Dinar Serbia
Lịch sử > Tiền giấy > Vương quốc Serbia

Serbia vẫn tiếp tục sử dụng tiền nước ngoài cho đến khi thành lập Ngân hàng Quốc gia. Cho đến thời điểm đó, quốc nội Serbia chỉ thực hiện thanh toán bằng tiền xu, chỉ những giao dịch với nước ngoài mới dùng đến giấy bạc ngoại quốc. Ngân hàng Quốc gia Serbia thành lập ngày 2 tháng 7 năm 1884 là tiền đề cho việc phát hành tiền giấy. Serbia cũng không có kinh nghiệm trong lĩnh vực này nên Ngân hàng quyết định mời chuyên gia nước ngoài và gửi yêu cầu tới Ngân hàng Nhân dân Bỉ được coi là một trong những ngân hàng có việc phát hành tiến giấy tổ chức tốt nhất khi ấy. Ngân hàng Bỉ đã gửi quản lý kế toán Charles Boschman đến. Vì hoạt động của Ngân hàng Quốc gia bắt đầu phụ thuộc vào việc phát hành những đồng tiền đầu tiên nên Bosman đảm bảo với ngân hàng Bỉ chuyển cho Serbia 100 franc làm mẫu dự trữ. Bộ trưởng Tài chính đã yêu cầu chủ tịch Hội Mỹ thuật Beograd Stefan Katchenski thông tin cho các họa sĩ thiết kế biểu tượng Serbia thay cho mẫu trên giấy bạc Bỉ. Ngân hàng Quốc gia đã nhận được sáu bản vẽ nhưng không rõ tác giả cũng như cuối cùng đề xuất của ai được chấp nhận.
Ngay năm thành lập, ngân hàng đã phát hành tờ 100 dinar, dùng vàng đảm bảo và được in tại Bruxelles, Bỉ.
Tờ tiền có kích thước 185×108 mm, giấy trắng với màu chính là ô liu đậm. Mặt trước, ngoại trừ tên thợ khắc, tất cả đều viết bằng chữ Kirin. Mặt sau lại dùng tiếng Pháp. Có thể Serbia dùng cả hai thứ tiếng và chữ cái để có được tin cậy và vị thế với ngoại quốc.
Tờ 100 dinar đầu tiên này có giá trị tương đương với 100 franc Pháp, Thụy Sĩ và Bỉ, được trao đổi ngang giá tại các nước này khi ấy. Giá trị của tiền không giảm nhiều, ngay cả trong Thế chiến thứ nhất vẫn tương đương 88 franc trên thị trường. Dù chỉ là giấy bạc tạm thời nhưng phải đến 5 tháng 2 năm 1921 mới hết hạn, và vẫn lưu hành thực tế cho đến Thế chiến thứ nhất. Tổng cộng 50.000 tờ được đưa vào lưu hành, không ghi nhận tờ tiền này bị làm giả.
Với giấy bạc 50 dinar, Ngân hàng phát động cuộc thi theo tinh thần lấy mẫu chủ đạo của các ngân hàng châu Âu đã có, bổ sung các chi tiết đời sống người Serb (đặc biệt người lao động). Trong số 10 bức vẽ đề xuất trong và ngoài nước, tác phẩm của họa sĩ Đorđe Krstić đã được thông qua. Tiền được in tại Brussels, bề mặt phủ vàng. Tờ tiền được đưa vào lưu hành ngày 8 tháng 2 năm 1885. Kích thước 157×95 mm, màu cơ bản xanh ô liu trên chất liệu giấy trắng. Cũng giống như tờ 100 dinar, mặt sau viết bằng tiếng Pháp. Số liệu Ngân hàng Quốc gia cho biết 20.000 tờ 50 dinar với tổng giá trị 1 triệu dinar đã được đưa vào lưu thông, dưới dạng tiền giấy tạm thời. Hiện không rõ các mẫu specimen cho đợt phát hành đầu tiên còn được lưu giữ không. Đợt phát hành thứ hai là ngày 1 tháng 3 năm 1886 nhưng bị thu hồi một năm sau đó vì chất lượng kém, tuy vậy giá trị lưu hành đến tận 11 tháng 12 năm 1920.
