stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Biến thiên khí hậu
Nguyên nhân > Cơ chế ảnh hưởng từ bên ngoài > Tác động từ con người

Bài chi tiết: Ấm lên toàn cầu
Trong hoàn cảnh biến đổi khí hậu, các yếu tố do con người tạo ra cũng ảnh hưởng đến khí hậu. Quan điểm khoa học về biến đổi khí hậu được nhiều người đồng ý là "khí hậu đang thay đổi và những thay đổi này một phần lớn do tác động của con người."

Việc chạy đua các phát triển công nghệ, con người đã biến hệ sinh thái thích nghi vốn có, thành một thế giới mà hệ sinh thái động vật và thực vật dần dần thu hẹp. Một số loài đã hoàn toàn biến mất, và một số có nguy cơ tuyệt chủng, sông ngòi bị ngăn đập. Rác và chất thải nhựa do con người thải ra cũng góp phần ô nhiễm, và khí thải từ các lò phản ứng hạt nhân. Do đó, các cuộc thảo luận đang hướng vào 2 cách, một là giảm tác động của con người và tìm cách thích nghi với sự biến đổi đã từng xảy ra trong quá khứ và được dự kiến xảy ra trong tương lai.
Vấn đề được quan tâm nhất trong yếu tố nhân sinh là việc tăng thêm lượng khí CO2 do đốt nhiên liệu hóa thạch, tạo thành các sol khí tồn tại trong khí quyển và sản xuất xi măng. Các yếu tố khác như sử dụng đất, sự suy giảm ôzôn và phá rừng, cũng góp phần quan trọng làm ảnh hưởng đến khí hậu, vi khí hậu.
Bằng chứng khoa học

Dấu hiệu của sự thay đổi khí hậu được lấy từ nhiều nguồn khác nhau có thể được sử dụng để tái hiện lại khí hậu trong quá khứ. Những ghi chép toàn cầu hoàn chỉnh mang tính hợp lý về nhiệt độ bề mặt bắt đầu được ghi nhận từ giữa sau thế kỷ XIX. Đối với những giai đoạn trước đây, hầu hết đều là dấu hiệu ghi nhận gián tiếp - biến đổi khí hậu được suy ra từ những thay đổi proxy, các nhân tố phản ánh khí hậu như thảm thực vật, lõi băng, khí hậu thực vật, thay đổi mực nước biển và địa chất sông băng.
Bằng chứng khoa học > Dấu hiệu từ lịch sử và khảo cổ

Biến đổi khí hậu trong thời gian gần đây có thể được ghi nhận từ những biến đổi tương ứng về các kiểu định cư và nông nghiệp. Dấu hiệu khảo cổ học, lịch sử thành văn và lịch sử truyền miệng có thể cung cấp hiểu biết về những biến đổi khí hậu trong quá khứ. Những ảnh hưởng của biến đổi khí hậu cũng có liên hệ với sự sụp đổ của các nền văn minh.
Bằng chứng khoa học > Sông băng

