stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Gamzigrad
Lịch sử

Bên cạnh làng Gamzigrad có phế tích của một quần thể công trình xây dựng to lớn của Đế quốc La Mã, gọi là Felix Romuliana, một trong số công trình xây dựng quan trọng nhất của đế quốc này tại châu Âu. Những người thám hiểm trước kia đã tin rằng phế tích cổ này là một trại quân của người La Mã, vì quy mô rộng lớn của nó cùng vô số các ngọn tháp. Công việc khai quật khảo cổ có hệ thống bắt đầu từ năm 1953 đã phát hiện ra nơi này trên thực tế là một dinh thự của hoàng đế. Dinh này được một trong tứ đầu chế (cai trị đế quốc La Mã) là hoàng đế Galerius xây dựng. Ông là con nuôi và con rể của đại hoàng đế Diocletianus (244-311). Galerius khởi công xây dựng từ năm 289 (sau một trận thắng quân Ba Tư đem lại sự ngưỡng mộ và vinh quang cho ông) để đánh dấu nơi sinh của mình. Tên Felix Romuliana được đặt để tưởng niệm người mẹ của ông là Romula, cũng là một bà thầy cúng tà giáo. Quần thể công trình xây dựng này gồm các đền thờ và dinh thự dùng cho 3 mục đích chính: nơi thờ cúng thần thánh cho mẹ, một lăng mộ cho mình với tư cách một hoàng đế và một lâu đài sang trọng xa hoa dành cho mình khi về hưu, sau khi thoái vị. Quần thể công trình kiến trúc Romuliana tồn tại cho tới giữa thế kỷ thứ 5, khi người Hung đến cướp phá. Sau đó nơi này trở thành nơi định cư tầm thường của các nông dân và thợ thủ công, rồi cuối cùng bị bỏ hoang vào đầu thế kỷ thứ 7, khi người Slav tới đây.
Việc khai quật khảo cổ bên trong khu pháo đài đã đào lên di tích một tổ hợp dinh thự với các tranh khảm đặc biệt tinh vi, trong đó có tranh Adonis và tranh các cảnh săn bắn, các nhà tắm và các cổng to lớn. Nhiều nơi chôn giấu các đồng tiền vàng La Mã có giá trị lớn cũng tìm thấy ở nơi đây.
Trong số các vật quan trọng tìm thấy ở đây có các tượng chân dung các hoàng đế La Mã được làm bằng đá tím Ai Cập gọi là pocfia cùng các tiền kim loại, giúp cho việc xác định niên đại của quần thể công trình xây dựng này được chính xác.
Trong khóa họp thứ 31 của Ủy ban UNESCO tại Christchurch, New Zealand từ ngày 23 tháng 6 tới ngày 2 tháng 7 năm 2007, Ủy ban đã quyết định đưa quần thể công trình kiến trúc này vào danh sách di sản thế giới dưới tên "Gamzigrad-Romuliana, Cung điện của Galerius". Felix Romuliana là nơi thu hút du khách với các liên kết tới nơi sinh của trên 17 hoàng đế La Mã trên lãnh thổ nay là Serbia.
Các hoàng đế La Mã

Ba hoàng đế La Mã đã sinh tại khu vực này, ngày nay là Zaječar, Serbia.
Galerius cai trị 293-311
Maximinus cai trị 305-312
Licinius cai trị 308-324
Hình ảnh

Khu vực cổng
Bức tranh khảm của thần Dionysus Hy Lạp
Tàn tích của Cổng phía Đông
Tượng đầu của Galerius, được tìm thấy tại đây
Bản thiết kế
tàn tích của cung điện với sàn khảm
Chi tiết khảm
Văn Yên

Đối với các định nghĩa khác, xem Văn Yên (định hướng).
Văn Yên là một huyện thuộc tỉnh Yên Bái, Việt Nam.
Địa lý

