stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Lịch sử Đài Loan
Định cư thời tiền sử

Bài chi tiết: Thời tiền sử tại Đài Loan
Tả Trấn
Trường Tân
Nga Loan tị
Đại Bộn Khanh
Đài Loan với các di chỉ ban đầu, và eo biển Đài Loan rộng 130 km-
Vào cuối bậc Pleistocen muộn, mực nước biển thấp hơn khoảng 140 m so với ngày nay, tầng đáy nông của eo biển Đài Loan trở thành một cầu lục địa cho phép các động vật ở lục địa có thể vượt qua. Bằng chứng cổ xưa nhất về sự xuất hiện của con người trên đảo Đài Loan bao gồm ba mảnh sọ và một răng hàm được tìm thấy tại Xú Quật (臭屈) và Cương Tử Lâm (岡子林), tại khu Tả Trấn, thành phố Đài Nam. Các mẫu vật này có niên đại từ 20.000 đến 30.000 năm. Các hiện vật lâu đời nhất là các công cụ đá cuội được đẽo thuộc nền văn hóa thời đại đồ đá cũ được tìm thấy trong bốn hang động ở Trường Tân, Đài Đông, có niên đại từ 15.000 đến 5.000 năm trước, và chúng tương tự như các hiện vật tại các di chỉ cùng thời kỳ tại Phúc Kiến. Một nền văn hóa tương tự cũng được tìm thấy tại mũi Nga Loan ở cực nam của Đài Loan, đã tiếp tục tồn tại cho đến 5.000 năm trước. Vào lúc bắt đầu thế Toàn Tân vào khoảng 10.000 năm trước, mực nước biển dâng lên, tạo thành eo biển Đài Loan và tách rời hòn đảo khỏi lục địa châu Á.
Khoảng năm 3.000 TCN, văn hóa Đại Bộn Khang thuộc thời đại đồ đá mới (đặt tên theo một nơi tại thành phố Tân Bắc) đột ngột xuất hiện và được truyền bá nhanh chóng ra các vùng ven biển của hòn đảo. Các di chỉ của nền văn hóa này có đặc trưng là các đồ gốm có đường vân, rìu đá được đánh bóng với đầu rìu làm bằng đá phiến. Các cư dân trồng lúa và kê, song cũng phụ thuộc rất nhiều vào việc đánh bắt các loài hải sản. Hầu hết các học giả tin rằng nền văn hóa này không có nguồn gốc từ người Trường Tân mà được đưa đến qua eo biển bởi những người là tổ tiên của thổ dân Đài Loan hiện nay, họ nói các ngôn ngữ Nam Đảo thời kỳ đầu. Một số người này sau đó đã di cư từ Đài Loan đến các hòn đảo ở Đông Nam Á và sau đó ra khắp Thái Bình Dương và Ấn Độ Dương. Nhóm ngôn ngữ Mã Lai-Đa Đảo nay được nói trên một khu vực rộng lớn từ Madagascar đến Hawaii, đảo Phục Sinh và New Zealand, song chỉ tạo thành một nhánh của Ngữ hệ Nam Đảo, các nhánh khác của ngữ hệ này chỉ được tìm thấy tại Đài Loan.
Kế thừa văn hóa Đại Bộn Khanh là một loạt các nền văn hóa khác trên khắp hòn đảo, bao gồm văn hóa Đại Hồ và văn hóa Doanh Bộ. Đồ sắt đã xuất hiện vào lúc bắt đầu thời Công Nguyên trong những nền văn hóa như Điểu Tùng.
Các đồ tạo tác bằng kim loại sớm nhất là các hàng hóa thương mại, song vào khoảng năm 400 SCN, sắt rèn đã được sản xuất tại địa phương bằng cách sử dụng lò nung, một kỹ thuật có lẽ được đưa đến từ Philippines.
Các bản văn gây tranh cãi có từ thời Trung Quốc cổ đại đã chỉ ra rằng người Hán có thể đã biết về sự tồn tại của đảo chính Đài Loan từ thời Tam Quốc, họ phân chia các hải đảo xa bờ với các tên gọi như Đại Lưu Cầu và Tiểu Lưu Cầu (từ nguyên, song có lẽ không phải là ngữ nghĩa, tương tự như quần đảo Ryūkyū (Lưu Cầu)), mặc dù không tên gọi nào trong đó tương ứng một cách rõ ràng với đảo chính Đài Loan.
Vương quốc Đông Ninh

