stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Carirubana (khu tự quản)

| Khu tự quản Carirubana |
| --- | --- |
—  Khu tự quản  —
Municipio Khu tự quản Carirubana
 
  Hiệu kỳ
 Vị trí ở bang Falcón
Khu tự quản CarirubanaVị trí ở Venezuela
Quốc gia:  Venezuela
Bang: Falcón
Đặt tên theo: Carirubana
Thủ phủ: Punto Fijo
Diện tích
 • Tổng cộng: 684 km2 km2 (Lỗi định dạng: giá trị đầu vào không hợp lệ khi làm tròn mi2)
Dân số (21 tháng 10 năm 2001)
 • Tổng cộng: 203.583 người
Carirubana là một khu tự quản thuộc bang Falcón, Venezuela. Thủ phủ của khu tự quản Carirubana đóng tại Punto Fijo. Khự tự quản Carirubana có diện tích 684 km2, dân số theo điều tra dân số ngày 21 tháng 10 năm 2001 là 203583 người.
El Callao (khu tự quản)

| Khu tự quản El Callao |
| --- | --- |
—  Khu tự quản  —
Municipio Khu tự quản El Callao
 
  Hiệu kỳ
 Vị trí ở bang Bolívar
Khu tự quản El CallaoVị trí ở Venezuela
Quốc gia:  Venezuela
Bang: Bolívar
Thủ phủ: El Callao
Diện tích
 • Tổng cộng: 2.223 km2 km2 (Lỗi định dạng: giá trị đầu vào không hợp lệ khi làm tròn mi2)
Dân số (21 tháng 10 năm 2001)
 • Tổng cộng: 17.410 người
El Callao là một khu tự quản thuộc bang Bolívar, Venezuela. Thủ phủ của khu tự quản El Callao đóng tại El Callao. Khự tự quản El Callao có diện tích 2223 km2, dân số theo điều tra dân số ngày 21 tháng 10 năm 2001 là 17410 người.
Cyphostemma knittelii

| Cyphostemma knittelii> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
Bộ (ordo): Vitales
Họ (familia): Vitidaceae
Chi (genus): Cyphostemma
Loài (species): C. knittelii
Danh pháp hai phần
Cyphostemma knittelii (Gilg) Desc., 1967 
Cyphostemma knittelii là một loài thực vật hai lá mầm trong họ Nho. Loài này được (Gilg) Desc. miêu tả khoa học đầu tiên năm 1967.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Cyphostemma knittelii”. Truy cập ngày 8 tháng 6 năm 2013.
Dichromodes raynori

| Dichromodes raynori> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Lepidoptera
Họ (familia): Geometridae
Chi (genus): Dichromodes
Loài (species): D. raynori
Danh pháp hai phần
Dichromodes raynori Prout 1920 
Dichromodes raynori là một loài bướm đêm trong họ Geometridae.
Chú thích

↑  Bisby, F.A.; Roskov, Y.R.; Orrell, T.M.; Nicolson, D.; Paglinawan, L.E.; Bailly, N.; Kirk, P.M.; Bourgoin, T.; Baillargeon, G.; Ouvrard, D. (2011). “Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist”. Species 2000: Reading, UK. Truy cập ngày 24 tháng 9 năm 2012.
Idiotephria nakatomii

| Idiotephria nakatomii |
| --- | --- |

Phân loại khoa học
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Lepidoptera
Họ (familia): Geometridae
Chi (genus): Idiotephria
Loài (species): I. nakatomii
Danh pháp hai phần
Idiotephria nakatomii Inoue, 1978 
Idiotephria nakatomii là một loài bướm đêm trong họ Geometridae.
Chú thích

↑  “TaiBNET - Catalogue of Life of Taiwan”. Bản gốc lưu trữ ngày 4 tháng 3 năm 2016. Truy cập ngày 6 tháng 7 năm 2014.
↑  Bisby, F.A.; Roskov, Y.R.; Orrell, T.M.; Nicolson, D.; Paglinawan, L.E.; Bailly, N.; Kirk, P.M.; Bourgoin, T.; Baillargeon, G.; Ouvrard, D. (2011). “Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist”. Species 2000: Reading, UK. Truy cập ngày 17 tháng 6 năm 2014.
Tôn giáo Inuit