Huyện Văn Yên nằm ở phía tây bắc tỉnh Yên Bái, có tọa độ địa lý 104º23'Đ đến 104º23'Đ và từ 21º50'30"B đến 22º12'B, có vị trí địa lý:
Phía đông giáp các huyện Lục Yên, Trấn Yên, Yên Bình
Phía tây giáp huyện Mù Cang Chải và huyện Văn Bàn, tỉnh Lào Cai
Phía nam giáp huyện Văn Chấn
Phía bắc giáp huyện Bảo Yên, tỉnh Lào Cai.
Thị trấn Mậu A là trung tâm kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội của huyện. Với lợi thế về vị trí nằm trên tuyến đường sắt Yên Bái – Lào Cai nối Côn Minh (Trung Quốc), tuyến tỉnh lộ 151 Yên Bái – Khe Sang, đường thủy sông Hồng và đường cao tốc Nội Bài – Lào Cai.
Hành chính

Huyện Văn Yên có 25 đơn vị hành chính cấp xã trực thuộc, bao gồm thị trấn Mậu A (huyện lỵ) và 24 xã: An Bình, An Thịnh, Châu Quế Hạ, Châu Quế Thượng, Đại Phác, Đại Sơn, Đông An, Đông Cuông, Lâm Giang, Lang Thíp, Mậu Đông, Mỏ Vàng, Nà Hẩu, Ngòi A, Phong Dụ Hạ, Phong Dụ Thượng, Quang Minh, Tân Hợp, Viễn Sơn, Xuân Ái, Xuân Tầm, Yên Hợp, Yên Phú, Yên Thái.
Lịch sử

Huyện Văn Yên được thành lập ngày 16 tháng 12 năm 1964 theo Quyết định số 177-CP của Hội đồng Chính phủ trên cơ sở tách 6 xã: Châu Quế Hạ, Châu Quế Thượng, Đông An, Lâm Giang, Lang Thíp, Phong Dụ thuộc huyện Văn Bàn (nay thuộc tỉnh Lào Cai) và 19 xã: An Bình, Đại Đồng, Đại Sơn, Đoàn Kết, Đông Cuông, Đồng Tâm, Hoàng Thắng, Mậu A, Mậu Đông, Minh Đông, Mỏ Vàng, Nhất Trí, Quang Minh, Xuân Ái, Xuân Lợi, Yên Hợp, Yên Hưng, Yên Phú, Yên Thành thuộc huyện Trấn Yên.
Ngày 17 tháng 2 năm 1965, Bộ Nội vụ ra Quyết định số 44-NV chia xã Phong Dụ thành 3 xã: Phong Dụ Thượng, Phong Dụ Hạ và Xuân Tầm.
Ngày 3 tháng 4 năm 1965, Bộ Nội vụ ra Quyết định số 125 đổi tên 5 xã: xã Đoàn Kết thành xã Ngòi A, xã Yên Thành thành xã Yên Thái, xã Đồng Tâm thành xã Tân Hợp, xã Đại Đồng thành xã Đại Phác, xã Nhất Trí thành xã Viễn Sơn.
Ngày 16 tháng 2 năm 1967, Bộ trưởng Bộ Nội vụ ra Quyết định số 52-NV chia xã Đại Phác thành 2 xã: Đại Phác và An Thịnh.
Ngày 2 tháng 3 năm 1973, Bộ trưởng Phủ Thủ tướng ra Quyết định số 12-BT, giải thể xã Xuân Lợi, sáp nhập các thôn của xã này vào xã Mỏ Vàng và xã Đại Sơn; giải thể xã Minh Đông, sáp nhập các thôn của xã này vào xã An Bình và xã Đông Cuông.
Sau năm 1975, huyện Văn Yên thuộc  tỉnh Hoàng Liên Sơn, bao gồm 26 xã: An Bình, An Thịnh, Châu Quế Hạ, Châu Quế Thượng, Đại Phác, Đại Sơn, Đông An, Đông Cuông, Hoàng Thắng, Lâm Giang, Lang Thíp, Mậu A, Mậu Đông, Mỏ Vàng, Ngòi A, Phong Du Hạ, Phong Du Thượng, Quang Minh, Tân Hợp, Viễn Sơn, Xuân Ái, Xuân Tầm, Yên Hợp, Yên Hưng, Yên Phú và Yên Thái.
Ngày 11 tháng 1 năm 1986, chia xã Mỏ Vàng thành 2 xã: Mỏ Vàng và Nà Hẩu.
Ngày 12 tháng 2 năm 1987, chuyển xã Mậu A thành thị trấn Mậu A (thị trấn huyện lỵ huyện Văn Yên).
Ngày 12 tháng 8 năm 1991, huyện Văn Yên trở lại thuộc tỉnh Yên Bái vừa tái lập.
Ngày 1 tháng 2 năm 2020, sáp nhập xã Hoàng Thắng vào xã Xuân Ái và sáp nhập xã Yên Hưng vào xã Yên Thái.
Huyện Văn Yên có 1 thị trấn và 24 xã như hiện nay.
Kinh tế - xã hội

