Trịnh Sâm
Cai trị Đàng Ngoài (1767 - 1782) > Đánh dẹp khởi nghĩa nông dân > Lê Duy Mật

Thủ lĩnh Lê Duy Mật xuất thân từ hoàng tộc nhà Lê, vì bất bình với sự chuyên quyền của họ Trịnh nên đã lập âm mưu đảo chính từ năm 1736 song thất bại và phải lẩn trốn sang miền thượng du, dần tập hợp lực lượng và liên kết với các tù trưởng xứ Bồn Man khiến triều đình Lê - Trịnh nhiều năm không đánh dẹp được.
Mùa hạ năm 1767, biết tin Trịnh Doanh vừa mất, Lê Duy Mật liền dẫn lực lượng ra bắc, tràn xuống địa phận huyện Hương Sơn và Thanh Chương thuộc xứ Nghệ An. Trịnh Sâm sai Nguyễn Nghiễm cùng Bùi Thế Đạt đem quân đi đánh. Duy Mật rút quân chạy. Bấy giờ Duy Mật ở Trấn Ninh, lấp chặt đường Mường Then Trạm Mãn, gây cản trở cho hai xứ Thanh Nghệ, vì thế mục tiêu đầu tiên của Trịnh Sâm sau khi lên ngôi là dẹp trừ cuộc nổi loạn này. Ông dụ hỏi Thế Đạt về hình thế đóng quân của Duy Mật và kế hoạch tiến quân, tải lương. Sau đó chúa hạ lệnh bắt lấy thuyền đi biển của Thanh và Nghệ, dự tải thóc công chứa ở kho Vĩnh Doanh và Sa Nam, để phòng bị cấp phát cho quân. Một mặt, sai thêm Lê Đình Châu đem 5000 quân đi theo; lại lấy cớ xứ Thanh Hoa gần liền phủ Trấn Ninh, bèn hạ lệnh cho lưu thủ Nguyễn Đình Diễn chia quân đóng đồn phòng ngự, chặn giữ nơi xung yếu.
Ngày 26 tháng 6 năm 1767, Chúa Trịnh Sâm bàn với Việp quận công Hoàng Ngũ Phúc về kế đánh dẹp Lê Duy Mật, dự định dùng cách tiên lễ hậu binh. Ông tâu xin với vua Lê làm sắc chỉ, sai Thự tham chính Nghệ An Nguyễn Mậu Dĩnh và Đốc đồng Thanh Hoa Nguyễn Mậu Tiệp đem theo tờ chỉ và di văn của mình đến doanh trại của Duy Mật, nội dung bài di văn có ý vừa thuyết hàng, vừa đe dọa nếu trái ý, song Duy Mật không có động thái gì đáp trả.
Chúa Trịnh Sâm cho rằng Tham Lĩnh hầu Vũ Tá Đoan hành quân sai trái, bèn điều về Nghệ An, sai Nguyễn Nghiễm, Nguyễn Đình Huấn đem quân đến Hương Sơn để hội cùng Bùi Thế Đạt cùng tiến đánh Lê Duy Mật. Quân Trịnh chiếm được Hương Sơn, phản quân bỏ đồn Đặng Phủ, Nậm Nhu chạy vào rừng, quân Trịnh bắt sống một tướng cướp tên là Côn. Bấy giờ nhân sĩ khí lên cao, nhiều người bàn nên đánh gấp để lấy Trấn Ninh. Chúa Trịnh trả lời rằng
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | Thằng Mật đã chạy, thế tất không dám lại nhòm ngó Hoan, Ái. Nghịch Chất nhiều lần quấy nhiễu miền thượng du Hưng Hóa để thanh viện cho Mật. Ta thấy cơ nghi đánh dẹp phải có nơi hoãn, nơi cấp, nơi trước, nơi sau. Nay nên liệu để lại một số binh mã để phòng thủ án ngữ. Còn đại quân thì rút về để dồn lức đánh miền tây. Đợi Hưng Hóa dẹp xong, thừa thắng lấy Trấn Ninh ắt là lấy được | ” |