Bài chi tiết: Vương quốc Đông Ninh
Quân Mãn Châu đã vượt qua Sơn Hải quan vào năm 1644 và nhanh chóng lấn át nhà Minh. Năm 1661, một hạm đội thủy binh do Trịnh Thành Công, một người trung thành với nhà Minh lãnh đạo đã đến Đài Loan để trục xuất người Hà Lan ra khỏi Zeelandia và thiết lập một căn cứ phục Minh tại Đài Loan.
Trịnh Thành Công là con trai của Trịnh Chi Long, một thương gia và hải tặc người Hán, với một phụ nữ Nhật Bản tên là Tagawa Matsu. Ông sinh năm 1624 tại Hirado, Nagasaki, Nhật Bản. Ông sống ở Nhật Bản cho đến năm bảy tuổi rồi chuyển đến Tuyền Châu thuộc tỉnh Phúc Kiến tại Trung Quốc. Sống trong một gia đình trở nên thịnh vượng nhờ vận chuyển bằng tàu thuyền và cướp biển, Trịnh Thành Công đã kế thừa mạng lưới thương mại của cha mình, kéo dài từ Nagasaki đến Ma Cao. Sau khi quân Mãn tiến vào Phúc Kiến, Trịnh Thành Công rút lui từ thành trì của mình tại Hạ Môn và bao vây Đài Loan với hy vọng sẽ thiếp lập nên một căn cứ chiến lược để sắp xếp lại đội quân và lấy lại căn cứ tại Hạ Môn. Năm 1662, sau chín tháng bao vây, Trịnh Thành Công đã chiếm được pháo đài Zeelandia của người Hà Lan và Đài Loan trở thành căn cứ của ông. Cũng trong thời điểm này, người cuối cùng tự xưng kế vị ngai vàng nhà Minh đã bị tướng Ngô Tam Quế bắt và giết chết, dập tắt mọi hy vọng của Trịnh Thành Công nhằm tái lập Đại Minh. Ông qua đời bốn tháng sau đó trong một cơn đau tột cùng khi hay tin cha và anh em đã bị quân Mãn giết chết một cách tàn nhẫn. Tuy nhiên, cũng có một số nguồn nói rằng Trịnh Thành Công chết vì bệnh sốt rét.
Trung Hoa Dân Quốc cai trị

Bài chi tiết: Đài Loan sau Chiến tranh thế giới thứ hai
Xem thêm: Lịch sử Trung Hoa Dân Quốc § Trung Hoa Dân Quốc ở Đài Loan, 1945/1949-đến nay
Xem thêm: Vị thế chính trị Đài Loan
Xem thêm: Đài Loan § Thời kỳ Trung Hoa Dân Quốc
Ipomoea lacunosa

| Ipomoea lacunosa |
| --- | --- |

Phân loại khoa học
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
Bộ (ordo): Solanales
Họ (familia): Convolvulaceae
Chi (genus): Ipomoea
Loài (species): I. lacunosa
Danh pháp hai phần
Ipomoea lacunosa L. 
 
