stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Ủy ban năm tỉnh Bắc Hàn Quốc
Lịch sử

Được thành lập vào năm 1949, ủy ban này chịu trách nhiệm chính thức cho chính quyền của năm tỉnh của Đại Hàn Dân quốc, hay còn gọi là Hàn Quốc hoặc Nam Hàn, nằm hoàn toàn ở phía bắc của Đường phân giới quân sự, khi chính phủ Hàn Quốc chính thức tuyên bố là chính phủ hợp pháp duy nhất của toàn bộ  bán đảo Triều Tiên. Năm tỉnh này bao trùm toàn bộ lãnh thổ của Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Triều Tiên, hay còn gọi là Triều Tiên hoặc Bắc Triều Tiên. Tổng thống Hàn Quốc bổ nhiệm các thống đốc cho từng tỉnh. Tuy nhiên, vai trò của nó chủ yếu mang tính biểu tượng, vì lãnh thổ thuộc thẩm quyền hiệu quả của Triều Tiên. Chức năng thực tế chính của ủy ban là hỗ trợ cho những người đào tẩu khỏi Triều Tiên sống ở Hàn Quốc, bao gồm giúp tái định cư người Triều Tiên và tổ chức các sự kiện xã hội cho Triều Tiên.
Mặc dù tên của nó, ủy ban không đóng vai trò nào trong quan hệ Liên Triều; Các vấn đề của CHDCND Triều Tiên được xử lý bởi Bộ Thống nhất. Trong trường hợp sụp đổ của Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Triều Tiên, các kế hoạch dự phòng kêu gọi một cơ quan chính phủ mới sẽ được thành lập để quản lý miền bắc Triều Tiên dưới sự lãnh đạo của Bộ trưởng Bộ Thống nhất. Trong trường hợp đó, năm thống đốc sẽ phải từ chức và ủy ban sẽ bị giải tán.
Cờ hiệu của năm tỉnh Triều Tiên

Bắc Hamgyeong
Nam Hamgyeong
HwangHae
Bắc Pyeongan
Nam Pyeongan
Các tỉnh Hàn Quốc có lãnh thổ ở CHDCND Triều Tiên

Hai tỉnh của Hàn Quốc, Gyeonggi và Gangwon, chính thức có một phần lãnh thổ của họ ở CHDCND Triều Tiên. Chính phủ Hàn Quốc coi các thống đốc của hai tỉnh này là người đứng đầu toàn bộ tỉnh của họ, bao gồm cả các bộ phận ở miền Bắc.
Tỉnh Gyeonggi - Gaeseong, Quận Gaepung & Quận Jangdan
Tỉnh Gangwon - từ tỉnh Kangwon - huyện Gimhwa, huyện Icheon, Tongchon, huyện Pyeonggang và Hoeyang
Chú thích

1 2  “South Korea's Governors of Northern Provinces Don't—And Never Will—Govern”. The Wall Street Journal. ngày 17 tháng 3 năm 2014. Bản gốc lưu trữ ngày 15 tháng 12 năm 2014. Truy cập ngày 2 tháng 4 năm 2014.
↑  “Purpose/Function”. The Committee for the Five Northern Korean Provinces. Bản gốc lưu trữ ngày 7 tháng 4 năm 2014. Truy cập ngày 2 tháng 4 năm 2014.
1 2  “South Korea's Governors-in-Theory for North Korea”. The Wall Street Journal. ngày 18 tháng 3 năm 2014. Truy cập ngày 29 tháng 4 năm 2014.
Sắc ký

