stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
UGM-133 Trident II

| UGM-133A Trident II |
| --- | --- |
Trident II phóng từ tàu ngầm hải quân Hoàng gia Anh.
Thông số
Đầu nổ: 1-12 Mk-5 RV/W88 (475 kt) or   1-14 Mk-4 RV/W76-0 (100 kt) or   1-14 Mk-4A RV/W-76-1 (90 kt)   

Hệ thống chỉ đạo: MK 6 astro-inertial guidance which is able to receive GPS (Global Positioning System) updates
Hệ thống lái: Single movable nozzle actuated by a gas generator
UGM-133A Trident II còn gọi với tên Trident D5, Ngọn Đinh Ba là tên lửa xuyên lục địa phóng từ tàu ngầm (SLBM), được phát triển bởi Lockheed Martin Space Systems, Sunnyvale, California, và được triển khai trong Hải quân Mỹ và Anh. Nó được bắt đầu đưa vào triển trai từ tháng 3 năm 1990 tới nay,.Hệ thống tên lửa chiến thuật Trident II là sự phát triển tiếp theo với sự nâng cao độ chính xác, khối lượng đầu đạn, và tầm bắn so với Trident C-4. Nó là thành phần quan trọng đối trong bộ 3 nguyên tử của Mỹ. Tên lửa được thiết kế để có thể vừa phóng được từ dưới biển vửa phóng được trên bộ, để có thể duy trì khả năng tấn công nhiều mục tiêu. Nó nâng cao vị thế của Mỹ về vũ khí chiến thuật với khả năng và trọng tải đầu đạn linh hoạt mà có thể dàn xếp khởi động hiệp ước tên lửa chủ đông (xem hiệp ước New START). Khối lượng đầu đạn tăng lên biến Trident II trở thành công cụ để tấn công phủ đầu.
Tên lửa Trident II được trang bị trên 14 chiếc tàu ngầm nguyên tử lớp Ohio và 4 chiếc  lớp Vanguard, với 24 quả trang bị trên mỗi chiếc Ohio và 16 quả trên mỗi chiếc Vanguard (số lượng tên lửa trên Ohio sẽ giảm xuống 20 vào năm sau [khi nào?], theo như thỏa thuật về giới hạn Vũ khí chiến thuật). Đã có 176 lần phóng thử tên lửa D5 thành công kể từ năm 1989 lần gần đây nhất là từ USS Nebraska tháng 11 năm 2019. Dưới 10 lần phóng bị thất bại. lần gần đây nhất là từ HMS Vengeance gần mũi Florida vào tháng 1 năm 2016. Tên lửa ICBM D5 là thế hệ thứ sáu của dòng tên lửa kể từ khi chương trình phát triển tên lửa phóng từ tàu ngầm bắt đầu cách đây 60 năm trước. Chương trình kéo dài hoạt động Trident D5LE sẽ giúp D5 còn phục vụ đến năm 2042.
Thiết kế

Tên lửa SLBM Trident II là tên lửa đạn đạo ba tầng, mỗi tầng đều sử dụng động cơ tên lửa nhiên liệu rắn. Động cơ của tầng I được sản xuất bởi công ty Northrop Grumman. Giai đoạn đầu tiên này bao gồm một động cơ đẩy nhiên liệu rắn, các bộ phận đảm bảo đánh lửa ở giai đoạn đầu và hệ thống điều khiển vectơ lực đẩy (TVC). Tầng I, so với Trident C-4, lớn hơn một chút, cho phép tăng tầm bắn và mang được tải trọng lớn hơn. Ngoài động cơ lớn hơn, Trident D-5 còn sử dụng chất kết dính nhiên liệu tiên tiến và nhẹ hơn (polyethylen glycol) so với phiên bản C-4. Nhiên liệu này thường được gọi là NEPE-75 . (NEPE là viết tắt của nitrat ester dẻo polyether , số 75 biểu thị rằng nhiên liệu chứa 75% chất rắn.) Các thành phần rắn được liên kết bởi chất kết dính nhiên liệu là HMX, nhôm, và ammonium perchlorate.
Cả động cơ tầng I và tầng II đều được kết nối bằng một vỏ bọc giữa các giai đoạn, chứa thiết bị điện tử và vật liệu để phân tách trong suốt chuyến bay. Tầng II có một động cơ do Thiokol và Hercules Inc. chế tạo, các bộ phận đảm bảo kích hoạt động cơ tầng II và hệ thống TVC. Tầng I và II rất quan trọng đối với tính toàn vẹn cấu trúc của tên lửa. Để đảm bảo rằng các tầng duy trì tỷ lệ cường độ trên trọng lượng tối đa, cả hai tầng đều được gia cố bằng vỏ polyme gia cố bằng sợi carbon .
Phần thứ hai và thứ ba được kết nối bằng phần thiết bị/bộ chuyển đổi tích hợp (ES). Phần thiết bị/adapter được cải tiến để ngắn và gọn hơn phần adapter của C-4. Phần thiết bị của D-5 chứa các thiết bị điện tử hàng không điều khiển và dẫn đường quan trọng, chẳng hạn như hệ thống dẫn đường Mk 6. Phần thiết bị còn có hệ thống điều khiển vectơ lực đẩy, khoang chứa đầu đạn MIRV. Tấm chắn mũi bảo vệ đầu đạn và động cơ tầng III. Được gắn bên trong nắp mũi (phía trên tấm chắn mũi) là một mũi nhọn khí động học-aerospike có thể mở rộng. Aerospike có tác dụng giảm lực cản tới 50%. Thân tên lửa tầng III cũng được gia cố bằng sợi carbon và kevlar.
Trident II là tên lửa đầu tiên trong chương trình Tên lửa đạn đạo của Hạm đội Hoa Kỳ có kết hợp bộ phận in 3D.
Ngoài Lockheed Martin là nhà thầu chế tạo tên lửa chính, thì còn có nhiều công ty khác của Mỹ tham gia vào việc bảo trì, chế tạo các thành phần khác nhau của tên lửa.
Thiết kế > Đầu đạn

Trong biên chế Hải quân Hoa Kỳ, tên lửa Trident II có thể được trang bị khoang đầu đạn RV Mk-5 với tối đa tám đầu đạn W88, tổng đương lượng nổ 475 kt hoặc RV Mk-4A với mười bốn đầu đạn W76-1 có đương lượng nổ 90 kt và mười bốn RV Mk-4A với 5 đầu đạn W76-2 đương lượng nổ 7 kt. Trên thực tế, trung bình mỗi tên lửa mang theo 4 đầu đạn con do những hạn chế về số lượng đầu đạn mà hiệp ước New START đặt ra.
Tên lửa Trident trước đây mang RV Mk-4 với đầu đạn W76-0 đương lượng nổ 100 kt, nhưng bắt đầu từ tháng 9 năm 2008, W76-0 được chuyển đổi thành W76-1. Quá trình chuyển đổi được hoàn thành vào tháng 12 năm 2018. Việc chuyển đổi từ W76-0 sang W76-1 bao gồm việc trang bị RV mới (Mk-4A), thay thế các bộ phận đã bị lão hóa và lắp đầu đạn bằng vũ khí MC4700 mới. Hệ thống MC4700 (được mệnh danh là "siêu ngòi nổ") cải thiện đáng kể khả năng chống lại các mục tiêu kiên cố như hầm chứa hoặc boongke. W76-2 cũng được trang bị ngòi nổ tương tự.
Trong yêu cầu ngân sách năm 2021 của Cơ quan An ninh Hạt nhân Quốc gia , cơ quan này đã yêu cầu 53 triệu USD để bắt đầu phát triển đầu đạn W93 mới để trang bị cho tên lửa Trident II và 32 triệu USD để phát triển khoang đầu đạn RV Mk-7 mới.
Thông tin đặc tính kỹ thuật

