Đoàn Tuyên truyền Xung phong thành Hoàng Diệu
Lịch sử > Việt Nam Dân quốc

Ngày 02 tháng 09 năm 1945, đội Hoàng Diệu được Ban Thanh Vận Hà Nội cử làm cảnh giới quảng trường và lễ đài đọc Tuyên ngôn độc lập. Từ lúc này, đội hoàn toàn công khai hoạt động với vai trò lực lượng xung kích của Mặt trận Việt Minh thành Hoàng Diệu, danh xưng cũng đổi thành Đoàn Thanh niên Tuyên truyền Xung phong thành Hoàng Diệu.
Đoàn Hoàng Diệu được giao nhiệm vụ vận động nhân dân mua tín phiếu ủng hộ Việt Minh, tham gia bầu cử quốc hội và hưởng ứng Tuần lễ Vàng. Khi quân Pháp tái chiếm Nam Bộ và bắn phá Hải Phòng, thanh niên Hoàng Diệu lại được phân công thu mua và vận chuyển vũ khí về trang bị cho các đội tự vệ. Nhiều đoàn viên cũng xung phong vào Đoàn quân Nam tiến.
Sau Hiệp ước mồng 06 tháng 03, một số đội Hoàng Diệu hoặc tự ý hoặc được chỉ thị đã tiến hành các vụ ám sát sĩ quan Pháp, cướp khí giới quân Pháp trên phố hoặc giữa sông Hồng, buộc Ban Liên Kiểm Pháp-Việt phải vào cuộc điều tra, tuy kết quả không là bao. Những cuộc chạm súng điển hình giữa lính Pháp và tự vệ thành Hoàng Diệu là vụ bắn phá Nhà hát Lớn và cướp Nhà Thông tin, thảm sát ngã ba phố Hàng Bún - ngõ Yên Ninh. Các đội Hoàng Diệu cũng được cử đi lùng và ám sát cán bộ những chính đảng đối lập Việt Minh sau khi chính phủ liên hiệp phân rã. Điển hình như vụ sát hại lãnh tụ Đại Việt Quốc dân Đảng Trương Tử Anh tại phố Triệu Việt Vương tháng 12 năm 1946.
Tuy nhiên, thời kì cao trào của đoàn Hoàng Diệu là khi toàn quốc kháng chiến bùng nổ. Các tổ tự vệ Hoàng Diệu được điều về từng khu phố, khi chiến sự càng cam go thì vai trò xung kích càng lớn. Kể từ lúc Bắc Bộ Phủ bị quân Pháp chiếm, tự vệ Hoàng Diệu chỉ rút gọn ở Liên khu I và trở thành lực lượng trọng yếu. Đến ngày 07 tháng 01 năm 1947, tự vệ Hoàng Diệu cùng công an xung phong, vệ quốc đoàn tản mác được nhập thành Trung đoàn Thủ Đô.
Vào thời điểm kết thúc, số thành viên đoàn Hoàng Diệu đạt chừng 4 ngàn người, hầu hết chỉ ở độ tuổi 15-30.
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | Sau cuộc gặp mặt, tôi quyết định tìm về nhà riêng của trưởng ban liên lạc Lê Đức Vân ngõ hầu biết thêm về những năm tháng thanh xuân đi làm cách mạng của những người trí thức trẻ nơi đô thành. Ông là học sinh trường Bưởi, tham gia vào Đội Ngô Quyền (một tổ chức học sinh yêu nước cách mạng tại trường) và được kết nạp vào Đoàn Thanh niên cứu quốc đầu năm 1944, trở thành Đảng viên Đảng Cộng sản khi mới 16 tuổi. Hồi tưởng về những ngày tham gia làm Báo Hồn Nước - tờ báo của Thanh niên cứu quốc thành Hoàng Diệu, ra số đầu tiên vào cuối năm 1944, ông kể: “Theo chỉ thị của Ban Thường vụ Trung ương Đảng cuối tháng 2/1943, mỗi thành phố lớn phải có một Ban Thanh vận và ra một tờ báo riêng của thanh niên. Đến giữa năm 1944, Ban Cán sự Đảng Hà Nội mở lớp học cho Đảng viên mới, Lê Quang Đạo được giao huấn luyện. Sau lớp học, đồng chí Lê Quang Đạo đã giao trách nhiệm làm báo cho tôi và lấy tên báo là Hồn Nước - tiếng nói của nam, nữ thanh niên thành Hoàng Diệu. Tôi lo cả bài vở và tổ chức khâu in ấn. Nhà in lấy tên là Ký Con - Đoàn Trần Nghiệp”. Nói về những ngày đầu tiên làm báo, ông Vân cho biết, lúc đó gặp rất nhiều khó khăn. Đầu tiên, chúng tôi in bằng thạch nhưng do thạch quá mềm nên không thành công, chúng tôi phải tìm mua hộp đựng bột đá, đá ẩm ở cuối phố Bà Triệu, rộng khoảng 40 x 60cm, dày khoảng 50cm. Bột đá khi nhào với nước tạo thành tấm mềm. Khi in phải viết lên một tờ giấy bằng mực tím, sau đó đặt lên bàn đá ẩm, xoa cho mực hút vào đá, tiếp đó là đặt giấy lên lăn nhẹ cho mực hút vào giấy. Mỗi lần in như thế được khoảng 10 đến 15 bản, muốn in tiếp phải viết và làm lại từ đầu nên mất rất nhiều thời gian. Tờ báo Hồn Nước in bằng đá ẩm ấy được xuất bản trong hoàn cảnh tuyệt đối bí mật, tại số nhà 15 phố Hàng Phèn, với 4 trang khổ nhỏ nhằm tuyên truyền chủ trương, đường lối cách mạng của Việt Minh, phản ánh hoạt động của Thanh niên cứu quốc thành Hoàng Diệu.Vì số lượng in rất ít nên ông Vân đã bàn với mọi người chuyển sang in li-tô (in trên đá cứng). Đầu năm 1945, cơ quan in Báo Hồn Nước mới chuyển sang in li-tô và cũng chuyển địa điểm in đến làng Giáp Nhất (nay thuộc quận Thanh Xuân). Ông Vân chia sẻ: “Khi bắt tay vào in đá li-tô, chúng tôi gặp rất nhiều khó khăn vì chưa ai có kinh nghiệm, nhưng rồi mày mò mãi cũng in ra được tờ báo số 2 bằng kỹ thuật này. Mỗi lần in phải mài tấm đá rất kỹ rồi viết ngược chữ lên tấm đá bằng thứ mực đặc biệt, sau đó lau bằng nước chanh cho sạch rồi mới lau bằng nước đường để cho mực in không dính lên mặt đá, rồi lăn mực in, đặt giấy lên và lăn. Nếu làm thành công thì một lần sẽ in được 70 tờ báo với hai mặt in. Muốn có nhiều bản, chúng tôi phải in đi in lại nhiều lần và mỗi lần phát hành khoảng 200 tờ”. Tại làng Giáp Nhất, tờ báo Hồn Nước được in ba số là số 2, số 3, số 4, sau phải chuyển địa điểm do bị lộ. “Nguyên tắc của hoạt động của tờ báo lúc đó là chọn nhà có tình cảm với cách mạng nhờ họ dành một buồng để in. Mọi hoạt động phải được đảm bảo tuyệt đối bí mật, ngay cả hàng xóm nơi gia đình cho mượn làm “tòa soạn” cũng không được biết. Do đó, chúng tôi ngày không được phép ra khỏi căn buồng ấy, mọi sinh hoạt đều trong căn phòng tối. Lần đó, do hàng xóm đi tìm gà phát hiện ra một trong số chúng tôi. Ngay sau đó, chúng tôi phải lặng lẽ rút đi ngay”, ông Vân bồi hồi nhớ lại. Cho đến số 6 in đã xong chưa kịp phát hành thì Cách mạng Tháng Tám nổ ra. Nhớ về những ngày tháng gian khổ mà hào hùng đó, ông Vân không khỏi bùi ngùi. Ông cho biết thêm, giờ mặc dù các chiến sỹ Việt Minh thành Hoàng Diệu tuổi đã cao, song luôn giữ vững bản lĩnh chính trị, gương mẫu trong mọi hoạt động ở địa phương. “Giờ, những thành viên trong đội thanh niên cứu quốc thành Hoàng Diệu đều đã ở tuổi “gần đất xa trời” nhưng trong mỗi chúng tôi, tình yêu với Bác Hồ, với đất nước vẫn vẹn nguyên như thuở ban đầu chập chững bước chân vào con đường cách mạng”, ông nói. | ” |
— Ngô Huyền, Thanh niên Cứu quốc thành Hoàng Diệu: Những chàng trai cô gái đi làm cách mạng