stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Hồ Bắc
Nhân khẩu

Tôn giáo tại Hồ Bắc
Tín ngưỡng truyền thống Trung Hoa (6.5%)
Kitô giáo (0.58%)
Phật giáo (92.92%)
Năm 2011, số nhân khẩu thường trú của tỉnh Hồ Bắc là 57,6 triệu người, trong đó nam có 29,56 triệu người (51,34%), nữ là 28,02 triệu người (48,66%). Số người trong độ tuổi 0-14 tuổi là 7,99 triệu người (13,88%), từ 15-64 tuổi là 44,33 triệu người (77%), số người trên 65 tuổi là 5,25 triệu người (9,12%). Năm 2010, tuổi thọ bình quân của cư dân Hồ Nam là 75,9 năm. Riêng công trình đập Tam Hiệp đã khiến 1,3 triệu cư dân phải tái định cư. Dân cư Hồ Bắc tập trung cư trú tại đồng bằng Giang Hán.
Tỉnh Hồ Bắc có thành phần dân tộc đa dạng. Theo tổng điều tra nhân khẩu lần thứ 6 vào năm 2010, số người thuộc các dân tộc thiểu số tại Hồ Bắc là 2.468.500 người người, chiếm 4,31% tổng dân số toàn tỉnh. Trong số các dân tộc thiểu số, những dân tộc có dân số trên 10.000 người tại Hồ Bắc là người Thổ Gia (2,1 triệu), người Miêu (177.000), người Hồi (67.000), người Động (52.000), người Mãn (13.000), người Choang (12.000) và người Mông Cổ (~10.000). Tỉnh Hồ Bắc có châu tự trị Ân Thị của người Thổ Gia và Miêu, 2 huyện tự trị là Trường Dương và Ngũ Phong của người Thổ Gia, ngoài ra còn có 12 hương trấn dân tộc của các dân tộc Hồi, Thổ Gia, Động, Bạch và 20 thôn/nhai dân tộc. Tổng diện tích các khu vực tự trị dân tộc của Hồ Bắc là 30.000 km², chiếm khoảng 1/6 diện tích của tỉnh; tổng dân số của các địa phương tự trị dân tộc là 3,87 triệu, chiếm 6,76% tổng dân số toàn tỉnh.
Cư dân Hồ Bắc chủ yếu nói Quan thoại tây nam, Quan thoại Giang Hoài và tiếng Cám.
Các đơn vị hành chính

Bài chi tiết: Danh sách các đơn vị hành chính Hồ Bắc
Hồ Bắc được chia ra 13 đơn vị cấp địa khu (trong đó có 12 địa cấp thị và 1 châu tự trị), cũng như 3 phó địa cấp thị là các đô thị cấp huyện trực thuộc và một lâm khu cấp huyện trực thuộc.
| Bản đồ | # | Tên | Thủ phủ | Chữ Hán Bính âm | Dân số (2010) | Diện tích |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
   Đơn vị cấp huyện: 
   Đơn vị cấp huyện: — Thành thị cấp phó tỉnh —
|    Đơn vị cấp huyện | 1 | Vũ Hán | Giang Ngạn | 武汉市 Wǔhàn Shì | 9.785.392 | 8494,41 |
   Đơn vị cấp huyện: — Thành thị cấp địa khu —
|    Đơn vị cấp huyện | 2 | Ngạc Châu | Ngạc Thành | 鄂州市 Èzhōu Shì | 1.048.672 | 1.594 |
|    Đơn vị cấp huyện | 3 | Hoàng Cương | Hoàng Châu | 黄冈市 Huánggāng Shì | 6.162.072 | 17.446 |
|    Đơn vị cấp huyện | 4 | Hoàng Thạch | Hoàng Thạch Cảng | 黄石市 Huángshí Shì | 2.429.318 | 4.583 |
|    Đơn vị cấp huyện | 5 | Kinh Môn | Đông Bảo | 荆门市 Jīngmén Shì | 2.873.687 | 12.404 |
|    Đơn vị cấp huyện | 6 | Kinh Châu | Sa Thị | 荆州市 Jīngzhōu Shì | 5.691.707 | 14.104 |
|    Đơn vị cấp huyện | 7 | Thập Yển | Mao Tiễn | 十堰市 Shíyàn Shì | 3.340.843 | 23.681,6 |
|    Đơn vị cấp huyện | 8 | Tùy Châu | Tằng Đô | 随州市 Suízhōu Shì | 2.162.222 | 9.636 |
|    Đơn vị cấp huyện | 9 | Tương Dương | Tương Thành | 襄阳市 Xiāngyang Shì | 5.500.307 | 19.724,41 |
|    Đơn vị cấp huyện | 10 | Hàm Ninh | Hàm An | 咸宁市 Xiánníng Shì | 2.462.583 | 9.861 |
|    Đơn vị cấp huyện | 11 | Hiếu Cảm | Hiếu Nam | 孝感市 Xiàogǎn Shì | 4.814.542 | 8.910 |
|    Đơn vị cấp huyện | 12 | Nghi Xương | Tây Lăng | 宜昌市 Yíchāng Shì | 4.059.686 | 21.227 |
   Đơn vị cấp huyện: — Châu tự trị —
|    Đơn vị cấp huyện | 13 | Ân Thi (của người Thổ Gia & Miêu) | Ân Thi | 恩施土家族苗族自治州  Ēnshī Tǔjiāzú Miáozú Zìzhìzhōu | 3.290.294 | 24.061 |
   Đơn vị cấp huyện: — Phó địa cấp thị —
|    Đơn vị cấp huyện | 14 | Thiên Môn | nhai đạo Cánh Lăng | 天门市 Tiānmén Shì | 1.418.913 | 2.622 |
|    Đơn vị cấp huyện | 15 | Tiềm Giang | nhai đạo Viên Lâm | 潜江市 Qiánjiāng Shì | 946.277 | 2.004 |
|    Đơn vị cấp huyện | 16 | Tiên Đào | nhai đạo Sa Chủy | 仙桃市 Xiāntáo Shì | 1.175.085 | 2.538 |
   Đơn vị cấp huyện: — Lâm khu —
|    Đơn vị cấp huyện | 17 | Thần Nông Giá | trấn Tùng Bách | 神农架林区 Shénnóngjià Línqū | 76.140 | 3.253 |
Các đơn vị trên được chia ra thành 102 đơn vị cấp huyện (38 quận nội thành, 24 thành phố cấp huyện, 37 huyện, 2 huyện tự trị, một lâm khu). Các đơn vị này lại được chia ra thành 1234 đơn vị cấp hương (737 trấn, 215 hương, 9 hương dân tộc và 273 nhai đạo).
Giao thông > Đường sắt

