John Crawfurd
Ngoại giao > Nhiệm vụ ở Cochin China > Chính thức đến Cochin China > Đến kinh đô Huế > Thăm Huế

Crawfurd ca ngợi cảnh quan của Huế đẹp không khác gì các thành phố ở Châu Âu. Đường sá và cầu cống ở Huế khó có nơi nào ở phương Đông sánh kịp. Ông còn đi thăm các ngôi miếu và chùa. Ở Huế, ông thoải mái tham quan chùa mà không bị làm phiền như ở Xiêm. Ông cũng phát hiện ở Huế có rất nhiều chim Ác là, một loài chim không thấy ở Ấn Độ mà chỉ có ở châu Âu.
Ngày 4 tháng 10 năm 1822, Minh Mạng sai hai vị quan văn, quan võ tới ban quà bánh, trái cây cho đoàn của Crawfurd. Vị quan trấn thủ Đà Nẵng, theo lệnh ra Huế cùng đoàn Crawfurd, hỏi ông một số câu khó trả lời như: vì sao nước Anh với nước Pháp đánh nhau nhiều năm; và vì sau người Mỹ ly khai khỏi nước Anh trong khi cả hai bên đều cùng một dân tộc, tiếng nói,... Một buổi tiệc khác được vua ban cho đoàn của Crawfurd, có sự tham sự của một vị quan đứng thứ tư trong triều. Trong bữa tiệc trang nhã và sạch sẽ ấy, Crawfurd rất chú ý đến ba tô trứng vịt lộn (hatched eggs). Khi ông hỏi cậu phục vụ người Việt, cậu ta đã rất "khờ khạo" nói rằng hột vịt lộn là một món ngon trong giới người nghèo, chỉ hợp với những người đặc biệt. Thực tế, Crawfurd sau đó được biết, 30 hột vịt lộn giá chỉ có 1 cent, rẻ hơn cả trứng tươi. Ông cho rằng, khi người ta mới vừa mời tiệc nhau, thì trứng được đem cho gà ấp, sau 10-12 ngày, trứng sẽ chín muồi, và lúc đãi tiệc, nó sẽ rất hợp khẩu vị của một người Việt sành ăn. Người Việt dù ăn uống bừa bãi, lại rất ác cảm với sữa. Họ cứ khăng khăng bảo rằng, uống sữa cũng không khác uống máu tươi là mấy. Còn những người giúp việc gốc Ấn Độ của Crawfurd đã xúc phạm người Việt khi không chịu tham gia bữa tiệc cung đình. Bởi thật ra họ bị sốc khi biết chi tiết các món ăn.
Trao đổi với các thương nhân người Hoa, Crawfurd nắm được một số thông tin: "quan chức ở nước này vô cùng thất thường, và chả có gì ngoài bực mình khi phải thỏa thuận với họ. Ví như, ông bán một bộ tách trà, thế mà họ chỉ muốn có cái tách chứ không mua luôn cái đĩa (kê đáy tách), hoặc ngược lại. Tôi chưa bao giờ làm xong một giao kèo với họ mà cổ tôi không bị nhỏ lại [cảm thấy bấn an]." Hoặc một người Hoa khác bảo: "người Việt xem những người tóc đỏ [hồng mao] và răng trắng, tức người châu Âu, là những kẻ hiếu chiến và tham lam như hổ báo.".
Ngày 12 tháng 10 năm 1822, không có cuộc gặp mặt nhà vua nào được tổ chức cho đoàn của Crawfurd. Ông được cho phép quay lại Đà Nẵng bằng đường bộ để tham quan. Trước khi rời Huế, Crawfurd đến phủ của vị quan Tượng binh (kiêm Ngoại giao) để thương thảo lần cuối. Quan Tượng binh đã chất vấn Crawfurd một số điều về cuộc ghé thăm Sài Gòn như: Crawfurd tự nguyện dâng thư của Toàn quyền Anh cho Tổng trấn [Lê Văn Duyệt] hay là ông ta [Lê Văn Duyệt] ép? Và rằng: Không ai được phép xem thư của nhà vua trước khi nó được trình lên ngài ấy cả. Crawfurd nhận ra sự ghen ghét của triều đình đối với quan Tổng trấn thành Gia Định. Theo tìm hiểu của Crawfurd, Lê Văn Duyệt không chỉ nhân vật đứng đầu cả nước về đẳng cấp và quyền lực, mà còn ở sự cứng rắn, tài năng và liêm chính của ông ta. Việc Lê Văn Duyệt phải rời kinh đô để đi trấn thủ Gia Định là một mất mát lớn, khiến những quan chức tham lam không còn bị ai kiềm chế. Vua Minh Mạng cố nhiên đố kị với uy danh của quan Tổng trấn.
Crawfurd sau đó từ chối nhận quà của vua ban cho Toàn quyền Anh, chỉ nhận quà cho sứ đoàn. Vua Minh Mạng sai một vị Thượng thư viết thư lại cho Toàn quyền, đại ý cho phép tàu thuyền Anh được buôn bán với điều kiện không được chiếm đất hay lập nhà trên bờ. Tuy nhiên, tàu Anh chỉ được ghé các cảng Saigun, Hàn hay Touran, Faifo, Huế. Riêng Bắc Hà, vua không cho phép tàu Anh ghé.
Nhận xét về cuộc thảo luận tại nhà quan Tượng binh, ông quan này thể hiện một sự hài hước và nhã nhặn. Ông ta còn nói cả chuyện cá nhân, rồi có bốn năm đứa con, cháu của ông đứng sau lưng; khiến ông kể rằng nhà ông có tới 50-60 người. Lúc ăn tiệc, ông ta không ăn, nhưng bốn ông quan thuộc cấp thì "xử lý" rất tốt đồ ăn. Crawfurd bình luận, tuy người Việt ăn đũa giống người Hoa, người Nhật, nhưng cũng chả ngon miệng là mấy so với cách ăn bốc của những giống người châu Á khác.