stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Núi Vesuvius
Thần thoại

Núi Vesuvius có một truyền thống lịch sử và văn hóa lâu đời. Ngọn núi được cho là cơn thịnh nộ của thần thánh vào thời điểm phun trào năm 79: nó xuất hiện dưới cái tên Vesuvius qua vai trò là một con rắn trong bức bích họa trang trí của nhiều những lararia, hoặc trên các bàn thờ gia đình của những người sống sót từ Pompeii. Một câu khắc ở Capua ghi IOVI VESVVIO ngụ ý rằng nó được tôn thờ như một quyền năng của Jupiter; và đó là Jupiter Vesuvius.
Người La Mã xem ngọn núi Vesuvius được dâng hiến cho Hercules. Nhà sử học Diodorus Siculus thuật lại một truyền thuyết về Hercules rằng, trong những kỳ công của mình, chàng đã băng qua một đất nước gần với Cumae trên đường đi đến Sicilia. Tại đây, chàng trông thấy một nơi có tên gọi là "Thảo nguyên Phlegraean" (Φλεγραῖον πεδίον, "thảo nguyên lửa"), "từ một ngọn đồi xưa tuôn ra lửa... nay được đặt tên là Vesuvius.". Nó là nơi ở của những kẻ cướp, "những đứa con của Địa cầu." những kẻ trở thành khổng lồ. Nhờ sự giúp đỡ của các vị thần, chàng đã bình định được vùng đất ấy rồi rời đi. Sự thật đằng sau truyền thuyết này vẫn chưa được nắm rõ, cũng như về nguồn gốc của cái tên Herculaneum liệu có phải từ đó mà ra. Một câu thơ trào phúng viết bởi thi sĩ Martial vào năm 88 sau công nguyên đưa ra giả thiết rằng cả hai Venus, người bảo hộ của Pompeli, và Hercules đều được tôn thờ trong vùng đất bị tàn phá bởi núi lửa phun trào vào năm 79.
Lịch sử > Vụ phun trào năm 79

Bài chi tiết: Vụ phun trào núi Vesuvius năm 79
Lịch sử > Đợt phun trào cuối cùng

Giữa tháng 3 năm 1944 là lần cuối Vesuvius lại phun trào. Giai đoạn hoạt động cao nhất từ ngày 18 đến ngày 29 tháng 3 đã mang theo những dòng dung nham và những mảnh cùng tro núi lửa rơi xuống, một đài phun dung nham và dòng nham nhỏ xuất hiện. Mặc dù 12.000 người đã được sơ tán, 26 người bị thiệt mạng, thị trấn Massa di Somma và San Sebastiano lại lần nữa gần như hoàn toàn bị chôn vùi dưới nham thạch. Trên sân bay quân sự, sân bay Pompeii ở Terzigno, những mảnh núi lửa rơi xuống phá hủy khoảng 80 máy bay ném bom B-25 của Không quân Hoa Kỳ.
Lịch sử > Tình hình hiện tại

Kể từ năm 1944, Vesuvius đã trở về trạng thái tĩnh lặng, chỉ còn phun hơi nước và rung nhẹ. Tuy nhiên núi lửa chưa tắt hẳn và vẫn còn có nguy cơ hiểm họa. Mặc dù đã có kế hoạch sơ tán cho hơn một triệu dân, phòng trường hợp bùng phát đe dọa trực tiếp như vào năm 79, nhưng cho đến ngày nay các cảnh báo thiên tai của những nhà nghiên cứu núi lửa là không đủ tin cậy cũng như chưa đủ sớm. Các kế hoạch này dựa trên thời gian cảnh báo trước là hai tuần, nhưng không đạt kết quả. Khu vực dân cư đông đúc hiện nay, nằm ngay trên các sườn núi Vesuvius, trong khu vực của Herculaneum cổ đại. Trung tâm thành phố Naples và các tòa nhà cao tầng mới trong khu vực ga xe lửa nằm ở khoảng cách tương tự như khi Stabiae bị phá hủy, nhưng do Sommawall, phần còn lại của vành miệng núi lửa cũ, được bảo hộ phần nào. Kế hoạch sơ tán hiện tại, Il Programma Vesuvia - la scelta possibile của chính phủ địa phương vùng Campania có mục tiêu, giảm dân số tại khu vực đỏ của núi lửa. Trong khu vực có diện tích 200 km vuông với mức độ nguy hại cao nhất có 600.000 dân; 150.000 người nên di dời trong vòng 15 năm tới. Với số tiền lên tới € 30.000 một gia đình để huy động người dân di cư, nhưng đến nay vẫn chưa thành công tốt đẹp. Ngược lại, mặc dù bằng chứng mới đây cho thấy rằng buồng magma của Vesuvius đã "tỉnh dậy", theo tổ chức môi trường Legambiente, chỉ trong hai mươi năm qua trong Khu vực đỏ đã có thêm 50.000 ngôi nhà được xây dựng trái phép.
Núi Vesuvius vào tháng 6 năm 2016, nhìn từ Monte Somma.
Máy bay ném bom B-25 của Không lực Hoa Kỳ bay ngang qua khi núi lửa Vesuvius phun trào lần cuối cùng vào tháng 3 năm 1944
Không ảnh miệng núi lửa Vesuvius
Lê Thanh (định hướng)