Đến cuối năm 2011, tổng chiều dài đường sắt của Hồ Bắc là 3.340 km. Cũng trong năm này, mạng lưới đường sắt Hồ Bắc đã vận chuyển được 85 triệu lượt người, và vận chuyển được 100,59 triệu tấn hàng hóa. Các tuyến đường sắt trên địa bàn Hồ Bắc là:
Đường sắt Kinh-Quảng (京广铁路), từ Bắc Kinh đến Quảng Châu.
Đường sắt Vũ-Quảng (武广高铁), đường sắt cao tốc từ Vũ Hán đến Quảng Châu.
Đường sắt Kinh-Cửu (京九铁路), từ Bắc Kinh đến Hồng Kông
Đường sắt Hán-Đan (襄渝铁路), từ Vũ Hán đến Đan Giang Khẩu
Đường sắt Tương-Du (襄渝铁路), từ Tương Dương đến Trùng Khánh
Đường sắt Tiêu-Liễu (焦柳铁路), từ Tiêu Tác (Hà Nam) đến Liễu Châu (Quảng Tây)
Đường sắt Nha-Nghi (鸦宜铁路), từ trấn Nha Tước Lĩnh (鸦宜铁) của huyện Di Lăng đến Nghi Xương
Đường sắt Nghi-Vạn (宜万铁路), từ Nghi Xương đến Vạn Châu (Trùng Khánh)
Đường sắt Hán-Nghi (汉宜铁路), từ Vũ Hán đến Nghi Xương
Đường sắt Hợp-Vũ (合武铁路), từ Hợp Phì đến Vũ Hán
Đường sắt Vũ-Cửu (武九铁路), từ Vũ Hán đến Cửu Giang (Giang Tây)
Đường sắt Vũ-Ma (武麻铁路), nối giữa đường sắt Kinh-Quảng và đường sắt Kinh-Cửu tại Hồ Bắc, từ Vũ Hán đến Ma Thành
Đường sắt Trường-Kinh (武麻铁路), nối đường sắt Hán-Đan với phụ trạm Trường Giang.
Giao thông > Đường bộ