Vì thế Nguyễn Nghiễm được lệnh đem quân về kinh, chỉ có Bùi Thế Đạt ở lại Nghệ An tuyển mộ thêm binh lính để dự bị về sau. Tháng 7 ÂL, liên quân Hoàng Công Chất và Lê Duy Mật chia đường cướp bóc các hạt Quan Gia, Cẩm thủy, Lang Chánh, Thụy Nguyên. Lưu thủ Thanh Hoa là Nguyễn Đình Diễn xin thêm quân cứu trợ, Chúa truyền chỉ điều động lính bản trấn tùy nghi ngăn chặn, cố cầm cự đến cuối thu mới phát ninh hội đánh. Không lâu sau đó, Trịnh Sâm thăng cho Bùi Thế Đạt làm Thống lĩnh Nghệ An, Thảo tặc tướng quân để thống lĩnh quan binh ở đây, và phái thêm các đại thần là bọn Đoàn Nguyễn Thục ra hỗ trợ. Lại gửi thư cho quốc vương nước Vạn Tượng cùng tù trưởng xứ Mường Thuộc đề nghị đem binh yểm trợ, chặn các đường then chốt đi lại với Trấn Ninh. Khi đoàn người của Đoàn Nguyễn Thục lên đường ngày 13 tháng 8, Trịnh Sâm căn dặn sách lược: nếu Duy Mật giữ chỗ hiểm thì cho chính binh đánh nhau, kỳ binh đánh úp đường khác; còn mà họ dựa vào thành chống giữ thì nên ngày đêm quấy rối làm tiêu hao sinh lực định. Lại có thể dùng thêm các kế khác như nội gián. Ông nhấn mạnh rõ mục tiêu của mình là dặp tắt hoàn toàn cuộc khởi nghĩa chứ không phải chỉ chiếm lấy thành lũy mà thôi
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | Nếu nó lui chạy thì ta đuổi cho đến cùng, bắt lấy đầu sỏ để nộp; như thế mới cho kể làm công trạng. Nếu chỉ phá sào huyệt thì không kể. Nếu nó có cậy nhiều voi, thì ta đã có hỏa ngạch (có thể chỉ súng cỡ lớn) để chế ngự | ” |
Tháng 10 năm đó, chúa Trịnh Sâm nghe tin về chiến sự giữa nhà Thanh với nước Miến Điện; bèn truyền cho các trấn Lạng Sơn, Cao Bằng, Tuyên Quang thăm dò nguyên cớ. Và cũng cho rằng Trấn Ninh liền kề với các xứ ấy, sợ có gián điệp thông tin, nên sai quan sở tại bí mật do thám tâu lên. Cuối năm 1767 và đầu năm 1768, quân Trịnh liên tục thắng lợi, quân Trấn Ninh dần bị yếu thế và phải co cụm phòng ngự.
Ngày 23 tháng 1 năm 1768, tướng Bùi Thế Đạt chỉ huy cánh quân Nghệ An tiến quân đóng ở Xà Môn. Lê Duy Mật bị bất ngờ vì không nhận được thông tin gì về cuộc hành quân của quân Trịnh trước đó, nên lâm vào thế lúng túng. Quân Trịnh đi theo đường bằng phẳng, cả 3 cánh quân đều không gặp phải sự ngán trở nào trên hành trình trước khi hạ trại ở Bạn Khống. Ngày 24, sau chiến thắng ở Trình Cù, quân Trịnh lại chia thành 6 đồn để án ngữ, quân Duy Mật tập kích không được phải lui về Trình Quang mà quân Trịnh vẫn không thừa cơ truy kích. Chúa Trịnh Sâm cho rằng Thế Đạt quá thận trọng, không nhanh nhẹn gì cả, nên có ý chê trách. Đạt nghe được việc ấy, bèn tập hợp các tướng để tính việc tấn công, thắng một trận lớn ở Trình Quang vào đầu tháng 2 năm ấy. Trong khi đó cánh quân Trịnh khác ở Hưng Hóa gặp bất lợi hơn do vùng Mường Phên đến Mường Kiệm đường núi khó đi, ít lương thực. Chúa Trịnh nắm được khó khăn đó, bèn truyền chỉ cho phép Hoàng Đình Thể rút quân.