Các khu và cụm công nghiệp trọng điểm của huyện:
Khu công nghiệp phía bắc Văn Yên của tỉnh Yên Bái (thuộc xã Đông Cuông) nằm trên trục đường Yên Bái - Khe Sang. Có đường điện 35 KV đi qua trung tâm khu công nghiệp. Nguồn nước tự nhiên được lấy từ sông Hồng (khu công nghiệp nằm giáp bờ sông Hồng)
Cụm công nghiệp phía tây cầu Mậu A (cụm công nghiệp của huyện) nằm trên trục đường Quy Mông - Đông An. Có đường điện 35 KV đi qua trung tâm, nguồn nước tự nhiên được lấy từ sông Hồng.
Cụm công nghiệp thôn Toàn An, xã Đông An (cụm công nghiệp của huyện) nằm trên trục đường Yên Bái - Khe Sang. Có đường điện 35 kV đi qua. Nguồn nước tự nhiên được lấy từ sông Hồng.
Đặc biệt Văn Yên có cây Quế, là loài cây cho giá trị kinh tế cao. Những người dân Văn Yên nơi đây lấy cây Quế làm loại cây trồng chủ yếu. So với chất lượng quế trên cả nước thì quế Văn Yên đứng thứ 2 sau quế Quảng Bình. Văn Yên còn có Đền Đông Cuông.
Dân số

Toàn huyện có 12 dân tộc trong đó có các dân tộc chủ yếu sau: Kinh, Tày, Dao, Hmông,...
Huyện Văn Yên có diện tích 1.390,34 km², dân số năm 2019 là 129.679 người, mật độ dân số đạt 93 người/km².
Huyện Văn Yên có diện tích 1.390,8 km², dân số thường trú năm 2023 là 134.306 người, mật độ dân số đạt 96 người/km².
Văn hóa

Đông Cuông là một ngôi đền nổi bật của huyện Văn Yên. Đền nằm ở xã Đông Cuông, huyện Văn Yên. Đền còn có tên gọi là đền thờ thần Vệ quốc vì ngoài mẫu Thượng Ngàn, đền còn thờ các vị có công chống giặc Nguyên - Mông thế kỷ XIII, đó là một số tướng người dân tộc địa phương. Khu vực này còn có miếu thờ Đức ông ở phía hữu ngạn sông Hồng. Xung quanh khu vực đền Đông Cuông, các nhà khảo cổ đã phát hiện nhiều di vật thuộc văn hóa Sơn Vi (hậu kỳ đá cũ).
Văn hóa > Đặc sản

Quế Văn Yên được cho là giống quế tốt nhất Việt Nam, có hàm lượng tinh dầu cao thứ 2 ở Việt Nam (sau quế Trà My), đã được bảo hộ chỉ dẫn địa lý. Diện tích trồng quế ở Văn Yên lên tới 16 nghìn hecta.
Chú thích