Trong năm 2011, mạng lưới công lộ của Hồ Bắc đã vận chuyển được 1,05 tỉ triệu lượt hành khách và vận chuyển được 827,4 triệu tấn hàng hóa. Tính đến năm này, toàn tỉnh Hồ Bắc có 4007 km đường bộ cao tốc.
Quốc lộ 316, từ Phúc Châu đến Lan Châu
Quốc lộ 318, từ Thượng Hải đến biên giới Trung Quốc-Nepal thuộc trấn Zangmu, huyện Nyalam, Tây Tạng
Quốc lộ 106, từ Bắc Kinh đến Quảng Châu
Quốc lộ 107, từ Bắc Kinh đến Thâm Quyến
Quốc lộ 207, từ Xilinhot (Nội Mông) đến Từ Văn (Quảng Đông)
Quốc lộ 209, từ Hohhot (Nội Mông) đến Bắc Hải (Quảng Tây)
Đường cao tốc Kinh-Cảng-Áo (京港澳高速公路), từ Bắc Kinh đến Hồng Kông và Macau
Đường cao tốc Đại-Quảng (大广高速公路), từ Đại Khánh (Hắc Long Giang) đến Quảng Châu
Đường cao tốc Hỗ-Dong (沪蓉高速公路), từ Thượng Hải đến Thành Đô
Đường cao tốc Phúc-Ngân (福银高速公路), từ Phúc Châu đến Ngân Xuyên
Giao thông > Đường thủy

Trong năm 2011, hệ thống giao thông đường thủy của tỉnh Hồ Bắc đã vận chuyển được 3,48 triệu lượt hành khách, vận chuyển được 173,58 triệu tấn hàng hóa. Trong đó, hai tuyến thủy đạo chính là Trường Giang và Hán Thủy. Tại Hồ Bắc có trên 20 cầu vượt Trường Giang.
Giao thông > Đường không

Năm 2011, chi nhánh Hồ Bắc của ba công ty lớn là Air China, China Eastern Airlines và China Southern Airlines đã vận chuyển được 9,1 triệu lượt hành khách, khối lượng hàng hóa vận chuyển là 94.300 tấn. Hồ Bắc có bốn sân bay dân dụng lớn và trung bình là: sân bay quốc tế Thiên Hà Vũ Hán (sân bay trung tâm của vùng Hoa Trung), sân bay Tam Hiệp Nghi Xương, sân bay Lưu Tập Tương Phàn, sân bay Hứa Gia Bình Ân Thi
Giáo dục

Thủ phủ Vũ Hán của tỉnh Hồ Bắc là một trong 5 trung tâm giáo dục lớn nhất Trung Quốc.
Đại học Vũ Hán (武汉大学)
Đại học Khoa học-Kỹ thuật Hoa Trung (华中科技大学)
Đại học Khoa học-Công nghệ Vũ Hán (武汉理工大学)
Đại học Địa chất Trung Quốc (中国地质大学), khu trường sở Vũ Hán
Đại học Sư phạm Hoa Trung (华中师范大学)
Đại học Pháp luật-Chính trị-Kinh tế-Tài chính Trung Nam (中南财经政法大学)
Đại học Nông nghiệp Hoa Trung (华中农业大学)
Đại học Dân tộc Trung Nam (中南民族大学)
Học viện Kinh tế Quân sự (军事经济学院)
Đại học Công trình Hải quân (海军工程大学)
Học viện Radar Không quân (空军雷达学院)
Học viện Chỉ huy Pháo binh số 2 (第二炮兵指挥学院)
Học viện Chỉ huy Thông tín (通信指挥学院)
Học viện Chỉ huy Cảnh sát vũ trang Vũ Hán (武警武汉指挥学院)
Một phục trang lễ nghi bằng tơ lụa với các chi tiết thêu từ thế kỷ thứ IV TCN, được tìm thấy tại lăng mộ thời Chu ở Mã Sơn, Giang Lăng, Hồ Bắc
Bản đồ tô giới các nước Anh, Đức, Nga, Pháp, Nhật tại Hán Khẩu
Đường hầm trong công trình 131, được xây vào cuối thập niên 1960 & đầu thập niên 1970
Trường Giang chảy qua Tây Lương Hiệp tại Tỉ Quy
Đập Tam Hiệp năm 2009
Ruộng lúa tại Hàm Ninh
Sân ga của ga Nghi Xương Đông
Cầu Trường Giang Vũ Hán, đưa vào sử dụng từ năm 1957
Danh sách Thân vương nhà Thanh

Hòa Thạc Thân vương (和硕亲王) gọi tắt Thân vương (亲王) là tước vị cao nhất dành cho tông thất nhà Thanh và quý tộc bộ Hồi, đồng thời là tước vị hạng thứ 2 cho quý tộc ngoại phiên Mông Cổ (hạng nhất là Hãn). Danh sách liệt kê Thân vương tông thất trong lịch sử nhà Thanh, bao gồm truy phong đến đoạt tước, ngoại phiên Thân vương (bao gồm ngoại phiên Thân vương Mông Cổ, Thân vương bộ Hồi). Quý tộc Tây Tạng trong nhà Thanh được phong cao nhất là Quận vương.
Thân vương Tông thất

Xem thêm thông tin: Danh sách Thân vương Tông thất nhà Thanh
Thân vương Tông thất > Lên ngôi xưng Đế