Sedna, một vị thần Inuit.
Inuit giáo là tôn giáo được tạo ra và lưu truyền bởi người Inuit (Eskimo), một dân tộc bản địa đến từ Alaska, bắc Canada, một phần khu vực lãnh thổ Siberia và Greenland. Tôn giáo này có nhiều điểm tương đồng với các tôn giáo khác của người bản địa Alaska. Các nghi lễ truyền thống của người Inuit bao gồm thuyết vật linh, thầy mo. Các thầy mo có khả năng chữa bệnh bằng cách liên kết hay kết nối với các linh hồn. Ngày nay có rất nhiều người Inuit theo Cơ đốc giáo, nhưng Inuit giáo vẫn luôn gắn liền với đời sống của họ trong thời kì hiện đại. Người Inuit tuân thủ quy tắc của cả hai tôn giáo bằng cách cân bằng giữa tín ngưỡng bản địa của họ và Thiên chúa giáo.
Trong những câu chuyện truyền thống, các nghi lễ và những điều kiêng kỵ của người Inuit thường liên quan đến sự nguy hiểm của môi trường Bắc Cực khắc nghiệt.
Knud Rasmussen từng hỏi một người dẫn đường và cũng là người bạn của mình là Aua, một angakkuq (thầy mo), về niềm tin vào tôn giáo Inuit của người Iglulingmiut (người Igloolik) và họ trả lời: "Chúng tôi không tin, chúng tôi sợ." Hai tác giả Inge Kleivan và Birgitte Sonne tranh luận và cố đưa ra một kết luận khả dĩ cho những lời Aua nói. Bởi vì Aua bị ảnh hưởng bởi Cơ đốc giáo, và sau đó anh ta thậm chí còn cải đạo sang tôn giáo này. Nghiên cứu của họ còn mở rộng phạm vi đối với những nhóm người Inuit khác. Sau quá trình phân tích, hai người đưa ra kết luận (đối với nhóm người này) rằng nỗi sợ hãi là cảm nhận riêng của mỗi người.
Các vị thần

Dưới đây là danh sách đầy đủ các vị thần Inuit được cho là nắm giữ quyền lực đối với một số khu vực cụ thể của thế giới Inuit:
Agloolik là ác thần của biển cả, có khả năng làm lật thuyền, linh hồn của thần sống dưới băng giúp những người lang thang săn bắn và đánh bắt cá.
Akna là mẹ nữ thần sinh sản.
Amaguq/Amarok là thần sói bắt cóc những kẻ si đần, ngốc nghếch khi họ đi săn một mình vào ban đêm.
Anguta là thần tìm kiếm người chết; người đưa họ vào thế giới ngầm, nơi họ phải ngủ trong vòng một năm.
Igaluk là thần mặt trăng và cũng đồng thời là anh trai nữ thần mặt trời Malina.
Malina là nữ thần mặt trời và là em gái của thần mặt trăng Igaluk.
Nanook (có thể viết là Nanuq hoặc Nanuk theo kiểu viết hiện đại) là người huấn luyện gấu Bắc cực.
Pinga là nữ thần săn bắn, sinh sản và y học.
Qailertetang là thần thời tiết đồng thời là thần hộ mệnh của động vật, thần hộ mệnh của những người đánh cá và thợ săn. Qailertetang là bạn đồng hành của Sedna.
Sedna (có thể viết là Sanna theo kiểu viết hiện đại) là tình nhân của các loài động vật biển. Người được biết đến dưới nhiều tên, bao gồm Nerrivik, Arnapkapfaaluk, Arnakuagsak và Nuliajuk.
Silap Inua hoặc Sila là những sinh vật được tạo nên từ sự nhân hóa của không khí.
Tekkeitsertok là người huấn luyện tuần lộc.
Pukkeenegak là nữ thần của cuộc sống gia đình, bao gồm cả may vá và nấu ăn.
Sinh vật và tinh linh