↑
1 2 3  “Nghị quyết số 33/NQ-HĐND về việc thông qua Đề án đề nghị công nhận thị trấn Mậu A, huyện Văn Yên, tỉnh Yên Bái là đô thị loại IV” (PDF). Trang thông tin điện tử huyện Văn Yên, tỉnh Yên Bái. 13 tháng 11 năm 2024. Bản gốc (PDF) lưu trữ ngày 20 tháng 2 năm 2025. Truy cập ngày 20 tháng 2 năm 2025.
↑  Tổng cục Thống kê
↑  Quyết định số 177-CP năm 1964
↑  Quyết định số 52-NV
↑  “Nghị quyết về việc hợp nhất một số tỉnh do Quốc hội ban hành”.
↑  Quyết định số 03-HĐBT năm 1986
↑  “Quyết định 15-HĐBT điều chỉnh địa giới hành chính một số xã và thành lập thị trấn của các huyện Lục Yên, Văn Yên và Văn Bàn tỉnh Hoàng Liên Sơn”.
↑  Nghị quyết về việc điều chỉnh địa giới hành chính một số tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương do Quốc hội ban hành
↑  “Nghị quyết số 871/NQ-UBTVQH14 năm 2020 về việc sắp xếp các đơn vị hành chính cấp huyện, cấp xã thuộc tỉnh Yên Bái”.
↑  Ban chỉ đạo Tổng điều tra dân số và nhà ở trung ương. “Dân số đến 01 tháng 4 năm 2019 - tỉnh Yên Bái”. Bản gốc lưu trữ ngày 5 tháng 8 năm 2022. Truy cập ngày 16 tháng 7 năm 2020.
↑  Bảo tồn giống quế quý Văn Yên (Yên Bái)[liên kết hỏng]
↑  Website Ủy ban nhân dân huyện Văn Yên: Tiềm năng phát triển. Lưu trữ 2010-10-02 tại Wayback Machine
Lithostege gigantea

| Lithostege gigantea> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Lepidoptera
Họ (familia): Geometridae
Chi (genus): Lithostege
Loài (species): L. gigantea
Danh pháp hai phần
Lithostege gigantea Bytinsky-Salz & Brandt, 1937 
Lithostege gigantea là một loài bướm đêm trong họ Geometridae.
Chú thích

↑  Bisby, F.A.; Roskov, Y.R.; Orrell, T.M.; Nicolson, D.; Paglinawan, L.E.; Bailly, N.; Kirk, P.M.; Bourgoin, T.; Baillargeon, G.; Ouvrard, D. (2011). “Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist”. Species 2000: Reading, UK. Truy cập ngày 17 tháng 6 năm 2014.
Yucatán

| Yucatán |
| --- | --- |
—  Tiểu bang  —
Estado Libre y Soberano de Yucatán
 

  Hiệu kỳ Ấn chương
Tên hiệu:  La Hermana República de Yucatán (Nước cộng hòa chị em Yucatán)
 Tiểu bang Yucatán trong México
Yucatán
Quốc gia: México
Thủ phủ: Mérida
Thành phố lớn nhất: Mérida
Municipios: 106
Kết nạp: Ngày 23 tháng 12 năm 1823
Thứ tự: thứ 8
Thủ phủ: Mérida
Chính quyền
 • Thống đốc: Rolando Zapata 
 • Các thượng nghị sĩ: Daniel Avila Ruiz  Adriana Diaz  Angelica Araujo 
 • Deputies:  Federal Deputies • Maria del Carmen Ordaz  • Guadalupe Ortega  • Mauricio Sahui  • William Sosa  • Marco Vela  • Sergio Chan  • Raul Paz Alonso  • Cinthya Valladares  • Beatriz Zavala  • Teresita Borges  • Mario Cuevas  
Diện tích
 • Tổng cộng: 39.524 km2 (15,260 mi2)
 : Thứ 20
Độ cao cực đại: 210 m (690 ft)
Dân số (2020)
 • Tổng cộng: 2,320,898
 • Thứ hạng: thứ 21
 • Mật độ: 0/km2 (0,00.015/mi2)
 • Thứ hạng mật độ: thứ 17
Tên cư dân: Yucateco (a)
Múi giờ: UTC-6
 • Mùa hè (DST): CDT (UTC−5)
Mã bưu chính: 97
Mã ISO 3166: MX-YUC
HDI:  0,734 cao thứ 20
GDP: US$ 9.191.180,625 th
Website: Official Web Site
^ a. Tham gia Liên bang México với tên Cộng hòa Liên bang Yucatán, gồm các tiểu bang Yucatán, Campeche và Quintana Roo hiện nay. ^ b. GDP của bang là 117.647.112 nghìn peso năm 2008, tương đương 9.191.180,625 nghìn dollar, mỗi dollar giá 12,80 peso (giá trị vào ngày 3 tháng 6 năm 2010).
Yucatán (phát âm tiếng Tây Ban Nha: [ɟ͡ʝukaˈtan] Tập tin:Yucatán.ogg), chính thức là Tiểu bang Tự do và có Chủ quyền Yucatán (tiếng Tây Ban Nha: Estado Libre y Soberano de Yucatán), là một trong 31 tiểu bang, cùng với thành phố México, tạo nên 32 chủ thể liên bang của México. Nó được chia thành 106 municipio (hạt), với thành phố thủ phủ là Mérida.
Bang Yucatán tọa lạc ở miền Đông Nam México, ở miền bắc của bán đảo Yucatán, tiếp giáp với bang Campeche về phía tây nam và Quintana Roo về phía đông nam, hướng ra vịnh Mexico ngoài khơi bờ biển phía bắc.
Trước khi người Tây Ban Nha đến bán đảo Yucatán, tên của vùng này là el Mayab. Trong tiếng Maya Yucatec, "ma' ya'ab" có nghĩa là "một ít", và đây cũng là nguồn của từ "Maya". Đây từng là một khu vực rất quan trọng với nền văn minh Maya, mà đã đạt đỉnh cao phát triển tại đây, nơi người Maya thiết lập các thành phố Chichen Itza, Izamal, Motul, Mayapan, Ek' Balam và Ichcaanzihóo (còn gọi là T'ho), nay là Mérida.
Sau sự độc lập và tan vỡ của đế quốc México năm 1823, đệ nhất Cộng hòa Yucatán được thành lập, nhưng đó tự nguyên sáp nhập vào cộng hòa Liên bang các Tiểu bang México Liên hiệp ngày 21 tháng 12 năm 1823. Sau đó vào ngày 16 tháng 3 năm 1841, do kết quả của sự xung đột văn hóa và chính trị, Yucatán lại tuyên bố độc lập khỏi México để tạo ra nước cộng hòa Yucatán thứ hai, nhưng rồi vào ngày 14 tháng 7 năm 1848, Yucatán tái gia nhập México.
Ngày nay, Yucatán là một trong các tiểu bang an toàn nhất México và Mérida được trao giải Thành phố Hòa bình năm 2011.
Chú thích