Lê Thanh có thể là:
Nhân vật

Lê Thanh (1921–1953), Bí thư Tỉnh ủy Thái Nguyên, Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh Vĩnh Phúc.
Lê Thanh (1927–1996), Bí thư Tỉnh ủy Lào Cai.
Lê Thanh (1925–2006), Trung tướng Quân đội nhân dân Việt Nam.
Lê Thanh (1923–2023), Thiếu tướng Quân đội nhân dân Việt Nam.
Địa danh

Lê Thanh: xã thuộc huyện Mỹ Đức, thành phố Hà Nội, Việt Nam.
Thrixspermum weberi

| Thrixspermum weberi> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Monocots
Bộ (ordo): Asparagales
Họ (familia): Orchidaceae
Chi (genus): Thrixspermum
Loài (species): T. weberi
Danh pháp hai phần
Thrixspermum weberi Ames 
Thrixspermum weberi là một loài thực vật có hoa trong họ Lan. Loài này được Ames miêu tả khoa học đầu tiên năm 1922.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Thrixspermum weberi”. Truy cập ngày 7 tháng 6 năm 2013.
Hoa sứ nhà nàng

| "Hoa sứ nhà nàng" |
| --- | --- |
Bìa ca khúc Hoa sứ nhà nàng phát hành vào năm 1972
Bài hát của Chế Linh 
Ngôn ngữ: Tiếng Việt
Phát hành: 1972
Thể loại: Nhạc vàng
Thời lượng: 3:45
Hãng đĩa: Kim Đằng
Sáng tác: Hoàng Phương Hoài Nam
Hoa sứ nhà nàng là một ca khúc nhạc vàng của nhạc sĩ Hoàng Phương. Được ông sáng tác vào cuối thập niên 1960, với giai điệu Bolero trữ tình và trở thành ca khúc phổ biến được yêu thích.
Xuất xứ

Hoa sứ nhà nàng là sáng tác đầu tay của Hoàng Phương viết chung với nhạc sĩ Hoài Nam, kể về mối tình của ông với một cô gái, khi cô đi lấy chồng ông sáng tác ca khúc này.
Ca khúc phổ biến vào những năm 1980 vì thời điểm đó các ca khúc sáng tác trước năm 1975 đều bị cấm, riêng bài Hoa sứ nhà nàng thì không bị cấm nên nhiều ca sĩ thể hiện.
Ca sĩ thể hiện

Năm 1972 ca khúc được Chế Linh thu âm vào băng nhạc Kim Đằng 2 và sau năm 1975 Chế Linh thể hiện lại trong băng nhạc của trung tâm Làng Văn.
Vào thập niên 1980, Tuấn Vũ phát hành album “Đôi mắt người xưa” trong đó có bài Hoa sứ nhà nàng nổi tiếng qua tiếng hát Tuấn Vũ và trở thành một hiện tượng trong làng nhạc hải ngoại.
Nhầm lẫn

Ca khúc có tên gốc là "Hoa sứ nhà em" sau này bị đổi thành "Hoa sứ nhà nàng". Lời ca khúc từng bị nhiều ca sĩ hát sai lời khác với lời gốc trong nhạc tờ. Cụ thể như "Đêm đêm ngủ mùi hương" bị hát thành "Đêm đêm ngửi mùi hương".
Chú thích

