmatic' pink tide”. Bản gốc lưu trữ ngày 16 tháng 5 năm 2016. Truy cập ngày 29 tháng 12 năm 2016.
↑  “The many stripes of anti-Americanism – The Boston Globe”. The Boston Globe.
↑  McCoy, Jennifer L.; Myers, David J. (2006). The Unraveling of Representative Democracy in Venezuela. Baltimore, Maryland: Johns Hopkins University Press. tr. 310. ISBN 9780801884283.
↑  Góngora, Álvaro; de la Taille, Alexandrine; Vial, Gonzalo. Jaime Eyzaguirre en su tiempo (bằng tiếng Tây Ban Nha). Zig-Zag. tr. 173-174.
↑  Sperber Joshua, "How the US Lost Latin America" Lưu trữ 2006-12-05 tại Wayback Machine. CounterPunch. 4 tháng 11 năm 2006.
Nguồn tham khảo khác > Tiền sử

Marshall, Larry G. (1988). “Land Mammals and the Great American Interchange” (PDF). American Scientist. tr. 380-388. Truy cập ngày 28 tháng 12 năm 2016. Kiểm tra giá trị ngày tháng trong: |ngày truy cập= (trợ giúp)[liên kết hỏng]
Nguồn tham khảo khác > Âm nhạc

Daza, Blanca Ysabel (2013), Historia del proceso de mestizaje alimentario entre Colombia y España – History of the integration process of foods between Colombia and Spain (PhD) (PhD) (bằng tiếng Tây Ban Nha), Barcelona, Spain: Universitat de Barcelona, tr. 1–494 |ngày truy cập= cần |url= (trợ giúp)
Francis, John Michael (1993), "Muchas hipas, no minas" The Muiscas, a merchant society: Spanish misconceptions and demographic change (M.A.) (M.A.), University of Alberta, tr. 1–118 |ngày truy cập= cần |url= (trợ giúp)
Gamboa Mendoza, Jorge (2016), Los muiscas, grupos indígenas del Nuevo Reino de Granada. Una nueva propuesta sobre su organizacíon socio-política y su evolucíon en el siglo XVI – The Muisca, indigenous groups of the New Kingdom of Granada. A new proposal on their social-political organization and their evolution in the 16th century (video) (bằng tiếng Tây Ban Nha), Museo del Oro, truy cập ngày 8 tháng 7 năm 2016
García, Jorge Luis (2012), The Foods and crops of the Muisca: a dietary reconstruction of the intermediate chiefdoms of Bogotá (Bacatá) and Tunja (Hunza), Colombia (M.A.) (PDF) (M.A.), University of Central Florida, tr. 1–201, Bản gốc (PDF) lưu trữ ngày 3 tháng 5 năm 2014, truy cập ngày 8 tháng 7 năm 2016
Groot de Mahecha, Ana María (2014 (2008)), Sal y poder en el altiplano de Bogotá, 1537–1640 (bằng tiếng Tây Ban Nha), Universidad Nacional de Colombia, tr. 1–174, ISBN 978-958-719-046-5 Kiểm tra giá trị ngày tháng trong: |year= (trợ giúp)
Kruschek, Michael H. (2003), The evolution of the Bogotá chiefdom: A household view (PhD) (PDF) (PhD), University of Pittsburgh, tr. 1–271, truy cập ngày 8 tháng 7 năm 2016
Ocampo López, Javier (2007), Grandes culturas indígenas de América – Great indigenous cultures of the Americas (bằng tiếng Tây Ban Nha), Bogotá, Colombia: Plaza & Janes Editores Colombia S.A., tr. 1–238, ISBN 978-958-14-0368-4
| x t Lịch sử các châu lục |
| --- | --- |
 Châu Phi  Châu Mỹ (Bắc Mỹ  Nam Mỹ)  Châu Nam Cực  Úc  Á-Âu (Châu Âu  Châu Á)  Châu Đại Dương 
Rừng mưa Amazon, gần Manaus
Bắc Nam Mỹ 105 triệu năm trước
Tàn tích Caral
Một tàn tích đài thiên văn từ thời Cañari
Phân bố của ngôn ngữ Chibchan
Rừng mưa Amazon nhìn từ trên cao
Tàn tích thành phố cổ Moche
Các quốc gia độc lập ở châu Mỹ theo thời gian
Bản đồ Nam Mỹ năm 1892
Dilma Rousseff, tổng thống thứ 36 của Brazil
Rafael Correa, Evo Morales, Néstor Kirchner, Cristina Fernández, Lula da Silva, Nicanor Duarte và Hugo Chávez tại lễ ký kết thành lập Ngân hàng Nam Mỹ
Cờ của Liên minh các quốc gia Nam Mỹ
Tổ Ấn Mật Hoằng

| mật hoằng 密弘 |
| --- | --- |
Pháp húy: Tổ Ấn 祖印
Hoạt động tôn giáo
Tôn giáo: Phật giáo
Trường phái: Đại thừa
Tông phái: Thiền tông
Lưu phái: Lâm Tế tông
Tu tập tại: Chùa Đại Giác
Thông tin cá nhân
Sinh: 
Ngày sinh: 1735
Nơi sinh: huyện Phù Cát, tỉnh Bình Định
 