Tầm bắn (không được tiết lộ chính xác):  Đầy tải: ~7.600 km (4.700 dặm)  Giảm tải: ~12.000 km (7.500 dặm)
Hệ thống dẫn đường: Hệ thống dẫn đường quán tính-thiên văn Astro MK 6. Dẫn đường quán tính được ưa chuộng nhất cho các tên lửa đạn đạo trong giai đoạn đầu và khi quay trở lại khí quyển vì nó không có tín hiệu bên ngoài và không thể bị gây nhiễu.
Bán kính chính xác: Yêu cầu: <90 mét (300 ft).
| Số đầu đạn | Trọng lượng ném (kg) | Tầm bắn tên lửa (km) | Mức độ tăng tầm bắn % |
| --- | --- | --- | --- |
| 8 | 2.700 | 7.593 | trên danh nghĩa |
| 7 | 2.525 | 8.278 | 9 |
| 6 | 2.350 | 9.111 | 20 |
| 5 | 2.175 | 10.148 | 34 |
| 4 | 2.000 | 11.519 | 52 |
| 3 | 1.825 | 13.482 | 78 |
USS Kentucky bắn tên lửa SLBM Trident II trong cuộc thử nghiệm DASO 26 vào năm 2015
Chuyến bay 58 của All Nippon Airways

Vụ va chạm giữa không trung ở Nhật Bản năm 1971Bản mẫu:SHORTDESC:Vụ va chạm giữa không trung ở Nhật Bản năm 1971
| Accident |
| --- | --- |
Ngày: 30 tháng 7 năm 1971
Mô tả tai nạn: Va chạm giữa không trung
Địa điểm: Gần Shizikuishi, Iwate, Nhật Bản  39°41′B 140°59′Đ﻿ / ﻿39,683°B 140,983°Đ﻿ / 39.683; 140.983 
Số người chết: 162 (Tất cả đều trên chuyến bay 58)
Số người bị thương: 1
Số người sống sót: 1
Máy bay thứ nhất
  JA8329, chiếc Boeing 727 gặp tai nạn, được chụp 2 tháng trước khi gặp nạn
Dạng: Boeing 727-281
Hãng hàng không: All Nippon Airways
Số chuyến bay IATA: NH58
Số chuyến bay ICAO: ANA58
Tín hiệu gọi: ALL NIPPON 58
Số đăng ký: JA8329
Xuất phát: Sân bay Chitose
Điểm đến: Sân bay Haneda
Số người: 162
Hành khách: 155
Phi hành đoàn: 7
Tử vong: 162
Sống sót: 0
Máy bay thứ hai
  92-7932, chiếc F-86 Sabre gặp tai nạn được chụp 5 ngày trước khi gặp nạn
Dạng: Mitsubishi F-86F Sabre
Hãng hàng không: JASDF
Tín hiệu gọi: LILAC CHARLIE 2
Số đăng ký: 92-7932
Số người: 1
Hành khách: 0
Phi hành đoàn: 1
Tử vong: 0
Bị thương: 1
Sống sót: 1
Chuyến bay 58 của All Nippon Airways (ANA) là chuyến bay nội địa Nhật Bản từ Sân bay Chitose đến Sân bay Haneda, do All Nippon Airways (ANA) khai thác. Vào ngày 30 tháng 7 năm 1971, lúc 02:04 theo giờ địa phương, một chiếc F-86F Sabre của Lực lượng Phòng vệ Trên không Nhật Bản đã va chạm với chiếc Boeing 727 khai thác chuyến bay 58, khiến cả hai máy bay đều rơi ngay sau đó. Tất cả 162 người trên chiếc Boeing 727 đều thiệt mạng, trong khi phi công Sabre, một thực tập sinh của JASDF, đã tự nhảy dù ra khỏi máy bay và tiếp đất an toàn. Vụ tai nạn đã khiến người đứng đầu Bộ Quốc phòng Nhật Bản lẫn Chánh Văn phòng của JASDF phải từ chức.
Máy bay

Chiếc máy bay của ANA là chiếc Boeing 727-281 với số đăng ký JA8329, chỉ mới 4 tháng tuổi trước khi tai nạn xảy ra. Chiếc máy bay của JASDF, thuộc Phi đội 1 tại căn cứ không quân Matsushima, là một chiếc Mitsubishi F-86F Sabre, một phiên bản do Nhật Bản sản xuất từ dòng máy bay chiến đấu nổi tiếng của North American Aviation, số đăng ký 92-7932. Vào thời điểm xảy ra tai nạn, F-86F là một trong những máy bay chính trong đội bay của JASDF.
Hành khách và phi hành đoàn