1 2  Tam Kỳ (ngày 6 tháng 2 năm 2021). “Vợ nhạc sĩ 'Hoa sứ nhà nàng' từng lái xe ôm nuôi chồng”. Vnexpress. Truy cập ngày 12 tháng 5 năm 2021. Đã bỏ qua tham số không rõ |= (trợ giúp)
↑  Đào Nguyên (ngày 25 tháng 6 năm 2020). “Tuấn Vũ tái xuất say đắm với 'Hoa sứ nhà nàng'”. Báo Tiền Phong. Truy cập ngày 12 tháng 5 năm 2021. Đã bỏ qua tham số không rõ |= (trợ giúp)
↑  Thạch Anh (ngày 11 tháng 9 năm 2020). “Thái Châu tranh cãi gay gắt với Tùng Lâm lời ca khúc 'Hoa sứ nhà nàng'”. Báo Thanh Niên. Truy cập 12 tháng 4 năm 2021. Đã bỏ qua tham số không rõ |= (trợ giúp)
Phan Thanh Nhiên

| Phan Thanh Nhiên |
| --- | --- |
Sinh: 20 tháng 7, 1985 (39 tuổi) Châu Đức, Bà Rịa - Vũng Tàu, Việt Nam
Quốc tịch:  Việt Nam
Dân tộc: Kinh
Nghề nghiệp: Diễn Viên
Phan Thanh Nhiên sinh năm 1985, tại Châu Đức, Bà Rịa - Vũng Tàu, hiện là người Việt Nam trẻ nhất chinh phục đỉnh Everest. Tại thời điểm đặt chân lên đỉnh này vào sáng 22.5.2008, cùng với Bùi Văn Ngợi và Nguyễn Mậu Linh, 3 người Việt Nam duy nhất cho tới bây giờ (2016), anh chỉ mới bước qua tuổi 23, khi đang còn là sinh viên năm 3 của trường Đại học Thể dục Thể thao Thành phố HCM.
Tiểu sử

Phan Thanh Nhiên là con trai út trong một gia đình có 5 anh chị em. Từ nhỏ, Thanh Nhiên đã phải vừa đi học vừa làm lụng thêm để kiếm tiền phụ giúp cho gia đình. Sau khi tốt nghiệp trung học, Phan Thanh Nhiên theo học ngành Thể dục dụng cụ của trường Đại học Thể dục Thể thao Thành phố Hồ Chí Minh với mong ước trở thành một thầy giáo dạy thể dục.
Phan Thanh Nhiên tham gia chương trình Người Việt Nam chinh phục Everest lúc đang theo học đại học năm thứ 3. Anh đã phải trải qua hàng loạt các bài kiểm tra thể lực và tâm lý để đánh bại hàng nghìn ứng viên khác, trở thành một trong 12 người được chọn để tập luyện.
Trong gần 1 năm luyện tập trong chương trình bắt đầu từ ngày 15/10/2005, Phan Thanh Nhiên cùng các đồng đội đã chinh phục các đỉnh núi với độ cao Fansipan (3.143 m, Việt Nam), Núi Kinabalu (4.095 m, Malaysia), Kilimanjaro (5.895 m, Tanzania), Island Peak (6.160 m, Nepal) trước khi chinh phục đỉnh Everest.,
Khi trở về Nhiên được nhận vào làm công việc tổ chức sự kiện, kế đến làm hướng dẫn viên cho một công ty lữ hành. Sau đó, anh mở một dịch vụ tổ chức team building, đặc biệt là các môn thể thao mạo hiểm.
Năm 2012, anh giành được huy chương bạc môn Leo tường tốc độ tại Seagames 26 tổ chức ở Indonesia và trở thành người Việt Nam đầu tiên đạt huy chương Seagames ở bộ môn này.
Ngoài ra, Phan Thanh Nhiên đã xây dựng đường zip line (đu dây qua vực núi) dài nhất Việt Nam và vách núi bán nhân tạo cao nhất Việt Nam tại tỉnh Quảng Bình.
Năm 2018, Phan Thanh Nhiên tham gia vai diễn cảnh sát Lương trong phim Hai Phượng công chiếu năm 2019 của đả nữ Ngô Thanh Vân.
Năm 2022, Phan Thanh Nhiên trở lại chinh phục đỉnh núi Everest vào ngày 13.5.2022. Phan Thanh Nhiên leo khoảng 9,5 giờ để chạm tới trạm 4 và thêm khoảng 10 giờ để tới đỉnh Everest.
Khi lên tới đỉnh, Phan Thanh Nhiên mở mặt nạ oxy, dùng bàn tay giơ cao lá cờ Việt Nam thể hiện niềm tự hào.
Chú thích