Sông băng được xem là một trong những đối tượng dự báo nhạy cảm nhất của biến đổi khí hậu. Kích thước của sông băng được xác định bởi sự cân bằng giữa lượng tuyết hòa vào và lượng tuyết tan ra. Khi nhiệt độ ấm lên, chiều dài sông băng lùi dần, trừ khi lượng tuyết tăng lên đủ bù vào lượng băng bị tan chảy; việc này cũng đúng cho điều ngược lại.
Sông băng mở rộng hơn và thu hẹp lại do sự thay đổi của tự nhiên lẫn sự tác động từ bên ngoài. Sự thay đổi về nhiệt độ, lượng tuyết rơi, lượng nước nằm giữa và dưới lớp băng có thể mang tính chất quyết định đến biến đổi của sông băng trong một khoảng thời gian đặc biệt. Do đó, một sông băng vốn hình thành từ nhiều sông băng nhỏ khác nhau phải tốn trung bình hàng thế kỉ hoặc thậm chí lâu hơn để tan ra bởi tác động của những biến đổi ngắn hạn của vùng. Chính vì vậy, lịch sử sông băng chứa đựng trong mình nó những thông tin có liên quan đến biến đổi khí hậu.
Việc thu thập tài liệu theo dõi và đánh giá sông băng trên thế giới đã được tiến hành từ những năm 1970, ban đầu chủ yếu dựa vào những bức ảnh trên không và bản đồ, nhưng ngày nay phụ thuộc vào các vệ tinh nhiều hơn. Việc đánh giá kết hợp này được thực hiện với hơn 100.000 sông băng bao phủ một diện tích khoảng 240.000 km², và ước tính sơ bộ cho thấy lượng băng bao phủ còn lại là khoảng 445.000 km². Tổ chức Giám sát Sông băng Thế giới (WGMS) thu thập dữ liệu hàng năm về mức độ lùi dần của sông băng và sự cân bằng lượng sông băng. Từ những dữ liệu này có thể nhận thấy sông băng trên toàn thế giới đã thu hẹp đáng kể, với sự lùi dần mạnh của những sông băng trong những năm 1940, có điều kiện ổn định hoặc phát triển trong những năm 1920 và 1970, và một lần nữa bắt đầu giảm từ giữa những năm 1980 đến nay.
Những quá trình biến đổi khí hậu lớn nhất từ giữa sau thế Pliocen (khoảng 3 triệu năm trước) thuộc các chu kỳ băng hà và gian băng. Giai đoạn gian băng hiện nay (thế Holocen) đã kéo dài khoảng 11.700 năm. Do băng lục địa và mực nước biển được định hình do thay đổi quỹ đạo, những phản ứng như tăng hoặc giảm các dải băng lục địa và thay đổi mực nước biển tạo nên khí hậu. Tuy nhiên, những thay đổi khác, bao gồm sự kiện Heinrich, sự kiện Dansgaard-Oeschger và Younger Dryas, là bằng chứng cho biết sự biến đổi băng cũng có thể ảnh hưởng đến khí hậu mà không liên quan gì đến ảnh hướng của quỹ đạo.
Sông băng để lại sau nó băng tích có chứa các chất giá trị - có thể truy ngược để xác định được tuổi, bao gồm chất hữu cơ, thạch anh, và Kali - đánh dấu những giai đoạn sông băng tiến triển và rút lui. Tương tự, bằng các kỹ thuật địa lý đặc biệt nghiên cứu tro núi lửa, người ta có thể xác định được sự giảm diện tích bao phủ của sông băng qua việc xác định thời gian lắng xuống của đất hoặc các lớp riêng biệt của tephra - một loại tro núi lửa phun ra từ một vụ nổ.
Bằng chứng khoa học > Thực vật

Sự thay đổi về loài đại diện, sự phân bố và mức độ bao phủ của các thảm thực vật có thể xảy ra do biến đổi khí hậu, điều này rất dễ nhận thấy. Trong bất kỳ tình huống nào, một sự thay đổi khí hậu nhẹ cũng có thể dẫn đến tăng lượng mưa hoặc tuyết và tăng mức ấm áp, dẫn đến tăng trưởng thực vật được cải thiện và kéo theo việc hấp thụ nhiều CO2 trong không khí hơn. Tuy nhiên, những thay đổi triệt để hơn, mức độ lớn hơn hay tốc độ xảy ra nhanh hơn cũng có thể dẫn đến tác động lớn lên thực vật, nhiều loài nhanh chóng biến mất và trong mốt số trường hợp có thể xảy ra hiện tượng sa mạc hoá.
Bằng chứng khoa học > Lõi băng

Các thông tin từ việc phân tích phần lõi băng khoan từ một khối băng như khối băng Nam Cực, có thể được sử dụng để cho thấy mối liên hệ giữa nhiệt độ và biến đổi mực nước biển toàn cầu. Không khí bị mắc kẹt ở dạng bong bóng trong băng cũng có thể cho biết những biến đổi nồng độ CO2 trong khí quyển từ quá khứ xa xôi, trước khi chịu ảnh hưởng từ môi trường hiện đại. Nghiên cứu các lõi băng sẽ đưa ra được những chỉ số quan trọng về sự thay đổi lượng CO2 qua hàng ngàn năm, và tiếp tục cung cấp những thông tin có giá trị về sự khác nhau giữa điều kiện không khí cổ xưa và hiện đại.
Bằng chứng khoa học > Khí hậu thực vật

Khí hậu thực vật là ngành phân tích các dạng vòng gỗ tăng trưởng của cây từ đó xác định biến đổi khí hậu từng xảy ra trong quá khứ. Những vòng lớn và dày cho biết cây đã trải qua giai đoạn phát triển đủ nước và màu mỡ. Trong khi những vòng mỏng, hẹp thể hiện thời gian cây hưởng lượng mưa thấp hơn và điều kiện lý tưởng để phát triển cũng kém hơn.
Bằng chứng khoa học > Phân tích phấn hoa

Phân tích phấn hoa là bộ môn khoa học hiện đại nghiên cứu về lĩnh vực hóa thạch ở kích thước tế bào, bao gồm cả phấn hoa. Phân tích phấn hoa được sử dụng để suy ra sự phân bố địa lý của các loài thực vật từng thay đổi theo điều kiện khí hậu khác nhau. Những nhóm thực vật khác nhau có hình dạng và cấu tạo bề mặt phấn hoa rất đặc thù. Do lớp ngoài của phấn hoa được cấu thành từ một lớp chất liệu có tính đàn hồi rất cao nên đã ngăn ngừa cho phần bên trong bị hư hại. Sự thay đổi trong các loại phấn hoa được tìm thấy từ những lớp trầm tích khác nhau - trong các hồ, đầm lầy hay vùng châu thổ - cho biết các thay đổi ở thế giới thực vật. Những thay đổi này thường là dấu hiệu của biến đổi khí hậu. Ví dụ như những nghiên cứu về phương pháp phân tích phấn hoa đã được sử dụng để theo dõi sự thay đổi ở các mẫu thực vật trong suốt kỷ băng hà thứ tư, và đặc biệt là trong thời kì băng giá nhất của kỉ băng hà cuối cùng.
Bằng chứng khoa học > Côn trùng

Những loài bọ cánh cứng còn sót lại sống chủ yếu tại những vùng nước ngọt và trầm tích đất đai. Các loài bọ cánh cứng khác không có xu hướng được tìm thấy trong những điều kiện khí hậu khác nhau. Do giống bọ cánh cứng rất đa dạng với số lượng lớn và có cấu trúc di truyền không thay đổi đáng kể qua hàng ngàn năm, việc nghiên cứu dựa trên những loài bọ cánh cứng khác nhau sẽ đem lại kiến thức về phạm vi khí hậu hiện tại, xác định được tuổi của các trầm tích còn sót lại, từ đó có thể suy ra điều kiện khí hậu trong quá khứ.
Bằng chứng khoa học > Thay đổi mực nước biển

Bài chi tiết: Mực nước biển và Nước biển dâng hiện nay
Sự thay đổi mực nước biển toàn cầu trong nhiều thế kỷ qua đã được ước tính bằng cách sử dụng các máy đo thủy triều, các số liệu đo được đối chiếu trong thời gian dài để đưa ra một mực nước trung bình dài hạn. Gần đây, máy đo độ cao - kết hợp với sự định vị chính xác của các quỹ đạo vệ tinh - đã cung cấp một phương pháp đo sự thay đổi mực nước biển toàn cầu cải thiện hơn. Trước khi các công cụ đo lường máy móc được đưa vào sử dụng, các nhà khoa học đã xác định độ cao mực nước biển thông qua các dấu vết trên những rặng san hô, những lớp trầm tích ven biển, trên thềm biển, hạt trong đá vôi và những di tích khảo cổ còn sót lại gần bờ biển. Các phương pháp định tuổi có nhiều ưu điểm là phương pháp urani-thori và cacbon phóng xạ, còn phương pháp định tuổi hạt nhân vũ trụ đôi khi được áp dụng để xác định tuổi các bề mặt (thềm) đã trải qua sự giảm mực nước biển.Mực nước biển đang dâng với tốc độ trung bình là 1,8 mm/năm trong thế kỷ qua, và gần đây, trong kỷ nguyên sử dụng vệ tinh đo độ cao để xác định mực nước biển, từ năm 1993 đến 2000, mực nước biển đã dâng vào khoảng 2,9-3,4 ± 0,4-0,6 mm/năm. Mực nước biển dâng có thể do hiện tượng ấm lên toàn cầu - mà phần lớn là từ những tác động của con người. Điều này sẽ làm tăng mực nước biển trong tương lai về lâu dài. Nhiệt độ gia tăng làm nước giãn nở, đồng thời làm tan chảy các sông băng, núi băng và băng lục địa khiến lượng nước bổ sung vào đại dương tăng lên. Dự kiến, nhiệt độ tăng sẽ tiếp tục là nhân tố chủ yếu làm mực nước biển dâng trong thế kỷ tới.
Chú thích > Chú thích sách

IPCC AR4 WG1 (2007).  Solomon, S.; Qin, D.; Manning, M.; Chen, Z.; Marquis, M.; Averyt, K.B.; Tignor, M.; Miller, H.L. (biên tập). Climate Change 2007: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-88009-1. (pb: 978-0-521-70596-7).
IPCC AR4 SYR (2007).  Core Writing Team; Pachauri, R.K; Reisinger, A. (biên tập). Climate Change 2007: Synthesis Report. Contribution of Working Groups I, II and III to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change. IPCC. ISBN 92-9169-122-4..
IPCC TAR WG1 (2001).  Houghton, J.T.; Ding, Y.; Griggs, D.J.; Noguer, M.; van der Linden, P.J.; Dai, X.; Maskell, K.; Johnson, C.A. (biên tập). Climate Change 2001: The Scientific Basis. Contribution of Working Group I to the Third Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change. Cambridge University Press. ISBN 0-521-80767-0. Bản gốc lưu trữ ngày 30 tháng 3 năm 2016. (pb: 0-521-01495-6).
Khu trưng bày biến đổi khí hậu ở đường hoa Nguyễn Huệ. Cụm cảnh cây khô cằn, sỏi đá nhằm nhắc nhở mọi người quan tâm hơn về việc biến đổi khí hậu
Gia tăng lượng khí CO2 trong khí quyển
Sông băng Baltoro ở Bắc Pakistan, một trong những sông băng dài nhất thế giới.
Biểu đồ sự suy giảm độ dày của sông băng trên thế giới.
Vân gỗ của cây.
Hình ảnh qua kính hiển vi điện tử của hạt phấn hoa từ nhiều loại thực vật phổ biến.
Một số loài bọ cánh cứng.
Ixora violacea

| Ixora violacea> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
Bộ (ordo): Gentianales
Họ (familia): Rubiaceae
Chi (genus): Ixora
Loài (species): I. violacea
Danh pháp hai phần
Ixora violacea Lour. 
Ixora violacea là một loài thực vật có hoa trong họ Thiến thảo. Loài này được Lour. mô tả khoa học đầu tiên năm 1790.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Ixora violacea”. Truy cập ngày 3 tháng 6 năm 2013.
Bryum paraguense

| Bryum paraguense> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
Ngành (divisio): Bryophyta
Lớp (class): Bryopsida
Bộ (ordo): Bryales
Họ (familia): Bryaceae
Chi (genus): Bryum
Loài (species): B. paraguense
Danh pháp hai phần
Bryum paraguense Besch., 1877 
Bryum paraguense là một loài rêu trong họ Bryaceae. Loài này được Besch. mô tả khoa học đầu tiên năm 1877.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Bryum paraguense”. Truy cập ngày 30 tháng 5 năm 2014.
Bradford Town F.C.

câu lạc bộ bóng đá AnhBản mẫu:SHORTDESC:câu lạc bộ bóng đá Anh
Đừng nhầm lẫn với Bradford City F.C..
Câu lạc bộ bóng đá Bradford Town là một câu lạc bộ bóng đá có trụ sở tại Bradford on Avon in Wiltshire, Anh. Đội hiện là thành viên của Western League Division One và thi đấu trên sân Trowbridge Road tại Bradford on Avon Sports and Social Club ground.
Lịch sử

Câu lạc bộ được thành lập vào năm 1992 bởi Les và Pat Stevens, và tham gia Division Two của Wiltshire League. Đội giành chức vô địch Division Two mùa giải 1993-94, thăng hạng lên Division One, tức là Premier Division vào năm 1998. Mùa giải 2004-05, Bradford là á quân của Premier Division và được thăng hạng lên Division One của Western League. Sau 5 lần lọt vào top 5 liên tiếp trong giai đoạn 2008-09 đến 2012-13, câu lạc bộ đã vô địch Division One mùa giải 2013-14, giành quyền thăng hạng lên Premier Division.
Sân vận động

Ban đầu, câu lạc bộ chơi tại Trường St Laurence trên một sân cỏ kiểu dáng. Sau khi chuyển đến giải hạng cao nhất của Wiltshire League, câu lạc bộ chuyển đến sân Frome Road của Trowbridge Town, ở lại cho đến khi chuyển về Bradford on Avon vào năm 1996 để chuyển đến Bradford on Avon Sports and Social Club. Dàn đèn pha đã được lắp đặt trong mùa giải 2008-09 và được khánh thành bởi Steve Phillips. Một khán đài 100 chỗ ngồi đã được dựng lên vào mùa sau đó. Kỷ lục tham dự của câu lạc bộ là 621 đã được thiết lập vào năm 2015 cho một trận đấu ở vòng Bốn FA Vase với Melksham Town.
Danh hiệu

Western League
Vô địch Division One 2012-13
Wiltshire League
Vô địch Division Two 1993-94
Kỉ lục

Thành tích tốt nhất tại Cúp FA: Vòng loại thứ hai, 2015-16
Thành tích tốt nhất tại FA Vase: Vòng Năm, 2014-15, 2017-18, 2019-20
Kỉ lục số khán giả: 621 với Melksham Town, Vòng Bốn FA Vase, 2015
Nhím (định hướng)

Nhím trong tiếng Việt là từ có thể được dùng để chỉ một trong các nhóm động vật sau:
Tên gọi chung của một số loài trong hai họ Hystricidae (có ở Việt Nam) và Erethizontidae (không có ở Việt Nam) của phân bộ Hystricomorpha thuộc bộ Rodentia (bộ Gặm nhấm).
Tên gọi ngắn gọn của các loài nhím gai trong phân họ Erinaceinae (không có ở Việt Nam) thuộc họ Erinaceidae trong bộ Erinaceomorpha (bộ Nhím gai).
Trong các tên gọi như nhím mỏ vịt, nhím Úc, thú lông nhím v.v của họ Tachyglossidae (không có ở Việt Nam) thuộc bộ Monotremata (bộ Đơn huyệt).
Nhát cắt (không gian phân thớ)

Bản mẫu:Chuyên ngành
Một nhát cắt  s của một phân thớ  p\colon E\to B. Một nhát cắt  s cho phép không gian cơ sở  B được đồng nhất với một không gian con  s(B) của  E.
Một trường vectơ trên  \mathbb {R} ^{2}. Một nhát cắt của phân thớ tiếp xúc cũng là một trường vectơ.
Trong lĩnh vực toán học tô pô, một nhát cắt  của một phân thớ  E là một nghịch đảo phải liên tục của hàm chiếu  \pi . Nói cách khác, nếu  E là một phân thớ với không gian cơ sở,  B:
thì một nhát cắt là một ánh xạ liên tục,
sao cho
Một nhát cắt khái quát hóa khái niệm đồ thị. Đồ thị của hàm  g\colon B\to Y có thể được đồng nhất với một hàm từ  B vào tích Descartes  E=B\times Y:
Đặt  \pi \colon E\to B là phép chiếu lên thành phần thứ nhất:  \pi (x,y)=x. Thế thì, một đồ thị là một hàm  \sigma  sao cho  \pi (\sigma (x))=x. Tức là một đồ thị là một nhát cắt của phân thớ tầm thường.
Các nhát cắt của các phân thớ chính và các phân thớ véc-tơ là các công cụ rất quan trọng trong hình học vi phân. Trong cài đặt này, không gian cơ sở  B là một đa tạp nhẵn  M và  E là một phân thớ nhẵn trên  M (tức là  E là một đa tạp nhẵn và  \pi \colon E\to M là một ánh xạ nhẵn). Người ta thường xét các ánh xạ nhẵn của  E trên một tập mở mở  U, ký hiệu  C^{\infty }(U,E). Trong giải tích hình học, việc xem xét không gian các nhát cắt với bậc khả vi trung gian (ví dụ: các nhát cắt  C^{k}), hoặc các nhát cắt thỏa mãn các điều kiện Hölder hoặc các điều kiện của các không gian Sobolev, cũng rất hữu ích.
Nhát cắt địa phương và nhát cắt toàn cục

Các phân thớ không nhất thiết phải có các nhát cắt toàn cục (ví dụ, xét phân thớ trên  S^{1} với thớ  F=\mathbb {R} \setminus \{0\} thu được bằng cách lấy phân thớ Mobius và loại bỏ nhát cắt 0; phân thớ này không có nhát cắt toàn cục); vì vậy các nhát cắt địa phương tỏ ra khá hữu tích. Một nhát cắt địa phương của một phân thớ là một ánh xạ liên tục  s\colon U\to E với  U là một tập mở trong  B và  \pi (s(x))=x với mọi  x trong  U. Nếu  (U,\varphi ) là một tầm thường hóa địa phương của  E thì các nhát cắt địa phương trên  U luôn tồn tại. Các nhát cắt địa phương tạo thành một bó trên  B, được gọi là bó các nhát cắt của  E.
Isabella Springmuhl Tejada

| Isabella Springmuhl Tejada |
| --- | --- |
Sinh: 23 tháng 2, 1997 (27 tuổi)
Quốc tịch: Guatemala
Nghề nghiệp: Nhà thiết kế thời trang
Isabella Springmuhl Tejada (còn được gọi là Belita; sinh ngày 23 tháng 2 năm 1997) là nhà thiết kế thời trang người Guatemala. Cô được ghi nhận là người thiết kế thời trang đầu tiên mắc hội chứng Down. Các thiết kế của cô được trình bày tại khu trưng bày thời trang quốc tế thuộc Tuần lễ thời trang Luân Đôn năm 2016. Cũng năm 2016 này, cô còn được bầu chọn là một trong 100 phụ nữ nổi bật do BBC tổ chức (BBC 100 Women).
Tiểu sử

Gia đình Springmuhl có bốn người con, trong đó cô là con út. Sau khi tốt nghiệp đại học, cô là cử nhân ngành Khoa học và ngành Bưu chính. Cô nộp đơn xin học ngành thời trang nhưng bị từ chối vì cô bị hội chứng Down. Nhờ quyết tâm, cô đã được nhận vào học ngành thời trang.
Phong cách

Trong các thiết kế của mình, Springmuhl lấy cảm hứng từ nền văn hóa dân gian Guatemala. Cô đã làm việc với nhiều nghệ sĩ Guatemala bản địa, và cô được truyền cảm hứng. Các sản phẩm của cô như phụ kiện, ví, áo pon-sô và váy, đều đậm đà bản sắc văn hóa đất nước Guatemala. Cô cũng đã thiết kế quần áo đặc biệt cho những người bị hội chứng giống mình. Các thiết kế của cô rất rực rỡ, với hoa thêu màu sắc sặc sỡ vốn được sử dụng trong công nghệ dệt cổ điển của Guatemala. Về thiết kế của Springmuhl, BBC khen ngợi: "Springmuhl có quy trình thiết kế độc đáo và cá tính. Quy trình đó bắt đầu bằng việc tự tay chọn hàng dệt may Guatemala cổ điển từ nhà cung cấp tin cậy ở Antigua, sau đó vải dệt đưa trở lại xưởng, được khâu và may hết sức tỉ mỉ hòng đáp ứng mọi thông số kỹ thuật của Isabella."
Sự đón nhận