Phần lớn hành khách trên máy bay đều đến từ Fuji ở tỉnh Shizuoka và đang trở về sau chuyến đi du lịch đến Hokkaido. Trong số các hành khách, 125 người thuộc một nhóm du lịch gồm các thành viên của hiệp hội dành cho người thân của các quân nhân Nhật Bản thiệt mạng trong Thế chiến thứ hai. Cơ trưởng chuyến bay 58, Saburo Kawanishi, 41 tuổi, có hơn 8.000 giờ kinh nghiệm bay, trong đó có 242 giờ trên Boeing 727. Anh  đã thực hiện một cuộc gọi khẩn cấp ngắn  tại thời điểm xảy ra va chạm và lúc máy bay rơi. Cơ phó là Tsuji Kazuhiko, 27 tuổi, người đã có hơn 2.200 giờ kinh nghiệm bay, trong đó có 624 giờ trên Boeing 727. Kỹ sư máy bay là Donald M. Carpenter, 30 tuổi, người Mỹ, đã có gần 2.500 giờ bay với 206 giờ bay trong số đó trên Boeing 727.
Tai nạn

Chuyến bay 58 của ANA cất cánh từ sân bay Chitose gần Sapporo, với 155 hành khách và 7 thành viên phi hành đoàn trên chuyến bay nội địa đến sân bay quốc tế Haneda ở Tokyo. Sau khi cất cánh, máy bay đạt độ cao hành trình khoảng 28.000 feet (8.500 m). Trong khi đó, Trung sĩ kỹ thuật của JASDF Yoshimi Ichikawa, phi công tập sự 22 tuổi và Đại úy Tamotsu Kuma, hướng dẫn viên 31 tuổi của anh, đang thực hành cơ động chiến đấu trên không trên hai chiếc Sabre của họ gần Morioka, phía bắc Honshu. Phi công tập sự, không biết về sự hiện diện của máy bay ANA, đã được hướng dẫn viên yêu cầu tránh xa chiếc Boeing 727 khi chiếc Sabre đến gần và anh đã nghiêng chiếc chiến đấu cơ sang trái để tránh, nhưng đã quá muộn và một lúc sau, mép trước của cánh phải chiếc Sabre va vào cánh đuôi bên trái của chiếc Boeing ở độ cao 26.000 feet (7.900 m). Phần cánh đuôi bị hư hỏng khiến chiếc máy bay chở khách mất kiểm soát, rơi xuống và nứt vỡ giữa không trung, đống đổ nát đã rơi gần thị trấn Shizukuishi ở tỉnh Iwate.
Toàn bộ 162 hành khách và phi hành đoàn trên chuyến bay 58 đều đã thiệt mạng. Chiếc Sabre bị mất cánh phải, xoay vòng khiến phi công thực tập không thể nhảy ra khỏi máy bay nên anh đã tháo dây an toàn và tự mình thoát khỏi máy bay. Anh đã bung dù và hạ cánh an toàn. Chiếc Sabre lao xuống ruộng lúa gần đó.
Senna costata

| Senna costata> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
(không phân hạng): Rosids
Bộ (ordo): Fabales
Họ (familia): Fabaceae
Chi (genus): Senna
Loài (species): S. costata
Danh pháp hai phần
Senna costata (J. F. Bailey & C. White) Randell, 1989 
Senna costata là một loài thực vật có hoa trong họ Đậu. Loài này được (J. F. Bailey & C. White) Randell miêu tả khoa học đầu tiên năm 1989.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Senna costata”. Truy cập ngày 6 tháng 6 năm 2013.
Khoáng sản

Khoáng sản là thành phần tạo khoáng vật của lớp vỏ Trái Đất, mà thành phần hóa học và các tính chất vật lý của chúng cho phép sử dụng chúng có hiệu quả và lợi ích trong lĩnh vực sản xuất ra của cải vật chất của nền kinh tế quốc dân.
Từ nguyên

Khoáng sản là từ Hán-Việt (chữ Hán giản thể: 矿产, chữ Hán phồn thể: 礦產, 礦産, 鑛產 hay 鑛産, bính âm: kuàng chǎn), trong đó theo Hán-Việt Thiều Chữu thì: 礦 (quáng/khoáng) nghĩa là quặng mỏ và phàm vật gì lấy ở mỏ ra đều gọi là quáng, người Việt quen đọc là khoáng, cũng dùng như 鑛 (khoáng, nghĩa là mỏ, các loài kim chưa thuộc gọi là khoáng) còn 產/産 nghĩa là nơi sinh ra.
Loại khoáng sản