Sai lầm lớn khị phát hành mệnh giá lớn (bản vị vàng) chỉ phù hợp với giao dịch ngoại thương quy mô lớn, trong khi thị trường trong nước cần mệnh giá nhỏ hơn cùng với tiền xu bằng bạc. Đang quen với tiền kim loại, người dân chủ yếu đổi tiền giấy lấy vàng, làm ngân hàng cạn vốn.  Tiền giấy được dùng giải ngân các khoản tín dụng và khoản vay đã được phê duyệt, việc đổi lấy vàng cũng được thực hiện ngay lập tức tại ngân hàng, như vậy thậm chí tiền giấy còn chưa kịp ra khỏi ngân hàng.
Chiến tranh với Bulgaria năm 1885 gây ra tình trạng thiếu tiền trầm trọng, chính phủ Milutin Garašanin đã ủy quyền cho ngân hàng phát hành tiền giấy tạm thời mệnh giá 10 dinar, đảm bảo bằng bạc. Tiền được thiết kế theo mẫu 10 dinar năm 1876 của họa sĩ Đorđe Krstić, nhưng không biết ai đã thực hiện những thay đổi cần thiết phần chữ viết. Giấy in tiền dự kiến năm 1876 cũng được trưng dụng. Trên tiền có ghi ngày 1 tháng 11 năm 1885. Tiền được in tại Nhà in Quốc gia Beograd, tổng lượng phát hành là 800.000 tờ.
Mặt trước viết bằng tiếng Serb chữ Kirin, mặt sau bằng tiếng Pháp. Chính giữa phần trên mặt trước là hình vẽ bán thân vua Milan Obrenović, chính giữa phần dưới là quốc huy Vương quốc Serbia bên dưới có đóng khung số "10". Bên trái là hình vẽ người phụ nữ mặc trang phục dân tộc cầm liềm vác bó lúa, bên phải là người lính Serbia cầm súng trường. Bên dưới người phụ nữ là khung oval với dòng chữ "Luật 23 tháng 9 năm 1885". Tờ tiền có dấu của Thống đốc Filip Hristić và một thành viên Hội đồng quản trị, số sêri (lần phát hành đầu là 2 chữ số, các lần sau là một chữ cái Kirin ở trước hai chữ số), cũng như số thứ tự trong sêri. Việc thêm dấu và số sêri được thực hiện ngay trong ngân hàng.
Mặt sau có hình vẽ bán thân thân vương Miloš Obrenović, ở giữa phần dưới có hình vẽ bán thân công nương Ljubica. Bên trái là hình bán thân Mihailo Obrenović, còn bên phải là hình bán thân Milan Obrenović. Các hình vẽ đều được đóng khung và kết nối với nhau bằng họa tiết trang trí. Phần dưới là mệnh giá tờ tiền.
Dân chúng chấp nhận tờ 10 dinar năm 1885 này và không đổi lấy bạc mà dùng trong giao dịch hàng ngày. Tiền có đủ trong lưu thông và trở thành vật trao đổi.  Tờ tiền này được gọi rộng rãi là "banka" (ngân hàng), và trở thành tên gọi dành riêng cho tiền giấy 10 dinar, chứ không dùng cho các loại tiền khác, kể cả đồng xu 10 dinar ngang giá. Tờ 10 dinar năm 1885 bị rút khỏi lưu thông ngày 1 tháng 3 năm 1894 và mất giá trị pháp lý ngày 29 tháng 6 năm 1899. Tiền thu hồi đã bị thiêu hủy.
Ngay khi tờ 10 dinar năm 1885 được đưa vào lưu hành, Ngân hàng đã chuẩn bị cho lần phát hành thứ hai. Lần này Ngân hàng Pháp (
tiếng Pháp: Banque de France - BdF) được chọn để thực thi vì có kỹ thuật chứng tỏ có thể chống giả mạo. Giấy tiền hơi vàng với màu xanh lam. Đây là giấy bạc đầu tiên của Serbia có dữ liệu kỹ thuật và công khai trên Công báo Serbia. Kích thước tờ tiền là 14x9,5 cm và có hình chìm đầu phụ nữ kiểu Hy Lạp. Tờ tiền có chữ ký Thống đốc Filip Hristić và ghi ngày 14 tháng 1 năm 1887. Tờ 10 dinar năm 1887 này bị thu hồi năm 1892 nhưng vẫn có giá trị cho đến ngày 3 tháng 9 năm 1921. Một số vụ giả mạo nghiêm trọng tờ tiền năm 1887 này đã được phát hiện và ghi nhận lại.
