Tả Thanh Oai
Làng Siêu Quần

Làng Siêu Quần, đầu thế kỷ XIX là một xã thuộc tổng Đại Định, huyện Thanh Oai, phủ Ứng Thiên, trấn Sơn Nam Thượng (từ năm Minh Mạng thứ 12 - 1831 là tỉnh Hà Nội, năm đầu đời Thành Thái - 1889 là tỉnh Cầu Đơ, năm 1904 đổi thành tỉnh Hà Đông).
Trong kháng chiến chống Pháp, làng nhập với các làng Tả Thanh Oai, Nhân Hòa, Thượng Phúc thành xã Đại Thanh thuộc huyện Thanh Oai, tỉnh Hà Đông. Năm 1965, xã Đại Thanh đổi tên thành Tả Thanh Oai. Từ đầu năm 1979, xã được chuyển về huyện Thanh Trì thành phố Hà Nội.
Làng Siêu Quần(超羣) xưa là một trang có tên là Quần Cư (羣居), tên nôm là kẻ Gùn (惃).
Siêu Quần là một làng Việt cổ nằm bên dòng sông Nhuệ, xưa kia nơi đây là vùng đầm lầy, lau sậy, nước ngập mênh mông. Vùng đất này là nơi tụ hội của các hào kiệt sau các cuộc khởi nghĩa thất bại. Thời kỳ chiến tranh Nam Bắc triều... nhiều nghĩa sĩ và người dân đã phiêu dạt về đây lập nghiệp sinh nhai bằng nghề bắt cua cá, cấy trồng đến việc chặn đường ăn cướp? Do vậy có một thời người ta gọi đây là nơi "đất nghịch".
Theo truyền thuyết, lúc đầu, dân cư tập trung ở dọc bờ Bắc sông Nhuệ (nay là xứ đồng Hạ, dọc bờ sông Nhuệ, xưa kia tại đây có một ngôi miếu và 2 gốc gạo lớn). Sau một trận lũ lớn, nước ngập đến mái nhà, có một con chó mẹ tha đàn con đến một gò đất chếch về phía đông. Dân làng thấy đó là điềm tốt nên sau trận lũ đã chuyển đến gò đất đó sinh sống, tức trung tâm làng bây giờ. Sau đó, dân các nơi thấy đất này dễ làm ăn, con người thuần hậu nên kéo về ngày một đông như câu ngạn ngữ "Lang bạt Siêu Quần, cao quan Kẻ Lủ".
Làng Siêu Quần là nơi dân cư từ nhiều vùng tới sinh sống, trong đó một bộ phận lớn là từ Thanh Hóa và Thừa Thiên Huế chuyển ra từ đầu thời Lê Trung Hưng. Theo gia phả các dòng họ lớn như Lê, Nguyễn tại đây đã được 17~20 đời. Mặc cho 500 năm trôi qua nhưng người dân ở đây vẫn giữ được những âm gốc ở quê mình để tạo nên nét văn hóa đặc sắc, riêng biệt so với những vùng dân cư xung quanh.
Dân làng Siêu Quần xưa kia chủ yếu làm ruộng, song đa phần ruộng ở đây là chiêm trũng, hàng năm thường bị úng ngập bởi nước lũ sống Nhuệ nên năng suất lúa thấp và bấp bênh. Năm 1939, chính quyền thuộc địa Pháp cho nắn đoạn sông Nhuệ, từ địa phận của làng xuống làng Đan Nhiễm, làm cho đồng ruộng của làng cùng 16 làng khác trong vùng tiêu nước dễ hơn, nạn úng lụt đã giảm đáng kể. Đến năm 1942, người Pháp lại cho đào con máng từ gò Quán làng Vĩnh Thịnh xuống cống Hai cửa giáp làng Siêu Quần, để hạn chế thêm nạn úng lụt.
Xã Siêu Quần thời Nguyễn được chia làm 4 thôn: Thượng, Trung, Mỹ và Hạ, hiện nay tương ứng với 4 xóm: Thượng, Trung, Mỹ (Me), Hạ (Dõn).
Thời vua Tự Đức làng Siêu Quần được ban biển ngạch "Mỹ tục khả phong - 美俗可風" do có công quyên góp cứu tế bần nông.
Các di tích lịch sử:
Đình làng Siêu Quần
Đình Siêu Quần hình thành từ thế kỷ 17, khoảng cuối thế kỷ 18 đình bị cháy (tại xứ Đình Đặng - 亭鄧處 đã thành nghĩa trang) và được dựng lại tại vị trí như hiện nay. Đình xây mặt hướng nam đông nam (bính hướng) trên gò cao, phía trước là vùng đồng trũng (tức xứ đồng Đỗi 同隊) kéo dài dọc theo phía đông làng.