Hòa Thạc Ung Thân vương (sau là Hoàng đế Ung Chính)
Hòa Thạc Bảo Thân vương (sau là Hoàng đế Càn Long)
Hòa Thạc Gia Thân vương (sau là Hoàng đế Gia Khánh)
Hòa Thạc Trí Thân vương (sau là Hoàng đế Đạo Quang)
| Cha | Quan hệ | Phong hiệu | Mẹ | Dòng họ | Niên đại | Lăng mộ |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Ung Chính Đế | Hoàng tử thứ 4 | Hòa Thạc Ung Thân vương | Hiếu Cung Nhân Hoàng hậu | Ái Tân Giác La | 1678 - 1735 | Thái Lăng |
| Càn Long Đế | Hoàng tử thứ 4 | Hòa Thạc Bảo Thân vương | Hiếu Thánh Hiến Hoàng hậu | Ái Tân Giác La | 1735 - 1796 | Dụ Lăng |
| Gia Khánh Đế | Hoàng tử thứ 15 | Hòa Thạc Gia Thân vương | Hiếu Nghi Thuần Hoàng hậu | Ái Tân Giác La | 1760 - 1820 | Xương Lăng |
| Đạo Quang Đế | Hoàng tử thứ 2 | Hòa Thạc Trí Thân vương | Hiếu Thục Duệ Hoàng hậu | Ái Tân Giác La | 1782 - 1850 | Mộ Lăng |
Thân vương Tông thất > Thế tập võng thế

Xem thêm thông tin: Thiết mạo tử vương
Hòa Thạc Lễ Thân vương (Hòa Thạc Tốn Thân vương; Hòa Thạc Khang Thân vương)
Hòa Thạc Duệ Thân vương
Hòa Thạc Dự Thân vương
Hòa Thạc Trịnh Thân vương (Hòa Thạc Giản Thân vương)
Hòa Thạc Túc Thân vương (Hòa Thạc Hiển Thân vương)
Hòa Thạc Thừa Trạch Thân vương (Hòa Thạc Trang Thân vương)
Hòa Thạc Di Thân vương
Hòa Thạc Cung Thân vương
Hòa Thạc Thuần Thân vương (Dịch Hoàn)
Hòa Thạc Khánh Thân vương
Thân vương Tông thất > Thế tập võng thế > Danh sách Thiết mạo tử vương

| Cha | Quan hệ | Thụy hiệu | Mẹ | Dòng họ | Niên đại |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Nỗ Nhĩ Cáp Xích | Hoàng tử thứ 2 | Lễ Liệt Thân vương Đại Thiện | Nguyên Phi | Ái Tân Giác La | 1583 - 1648 |
| Nỗ Nhĩ Cáp Xích | Hoàng tử thứ 14 | Duệ Trung Thân vương Đa Nhĩ Cổn | Hiếu Liệt Vũ Hoàng hậu | Ái Tân Giác La | 1612 - 1650 |
| Nỗ Nhĩ Cáp Xích | Hoàng tử thứ 15 | Dự Thông Thân vương Đa Đạc | Hiếu Liệt Vũ Hoàng hậu | Ái Tân Giác La | 1614 - 1649 |
| Thư Nhĩ Cáp Tề | Con trai thứ 6 | Trịnh Hiến Thân vương Tế Nhĩ Cáp Lãng | Không rõ | Ái Tân Giác La | 1599 - 1655 |
| Hoàng Thái Cực | Con trai trưởng | Túc Vũ Thân vương Hào Cách | Thanh Thái Tông Kế phi | Ái Tân Giác La | 1609 - 1648 |
| Hoàng Thái Cực | Hoàng tử thứ 5 | Thừa Trạch Dụ Thân vương Thạc Tắc | Hoàng Thái Tông Trắc phi | Ái Tân Giác La | 1629 - 1655 |
| Khang Hi | Hoàng tử thứ 13 | Di Hiền Thân vương Dận Tường | Kính Mẫn Hoàng quý phi | Ái Tân Giác La | 1686 - 1730 |
| Đạo Quang | Hoàng tử thứ 6 | Cung Trung Thân vương Dịch Hân | Hiếu Tĩnh Thành Hoàng hậu | Ái Tân Giác La | 1833 - 1898 |
| Đạo Quang | Hoàng tử thứ 7 | Thuần Hiền Thân vương Dịch Hoàn | Trang Thuận Hoàng quý phi | Ái Tân Giác La | 1840 - 1891 |
| Miên Tính | Con trai trưởng | Khánh Mật Thân vương Dịch Khuông | Không rõ | Ái Tân Giác La | 1838 - 1917 |
Thân vương Tông thất > Giáng bậc sau Thế tập không đổi

