Hò sông Mã
Mô tả chung

Hò sông Mã có những đặc tính chung nhất của hò sông nước nhưng do điều kiện địa lý, dòng chảy qua vùng đất có nhiều sự kiện lịch sử, lại có yếu tố thương mại nên Hò sông Mã có nhiều nét riêng.
Âm nhạc trong Hò sông Mã gắn liền với nhịp điệu lao động và tổ chức công việc của con đò - từ chỗ chưa định hình, một vài người chèo chống tự nhiên với đoạn đường sông hạn hẹp, dần dần phát triển thành con đò dọc có biên chế năm người, một người bắt cái và bốn người hốp đò. Những bài hò cũng xuất phát từ công việc chèo chống, cập bến, vượt thác ghềnh, mắc cạn phải kéo, vác... Lời ca của Hò sông Mã chủ yếu là thơ lục bát do các trai đò ứng tác hoặc vay mượn trong các dân ca, ca dao ở các vùng miền khác nhau, đan xen giữa nhịp điệu lao động và một số làn điệu trữ tình như: hò ru ngủ, hò làn văn...
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | Vắng cơm một bữa chẳng sao Vắng em một bữa lao đao cả ngày Vắng em chỉ một phiên đò Trầu ǎn chẳng có chuyện đò thì không | ” |
Trong nhiều trường hợp là những câu lục bát biến thể:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | Trống đánh đò đưa Trống giục  đò đưa Cô nàng đã có chồng chưa cô nàng Trống đánh đò Giàng Trống giục đò Giàng Có đi anh đợi, có sang anh chờ | ” |
Hoặc kết hợp những câu thơ bốn chữ với lục bát:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | Đầu làng có một cây trôi Mượn thợ đánh xuống, đóng đôi chiếc đò Này đôi chiếc đò Rước o nhân ngãi Đứng lại mà xem | ” |
Đôi khi là những câu thơ bảy chữ:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | Ếch lột da băm xương nấu xáo Em lộn chồng như áo vá vai Áo vá vai còn có người chuộng Em lộn chồng như ruộng bỏ khô | ” |
Các làn điệu Hò sông Mã được hát theo lối xướng - xô, câu kể của một người bắt cái (thường là người cầm lái) được luân phiên với câu đồng thanh phụ họa của các trai đò.
Các điệu hò được thể hiện theo suốt chặng đường đò đi. Khi con thuyền bơi ngược dòng nước, người ta thể hiện điệu Hò đò ngược, sau mỗi câu kể của người bắt cái như hiệu lệnh để cùng thống nhất động tác lấy đà, các trai đò vừa hùa nhau hát câu xô vừa chống sào đẩy thuyền tiến về phía trước. Chưa hết, con thuyền đôi khi còn phải đối đầu với thác gềnh nữa, cả câu xướng lẫn xô trong Hò vượt thác đều ngắn gọn, chắc nịch. Khi thuyền thong dong trôi theo dòng nước êm ả, người giữ tay lái cất giọng hò các làn điệu Hò xuôi dòng, bốn trai đò chia ra hai bên mạn thuyền thong thả chèo vừa hòa giọng xô vừa nhịp nhàng giậm chân lên mặt ván.
Chi lưu lớn nhất của sông Mã là sông Chu, trai đò sông Mã vẫn thương hò cả nhật trình trên sông Chu, kể từ bến Vạn Hà xưa, nay thuộc thị trấn Thiệu Hóa, ngược lên chợ Lăng (nay thuộc xã Thiệu Vũ, cuối địa phận huyện Thiệu Hóa):
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | Kể từ bến Vạn nhổ sào Chèo qua bãi chấn ghé vào chợ Lăng | ” |
Sau đó, thuyền xuôi dòng và nhập vào sông Mã tại ngã Ba Giàng (ngã Ba Bông):
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | Núi Vồm gần nẻo thuyền đi Lái sào đều nhịp ta về ngã ba Trong thuyền từ trẻ tới già Thấy con sông Mã lòng đà mừng thay | ” |
Lúc này, có thể ngược dòng sông Mã lên tận phố Hồi Xuân hoặc xuôi về tỉnh lỵ (phía Nam Ngạn) hoặc vào sông Tào Xuyên để qua Hậu Lộc, Nga Sơn ra Ninh Bình, Nam Định:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | Ba Bông trông đã gần kề Kẻ lên phủ Quảng, người về tỉnh Thanh | ” |
và:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | Phen này ta ngược Hồi Xuân Bồng, Hoành  qua đó tới gần vực Tôm | ” |
Vì  là thuyền buôn nên từ sông Mã, thuyền theo đường kênh hoặc đường biển để ra tận thành Nam (Nam Định):
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | Ơn trời lộc đất ra đi Thuê thuyền sắm bạc, ta thì trẩy Nam | ” |