Tổng thể khuôn viên kiến trúc đình gồm: phía trước đình là ao sen, cây đa cổ thụ, ngoài sân gạch trong là đồng trụ tam quan, giếng hóa mã, hai dãy nội tảo mạc gồm 7 gian cùng đại đình 5 gian, hậu cung 3 gian 2 trái. Sau đình phía ngoài là ao, bên trong là sân gạch, ngoài ra còn có đàn Thần Nông lộ thiên sau nhà hữu mạc trước gốc đa phía tây đình.
Hiện nay, kiến trúc đình mang phong cách thời Nguyễn với đợt trùng tu lớn vào tháng 7 năm Đinh Tỵ (1917) thời vua Khải Định (皇朝啓定嵗次丁己年孟秋重修), cùng đợt trùng tu năm 2001. Thời kỳ cải cách, các vị thành hoàng được rước lên chùa, đình được tận dụng làm nhà kho. Hai dãy tảo mạc 7 gian bị cắt bỏ còn 5 gian, cũng khoảng thời gian này một mảng kiến trúc gian hữu đại đình bị cháy, nay vẫn còn dấu tích. Sau thời kỳ đổi mới - khôi phục văn hóa, nhân dân lại rước các vị Thành hoàng từ chùa về đình thờ phụng và phục hồi lễ hội. Qua nhiều năm, một số kiến trúc đã mất đi và bị thay đổi, các đồ tế khí thờ tự, sắc phong, câu đối, đại tự,... giá trị bị mất trộm dần, nay đã được thay thế mới.
Điều đặc biệt ở đây là hai nhà tả hữu mạc đồng thời là nơi để thuyền (chải) đua nên khá dài, chiếm suốt cả chiều dài của tòa đại bái đến hết sân gạch. Mỗi nhà để hai chải, một chiếc đặt sát đất, một chiếc gác ở lưng chừng. Làng có 4 xóm nên mỗi xóm có một chải bơi. Hồi kháng chiến chống Pháp (1946-1954) nhân dân đã dìm thuyền xuống sông cất giấu và bắc cầu qua sông Nhuệ bảo vệ an toàn căn cứ cách mạng. Tiếc thay thuyền đã ngâm quá lâu đã bị mục nát. Nhưng dựa vào chiều dài của nhà tảo mạc có thể đoán được chiều dài của chải (dài khoảng 14m, rộng hơn 1m).
Đình làng Siêu Quần thờ 2 vị thành hoàng cùng phối thờ 2 vị nữ thần.
Đương Cảnh Tối Linh Thành Hoàng Hổ Lang Đại vương (虎狼大王) - Trịnh Thượng Đẳng Thần và Diêu La công chúa (姚𡤢公主)
"Trịnh Khả (1403 - 1451) người làng Giang Đông, xã Vĩnh Hòa, huyện Vĩnh Lộc, tỉnh Thanh Hóa. Ông là một trong 18 người có mặt tại Hội thề Lũng Nhai của Lê Lợi, sau lập được nhiều chiến công trong việc đánh đuổi giặc Minh. Khi Lê Lợi lên ngôi, ông được phong Hổ Vệ tướng quân, Thượng trụ quốc, Bình chương quân quốc trọng sự, khắc biển công thần. Sau do bị gian thần gièm pha, mùa thu tháng 7 ngày 26 năm Tân Mùi 1451 ông và con trai cả là Trịnh Bá Quát bị giết. Đến đời Lê Thánh Tông ông được minh oan, trả lại quan tước, phong làm Phúc thần".
Đương Cảnh Tối Linh Thành Hoàng Đông Hải Đại Vương (東海大王) - Nguyễn Thượng Đẳng Thần và Quý Minh công chúa (貴明公主)
"Nguyễn Phục (1434? - 1470) người thôn Đông, xã Thanh Tùng, huyện Thanh Miện, tỉnh Hải Dương, đỗ Hoàng giáp khoa Quý Dậu niên hiệu Thái Hòa 11 (1453) đời vua Lê Nhân Tông, làm quan đến chức Hàn lâm viện kiêm Vương phó (thầy dạy các vương tử). Năm Canh Dần (1470), Lê Thánh Tông đi đánh Chiêm Thành, Nguyễn Phục được cử giữ chức Đốc lương. Trên đường đi không may gặp bão, thuyền lương đến chậm, ông bị xử trảm theo quân luật. Sau vua biết ông bị oan, lấy làm hối, phong ông làm Phúc thần".