↑  “La bandera de Yucatán”. Diario de Yucatán. Bản gốc lưu trữ ngày 7 tháng 1 năm 2019. Truy cập ngày 30 tháng 8 năm 2010.
↑  “La historia de la República de Yucatán”. Portal Electronico de Dzidzantun Yucatán. Bản gốc lưu trữ ngày 7 tháng 1 năm 2019. Truy cập ngày 30 tháng 8 năm 2010.
1 2  “Las Diputaciones Provinciales” (PDF) (bằng tiếng Tây Ban Nha). tr. 15.
↑  Nettie Lee Benson; Colegio de México. Centro de Estudios Históricos; Universidad Nacional Autónoma de México (1994). La diputación provincial y el federalismo mexicano. UNAM. tr. 227–. ISBN 978-968-12-0586-7. Truy cập ngày 20 tháng 2 năm 2011.
↑  “Senadores por Yucatán LXII y LXII Legislatura”. Senado de la Republica. Truy cập ngày 4 tháng 9 năm 2012.
↑  “Listado de Diputados por Grupo Parlamentario del Estado de Yucatán”. Camara de Diputados. Bản gốc lưu trữ ngày 7 tháng 1 năm 2019. Truy cập ngày 4 tháng 9 năm 2012.
↑  “Resumen”. Cuentame INEGI. Bản gốc lưu trữ ngày 19 tháng 4 năm 2013. Truy cập ngày 12 tháng 2 năm 2013.
↑  “Relieve”. Cuentame INEGI. Bản gốc lưu trữ ngày 23 tháng 7 năm 2011. Truy cập ngày 20 tháng 10 năm 2010.
↑  “México en cifras”. Tháng 1 năm 2016.
↑  “Mexico en Cifras”. INEGI. Truy cập ngày 9 tháng 4 năm 2011.
↑  “Reporte: Jueves 3 de Junio del 2010. Cierre del peso mexicano”. pesomexicano.com.mx. Bản gốc lưu trữ ngày 7 tháng 1 năm 2019. Truy cập ngày 10 tháng 8 năm 2010.
↑  de San Buenaventura, Joseph (1994). Historias de la conquista del Mayab, 1511–1697. tr. 183. ISBN 968-6843-59-0.
↑  Bricker, Victoria (1998). Dictionary Of The Maya Language: As Spoken in Hocabá, Yucatán. University of Utah Press. tr. 181. ISBN 978-0874805697.
↑  (Molina Solís 1896, tr. 33)Lỗi harv: không có mục tiêu: CITEREFMolina_Solís1896 (trợ giúp)
↑  “Yucatán, el Estado más seguro del país”. Punto Medio. Bản gốc lưu trữ ngày 16 tháng 8 năm 2010. Truy cập ngày 10 tháng 4 năm 2010.
↑  “Confirman a Yucatán como estado más seguro”. Grupo Sipse. Bản gốc lưu trữ ngày 8 tháng 10 năm 2011. Truy cập ngày 10 tháng 4 năm 2010.
↑  “Declararán a Mérida ciudad de la paz”. Vanguardia. Truy cập ngày 10 tháng 4 năm 2010.
↑  “Aprovecha Mérida nombramiento de 'Ciudad de la Paz' para atraer inversiones”. Diario de Yucatán. Bản gốc lưu trữ ngày 18 tháng 1 năm 2012. Truy cập ngày 10 tháng 4 năm 2010.
Odontopera ocellaria