↑  Cờ Việt Nam đã tung bay trên đỉnh Everest, tuoitre, 23/05/2008
1 2  Gặp người hùng đi tìm vinh quang trên đỉnh Everest, dantri, 10.3.2012
↑  Ngô Thanh Vân tung chiêu, đau đớn vì chấn thương trong 'Hai Phượng' Phan Thanh Nhiên - người Việt trẻ nhất chinh phục đỉnh Everest - đóng cảnh sát Lương Ân Nguyễn VnExpress Thứ năm, 21/2/2019, 16:57 (GMT+7)
↑  8x chinh phục Everest được Ngô Thanh Vân chọn làm 'chàng thơ' điện ảnh Tân Cao Ione Thứ hai, 21/1/2019, 15:32 (GMT+7)
↑  News, VietNamNet. “Báo VietnamNet”. VietNamNet News (bằng tiếng vietnamese). Truy cập ngày 17 tháng 4 năm 2024.Quản lý CS1: ngôn ngữ không rõ (liên kết)
Savigny-sur-Clairis

| --- | --- |
 Savigny-sur-Clairis

Savigny-sur-Clairis
Vị trí trong vùng Burgundy Savigny-sur-Clairis 
Hành chính
Quốc gia:  Pháp
Vùng: Bourgogne-Franche-Comté
Tỉnh: Yonne
Quận: Sens
Tổng: Chéroy
Liên xã: Cộng đồng các xã Gâtinais en Bourgogne
Thống kê
Độ cao: 153–192 m (502–630 ft) (bình quân 174 m (571 ft)[chuyển đổi: tùy chọn không hợp lệ])
Diện tích đất1: 16,44 km2 (6,35 dặm vuông Anh)
INSEE/Mã bưu chính: 89380/ 89150

Savigny-sur-Clairis là một xã của Pháp,tọa lạc ở tỉnh Yonne trong vùng Bourgogne-Franche-Comté của Pháp. Xã này có diện tích 16,44 ki-lô-mét vuông, dân số năm 1999 là 341 người.
Thông tin nhân khẩu

| Năm | 1962 | 1968 | 1975 | 1982 | 1990 | 1999 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Dân số | 203 | 212 | 216 | 207 | 236 | 341 |
From the year 1962 on: No double counting—residents of multiple communes (e.g. students and military personnel) are counted only once.
Pentacyphus andinus

| Pentacyphus andinus> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
Bộ (ordo): Gentianales
Họ (familia): Apocynaceae
Chi (genus): Pentacyphus
Loài (species): P. andinus
Danh pháp hai phần
Pentacyphus andinus (Ball) S. Liede 
Pentacyphus andinus là một loài thực vật có hoa trong họ La bố ma. Loài này được (Ball) Liede mô tả khoa học đầu tiên năm 1996.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Pentacyphus andinus”. Truy cập ngày 10 tháng 6 năm 2013.
Pera anisotricha

| Pera anisotricha> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
(không phân hạng): Rosids
Bộ (ordo): Malpighiales
Họ (familia): Peraceae
Chi (genus): Pera
Loài (species): P. anisotricha
Danh pháp hai phần
Pera anisotricha Müll.Arg., 1874 
Pera anisotricha là một loài thực vật có hoa trong họ Peraceae. Loài này được Müll.Arg. mô tả khoa học đầu tiên năm 1874.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Pera anisotricha”. Truy cập ngày 15 tháng 9 năm 2013.
Thermochrous marginata

| Thermochrous marginata> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Lepidoptera
Họ (familia): Anomoeotidae
Chi (genus): Thermochrous
Loài (species): T. marginata
Danh pháp hai phần
Thermochrous marginata Talbot, 1929 
Thermochrous marginata là một loài bướm đêm thuộc họ Anomoeotidae. Loài này có ở Angola.
Chú thích