- Vị nữ thần "Diêu La Công Chúa" được phối thờ nhưng hiện không rõ thần tích. Trải qua các triều Lê Trung Hưng, Tây Sơn đều ban sắc phong cho 4 vị. Đạo sắc phong sớm nhất được biết đến được ban vào năm Dương Đức 3 (1674). Tiếp đến triều Nguyễn chỉ ban sắc phong cho 2 vị là: Đông Hải Nguyễn thượng đẳng thần và Quý Minh phu nhân trung đẳng thần.
- Hiện nay, toàn bộ các sắc phong Thần đã bị mất trộm.
- Ngoài ra, Đình làng xưa còn thờ các vị tiên công, hậu thần các ban tả hữu:
Thời Lê - Trịnh: năm Chính Hoà 18 (1697), Làng Siêu Quần bầu bà Hậu Thần họ Đoàn (Lê triều nhập thị Trịnh Tây Vương cung Đoàn thị hiệu Diệu Ninh huý Đào tự Nhật thuỵ Thanh Khiết đặc tứ Mỹ Lương Dung Quận Phu nhân. Sinh giờ thân ngày 14 tháng 9 năm Mậu Tý 1648. Mất ngày 1 tháng 10 năm Đinh Sửu 1697. Hưởng thọ 50 tuổi. Mộ táng tại ruộng hậu - xứ Mả Mai làng Tó Hữu). Bà vốn xuất thân trâm anh thế phiệt, nội ngoại nhiều đời làm quan, lại được tiến cung phủ chúa Trịnh Tây Vương, đặc ban làm Quận phu nhân, sau vì có biến nên bà cáo về quê Hữu Châu (Tó Hữu). Vì tưởng nhớ phu nhân thường có công đức cho làng nên đã tôn làm Hậu Thần. Hàng năm đến ngày giỗ chạp thì tế ở Miếu, phàm là tế tự Đại Vương thì phối ở ban tả, có đủ văn bia ghi chép, việc thờ tự cũng rất linh ứng.
Thời Nguyễn:  năm Tự Đức 7 (1854), Làng lại bầu ông họ Nguyễn tự Thuần Khoan (giỗ 11/7) cùng bà họ Nguyễn hiệu Từ Hậu (giỗ 7/5) làm Hậu do có công đức tu sửa Đình Chùa, cúng dường phúc điền.
Thời Nguyễn: năm Bảo Đại 4 (1929), năm Bảo Đại 7 (1932), Làng lại bầu ông họ Trịnh huý Khuyến tự Thuần Phổ (giỗ 14/8) cùng bà họ Lê huý Nhuận hiệu Diệu Nhuận (giỗ 7/?) làm Hậu do có công đức tu sửa Đình Chùa, cúng dường phúc điền. Hàng năm đều cúng tế như lệ.
Hội làng Siêu Quần trước đây được tổ chức vào các dịp 10-2 (cầu Đinh); 12-5 (Kỳ phúc) và 10-8 (đại Kỳ phúc).
- Lễ "Cầu đinh" vào ngày Đinh đầu tiên của tháng 2, sáng ngày hôm trước các vị cao niên tế cáo yết ở đình, buổi chiều dắt trâu được chọn đã tắm sạch sẽ qua sân trình Thánh. Hôm sau đem mổ trâu rồi thui cả con dâng tế thần nông, riêng cái đuôi thì cắt rời chôn xuống đất để chìa lên một đoạn thể hiện mong muốn làng có nhiều "Đinh". Đây cũng là dịp làm lễ hạ điền, nên chiều ngày hôm đó sau khi tế tạ, cụ chủ tế chạy ra cánh đồng, dân làng chạy theo ném cây tre còn nguyên cành, lá. Nếu ném đúng người thì may mắn sẽ đế cả năm!
- Lễ "Kỳ phúc" tháng 5 dân làng giết trâu, bò sửa lễ, năm mất mùa thì giảm lễ bằng gà, lợn. Ngày 11, sau khi các cụ tế cáo yết xong, dân 4 xóm rước kiệu long đình đến nhà lý trưởng xin chúc văn rước ra đình. Ngày 12 mở hội thi làm các loại bánh. Buổi chiều làm lễ tế tạ. Buổi tối mời phường chèo về diễn các tích cổ cho dân thưởng thức.