Qallupilluit hoặc Qalupalik là một truyền thuyết được kể bởi các bậc phụ huynh và người cao tuổi Inuit nhằm ngăn chặn trẻ em đi lang thang đến bờ biển. Qalupalik là những sinh vật giống người với tóc dài, da xanh,  móng tay dài sống ở biển, mặc áo khoác. Họ mang theo trẻ sơ sinh và những đứa trẻ không vâng lời cha mẹ hoặc đi lang thang một mình. Chúng đưa những đứa trẻ xuống dưới biển và nhận làm con nuôi. Qalupalik phát ra âm thanh vo ve đặc biệt .Những người lớn tuổi kể rằng có thể nghe thấy âm thanh khi chúng ở gần. Câu chuyện về Qalupalik vẫn được kể trong các trường học và trên sách báo, do đó các bậc cha mẹ không muốn con mình đi lang thang đến bến bờ biển nguy hiểm. Thần thoại này được chuyển thể thành phim hoạt hình ngắn Qalupalik vào năm 2010 của Ame Papatsie. Chúng được cho là những sinh vật được sinh ra sau những hành vi sai trái của trẻ em.
Ahkiyyini là một tinh linh người xương.
Saumen Kar còn có tên gọi khác là Tornit hoặc Tuniit là phiên bản Inuit của thần thoại Sasquatch hoặc Yeti. Chúng có thể là những người thuộc nền văn hóa Dorset, được cho là những người khổng lồ.
Tizheruk là những con quái vật có hình dáng giống loài rắn.
Phật Mẫu Chuẩn Đề

Tôn tượng Phật Mẫu Chuẩn Đề an vị tại Chùa Khánh Đức - huyện Chương Mỹ, Hà Nội
Phật Mẫu Chuẩn Đề (tiếng Phạn: Cundì hay Cunïdïhi (चुन्दी); chữ Hán: Thất Câu Chi Phật Mẫu, Thất Câu Đê Phật Mẫu hay Chuẩn Đề Bồ Tát) là một trong lục quan âm của Phật giáo. Trong Tạng Giới Man Đa La ghi Chuẩn Đề là một trong 3 vị Phật Mẫu thuộc Biến Tri Viện.
Chuẩn Đề là một vị bồ tát trong trường phái Đại thừa, và đặc biệt được nhắc đến nhiều trong Kim cương thừa. Bà được xem là Bhagavathi (trong tiếng Phạn có nghĩa là "nữ thần"), hay "mẹ của các Phật", và thường được xem là ngang hàng với Quán Thế Âm. Chuẩn Đề có thể có liên quan đến vị nữ thần Chandi trong Ấn Độ giáo.
Trong Phong thần diễn nghĩa của Hứa Trọng Lâm:
Thời phong thần,có đạo hiệu là Đức Chuẩn Đề Đạo Sư. Là vị tiên ở Tây Phương Cực Lạc.
Thân vị