↑  Afro Moths
Drepanoctonus tibialis

| Drepanoctonus tibialis> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Hymenoptera
Họ (familia): Ichneumonidae
Chi (genus): Drepanoctonus
Loài (species): D. tibialis
Danh pháp hai phần
Drepanoctonus tibialis Pfankuch, 1911 
Drepanoctonus tibialis là một loài tò vò trong họ Ichneumonidae.
Chú thích

↑  Bisby, F.A.; Roskov, Y.R.; Orrell, T.M.; Nicolson, D.; Paglinawan, L.E.; Bailly, N.; Kirk, P.M.; Bourgoin, T.; Baillargeon, G.; Ouvrard, D. (2011). “Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist”. Species 2000: Reading, UK. Truy cập ngày 22 tháng 6 năm 2014.
Dolichopeza palliditarsis

| Dolichopeza palliditarsis> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Diptera
Họ (familia): Tipulidae
Chi (genus): Dolichopeza
Danh pháp hai phần
Dolichopeza palliditarsis Alexander, 1928 
Dolichopeza palliditarsis là một loài ruồi trong họ Ruồi hạc (Tipulidae). Chúng phân bố ở miền Australasia.
Compsoneura rigidifolia

| Compsoneura rigidifolia> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Magnoliidae
Bộ (ordo): Magnoliales
Họ (familia): Myristicaceae
Chi (genus): Compsoneura
Loài (species): C. rigidifolia
Danh pháp hai phần
Compsoneura rigidifolia W.A.Rodrigues, 1989 
Compsoneura rigidifolia là một loài thực vật có hoa trong họ Myristicaceae. Loài này được W.A.Rodrigues mô tả khoa học đầu tiên năm 1989.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Compsoneura rigidifolia”. Truy cập ngày 10 tháng 8 năm 2013.
Khổng Tử

| Khổng Phu Tử 孔夫子 |
| --- | --- |
Bức chân dung cổ nhất về Khổng Tử do họa sư Ngô Đạo Tử (685–758) vẽ
Sinh: 28 tháng 9 năm 551 TCN Ấp Trâu, thôn Xương Bình, Nước Lỗ
Mất: 11 tháng 4 năm 479 TCN (71 tuổi) Nước Lỗ

Thời kỳ: Xuân Thu
Vùng: Nho giáo
Trường phái: Khổng giáo
Đối tượng chính: Luân lý học
Tư tưởng nổi bật: Trung dung
 Ảnh hưởng bởi Chu công, Lão Tử 
 Ảnh hưởng tới Mạnh Tử, Tuân Tử, Tân Đạo giáo, Tân Khổng giáo, Cao Đài 
 