- Lễ "Đại kỳ phúc" tháng 8 được tổ chức 3 năm một lần đại hội với những năm được mùa hoặc theo lệ tế thường niên. Trước đó, sáng ngày 9 các vị cao niên tiến hành tế cáo yết như lễ "kỳ phúc tháng 5", dân của các giáp sửa lễ ra đình dâng Thánh, lễ vật gồm các loại bánh dày, bánh tẻ, bánh bột lọc,... đều là những thức từ lúa gạo quê hương, lễ vật được bày trên 2 dãy bàn dọc theo gian giữa tòa đại bái chuẩn bị cho buổi lễ tối. Sát lúc lễ có việc "củ soát lễ vật" 2 vị cao niên trong ban tế được cử ra cắt bánh ở từng mâm đê chấm thi. Bánh của giáp nào thơm ngon đều được trao giải. Ngày 10 là chính hội, buổi sáng tiến hành tổ chức rước kiệu Thánh xung quanh làng để dân chúng chiêm ngưỡng. Đám rước xuất phát từ đình đến đầu làng thì quay về. Sau khi lễ tế Thánh hoàn tất, các giáp rước lễ của mình về thụ lộc và chuẩn bị cho hội thi bơi chải buổi chiều. Mỗi chải gồm 30 trai đinh phân nhiệm như sau: 1 lái nhất, 2 lái ba, 1 người tát nước và 26 trai bơi đều cởi trần, đóng khố, đầu quấn khăn nhiễu rồi lần lượt xuống thuyền. Riêng 4 ông lái nhất ngồi ở 4 góc chiếu hoa trải giữa sân đình. Giữa chiếu đặt cơi trầu và bơi chèo để 4 góc. Đợi 1 cụ cao niên đổ nước ngũ vị vào các thuyền rồi một tràng pháo nổ giòn giã, cụ nhất trong làng đánh trống cầm trịch, đến tiếng cuối cùng "các, tùng" thì bốn ông lái nhất cướp trầu cầm bơi chèo rồi chạy nhanh xuống chải của mình cho quân xuất phát. Mốc thi từ cửa đình đến cái gò đồng làng Vanh gọi là "nêu nhất", nếu năm nước to mốc thi đến xứ Chùa Cũ được gọi là "nêu nhì" (chiều dài chừng 3km). Ngày 11 diễn ra 2 đợt thi nữa, khi trai xóm nào thi thì con gái xóm ấy lo trầu nước, đứng trên bờ cổ vũ. Ngày 12, sáng tế yên vị, đến chiều các trai bơi đưa thuyền lên cất vào hai bên tảo mạc. Giải nhất hội bơi chải là một cái nọng lợn và một buồng cau, giải nhì là cái cẳng giò nửa buồng cau, giải ba là ba quả cau với miếng thịt lợn. Có câu:"Lệ làng tháng tám thì bơi, trai thời thi sức gái thời thi hoan". hay câu ngạn ngữ "Thúng làng Sái, gái làng Hạ, mạ làng Nai, trai làng Gùn" nói việc trai tráng của làng khỏe mạnh, giỏi giang. Ngoài ra, lễ hội còn có thi làm bánh, đấu vật, các trò dân gian khác,...
- Hiện nay, lễ hội làng Siêu Quần được tổ chức vào ngày 10 tháng 2, dịp xuân về cũng là ngày kỷ niệm đón bằng công nhận "di tích lịch sử về kiến trúc - nghệ thuật" của Bộ Văn hóa thông tin (9/2/1994). Hội làng Siêu Quần ngày nay được tổ chức vào năm chẵn cứ cách 2 năm một lần. Song việc thi bơi chải không được như xưa, lễ rước kiệu từ đình tới đầu làng rồi rước về. Ngoài dịp tế Trừ Tịch, tế Đinh tháng 2, Kỳ Phúc tháng 5 và tháng 8 các ngày tế lễ khác đã bỏ.
Miếu
Thần linh miếu - miếu thờ thần linh tại thôn Trung nay là xóm trung. Trước thời kì cải cách trong miếu vẫn còn 1 cây Sấu cổ thụ chu vi gốc hơn 3 người ôm, tuổi thọ trên 300 năm. Theo sách bản xã truyện vào những năm cuối thời Tự Đức miếu, đình, chùa đều được tu sửa do dột nát. Hiện nay còn lưu giữ được tấm bia "Kí niệm" năm Bảo Đại thứ 13 (1938) về việc tu tạo lại miếu. Đến thời kỳ cải cách việc thờ tự tại miếu bị lãng quên, nơi đây được tận dụng làm trường học, sau đó lại được người dân rước tượng từ chùa về và tạc thêm hệ thống tượng Phật mới để thờ tự. Từ đấy Miếu được chuyển thành chùa được gọi là "樍玉 - Tích Ngọc", hiện nay còn 2 tấm bia hậu Phật làm năm 1952. Miếu hiện nay là chùa Tích Ngọc, hệ thống kiến trúc, tượng phật mới được xây dựng lại.