Sắc ký bản mỏng dùng để phân tích các chất chiết từ thực vật, phương pháp thử nghiệm trên thường dùng để phân tích các chất màu từ thực vật từ đó mới có tên gọi là Sắc ký
Sắc ký (tiếng Anh: chromatography, từ tiếng Hy Lạp là χρῶμα chroma có nghĩa là "màu sắc" và γράφειν graphein nghĩa là "ghi lại") là một trong các kĩ thuật phân tích thường dùng trong phòng thí nghiệm của bộ môn hóa học phân tích dùng để tách các chất trong một hỗn hợp. Nó bao gồm việc cho mẫu chứa chất cần phân tích trong "pha động", thường là dòng chảy của dung môi, di chuyển qua "pha tĩnh." Pha tĩnh trì hoãn sự di chuyển của các thành phần trong mẫu. Khi các thành phần này di chuyển qua hệ thống với tốc độ khác nhau, chúng sẽ được tách khỏi nhau theo thời gian, giống như các vận động viên chạy maratông. Một cách lý tưởng, mỗi thành phần đi qua hệ thống trong một khoảng thời gian riêng biệt, gọi là "thời gian lưu."
Trong kĩ thuật sắc ký, hỗn hợp được chuyên chở trong chất lỏng hoặc khí và các thành phần của nó được tách ra do sự phân bố khác nhau của các chất tan khi chúng chảy qua pha tĩnh rắn hay lỏng. Nhiều kĩ thuật khác nhau đã được dùng để phân tích hợp chất phức tạp dựa trên ái tính khác nhau của các chất trong môi trường động khí hoặc lỏng và đối với môi trường hấp phụ tĩnh mà chúng di chuyển qua, như giấy, gelatin hay gel magie silicate.
Sắc ký phân tích được dùng để xác định danh tính và nồng độ các phân tử trong hỗn hợp. Sắc ký tinh chế được dùng để tinh chế các chất có trong hỗn hợp.
Lịch sử

Nhà thực vật học người Nga Mikhail Tsvet (Mikhail Semyonovich Tsvet) phát minh ra kĩ thuật sắc ký vào năm 1903 khi ông đang nghiên cứu về chlorophyll . Chữ sắc trong sắc ký có nghĩa là màu; nó vừa là tên của Tsvet trong nghĩa tiếng Nga, và vừa là màu của các sắc tố thực vật ông phân tích vào lúc bấy giờ. Tên này vẫn tiếp tục được dùng dù các phương pháp hiện đại không còn liên quan đến màu sắc.
Năm 1952 Archer John Porter Martin và Richard Laurence Millington Synge được trao giải Nobel Hoá học cho phát minh của họ về sắc ký phân bố.
Kĩ thuật sắc ký phát triển nhanh chóng trong suốt thế kỉ 20. Các nhà nghiên cứu nhận thấy nguyên tắc nền tảng của sắc ký Tsvet có thể được áp dụng theo nhiều cách khác nhau, từ đó xuất hiện nhiều loại sắc ký khác nhau. Đồng thời, kĩ thuật thực hiện sắc ký cũng tiến bộ liên tục, cho phép phân tích các phân tử tương tự nhau.
Thuật ngữ

Pha động: Hợp chất di chuyển cùng với các thành phần trong hỗn hợp. Thường là chất lỏng hoặc chất khí.
Pha tĩnh: Hợp chất dùng để tách các thành phần trong hỗn hợp và thường không di chuyển cùng với thành phần. Ví dụ: Silica trong sắc ký lớp mỏng.
Dung môi: Chất lỏng dùng để tách các thành phần từ hỗn hợp
Sắc ký đồ: Một đồ thị mô tả sự thay đổi đáp ứng của máy dò (detector) theo thời gian.
Lý thuyết sắc ký

Sắc ký là kĩ thuật phân tích chất khai thác sự khác biệt trong phân bố giữa pha động và pha tĩnh để tách các thành phần trong hỗn hợp. Các thành phần của hỗn hợp có thể tương tác với pha tĩnh dựa trên điện tích, độ tan tương đối và tính hấp phụ.
Lý thuyết sắc ký > Mức lưu giữ

Mức lưu giữ đo tốc độ một chất di chuyển trong hệ thống sắc ký. Ở các hệ thống liên tục như HPLC hay GC mà các hợp chất được chiết xuất bởi chất chiết xuất, mức lưu giữ được đo bằng thời gian lưu (Retention time) Rt hay tR, khoảng thời gian giữa tiêm (injection time) và phát hiện (detection time). Ở các hệ thống ngắt quãng như TLC, mức lưu giữ được đo bằng hệ số lưu Rf, quãng đường di chuyển của hợp chất chia cho quãng đường di chuyển của chất chiết xuất (chạy nhanh hơn hợp chất cần phân tích). Hệ số lưu của hỗn hợp được tính theo công thức:
R_{f}={\frac {l}{l_{0}}}
Trong đó,  R_{f} là hệ số lưu,  l là khoảng cách từ tuyến xuất phát tới tâm vệt sắc ký khoảng cách mà mẫu sắc ký di chuyển),  l_{0} là khoảng cách từ tuyến xuất phát tới tuyến dung môi (khoảng cách mà dung môi đã di chuyển)
Mức lưu giữ của một chất thường khác nhau đáng kể giữa các thí nghiệm và phòng thí nghiệm do dao động của chất chiết xuất, pha tĩnh, nhiệt độ và thiết kế của thí nghiệm. Vì vậy điều quan trọng là phải so sánh mức lưu giữ của hợp chất muốn khảo sát với một hoặc nhiều hợp chất chuẩn trong cùng điều kiện.
Các kĩ thuật sắc ký > Sắc ký giấy

Là phương pháp sắc kí phân bố trên cellulose. Trong sắc kí giấy người ta cho 1 giọt dung dịch phân tích chấm lên giấy sắc kí. Khi ấy các cấu tử trong chất phân tích do tính chất phân bố khác nhau giữa dung môi và dung dịch nước nên sẽ bị tách ra ở các vị trí khác nhau trên giấy.
Các kĩ thuật sắc ký > Sắc ký lớp mỏng

Xem thêm: Sắc ký lớp mỏng
Sắc ký lớp mỏng (TLC: thin layer chromatography) là kĩ thuật sắc ký khá nhanh gọn và tiện lợi. Nó giúp nhận biết nhanh được số lượng thành phần có trong hỗn hợp đem sắc ký. Trong phương pháp sắc ký lớp mỏng, thành phần trong hỗn hợp được xác định nhờ so sánh hệ số lưu của hỗn hợp Rf và hệ số lưu Rf của một số chất đã biết.
Bản sắc ký dùng trong sắc ký lớp mỏng thường làm bằng thủy tinh, nhôm hoặc bản plastic (chất dẻo) được phủ lên trên bằng 1 lớp chất rắn mỏng như silica gel, nhôm oxit, polyamide, hoặc xenlulozo.
Các kĩ thuật sắc ký > Sắc ký cột

Sắc ký cột (column chromatography) là phương pháp sắc ký dùng cột chứa pha tĩnh như silica gel, alumina, canxi phosphat, canxi cacbonat, hay tinh bột. Cột sắc ký có thể chứa đầy pha tĩnh, hoặc tập trung pha động ở bên thành của ống để pha động có thể di chuyển.
Các kĩ thuật sắc ký > Sắc ký trao đổi ion

Sắc ký trao đổi Ion (Ion-exchange chromatography, viết tắt là IC) là một quá trình cho phép phân tách các ion hay các phân tử phân cực dựa trên tính chất của chúng. Độ trao đổi ion giữa các phân tử sinh chất mang điện tích và nhóm điện tích gắn trên nền cột phụ thuộc vào pH.
Các kĩ thuật sắc ký > Sắc ký lỏng hiệu năng cao

Là phương pháp chia tách trong đó pha động là chất lỏng còn pha tĩnh chứa trong cột là chất rắn đã được phân chia dưới dạng tiểu phân hoặc một chất lỏng đã phủ lên một chất mang rắn hay là một chất mang đã được biến đổi bằng liên kết hóa học với các nhóm chức hữu cơ. Quá trình sắc ký lỏng dựa trên cơ chế hấp phụ, phân bố, trao đổi ion hay phân loại theo kích cỡ (rây phân tử)
Các kĩ thuật sắc ký > Sắc ký lọc gel

Hoạt động theo nguyên lý tách các phân tử theo kích thước và khối lượng khác nhau đi qua nền nhựa xốp. Khi hỗn hợp protein được nạp vào nền cột, các phân tử prortein nhỏ sẽ khuếch tán vào các lỗ. Còn các protein lớn sẽ không chiu vào lỗ và tiếp tục đi dọc theo cột và sẽ sớm ra khỏi cột hơn những hạt nhỏ. Sắc ký lọc gel thường được dùng để: loại muối, các phân tử có kích thước nhỏ; tinh sạch phân tử sinh chất ở trong mẫu nhỏ; xác định trọng lượng phân tử...
Các kĩ thuật sắc ký > Sắc ký ái lực