Mất: 
Ngày mất: 1835
Nơi mất: Chùa Quốc Ân, Huế
 
Giới tính: nam
 Cổng thông tin Phật giáo
x • t • 
Tổ Ấn - Mật Hoằng (祖印 - 密弘, gọi tắt là Mật Hoằng, 1735 - 1835), là thiền sư Việt Nam, thuộc Lâm Tế tông, đời thứ 36.
Tiểu sử và đạo nghiệp

Thiền sư Mật Hoằng là người họ Nguyễn, không rõ tên thật, húy Tổ Ấn, sinh năm Ất Mão (1735) ở huyện Phù Cát, tỉnh Bình Định.
Năm 1749, lúc mới 15 tuổi (tuổi ta), Mật Hoằng từ Bình Định vào tu hành ở chùa Đại Giác, thuộc huyện Phước Long, dinh Trấn Biên (nay là Cù lao Phố, thuộc xã Hiệp Hòa, thành phố Biên Hòa, tỉnh Đồng Nai). Sau đó, Mật Hoằng đến thọ giới cụ túc với Thiền sư Phật Ý Linh Nhạc ở chùa Từ Ân.
Năm Quý Tỵ (1773),uysư Mật Hoằng được cử làm Trụ trì chùa Đại Giác. Theo sách Lịch sử Phật giáo Đàng Trong (tập 2), thì trong thời gian chúa Nguyễn Phúc Ánh trung hưng ở Gia Định, và bắt đầu tiến ra miền Trung để tấn công Tây Sơn, chúa Nguyễn cùng hoàng gia và triều thần có thời gian tạm ngụ ở chùa Đại Giác của Sư. Vì ơn ấy, nên sau khi lên ngôi (1802) lấy hiệu là Gia Long, nhà vua đã sai người đến trùng tu chùa Đại Giác.
Năm Gia Long thứ 13 (1814), vua cho mời Thiền sư Mật Hoằng ra làm Tăng cang chùa Thiên Mụ ở Huế, đồng thời thỉnh vào nội cung thuyết pháp cho Hoàng gia.
Năm 1817, vua lại cử Tăng cang Mật Hoằng đến làm trụ trì chùa Quốc Ân ở Huế. Đến đây, Sư bèn cho trùng tu lại chùa, vì đã bị hư hại nhiều khi quân Tây Sơn đánh lấy Phú Xuân.
Năm Minh Mạng nguyên niên (1820), Tăng cang Mật Hoằng lại lo trùng tu chùa Thập Tháp Di Đà ở Bình Định.
Ngày mùng 1 tháng 10 năm Ất Mùi (1835), Tăng cang Mật Hoằng viên tịch tại chùa Quốc Ân (Huế) thọ 101 tuổi.
Sau đó, đồ chúng lập tháp thờ ở bên cạnh chùa. Bia tháp có ghi: "Sắc tứ Thiên Mụ tự, Trụ trì Mật Hoằng Đại lão Hòa thượng chi tháp". Long vị ở chùa Quốc Ân ghi: "Sắc tứ Thiên Mụ Trụ trì, trùng kiến Quốc Ân, Lâm Tế chánh tông, tam thập lục thế, húy Tổ Ấn, thượng Mật hạ Hoằng, Lão Hòa thượng". Chùa Long Hưng ở tỉnh Bình Dương cũng có thờ long vị của Hòa thượng Mật Hoằng.
Thiền sư Mật Hoằng có một số đệ tử nổi danh. Trong số đó có Thiền sư Tiên Huệ Tịnh Nhãn (sau được vua Nguyễn cử làm Tăng cang, Trụ trì chùa Thiên Mụ), Thiền sư Tánh Thiên Nhất Định (sau cũng được vua Minh Mạng phong chức Tăng cang chùa Giác Hoàng.
Tài liệu liên quan

Sách Đại Nam nhất thống chí, phần "Thừa Thiên phủ", viết về Thiền sư Mật Hoằng như sau:
Sách tham khảo