Khổng Phu Tử hay Khổng Tử (28 tháng 9 năm 551 TCN – 11 tháng 4 năm 479 TCN) là một triết gia và chính trị gia người Trung Quốc, sinh sống vào thời Xuân Thu. Theo truyền thống, ông được xem là nhà hiền triết Trung Quốc mẫu mực nhất. Những lời dạy và triết lý của Khổng Tử đã hình thành nền tảng văn hóa Á Đông, và ngày nay vẫn tiếp tục duy trì ảnh hướng khắp Trung Quốc cũng như các quốc gia Đông Á khác. Ông là một trong Mười vị thánh trong lịch sử Trung Quốc.
Hệ thống giáo lý triết học của Khổng Tử, Nho giáo, nhấn mạnh yếu tố đạo đức của mỗi cá nhân lẫn chính quyền, tính đúng đắn trong các mối quan hệ xã hội, sự công bằng, lòng nhân ái và tính chân thành. Đối với người Trung Quốc, Nho giáo là một phần lối sống và cơ cấu xã hội. Theo Nho giáo, mọi hành vi trong cuộc sống thường nhật đều thuộc phạm trù tôn giáo. Nho sinh theo học Khổng Tử đã cạnh tranh thành công với nhiều trường phái triết học Bách gia chư tử nhưng rồi lại bị đàn áp bởi các Pháp gia thời nhà Tần. Sau khi nhà Hán thành lập, tư tưởng Nho giáo mới lại được chính quyền phê chuẩn. Dưới thời nhà Đường và nhà Tống, Nho giáo phát triển thành hệ thống Lý học, thường được người phương Tây gọi là Tân Nho giáo.
Khổng Tử thường được ghi nhận là tác giả hoặc người biên tập của nhiều tài liệu Trung Quốc cổ điển, bao gồm toàn bộ Ngũ kinh. Tuy nhiên, giới học giả hiện đại rất thận trọng khi đưa ra khẳng định về đóng góp của Khổng Tử. Cách ngôn của Khổng Tử được học trò chép lại trong Luận ngữ, nhưng đó là sau khi ông đã qua đời nhiều năm.
Bộ nguyên tắc mà Khổng Tử xây dựng có nhiều điểm tương đồng với truyền thống và tín ngưỡng Trung Quốc. Với những nguyên tắc về lòng hiếu thảo, Khổng Tử đề cao một gia đình trung hiếu, lòng tôn kính dành cho tổ tiên, sự tôn trọng mà con cái dành cho cha mẹ, vợ dành cho chồng, và tin rằng gia đình tốt đẹp là hạt nhân của một chính quyền lý tưởng. Nguyên tắc vàng mà Khổng Tử đề ra là: "Đừng làm điều gì mà bạn không muốn người khác làm cho mình."
Kể từ thời Tần Thuỷ Hoàng, trưởng tộc của họ Khổng ở Khúc Phụ, Sơn Đông đã được phong tước hầu và cấp cho thái ấp để trong coi việc thờ tự cho Khổng Tử, đến thời Tống Nhân Tông tước phong được nâng lên tước Công với tên gọi Diễn Thánh công và tồn tại cho đến thời Trung Hoa Dân Quốc. Sau khi chính quyền Dân quốc bãi bỏ hệ thống tước phong quý tộc vào năm 1935, tước Diễn Thánh Công được biến thành "Phụng tự quan" và nó tiếp tục được truyền đời bởi trưởng tộc họ Khổng cho đến tận ngày nay.
Tên gọi

Khổng Tử tên thật là Khổng Khâu (孔丘), tự Trọng Ni (仲尼). Cách gọi "Khổng Tử" hay "Khổng Phu Tử" đều mang nghĩa là "thầy giáo Khổng", là một cách gọi tôn trọng. Khi dịch sách Trung Hoa sang ngôn ngữ Tây phương, các tu sĩ dòng Tên đã chuyển âm Kǒng fūzǐ (Khổng Phu Tử) thành Confucius.
Thụy hiệu: Bao thành tuyên Ni công (褒成宣尼公; năm 1 triều Hán Bình Đế), Văn Tuyên vương (文宣王; năm 739 triều Đường Huyền Tông), Đại thánh Văn Tuyên vương (大聖文宣王, năm 1008 triều Tống Chân Tông), Chí thánh tiên sư (至聖先師; năm 1560 triều Minh Thế Tông), Đại thành chí thánh Văn Tuyên vương Thánh sư (大成至聖文宣王聖師; năm 1645 triều Thanh Thế Tổ).
Gia thế

Theo ghi chép trong gia phả họ Khổng, Khổng Tử thuộc dòng dõi quý tộc nước Tống, là hậu duệ của các quân chủ nhà Thương. Đầu thời nhà Chu, Chu công theo lệnh Chu Thành vương đã ban cho con trai cả của Đế Ất là Vi Tử Khải vùng đất Thương Khâu, lập ra nước Tống. Sau khi Vi Tử Khải qua đời, em trai là Vi Trọng lên nối ngôi. Vi Trọng chính là tổ tiên 14 đời của Khổng Tử.
Tổ tiên 6 đời của Khổng Tử vốn tên Tử Gia (姓嘉), tự Khổng Phụ (孔父), sử sách thường gọi là Khổng Phụ Gia (孔父嘉), là hậu duệ đời thứ 6 của Tử Cung, vị quân chủ thứ 5 của nước Tống. Khổng Phụ vốn là đại phu nước Tống thời Xuân Thu, từng làm đến chức Đại tư mã dưới triều Tống Thương công, được ban thái ấp ở Lật ấp. Cung đình xảy ra nội loạn, Khổng Phụ bị Thái tể Hoa Đốc giết chết, con trai lánh đến nước Lỗ. Về sau, cha Khổng Tử là Thúc Lương Hột (hay Khổng Hột [zh; en]) định cư tại Tưu ấp (nay là thành phố Khúc Phụ, tỉnh Sơn Đông), nhậm chức Đại phu Tưu ấp.
Người vợ cả đầu tiên của Thúc Lương Hột là Thi thị (施氏), sinh cho Hột 9 người con gái. Vì quá mong con trai mà Thúc Lương Hột đã nạp một người thiếp và sinh được người con trai tên Mạnh Bì (孟皮), nhưng người con trai này lại có tật ở chân. Đến năm Thúc Lương Hột đã qua tuổi 70 thì cưới vợ lần thứ 3, Nhan thị lúc này mới 18 tuổi. Vì cuộc hôn nhân này không hợp với lẽ thường mà bị người đời xưng là "dã hợp". Về sau, Nhan thị sinh ra Khổng Tử. Theo Sử ký, Thúc Lương Hột và Nhan thị nhờ đến Ni Khâu mà sinh được Khổng Tử, vì vậy đã đặt tên con trai là Khâu, lấy tự là Ni.
Tiểu sử