Là phương pháp tách riêng biệt và đặc hiệu sinh chất, dựa vào khả năng đặc hiệu của chúng vào nền sắc ký thông qua tương tác giữa kháng nguyên-kháng thể, enzyme-cơ chất... Sau đó dùng đệm phù hợp để rửa trôi sinh chất mong muốn ra khỏi cột. Các tay nối đặc hiệu sinh học thường là các chất có trong các phản ứng sinh hóa.
Các kĩ thuật sắc ký > Sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC)

Xem thêm: Sắc ký lỏng hiệu năng cao
HPLC  (High Performance Liquid Chromatography) là phương pháp sắc ký phân tách và định lượng sinh chất dưới áp suất cao, giúp giảm đáng kể thời gian và hiệu quả, chất lượng phân tích. Ưu điểm là giảm thời gian tách và thu mẫu nhờ quá trình sắc ký được thực hiện dưới áp suất nén cao, chất mang thường là polymer hữu cơ như polystyren hoặc hạt silicagel.
Quá trình sắc ký giấy
Quy trình sắc ký cột.
Dehaasia sumatrana

| Dehaasia sumatrana> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Magnoliidae
Bộ (ordo): Laurales
Họ (familia): Lauraceae
Chi (genus): Dehaasia
Loài (species): D. sumatrana
Danh pháp hai phần
Dehaasia sumatrana Kosterm., 1973 
Dehaasia sumatrana là loài thực vật có hoa trong họ Nguyệt quế. Loài này được Kosterm. miêu tả khoa học đầu tiên năm 1973.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Dehaasia sumatrana”. Truy cập ngày 14 tháng 6 năm 2013.
Sechium

| Sechium |
| --- | --- |
Su su
Phân loại khoa học
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
Bộ (ordo): Cucurbitales
Họ (familia): Cucurbitaceae
Tông (tribus): Sicyeae
Phân tông (subtribus): Sicyinae
Chi (genus): Sechium P. Browne, 1756
Loài điển hình
Sechium edule (Jacq.) Sw., 1800 
Các loài
 Xem bài.
Danh pháp đồng nghĩa
  Danh sách  Ahzolia Standl. & Steyerm., 1944  Chayota Jacq., 1780  Chocho Adans., 1763  Frantzia Pittier, 1910?  Polakowskia Pittier, 1910?  
Sechium là danh pháp khoa học của một chi thực vật có hoa trong họ Cucurbitaceae.
Tình trạng hiện tại

Hiện tại, ghi nhận của The Plants of the World Online về các danh pháp loài trong Sechium như sau:
Được coi là đồng nghĩa:
Sechium compositum = Microsechium compositum. Có thể sẽ gộp trong Sicyos nghĩa rộng.
Sechium edule = Sicyos edulis.
Sechium hintonii = Microsechium hintonii. Có thể sẽ gộp trong Sicyos nghĩa rộng.
Không đặt vào đâu, với 6 loài cuối có thể đặt trong chi Frantzia được phục hồi:
Sechium chinantlense. Có thể sẽ gộp trong Sicyos nghĩa rộng.
Sechium mexicanum. Có thể sẽ gộp trong Sicyos nghĩa rộng.
Sechium tacaco. Có thể sẽ đưa lại vào Frantzia được phục hồi.
Sechium talamancense. Có thể sẽ đưa lại vào Frantzia được phục hồi.
Sechium panamense. Có thể sẽ đưa lại vào Frantzia được phục hồi.
Sechium pittieri. Có thể sẽ đưa lại vào Frantzia được phục hồi.
Sechium venosum. Có thể sẽ đưa lại vào Frantzia được phục hồi.
Sechium villosum. Có thể sẽ đưa lại vào Frantzia được phục hồi.
Tình trạng hiện tại > Từng xếp trong chi

Sechium amazonicum = Cayaponia amazonica
Sechium palmatum = Microsechium palmatum
Sechium peruvianum = Cayaponia peruviana
Chú thích