Hòa Thạc Thành Thân vương (Nhạc Thác)
Thân vương Tông thất > Giáng bậc thừa tập

Hòa Thạc Dĩnh Thân vương
Hòa Thạc Anh Thân vương
Hòa Thạc Kính Cẩn Thân vương
Hòa Thạc Đoan Trọng Thân vương
Hòa Thạc Huệ Thân vương
Hòa Thạc An Thân vương
Hòa Thạc Tương Thân vương
Hòa Thạc Dụ Thân vương
Hòa Thạc Cung Thân vương (Thường Ninh)
Hòa Thạc Vinh Thân vương
Hòa Thạc Lý Thân vương (Dận Nhưng)
Hòa Thạc Thuần Thân vương (Long Hi)
Hòa Thạc Hằng Thân vương
Hòa Thạc Thuần Thân vương (Dận Hựu)
Hòa Thạc Liêm Thân vương
Hòa Thạc Lý Thân vương (Dận Đào)
Hòa Thạc Quả Thân vương
Hòa Thạc Định Thân vương
Hòa Thạc Hàm Thân vương
Hòa Thạc Hòa Thân vương
Hòa Thạc Chất Thân vương
Hòa Thạc Thành Thân vương (Vĩnh Tinh)
Hòa Thạc Nghi Thân vương
Hòa Thạc Đôn Thân vương
Hòa Thạc Thụy Thân vương
Thân vương Tông thất > Truy phong

Vinh Thân vương
Đoan Thân vương (Thụy hiệu Đoan)
Hoài Thân vương (Thụy hiệu Hoài)
Triết Thân vương
| Cha | Quan hệ | Thụy hiệu | Mẹ | Dòng họ | Niên đại | Lăng mộ |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Thuận Trị Đế | Hoàng tử thứ 4 | Vinh Thân vương | Hiếu Hiến Đoan Kính Hoàng hậu | Ái Tân Giác La | 1657-1658 | - |
| Ung Chính Đế | Hoàng tử trưởng | Đoan Thân vương Hoằng Huy | Hiếu Kính Hiến Hoàng hậu | Ái Tân Giác La | 1697-1704 | Tây Lăng |
| Ung Chính Đế | Hoàng tử thứ 8 | Hoài Thân vương Phúc Huệ | Đôn Túc Hoàng quý phi | Ái Tân Giác La | 1721-1728 | Tây Lăng |
| Càn Long Đế | Hoàng tử thứ 7 | Triết Thân vương Vĩnh Tông | Hiếu Hiền Thuần Hoàng hậu | Ái Tân Giác La | 1746-1747 | - |
Ngoại phiên Thân vương > Ngoại phiên Thân vương Mông Cổ

Dấu * là Thân vương Nhàn tản (không giữ chức vụ triều đình hoặc không có đất phong), còn lại là Thân vương Trát Tát Khắc (thường được trao cho các quý tộc Mông Cổ hoặc các lãnh chúa cai quản một vùng lãnh thổ cụ thể theo chế độ liên minh với nhà Thanh)
Ngoại phiên Thân vương > Ngoại phiên Thân vương Mông Cổ > Nội Trát Tát Khắc Mông Cổ

Triết Lí Mộc minh:
Khoa Nhĩ Thấm Hữu dực Trung kì Trát Tát Khắc Hòa Thạc Thổ Tạ Đồ Thân vương (Thủy tổ là Áo Ba - Ngạch phò của Truân Triết Công chúa)
Khoa Nhĩ Thấm Tả dực Trung kì Trát Tát Khắc Hòa Thạc Đạt Nhĩ Hãn Thân vương (Thủy tổ là Mãn Châu Tập Lễ - anh trai Hiếu Trang Văn Hoàng Hậu, Ngạch phò của Hòa Thạc Công chúa - dưỡng nữ của Hoàng Thái Cực)
Khoa Nhĩ Thấm Hữu dực Hậu kì Hòa Thạc Trác Lí Khắc Đồ Thân vương* (Thủy tổ là Ngô Khắc Thiện - anh trai Hiếu Trang Văn Hoàng Hậu, thân phụ của Thế tổ Phế hậu)
Khoa Nhĩ Thấm Tả dực Hậu kì Trát Tát Khắc Hòa Thạc Bác Đa Lặc Cát Đài Thân vương (Đời thứ 11 là Tăng Cách Lâm Thấm)
Tích Lâm Quách Lặc minh:
Ô Châu Mục Sấm Hữu dực kì Trát Tát Khắc Hòa Thạc Xa Thần Thân vương (Thủy tổ là Đa Nhĩ Tể - cháu đời thứ 18 của Thành Cát Tư Hãn)
Ô Lan Sát Bố Minh:
Khách Nhĩ Khách Hữu dực kì Trát Tát Khắc Hòa Thạc Đạt Nhĩ Hãn Thân vương
Ngoại phiên Thân vương > Ngoại phiên Thân vương Mông Cổ > Ngoại Trát Tát Khắc Mông Cổ