Thích Thanh Từ, Thiền sư Việt Nam. Thành hội Phật giáo Thành phố Hồ Chí Minh xuất bản, 1992.
Nguyễn Hiền Đức, Lịch sử Phật giáo Đàng Trong (tập 2). Nhà xuất bản Thành phố Hồ Chí Minh, 1995.
Nguyễn Lang (Thích Nhất Hạnh), Việt Nam Phật giáo sử luận (tập 2). Nhà xuất bản Văn học, 1992.
Chú thích

↑  Nguyễn Hiền Đức, Lịch sử Phật giáo Đàng Trong (tập 2, Nhà xuất bản TP.HCM, 1995, tr. 25).
↑  Ghi theo Đại Nam nhất thống chí (phần "Thừa Thiên phủ"). Thiền sư Việt Nam (tr. 479) và Việt Nam Phật giáo sử luận (của Thiền sư Thích Nhất Hạnh, quyển 2, 1992, tr. 306) đều ghi là năm 1815.
Lamprosema aurealis

| Lamprosema aurealis> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Lepidoptera
Họ (familia): Crambidae
Chi (genus): Lamprosema
Loài (species): L. aurealis
Danh pháp hai phần
Lamprosema aurealis
Lamprosema aurealis là một loài bướm đêm trong họ Crambidae.
Chú thích

↑  Bisby, F.A.; Roskov, Y.R.; Orrell, T.M.; Nicolson, D.; Paglinawan, L.E.; Bailly, N.; Kirk, P.M.; Bourgoin, T.; Baillargeon, G.; Ouvrard, D. (2011). “Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist”. Species 2000: Reading, UK. Truy cập ngày 19 tháng 6 năm 2014.
↑  Beccaloni, G. W., Scoble, M. J., Robinson, G. S. & Pitkin, B. (Editors). (2003) The Global Lepidoptera Names Index (LepIndex). (Geraadpleegd maart 2013).
Masdevallia listroglossa

| Masdevallia listroglossa> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Monocots
Bộ (ordo): Asparagales
Họ (familia): Orchidaceae
Chi (genus): Masdevallia
Loài (species): M. listroglossa
Danh pháp hai phần
Masdevallia listroglossa Luer & Dalström 
Masdevallia listroglossa là một loài thực vật có hoa trong họ Lan. Loài này được Luer & Dalström mô tả khoa học đầu tiên năm 2006.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Masdevallia listroglossa”. Truy cập ngày 7 tháng 6 năm 2013.
Bethnal Green

| --- | --- |
Bethnal Green
 Trạm xe điện Bethnal Green         
 Bethnal Green  Bethnal Green ở Greater London
Mạng lưới tham chiếu quốc gia: TQ345825 
    - Charing Cross: 33 mi (53 km)  SW
London borough: 
Ceremonial county: Đại Luân Đôn
Vùng: London
Quốc gia: England
Quốc gia có chủ quyền: Vương quốc Liên hiệp Anh
Mã bưu chính khu đô thị: LONDON
Mã bưu chính quận: E2
Mã điện thoại: 020
Cảnh sát: Metropolitan
Cứu hỏa: London
Cấp cứu: London
Nghị viện châu Âu: London
Nghị viện Liên hiệp Anh: Bethnal Green and Bow
Nghị viện Luân Đôn: 
Bethnal Green là một quận của East End của Luân Đôn, Anh, là một phần của Khu Tower Hamlets của Luân Đôn, những khu vực xa hơn về hướng bắc nằm trong Khu Hackney của Luân Đôn. Bethnal Green nằm cách 3,3 dặm (5,3 km) về phía đông bắc Charing Cross, trở thành quận của Luân Đôn vào năm 1889. Dân số năm 2007 là 26.554 người.
Kızılçukur, Tarsus

| Kızılçukur |
| --- | --- |
—  Xã  —
 
KızılçukurVị trí ở Thổ Nhĩ Kỳ
Quốc gia:  Thổ Nhĩ Kỳ
Tỉnh: Mersin
Huyện: Tarsus
Dân số (2011)
 • Tổng cộng: 328 người
Múi giờ: EET (UTC+2)
 • Mùa hè (DST): EEST (UTC+3)
Kızılçukur là một xã thuộc huyện Tarsus, tỉnh Mersin, Thổ Nhĩ Kỳ. Dân số thời điểm năm 2011 là 328 người.
Chú thích