1 2  Patrick Browne, 1756. Sechium. The Civil and Natural History of Jamaica in Three Parts 355.
1 2  Olof Swartz, 1800. Sechium edule. Flora Indiae Occidentalis: aucta atque illustrata sive descriptiones plantarum in prodromo recensitarum 2: 1150.
↑  “USDA GRIN Taxonomy”. Bản gốc lưu trữ ngày 27 tháng 10 năm 2014. Truy cập ngày 10 tháng 3 năm 2014.
↑  The Plant List (2010). “Sechium”. Truy cập ngày 25 tháng 9 năm 2013.
↑  Nikolaus Joseph von Jacquin, 1760. Sicyos edulis. Enumeratio Systematica Plantarum, quas in Insulis Caribaeis vicinaque Americes continente detexit novas, aut jam cognitas emendavit 32.
↑  Nikolaus Joseph von Jacquin, 1780. Chayota edulis. Selectarum stirpium Americanarum historia in qua ad Linnaeanum systema determinatae descriptaeque sistuntur plantae illae, quas in insulis Martinica, Jamaica, Domingo, aliisque, et in vicinae continentis parte, observavit rariores; adjectis iconibus ad auctoris archetypa pictis. Mô tả: Trang 125-126. Hình minh họa: Tab. 245.
↑  Johann Christian Daniel von Schreber, 1791. 1482. Sechium. Genera Plantarum. Editio 8 2: 664-665.
↑  Jeffrey C., 1978. Further notes on Cucurbitaceae. IV. Some New World taxa. Kew Bull. 33(2): 347-380.
↑  Newstrom L. E., 1986. Studies in the Origin and Evolution of Chayote, Sechium edule (Jacq.) Sw. (Cucurbitaceae). Luận án tiến sĩ, Đại học California, Berkeley. 149 trang.
↑  Rafael Lira Saade, 1996. Chayote. Sechium edule (Jacq.) Sw.. Promoting the conservation and use of underutilized and neglected crops. 8. Institute of Plant Genetics and Crop Plant Research, Gatersleben / International Plant Genetic Resources Institute, Rome, Italy.
↑  Sebastian P., Schaefer H., Lira R., Telford I. R. H. & Renner S. S., 2012. Radiation following long-distance dispersal: the contributions of time, opportunity and diaspore morphology in Sicyos (Cucurbitaceae). Journal of Biogeography 39: 1427–1438, doi:10.1111/j.1365-2699.2012.02695.x.
Notodiaptomus dubius

| Notodiaptomus dubius> Tình trạng bảo tồn |
| --- | --- |
 Sắp nguy cấp  (IUCN 2.3)
Phân loại khoa học
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Phân ngành (subphylum): Crustacea
Lớp (class): Maxillopoda
Phân lớp (subclass): Copepoda
Bộ (ordo): Calanoida
Họ (familia): Diaptomidae
Chi (genus): Notodiaptomus 
Loài (species): N. dubius
Danh pháp hai phần
Notodiaptomus dubius Dussart & Matsumura-Tundisi, 1986 
Notodiaptomus dubius là một loài động vật giáp xác thuộc họ Diaptomidae. Chúng là loài đặc hữu của Brasil.
Kikas

Đối với vận động viên bóng rổ người Angola, xem Joaquim Gomes. Đối với họ người Estonia, xem Kikkas.
| Thông tin cá nhân |
| --- | --- | --- | --- |
Tên đầy đủ:  Luís Filipe Gomes Almeida
Ngày sinh:  12 tháng 1, 1991 (33 tuổi)
Nơi sinh:  Lisbon, Bồ Đào Nha
Chiều cao:  1,69 m (5 ft 6+1⁄2 in)
Vị trí:  Tiền vệ phòng ngự
Thông tin đội
Đội hiện nay:  Real Massamá
Số áo:  10
Sự nghiệp cầu thủ trẻ
Năm:  Đội
1999–2000:  Damaiense
2000–2010:  Sporting CP
Sự nghiệp cầu thủ chuyên nghiệp*
| Năm |  Đội |  ST |  (BT) |
| 2010–2012 |  Real Massamá |  59 |  (0) |
| 2012–2016 |  Sporting B |  90 |  (1) |
| 2015 |  → Rapid București (mượn) |  6 |  (0) |
| 2015–2016 |  → Recreativo (mượn) |  4 |  (0) |
| 2016–2017 |  Leixões |  4 |  (0) |
| 2017 |  → Real Massamá (mượn) |  8 |  (0) |
| 2017– |  Real Massamá |  15 |  (0) |
Sự nghiệp đội tuyển quốc gia
| Năm |  Đội |  ST |  (BT) |
| 2007–2008 |  U-17 Bồ Đào Nha |  10 |  (0) |
| 2008–2009 |  U-18 Bồ Đào Nha |  9 |  (0) |
| 2009 |  U-19 Bồ Đào Nha |  3 |  (0) |
 *Số trận ra sân và số bàn thắng ở câu lạc bộ tại giải quốc gia, chính xác tính đến 13 tháng 5, 2018
Luís Filipe Gomes Almeida (sinh ngày 12 tháng 1 năm 1991 ở Lisbon), hay Kikas, là một cầu thủ bóng đá người Bồ Đào Nha thi đấu cho Real S.C. ở vị trí tiền vệ phòng ngự.
Phêrô Nguyễn Khắc Tự

