stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Chung kết Giải vô địch bóng đá nữ châu Âu 2013

Chung kết Giải vô địch bóng đá nữ châu Âu 2013 là trận đấu bóng đá diễn ra vào ngày 28 tháng 7 năm 2013 tại sân vận động Friends Arena ở Solna, Thụy Điển, nhằm xác định đội tuyển vô địch Giải vô địch bóng đá nữ châu Âu 2013. Đương kim vô địch Đức lần thứ sáu liên tiếp vô địch châu Âu (tám lần tất cả) với thắng lợi 1–0 trước Na Uy.
Trước sự chứng kiến của 41 ngàn khán giả, Anja Mittag là người ghi bàn duy nhất của trận đấu ở phút thứ 49. Mặc dù Na Uy được hưởng hai quả phạt đền nhưng đều bị thủ môn Nadine Angerer từ chối.
Trận đấu > Diễn biến

Đầu trận đấu, bắt nguồn từ quả phạt bên phía cánh phái Nadine Keßler có cú đánh đầu buộc thủ môn Ingrid Hjelmseth của Na Uy đẩy bóng qua xà ngang. Na Uy tuy không có nắm thế chủ động nhưng lại có cơ hội rõ ràng nhất ở phút 29 sau khi trọng tài cho rằng Okoyino da Mbabi đã phạm lỗi với Cathrine Dekkerhus trong vòng cấm. Trine Rønning thực hiện quả phạt đền khá căng tuy nhiên lại đi vào giữa khung thành và bị thủ môn Nadine Angerer đẩy ra bằng chân.
Thế bết tắc bị phá vỡ bốn phút sau khi hiệp hai bắt đầu khi pha bứt tốc của Okoyino da Mbabi ở hành lang trái hút hàng phòng ngự Na Uy và cô có đường chuyền cho cầu thủ mới vào sân thay người Anja Mittag ghi bàn.
Đức sau đó tiếp tục có nhiều cơ hội để gia tăng cách biệt, nhưng đều bỏ lỡ đáng tiếc. Giữa lúc khó khăn Na Uy tiếp tục được hưởng quả phạt đền thứ hai khi Saskia Bartusiak phạm lỗi với Caroline Graham Hansen. Người thực hiện lần này là Solveig Gulbrandsen, tuy nhiên cô cũng không thể thắng được Angerer.
Na Uy sau đó cuối cùng cũng đưa được bóng vào lưới khi Ada Hegerberg chuyển hóa thành công đường tạt bóng của Maren Mjelde, tuy nhiên bàn thắng bị từ chối do lỗi việt vị.Ở phút thứ 72 cầu thủ vào sân thay người Elise Thorsnes mặc dù đưa bóng vượt qua Angerer nhưng sau đó lại đệm bóng ra ngoài. Tám phút trướ khi hết giờ, Đức suýt chút nữa kết liễu trận đấu khi từ đường tạt bóng của Leonie Maier, Keßler đưa bóng trúng cột dọc. Mặc dù vậy một bàn thắng là đủ để nhà đương kim vô địch giữ danh hiệu của họ thêm bốn năm nữa.
Trận đấu > Chi tiết

28 tháng 7 năm 2013
16:00 UTC+2
| Đức  | 1–0 |  Na Uy |
| --- | --- | --- |
| Mittag  49' | Chi tiết |  |
Khán giả: 41.301
Trọng tài: Cristina Dorcioman (România)
| --- | --- |
             Đức :              Na Uy
Trận đấu > Thống kê

| Thống kê | Đức | Na Uy |
| --- | --- | --- |
| Bàn thắng | 1 | 0 |
| Sút | 23 | 9 |
| Sút trúng đích | 11 | 3 |
Phạt góc: 6
| Lỗi | 12 | 13 |
| Việt vị | 2 | 1 |
| Thẻ vàng | 1 | 0 |
Thẻ đỏ: 0
Sau trận đấu