Khổng Khâu sinh trưởng tại ấp Trâu, thôn Xương Bình, nước Lỗ nay là huyện Khúc Phụ, tỉnh Sơn Đông, Trung Hoa. Lên 2 tuổi ông mồ côi cha. Vì nhà nghèo nên khi còn trẻ ông phải làm nhiều nghề để mưu sinh. Ông từng làm công cho họ Quí, một dòng họ quý tộc lớn ở nước Lỗ, những việc như gạt thóc, chăn gia súc. Ông là người ham học. Năm 15 tuổi ông bắt đầu tập trung học về đạo, nghiên cứu lễ giáo và các môn học khác. Ông lấy vợ năm 19 tuổi, năm sau sinh con đầu lòng đặt tên là Lí, tự là Bá Ngư. Năm 22 tuổi ông bắt đầu dạy học.
Năm 30 tuổi, Khổng Tử được Lỗ Chiêu Công ban cho ông một cỗ xe song mã và một người hầu để đưa Khổng Tử và Nam Cung Quát đi Lạc Dương tham quan và khảo cứu luật lệ, thư tịch cổ. Sau đó ông về nước Lỗ. Từ đó, học trò xin theo học càng lúc càng đông. Nhưng vua Lỗ vẫn chưa dùng ông vào việc nước. Năm ông 35 tuổi, trong nước Lỗ, Quý Bình Tử khởi loạn. Ông theo Lỗ Chiêu Công tạm lánh sang nước Tề. Tề Cảnh Công mời ông tới để hỏi việc chính trị và rất khâm phục, muốn đem đất Ni Khê phong cho ông, nhưng quan Tướng quốc nước Tề là Án Anh ngăn cản không cho. Sáu năm sau, ông về Lỗ tiếp tục nghiên cứu và dạy học. Tổng số môn đệ của Khổng Tử có lúc lên tới 3.000 người, trong đó có 72 người được liệt vào hạng tài giỏi, nên gọi là Thất thập nhị hiền.
Năm 50 tuổi ông được vua Lỗ Định công mời làm Trung đô tế, năm sau được thăng chức Tư không rồi chức Đại tư khấu. Ông khuyên Lỗ Định công thu hồi binh quyền của ba dòng họ quý tộc nước Lỗ. Nước Tề thấy nước Lỗ mạnh lên, có ý lo ngại. Vua Tề theo kế, dâng vua Lỗ 80 thiếu nữ đẹp và 125 con ngựa tốt. Vua Lỗ sau khi nhận gái đẹp bỏ bê việc triều chính, có khi luôn 3 ngày không ra thiết triều, mọi việc đều giao cả cho quyền thần.
Năm 55 tuổi, Khổng Tử xin từ chức, bỏ nước Lỗ đi chu du các nước chư hầu. Ông đi khắp thiên hạ để truyền bá tư tưởng của mình nhưng giới cầm quyền các nước chư hầu thời bấy giờ chẳng ai muốn áp dụng đạo trị quốc của ông. Đương thời mọi người đều biết ông là người kiên định với lý tưởng của mình, là người biết chủ trương của mình không thực hiện nổi mà cứ cố làm. Năm 69 tuổi ông về Lỗ chuyên tâm viết sách. Ông mất năm 71 tuổi khi tâm nguyện chưa thành.
Tác phẩm