| Phêrô Nguyễn Khắc Tự> Thánh Tử đạo |
| --- | --- |
Sinh: 1808 Ninh Bình, Việt Nam
Mất: 10 tháng 7 năm 1840(1840-07-10) (31–32 tuổi)
Tôn kính: Giáo hội Công giáo Rôma
Chân phước: 27 tháng 5 năm 1900 bởi Giáo hoàng Lêô XII
Tuyên thánh: 19 tháng 6 năm 1988, Roma bởi Giáo hoàng Gioan Phaolô II
Lễ kính: 10 tháng 7
Bị bách hại:  bởi Minh Mạng (Nhà Nguyễn)
Phêrô Nguyễn Khắc Tự là một thầy giảng tử vì đạo dưới triều vua Minh Mạng, được Giáo hội Công giáo Rôma phong Hiển Thánh vào năm 1988.
Ông sinh năm 1808 tại giáo xứ Bình Hòa, xã Khánh Hồng, huyện Yên Khánh, tỉnh Ninh Bình, thuộc Giáo phận Phát Diệm. Năm 20 tuổi, ông về giúp thừa sai Pierre Dumoulin Borie Cao. Ông cùng bị bắt với giám mục Borie Cao tại Bố Chính, bị đóng gông giải về Đồng Hới. Tại công đường, vì từ chối đạp lên Thánh Giá, ông bị đánh 20 roi. Ông còn bị nhốt vào hầm rắn độc nhưng không việc gì. Ngày 10 tháng 7 năm 1840, ông nằm xuống để binh lính tròng dây xiết cổ (xử giảo) tại pháp trường Đồng Hới.
Chú thích

↑  Hồng Y Giuse Maria Trịnh Văn Căn, Sách truyện các thánh tử đạo Việt Nam. Tập I. Hà Nội 1990, 271 ghi thầy sinh năm 1811.
↑  “Ngày 10 Tháng 7, Kính Hai Thánh: Phêrô Nguyễn Khắc Tự - Thầy Giảng; Antôn Nguyễn Hữu Quỳnh (Năm) - Giáo dân, Tử Đạo”. Giáo phận Hưng Hóa.
↑  Hội đồng Giám mục Việt Nam, Giám mục Phêrô Nguyễn Văn Khảm (2018). Hạnh các thánh tử đạo Việt Nam. Tôn giáo. tr. 278–279.
Estola attenuata

| Estola attenuata> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Coleoptera
Phân bộ (subordo): Polyphaga
Liên họ (superfamilia): Cerambycoidea
Họ (familia): Cerambycidae
Chi (genus): Estola
Loài (species): E. attenuata
Danh pháp hai phần
Estola attenuata Fisher, 1926 
Estola attenuata là một loài bọ cánh cứng trong họ Cerambycidae.
Chú thích

↑  Bisby, F.A.; Roskov, Y.R.; Orrell, T.M.; Nicolson, D.; Paglinawan, L.E.; Bailly, N.; Kirk, P.M.; Bourgoin, T.; Baillargeon, G.; Ouvrard, D. (2011). “Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist”. Species 2000: Reading, UK. Truy cập ngày 24 tháng 9 năm 2012.
Lịch sử Bắc Mỹ