↑  “Cities, towns and villages in Mersin”. Viện thống kê Thổ Nhĩ Kỳ. Lưu trữ bản gốc ngày 14 tháng 7 năm 2012. Truy cập ngày 12 tháng 9 năm 2012.Quản lý CS1: bot: trạng thái URL ban đầu không rõ (liên kết)
Bolephthyphantes

| Bolephthyphantes |
| --- | --- |

Phân loại khoa học
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Phân ngành (subphylum): Chelicerata
(không phân hạng): Arachnomorpha
Lớp (class): Arachnida
Bộ (ordo): Araneae
Họ (familia): Linyphiidae
Chi (genus): Bolephthyphantes Strand, 1901
Bolephthyphantes là một chi nhện trong họ Linyphiidae.
Chú thích

↑  Norman I. Platnick. “The World Spider Catalog, Version 13.5”. Truy cập ngày 3 tháng 6 năm 2013.
Uzunöz, Bartın

| Uzunöz |
| --- | --- |
—  Xã  —
 
UzunözVị trí ở Thổ Nhĩ Kỳ
Quốc gia:  Thổ Nhĩ Kỳ
Tỉnh: Bartın
Thành phố: Bartın
Dân số (2011)
 • Tổng cộng: 728 người
Múi giờ: EET (UTC+2)
 • Mùa hè (DST): EEST (UTC+3)
Uzunöz là một xã thuộc thành phố Bartın, tỉnh Bartın, Thổ Nhĩ Kỳ. Dân số thời điểm năm 2011 là 728 người.
Chú thích

↑  “Cities, towns and villages in Bartın”. Viện thống kê Thổ Nhĩ Kỳ. Bản gốc lưu trữ ngày 17 tháng 7 năm 2012. Truy cập ngày 31 tháng 8 năm 2012.
Lampyroidea dispar

| Lampyroidea dispar> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Coleoptera
Họ (familia): Lampyridae (Đom đóm)
Chi (genus): Lampyroidea
Loài (species): L. dispar
Danh pháp hai phần
Lampyroidea dispar Fairmaire, 1857 
Lampyroidea dispar là một loài bọ cánh cứng trong họ Đom đóm (Lampyridae). Loài này được Fairmaire miêu tả khoa học năm 1857.
Chú thích

↑  Hallan, J.  (2010) Synopsis of the described Coleoptera of the World 6 juni 2010
Bolephthyphantes indexoides

| Bolephthyphantes indexoides> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Phân ngành (subphylum): Chelicerata
(không phân hạng): Arachnomorpha
Lớp (class): Arachnida
Bộ (ordo): Araneae
Họ (familia): Linyphiidae
Chi (genus): Bolephthyphantes
Loài (species): B. indexoides
Danh pháp hai phần
Bolephthyphantes indexoides (Tanasevitch, 1989) 
Bolephthyphantes indexoides là một loài nhện trong họ Linyphiidae.
Loài này thuộc chi Bolephthyphantes. Bolephthyphantes indexoides được Andrei V. Tanasevitch miêu tả năm 1989.
Chú thích

↑  Platnick, Norman I. (2010): The world spider catalog, version 10.5. American Museum of Natural History.
Bor trifluoride

Bor trifluoride, là một hợp chất vô cơ có thành phần chính gồm hai nguyên tố là bor và fluor, với công thức hóa học được quy định là BF3. Hợp chất này tồn tại dưới dạng thức một loại khí không màu có độc tính, tạo thành khói trắng trong không khí ẩm ướt. Nó cũng là một hợp chất thuộc nhóm acid Lewis, tiện dụng và là một hợp chất nền móng cho các hợp chất bor khác.
Lịch sử

Bor trifluoride được Joseph Louis Gay-Lussac và Louis Jacques Thénard phát hiện năm 1808, với ý định ban đầu của họ là cố gắng tổng hợp được hợp chất "acid fluoric" bằng cách kết hợp calci fluoride với acid boric đông lạnh. Các hơi nước tạo thành trong hỗn hợp sau phản ứng đều thất bại trong việc khắc thủy tinh, do đó nó không phải HF, và họ đã đặt tên nó là khí fluorboric.
Phản ứng

BF3 có khả năng hòa tan trong HF tạo ra acid tetrafluoroboric:
BF3 + HF → HBF4
Acid này có thể tạo muối với nhiều kim loại khác nhau, như Fe(BF4)2, Cr(BF4)3,…

Tác dụng với NaOH, cho ra hỗn hợp 2 muối natri tetrafluoroborat và borax (hàn the):
16BF3 + 14NaOH → Na2B4O7 + 12NaBF4 + 7H2O
Điều chế > Trong công nghiệp

BF3 được tạo ra bằng phản ứng của dibor trioxide với hydro fluoride:
B2O3 + 6HF → 2BF3 + 3H2O
Thông thường, HF được sản xuất tại chỗ từ acid sulfuric và calci fluoride (CaF2).  Khoảng 2300-4500 tấn bor trifluoride được sản xuất hàng năm.