Mùa xuân năm 1768, Chúa Trịnh Sâm cử Nguyễn Đình Huấn làm Thống tướng ở các đạo Thanh Hoa, Sơn Tây, Hưng Hóa, có Tạo Cơ hầu Phạm Ngô Cầu làm Trấn thủ Sơn Tây để giúp đỡ Huấn. Huấn nhận lệnh và tiến quân đánh Thanh Châu. Chúa còn cử Nguyễn Đình Khoan, Trịnh Bảng làm nhiệm vụ vận chuyển lương thực. Ngoài ra vì sợ Thanh Hoa cách Hưng Hóa quá xa, có thể việc thông tin liên lạc làm chậm quân cơ, nên cho Lưu thủ Thanh Hoa Nguyễn Đình Diễn cùng Đốc đồng Nguyễn Mậu Đĩnh tùy ý trong công việc đánh giặc, chỉ việc lớn mới báo cáo cho quan Thống lĩnh (Nguyễn Đình Huấn).
Tháng 3 năm 1768, Trịnh Sâm nghĩ rằng vùng núi Nghệ An vừa rộng vừa xa, là chỗ rất thuận tiện cho giặc cướp hoành hành, mà chỉ để 1 viên tướng trông coi cả vùng như vậy là không thể, bèn cử thêm Vĩnh Vũ hầu Nguyễn Đình Đuống đốc suất các đạo Quỳnh Lưu, Đông Thành, Nam Đường, Thanh Chương, Quy Hợp tùy hỗ trợ cho Bùi Thế Đạt.
Mùa thu năm 1769, sai Bùi Thế Đạt, Nguyễn Phan, Hoàng Đình Thể cùng đi đánh Lê Duy Mật ở Trấn Ninh. Đầu năm 1770, Hoàng Ngũ Phúc dùng mưu dụ dỗ mẹ Lại Thế Thiều, con rể Lê Duy Mật, sai bà ta viết thư dụ dỗ Thế Thiều để làm nội ứng. Thế Thiều  vì muốn bảo toàn sinh mệnh, bèn khuyên đồ đảng là Lê Văn Bản mở cửa đồn ngoài Chiêm Phiệt cho quan quân tiến vào, các đồn khác vì thế cũng nhanh chóng tan vỡ. Lê Duy Mật cùng gia quyến và các tướng thân tín họp trong một căn nhà, giải chiếu đặt tiệc trên đống thuốc súng, uống rượu say suốt ngày, đến ban đêm thì cho kích nổ, tự thiêu mà chết. Thất bại này cũng là chấm dứt phong trào nông dân khởi nghĩa hơn 30 năm ở Bắc Hà. Sau bàn luận công đánh dẹp, gia phong Bùi Thế Đạt làm đại tư đồ, Nguyễn Phan làm Thái tể, Hoàng Đình Thể làm Thiếu bảo;...
Trước đây bàn định việc dùng quân đánh Trấn Ninh, các quan trong ngoài đều cho là khó, vì chỗ ấy vừa hiễm trở vừa xa xăm, chỉ một mình Trịnh Sâm đoán trước là tất thắng, cho nên mưu mô đánh dẹp đều do Sâm vạch ra, thành thử cuối cùng mới có thể thu được toàn thắng. Tuy nhiên sau chiến thắng đó, Trịnh Sâm sinh ra lòng thích đánh dẹp, khinh thường việc dùng binh lính.