Sau trận đấu, đội trưởng và cầu thủ xuất sắc nhất giải, thủ môn Nadine Angerer nhận cúp từ chủ tịch Liên đoàn bóng đá châu Âu Michel Platini. Đội tuyển Đức tổ chức ăn mừng tại khách sạn của họ ở Solna trước khi được chào đón tại tòa thị chính thành phố Frankfurt bởi trên 7.000 người hâm mộ.
Cebrio lucasi

| Cebrio lucasi> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Coleoptera
Họ (familia): Cebrionidae
Chi (genus): Cebrio
Loài (species): C. lucasi
Danh pháp hai phần
Cebrio lucasi Fairmaire, 1866 
Cebrio lucasi là một loài bọ cánh cứng trong họ Cebrionidae. Loài này được Fairmaire miêu tả khoa học năm 1866.
Chú thích

↑  Hallan, J.  (2010) Synopsis of the described Coleoptera of the World 6 juni 2010
7 Iris

Bài này viết về tiểu hành tinh. Đối với các định nghĩa khác, xem Iris (định hướng).
| --- | --- |
Iris được chụp bởi Kính thiên văn rất lớn vào năm 2017
Khám phá
Khám phá bởi: John Russell Hind
Ngày phát hiện: 13 tháng 8 năm 1847
Tên định danh
Tên định danh: (7) Iris
Phiên âm: /ˈaɪrɪs/
Đặt tên theo: Īris
Tên định danh thay thế: A847 PA
Danh mục tiểu hành tinh: Vành đai chính
Tính từ: Iridian /ɪˈrɪdiən, aɪ-/
Đặc trưng quỹ đạo
Kỷ nguyên 27 tháng 4 năm 2019 (JD 2.458.600,5)
Điểm viễn nhật: 2,937 AU (439,4 Gm)
Điểm cận nhật: 1,834 AU (274,4 Gm)
Bán trục lớn: 2,385 AU (356,8 Gm)
Độ lệch tâm: 0,2312
Chu kỳ quỹ đạo: 3,68 năm (1345,375 ngày)
Tốc độ vũ trụ cấp 1 trung bình: 19,03 km/s
Độ bất thường trung bình: 140,420°
Độ nghiêng quỹ đạo: 5,524°
Kinh độ điểm mọc: 259,563°
Góc cận điểm: 145,265°
Các tham số quỹ đạo chuẩn
Bán trục lớn chuẩn: 2,386 2106 AU
Quỹ đạo lệch tâm chuẩn: 0,212 5516
Độ nghiêng quỹ đạo chuẩn: 6,392 4857°
Chuyển động trung bình chuẩn: 97.653672 độ /  năm
Chu kỳ quỹ đạo chuẩn: 0 năm (0,001 ngày)
Điểm cận nhật tiến động: 38,403 324 giây góc /  năm
Kinh độ điểm mọc tiến động: −46,447 128 giây góc /  năm
Đặc trưng vật lý
Kích thước: c/a = 0,58±0,07 268 km × 234 km × 180 km ± (5 km × 4 km × 6 km) 225 km × 190 km × 190 km
Đường kính trung bình: 199±10 km 214±5 km 200±10 km (IRAS)
Diện tích bề mặt: 538460 km2
Thể tích: 37153500 km3
Khối lượng: (13,75±1,3)×1018 kg
Mật độ trung bình: 3,2±0,74 g/cm3 2,7±0,3 g/cm3
Hấp dẫn bề mặt: 0.08  m/s²
Tốc độ vũ trụ cấp 2 xích đạo: 0,131  km/s
Chu kỳ tự quay: 7,138843 h (0,2974518 d)
Vận tốc quay tại xích đạo: 25,4 m/s
Suất phản chiếu hình học: 0,279 0,277
Nhiệt độ: ~171 K cực đại 275 K (+2°C)
Kiểu phổ: Tiểu hành tinh kiểu S
Cấp sao biểu kiến: 6,7  đến 11,4
Cấp sao tuyệt đối (H): 5,51
Đường kính góc: 0,32"  đến 0,07"
 
Iris /ˈaɪrɪs/ (định danh hành tinh vi hình: 7 Iris) là một tiểu hành tinh lớn ở vành đai chính và có lẽ là vi thể hành tinh còn sót lại quay xung quanh Mặt Trời ở giữa Sao Hỏa và Sao Mộc. Nó là vật thể sáng thứ tư trong vành đai tiểu hành tinh. Iris là một tiểu hành tinh kiểu S, nghĩa là nó được cấu tạo từ đá.
Phát hiện và tên gọi

Iris được J. R. Hind phát hiện vào ngày 13 tháng 8 năm 1847 từ London, Anh. Nó là tiểu hành tinh đầu tiên được ông phát hiện và là tiểu hành tinh thứ bảy được khám phá từ trước đến nay.
Iris được đặt tên theo vị nữ thần cầu vồng Iris trong thần thoại Hy Lạp, người đưa tin của các vị thần, đặt biệt là thần Hera.
Đặc điểm > Địa chất

Iris là một tiểu hành tinh kiểu S. Bề mặt của nó rất có thể có những suất phản xạ khác nhau, với một khu vực sáng lớn nằm trên bán cầu bắc. Nhìn chung bề mặt của Iris rất sáng và có khả năng bao gồm các kim loại niken-sắt cũng như silicat magiê và sắt. Quang phổ của tiểu hành tinh này tương đồng với L và LL chondrite, vì vậy có thể những thiên thạch này được bắt nguồn từ Iris.
Trong số các tiểu hành tinh kiểu S, Iris đứng thứ năm về đường kính trung bình, sau Eunomia, Juno, Amphitrite và Herculina.
Đặc điểm > Độ sáng

Bề mặt sáng và khoảng cách gần với Mặt Trời khiến Iris vật thể sáng thứ tư trong vành đai tiểu hành tinh, sau Vesta, Ceres và Pallas. Nó có cấp sao xung đối trung bình là +7,8, gần bằng Sao Hải Vương và có thể dễ dàng nhìn thấy được bằng ống nhòm tại hầu hết các xung đối. Ở những xung đối nhất định nó còn sáng hơn Pallas một chút. Thậm chí, tại một số xung đối gần với cận điểm quỹ đạo, Iris có thể đạt cấp sao +6,7 (lần cuối vào ngày 31 tháng 10 năm 2017 đạt cường độ +6,9), bằng với độ sáng tối đa của Ceres.
Đặc điểm > Đặc điểm bề mặt

| Đặc điểm | Phát âm | Hy Lạp | Nghĩa |
| --- | --- | --- | --- |
| Chloros | /ˈkloʊrɒs/ | χλωρός | 'màu xanh lá' |
| Chrysos | /ˈkraɪsɒs/ | χρῡσός | 'vàng' |
| Cirrhos | /ˈsɪrɒs/ | κιρρός | 'màu cam' |
| Cyanos | /ˈsaɪənɒs/ | κύανος | 'màu xanh dương' |
| Erythros | /ˈɛrɪθrɒs/ | ἐρυθρός | 'màu đỏ' |
| Glaucos | /ˈɡlɔːkɒs/ | γλαυκός | 'màu xám' |
| Porphyra | /ˈpɔːrfɪrə/ | πορφύρα | 'màu tía' |
| Xanthos | /ˈzænθɒs/ | ξανθός | 'màu vàng' |
Đặc điểm > Sự tự quay

Iris có chu kỳ quay là 7,14 giờ. Phân tích đường cong ánh sáng cho thấy Iris có hình dạng hơi góc cạnh. Điểm cực Bắc của nó hướng về tọa độ hoàng đạo (β, λ) ước tính là (18°, 19°) với khoảng chênh lệch 4° (Viikinkoski và cộng sự, 2017) hoặc (19°, 26°) với khoảng chênh lệch 3° (Hanuš và cộng sự, 2019), khiến trục quay của nó nghiêng 85°. Do đó, trên gần hết một bán cầu của Iris, Mặt Trời không mọc vào mùa hè và không lặn vào mùa đông. Đối với một vật thể không có khí quyển điều này dẫn đến sự khác biệt rất lớn về nhiệt độ.
Quan sát