Khổng Tử thực hiện san định lại các kinh sách của Thánh hiền đời trước, lập thành 6 cuốn sách: Kinh Thi, Kinh Thư, Kinh Lễ, Kinh Nhạc, Kinh Dịch, Kinh Xuân Thu về các vấn đề khác nhau như thi ca, nghi lễ, bói toán, sử học. Khổng Tử nói "Ta chỉ thuật lại mà không sáng tác. Ta tin tưởng và hâm mộ văn hóa cổ. Ta trộm ví mình như Lão Bành." Bộ sách này có thể được xem là một dạng Bách khoa toàn thư đầu tiên trong lịch sử Trung Quốc.
Kinh Thi (詩經 Shī Jīng): Sưu tầm các bài thơ dân gian có từ trước Khổng Tử. Khổng Tử san định thành 300 thiên nhằm giáo dục mọi người tình cảm trong sáng lành mạnh và cách thức diễn đạt rõ ràng. Một lần, Khổng Tử hỏi con trai "Học Kinh Thi chưa ?", nó đáp "chưa". Khổng Tử nói "Không học Kinh Thi thì không biết nói năng ra sao" (sách Luận ngữ).
Kinh Thư (書經 Shū Jīng): Lưu lại các truyền thuyết, biến cố về các đời vua cổ có trước Khổng Tử. Khổng Tử san định lại để các ông vua đời sau nên theo gương các minh quân như Nghiêu, Thuấn chứ đừng tàn bạo như Kiệt, Trụ.
Kinh Lễ tức Lễ Ký (禮記 Lǐ Jì): Chép các lễ nghi thời trước. Khổng Tử hiệu đính lại mong dùng làm phương tiện để duy trì và ổn định trật tự xã hội. Khổng Tử nói: "Không học Kinh Lễ thì không biết đi đứng ở đời" (sách Luận Ngữ).
Kinh Dịch (易經 Yì Jīng): Nói về các tư tưởng triết học Trung Hoa dựa trên các khái niệm âm dương, bát quái... Đời Chu, Chu Văn Vương đặt tên và giải thích các quẻ của bát quái gọi là Thoán từ. Chu Công Đán giải thích chi tiết nghĩa của từng hào trong mỗi quẻ gọi là Hào từ. Kinh Dịch thời Chu gọi là Chu Dịch. Khổng Tử giảng giải rộng thêm Thoán từ và Hào từ cho dễ hiểu hơn và gọi là Thoán truyện và Hào truyện.
Kinh Xuân Thu (春秋 Chūn Qiū): Chép các biến cố xảy ra ở nước Lỗ, quê của Khổng Tử. Khổng Tử không chỉ ghi chép như một sử gia mà theo đuổi mục đích trị nước nên ông chọn lọc các sự kiện, ghi kèm các lời bình, sáng tác thêm lời thoại để giáo dục các bậc vua chúa.
Ngoài ra còn có Kinh Nhạc bàn về nhạc thuật và nhạc khí, nhưng nguyên bản đã bị thiêu hủy trong Chiến tranh Hán-Sở, chỉ còn đôi chút làm thành một thiên trong Kinh Lễ, gọi là Nhạc ký. Tuy nhiên, giới học giả cũng cho rằng, so với 5 cuốn còn lại thì sách này có phẩm chất thấp nhất.
Parornix alta

| Parornix alta> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Lepidoptera
Phân bộ (subordo): Glossata
Liên họ (superfamilia): Gracillarioidea
(không phân hạng): Ditrysia
Họ (familia): Gracillariidae
Chi (genus): Parornix
Loài (species): P. alta
Danh pháp hai phần
Parornix alta (Braun, 1925) 
Danh pháp đồng nghĩa
 Parornix alata (Needham, Frost & Tothill, 1928) 
Parornix alta là một loài bướm đêm thuộc họ Gracillariidae. Nó có thể được tìm thấy ở Hoa Kỳ (Utah và California).
Ấu trùng ăn Amelanchier alnifolia.
Chú thích

↑  Global Taxonomic Database of Gracillariidae (Lepidoptera)[liên kết hỏng]