Ipomoea lacunosa là một loài thực vật có hoa trong họ Bìm bìm. Loài này được L. mô tả khoa học đầu tiên năm 1753.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Ipomoea lacunosa”. Truy cập ngày 20 tháng 6 năm 2013.
Landolphia foretiana

| Landolphia foretiana> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
Bộ (ordo): Gentianales
Họ (familia): Apocynaceae
Chi (genus): Landolphia
Loài (species): L. foretiana
Danh pháp hai phần
Landolphia foretiana (Pierre ex Jum.) Pichon 
Landolphia foretiana là một loài thực vật có hoa trong họ La bố ma. Loài này được (Pierre ex Jum.) Pichon mô tả khoa học đầu tiên năm 1953.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Landolphia foretiana”. Truy cập ngày 10 tháng 6 năm 2013.
Malthodes cochlearius

| Malthodes cochlearius> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Coleoptera
Họ (familia): Cantharidae
Chi (genus): Malthodes
Loài (species): M. cochlearius
Danh pháp hai phần
Malthodes cochlearius Pic, 1909 
Malthodes cochlearius là một loài bọ cánh cứng trong họ Cantharidae. Loài này được Pic miêu tả khoa học năm 1909.
Chú thích

↑  Hallan, J.  (2010) Synopsis of the described Coleoptera of the World 6 juni 2010
Suniops rufitarsis

| Suniops rufitarsis> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Coleoptera
Họ (familia): Attelabidae
Chi (genus): Suniops
Loài (species): S. rufitarsis
Danh pháp hai phần
Suniops rufitarsis Voss, 1933 
Suniops rufitarsis là một loài bọ cánh cứng trong họ Attelabidae. Loài này được Voss miêu tả khoa học năm 1933.
Chú thích

↑  Hallan, J.  (2010) Synopsis of the described Coleoptera of the World 6 juni 2010
Shirak (tỉnh)

| Shirak Շիրակ |
| --- | --- |
—  Tỉnh  —
 
 
 Vị trí của Shirak within Armenia
Shirak
Tọa độ: 40°50′B 43°55′Đ﻿ / ﻿40,833°B 43,917°Đ﻿ / 40.833; 43.917 
Quốc gia: Armenia
Thủ phủ: Gyumri
Diện tích
 • Tổng cộng: 2.681 km2 (1,035 mi2)
Thứ hạng diện tích: 6th
Dân số (2011)
 • Tổng cộng: 251.941
 • Mật độ: 94/km2 (240/mi2)
Múi giờ: UTC+04
 • Mùa hè (DST): UTC+05 (UTC)
Mã bưu chính: 2601-3126
Mã ISO 3166: AM-SH
FIPS 10-4: AM07
Trang web: www.shirakinfo.am
Shirak (tiếng Armenia: Շիրակ) là một tỉnh của Armenia. Tỉnh này nằm ở tây-nam và có ranh giới với các tỉnh Ardahan và Kars của Thổ Nhĩ Kỳ ở phía tây và vùng Samtskhe-Javakheti của Gruzia ở phía bắc. Thủ phủ của tỉnh là Gyumri.
Halictus leucaheneus

| Halictus leucaheneus> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Hymenoptera
Họ (familia): Halictidae
Phân họ (subfamilia): Halictinae
Tông (tribus): Halictini
Chi (genus): Halictus
Loài (species): H. leucaheneus
Danh pháp hai phần
Halictus leucaheneus Ebmer, 1972 
De Halictus leucaheneus (tên tiếng Anh: zuidelijke gouden groefbij) là một loài Hymenoptera trong họ Halictidae. Loài này được Ebmer mô tả khoa học năm 1972.
Chú thích

↑  (2008) Integrated Taxonomic Information System (ITIS) Bee Checklist 3 oktober 2008
Malthodes discicollis

| Malthodes discicollis> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Coleoptera
Họ (familia): Cantharidae
Chi (genus): Malthodes
Loài (species): M. discicollis
Danh pháp hai phần
Malthodes discicollis Baudi, 1859 
Malthodes discicollis là một loài bọ cánh cứng trong họ Cantharidae. Loài này được Baudi miêu tả khoa học năm 1859.
Chú thích