Iris đã được quan sát khi đang che khuất một ngôi sao vào ngày 26 tháng 5 năm 1995 và sau đó vào ngày 25 tháng 7 năm 1997. Cả hai lần quan sát đều cho kết quả đường kính khoảng 200 km.
Iris tới gần Sao Hỏa với khoảng cách 0,4 AU một cách đều đặn. Lần tiếp theo việc này xảy ra là vào ngày 2 tháng 11 năm 2054.
Chú thích

1 2 3  Calculated based on parameters calculated by J. Hanuš và cộng sự
↑  κιρρός is variously translated. The OED has 'orange-tawny'. The color coding of the proposers in their crater maps, however, is simply orange.
↑  Hoặc xanh xám.
Kích cỡ của mười tiểu hành tinh đầu tiên được phát hiện so với Mặt Trăng của Trái Đất. Iris nằm ở vị trí thứ tư từ phải sang.
Trường sao phong phú cho thấy tiểu hành tinh Iris (cấp sao 10,1)
Quỹ đạo của Iris so với Trái Đất, Sao Hỏa và Sao Mộc.
Chikkannanahalli, Koratagere

| Chikkannanahalli |
| --- | --- |
—  Làng  —
 
Chikkannanahalli
Quốc gia:  Ấn Độ
Bang: Karnataka
Huyện: Tumkur
Thành phố/thị trấn: Koratagere
Múi giờ: IST (UTC+5:30)
Chikkannanahalli là một làng thuộc tehsil Koratagere, huyện Tumkur, bang Karnataka, Ấn Độ.
Cebrio marraquense

| Cebrio marraquense> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Coleoptera
Họ (familia): Cebrionidae
Chi (genus): Cebrio
Loài (species): C. marraquense
Danh pháp hai phần
Cebrio marraquense Escalera, 1914 
Cebrio marraquense là một loài bọ cánh cứng trong họ Cebrionidae. Loài này được Escalera miêu tả khoa học năm 1914.
Chú thích

↑  Hallan, J.  (2010) Synopsis of the described Coleoptera of the World 6 juni 2010
Centaurea schmidii

| Centaurea schmidii> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
Bộ (ordo): Asterales
Họ (familia): Asteraceae
Chi (genus): Centaurea
Loài (species): C. schmidii
Danh pháp hai phần
Centaurea schmidii Wagenitz, 1980 
Centaurea schmidii là một loài thực vật có hoa trong họ Cúc. Loài này được Wagenitz mô tả khoa học đầu tiên năm 1980.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Centaurea schmidii”. Truy cập ngày 4 tháng 6 năm 2013.
Centaurea scoparia

| Centaurea scoparia> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
Bộ (ordo): Asterales
Họ (familia): Asteraceae
Chi (genus): Centaurea
Loài (species): C. scoparia
Danh pháp hai phần
Centaurea scoparia Sieber ex Spreng., 1826 
Centaurea scoparia là một loài thực vật có hoa trong họ Cúc. Loài này được Sieber ex Spreng. mô tả khoa học đầu tiên năm 1826.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Centaurea scoparia”. Truy cập ngày 4 tháng 6 năm 2013.
Catoptria spodiellus

| Catoptria spodiellus> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Lepidoptera
Họ (familia): Crambidae
Chi (genus): Catoptria
Loài (species): C. spodiellus
Danh pháp hai phần
Catoptria spodiellus
Catoptria spodiellus là một loài bướm đêm trong họ Crambidae.
Chú thích

↑  Bisby, F.A.; Roskov, Y.R.; Orrell, T.M.; Nicolson, D.; Paglinawan, L.E.; Bailly, N.; Kirk, P.M.; Bourgoin, T.; Baillargeon, G.; Ouvrard, D. (2011). “Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist”. Species 2000: Reading, UK. Truy cập ngày 19 tháng 6 năm 2014.
↑  Beccaloni, G. W., Scoble, M. J., Robinson, G. S. & Pitkin, B. (Editors). (2003) The Global Lepidoptera Names Index (LepIndex). (Geraadpleegd maart 2013).
Centris nigrofasciata

| Centris nigrofasciata> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Hymenoptera
Họ (familia): Apidae
Phân họ (subfamilia): Apinae
Tông (tribus): Centridini
Chi (genus): Centris
Loài (species): C. nigrofasciata
Danh pháp hai phần
Centris nigrofasciata Friese, 1899 
Centris nigrofasciata là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Friese mô tả khoa học năm 1899.
Chú thích