Theo mục đích và công dụng người ta chia ra thành các dạng khoáng sản sau:
Khoáng sản năng lượng hay nhiên liệu hóa thạch bao gồm dầu mỏ, đá phiến dầu, than bùn, than...
Khoáng sản phi kim loại: Bao gồm các dạng vật liệu xây dựng như đá vôi, cát, đất sét...; đá xây dựng như đá hoa cương và các khoáng sản phi kim khác.
Khoáng sản kim loại hay quặng: Bao gồm các loại quặng kim loại đen, kim loại màu và kim loại quý.
Nguyên liệu đá màu bao gồm ngọc thạch anh (jasper), rhodolit, đá mã não (agat), onyx, canxedon, charoit, nefrit... và các loại đá quý như kim cương, ngọc lục bảo, hồng ngọc, xa-phia, tourmaline, peridot.
Thủy khoáng: Bao gồm nước khoáng và nước ngọt ngầm dưới đất.
Nguyên liệu khoáng-hóa: Bao gồm apatit và các muối khoáng khác như phosphat, barit, borat...
Dựa trên trạng thái vật lý phân ra:
Khoáng sản rắn: như quặng kim loại...
Khoáng sản lỏng: như dầu mỏ, nước khoáng...
Khoáng sản khí: khí đốt, khí trơ.
Sự tích tụ khoáng sản

Khoáng sản nằm trong lớp vỏ Trái Đất ở dạng tích tụ với các đặc trưng khác nhau (gân, mạch, cán, bướu, nham cán, vỉa, ổ, sa khoáng...) . Sự tích tụ của khoáng sản tạo ra các mỏ (hay còn gọi là khoáng sàng), còn trong trường hợp chiếm một diện tích lớn thì gọi là các vùng mỏ, bồn hay bể. Người ta cũng phân biệt các loại khoáng sản rắn, lỏng và khí.
Việc khai thác các khoáng sản gọi là khai khoáng. Trong quá trình thăm dò khoáng sản, người ta thường sử dụng các phương pháp như đào giếng, mương, hào, rãnh, các đường xẻ hay tiến hành khoan các lỗ khoan để bắt gặp thân quặng.
Khu vực chứa khoáng sản

Theo diện tích phổ biến của khoáng sản, người ta chia ra như sau:
Tỉnh khoáng sản là một phần lớn lớp vỏ Trái Đất, tương quan với nền địa chất, các đới uốn nếp hay đáy đại dương, với các mỏ khoáng sản phân bố trong phạm vi của nó và vốn có của nó. Chẳng hạn, người ta chia ra các tỉnh Kavkaz, tỉnh Ural (Nga)... Đôi khi người ta cũng phân biệt tỉnh kim loại, tỉnh than, tỉnh dầu khí...
Vùng (đới, bể/bồn) khoáng sản chiếm một phần của tỉnh và được đặc trưng bằng một tập hợp các mỏ khoáng sản xác định về thành phần và nguồn gốc, được xếp vào một và chỉ một nhóm thành phần kiến tạo bậc nhất (nếp lồi ghép, nếp lõm v.v). Các đới khoáng sản có thể là thuần nhất mà cũng có thể là không thuần nhất theo thành phần khoáng sản, kích thước của nó dao động trong các giới hạn rộng. Các bể khoáng sản tạo thành các vùng có sự phổ biến liên tục hay gần như liên tục của các khoáng sản dạng vỉa.
Khu khoáng sản tạo thành một phần của vùng và thường được đặc trưng bằng sự tập trung cục bộ của các mỏ, và liên quan tới điều này, khu khoáng sản không hiếm khi được gọi là đầu mối khoáng sản.
Bãi quặng là một nhóm các mỏ đồng nhất về nguồn gốc và thống nhất về cấu trúc địa chất. Bãi khoáng sản cấu thành từ các mỏ, còn các mỏ cấu thành từ các thân quặng.
Thân quặng hay vỉa quặng là sự tích tụ cục bộ của nguyên liệu khoáng vật thiên nhiên, có thành phần cấu trúc-thạch học xác định hay tổ hợp của các thành phần này.
Vùng, khu, bãi mỏ có thể lộ ra hoàn toàn trên bề mặt đất và được nói tới như là mỏ lộ thiên; nó cũng có thể bị phủ một phần bởi các loại đất đá khác nhau, thuộc về loại mỏ bán kín hoặc có thể bị vùi lấp hoàn toàn thì được xếp vào loại mỏ kín.
Trữ lượng khoáng sản

