Chính danh
Phát triển

Dù thuật ngữ "chính danh" không xuất hiện trực tiếp trong sách Mạnh Tử, tư tưởng này được Mạnh Tử vận dụng rõ nét trong việc luận bàn tính chính danh của quyền lực. Ông mở rộng học thuyết chính danh sang lĩnh vực chính trị, nhấn mạnh rằng danh hiệu của người cai trị phải tương xứng với đức hạnh và hành vi của họ. Chẳng hạn, Mạnh Tử cho rằng một vị vua bạo ngược, tàn bạo thì không xứng gọi là vua, mà chỉ là "kẻ thất phu". Khi Trụ Vương nhà Thương bị Vũ Vương lật đổ, Mạnh Tử lý giải rằng Trụ vương đã đánh mất nhân nghĩa nên chỉ còn là tên tội đồ, việc Vũ Vương diệt Trụ thực chất không phải giết vua mà là trừng phạt một tên bạo chúa. Đây chính là một ví dụ về chính danh: gọi đúng bản chất của vua Trụ là "bạo tặc" thay vì "quân vương", từ đó chính danh hóa hành động lật đổ và khẳng định tính chính đáng của vương triều mới. Như vậy, Mạnh Tử đã kế thừa tinh thần chính danh của Khổng Tử và áp dụng nó vào khái niệm "dân có quyền phạt truất" những kẻ cầm quyền thất đức, qua đó nhấn mạnh tính hợp pháp (chính danh) của người cai trị phải dựa trên đạo đức và sự ủng hộ của dân chúng.
Triết gia Nho gia thế hệ sau, Tuân Tử đã phát triển thuyết chính danh thành một hệ thống lý luận về ngôn ngữ và lễ giáo. Ông dành hẳn một thiên trong sách Tuân Tử có tên "Chính Danh" để bàn về việc đặt tên và sử dụng ngôn ngữ cho đúng đắn. Tuân Tử nhắc lại lời dạy "Quân quân, thần thần, phụ phụ, tử tử", đồng thời lý giải rằng các bậc thánh vương thời cổ đại đặt ra danh phận tương ứng trực tiếp với thực tế. Ông phê phán việc các thế hệ sau đặt ra những thuật ngữ mới tùy tiện, làm loạn chuẩn tắc ngôn ngữ và đạo đức, dẫn đến không phân biệt được đúng sai. Tuân Tử còn mở rộng chính danh thành một loại logic ngôn ngữ học sơ khai, bàn về cách định nghĩa, đặt tên sự vật cho thích hợp với hoàn cảnh xã hội đương thời. Khác với Mạnh Tử đề cao tính thiện bẩm sinh của con người, Tuân Tử cho rằng bản tính con người vốn ác và cần được giáo hóa bằng lễ nghi và danh phận chuẩn mực. Ông xem việc chính danh và tuân thủ lễ giáo là phương thuốc để trị "bản tính" con người và lập lại trật tự luân lý, nhờ đó xây dựng một xã hội có đạo đức và hiệu quả. Ngoài Tuân Tử, một số triết gia và nhà ngụy biện khác thời Xuân Thu Chiến Quốc như Quản Tử, Mặc Tử, Công Tôn Long Tử cũng có những lý thuyết riêng về danh và thực, tiếp cận vấn đề chính danh từ góc độ ngữ nghĩa và logic hình danh.
Học thuyết chính danh không chỉ ảnh hưởng trong Nho giáo mà còn được biến đổi trong tư tưởng Pháp gia, tiêu biểu là Hàn Phi Tử, học trò của Tuân Tử. Các học giả Pháp gia quan tâm đến việc dùng danh để quản lý hành vi quan lại, gọi là thuật "hình danh" (刑名). Thân Bất Hại được cho là đã áp dụng nguyên tắc tương tự chính danh trong quản lý hành chính: ông thiết lập chức vụ và chức năng rõ ràng, cốt để "danh" (chức danh) khớp với "thực" (hiệu quả công việc). Hàn Phi kế thừa cả tư tưởng Nho gia lẫn Pháp gia khi bàn về việc dùng người và quản lý nhà nước. Ông đồng ý rằng mỗi người trong hệ thống cần tuân thủ đúng bổn phận theo danh phận của mình, "không ai dám làm trái hoặc vượt quá phạm vi danh phận đã định". Tuy nhiên, khác với mục đích đạo đức của Khổng Tử, Hàn Phi biến “chính danh” thành một công cụ pháp trị nhằm kiểm soát quan lại. Nhà vua theo Hàn Phi phải thưởng phạt nghiêm minh dựa trên sự khớp hợp giữa lời nói (danh) và việc làm (hình) của bề tôi. Cụ thể, Hàn Phi quy định: khi một quan chức đưa ra đề xuất (nói sẽ làm gì) thì nhà vua giao nhiệm vụ theo đúng đề xuất đó; sau một thời gian, vua đối chiếu kết quả thực hiện với nhiệm vụ đã giao. Nếu "hình" (kết quả) phù hợp với "danh" (điều đã nói) thì thưởng, còn nếu không khớp thì phạt nặng. Người bề tôi "nói mà không làm cũng như làm mà không nói", làm sai hoặc làm vượt quá chức trách đều bị xem là có tội. Bằng cách đó, Hàn Phi tin rằng vua có thể ngăn chặn gian thần và củng cố quyền lực tuyệt đối của mình: quan lại sẽ không dám báo cáo sai hay lộng quyền vì mọi hành động đều phải đúng với chức danh và lời cam kết, nếu không sẽ bị trừng phạt thích đáng.