| Odontopera ocellaria> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Lepidoptera
Họ (familia): Geometridae
Chi (genus): Odontopera
Loài (species): O. ocellaria
Danh pháp hai phần
Odontopera ocellaria Grossbeck, 1907 
Odontopera ocellaria là một loài bướm đêm trong họ Geometridae.
Chú thích

↑  Bisby, F.A.; Roskov, Y.R.; Orrell, T.M.; Nicolson, D.; Paglinawan, L.E.; Bailly, N.; Kirk, P.M.; Bourgoin, T.; Baillargeon, G.; Ouvrard, D. (2011). “Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist”. Species 2000: Reading, UK. Truy cập ngày 17 tháng 6 năm 2014.
Etmadpur

| Etmadpur |
| --- | --- |
Etmadpur
Quốc gia:  Ấn Độ
Bang: Uttar Pradesh
Dân số (2001)
 • Tổng cộng: 19,412
Múi giờ: UTC+05:30
Mã điện thoại: 5616
Etmadpur là một thành phố và là nơi đặt ban đô thị (municipal board) của quận Agra thuộc bang Uttar Pradesh, Ấn Độ.
Nhân khẩu

Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Etmadpur có dân số 19.412 người. Phái nam chiếm 53% tổng số dân và phái nữ chiếm 47%. Etmadpur có tỷ lệ 55% biết đọc biết viết, thấp hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 63%, và tỷ lệ cho phái nữ là 45%. Tại Etmadpur, 17% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.
Đế quốc Mông Cổ
Quốc hiệu

Trong tiếng Mông Cổ, từ "Đế quốc Mông Cổ" là ᠶᠡᠬᠡ
ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ
ᠤᠯᠤᠰ "Ikh mongol uls" (Đại Mông Cổ Quốc) Trong thập niên 1240, Quý Do Hãn viết một bức thư cho Giáo hoàng Innôcentê IV với lời tựa là "Đạt-lai (lớn/đại dương) Khả-hãn của Đại Mông Cổ Quốc (ulus)".
Sau khi cuộc chiến tranh giành quyền kế vị giữa Hốt Tất Liệt Hãn và em trai ông ta là A Lý Bất Ca kết thúc, cuộc chiến giới hạn quyền lực thực sự của Hốt Tất Liệt chỉ ở trên phần phía đông của Đế quốc, Hốt Tất Liệt Hãn chính thức ban chiếu chỉ vào ngày 18 tháng 12 năm 1271, đặt quốc hiệu là "Đại Nguyên" (hay Dai on Ulus) để thành lập Nhà Nguyên, mặc dù một số nguồn tài liệu chỉ ra rằng tên đầy đủ theo tiếng Mông Cổ là "Dai Ön Yehe Monggul Ulus".
Lịch sử