Thân vị Bồ-tát nầy có màu vàng trắng hay màu vàng lợt, ngồi kiết gia trên đài sen, có hào quang tỏa sáng xung quanh, mình mặc thiên y, trên đầu trang điểm ngọc anh lạc. Đầu đội mão báu có ngọc lưu ly rũ treo, có 18 tay đều đeo vòng xuyến khảm Xà Cừ và mỗi tay đều cầm các loại khí cụ biểu thị cho các Tam Muội Gia, gồm có 3 mắt. Vị Bồ-tát nầy chuyên hộ trì Phật pháp và bảo hộ những chúng sinh có mạng sống ngắn ngủi được thọ mạng lâu dài. Pháp môn tu hành của vị Bồ-tát nầy là trì tụng bài chú: Nam mô tát đa nẫm, tam miệu tam bồ đà Câu chi nẫm, đát diệt tha: án, chiết lệ chủ lệ chuẩn đề ta bà ha.
Hiện thân của Chuẩn Đề Bồ Tát có nhiều hình hài, nhưng chân thân của bà được cho là:
Biểu tượng có nhiều vẻ quang minh tốt đẹp, đều chiếu diệu cả mình, còn thân tướng thì sắc vàng mà có lằn điển quang trắng.
Chỉ ngồi kiết già, trên thì đắp y, còn dưới thì mặc xiêm đều trọn một sắc trắng mà có bông, lại có đeo chuỗi anh lạc và trên ngực có hiện ra một chữ "vạn".
Còn hai cườm tay có đeo hai chiếc bằng ốc trắng, hai bên cánh tay trỏ có xuyến thất châu coi rất xinh lịch, lại hai trái tai có được ngọc bửu đương và trong các ngón tay đều có đeo vòng nhỏ.
Trên đầu thì đội mão Hoa quang, trên mão ấy có hóa hiện ra 5 vị Như Lai.
Khuôn mặt có 3 mắt, mỗi con mắt ấy có ánh nhìn sắc sảo.
Toàn thân có mười tám cánh tay, mỗi bên chín cánh.
Hai bàn tay ở trên hết thì kiết ấn Chuẩn đề, như tướng đương lúc thuyết pháp.
Tay trái thứ hai cầm lá phướn như ý, còn tay mặt cầm cái thí vô úy.
Tay trái thứ ba cầm một bông sen đỏ, còn tay mặt cầm cây gươm.
Tay trái thứ tư cầm một bình nước, còn tay mặt cầm một xâu chuỗi Ni ma bửu châu.
Tay trái thứ năm cầm một sợi dây Kim cang, còn tay mặt cầm một trái la ca quả.
Tay trái thứ sáu cầm một cái bánh xa luân, còn tay mặt cầm một cái búa.
Tay trái thứ bảy cầm cái pháp loa, còn tay mặt cầm cái thiết câu.
Tay trái thứ tám cầm một cái bình như ý, còn tay mặt cầm một cái chày kim cang.
Tay trái thứ chín cầm một cuốn Kinh Bát nhã Ba La Mật, còn tay mặt cầm một xâu chuỗi dài.
Bồ tát Chuẩn Đề ngồi trên tòa sen, dưới có hai vị Long Vương ủng hộ.
Chuẩn đề phật mẫu oai linh chú (chú Chuẩn đề)

Theo Chuẩn Đề Đà la ni kinh (Cundī Dhāraṇī Sūtra), chú Chuẩn Đề được ghi như sau:
Tiếng Phạn
namaḥ saptānāṃ samyaksaṃbuddha koṭīnāṃ tadyathā
oṃ cale cule cunde svāhā
Phiên âm tiếng Việt:
{{Khể thủ quy y Tô Tất Đế, đầu diện đảnh lễ Thất Câu Chi, Ngã kim xưng tán Đại Chuẩn Đề, duy nguyện từ bi thùy gia hộ. Nam mô tát đa nẫm tam miệu tam bồ đề câu chi nẫm đát điệt tha

Úm, chiết lệ, chủ lệ, Chuẩn Đề ta bà ha}}
Dịch nghĩa
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | Tôi quy y trước bảy mươi tỷ hoàn hảo giác ngộ chư Phật. Này đây: Om! chuẩn đề! chuẩn đề! Cầu mong lời nguyện thanh tịnh này có thể là sự thật! | ” |
Dịch thơ:
Trong bộ kinh này, Đức Phật Thích Ca cũng giảng giải về tác dụng của việc tụng bài chú Chuẩn Đề. Bài chú được cho là gắn với khả năng thanh tịnh, nâng đỡ trong tự nhiên và liên quan chặt chẽ đến việc giải thoát cho bản thân.
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ |  Nếu có tỳ khưu, tỳ khưu ni, ưu bà tắc, ưu bà di nào thọ trì đọc tụng thần chú này mãn 80 vạn biến thì những tội ngũ vô gián đã tạo từ vô lượng kiếp đến nay hết thảy đều được tiêu diệt. Sanh ra chỗ nào cũng gặp chư Phật và Bồ Tát, đời sống tư sanh tùy ý đầy đủ, đời đời thường được xuất gia, trì đủ luật nghi tịnh giới của Bồ Tát, thường sanh nhơn thiên, không đọa ác thú, thường được chư thiên thủ hộ. Nếu có những người tại gia nam nữ thường trì tụng, thì nhà kẻ ấy không có khổ não tai ương, bịnh khổ. Ra làm việc gì đều được hanh thông, nói ra lời gì đều được tín thọ. Nếu tụng thần chú này mãn 10 vạn biến trong chiêm bao thấy được chư Phật, Bồ Tát, Thanh Văn, Duyên Giác tự thấy trong miệng mửa ra vật đen. Nếu có ngũ nghịch tội thì không được thấy những hảo mộng như vậy. Nên tụng mãn 70 vạn biến thì sẽ được thấy những tướng như trước cho đến mộng thấy mửa ra sắc trắng như sữa, cơm, vân vân thời phải biết người đó tội diệt, được tướng thanh tịnh. | ” |
Chú thích

1 2  The Cundī Dhāraṇī Sūtra
Tranh vẽ Chuẩn Đề Bồ Tát, dùng mực bằng vàng, niên đại thời nhà Minh.
Ngữ hệ Ấn-Âu
Lịch sử ngôn ngữ học Ấn-Âu

Vào thế kỷ XVI, những người châu Âu đi đến tiểu lục địa Ấn Độ bắt đầu nhận ra những nét tương tự giữa các ngôn ngữ Ấn-Arya, Iran, và châu Âu. Năm 1583, nhà truyền giáo Dòng Tên người Anh Thomas Stephens tại Goa đã viết một lá thư cho người thân (không được công bố cho tới tận thế kỷ XX), mà trong đó ông đề cập đến sự tương đồng giữa ngôn ngữ Ấn Độ (đặc biệt là tiếng Phạn) với tiếng Hy Lạp và tiếng Latinh.
Filippo Sassetti, một nhà buôn sinh ra tại Florence năm 1540, cũng nhận thấy điều tương tự khi đi đến Ấn Độ. Năm 1585, ông ghi nhận một số sự tương đồng từ vựng giữa tiếng Phạn và tiếng Ý (gồm devaḥ/dio "chúa", sarpaḥ/serpe "rắn", sapta/sette "bảy", aṣṭa/otto "tám", và nava/nove "chín"). Tuy nhiên, quan sát của Stephens và Sassetti đã không dẫn đến nghiên cứu chuyên sâu hơn nào.
Năm 1647, học giả và nhà ngôn ngữ học người Hà Lan Marcus Zuerius van Boxhorn chú ý đến nét tương tự ở một số ngôn ngữ châu Á và châu Âu nhất định, và cho rằng chúng xuất phát một ngôn ngữ chung gọi là Scythia. Các ngôn ngữ trong giả thuyết của ông gồm tiếng Hà Lan, tiếng Albania, tiếng Hy Lạp, tiếng Latinh, tiếng Ba Tư, và tiếng Đức, sau đó cho thêm vào các ngôn ngữ Slav, các ngôn ngữ Celt, và các ngôn ngữ gốc Balt. Ý kiến của Van Boxhorn không phổ biến và cũng không giúp khuyến khích nghiên cứu sâu hơn.
Thomas Young lần đầu tiên sử dụng thuật ngữ Indo-European năm 1813, dựa trên phân bố địa lý của hệ này: từ Tây Âu tới Bắc Ấn Độ. Từ đồng nghĩa Indo-Germanic (Ấn-German, Idg. hay IdG.), xuất hiện năm 1810 bằng tiếng Pháp (indo-germanique) trong nghiên cứu của Conrad Malte-Brun; thuật ngữ này hiện bị xem là lỗi thời và ít phổ biến hơn Indo-European, dù trong tiếng Đức indogermanisch vẫn là thuật ngữ chuẩn.
Phân loại > Các ngôn ngữ satem và centum