Các trữ lượng khoáng sản rắn và hàm lượng của các thành phần hữu ích có trong chúng theo giá trị kinh tế được chia ra thành 2 nhóm chính, theo các kiểm định và tính toán riêng biệt:
Trữ lượng khoáng sản > Các trữ lượng cân đối/ kinh tế/ thương mại. Chúng được phân chia thành

Các trữ lượng, mà sự khai thác và thu hồi chúng tại thời điểm đánh giá theo các tính toán kinh tế-kỹ thuật là có hiệu quả về mặt kinh tế, trong điều kiện cạnh tranh thị trường trong việc sử dụng các kỹ thuật và công nghệ khai thác và chế biến nguyên liệu, đảm bảo tuân thủ các yêu cầu về sử dụng hợp lý lòng đất và bảo vệ môi trường trong và sau quá trình khai thác, chế biến khoáng sản.
Các trữ lượng, mà sự khai thác hay thu hồi chúng tại thời điểm đánh giá theo các tính toán kinh tế - kỹ thuật không đảm bảo tính hiệu quả có thể thực hiện được về mặt kinh tế-thương mại trong việc khai thác - chế biến chúng trong điều kiện cạnh tranh thị trường do các chỉ số kinh tế - kỹ thuật thấp, nhưng sự khai thác nó trở thành có thể về mặt kinh tế-thương mại khi có những sự hỗ trợ đặc biệt từ phía nhà nước đối với các pháp nhân khai thác khoáng sản dưới các dạng như ưu đãi thuế, trợ cấp, trợ giá,.. (trữ lượng kinh tế / thương mại có giới hạn).
Trữ lượng khoáng sản > Trữ lượng không cân đối (kinh tế tiềm năng/ phi kinh tế). Chúng chia ra thành

Các trữ lượng, đảm bảo các yêu cầu được đề ra đối với các trữ lượng cân đối, nhưng việc sử dụng chúng tại thời điểm đánh giá là không thể, theo các điều kiện và tình trạng của kỹ thuật khai mỏ, các yêu cầu của luật pháp, các yêu cầu sinh thái - môi trường và / hoặc các điều kiện khác;
Các trữ lượng, mà việc khai thác hay thu hồi chúng tại thời điểm đánh giá là không hợp lý về mặt kinh tế do hàm lượng thành phần khoáng sản thấp, bề dày thân quặng mỏng hay sự phức tạp chuyên môn đặc biệt trong các điều kiện khai thác và / hoặc chế biến nó, nhưng việc sử dụng nó trong tương lai gần có thể trở thành hiệu quả về mặt kinh tế - thương mại do sự gia tăng giá cả của khoáng sản trên thị trường hay do các tiến bộ khoa học-kỹ thuật đảm bảo cho việc giảm giá thành sản xuất của khoáng sản đó.
Các trữ lượng không cân đối được kiểm định và tính toán trong trường hợp, nếu các tính toán kinh tế - kỹ thuật đưa ra khả năng hoặc là bảo tồn nó trong lòng đất để khai thác sau này; hoặc chỉ ra sự hợp lý của việc vừa khai thác hiện tại vừa lưu giữ và bảo tồn để sử dụng trong tương lai.
Trong tính toán các trữ lượng không cân đối người ta chia chúng ra thành các tiểu thể loại, phụ thuộc vào nguyên nhân làm chúng trở thành không cân đối (kinh tế, kỹ thuật, kỹ thuật khai mỏ, sinh thái, môi trường...).
Đánh giá tính chất cân đối của các trữ lượng khoáng sản được thực hiện trên cơ sở các luận chứng kinh tế-kỹ thuật chuyên môn, được thẩm định bởi các chuyên gia trong các lĩnh vực khác nhau. Trong các luận chứng này cần phải dự kiến trước các phương pháp khai thác mỏ có hiệu quả nhất, đánh giá về mặt giá thành và đề xuất các tham số tiêu chuẩn, đảm bảo việc sử dụng đầy đủ và tổng hợp nhất đối với các trữ lượng, với sự tính toán tới các yêu cầu của luật pháp trong lĩnh vực bảo vệ và phục hồi môi trường-sinh thái trong và sau khi khai thác.
Hà mã