↑  Hallan, J.  (2010) Synopsis of the described Coleoptera of the World 6 juni 2010
Wiesent

| Wiesent |
| --- | --- |

  Huy hiệu
Vị trí của Wiesent 
Wiesent
Quốc gia: Đức
Bang: Bayern
Vùng hành chính: Oberpfalz
Huyện: Regensburg
Chính quyền
 • Thị trưởng: Hans Rösch
Diện tích
 • Tổng cộng: 22,18 km2 (856 mi2)
Độ cao: 332 m (1,089 ft)
Dân số (2020-12-31)
 • Tổng cộng: 2.587
 • Mật độ: 1,2/km2 (3,0/mi2)
Múi giờ: CET (UTC+01:00)
 • Mùa hè (DST): CEST (UTC+02:00)
Mã bưu chính: 93109
Mã vùng: 09482
Biển số xe: R
Trang web: www.wiesent.de
Wiesent là một đô thị trong huyện Regensburg bang Bayern thuộc nước Đức.
| x t Xã và đô thị thuộc huyện Regensburg |
| --- | --- | --- |
|  Alteglofsheim ·  Altenthann ·  Aufhausen ·  Bach an der Donau ·  Barbing ·  Beratzhausen ·  Bernhardswald ·  Brennberg ·  Brunn ·  Deuerling ·  Donaustauf ·  Duggendorf ·  Hagelstadt ·  Hemau ·  Holzheim ·  Kallmünz ·  Köfering ·  Laaber ·  Lappersdorf ·  Mintraching ·  Mötzing ·  Neutraubling ·  Nittendorf ·  Obertraubling ·  Pentling ·  Pettendorf ·  Pfakofen ·  Pfatter ·  Pielenhofen ·  Regenstauf ·  Riekofen ·  Schierling ·  Sinzing ·  Sünching ·  Tegernheim ·  Thalmassing ·  Wenzenbach ·  Wiesent ·  Wolfsegg ·  Wörth ·  Zeitlarn  |  Alteglofsheim ·  Altenthann ·  Aufhausen ·  Bach an der Donau ·  Barbing ·  Beratzhausen ·  Bernhardswald ·  Brennberg ·  Brunn ·  Deuerling ·  Donaustauf ·  Duggendorf ·  Hagelstadt ·  Hemau ·  Holzheim ·  Kallmünz ·  Köfering ·  Laaber ·  Lappersdorf ·  Mintraching ·  Mötzing ·  Neutraubling ·  Nittendorf ·  Obertraubling ·  Pentling ·  Pettendorf ·  Pfakofen ·  Pfatter ·  Pielenhofen ·  Regenstauf ·  Riekofen ·  Schierling ·  Sinzing ·  Sünching ·  Tegernheim ·  Thalmassing ·  Wenzenbach ·  Wiesent ·  Wolfsegg ·  Wörth ·  Zeitlarn  |  |
Ipomoea lambii

| Ipomoea lambii> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
Bộ (ordo): Solanales
Họ (familia): Convolvulaceae
Chi (genus): Ipomoea
Loài (species): I. lambii
Danh pháp hai phần
Ipomoea lambii Fernald 
Ipomoea lambii là một loài thực vật có hoa trong họ Bìm bìm. Loài này được Fernald mô tả khoa học đầu tiên năm 1895.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Ipomoea lambii”. Truy cập ngày 20 tháng 6 năm 2013.
Hieracium dipterum

| Hieracium dipterum> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
Bộ (ordo): Asterales
Họ (familia): Asteraceae
Chi (genus): Hieracium
Loài (species): H. dipterum
Danh pháp hai phần
Hieracium dipterum (Zahn) Johanss., 1927 
Hieracium dipterum là một loài thực vật có hoa trong họ Cúc. Loài này được (Zahn) Johanss. mô tả khoa học đầu tiên năm 1927.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Hieracium dipterum”. Truy cập ngày 4 tháng 6 năm 2013.
Vườn quốc gia Serra dos Órgãos

| Vườn quốc gia Serra dos Órgãos |
| --- | --- |
IUCN loại II (Vườn quốc gia)
Các đỉnh núi của dãy Serra dos Órgãos (từ trái sang phải): Escalavrado (1 406 m), Dedo de Nossa Senhora (Ngón tay Đức Mẹ, cao 1 320 m), Dedo de Deus (Ngón tay của Chúa, 1 692 m), Cabeça de Peixe (Đầu cá, 1 680 m) và Santo Antônio (Thánh Antôn, 1 990 m)
Vị trí: Brasil
Thành phố gần nhất: Teresópolis
Diện tích: 110 km²
Thành lập: 1939
Serra dos Órgãos ("Dãy Organ", "Range of the Organs") là một dãy núi tại Rio de Janeiro, Brasil. Nơi đây được công nhận là vườn quốc gia vào năm 1939, và là vườn quốc gia thứ ba của Brasil. Mục đích là bảo vệ các khu rừng nguyên sinh trên các sườn núi và các con suối nước ngọt trong khu vực.
Vườn quốc gia có diện tích 110 kilômét vuông (42 dặm vuông Anh) với 10 đỉnh núi cao hơn 2.000 mét (6.600 ft) và 6 đỉnh núi khác cao hơn 1.500 mét (4.900 ft). Điểm thấp nhất trong công viên nằm ở Magé, một khu đô thị tương đối bằng phẳng có độ cao 145 mét (476 ft). Đỉnh cao nhất là Pedra do Sino (Chuông đá, với độ cao 2.263 mét (7.425 ft).
Công viên nằm trong rừng sinh thái Đại Tây Dương, và do lượng mưa lớn có thảm thực vật phong phú, rất nhiều loài sinh vật này là độc đáo. Hơn 2.800 loài thực vật đã được ghi nhận bao gồm 360 hoa lan và hơn 100 cây họ Dứa. Công viên là một trong số ít môi trường sống tự nhiên của loài Schlumbergera thuộc họ Xương rồng.
Phía sau là dãy Serra dos Órgãos
dãy Serra dos Órgãos
Ở phía trước là đỉnh "Cây kim của quỷ" (Agujas el diablo) đầy những người leo núi. Phía sau là Pedra do Sino (Chuông đá)
Đỉnh "Ngón tay của Chúa" (Dedo de Deus)
"Cây kim của quỷ" (Agujas el diablo), 2050 m
Nhìn ra công viên ở Teresopolis và một phần của dãy núi Serra do Mar
Bình minh
Bể bơi với nước khoáng
Đường mòn tại công viên, Petrópolis
Đường mòn rừng trong Guapimirim
Cầu treo vào rừng
Hồ Comary ở Teresópolis, với đỉnh Escalavrado và "Ngón tay của Chúa" (ở bên phải) nằm dưới nền
Chú thích

↑  “Parque Nacional da Serra dos Órgãos” (PDF). Bản gốc (PDF) lưu trữ ngày 2 tháng 4 năm 2015. Truy cập ngày 24 tháng 3 năm 2015.
Landolphia gossweileri

| Landolphia gossweileri> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
Bộ (ordo): Gentianales
Họ (familia): Apocynaceae
Chi (genus): Landolphia
Loài (species): L. gossweileri
Danh pháp hai phần
Landolphia gossweileri (Stapf) Pichon 
Landolphia gossweileri là một loài thực vật có hoa trong họ La bố ma. Loài này được (Stapf) Pichon mô tả khoa học đầu tiên năm 1953.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Landolphia gossweileri”. Truy cập ngày 10 tháng 6 năm 2013.
Ipomoea jujuyensis

| Ipomoea jujuyensis> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
Bộ (ordo): Solanales
Họ (familia): Convolvulaceae
Chi (genus): Ipomoea
Loài (species): I. jujuyensis
Danh pháp hai phần
Ipomoea jujuyensis O'Donell, 1948 
Ipomoea jujuyensis là một loài thực vật có hoa trong họ Bìm bìm. Loài này được O'Donell mô tả khoa học đầu tiên năm 1948.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Ipomoea jujuyensis”. Truy cập ngày 20 tháng 6 năm 2013.
Hieracium diaphanoides