↑  (2008) Integrated Taxonomic Information System (ITIS) Bee Checklist 3 oktober 2008
Cirrhilabrus efatensis

| Cirrhilabrus efatensis> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Chordata
Lớp (class): Actinopterygii
Bộ (ordo): Labriformes
Họ (familia): Labridae
Chi (genus): Cirrhilabrus
Loài (species): C. efatensis
Danh pháp hai phần
Cirrhilabrus efatensis Walsh, Tea & Tanaka, 2017 
Cirrhilabrus efatensis là một loài cá biển thuộc chi Cirrhilabrus trong họ Cá bàng chài. Loài này được mô tả lần đầu tiên vào năm 2017.
Từ nguyên

Từ định danh efatensis được đặt theo tên gọi của đảo Efate, nơi mà mẫu định danh của loài cá này được thu thập.
Phạm vi phân bố và môi trường sống

C. efatensis mới chỉ được tìm thấy tại đảo Efate và đảo Espiritu Santo thuộc Vanuatu. Các mẫu vật của C. efatensis được thu thập gần các mỏm đá trên nền đá vụn ở độ sâu khoảng 30–60 m.
Mô tả

Chiều dài lớn nhất được ghi nhận ở C. efatensis là gần 9 cm. Cá cái màu cam phớt vàng, vàng nhạt ở bụng. Thân có các hàng chấm trắng. Các vây trong mờ, màu đỏ ở vây đuôi và vây lưng, màu vàng ở vây hậu môn, các vây còn lại không màu.
Đầu và nửa trước thân trên của cá đực có màu đỏ tươi, nửa thân sau màu cam ánh vàng; ngực, bụng và thân dưới màu vàng nhạt. Vây lưng có màu đỏ với một dải viền đen ở rìa sau của vây, có vài đốm màu xanh lam tím ở phần vây gai. Phía trrước của vây lưng có đốm đen. Vây hậu môn màu vàng, viền xanh óng ở rìa, với một dải đỏ gần sát viền xanh này. Vây bụng trong mờ, màu vàng. Vây ngực trong suốt. Vây đuôi màu đỏ với dải viền đen nổi bật ở rìa, sát rìa là một dải xanh lam, lốm đốm các vệt xanh óng. Mống mắt màu đỏ tươi.
Số gai ở vây lưng: 11; Số tia vây ở vây lưng: 8; Số gai ở vây hậu môn: 3; Số tia vây ở vây hậu môn: 8; Số tia vây ở vây ngực: 15; Số gai ở vây bụng: 1; Số tia vây ở vây bụng: 5.
Phân loại học

C. efatensis được gộp vào một nhóm phức hợp loài cùng với Cirrhilabrus nahackyi và Cirrhilabrus bathyphilus, đặc trưng bởi đốm đen ngay trước vây lưng, cơ thể có các tông màu đỏ và cam, cũng như phần gáy sẫm màu.
Chaltrait

| --- | --- |
 Chaltrait
Chaltrait
Vị trí trong vùng Champagne-Ardenne Chaltrait 
Hành chính
Quốc gia:  Pháp
Vùng: Grand Est
Tỉnh: Marne
Quận: Épernay
Tổng: Montmort-Lucy
Xã (thị) trưởng: Germaine de Mougins-Roquefort (2008–2014)
Thống kê
Độ cao: 240 m (790 ft) bình quân
Diện tích đất1: 6,69 km2 (2,58 dặm vuông Anh)
Nhân khẩu2: 81  (2006)
 - Mật độ: 12/km2 (31/sq mi)
INSEE/Mã bưu chính: 51110/ 51130
1 Dữ liệu địa chính Pháp loại trừ các hồ và ao lớn hơn 1 km² (0.386 dặm vuông hoặc 247 acre) cũng như các cửa sông.
2 Dân số không tính hai lần: cư dân của nhiều xã (ví dụ, các sinh viên và quân nhân) chỉ tính một lần.
Chaltrait  là một xã thuộc tỉnh Marne trong vùng Grand Est đông nam nước Pháp. Xã nằm ở khu vực có độ cao trung bình 240 mét trên mực nước biển.
Ceraclea macronemoides

| Ceraclea macronemoides> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Trichoptera
Họ (familia): Leptoceridae
Chi (genus): Ceraclea
Loài (species): C. macronemoides
Danh pháp hai phần
Ceraclea macronemoides H Malicky, 1975 
Ceraclea macronemoides là một loài Trichoptera trong họ Leptoceridae. Chúng phân bố ở miền Cổ bắc.
Chú thích