Ngoại Mông Cổ:
Thổ Tạ Đồ Hãn bộ: Thổ Tạ Đồ Hãn bộ Hữu dực Tả kì Trát Tát Khắc Hòa Thạc Thân vương
Trại Âm Nặc Nhan bộ:
Trại Âm Nặc Nhan bộ kì Trát Tát Khắc Hòa Thạc Thân vương
Trại Âm Nặc Nhan bộ Trung tả dực Mạt kì Trát Tát Khắc Hòa Thạc Thân vương
Xa Thần Hãn bộ: Xa Thần Hãn bộ Tả dực Trung kì Trát Tát Khắc Hòa Thạc Thân vương
Tây Sáo Mông Cổ: A Lạp Thiện kỳ Trát Tát Khắc Hòa Thạc Thân vương
Khoa Bố Đa: Đỗ Nhĩ Bá Đặc Tiền Kì Trát Tát Khắc Hòa Thạc Thân vương
Tân Cương Mông Cổ: Bắc Lộ Cựu Thổ Nhĩ Hỗ Đặc Kì Bố Diên Đồ Trát Tát Khắc Hòa Thạc Thân vương
Ngoại phiên Thân vương > Hồi Bộ Thân vương

Cáp Mật Trát Tát Khắc Hòa Thạc Thân vương
Không tính ngoại phiên Thân vương

Ở tại kinh đô là Xước La Tư Hòa Thạc Thân vương (Đạt Ngõa Tề)
Bình Nam Thân vương: Thượng Khả Hỉ
Chiếu dời đô

Bia Lý Thái Tổ bên sông Sào Khê tại Cố đô Hoa Lư, nơi vua ban chiếu dời đô.
Chiếu dời đô, bản dịch của Viện Khoa học Xã hội Việt Nam.
Thiên đô chiếu (chữ Hán: 遷都詔) tức Chiếu dời đô là một đoạn văn được Ngô Sĩ Liên ghi lại sớm nhất ở thế kỷ 15 trong sách Đại Việt sử ký toàn thư, bài văn này được cho rằng do vua Lý Thái Tổ ban hành vào mùa xuân năm 1010 để chuyển kinh đô của nước Đại Cồ Việt từ Hoa Lư ra Đại La.
Theo ý kiến của sử gia Trần Quốc Vượng, Chiếu dời đô đã khẳng định được vai trò của kinh đô Thăng Long, là tác phẩm văn học khai sáng của nhà Lý. Tuy nhiên, Chiếu dời đô chưa nêu bật được chủ nghĩa dân tộc và khát vọng độc lập, hơn nữa ngôn ngữ sử dụng trong văn bản này mang đượm màu sắc dị đoan, phong thủy.
Văn bản

Văn ngôn:
Bản phiên âm Hán-Việt:
Bản dịch tiếng Việt:
Ý nghĩa

Có ý kiến cho rằng Chiếu dời đô đã thể hiện những ý nghĩa sâu sắc, tầm nhìn thời đại của một vị vua Đại Cồ Việt 1000 năm về trước, khi ông chọn Đại La làm kinh đô mới để mưu nghiệp lớn, tính kế phồn vinh, trường kỳ cho muôn đời sau. Bản chiếu nêu bật được vai trò kinh đô Thăng Long xứng đáng là trung tâm chính trị, kinh tế, văn hóa của quốc gia. Thời gian sau đó, Thăng Long vẫn là kinh đô của các nhà Trần, nhà Hậu Lê, nhà Mạc, nhà Lê trung hưng và đang là thủ đô của nước Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Thăng Long thực sự là "nơi kinh đô bậc nhất của đế vương muôn đời".
Nhận xét về kinh đô Thăng Long, sử gia Ngô Thì Sĩ trong Đại Việt sử ký tiền biên viết:
Việc xuất hiện bài chiếu có ý nghĩa rất to lớn đối với lịch sử Hoa Lư và Thăng Long. Nó làm nên tính chất trọng đại của hành trình 1000 năm lịch sử. Đó là một áng văn của thời khắc lịch sử từ Hoa Lư đến Thăng Long – một bước ngoặt hào hùng của dân tộc Việt Nam.
Ý nghĩa về kinh tế, quản lý:
Bài chiếu đã nêu rõ Thăng Long là đất đồng bằng, phồn thịnh nhưng không chịu cảnh ngập úng, thuận tiện làm nông.
Vị trí trung tâm trời đất, chính giữa nam bắc đông tây, bên cạnh có sông, địa hình bằng phẳng, chính là cái lợi cho việc di chuyển. Di chuyển có thuận tiện thì giao thương mới dễ dàng phát triển. Thêm nữa, việc địa hình thuận lợi cũng mang lại lợi ích cho việc quản lý đất nước, địa phương nộp thuế phú, tham gia hội họp cũng thuận tiện mà nhà vua kiểm soát đất nước, tuần thú, dẹp giặc cũng thuận tiện.
Ý nghĩa chính trị:
Nhà Lý mới lập không lâu thì nhà vua ban chiếu dời đô. Vì Hoa Lư là đất cũ 2 họ Đinh, Lê, lòng người chưa bỏ, vẫn còn nhiều người nhớ tình chủ cũ, nay vua mới lên, chuyển dời kinh đô cũng là cái cách để phân tán thế lực triều đình, giảm bớt ảnh hưởng của cựu thần vậy.
Dời đô Thăng Long, chính là bằng chứng, là dấu mốc cho việc vương triều mới thành lập, là việc làm lớn của bậc đế vương, được lưu danh sử sách. Trên thực tế, cho đến nay rất nhiều người vẫn biết việc dời đô diễn ra năm 1010 nhưng lại không biết nhà Lý thành lập 1 năm trước đó.
Việc dời đô, với những lời lẽ phủ định, mang ý chê bai nhà Đinh, Tiền Lê cũng tương tự là một cách mà các triều đại thường làm để phủ định triều trước, thu thập nhân tâm, củng cố địa vị của mình. Điều này không thể coi là vi phạm đạo lý Uống nước nhớ nguồn được vì trên thực tế, 2 nhà Đinh, Lê cũng đã có thời gian thái bình, đủ để dời đô nhưng không làm, còn các công tích khác thì Lý Thái Tổ cũng không phủ định hay phê phán.
Thăng Long vốn gần quê cũ của nhà Lý (Bắc Ninh) nên dời đô Thăng Long cũng coi như một cách để giúp đỡ quê hương phát triển, giúp cho địa vị cũng cố hơn.
Hành trình dời đô