Chùa làng Siêu Quần
Chùa có tên chữ là "Linh Ứng - 靈應". Xưa kia chùa nằm ở đầu làng (khu vực đất chùa là xứ Chùa cũ - 㕑𬞺處 đã thành nghĩa trang), khoảng cuối thế kỷ 18 sau khi bị cháy chùa đã được chuyển về vị chí như ngày nay. Chùa được xây dựng mặt hướng đông nam, phía đông là đồng ruộng (tức xứ Đầu Cầu 頭捄) phía tây là sông Nhuệ.
Chùa chính có kết cấu chữ Đinh gồm tiền đường - thiêu hương - thượng điện. Tiền đường là dãy nhà ngang 5 gian: Hai gian trái tiền đường là ban Hộ pháp Khuyến thiện và ban Đức Ông. Hai gian phải tiền đường là ban Hộ pháp Trừng ác và ban Thánh Hiền, phía trước đầu hồi là ban Hậu phật. Gian giữa tiền đường nối liền thiêu hương với gian đầu của thượng điện. Thượng điện là dãy nhà dọc 3 gian, gian đầu là bái đường, 2 gian hậu là Tam Bảo (Ngọc nữ - Cửu long; Bắc Đẩu - Ngọc Hoàng - Nam Tào; Tuyết Sơn - Chuẩn Đề - Di Lặc; Phổ Hiền - Thích Ca - Văn Thù; Thế Chí - Di Đà - Quan Âm; Tam Thế); hành lang tả hữu Tam Bảo gồm các ban Thập Điện - Tứ Vương, Thổ Địa - Giám Trai, sau cùng là hai vị Quan âm Tọa Sơn và Tống Tử. Phía trước chùa chính là sân nối ra cổng tam quan. Khu nhà Mẫu được xây dựng bên phải Thượng điện được xây dựng theo hình chữ Đinh gồm tiền tế và hậu cung, phía trước nhà Mẫu là sân gạch, bên phải là nhà Tổ.
Chùa có hệ thống tượng phật và kiến trúc mang phong cách thời Nguyễn. Tượng Phật và đồ thờ bị mất trộm dần, hiện nay đã được thay thế mới. Trong chùa hiện còn lưu giữ ba tấm bia Hậu khắc năm Tự Đức thứ 7 (1854), Bảo Đại thứ 4 (1929). và Bảo Đại thứ 7 (1932). Tương truyền đây là nơi xưa từng dùng để giam lỏng những quan lại trái ý vua nhưng không thể xử tội (?).
Tài liệu tham khảo:
Hội làng Hà Nội.
Từ Điển địa danh văn hóa và thắng cảnh Việt Nam.
Thần tích thần sắc Hà Nam.
Di sản hán nôm Việt Nam.
Đồng Khánh dư địa chí.
Bản xã truyện - Tự Đức 34 (1881)
Bản xã tế văn - niên giám Bảo Đại
Đông Trù Đoàn tộc phả - Minh Mệnh 13 (1832)
Hồ sơ di tích - cục di sản.
Viện nghiên cứu hán nôm:
Thần tích: AE.a7/30 ; AE.a2/81 ; AD.a2/60 ; AD.a9/4
Thác bản: 52950, 52951, 52952, 52953, 52954, 52955
Thư viện Khoa học xã hội: TTTS005102, TTTS004927, TTTS003524, TTTS001188, TSHN000347, TTTS001090
Trung tâm Lưu trữ quốc gia 1:
Địa bạ Gia Long 4 - số hồ sơ: 5125
Tài liệu lưu trữ về làng xã tỉnh Hà Đông - Fonds D'archivies De La Résidence De Hà Đông - tổng Đại Định - Hồ sơ: 1799, 1790, 2343
Đường làng Siêu Quần
Tổng Đại Định 1886-1888
Xã Siêu Quần TK19-20
Địa giới xã Siêu Quần 1947-1949
Đình Siêu Quần - 2022
Đình Siêu Quần - 1994
Vĩnh Knh 2 (1731)
Cảnh Thịnh 1 (1793)
Minh Mệnh 2 (1821)
Hôi làng Siêu Quần - 1994
Ký niệm bi lục - 1938
Hậu bi - 1952
Linh Ứng tự - 2022
Kỵ nhật bi ký - Tự Đức 7 (1854)
Ký kị bi ký - Bảo Đại 4 (1929)