↑  Bisby, F.A.; Roskov, Y.R.; Orrell, T.M.; Nicolson, D.; Paglinawan, L.E.; Bailly, N.; Kirk, P.M.; Bourgoin, T.; Baillargeon, G.; Ouvrard, D. (2011). “Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist”. Species 2000: Reading, UK. Truy cập 5 tháng 6 năm 2012.
Catasauqua, Pennsylvania

| Catasauqua, Pennsylvania |
| --- | --- |
—  Thị trấn  —
 

 
 Vị trí trong Quận Lehigh, Pennsylvania
 Vị trí quận Lehigh trong tiểu bang Pennsylvania ở Hoa Kỷ
Catasauqua, Pennsylvania
Quốc gia: Hoa Kỳ
Tiểu bang: Pennsylvania
Quận: Quận Lehigh
Dân số (2010)
 • Tổng cộng: 6.436
Múi giờ: EST (UTC-5)
 • Mùa hè (DST): EDT (UTC-4)
Catasauqua là một thị trấn thuộc quận Lehigh, tiểu bang Pennsylvania, Hoa Kỳ. Năm 2010, dân số của thị trấn này là 6436 người.
Chú thích

↑  “2010 Census Gazetteer Files”. Cục Thống kê Dân số Hoa Kỳ. Truy cập ngày 22 tháng 10 năm 2012.
Ceraclea major

| Ceraclea major> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Trichoptera
Họ (familia): Leptoceridae
Chi (genus): Ceraclea
Loài (species): C. major
Danh pháp hai phần
Ceraclea major C Hwang, 1957 
Ceraclea major là một loài Trichoptera trong họ Leptoceridae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.
Chú thích

↑  Bisby, F.A.; Roskov, Y.R.; Orrell, T.M.; Nicolson, D.; Paglinawan, L.E.; Bailly, N.; Kirk, P.M.; Bourgoin, T.; Baillargeon, G.; Ouvrard, D. (2011). “Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist”. Species 2000: Reading, UK. Truy cập 5 tháng 6 năm 2012.
Ceratodon corniculatus

| Ceratodon corniculatus> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
Ngành (divisio): Bryophyta
Lớp (class): Bryopsida
Bộ (ordo): Dicranales
Họ (familia): Ditrichaceae
Chi (genus): Ceratodon
Loài (species): C. corniculatus
Danh pháp hai phần
Ceratodon corniculatus Wahlenb. Fürnr., 1829 
Ceratodon corniculatus là một loài rêu trong họ Ditrichaceae. Loài này được Wahlenb. Fürnr. mô tả khoa học đầu tiên năm 1829.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Ceratodon corniculatus”. Truy cập ngày 31 tháng 5 năm 2014.
Chi Mắm