Hơn 1 năm sau khi lên ngôi Hoàng đế, Lý Thái Tổ đã tổ chức một cuộc họp với các quan thần về việc rời đô vào hỏi ý kiến. Tháng 7 năm 1010, Lý Thái Tổ bắt đầu dời đô từ Hoa Lư về Đại La và đổi tên thành Thăng Long. Từ việc tìm đất, nghị bàn đến việc chuẩn bị để dời đô diễn ra tương đối khẩn trương. Từ Hoa Lư về thành Đại La có thể đi theo đường bộ hoặc theo đường thủy. Sử cũ không ghi chép chi tiết nhà Lý dời đô bằng đường nào. Các nhà nghiên cứu đã kết luận: nhà Lý dời đô bằng đường thủy. Và chỉ có dời đô bằng đường thủy thì mới an toàn và tải được cả bộ máy triều đình đông đảo cùng vật chất bảo đảm đồ sộ đi kèm..
Từ Hoa Lư tới Thăng Long

Khác với các kinh đô chính thống khác ở Việt Nam, kinh đô Hoa Lư có một vai trò lịch sử đặc biệt: là nơi đánh dấu sự ra đời kinh thành Thăng Long - Hà Nội, thủ đô hiện tại của đất nước Việt Nam. Mốc son Lý Thái Tổ dời đô từ Hoa Lư về Thăng Long mà bằng chứng là Chiếu dời đô được xác định là thời điểm khai sinh lịch sử thủ đô mặc dù với việc mở rộng diện tích phần lớn các vùng đất đế đô của Việt Nam có trước Hoa Lư như Mê Linh (Hai Bà Trưng), Long Biên (nhà Tiền Lý), Cổ Loa (nhà Ngô) nay đều thuộc về Hà Nội.
Hoa Lư gắn liền với sự nghiệp của 2 vua đầu triều đại nhà Lý. Vua Lý Thái Tổ được triều đình Hoa Lư tiến cử lên ngôi thay nhà Tiền Lê. Vì thế mà hệ thống chính trị và cơ sở vật chất của kinh thành Thăng Long sau này đều thừa hưởng từ kinh đô Hoa Lư trước đó. Để tưởng niệm công lao đặt nền móng xây dựng độc lập tự chủ của đất nước và nhớ đến Cố đô Hoa Lư, nhà Lý đã xây dựng nhiều công trình kiến trúc giống ở Hoa Lư tại khu vực ở Thăng Long mà chúng vẫn tồn tại đến tận nay như: Ô Cầu Dền, phố Tràng Tiền, phố Cầu Đông, chùa Một Cột, ngã ba Bồ Đề, cống Trẹm, tháp Báo Thiên, phố Đình Ngang... Sách Đại Nam nhất thống chí chép: "Đô cũ nhà Đinh, nhà Lê ở xã Trường Yên Thượng và Trường Yên Hạ về phía tây bắc huyện Gia Viễn, có nội thành và ngoại thành, có cửa xây bằng đá, lại có các danh hiệu: cầu Đông, cầu Dền, cầu Muống, Tràng Tiền, chùa Tháp, chùa Nhất Trụ,... nền cũ vẫn còn. Về sau Lý Thái Tổ dời đô đến Thăng Long đều dùng theo các danh hiệu ấy..."
| 0 | 1 | 2 | 3 |
| --- | --- | --- | --- |
| Chùa Nhất Trụ ở Cố đô Hoa Lư do Vua Lê Đại Hành cho xây dựng. |  | Phố Cầu Đông ở Hoa Lư. |  Chùa Bà Ngô ở Cố đô Hoa Lư được xây dựng từ thời Vua Đinh Tiên Hoàng. |
| 0 | 1 | 2 | 3 |
| --- | --- | --- | --- |
| Chùa Một Cột ở Thăng Long do Vua Lý Thái Tông cho xây dựng. |  | Phố Cầu Đông ở Thăng Long nay chỉ còn chợ Đồng Xuân. |  Chùa Bà Ngô ở Hà Nội được xây dựng vào thời vua Lý Thần Tông. |
Chú thích