Bài viết này nói về loài . Về chi , xem Chi Hà mã
| Hà mã |
| --- | --- |
Khoảng thời gian tồn tại: 2.58–0 triệu năm trước đây  TiềnЄ Є O S D C P T J K Pg N  ↓  

Một cá thể hà mã tại Công viên Quốc gia Saadani, Tanzania
Tình trạng bảo tồn
 Sắp nguy cấp  (IUCN 3.1)
CITES Phụ lục II (CITES)
Phân loại khoa học 
Vực:: Eukaryota
Giới:: Animalia
Ngành:: Chordata
Lớp:: Mammalia
Bộ:: Artiodactyla
Họ:: Hippopotamidae
Chi:: Hippopotamus
Loài:: H. amphibius
Danh pháp hai phần
Hippopotamus amphibius Linnaeus, 1758


Phạm vi sinh sống hiện tại của hà mã
Hà mã là một loài động vật có vú ăn cỏ lớn sống ở châu Phi Hạ Sahara, và là một trong hai loài còn sinh tồn của Họ Hà mã (Hippopotamidae); loài còn lại là hà mã lùn. Đây là một trong những loài thú có vú trên cạn lớn nhất và là động vật móng guốc chẵn nặng nhất, dù thấp hơn nhiều so với hươu cao cổ.
Từ nguyên

"Hà mã" là phiên âm Hán-Việt của chữ Hán 河馬. Đây là cách dịch nghĩa của từ Hy Lạp ἱπποπόταμος, hippopotamos - gồm ἵππος, hippos nghĩa là "ngựa", và ποταμός, potamos nghĩa là "sông" - mang nghĩa "ngựa sông".
Tổng quan

Hà mã là loài sống nửa ở nước nửa trên cạn, cư trú ở các con sông, hồ và các đầm lầy rừng ngập mặn Tây Phi nơi những con đực chiếm lĩnh một đoạn sông và đứng đầu đàn gồm 5 đến 30 con cái và con non. Vào ban ngày, chúng duy trì sự mát mẻ bằng cách đầm mình trong nước hay bùn; và sự sinh sản cũng diễn ra trong nước. Chúng lên bờ vào ban đêm để ăn cỏ. Mặc dù các con hà mã nghỉ ngơi gần nhau trong nước, thì việc kiếm ăn lại là hoạt động đơn lẻ và không mang tính lãnh thổ.
Dù có sự tương đồng về cơ thể với lợn và các loài guốc chẵn trên cạn khác, chúng lại có họ hàng gần nhất là cá voi và cá heo, nhóm mà đã tách ra vào khoảng 55 triệu năm trước. Tổ tiên chung của cá voi và hà mã rẽ nhánh từ những động vật guốc chẵn khác vào khoảng 60 triệu năm về trước. Hóa thạch hà mã sớm nhất được biết đến thuộc về chi Kenyapotamus ở châu Phi, có niên đại khoảng 16 triệu năm trước đây.
Hà mã được nhận biết bởi thân mình tròn trịa, gần như không lông, cái miệng và bộ hàm lớn, hai đôi chân ngắn và kích cỡ to lớn. Chúng là động vật có vú trên cạn lớn thứ ba về khối lượng (từ 1½ đến 3 tấn), sau tê giác trắng (1½ đến 3½ tấn) và ba loài voi (3 đến 9 tấn), dài 3.6–4 m, cao từ 1.5-1.7m. Hà mã là một trong những loài thú đi bằng bốn chân lớn nhất. Dù có hai đôi chân ngắn và thân hình bè bè, chúng lại có thể dễ dàng chạy nhanh hơn con người. Chúng đã được ghi nhận với tốc độ 30 km/h (19 mph) ở những khoảng cách ngắn. Hà mã là một trong những sinh vật hung hăng nhất trên thế giới và thường được xem như một trong những động vật nguy hiểm nhất ở châu Phí. Hiện nay ước tính có khoảng 125.000 tới 150.000 cá thể hà mã ở khắp khu vực châu Phi cận Sahara; Zambia (40.000) và Tanzania (20.000–30.000) là hai quốc gia có quần thể hà mã lớn nhất. Chúng vẫn bị đe dọa bởi việc mất đi môi trường sống và sự săn trộm để lấy thịt và những răng nanh bằng ngà.
Tấn công con người