Bài chi tiết: Lịch sử Mông Cổ
Lịch sử > Thời kỳ tiền đế quốc

Bài chi tiết: Mông Cổ trước thời Thành Cát Tư Hãn
Vùng đất ở khu vực Mông Cổ, Mãn Châu và một số phần thuộc Hoa Bắc được đặt dưới sự thống trị của triều đại Liêu kể từ thế kỷ 10. Năm 1125, triều đại Kim được thành lập với việc người Nữ Chân lật đổ triều đại Liêu, và họ cố gắng giành kiểm soát các vùng đất trước đây của Liêu ở Mông Cổ. Tuy nhiên, những vị hoàng đế triều Kim đã bị liên minh Mông Ngột Quốc đẩy lui. Liên minh này do Cát Bất Lặc Hãn (Khabul Khan), là cụ nội của Thiết Mộc Chân (tức Thành Cát Tư Hãn), lãnh đạo. Lúc đó, 5 liên minh bộ lạc hùng mạnh thống trị cao nguyên Mông Cổ là: Khắc Liệt (Kereit), Mông Cổ, Nãi Man (Naiman), Miệt Nhi Khất (Mergid) và Thát Đát (Tatar). Các hoàng đế triều Kim sử dụng chính sách chia để trị, khuyến khích tranh chấp giữa các bộ lạc, đặc biệt là giữa người Thát Đát và Mông Cổ, nhằm giữ cho các bộ lạc du mục bị phân tâm trong cuộc chiến giữa họ. Yêm Ba Hài Hãn (Ambaghai Khan) là người kế vị Cát Bất Lặc Hãn, ông đã bị người Thát Đát bội phản và bị trao cho triều Kim để hành quyết. Người Mông Cổ đã trả thù bằng cách tấn công biên giới Kim, quân Kim phản công vào năm 1143 song thất bại. Năm 1147, triều Kim phần nào thay đổi chính sách của họ, ký kết một hòa ước với người Mông Cổ và rút khỏi khoảng hai chục thành. Sau đó, người Mông Cổ tấn công người Thát Đát để trả thù cho cái chết của Yêm Ba Hài Hãn, mở ra một thời kì thù địch lâu dài giữa hai bên. Quân Kim và quân Thát Đát đã đánh bại quân Mông Cổ vào năm 1161.
Lịch sử > Thành Cát Tư Hãn

Thành Cát Tư Hãn có tên thời thơ ấu là Thiết Mộc Chân (Temujin), ông là con của tù trưởng Dã Tốc Cai (Yesugei) thuộc bộ lạc Thái Xích Ô (Tayichiud). Ông đã phải trải qua một tuổi thơ khó khăn, và khi người vợ trẻ của ông là Bột Nhi Thiếp (Börte) bị một bộ tộc thù địch bắt cóc, Thiết Mộc Chân đã thống nhất các bộ lạc du mục, trước đó vốn là các bộ tộc người Mông Cổ - Đột Quyết thù địch nhau, dưới sự lãnh đạo của ông bằng các thủ đoạn chính trị và sức mạnh quân sự. Những đồng minh mạnh nhất của ông là người bạn của cha ông, tù trưởng bộ lạc Khắc Liệt là Vương Hãn Thoát Oát Lân (Wang Khan Toghoril), và người anh em kết nghĩa (anda) từ thời thơ ấu của Thiết Mộc Chân là Trát Mộc Hợp (Jamukha) của bộ lạc Trát Đạt Lan (Jadran). Với sự giúp đỡ của họ, Thiết Mộc Chân đã tiêu diệt bộ lạc Miệt Nhi Khất, giải cứu người vợ Bột Nhi Thiếp, và sau đó tiến tới tiêu diệt người Nãi Man và Thát Đát.
Thiết Mộc Chân ra luật cấm các hành vi cướp bóc kẻ thù mà chưa có sự cho phép, và ông đã chia các chiến lợi phẩm cho các chiến binh Mông Cổ và gia đình họ thay vì đưa hết chúng cho tầng lớp quý tộc. Vì vậy ông được mang tước hiệu Hãn. Tuy nhiên, các chính sách này đã khiến ông trở nên xung khắc với những người chú của mình, họ cũng là những người kế vị hợp pháp của ngai vàng, và họ xem Thiết Mộc Chân không phải là nhà lãnh đạo mà chỉ đơn thuần là một kẻ tiếm quyền xấc láo. Phạm vi tranh chấp đã lan rộng sang các tướng lĩnh và cộng sự khác của ông, và một số người Mông Cổ từng liên minh với ông đã quay sang phản bội. Chiến tranh đã xảy ra sau đó,song Thiết Mộc Chân và các lực lượng vẫn trung thành với ông đã chiếm ưu thế, rồi đánh bại tất cả các bộ lạc kình địch còn lại và đưa họ dưới sự cai trị của ông trong khoảng thời gian 1203–1205. Năm 1206, Thiết Mộc Chân lên ngôi Khả Hãn của Yekhe Mongol Uls (Đại Mông Cổ Quốc) tại một đại hội Hốt lý lặc thai (Kurultai). Cũng ở đó, ông lấy tước hiệu là "Thành Cát Tư Hãn" (Genghis Khan) thay thế cho các tước hiệu bộ lạc kiểu cũ như là Cúc Nhi Hãn (Gur Khan) hay Tháp Dương Hãn (Tayang Khan). Sự kiện này đã đánh dấu sự khởi đầu của Đế quốc Mông Cổ.
Lịch sử > Tổ chức ban đầu