Một bức ảnh vệ tinh màu thật Bắc Mỹ
Lịch sử Bắc Mỹ bao gồm cả lịch sử thời tiền sử và khi người châu Âu đến châu Mỹ. Người Idien cổ đã đến Bắc Mỹ cách đây từ 17.000 đến 40.000 năm trước. Trong thời tiền sử, lục địa Bắc Mỹ đó rất nhiều nền văn minh như văn minh Inuit, Maya, Aztec,... Những cộng đồng này dù bị cô lập nhưng lại phát triển mạnh về cuộc sống và văn hoá.
Như đã biết, Christopher Columbus là người phát hiện châu Mỹ cách đây 500 năm trước. Lục địa được phân chia bởi ba cường quốc lớn là Anh, Pháp và Tây Ban Nha.
Thời kỳ thuộc địa chỉ kéo dài khoảng 3 thế kỷ. Các thuộc địa bắt đầu độc lập từ khi cách mạng Hoa Kỳ thành công và Hoa Kỳ độc lập vào năm 1776.
Từ thế kỷ 19 đến thế kỷ 21, các quốc gia Bắc Mỹ đã hợp tác phát triển kinh tế, khoa học, xã hội, an ninh và chính trị. Với việc phát triển thương mại, buôn bán ma túy là một vấn đề đáng lo ngại.
Tiền Columbus > Cuộc di cư của người Idien cổ

Bài chi tiết: Cầu lục địa Beringia
Cuộc di cư của người Idien cổ là đề tài để các nhà sử học nghiên cứu và thảo luận. Một giả thuyết trong nhiều năm qua cho rằng người Idien cổ di cư đến Bắc Mỹ qua cầu lục địa Beringia cách đây từ 17.000 đến 40.000 năm trước đây khi mực nước biển hạ xuống đáng kể do hậu quả của Băng hà Đệ tứ. Họ cũng có thể đi bộ hoặc dùng thuyền thô sơ để đến Nam Mỹ. Bằng chứng cho việc này đã bị nước biển nhấn chìm hàng trăm mét ở cuối kỷ Băng hà.
Các nhà khảo cổ thì cho rằng người Idien cổ từ Siberia đến Alaska qua Beringia dao động cách đây từ 16.500 đến 40.000 năm trước. Một số giả thuyết cho rằng nguồn gốc của người bản địa Bắc Mỹ đến từ Trung Mỹ. Một giả thuyết khác cho rằng nguồn gốc người bản địa đến từ châu Âu.
Các công cuộc bằng đá, như tên phóng, được người bản địa Bắc Mỹ sử dụng sớm nhất. Nó được phát hiện bởi các nhà khảo cổ học. Bằng chứng khoa học cho thấy người bản địa Bắc Mỹ có liên quan tới người châu Á, đặc biệt là người Siberia. Việc này thể hiện qua máu, DNA ty thể...
Tiền Columbus > Các nền văn minh cổ

Bài chi tiết: Thời kỳ tiền Colombo
Trước khi người châu Âu đến, ho có một cuộc sống và văn hoá tốt. Họ thành thạo toán học, thiên văn học,... Giữa các nền văn minh không phải lúc nào cũng hòa bình.
Ở thời kỳ Archaic, khí hậu trở nên ấm và khô hơn. Những loài động vật cõ lớn cuối cùng đã biến mất. Đa số dân số mới tại Bắc Mỹ săn bắt-hái lượm. Họ thích nghi rất nhanh với môi trường nơi đây. Họ có những cuộc đi săn nhỏ, ăn cá hay rau mọc hoang. Họ cũng có nhiều cuộc săn lớn.
Người Maya có bộ lịch riêng khá phức tạp. Khi người Tây Ban Nha đến, họ đã thống trị đế chế Aztec. Ở phía Bắc, Hokokam và Anasaki là hai nền văn hóa sản xuất nông nghiệp cho đến khi người Tây Ban Nha đến vào thập niên 40 của thế kỷ 16. Khi người châu Âu đến Bắc Mỹ, người bản địa giảm đi đáng kể, các ngôn ngữ bản địa bị tuyệt chủng.
Thực dân châu Âu

Bài chi tiết: Phát hiện ra châu Mỹ và Thực dân châu Âu tại châu Mỹ
Thực dân châu Âu > Người Viking