Ngân hàng Pháp cũng in tờ 10 dinar cho lần phát hành thứ ba năm 1893 và là tờ tiền đẹp nhất so với hai bản cùng loại. Có cùng tác giả với tờ năm 1887, đợt in này là để dự phòng và chỉ phát hành 15 năm sau đó (1908). Tiền giấy màu vàng với màu xanh và đỏ, kích thước 13,9x8,4 cm. Tiền có hình ảnh mang tính nghệ thuật cao lần đầu tiên khắc họa rõ nét bản sắc dân tộc. Tiền ghi ngày 2 tháng 1 năm 1893 cùng với chữ ký thống đốc Đorđe Weifert. Trong Chiến tranh thế giới thứ nhất, dân Serb tị nạn tại Paris và Zürich vẫn dùng để trao đổi với franc Pháp và franc Thụy Sĩ bằng tỷ giá ổn định. Quyết định thu hồi được công bố ngày 19 tháng 7 năm 1928 và chính thức mất giá trị ngày 31 tháng 3 năm 1934.
Luật Ngân hàng Quốc gia sửa đổi năm 1893 cho phép tiền giấy mệnh giá nhỏ vẫn đảm bảo được bằng vàng. Năm 1892-1905, tờ 20 dinar vàng đã được chuẩn bị và giao cho ngân hàng Pháp dựa trên thiết kế các họa sĩ Serbia không rõ danh tính. Quá trình này kéo dài đến cuối năm 1906. Tờ tiền ghi tên người vẽ phác thảo Georges Divall, còn thợ khắc ván in là Auguste Thévenen. Tiền được in trên giấy trắng có phủ lưới vàng, trên mặt đề ngày 5 tháng 1 năm 1905 và có hình chìm đầu người phụ nữ đội vòng nguyệt quế, cùng chữ ký Thống đốc Tihomilj J. Marković. Lượng tiền không được phát hành toàn bộ. Sau Thế chiến thứ nhất, trong kho Ngân hàng Quốc gia còn lại số tiền tới 14,3 triệu, chỉ có 4,3 triệu được lưu thông. Tờ này dần bị thu hồi cho đến năm 1934 là thời điểm hết hạn.
Tờ 100 dinar đảm bảo bằng bạc sẵn sàng từ ngày 5 tháng 1 1905 và được lưu hành lần đầu năm 1907 rồi tiếp tục phát hành quanh Thế chiến thứ nhất. Tiền có chữ ký Thống đốc Tihomilj J. Marković, tên họa sĩ Dival. Hình chìm là biểu tượng đầu thần Mercury. Hình vẽ trên tiền là tranh toàn cảnh Beograd nhìn từ Sava. Thời hạn lưu hành đến 2 tháng 7 năm 1938 rồi sau đó có thể bị thay thế.
Dù suy yếu sau các cuộc chiến tranh Balkan cộng với vị thế nước nghèo, Serbia lại có có nền kinh tế cân bằng, thặng dư ngân sách và đồng tiền ổn định. Ngay cả trước tối hậu thư của Áo-Hung năm 1914, Bộ trưởng Bộ Tài chính Lazar Paču đề xuất chuyển vàng bạc của Ngân hàng Quốc gia đến nơi an toàn. Ngày 10 tháng 7 năm 1914, vàng bạc, tiền giấy được chuyển từ Beograd đến Kruševac, sau đó qua Thessaloniki, chuyển tiếp bằng tàu tới Marseille là nơi đặt trụ sở chính của Ngân hàng Quốc gia Serbia trong chiến tranh. Lượng vàng chuyển đi là 57 triệu dinar, dùng để bảm bảo việc phát hành tiền giấy trong Thế chiến thứ nhất. Những người Serbia lưu vong được phép đổi tiền với tỷ giá 100 dinar lấy 88 franc trong một hạn mức nhất định.
Khi Ngân hàng Quốc gia Serbia cố gắng duy trì độ tin cậy về giá trị đồng dinar thông qua chính sách phát hành tốt, ngay cả trong Thế chiến thứ nhất, thì lại phải đối mặt với vấn đề không đủ tiền trong lưu thông.