| Hieracium diaphanoides> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
Bộ (ordo): Asterales
Họ (familia): Asteraceae
Chi (genus): Hieracium
Loài (species): H. diaphanoides
Danh pháp hai phần
Hieracium diaphanoides Lindeb., 1882 
Hieracium diaphanoides là một loài thực vật có hoa trong họ Cúc. Loài này được Lindeb. mô tả khoa học đầu tiên năm 1882.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Hieracium diaphanoides”. Truy cập ngày 4 tháng 6 năm 2013.
Granigyra

| Granigyra |
| --- | --- |

Drawing with an apertural view of a shell of Granigyra pruinosa

Phân loại khoa học 
Vực:: Eukaryota
Giới:: Animalia
Ngành:: Mollusca
Lớp:: Gastropoda
nhánh:: Vetigastropoda
Liên họ:: Seguenzioidea
Họ:: incertae sedis
Chi:: Granigyra Dall, 1889

Loài điển hình
Cyclostrema limatum Dall, 1889 
Các đồng nghĩa
 Chunula Thiele, 1925  Cyclostrema (Granigyra) Dall, 1889
Granigyra là một chi ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Turbinidae.
Các loài

Các loài trong chi Granigyra gồm có:
Granigyra arenosa Warén, 1993
Granigyra filosa (Dall, 1919)
Granigyra granulifera Warén, 1992
Granigyra inflata (Warén, 1992)
Granigyra limata (Dall, 1889)
Granigyra nipponica (Okutani, 1964)
Granigyra oblatogyra De Souza & Pimenta, 2002
Granigyra piona (Dall, 1919)
Granigyra pruinosa (Jeffreys, 1883)
Granigyra radiata Dall, 1927
Granigyra spinulosa Bush, 1897
Granigyra tenera (Jeffreys, 1883)
Granigyra typica Thiele, 1925
Granigyra monterosatoi (van Aartsen & Bogi, 1986): synonym of Rugulina monterosatoi (van Aartsen & Bogi, 1986)
Chú thích

↑  Granigyra Dall, 1889. World Register of Marine Species, truy cập 21 tháng 4 năm 2010.
↑  Granigyra arenosa Warén, 1993. World Register of Marine Species, truy cập 21 April 2010.
↑  Granigyra granulifera Warén, 1992. World Register of Marine Species, truy cập 21 April 2010.
↑  Granigyra limata (Dall, 1889). World Register of Marine Species, truy cập 21 April 2010.
↑  Granigyra oblatogyra De Souza & Pimenta, 2002. World Register of Marine Species, truy cập 21 April 2010.
↑  Granigyra pruinosa (Jeffreys, 1883). World Register of Marine Species, truy cập 21 April 2010.
↑  Granigyra tenera (Jeffreys, 1883). World Register of Marine Species, truy cập 21 April 2010.
Sinh học bệnh trầm cảm

Những thông tin y khoa của Wikipedia tiếng Việt chỉ mang tính chất tham khảo và không thể thay thế ý kiến chuyên môn.
Trước khi sử dụng những thông tin này, độc giả cần liên hệ và nhận sự tư vấn của các bác sĩ chuyên môn.
Hình 1: Một phụ nữ được chẩn đoán là bị trầm cảm. Ảnh của H. W. Diamond in trên báo năm 1892.
Trầm cảm là một bệnh rối loạn tinh thần ở người. Trước đây, các nhà chuyên môn khẳng định bệnh này do nguyên nhân chủ yếu là tâm lý hoặc xã hội gây ra, nghĩa là người bị bệnh trầm cảm có rối loạn tinh thần do tự ức chế tâm lí bản thân, hoặc do áp lực từ gia đình hay trong xã hội gây ra. Tuy nhiên, tương đối gần đây thì nhiều nhà khoa học đã phát hiện ra rằng nguyên nhân gây bệnh có liên quan nhiều tới các cấu trúc, hoạt động sinh học trong cơ thể, chẳng hạn như rối loạn dẫn truyền thần kinh, biến đổi nhịp sinh học, rối loạn hoocmôn và do di truyền. Những nghiên cứu này tạo ra các kiến thức, hiểu biết về nguyên nhân và cơ chế gây bệnh dựa trên Sinh học, họp thành như một bộ môn khoa học gọi là Sinh học bệnh trầm cảm.
Khái niệm này dịch từ thuật ngữ tiếng Anh "Biology of depression", nghĩa là cơ sở sinh học của bệnh trầm cảm (biologically based cause of depression). Trong hầu hết các trường hợp trầm cảm, các nhà nghiên cứu đều phát hiện sự liên quan có tính tương tác giữa các yếu tố sinh học với các yếu tố tâm lý, xã hội và cả biến đổi hóa sinh trong cơ thể người bệnh.
Như vậy, Sinh học bệnh trầm cảm bao gồm tất cả các kết quả nghiên cứu về lý thuyết và các bằng chứng khoa học liên quan tới sự phát sinh và sự phát triển trầm cảm về mặt sinh học. Bài này đề cập đến các yếu tố: di truyền, amin đơn, nhịp sinh học.
Giả thuyết amin đơn

Các amin đơn (monoamine) là các chất có chứa một nhóm amin liên kết với một vòng thơm bằng chuỗi đi-êtyl (chẳng hạn như -CH2-CH2-). Trong nhóm này có nhiều chất dẫn truyền hoặc điều hoà thần kinh như dopamine, serotonin, adrenaline, norepinephrine và epinephrine. Do đó, theo giả thuyết này, các loại thuốc chống trầm cảm chứa một hay vài chất trên có thể làm tăng hay giảm quá trình tiếp hợp ở xynap (hình 3), nên nhất định có liên quan đến các triệu chứng của bệnh. Những người theo giả thuyết này khuyên người bệnh cần chọn thuốc chống trầm cảm thích hợp. Chẳng hạn, những người bệnh có triệu chứng luôn lo lắng kết hợp với khó chịu thì nên điều trị bằng thuốc ức chế tái hấp thu SSRI hoặc ức chế norepinephrine.
Các nghiên cứu liên quan đến chuyển hóa amin đơn còn cho rằng chúng thuộc loại yếu tố sinh học thường hay gây trầm cảm với các triệu chứng như giảm cân, giảm ham muốn tình dục, đau bụng kinh, rối loạn giấc ngủ không rõ nguyên nhân tâm lý học. Một số chất khác có liên quan như GABA, axit glutamic, các neuropeptide (prôtêin có chức năng thần kinh) như somatostatin và yếu tố CRF (giải phóng corticotropin). Một số giả thuyết đã đề xuất rằng; người bệnh có "nền sinh hóa" của bệnh trầm cảm (tạm hiểu như "cơ địa"), và những giả thuyết này bây giờ có thể được thử nghiệm bằng cách sử dụng các phương pháp nghiên cứu mới và tinh vi. Sự tiến bộ gần đây trong việc hiểu cấu trúc và chức năng của thụ thể và sự điều chỉnh các chức năng thần kinh nội tiết đã làm tăng đáng kể hiểu biết về sinh học trầm cảm có nhiều khả năng dẫn đến tạo ra các loại thuốc và chiến lược điều trị tốt hơn. Nhưng rõ ràng rằng bệnh trầm cảm được liên hệ chặt chẽ với chức năng dẫn truyền thần kinh trước xynap và sau xynap.
Ngoài ra, các amin đơn có tác động thế nào còn liên quan đến những thụ thể (receptor) tiếp nhận chúng. Vào năm 2012, những nỗ lực để xác định sự khác biệt trong hoạt động của thụ thể dẫn truyền thần kinh nghiên cứu bằng chụp cắt lớp phóng xạ positron (PET) đã cho thấy một số kết quả. Chẳng hạn với các thụ thể gọi là D1, 5-HT2A, 5-HTT và D2/D3.
Nhịp sinh học