Năm 2015, Springmuhl đã được mời đến Bảo tàng Dệt may và Quần áo Bản địa Ixchel ở Guatemala. Cô đã bán hết bộ sưu tập của mình và trở nên nổi tiếng. Các thiết kế của cô đã được trưng bày ở Panama. Năm 2016, các thiết kế của cô tiếp tục được trình bày tại khu trưng bày thời trang quốc tế thuộc Tuần lễ thời trang Luân Đôn năm 2016. Cũng năm 2016 này, cô còn được bầu chọn là một trong 100 phụ nữ nổi bật do BBC tổ chức (BBC 100 Women)..
Buchnera rungwensis

| Buchnera rungwensis> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
(không phân hạng): Asterids
Bộ (ordo): Lamiales
Họ (familia): Orobanchaceae
Chi (genus): Buchnera
Loài (species): B. rungwensis
Danh pháp hai phần
Buchnera rungwensis Engl., 1901 
Buchnera rungwensis là loài thực vật có hoa thuộc họ Cỏ chổi. Loài này được Engl. mô tả khoa học đầu tiên năm 1901.
Biệt khu thổ dân châu Mỹ

Bản đồ của Cục Bản địa vụ mô tả các khu dành riêng cho người bản địa Mỹ trong chính địa Hoa Kỳ
Khu dành riêng cho người bản địa Mỹ hay Biệt khu thổ dân châu Mỹ (tiếng Anh: American Indian reservation) là một lãnh thổ do một bộ lạc thổ dân người da đỏ điều hành dưới sự giám sát của Cục Bản địa vụ thuộc Bộ Nội vụ Hoa Kỳ.
Tổng cộng có khoảng 210 biệt khu dành riêng cho thổ dân châu Mỹ tại Hoa Kỳ. So với số bộ lạc được chính phủ công nhận (550 bộ lạc) thì hơn phân nửa bộ lạc không có đất cấp riêng. Ngược lại một số bộ lạc có hơn 2 khu hoặc hơn. Trải qua hơn 200 năm lịch sử với đất đai mua bán qua lại một số biệt khu bị chia nhỏ. Kết quả là trong một biệt khu, đất công và đất tư xen kẽ. Có mảnh đất đã bán cho sắc tộc khác không có danh-sách trong bộ lạc nên việc quản lý hành chính, chính trị và pháp lý dựa trên bất động sản và sắc tộc trở nên vô cùng khó khăn.
Tổng diện tích của các biệt khu thổ dân tại Hoa Kỳ là 55,7 triệu mẫu Anh (225.410 km²), chiếm 2,3% diện tích Hoa Kỳ (2.379.400.204 mẫu Anh hay 9.629.091 km²). Trong đó có 12 biệt khu với diện tích rộng hơn Rhode Island, tiểu bang nhỏ nhất (776,960 mẫu Anh hay 3.144 km²) và chín biệt khu lớn hơn tiểu bang Delaware, tiểu bang nhỏ thứ nhì (1.316.480 mẫu Anh hay 5.327 km²). Biệt khu của bộ lạc Navajo lớn nhất với diện tích tương đương với tiểu bang Tây Virginia. Các biệt khu thổ dân châu Mỹ nằm rải rác khắp từ đông sang tây Hoa Kỳ nhưng phần tập trung ở miền Tây sông Mississippi.
Về mặt luật pháp, mỗi bộ lạc duy trì chủ quyền trên mảnh đất ấn định nên luật pháp địa phương của tiểu bang có thể không ăn khớp với luật trong biệt khu. Vì khác biệt đó, biệt khu thổ dân có thể mở sòng bạc trong khi luật địa phương chung quanh lại cấm. Phần lớn luật biệt khu chiếu theo luật liên bang nhưng một số biệt khu ở Miền Đông Hoa Kỳ vì đất đai do tiểu bang cấp phát nên quy theo luật pháp tiểu bang.
Tên gọi