Bài chi tiết: Động vật nguy hiểm
Hà mã là một trong những sinh vật hung hăng nhất trên thế giới và thường được xem như một trong những động vật nguy hiểm nhất ở châu Phi cũng như trên thế giới. Không một loài thú hoang dã nào ở châu Phi giết người nhiều như những con hà mã. Hằng năm có 2900 người bị giết bởi loài này. Hà mã đặc biệt hung dữ khi bị xâm phạm lãnh thổ của chúng và động đến con cái của chúng. Chính vậy thổ dân ở châu Phi rất dễ mất mạng khi vô tình xâm phạm lãnh thổ của hà mã. Chúng sẽ rượt đuổi, kéo họ xuống đầm, cắn nát thuyền của họ và có thể cắn nát cả đầu của họ.
Là loài thú dữ tợn nhất châu Phi, hàm của hà mã có thể nghiền nát một hoặc hai con cá sấu dài khoảng 3m. Độ hung bạo của chúng mạnh hơn bất cứ loài vật kích thước lớn nào. Chúng có trọng lượng trung bình lên tới 1,5 tấn và hàm răng có sức mạnh tương đương với một chiếc búa tạ cỡ lớn. Chúng thường tấn công con người và tàu bè nhỏ. Mặc dù có thân thể thấp đậm và bốn cái chân ngắn cũn nhưng hà mã có thể đạt tới tốc độ lên đến 48 km/h và dễ dàng vượt mặt con người. Chúng cũng là loài thú có vú nặng thứ 3 trên mặt đất. Con đực có thể nặng tới 1,8 tấn và dài khoảng 5m. Không nên trêu chọc một con hà mã, nhất là khi chúng đang nhấm nháp bữa ăn trưa.
Thậm chí ngay cả những con hà mã được nuôi nấng và thân thiết từ nhỏ cũng có thể giết người chủ của mình, điển hình là bi kịch của một người nông dân ở Nam Phi khi bị chính con vật nuôi 6 tuổi mình thương yêu và chăm sóc hại chết bằng cách moi ruột cho đến chết. Thi thể bị cắn xé thương tâm của Marius được phát hiện trôi nổi trên một dòng sông chạy qua trang trại của anh ở vùng quê Nam Phi sau đó hà mã này còn chạy điên cuồng trên đồng cỏ để tấn công những người chơi golf ở câu lạc bộ gần nông trại và cắn chết một chú bê của đối tác làm ăn với ông chủ.
Động vật ngoại lại ở Colombia

Vào những năm 1980, trùm ma tuý Pablo Escobar đã nhập khẩu 4 con hà mã vào Colombia để nuôi trong trại thú ở khu dinh thự xa hoa Hacienda Nápoles của mình, sau cái chết của ông trùm này vào năm 1993 thì những con hà mã đã trốn thoát và sinh sôi bùng nổ ở lưu vực sông Magdalena khiến cho chính quyền địa phương mất kiểm soát, và người dân ở xung quanh khu vực có hà mã sinh sống lo sợ vì loài này khá hung dữ.
Chính phủ Colombia từng cố gắng tiêu huỷ những con vật này vào năm 2009, nhưng phải dừng lại sau khi bị giới truyền thông chỉ trích. Hiện nay, chính quyền địa phương muốn thực chiến lược hiến tặng. Chính quyền tỉnh Antioquia đang đàm phán để trao tay 60 con hà mã cho một công viên ở Ấn Độ, 10 con khác ở một khu vực bảo tồn ở Mexico.
Hình ảnh

Những con hà mã tuy có vẻ bề ngoài hiền lành cục mịch nhưng chúng là một trong những loại động vật nguy hiểm bậc nhất và hung dữ nhất, giết nhiều người nhất ở châu Phi