Lê Thị Lựu
Di sản > Tìm kiếm và trưng bày tại Việt Nam

Thụy Khuê,
Trong khoảng thời gian viết bài tiểu luận "Lê Thị Lựu, ấn tượng hoàng hôn" năm 1988, nhà phê bình Thụy Khuê đã nảy sinh ý định đưa những tác phẩm hội họa của Lê Thị Lựu về Việt Nam. Nhưng khi ấy, bà cho rằng tất cả đều đã hoàn toàn thất lạc và các bảo tàng khắp Việt Nam cũng không có lấy một bức tranh nào của nữ họa sĩ.
Năm 1990, Thụy Khuê đảm nhận phụ trách chương trình Văn học Nghệ thuật của Đài phát thanh quốc tế Pháp (RFI). Trong nỗ lực nhằm đưa tác phẩm của những họa sĩ nổi tiếng người Việt tại Pháp hồi hương, Thụy Khuê đã thực hiện một số buổi phỏng vấn với các họa sĩ trên RFI, trong đó có Ngô Thế Tân và vợ chồng Lê Phổ. Ngày 9 tháng 6 năm 1991, nhân kỷ niệm ba năm ngày mất Lê Thị Lựu, Thụy Khuê đăng cuộc phỏng vấn với ông Ngô Thế Tân về cuộc đời vợ mình và về ba người bạn thân Mai Trung Thứ, Lê Phổ, Vũ Cao Đàm. Tại buổi trò chuyện, ông Tân úp mở ý định đưa tranh của Lê Thị Lựu về nước, nhưng chỉ khi "nước ta dân chủ hóa và bảo tàng có ý yêu cầu thì ngày đó sẽ tính sau". Lý do cho việc này, theo ông là vì tác phẩm do Lê Thị Lựu vẽ năm 1975 Phụ nữ gặt lúa từng được tặng cho Hội Mỹ thuật Việt Nam cùng năm, trong chuyến thăm của bà về quê nhà, nhưng sau một thời gian thì mất tích. Tuy vậy chỉ ba năm sau vào ngày 8 tháng 5 năm 1994, ông Ngô Thế Tân đã trao cho vợ chồng Thụy Khuê bộ sưu tập gồm 18 bức tranh cùng hai bản sao chụp tác phẩm và dặn Thụy Khuê chỉ đưa những tranh này về khi có sự bảo đảm rằng chúng sẽ không biến mất, hoặc bị sao chép hay bán ra nước ngoài.
Bên cạnh bộ sưu tập trên, vợ chồng Thụy Khuê còn có một bộ sưu tập riêng khác gồm 9 họa phẩm, trong đó 8 bức là Lê Thị Lựu vẽ và bức còn lại của ông Tân; các bức tranh trong cả hai bộ sưu tập đều được sáng tác giai đoạn 1940-1988. Thụy Khuê cũng ngỏ lời thuyết phục họa sĩ Lê Phổ trong bài phỏng vấn vào năm 1993 và được ông cho biết rằng sau khi họa sĩ mất thì sẽ nhờ người nhà "biếu", "tặng" khoảng 20 đến 30 tác phẩm cho một bảo tàng ở Hà Nội. Sau đó, dù trong hai cuộc phỏng vấn phát trên đài RFI ngày 12 tháng 6 năm 1994, cả Lê Phổ và ông Ngô Thế Tân đã xác nhận lại một lần nữa về ý định tặng tranh của Lê Phổ, Lê Thị Lựu và Vũ Cao Đàm cho các bảo tàng tại Việt Nam, tuy nhiên đến lúc này vẫn chưa có hồi đáp từ phía Bộ Văn hóa Việt Nam.
Vào năm 2013, nhà sưu tập Nguyễn Bá Lân đã tổ chức triển lãm tranh Về nguồn, lần đầu trưng bày tác phẩm của Lê Thị Lựu và nhiều họa sĩ khác tới công chúng Việt Nam tại Bảo tàng Đà Nẵng. Đến năm 2015, nhà sưu tầm tranh Nguyễn Minh tổ chức một buổi triển lãm ở Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam mang tên Hội họa Việt Nam – Một diện mạo khác, có tranh của Lê Thị Lựu. Đây là những họa phẩm được ông mua lại từ các nhà đấu giá nước ngoài. 24 năm sau cuộc phỏng vấn với Lê Phổ và Ngô Thế Tân năm 1994, trong một chuyến về Việt Nam tháng 11 và tháng 12 năm 2017, nhận thấy tình hình xã hội đã thay đổi cùng với đó là vấn đề về bảo quản di tích lịch sử và mỹ thuật có bước tiến triển lớn, vợ chồng Thụy Khuê và Lê Tất Luyện quyết định trao tặng Bảo tàng Mỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh hai bộ sưu tập tranh vẽ của Lê Thị Lựu. Bộ sưu tập gồm của Ngô Thế Tân và của Thụy Khuê – Lê Tất Luyện, trao lần lượt vào hai đợt: 6 tháng 6 năm 2018 (bộ sưu tập của Ngô Thế Tân, nhân dịp 30 năm ngày mất Lê Thị Lựu) và 19 tháng 10 năm 2018 (bộ sưu tập của vợ chồng Thụy Khuê). Tất cả 29 bức tranh cùng các bài thơ, bút tích, hình ảnh Lê Thị Lựu và tài liệu về cuộc đời bà với những người bạn họa sĩ, sau đó đã được trưng bày trong triển lãm Lê Thị Lựu – Ấn tượng hoàng hôn, tổ chức tại bảo tàng nhân ngày Di sản văn hóa Việt Nam (23 tháng 11).
Triển lãm Ấn tượng hoàng hôn diễn ra trong vòng một tháng và sau đó các bức tranh sẽ tiếp tục trưng bày ở một khu vực riêng từ 4-5 năm. Ông Trịnh Xuân Yên, phó giám đốc của Bảo tàng Mỹ thuật Thành phố, cho biết các họa phẩm khi được trao đều ở tình trạng bảo quản rất tốt. Thế nhưng, những tác phẩm này tính đến thời điểm diễn ra triển lãm vẫn chưa được mua bảo hiểm để tránh trường hợp như tranh sẽ bị sao chép, đánh cắp, v.v.. Cũng dịp này, Thụy Khuê cho ấn hành cuốn sách lấy từ tiêu đề bài viết năm 1988 của bà, tập hợp lại những buổi phỏng vấn, bài viết về Lê Thị Lựu và các học sinh cùng trường; tranh, ảnh, thơ mà chính nữ họa sĩ cùng chồng là ông Ngô Thế Tân cung cấp, thay vì viết lại số thông tin trong những tư liệu để tránh tình trạng sai lệch và mâu thuẫn giữa các nguồn. Bảo tàng Mỹ thuật Hồ Chí Minh đồng thời thực hiện bộ phim Thông điệp từ những bức tranh – mô tả lại quá trình tiếp nhận tranh và những phân tích về các sáng tác của Lê Thị Lựu giai đoạn cuối.
Tháng 7 năm 2022, hãng bán đấu giá Sotheby's đã tổ chức một buổi triển lãm tranh phi thương mại đầu tiên của mình tại Việt Nam mang tên Hồn xưa bến lạ, diễn ra từ ngày 11 tháng 7 đến 14 tháng 7 tại khách sạn Park Hyatt Saigon. Sự kiện trưng bày 56 bức tranh vẽ của bộ tứ Phổ – Thứ – Lựu – Đàm, được xem là một trong những triển lãm tranh Đông Dương lớn nhất tại Việt Nam cả về giá trị lẫn số lượng.