Chữ Quốc ngữ
Chính tả > Quan hệ đối ứng giữa chính tả chữ quốc ngữ và ngữ âm tiếng Việt > Vần chính tả chữ quốc ngữ > Chữ cái nguyên âm trong vần chính tả và âm đối ứng

Có 11 ký tự nguyên âm đơn A, Ă, Â, E, Ê, I/Y, O, Ô, Ơ, U, Ư.
Ngoài các nguyên âm đơn, trong tiếng Việt còn có: 26 nguyên âm đôi, còn gọi là trùng nhị âm (AI, AO, AU, ÂU, AY, ÂY, EO, ÊU, IA/IÊ (còn viết là: YA/YÊ), IU, OA, OĂ, OE, OI, ÔI, ƠI, OO, ÔÔ, UA/UÔ, UÂ, ƯA/ƯƠ, UÊ, UI, ƯI, UƠ, ƯU, UY) và 12 nguyên âm ba hay trùng tam âm (IÊU/YÊU, OAI, OAO, OAY, OEO, UAO, UÂY, UÔI, ƯƠI, ƯƠU, UYA/UYÊ, UYU).
Có các nguyên âm: Ă, Â, IÊ/YÊ, OĂ, OO, ÔÔ, UÂ, UÔ, ƯƠ, UYÊ bắt buộc phải thêm phần âm cuối được chia theo quy tắc đối lập bổ sung như sau:
Bắt buộc thêm nguyên âm cuối, hoặc phụ âm cuối: Â, IÊ/YÊ, UÂ, UÔ, ƯƠ.
Bắt buộc thêm phụ âm cuối: Ă, OĂ, OO, ÔÔ, UĂ, UYÊ.
Có 4 nguyên âm ghép có thể đứng tự do một mình hoặc thêm âm đầu, cuối, hoặc cả đầu lẫn cuối: OA, OE, UÊ, UY.
Như vậy ta chỉ có 29 nguyên âm ghép không thêm được phần âm cuối là: AI, AO, AU, ÂU, AY, ÂY, EO, ÊU, IA (Dạng biến thể của IÊ), IÊU/YÊU, IU, OI, ÔI, ƠI, OAI, OAO, OAY, OEO, UA (Dạng biến thể của UÔ), UI, ƯA (Dạng biến thể của ƯƠ), ƯI, ƯU, UÂY, UÔI, ƯƠI, ƯƠU, UYA (Dạng biến thể của UYÊ) và UYU. Trong phát âm và viết thành chữ Quốc ngữ thì việc lên xuống, kéo dài âm từ để biểu hiện từ tượng thanh, tượng hình và lớn, nhỏ... luôn là việc cần thiết.
Có mối liên hệ phức tạp giữa nguyên âm và cách phát âm của chúng. Một nguyên âm có thể biểu thị cho vài cách phát âm khác nhau, tùy theo nó nằm trong nguyên âm đơn, đôi hay ba, và nhiều khi các cách viết nguyên âm khác nhau tượng trưng cho cùng một cách phát âm.
Bảng sau cho biết các cách phát âm có thể tương ứng với từng cách viết nguyên âm:
| Cách viết | Phát âm | Cách viết | Phát âm |
| --- | --- | --- | --- |
| a | /ɐː/, /ɐ/, /a:/ | o | /ɔ/, /ɐw/, /w/,/ʷ/ |
| ă | /ɐ/,/ʌ/,/a/ | ô | /o/, /ɜw/,/ou/ |
| â | /ə/ | ơ | /əː/ |
| e | /ɛ/,/æ/ | u | /u/, /w/,/ʷ/ |
| ê | /e/, /ei/ | ư | /ɨ/,[ɯ] |
| i | /i/, /j/ | y | /i/, /j/, /i:/ |
Hiện nay các nhà ngôn ngữ học chưa có sự thống nhất hoàn toàn về số lượng nguyên âm trong tiếng Việt. Tuy nhiên, quan điểm phổ biến cho rằng tiếng Việt có 13 nguyên âm đơn, 3 nguyên âm đôi và không có nguyên âm ba, gồm: /i, e, ε, ɤ, ɤˇ, a, ɯ, ă, u, o, ɔ, ɔˇ, εˇ, ie, ɯɤ, uo/.
Bảng sau cho biết các cách viết có thể tương ứng với từng cách phát âm nguyên âm đơn:
| --- | --- |
/i/ i (ngắn) i: /si/ = cây si, kĩ tính. phân biệt với y khi tả âm, tượng hình như: hi hi thay vì hy hy. ti hí, hủ hỉ.  y (dài) y: /mi/ = Mỹ (là từ Hán-Việt), kỹ thuật.  sẽ là y nếu Bắt đầu một từ: /iɜw/ = yêu. (không áp dụng cho nguyên âm đôi, nguyên âm ba)  Dùng cho danh từ có phụ âm đơn đứng trước  Đứng riêng độc lập về âm không kèm phụ âm: y tế  (Chú ý là cả i và y đều cũng có thể dùng biểu thị cho /j/.): /e/,/ei/ ê
/ɛ/,/æ/ e: /ɨ/,/ɯ/ ư
/əː/ ơ: /ɜ/ /ɜ/
/ɐː/,/a:/ a: /ɐ/ 
/u/ u: /o/,/ou/ ô
/ɔ/ o: 
Bảng sau cho biết các cách viết có thể tương ứng với từng cách phát âm nguyên âm đôi và ba:
| Phát âm> Nguyên âm đôi | Cách viết> Nguyên âm đôi | Phát âm> Nguyên âm đôi | Cách viết> Nguyên âm đôi |
| --- | --- | --- | --- |
| /uj/ | ui* | /iw/ | iu** |
| /oj/ | ôi* | /ew/ | êu** |
| /ɔj/ | oi* | /ɛw/ | eo*** |
| /əːj/ | ơi* | /əːw/ | ơu** |
| /ɜj/ | ây, ê* | /ɜw/ | âu, ô** |
| /ɐːj/ | ai* | /ɐːw/ | ao*** |
| /ɐj/ | ay, a* | /ɐw/ | au, o** |
| /ɨj/ | ưi* | /ɨw/ | ưu** |
| /iɜ/ | ia, ya, iê, yê | /uɜ/ | ua, uô |
| /ɨɜ/ | ưa, ươ | /o:/ | oo |
Nguyên âm ba
| /iɜw/ | iêu, yêu** | /uɜj/ | uôi* |
| /ɨɜj/ | ươi* | /ɨɜw/ | ươu** |
| --- | --- |
/iɜ/ ia nếu không có phụ âm nằm sau /miɜ/ = mía  iê nếu có phụ âm nằm sau /miɜŋ/ = miếng  thay i bằng y tại đầu từ hoặc sau một chữ cái nguyên âm: ya: /xwiɜ/ = khuya  yê: /xwiɜn/ = khuyên; /iɜn/ = yên:  /uɜ/ ua nếu không có phụ âm nằm sau /muɜ/ = mua  uô nếu có phụ âm nằm sau /muɜn/ = muôn
 /ɨɜ/ ưa nếu không có phụ âm nằm sau /mɨɜ/ = mưa  ươ nếu có phụ âm nằm sau /mɨɜŋ/ = mương: