Tam Hiệp, Phúc Thọ
Văn hóa > Di tích

Nằm ở vùng đất Xứ Đoài với bề dày lịch sử nên xã Tam Hiệp cũng có nhiều công trình tôn giáo và tín ngưỡng. Toàn xã có 10 chùa, 07 đình, 02 quán, 01 đền và 01 nhà nguyện. Trong đó có 06 di tích quốc gia gồm: chùa Thiệu Long, đình Mỹ Giang, chùa Kim Hoa, quán Ngự, đình Thượng Hiệp và chùa Ba Giai. Ngoài ra, xã cũng có 03 di tích được xếp hạng cấp cấp tỉnh/thành phố là đình Hòa Thôn, chùa Hòa Thôn và đình Miếu Thôn. Từ đê Quai Chè xuôi theo đường trục chính của xã sẽ đến được quán Ngự của làng Hiệp Cát và đình làng Thượng Hiệp − hai nơi cùng thờ vị thánh Tam Giang Bạch Hạc triều Hùng Vương. Trong đó, quán Ngự nằm dưới gốc cây đa cổ thụ vài trăm năm tuổi, gồm tiền tế 1 gian 2 chái nối với 3 gian hậu cung và vẫn lưu giữ được nhiều di vật chạm khắc mang phong cách thời Lê − Nguyễn. Còn đình Thượng Hiệp từng bị phá hủy trong kháng chiến và dựng lại năm 1948 với hai dãy nhà dải vũ 5 gian, giữa là tòa đại bái và sau cùng có 4 gian hậu cung tách biệt. Ở về gần trung tâm xã hiện nay là chùa Kim Hoa, còn gọi là chùa Tổng, nghĩa là chùa chung của cả tổng Thượng Hiệp xưa. Tại đây có bia Tôn tạo Kim Hoa tự bi khắc năm 1579 cho biết chùa đã có từ trước và được người dân trùng tu năm 1578. Dựa vào bệ đá hoa sen kích thước 3x1,7x1,3m có thể thấy chùa đã tồn tại từ thời Trần. Trong khuôn viên chùa có 5 gian tiền đường, 3 gian thượng điện, 5 gian nhà Tổ, khu tháp mộ và nhiều bảo vật như: 08 tấm bia đá, 01 quả chuông thời Tây Sơn cùng 20 pho tượng gỗ chủ yếu từ thời Lê trung hưng.
Nhưng ngôi chùa cổ nhất ở Tam Hiệp có lẽ là chùa Thiệu Long, còn gọi là chùa Miếu do nằm ở xóm Miếu, làng Mỹ Giang. Tấm bia Thiệu Long tự bi ở chùa được ông Đỗ Năng Tế dựng vào năm đầu tiên của triều Trần (1226) với kích thước khoảng 1,35x0,8m. Bia được đặt trên lưng rùa, trang trí hình chim phượng và nhiều hoa văn ấn tượng. Lời bia khởi đầu bằng sự huyền diệu của thế giới và sự ra đời của Phật pháp, kế đến là công lao của vợ chồng ông và quá trình chọn đất dựng chùa. Đặc biệt, chùa được mô tả với cách bố trí rất độc đáo, gồm một bức tượng Phật ở trung tâm, hai bên là tiên nữ Apsara và Đại Quyền [Tu Lí] Bồ Tát. Phía trước bàn thờ có tượng Hộ Pháp, bên trái là Kaundinya còn bên phải là Gandharva, cho thấy sự ảnh hưởng của Ấn Độ và Chăm Pa. Nhưng qua thời gian, chùa đã được trùng tu thay đổi nhiều lần và đến nay gồm các công trình kiến trúc dạng chữ đinh (丁) như: 5 gian tiền đường nối với 3 gian thượng điện, nhà Tổ gồm 5 gian tiền tế và 3 gian hậu cung... Trong chùa hiện chỉ còn giữ được một số hiện vật gồm 35 pho tượng tròn thời Lê − Nguyễn, 06 tấm bia, 01 quả chuông thời Nguyễn và 04 đôi lọ lục bình thời Thanh... Điều đáng nói là bảo vật quý nhất của chùa − tấm bia cổ hiện đã bị xây bịt lại, cốt để củng cố thêm truyền thuyết về thời Trưng Vương.
Dựa vào 01 cuốn thần phả, 09 đạo sắc phong còn giữ được từ thời Lê, 05 tấm bia đá cùng một số bảo vật khác tại đình Mỹ Giang có thể thấy quan niệm xem Đỗ Năng Tế là thầy và tướng của Hai Bà Trưng đã có từ lâu, được triều đình công nhận. Ông cùng ba bà phi được thờ phụng trong ngôi đình nằm giữa làng, nhìn về hướng nam với kiến trúc hình chữ công (工) gồm đại bái 3 gian 2 dĩ, trung đường 5 gian và hậu cung trạm trổ cầu kỳ. Cách đó không xa là lăng mộ ông, tục gọi là quán Dậm, đã từng có loài cua đặc sản được xếp vào hạng "Sơn Tây tứ quý" (hay "Sơn Tây tứ dị") chỉ dùng để tiến vua. Thậm chí còn có thuyết cho rằng quân lính của Đỗ Tướng Công sau khi hy sinh tại đây đã hóa thành loài cua này để đời đời được hầu hạ bên chủ tướng. Là một trong bốn sản vật hiếm có của Xứ Đoài xưa, vậy nhưng từ giữa thế kỷ XX đến nay đã không còn ai trông thấy loài cua kỳ bành Khánh Hiệp nữa.