Người Bắc Mỹ bị cô lập với thế giới bên ngoài trước năm 1492, nhưng có một giả thuyết cho rằng người Viking đã đến Bắc Mỹ trước cả Christopher Columbus, điều này thể hiện qua di chỉ L'Anse aux Meadows tại tỉnh bang Newfoundland và Labrador.
Khi người Viking đến Bắc Mỹ, người châu Âu vẫn chưa biết đến Bắc Mỹ cho đến năm 1492. Năm 1490, Christopher Columbus đã xin đi tới vùng phía Tây để có con đường ngắn đến châu Á. Điều này được sự ủng hộ của Nữ hoàng Isabella I và vua Ferdinand I. Năm 1492, Christopher Columbus đến được Bahamas.
John Cabot đã khám phá ra bờ biển Canada vào năm 1497. Giovanni da Verrazzano cũng đã khám phá ra bờ biển phía Đông Bắc Mỹ, từ Newfoundland đến Florida vào năm 1524. Jacques Cartier cũng đã có một chuyến thám hiểm vào năm 1534.
Thực dân châu Âu > Thuộc địa thành công

Đến năm 1663, Pháp đã chiếm một vùng có diện tích lớn tại Bắc Mỹ.
Chiến tranh của các cường quốc châu Âu gây ra hàng loạt chiến tranh tại Bắc Mỹ, có thể tác động lên các thuộc địa. Các thuộc địa thường thay đổi chủ một cách nhanh chóng. Việc Pháp rời khỏi Bắc Mỹ là một thảm hoạ với người bản địa Đông Bắc Mỹ.
Các thuộc địa độc lập

Bài chi tiết: Cách mạng Hoa Kỳ, Lịch sử Hoa Kỳ, và Cách mạng Mexico
Cách mạng Hoa Kỳ gây biến động lớn trong lục địa. Cuộc cách mạng này giúp Canada và Hoa Kỳ độc lập khỏi Anh và Pháp.
Trong khi đó, Tây Ban Nha đang suy yếu. Năm 1810, mục sư Miguel Hidalgo y Costilla đã tuyên bố nền độc lập của Mexico. Đến năm 1821, Mexico đã chính thức độc lập.
Các quốc gia mở rộng lãnh thổ

Từ khi độc lập, Hoa Kỳ đã mở rộng lãnh thổ sang phía Tây, đặc biệt như việc mua lãnh thổ Louisiana vào năm 1803. Sau chiến tranh năm 1812, người Anh và người Ireland tăng đáng kể ở Canada.
Các quốc gia cứ tiếp tục mở rộng và độc lập, làm phức tạp hoá sự phân chia giữa các quốc gia "tự do" và những quốc gia theo chủ nghĩa nô lệ, đã dẫn đến việc ký Thỏa hiệp Missouri giữa các quốc gia Bắc Mỹ vào năm 1820. Canada đã vấp phải sự chia rẽ giữa Anh và Pháp, nguyên nhân xảy ra nội chiến Canada vào năm 1837. Nền chính trị của Mexico đang rất căng thẳng, trong đó, nhiều vùng nói tiếng Anh đã tuyên bố độc lập, như Texas đã tuyên bố độc lập Cộng hòa Texas vào năm 1830, dẫn đến cuộc chiến tranh Mexico-Hoa Kỳ. Sau cuộc chiến, lãnh thổ Hoa Kỳ đã mở rộng sang California và phía Tây Nam.
Xung đột, liên bang và các cuộc xâm lược

Bài chi tiết: Nội chiến Hoa Kỳ và can thiệp của Pháp tại Canada
Nội chiến làm rung động toàn xã hội Hoa Kỳ. Người châu Âu đã đàn áp người da đỏ và phá huỷ các di tích ở miền Nam. Sau cuộc nội chiến, Hoa Kỳ là quốc gia công nghiệp lớn.
Do cải cách kém nên Mexico là nơi mở cửa ảnh hưởng của nước ngoài. Điều này dẫn đến Đệ nhị đế chế Pháp xâm chiếm Mexico.
Cuối thế kỷ 19

Người Nga và người Trung Quốc đã ồ ạt nhập cư vào Bắc Mỹ vào nửa cuối thế kỷ 19. Hoa Kỳ có một cuộc nội chiến chống lại người bản địa. Tình hình tại Canada đã bình yên hơn. Newfoundland đã bắt đầu tự trị từ 1907.
Tại Mexico, toàn bộ thời kỳ này do chế độ độc tài của Porfirio Díaz lãnh đạo.