| Chi Mắm |
| --- | --- |
Avicennia germinans
Phân loại khoa học
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
(không phân hạng): Asterids
Bộ (ordo): Lamiales
Họ (familia): Acanthaceae hay Avicenniaceae
Chi (genus): Avicennia L.
Các loài
 Xem văn bản
Chi mắm, một số tài liệu được gọi là mắm (danh pháp khoa học: Avicennia) là một nhóm các loài cây rừng ngập mặn phân bố rộng khắp trên thế giới, trong các vùng bờ biển nằm trong khoảng giữa lúc thủy triều lên và xuống, về phía nam của Bắc chí tuyến. Một số tài liệu xếp các loài mắm vào trong họ của chính nó là Avicenniaceae. Trước đây, chi Avicennia còn được xếp nằm trong họ Verbenaceae, về sau được tách rời thành một họ riêng biệt. Họ Avicenniaceae là một họ độc chi, chỉ có chi Mắm (Avicennia) tức là họ mắm, chi mắm (Avicennia có nguồn từ tên gọi bằng tiếng La tinh của tên nhà khoa học người Ba Tư Avicenna (Abū ‘Alī al-Husayn ibn ‘Abd Allāh ibn Sīnā al-Balkhī). Gần đây, theo APG thì họ Avicenniaceae chỉ là một phân họ (Avicennioideae) trong họ Ô rô (Acanthaceae) do các nghiên cứu phát sinh loài ở mức phân tử cho thấy chi Mắm phát sinh ra từ họ Acanthaceae. Số lượng loài chưa rõ ràng vì có các biến thể rất nhiều của Avicennia marina, tuy nhiên nói chung người ta thường công nhận khoảng từ 8 đến 11 loài (có vài tài liệu nói tới con số 15), với Avicennia marina được phân chia tiếp thành một số phân loài.
Sinh học và sinh thái

Tùy loài, cây mắm có thể đạt đường kính gốc và chiều cao khác nhau, có loài đạt đường kính gốc 60 cm và chiều cao 30 m. Cây mắm trước đây dùng làm ghe, thuyền, cất nhà và làm củi. Ngày nay mắm cũng cung cấp nguyên phẩm cho việc biến chế dược liệu và cung cấp sắc tố cho công nghiệp thuộc da.[cần dẫn nguồn]
Đặc điểm của cây mắm là có rễ đất và rễ phổi. Rễ phổi có nhiệm vụ hấp thụ dưỡng khí, là biện pháp sinh tồn khi nền đất ngập mặn. Rễ phổi cũng là "kiến trúc" của thiên nhiên thích ứng để bảo vệ đất bồi.[cần dẫn nguồn]
Vì thiếu cây giống để trồng bảo vệ ven biển và đất bồi, một số nước đã có lệnh cấm xuất khẩu gỗ và cây con các loại cây mắm, đước và vẹt.[cần dẫn nguồn] Nguồn lợi chính của mắm không nằm trong việc khai thác gỗ mà nằm ở lợi ích trong việc bảo vệ đất bồi và gây môi trường sống cho sinh vật ven biển. Diện tích đất bồi (riêng Cà Mau vài km²/năm) sẽ giảm đi nếu thiếu mắm để bảo vệ.
Sinh học và sinh thái > Hoa

Mắm ở Việt Nam có hoa 4 cánh, lớn 8–10 mm, màu vàng tới vàng cam.
Sinh học và sinh thái > Quả

Trái mắm có độ lớn tùy loại từ 1,5 cm đến 3,5 cm, một số trái có hình tương tự như trái hạnh nhân, một số có trái hình trái tim hay hình trái xoài. Trái một hột, mọc mầm trước khi rụng (vivipare, cây sinh con) cũng như một số loại cây khác trong rừng ngập mặn.
Các loài

Avicennia alba: Mắm trắng
Avicennia balanophora
Avicennia bicolor: Mắm hai màu
Avicennia eucalyptifolia: Mắm lá bạch đàn
Avicennia germinans
Avicennia integra
Avicennia lanata
Avicennia marina: Mắm ổi
Avicennia officinalis: Mắm đen hay mắm lưỡi đòng
Avicennia rumphiana
Avicennia schaueriana
Chi Mắm ở Việt Nam

Ở Việt Nam, có 3 loài cây mắm là: mắm trắng, mắm đen, mắm ổi. Mắm quăn được coi là một thứ của mắm trắng.
Tên gọi