Việc phân chia các ngôn ngữ Ấn-Âu thành các nhóm satem và centum được nhà ngôn ngữ học Peter von Bradke đưa ra vào năm 1890, mặc dù Karl Brugmann đã đề xuất một kiểu phân loại tương tự vào năm 1886. Ở các ngôn ngữ satem, bao gồm nhánh Balto-Slav và Ấn-Iran, cũng như (về hầu hết các khía cạnh) Albania và Armenia, các âm ngạc mềm bị ngạc cứng hóa của Proto-Ấn-Âu được phục dựng vẫn khác biệt và thường bị xát hóa, trong khi các âm ngạc mềm-môi hòa lẫn với 'các âm ngạc mềm thường'. Ở các ngôn ngữ centum, các âm ngạc mềm bị ngạc cứng hóa này hòa lẫn với các ngạc mềm thường, trong khi các âm ngạc mềm-môi vẫn khác biệt. Ví dụ như từ "một trăm" trong tiếng Avesta (satem) và tiếng Latinh (centum) — âm ngạc mềm bị ngạc cứng hóa ban đầu đã biến thành âm [s] xát ở Avesta, nhưng thành âm ngạc mềm [k] thường ở Latinh.
Đặc điểm này không phải là sự phân tách theo phả hệ, sự phân chia centum–satem thường được coi là kết quả của những thay đổi lan rộng trên các nhánh phương ngữ PIE trên một khu vực địa lý cụ thể; đường đồng ngữ centum–satem giao với một số đường đồng ngữ khác đánh dấu sự khác biệt giữa các đối tượng địa lý trong các nhánh IE sớm. Có thể là các nhánh centum trên thực tế phản ánh tình trạng ban đầu của tiếng PIE, và chỉ các nhánh satem chia sẻ một loạt các đổi mới, ảnh hưởng đến tất cả các khu vực ngoại vi của liên tục phương ngữ PIE. Kortlandt đề xuất rằng tổ tiên của tiếng Balt và Slav đã bị satem hóa trước khi bị ảnh hưởng bởi tây Ấn-Âu.
Phát triển > Proto Ấn-Âu/Ấn-Âu nguyên thủy

Bài chi tiết: Tiếng Ấn-Âu nguyên thủy
Tiếng Proto-Ấn-Âu (PIE) được đề xuất là tổ tiên chung được tái tạo của các ngôn ngữ Ấn-Âu, được nói bởi người Proto-Ấn-Âu (sắc tộc ngôn ngữ). Từ những năm 1960, kiến ​​thức về tiếng Anatolia đã đủ chắc chắn để thiết lập mối quan hệ của nó với PIE. Sử dụng phương pháp nội phục dựng, một giai đoạn trước đó, gọi là Tiền Proto-Ấn-Âu, đã được đề xuất.
PIE là một ngôn ngữ biến tố, trong đó các mối quan hệ ngữ pháp giữa các từ được báo hiệu thông qua các hình vị biến tố (thường ở cuối một từ). Từ gốc của PIE là những hình vị cơ bản mang một ý nghĩa từ vựng. Các hậu tố được thêm vào để tạo thành các thân từ, và bằng cách thêm vào các phần cuối, chúng lại tạo thành các từ biến tố (danh từ hoặc động từ). Hệ thống động từ Ấn-Âu được phục dựng rất phức tạp và giống như danh từ, thể hiện tính biến âm sắc.
Phát triển > Đa dạng hóa

Về mặt lịch sử, sự đa dạng hóa ngôn ngữ mẹ thành các nhánh ngôn ngữ con chưa được chứng thực. Tuy vậy, dòng thời gian của sự tiến hóa của các ngôn ngữ con hầu như không còn gì để bàn cãi, bất kể câu hỏi về nguồn gốc Ấn-Âu.
Sử dụng phương pháp phân tích toán học vay mượn từ sinh học tiến hóa, Don Ringe và Tandy Warnow đề xuất cây tiến hóa của các nhánh Ấn-Âu sau đây:
Tiền-Anatolia (trước 3500 TCN)
Tiền-Tocharia
Tiền-Italia và Tiền-Celt (trước 2500 TCN)
Tiền-Armenia và Tiền-Hy Lạp (sau 2500 TCN)
Proto-Ấn-Iran (2000 TCN)
Tiền-German và Tiền-Balt-Slav; proto-German khoảng 500 TCN
David Anthony đề xuất trình tự sau:
Tiền-Anatolia (4200 TCN)
Tiền-Tocharia (3700 TCN)
Tiền-German (3300 TCN)
Tiền-Italia và Tiền-Celt (3000 TCN)
Tiền-Armenia (2800 TCN)
Tiền-Balt-Slav (2800 TCN)
Tiền-Hy Lạp (2500 TCN)
Proto-Ấn-Iran (2200 TCN); tách ra giữa Iran và Cổ Ấn 1800 TCN
Phát triển > Các thay đổi về âm vị