Thành Cát Tư Hãn đã cải tiến nhiều phương pháp tổ chức quân đội của mình. Ông chia quân đội thành các đội nhỏ theo hệ thống thập phân gồm có arban (10 người), zuun (100 người), myangan (1000 người) và tumen (10.000 người). Đơn vị Khiếp bệ hay Cấm quân được thành lập và được chia thành các đội canh gác ban ngày (khorchin, torghud) hay ban đêm (khevtuul). Ông ban thưởng cho những người đã trung thành với ông và cất nhắc họ lên những vị trí cấp cao, như cho họ đứng đầu các đơn vị quân đội và quân ngự lâm, mặc dù rất nhiều trong số các đồng minh của ông xuất phát từ những thị tộc có cấp bậc rất thấp kém. So với số những đơn vị mà Thành Cát Tư Hãn bổ nhiệm chỉ huy là người trung thành với mình, thì số lượng những người trong gia tộc của Thành Cát Tư Hãn được bổ nhiệm là khá ít. Ông ban hành một luật mới cho Đế quốc, gọi là Ikh Zasag hay Yassa, và đã luật hóa mọi thứ liên quan đến cuộc sống thường nhật và những công việc chính trị của dân du mục vào thời điểm đó. Ông cấm việc buôn bán phụ nữ, trộm cắp tài sản, đánh nhau giữa những người Mông Cổ và săn bắn động vật trong mùa sinh sản.
Ông cũng bổ nhiệm em nuôi ông là Thất Cát Hốt Thốc Hốt (Shikhikhutug) làm tối cao đoạn sự quan (jarughachi), ra lệnh cho ông ta chép sử của Đế chế. Ngoài những bộ luật về gia đình, lương thực và quân đội, Thành Cát Tư cũng cho thực hiện tự do tôn giáo và khuyến khích nội, ngoại thương. Ông cũng miễn thuế cho giới tăng lữ và người nghèo. Vì vậy, Hồi giáo, Phật giáo và Cơ-đốc giáo từ Mãn Châu, Hoa Bắc, Ấn Độ và Ba Tư đã có liên hệ với Thành Cát Tư Hãn rất lâu trước những cuộc chinh phục của ông. Ông cũng khuyến khích việc học chữ, lấy chữ cái Duy Ngô Nhĩ để tạo thành chữ cái Duy Ngô Nhĩ – Mông Cổ cho Đế quốc. Ông cũng ra lệnh cho một người Duy Ngô Nhĩ là Tháp Tháp Thống A (Tatatunga, 塔塔統阿), trước đây từng phục vụ cho Hãn của người Nãi Man, làm thầy dạy những người con của mình.
Thành Cát Tư Hãn nhanh chóng có những xung đột với triều Kim của người Nữ Chân và triều Tây Hạ của người Đảng Hạng ở Bắc Trung Hoa. Về phía Tây, do Đế quốc Khwarezm khiêu khích, ông cũng tiến quân tới vùng Trung Á, tàn phá Transoxiana và đông Ba Tư, sau đó tấn công bất ngờ Rus Kiev (một nhà nước tiền thân của Nga, Belarus và Ukraina) và Kavkaz.
Trước khi băng hà, Thành Cát Tư Hãn đã chia Đế quốc của mình cho các con trai và những họ hàng gần. Khiến cho Đế quốc Mông Cổ trở thành sở hữu chung của toàn bộ hoàng tộc, và họ cùng với quý tộc Mông Cổ tạo thành giai cấp thống trị.