stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
George III của Anh
Cuộc sống ban đầu

George chào đời ở kinh thành Luân Đôn, cụ thể là Dinh thự Norfolk. Ông là cháu đích tôn của Quốc vương George II, và là con trai trưởng của Frederick, Thân vương xứ Wales, với Augusta xứ Sachsen-Gotha-Altenburg. Vương tôn George trong hai tháng đầu đời rất yếu ớt đến nỗi người ta cho rằng ông khó có thể sống tiếp được, ông được rửa tội trong cùng ngày bởi Thomas Secker, Hiệu trưởng của trường St James's và là Giám mục của Oxford.
Một tháng sau, ông được rửa tội một lần nữa tại Norfolk House, cũng bởi Secker. Những người đỡ đầu của ông bao gồm Fredrik I của Thụy Điển (thông qua đại diện là Lord Baltimore), cậu của ông, Công tước xứ Sachsen-Gotha-Altenburg (thông qua đại diện là Lord Carnarvon) và bà cô Vương hậu Sophia của Phổ (thông qua đại diện là Lady Charlotte Edwin).
George khi trưởng thành tương đối khỏe mạnh nhưng lại là một đứa trẻ nhút nhát. Gia đình ông đã chuyển đến Quảng trường Leicester, nơi George và em trai ông Vương tôn Edward, Công tước xứ York và Albany, được dạy học bởi cùng một gia sư. Những thư từ trong gia đình cho thấy ông có thể đọc và viết tiếng Anh lẫn tiếng Đức, cũng như bình luận về các sự kiện chính trị đương thời, khi vừa mới lên 8. Ông là vị vua Anh đầu tiên được giáo dục khoa học một cách có hệ thống. Ngoài Vật lý và Hóa học, trong chương trình giảng dạy dành cho Vương tôn còn có Thiên văn học, Toán học, tiếng Pháp, tiếng Latinh, Lịch sử, Âm nhạc, Địa lý, Thương mại, Nông nghiệp và Hiến pháp, cùng với đó là các môn thể thao và một số thứ nghiêng về xã hội như khiêu vũ, đánh kiếm, cưỡi ngựa... Tôn giáo mà ông được hướng đến là Anh giáo..
Ông nội của George, Quốc vương George II, mâu thuẫn với Thân vương xứ Wales và không mấy quan tâm đến người cháu đích tôn. Tuy nhiên vào năm 1751 khi Thân vương xứ Wales đột ngột qua đời vì áp xe phổi, George đã trở thành người đứng đầu danh sách thừa kế ngai vàng. Ông thừa kế danh hiệu của phụ thân và trở thành Công tước xứ Edinburgh. Từ bấy giờ nhà vua quan tâm nhiều hơn đến cháu nội mình; ba tuần sau ông phong George làm Thân vương xứ Wales.
Vào mùa xuân năm 1756, gần đến ngày sinh nhật thứ 18 của George, Quốc vương ban cho ông Cung điện Thánh James làm nơi ở, song George từ chối theo lời khuyên của mẫu thân và người bạn thân của ông, Lord Bute, người về sau trở thành Thủ tướng. Mẹ của George, bấy giờ là Góa phụ Vương phi xứ Wales, muốn giữ George ở nhà thường xuyên, nơi bà có thể giáo dục con trai với những chuẩn mực đạo đức nghiêm ngặt.
Hôn nhân

Năm 1759, George say mê Lady Sarah Lennox, chị của Công tước xứ Richmond, nhưng Lord Bute lại phản đối chuyện này và George buộc phải thay đổi quyết tâm kết hôn với người mình yêu. "Tôi được sinh ra vì sự hạnh phúc hoặc là đau khổ của một quốc gia," ông viết "và vì vậy thường phải hành động trái với sở thích của tôi.". Tuy nhiên, ý định của Quốc vương về cuộc hôn nhân của George với Sophie Caroline Marie của Braunschweig-Wolfenbüttel bị phản đối bởi ông và Vương phi xứ Wales; Thay vào đó Sophie kết hôn với Friedrich III xứ Brandenburg-Bayreuth.
Năm sau, khi bước sang tuổi 22, George đăng quang khi ông nội của ông, George II đột ngột tạ thế vào ngày 25 tháng 10 năm 1760, hai tuần trước sinh nhật lần thứ 77. Cuộc tìm kiếm người phối ngẫu cho tân vương được tiến hành khẩn trương. Ngày 8 tháng 9 năm 1761 tại Nhà nguyện Vương thất, Cung điện Thánh James, Quốc vương kết hôn với Charlotte xứ Mecklenburg-Strelitz, người mà ông chỉ được gặp lần đầu vào ngay ngày cưới.. Vài tuần sau, cả hai được cử hành lễ gia miện tại Tu viện Westminster. George được ca ngợi vì không có bất kì tình nhân nào bên ngoài (trái ngược hẳn với ông nội và con trai), và cặp vợ chồng đã có một cuộc hôn nhân rất hạnh phúc. Họ có với nhau 15 người con: 9 con trai 6 con gái. Năm 1762, George mua lại Dinh Buckingham (ở nơi mà nay gọi là Cung điện Buckingham) sử dụng như một nơi riêng tư cho gia đình ông. Những nơi ở khác của ông bao gồm Kew và Lâu đài Windsor. Cung điện Thánh James được giữ lại để chính thức sử dụng. Ông không đi du lịch nhiều nơi, và giành phần lớn cuộc đời mình ở miền nam đảo Anh. Trong những năm 1790, nhà vua và gia đình đã có một kì nghỉ lễ tại Weymouth, Dorset, và nơi đây trở thành một trong những khu nghỉ mát đầu tiên tại Anh.
Đấu tranh Hiến pháp

Với sự thất thế của chính phủ Lord North năm 1782, Lord Rockingham thuộc đảng Whig trở thành Thủ tướng lần thứ 2, nhưng ông ta chết sau đó có vài tháng. Nhà vua sau đó bổ nhiệm Lãnh chúa xứ Shelburne lên thay. Tuy nhiên, Charles James Fox lại không muốn phục vụ dưới trướng Shelburne, và đề nghị nên bổ dụng Công tước xứ Portland. Năm 1783, Hạ viện đã buộc Shelburne từ bỏ chức vị và giải tán chính phủ. Chính phủ giờ nằm trong tay liên minh Fox–North. Công tước xứ Portland trở thành Thủ tướng, còn Fox và Lord North, là Bộ trưởng ngoại giao và Bộ trưởng nội vụ.
Nhà vua không thích Fox vì ông ta quá chuyên quyền, ông cho rằng Fox bất lương và sẽ ảnh hưởng xấu đến Vương tử George, Thân vương xứ Wales. George III đã đau khổ vì phải bổ nhiệm các bộ trưởng không theo ý thích của mình, nhưng phe đảng của Portland nhanh chóng xây dựng thế đa số trong Viện Thứ dân và không thể đánh đổ dễ dàng. Ông càng thất vọng hơn khi chính phủ đề xuất Đạo luật Ấn Độ, theo đó cải cách tình trạng của chính phủ Ấn Độ bằng cách chuyển giao quyền cai trị của Công ty Đông Ấn sang cho Nghị viện. Mặc dù nhà vua ủng hộ để cho công ty tiếp tục cai quản Ấn Độ, song tất cả các ủy viên là đồng minh của Fox đều tuyên bố ủng hộ dự luật. Ngay sau khi Hạ viện thông qua dự luật, George ủy quyền cho Lãnh chúa Temple thông báo với Thượng viện rằng ông sẽ coi bất kì người nào ủng hộ dự luật trên là kẻ thù của mình. Bởi vậy dự luật bị bác bỏ ở Thượng viện, và 3 ngày sau đó, chính phủ Portland bị giải tán, và William Pitt Trẻ trở thành Thủ tướng mới, và Temple là Ngoại trưởng. Ngày 17 tháng 12 năm 1783, Nghị viện bỏ phiếu lên án sự can thiệp của nhà vua lên Quốc hội là "tội lỗi lớn" và buộc Temple phải từ chức. Sự ra đi của Temple gây ra xáo trộn trong chính phủ. Ba tháng sau đó, chính phủ hiện tại mất đi đa số ghế và Quốc hội phải giải tán; tiếp đó Pitt giành thắng lợi lớn trong cuộc tuyển cử năm sau.
William Pitt

Đối với George III, việc Pitt lên nắm quyền là một thắng lợi lớn. Điều đó chứng minh rằng nhà vua có thể lựa chọn thủ tướng theo quan điểm của mình mà không cần phải dựa theo số đông trong Viện Thứ dân. Trong suốt nhiệm kì của Pitt, George đã ủng hộ nhiều mục tiêu chính trị của ông ta và phong cho khá nhiều người theo phe của Pitt vào Viện Quý tộc. Trong và sau thời Pitt nắm quyền, George III được người dân Anh ngưỡng mộ. Người ta tán dương lòng mộ đạo của ông, và việc ông chung thủy với vợ mình. Ông rất yêu thương con cái, từng bị rơi vào khủng hoảng tâm lý khi chứng kiến qua đời của hai cậu con trai vào các năm 1782 và 1783. Tuy vậy, ông quản giáo các con với một chế độ cực kì nghiêm khắc. Họ được lên lịch là sẽ bắt đầu học một cách nghiêm túc từ 7 giờ sáng, "để sống một cuộc sống theo lễ nghi và đạo đức". Khi các con không làm theo đúng những nguyên tắc mà ông đặt ra, ông mất tinh thần và thất vọng.
Lúc này sức khỏe của nhà vua có chuyển biến xấu. Ông mắc bệnh tâm thần, và có triệu chứng rối loạn porphyria, mặc dù vẫn còn nhiều ý kiến nghi ngờ giả thuyết này. Một nghiên cứu các mẫu tóc của nhà vua công bố vào năm 2005 cho thấy nồng độ asen, một chất gây bệnh, khá cao. Nguồn gốc của lượng asen này không được biết đến, nhưng có thể là từ các loại thuốc và mỹ phẩm mà nhà vua đã dùng. Nhà vua có thể đã có một thời gian ngắn nhiễm bệnh năm 1765, nhưng bệnh tình tái phát vào mùa hạ năm 1788. Vào cuối phiên họp Quốc hội, ông đến Cheltenham Spa để chữa bệnh. Đó là nơi xa nhà nhất mà ông từng tới trong suốt cuộc đời, cách London 100 dặm (150 km)—nhưng bệnh tình của ông trở nên tồi tệ hơn. Vào tháng 11 ông trở nên loạn trí, đôi khi nói chuyện trong nhiều giờ mà không ngừng lại, khiến cho miệng cạn hết nước bọt và giọng nói khàn khàn. Các bác sĩ của ông đã không thành công khi chẩn đoán tình trạng bệnh tình, những câu chuyện về tình hình bệnh của ông lan ra ngoài, ví dụ như có lời ngoa truyền rằng nhà vua bắt tay với một cái cây mà ông cho rằng đó là Nhà vua nước Phổ. Cách điều trị bệnh cho nhà vua là nền tảng của phương pháp điều trị ngày nay, các bác sĩ của ông, bao gồm Francis Willis, điều trị cho vua bằng cách khống chế ông đến khi ông bình tĩnh hoặc hoặc áp dụng các thuốc đắp ăn da để vẽ ra "con quỷ dữ"".
Vào ngày Quốc hội được triệu tập, Fox và Pitt tranh cãi quanh chuyện ai sẽ nhiếp chính cho nhà vua tâm thần. Trong khi cả hai đều nhất trí rằng con trai lớn nhất của George III và Charlotte là George, Thân vương xứ Wales, sẽ là nhiếp chính, Fox tính rằng Vương tử sẽ có toàn quyền thay mặt người cha bệnh tật quyết định tất cả công việc trong triều đình, còn Pitt phản đối Fox vì sợ rằng nếu Thân vương xứ Wales nắm được đại quyền tuyệt đối thì ông sẽ bị cách chức, nên đề nghị Quốc hội giới hạn lại quyền nhiếp chính. Vào tháng 2, 1789, Đạo luật nhiếp chính, ủy thác quyền hành cho Thân vương xứ Wales như là Nhiếp chính vương, được thông qua tại Hạ viện, nhưng trước khi nó được trình lên Thượng viện, George III bình phục.
Cuối đời và Tạ thế

