Tuân Tử
Triết học chính trị > Chế độ

Tuân Tử đặc biệt nhấn mạnh tầm quan trọng của lễ chế, coi đó là nguyên tắc tối cao để duy trì trật tự xã hội và là chuẩn mực cao nhất giúp phân biệt đúng sai. Theo ông, lễ có vai trò xác định đẳng cấp, làm rõ quan hệ xã hội, đảm bảo "quý tiện có thứ bậc, trưởng ấu có khác biệt". Nhà vua phải tập hợp toàn bộ tài nguyên quốc gia và phân phối chúng một cách công bằng theo nguyên tắc lễ nghĩa. Thông qua việc thiết lập lễ chế, xã hội được phân tầng rõ ràng dựa trên địa vị, quan hệ xã hội, nghề nghiệp và năng lực, từ đó hình thành tiêu chuẩn phân bổ tài nguyên. Lễ cũng quy định nghĩa vụ và quyền lợi của từng giai tầng, kiểm soát tiêu dùng và duy trì trật tự ổn định. Tuy nhiên, Tuân Tử không xem sự phân cấp theo lễ là tùy tiện, mà dựa trên tài đức của mỗi người, tiếp nối lý tưởng "dùng đức mà đạt vị" của Khổng Tử. Ông mong muốn mọi người nhận thức rõ vị trí của mình, hiểu quyền lợi và nghĩa vụ, đồng thời tuân thủ lễ nghi trong ứng xử. Khi lễ chế được xác lập, con người biết an phận, tranh chấp giảm đi, dục vọng được kiềm chế, giúp các tầng lớp trong xã hội đạt được mức sống cân bằng trong điều kiện tài nguyên hữu hạn, ngăn chặn sự phân hóa giàu nghèo. Về lâu dài, điều này sẽ nâng cao đời sống vật chất của dân chúng, mang lại sự ổn định và an lạc cho xã hội.
Tuân Tử đề cao hệ thống lễ pháp – kết hợp giữa lễ và pháp luật. Xuất phát từ quan điểm con người vốn có bản tính ích kỷ, ông cho rằng cần phải kiểm soát con người bằng lễ pháp, tức là sử dụng các biện pháp chính trị – xã hội để giáo hóa. Khái niệm lễ của Tuân Tử mang ý nghĩa rộng, gần với pháp luật hơn là lễ giáo phong kiến truyền thống. Trong nhiều trường hợp, ông nhắc đến lễ và pháp cùng nhau, nhấn mạnh vai trò song hành của cả hai trong việc duy trì trật tự xã hội. Theo ông, lễ khuyến khích con người hướng đến điều thiện, trong khi pháp dùng hình phạt để ngăn chặn cái ác; cả hai bổ sung cho nhau để tạo nên một xã hội ổn định. Lễ giúp phân định đẳng cấp, quy định nghề nghiệp và chức trách của dân chúng, còn pháp đảm bảo sự tuân thủ thông qua kỷ luật và trừng phạt. Tuân Tử thừa nhận tầm quan trọng của pháp luật ở một mức độ nhất định và chịu ảnh hưởng từ tư tưởng pháp trị của Thận Đáo. Nếu Khổng Tử cho rằng hình phạt không có tác dụng giáo hóa, thì Tuân Tử lại nhìn nhận pháp luật như một công cụ răn đe hữu hiệu, bởi chỉ đạo đức không đủ để cải hóa con người. Ông cho rằng giáo hóa cần đi đôi với thưởng phạt, và các bậc thánh hiền xưa cũng từng dùng thưởng phạt để hỗ trợ cho lễ. Nếu lễ là phương tiện tu dưỡng của bậc quân tử, thì thứ dân – những người chưa được giáo dục đầy đủ về lễ – cần được quản lý bằng pháp luật. Tuy nhiên, quan điểm xem trọng pháp luật của Tuân Tử có phần xa rời tư tưởng truyền thống của Nho gia.
Dù công nhận vai trò của pháp luật, Tuân Tử vẫn xem lễ là yếu tố cốt lõi để duy trì trật tự xã hội. Ông cho rằng pháp luật chỉ nên áp dụng cho thứ dân, còn tầng lớp sĩ nhân cần được giáo hóa bằng lễ nhạc. Dù pháp trị là cần thiết, nhưng nền tảng cai trị vẫn phải dựa trên lễ trị. Lễ nghi chính là cơ sở để triển khai pháp luật, và mối quan hệ này không thể đảo ngược. Theo Tuân Tử, việc xây dựng lễ chế trong triều đình đóng vai trò quyết định trong quản lý quan lại và dân chúng. Ông nhấn mạnh rằng giáo hóa nhân dân phải bắt đầu từ lễ nghi trong triều đình, vì lễ chính là gốc rễ của sự cai trị. Ngoài ra, ông cũng khẳng định con người quan trọng hơn luật pháp – muốn trị quốc phải dựa vào bậc quân tử, chứ không thể chỉ dựa vào pháp luật. Quan điểm này tương đồng với tư tưởng của Khổng Tử và khác biệt căn bản với Pháp gia, vốn chủ trương cai trị bằng hình pháp nghiêm khắc.