Ở đây cần lưu ý một số vấn đề:
Không có ngôn ngữ thông dụng nào trên thế giới (Anh, Pháp, Đức, Tây Ban Nha) có tên gọi cây rừng ngập mặn chính xác tương tự như tiếng Việt, đặc biệt là để gọi họ và chi mắm, ngoại trừ từ ngữ chuyên môn La tinh. Anh, Đức, Tây Ban Nha gọi rừng ngập mặn cũng như gọi chung cây cỏ rừng ngập mặn là mangrove. Pháp phân biệt hơn khi dùng từ palétuvier để gọi riêng "cây" rừng ngập mặn, tuy nhiên từ palétuvier cũng để gọi ít nhất 120 loài cây. Tên gọi đôi khi nghịch nghĩa với nhau, như Đức gọi là Weisse mangrove (trắng), Anh gọi là Black mangrove (đen) để chỉ cùng một loài cây; hoặc cùng một loại cây mà ở Guyane thuộc Pháp gọi là Palétuvier blanc (trắng) căn cứ theo màu hoa và ở Pháp gọi là Palétuvier Noir (đen) căn cứ theo sắc tố.[cần dẫn nguồn]
Một thí dụ khác cho sự mâu thuẫn trong cách dùng từ đặt tên, như trường hợp mắm lưỡi đồng (Avicennia alba), tên đặt trong thời khai phá qua sự quan sát: cánh hoa màu đồng (hợp kim đồng-thiếc) có dạng giống lưỡi chim; trong chương trình sinh thái Cần Giờ có người dịch trực tiếp từ tiếng La tinh Avicennia alba ra "mắm trắng", từ đó được dịch tiếp ra tiếng Pháp trong vài bài của Le Courrier du Vietnam là palétuvier blanc. Do cách dịch từng chữ một mà xảy ra sự hiểu sai, một số nước nói tiếng Pháp sẽ hiểu palétuvier blanc là tên của ba loại cây khác nhau, mà trong cả ba loại không có loại mắm lưỡi đồng.[cần dẫn nguồn]
Đây là điểm mà quý vị độc giả hay dịch giả cần chú ý. Đối với dịch giả, sự am tường cách dùng chữ của văn bản gốc và cách dùng chữ của ngôn ngữ mình dịch ra rất cần thiết. Tốt nhất nên ghi thêm tên khoa học để khỏi lầm lẫn. Đối với độc giả, vấn đề còn khó khăn hơn nếu muốn hiểu đúng nghĩa. Khi có một bài nghiên cứu trong tay bằng tiếng thông dụng trên thế giới chẳng hạn, họ phải phân biệt đây là bản gốc của nước nào hay bản dịch và dịch từ tiếng nước nào, cho độc giả nước nào.[cần dẫn nguồn]
Trong truyện ngắn "Rừng Mắm" của Bình Nguyên Lộc, một tác phẩm đã được dịch ra nhiều thứ tiếng, tác giả đã dùng hư cảnh "mắm" để đề cao sự hy sinh của tổ tiên thời khai phá phương Nam, trong đó không có chi tiết nào đúng sự thật của cây mắm. Ngoài ra có hai bài chỉ trích "Rừng Mắm" của Lương Thư Trung, trong đó tác giả dường như không hiểu dụng ý của Bình Nguyên Lộc mà chỉ thấy có một điểm sai, và ông cũng tả cây mắm với vài điểm không đúng sự thật, thí dụ như trái mắm giống như trái điệp (trong thực tế, trái mắm chỉ có một hột, còn trái điệp là loại trái có nhiều hột). Độc giả của những tác phẩm này cần để ý điều đó.
Từ ngữ mắm được nhà thảo mộc Lê Quang Thưởng và giáo sư Nguyễn Thanh Liêm, cũng như một số khá nhiều văn liệu, viết là mấm, những người tìm tài liệu bằng tiếng Việt trực tuyến cần để ý.[cần dẫn nguồn]
Ceritoturris nataliae

| Ceritoturris nataliae> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Mollusca
Lớp (class): Gastropoda
Liên họ (superfamilia): Conoidea
(không phân hạng): nhánh Caenogastropoda nhánh Hypsogastropoda nhánh Neogastropoda
Họ (familia): Turridae
Phân họ (subfamilia): Crassispirinae
Chi (genus): Ceritoturris
Loài (species): C. nataliae
Danh pháp hai phần
Ceritoturris nataliae Kilburn, 1988 
Ceritoturris nataliae là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Turridae.
Chú thích

↑  Ceritoturris nataliae Kilburn, 1988. World Register of Marine Species, truy cập 4 tháng 4 năm 2010.