Tên tiếng Anh gọi các biệt khu này là reservation, hàm ý "[đất] dành riêng". Nguyên thủy khi người Âu châu sang khai phá thì họ coi các bộ lạc thổ dân như một quốc gia khác, tức là có chủ quyền từ trước khi ban hành Hiến pháp Hoa Kỳ. Xung khắc giữa thổ dân và di dân Âu châu diễn ra ngay từ thuở đầu vì bất đồng khái niệm đất đai. Bên thổ dân thì coi sông núi là của chung trong khi luật pháp Âu châu thì đặt ưu tiên vào quyền tư hữu khiến giữa hai nhóm dân luôn có xung đột, rồi bạo động. Chính phủ liên bang Hoa Kỳ phải can thiệp bằng cách cam kết dành riêng cho các bộ lạc một phần đất ấn định để ngược lại họ rút lui, mở đường cho di dân Âu châu sang khai phá. Việc nhượng đất trên giấy tờ là sòng phẳng nhưng không ít thì nhiều đã diễn ra dưới áp lực quân sự của Hoa Kỳ. Bằng cách cam kết không cản trở dân gốc Âu châu, các bộ lạc được cấp một số đất dành riêng để sinh sống, và từ đó các biệt khu thành hình. Có điểm là biệt khu không nhất thiết là vùng đất truyền thống của bộ lạc đó nên có những trường hợp một biệt khu lập ra và giao cho một bộ lạc mà đối với họ cũng là vùng đất xa lạ, không có mối quan hệ lịch sử nào.
Đến đầu thế kỷ 21 đại đa số thổ dân châu Mỹ và thổ dân Alaska không sinh sống trong các biệt khu nữa mà chung sống với mọi sắc dân khác. Một nhóm không ít tập trung ở những thành phố lớn như Phoenix và Los Angeles. Theo điều tra dân số năm 2010, Hoa Kỳ có 5,2 triệu người mang dòng máu thổ dân, trong đó 2,9 triệu là thổ dân toàn phần. Chỉ 22% thổ dân sống trong các biệt khu.
Lịch sử > Khởi đầu (1851)

Từ lúc lập quốc, chính phủ Hoa Kỳ không coi các bộ lạc da đỏ là công dân nên chỉ bảo vệ quyền lợi người gốc Âu châu. Khi người da trắng tiến về miền Tây chiếm đất thì quan hệ giữa nhóm người gốc Âu châu đến khai phá và các thổ dân bản địa ngày càng tồi tệ. Bộ lạc nào chống cự đều bị quân đội đánh dẹp. Để giải quyết xung đột đất đai năm 1851, Quốc hội Hoa Kỳ thông qua Đạo luật Tái định cư thổ dân châu Mỹ (Indian Appropriations Act). Theo đó chính phủ liên bang lập khu dành riêng cho thổ dân ở Oklahoma. Các bộ lạc bất cứ đâu trên nước Mỹ nếu không muốn hội nhập thì phải di cư đến Oklahoma, vùng đất đó lúc bấy giờ chưa phải là tiểu bang mà chỉ là lãnh thổ phụ thuộc.
Vào cuối thập niên 1860, Tổng thống Hoa Kỳ Ulysses S. Grant triển khai "chính sách hòa bình" để tránh xung đột với thổ dân, lập ra cơ quan đặc trách người bản địa để chuyển họ đến những khu đất dành riêng. Chính phủ còn kêu gọi các họ đạo tham gia truyền giảng Kitô giáo cho người bản địa như một cách khai hóa họ, giảm phần chống đối. Họ đạo Quaker đặc biệt tích cực gửi truyền giáo vào biệt khu.