Giấy bạc thời chiến 50 dinar được phát hành lần đầu ngày 25 tháng 3 năm 1915 tại Paris, do họa sĩ Beta Vukanović thực hiện. Tổng cộng phát hành 1.025.000 tờ và không ghi nhận tờ tiền giả nào. Tiền màu tím đậm có kích thước 158×89 mm. Mặt trước sử dụng chữ Kirin còn mặt sau bằng tiếng Pháp. Trên tiền có ghi Luật 23 tháng 9 năm 1885 thay vì Luật 31 tháng 3 năm 1904 là cơ sở pháp lý để phát hành tiền giấy cũng như luật hình sự liên quan. Thêm nữa, do làm vội, màu sắc tiền xấu và có nhiều sai sót trong chữ viết, Dân chúng lên tiếng phản đối rất nhiều, do tiền xấu quá nên bị họ gọi là "hóa đơn chiến tranh" hay "bệnh nốt"; nên Ngân hàng Quốc gia Serbia phải dừng đưa vào lưu thông và thu hồi ngay trong năm ấy. Song đến nay, tờ tiền này được xếp vào hàng những tờ tiền Serbia giá trị nhất để sưu tầm.
Ngân hàng Quốc gia Vương quốc Serbia phát hành tờ tiền giấy cuối cùng có mệnh giá 5 dinar đảm bảo bằng bạc, đây là mệnh giá tiền giấy nhỏ nhất thời Vương quốc. Bên trái mặt sau có hình Miloš Obilić. Tiền được in tại nhà in Ngân hàng Pháp từ ngày 1 tháng 9 năm 1916 đến 10 tháng 11 năm 1917. Tờ tiền có kích thước 124×77 mm hoặc 115 x 68 nhưng chỉ có trên bản vẽ. Pháp đặt ưu tiên cho việc in tiền giấy Serbia, tới 25.000 tờ mỗi ngày, kể cả Chủ nhật và ngày lễ. Có đến 436 ngày khác nhau xuất hiện trên tiền. Mặt trước viết bằng tiếng Serbia còn mặt sau bằng tiếng Pháp. Phải sau khi chiến tranh kết thúc, tờ tiền 5 dinar mới được đưa vào lưu thông và hết hạn ngày 18 tháng 7 năm 1935.
Cuối năm 1915, vương quốc Serbia bị Áo-Hung và Bulgaria chia cắt, còn Đức kiểm soát tuyến đường sắt Smederevo-Đevđelija và quyền khai thác mỏ ở miền đông Serbia. Ngày 1 tháng 4 năm 1916, các nước thành lập chính quyền quân sự trên vùng lãnh thổ chiếm đóng. Lãnh thổ do Áo-Hung chiếm giữ được tổ chức thành một Tổng cục (Chính phủ) quân sự Hoàng gia có trụ sở tại Beograd, còn Bulgaria chia thành hai phần do quân đội giám sát: Moravia có trụ sở tại Niš, Macedonia có trụ sở ở Skopje.
Tại các vùng chiếm đóng, để không phải phát hành tiền giấy mới, quân chiếm đóng sử dụng ngay tiền tệ chính quốc hoặc tiền dinar bị đóng dấu. Các biện pháp mà quân chiếm đóng thực hiện nhằm phá giá đồng dinar đã không mang lại kết quả. Dù tiền ngoại quốc mới là hợp pháp, người dân vẫn giữ đồng dinar vì tin tưởng vào đồng tiền quốc gia. Trong chiến tranh, đồng dinar chỉ hơi mất do Ngân hàng Quốc gia Serbia luôn tuân thủ quy định về việc phát hành tiền.
Vương quốc Serbia là một trong số ít quốc gia duy trì được giá trị đồng tiền bất chấp sự tàn phá và tổn thất nặng nề trong Thế chiến thứ nhất, Trong chiến tranh, Serbia đã thanh toán các nghĩa vụ tín dụng bằng chính tiền của mình, ngay cả với đối thủ thời chiến là Đức. Độ phủ của tiền giấy đảm bảo bằng vàng là 115% trước Thế chiến thứ nhất, trong chiến tranh là 96%, cuối cùng là 87% hậu chiến, trong khi đồng krona Áo-Hung chỉ có 12% đảm bản vàng. Công lao này thuộc về thống đốc thời chiến Đorđe Vajfert.