Khi tiếng Proto-Ấn-Âu (PIE) bắt đầu phân tách thành các nhánh con, hệ thống âm thanh của nó cũng bắt đầu thay đổi theo các quy luật âm thanh khác nhau, được minh chứng trong các ngôn ngữ con sau này.
Hệ thống âm vị PIE rất phức tạp, sở hữu 15 phụ âm dừng, bao gồm sự phân biệt bất thường giữa ba âm kêu là các âm dừng vô thanh, hữu thanh và "hữu thanh bật hơi", và sự phân biệt bất thường giữa ba loại phụ âm ngạc mềm (âm loại k) là "âm vòm" ḱ ǵ ǵh, "ngạc mềm thường" k g gh và ngạc mềm-môi kʷ gʷ gʷh. (Tính chính xác của các thuật ngữ âm vòm và ngạc mềm thường còn bị tranh cãi) Tất cả các ngôn ngữ con đều tiêu giảm số lượng khác biệt giữa các âm thanh này theo những con đường khác nhau.
Ví dụ tiếng Anh thuộc ngữ tộc German, thể hiện các thay đổi ngữ âm sau đây:
Giống như trong các ngôn ngữ centum khác, các âm dừng "ngạc mềm thường" và "vòm/ngạc cứng" hợp nhất, giảm số lượng âm dừng từ 15 xuống còn 12.
Giống như trong các ngôn ngữ German khác, sự chuyển đổi âm thanh German đã thay đổi cách phát âm của tất cả các phụ âm dừng, với mỗi phụ âm chuyển sang một phụ âm khác:
bʰ → b → p → f
dʰ → d → t → θ
gʰ → g → k → x (Âm đầu x sau này →h)
gʷʰ → gʷ → kʷ → xʷ (Âm đầu xʷ sau này →hʷ)
Mỗi phụ âm gốc bị dịch chuyển một bước về bên phải. Ví dụ, âm dʰ gốc trở thành âm d, còn âm d gốc lại trở thành âm t và âm t gốc lại trở thành âm θ (phát âm chữ th trong từ "thin" của tiếng Anh). Đây là lí do trong tiếng Anh các chữ f, th, h và wh lại được phát âm như hiện giờ. Các ví dụ sau đây so sánh tiếng Anh với tiếng La-tinh, một ngôn ngữ không có biển chuyển gì nhiều về mặt ngữ âm:
Âm PIE p: piscis "cá" so với fish; pēs, pēdis "chân" so với foot; pluvium "mưa" so với flow; pater "cha" so với father
Âm PIE t: trēs "ba" so với three; māter "mẹ" so với mother
Âm PIE d: decem "mười" so với ten; pēdis "chân" so với foot; quid "gì" so với what
Âm PIE k: centum "trăm" so với hund(red); capere "lấy" so với have
Âm PIE kʷ: quid "gì" so với what; quandō "khi nào" so với when
Phụ âm ở giữa và cuối một từ sau này tiếp tục thay đổi:
Các âm dừng hữu thanh đã biến âm từ trước bị mềm hóa và chuyển thành các âm xát.
Định luật Verner biến các âm xát vô thanh đã biến âm từ trước thành các âm xát hoặc âm dừng hữu thanh. Đây là lí do tại sao âm t trong từ centum của tiếng Latinh tương đương với âm d trong từ hund(red) thay vì phải là âm th theo quy luật biến âm trước tiên đoán.
Hầu hết các âm h còn lại bị tiêu biến, còn các âm f và th còn sót lại trở thành các âm hữu thanh. Ví dụ, decem của Latinh tương đương với ten của tiếng Anh mà không có âm h ở giữa (ta có từ taíhun "mười" trong tiếng Gothic, một ngôn ngữ German đã tuyệt chủng). Tương tự, từ seven "bảy" và have "có" sở hữu âm v hữu thanh (so với các từ Latinh septem và capere), trong khi đó từ father "cha" và mother "mẹ" sở hữu âm th hữu thanh (so với các từ Latinh pater và māter).
Miếu Bà Chúa Xứ Núi Sam

| Miếu Bà Chúa Xứ Núi Sam  |
| --- | --- |
Di tích quốc gia

Thông tin miếu
Thờ: Bà Chúa Xứ
Địa chỉ:  Phường Núi Sam, thành phố Châu Đốc, tỉnh An Giang, Việt Nam
Thành lập: 1824
Xây mới: 1870
Lễ hội: Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ Núi Sam: 23 – 27/4 âm lịch hàng năm

Di tích quốc gia
Khu di tích núi Sam
Phân loại: Danh lam thắng cảnh
Ngày công nhận: 10 tháng 7 năm 1980
Một phần của: Khu di tích núi Sam
Quyết định: 92-VHTT/QĐ
 
x t s
Miếu Bà Chúa Xứ Núi Sam tọa lạc nơi chân núi Sam, trước thuộc xã Vĩnh Tế, nay thuộc phường , Núi Sam thành phố Châu Đốc, tỉnh An Giang, Việt Nam.
Lịch sử

Miếu Bà Chúa Xứ Núi Sam là một di tích (lịch sử, kiến trúc và tâm linh) quan trọng của tỉnh và của khu vực.
Việc thờ cúng Bà Chúa Xứ (主處聖母, Chúa Xứ Thánh Mẫu) được xem là trong tín ngưỡng thờ Mẫu Việt Nam.
Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ Núi Sam được tổ chức trang trọng từ ngày 23 đến 27 tháng 4 âm lịch hàng năm, và được Bộ Văn hóa Thông tin và Tổng cục Du lịch Việt Nam công nhận là Lễ hội cấp Quốc gia từ năm 2001.
Nguồn gốc

Trước thế kỷ XVIII, tượng Bà được dân địa phương phát hiện và khiêng xuống từ đỉnh núi Sam bởi 9 cô gái đồng trinh, theo như lời dạy của Bà qua miệng "cô đồng", nên người dân đã lập miếu để tôn thờ .
Có ý kiến cho rằng Thoại Ngọc Hầu hoặc vợ là bà Châu Thị Tế là người đã ban lệnh và hỗ trợ việc xây dựng miếu. Tuy khó xác minh, nhưng biết chắc là miếu ra đời sau khi vị quan này về đây trấn nhậm và  kênh Vĩnh Tế đã hoàn tất (1824) mang lại lợi ích rõ rệt cho lưu dân và dân bản địa .
Kiến trúc

Ban đầu miếu Bà Chúa Xứ Núi Sam được cất đơn sơ bằng tre lá, nằm trên vùng đất trũng phía tây bắc núi Sam, lưng quay về vách núi, chính điện nhìn ra con đường và cánh đồng làng.
Năm 1870, ngôi miếu được xây dựng lại bằng gạch hồ ô dước. Năm 1962, ngôi miếu được tu sửa khang trang bằng đá miểng và lợp ngói âm dương. Năm 1965, Hội quý tế cho xây nới rộng nhà khách và làm hàng rào nhà chính điện của ngôi miếu. Năm 1972, ngôi miếu được tái thiết lớn và hoàn thành vào năm 1976, tạo nên dáng vẻ như hiện nay, và người thiết kế là hai kiến trúc sư Huỳnh Kim Mãng và Nguyễn Bá Lăng.
Đến khi ấy, kiến trúc miếu có dạng chữ "quốc", hình khối tháp dạng hoa sen nở, mái tam cấp ba tầng lầu, lợp ngói đại ống màu xanh, góc mái vút cao như mũi thuyền đang lướt sóng. Bên trong miếu có võ ca, chánh điện, phòng khách, phòng của Ban quý tế...
Các hoa văn ở cổ lầu chính điện, thể hiện đậm nét nghệ thuật Ấn Độ. Phía trên cao, các tượng thần khỏe mạnh, đẹp đẽ giăng tay đỡ những đầu kèo. Các khung bao, cánh cửa đều được chạm trổ, khắc, lộng tinh xảo và nhiều liễn đối, hoành phi ở nơi đây cũng rực rỡ vàng son. Đặc biệt, bức tường phía sau tượng Bà, bốn cây cột cổ lầu trước chính điện gần như được giữ nguyên như cũ.
Ở thời điểm năm 2009, thì miếu Bà Chúa Xứ Núi Sam là "ngôi miếu lớn nhất Việt Nam".