↑  Lý Công Uẩn và Chiếu dời đô, áng văn bất hủ - nhà sử học Tạ Ngọc Liễn, Viện Sử học Việt Nam.
↑  Xem bài "Chiếu Dời Đô", trang 155, cuốn "Hà Nội nghìn xưa", tác giả Trần Quốc Vượng - Vũ Tuân Sán, Nhà Xuất bản Hà Nội.
↑  Nằm ở trung tâm châu thổ sông Hồng, đất đai bằng phẳng, cao ráo, sáng sủa không giống với kinh đô Hoa Lư và các kinh đô khác bị núi non bao phủ mặc dù nằm ở trung tâm hình học của đất nước thời bấy giờ.
↑  Lý Thái Tổ lấy việc làm của các triều đại cường quyền của Trung Hoa để noi gương. Ông gọi Đô hộ phủ Cao Biền là "Cao Vương", gọi thành Đại La là "đô cũ".
↑  Việc lập đô của các nhà Đinh và nhà Tiền Lê không phải là tự theo ý riêng, phải xét trong bối cảnh vừa thoát khỏi thời Bắc thuộc, chính quyền còn non trẻ, hơn nữa đây là kinh đô tập quyền đầu tiên của người Việt.
↑  “Kinh đô Văn Lang đến Thăng Long Hà Nội”. Bản gốc lưu trữ ngày 21 tháng 8 năm 2010. Truy cập ngày 11 tháng 7 năm 2010.
↑  Năm lần dời đô: Vua Thang (Thành Thang) đóng đô ở phía đông nam huyện Thương Khâu (thuộc tỉnh Hà Nam, Trung Quốc bây giờ). Trọng Đinh dời đô đến huyện Thành Cao (thuộc tỉnh Hà Nam). Hà Đản Giáp đời đô đến phủ Chương Đức (cũng thuộc tỉnh Hà Nam). Tổ Ất dời đô đến phủ Thuận Đức (tỉnh Sơn Tây bây giờ). Bàn Canh dời đô đến huyện Yên Sư (hay Ân Sư thuộc tỉnh Hà Nam).
↑  3 lần dời đô: Chu Văn Vương đóng đô ở phía đông tỉnh Thiểm Tây. Chu Vũ vương dời đô đến huyện Tương Yên (tỉnh Thiểm Tây). Chu Thành vương dời đô đến huyện Lạc Dương (tỉnh Hà Nam).
↑  Thời Tam Đại: Ba nhà Hạ, Thương, Chu trong lịch sử Trung Quốc.
↑  Tức Cao Biền, là Tiết độ sứ Tĩnh Hải quân (quan đô hộ Giao Châu theo cách gọi trước) của nhà Đường vào khoảng các năm 864-868. Cao Biền đắp thêm thành Đại La vào khoảng năm 866. Xem thêm Hà Nội.
↑  Lý Công Uẩn - Chiếu dời đô
↑  “CHIẾU DỜI ĐÔ (LÝ THÁI TỔ)”. Bản gốc lưu trữ ngày 9 tháng 8 năm 2012. Truy cập ngày 16 tháng 6 năm 2010.
↑  “Kinh đô Hoa Lư-Thủ đô nước Đại Cồ Việt”. Bản gốc lưu trữ ngày 14 tháng 10 năm 2008. Truy cập ngày 14 tháng 10 năm 2010.
↑  Cố đô Hoa Lư (Nguyễn Văn Trò) – Nhà Xuất bản Văn hóa dân tộc.
↑  Đại Nam nhất thống chí, quyển XIV tỉnh Ninh Bình, mục cổ tích.
Chiếu dời đô (chữ Hán).