Sinh vật nào cũng có chuỗi thay đổi sinh lý theo chu kỳ ngày đêm (24 giờ). Ở người và mọi động vật có vú, chu kỳ thức-ngủ là nhịp điệu rõ ràng nhất. Các biến đổi sinh lý từ lâu đã được xác nhận có liên quan, như thân nhiệt, nồng độ cortisol và hoạt động của nhiều cơ quan khác thay đổi theo chu kỳ 24 giờ. Ở người, trạng thái tinh thần nói chung cũng thay đổi theo chu kỳ này. Do đó, người bị thay đổi nhịp sinh học hoặc bị rối loạn trạng thái tinh thần đều có liên quan đến những thay đổi trong nhịp sinh học. Sự hiểu biết về các cơ chế phân tử và tế bào liên quan đến việc tạo và đồng bộ hóa nhịp sinh học đã tiến triển rất nhiều trong những năm gần đây. Những phát hiện gần đây cung cấp những hiểu biết mới về sinh lý bệnh của rối loạn tâm trạng, cũng như những con đường mới cho các phương pháp trị liệu. Bất thường tinh thần đã được tìm thấy trong rối loạn tình cảm theo mùa hoặc rối loạn lưỡng cực và rối loạn các tâm trạng khác.
Chất lượng giấc ngủ có thể ảnh hưởng đến tâm trạng: thời gian ngủ không đủ, ngủ chập chờn, ... có thể làm căng thẳng và gây chán nản. Lượng các chất amin đơn cũng tăng hay giảm theo nhịp ngày đêm, chẳng hạn như lượng serotonin trong não. Lượng này - nói chung - thì giảm trong khi ngủ và tăng khi đã thức và hoạt động.
Nghiên cứu ảnh hưởng của ánh sáng đối với rối loạn tình cảm theo mùa đã cho thấy sống thiếu ánh sáng liên quan gây giảm serotonin, do đó thường bị chứng mất ngủ. Bởi thế, "trị liệu bằng ánh sáng" đã được sử dụng và có kết quả làm giảm triệu chứng trầm cảm ở người bệnh.
Giải phẫu thần kinh

Phân tích bệnh học của trầm cảm cũng dẫn đến phát hiện giảm lượng chất xám ở vùng hai bên trước (ACC) của vỏ não người bệnh. Cũng phát hiện vùng trước trán (dmPFC) thay đổi so với bình thường (hình 4).
Theo hướng này, còn có phát hiện bệnh có liên quan đến đồi thị, chiều dày vỏ não bên bị giảm ở một số vùng, thậm chí ở cả vùng chẩm (hình 4).
* * *
Tóm lại, những nghiên cứu trong lĩnh vực sinh học bệnh trầm cảm hiện nay đã dẫn đến các kết luận:
Bệnh chắc chắn có liên quan đến hoạt động của gen, chẳng hạn như gen 5-HTTLPR.
Bệnh còn liên quan đến các amin đơn do chúng có vai trò quan trọng trong dẫn truyền thần kinh. Các amin đơn gây bệnh có thể do di truyền hoặc do chế độ ăn uống.
Bệnh còn chịu ảnh hưởng của môi trường bên ngoài và vệ sinh cá nhân (giấc ngủ, thói quen ăn uống, tập luyện vận động cơ thể, ...).
Nói cách khác, bệnh trầm cảm là kết quả của sự tương tác giữa ba nhóm yếu tố tâm lý, môi trường và di truyền, do đó hoàn toàn có khả năng đề phòng và chữa trị hậu quả xấu nhất cho người bệnh.