Cuối năm 1810, George đã ở trên đỉnh cao của sự nổi tiếng nhưng ông gần như bị mù và đục thủy tinh thể cùng với những đau đớn từ căn bệnh thấp khớp, George III một lần nữa lâm bệnh nặng. Theo quan điểm của cá nhân ông, căn bệnh quái ác bộc phát từ sau cái chết của người con gái út mà ông thương yêu nhất, Vương nữ Amelia. Y tá của Vương nữ nói rằng "Mỗi ngày đều là khung cảnh đau thương và nước mắt... đau buồn khó mà diễn tả được." Ông cảm thấy cần phải thông qua Đạo luật Nhiếp chính, và từ đó Thân vương xứ Wales nắm quyền nhiếp chính trong 10 năm cuối triều George III. Mặc dù đã có dấu hiệu hồi phục vào tháng 5 năm 1811, cùng năm đó George bị mất trí nhớ vĩnh viễn và sống ẩn dật trong Lâu đài Windsoruntil đến khi tạ thế.
Thủ tướng Spencer Perceval bị ám sát vào năm 1812 và được thay thế bởi Lãnh chúa xứ Liverpool. Liverpool đã lãnh đạo Anh quốc giành chiến thắng sau cùng trước quân của Napoléon tại trận Waterloo năm 1815. Theo như kết quả của Đại hội Viên, Tuyển hầu xứ Hannover được mở rộng đáng kể và từ một Lãnh địa Tuyển hầu, nó được nâng lên thành Vương quốc Hannover.
Trong khi đó, sức khỏe của nhà vua ngày càng tồi tệ. Bệnh mất trí nhớ ngày càng trầm trọng và nhà vua hoàn toàn mù và ngày càng điếc. Ông thậm chí không hiểu và không nhận thức được rằng ông đã được phong làm Vua xứ Hannover năm 1814 hoặc cái chết của vợ năm 1818. Vào Lễ Giáng sinh năm 1819, ông nói lảm nhảm suốt 58 tiếng đồng hồ và không thể đi lại trong vài tuần cuối cùng George III tạ thế tại Lâu đài Windsor lúc 8:38 chiều ngày 29 tháng 1 năm 1820, sáu ngày sau qua đời của người con trai thứ tư, Công tước xứ Kent. Người con trai mà ông thương yêu nhất, Frederick, Công tước xứ York, ở bên ông trong giờ phút cuối cùng. George III được an táng vào ngày 16 tháng 2 tại Nhà thờ Thánh George, Lâu đài Windsor.
Vua George III được kế thừa bởi hai người con trai của ông là George IV và William IV, cả hai đều tạ thế mà không có con hợp pháp để kế vị, để lại ngai vàng cho người con gái duy nhất của Công tước xứ Kent là Vương tôn nữ Victoria, vị quân chủ cuối cùng của vương triều Hannover. Đồng thời cũng là cháu nội của ông và Charlotte. Trong khi đó, người con trai thứ 5 của George III là Vương tử Ernest được thừa kế ngai vàng của Vương quốc Hannover, vì theo luật Salic, nữ không được thừa kế ngai vàng nếu vương tộc vẫn còn thừa kế nam. Vì thế, kể từ năm 1837, 123 năm liên minh cá nhân giữa Anh và Hannover đã chấm dứt tồn tại.
Danh hiệu và huy hiệu > Danh hiệu

4 tháng 6 năm 1738 – 31 tháng 3 năm 1751: Vương tôn/tử George Điện hạ
31 tháng 3 năm 1751 – 20 tháng 4 năm 1751: Công tước xứ Edinburgh Điện hạ
20 tháng 4 năm 1751 – 25 tháng 10 năm 1760: Thân vương xứ Wales Điện hạ
25 tháng 10 năm 1760 – 29 tháng 1 năm 1820: Quốc vương Bệ hạ
Ở Anh, George III sử dụng danh hiệu chính thức "George đệ Tam, bởi Ân điển của chúa, Quốc vương của Anh, Pháp, và Ireland, Người Bảo vệ Đức tin, Thủ lĩnh tối cao Giáo hội Anh". Năm 1801, khi danh hiệu Quốc vương của Anh và Ireland hợp nhất, ông từ bỏ danh xưng vua của Pháp, vốn được người Anh tuyên bố chủ quyền từ thời vua Edward III tự xưng vua Pháp vào thời Trung cổ. Danh hiệu bấy giờ là "George đệ tam, Bởi Ân điển của Chúa, Vua của Vương quốc Anh và Icreland, Người Bảo vệ Đức tin."
Ở Đức, ông là "Công tước xứ Braunschweig và Lüneburg, Archtreasurer và Tuyển đế hầu của Thánh chế La Mã" cho đến khi sự kết thúc của đế chế năm 1806. Ông tiếp tục sử dụng danh hiệu Công tước cho đến khi Hội nghị Vienna phong cho ông làm "Vua của Hannover" năm 1814.
Danh hiệu và huy hiệu > Huy hiệu

|  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Huy hiệu của Vương tôn George từ 1749 đến 1751 | Huy hiệu của George khi là Thân vương xứ Wales, từ 1751 đến 1760 | Huy hiệu của George trong giai đoạn làm Quốc vương Liên hiệp Anh từ 1760 đến 1801  | Huy hiệu của George khi là Quốc vương của Vương quốc Anh thống nhất, 1801 - 1816 | Huy hiệu của George từ năm 1816 đến khi ông mất, nó cũng được dùng như huy hiệu dành cho vua Hannover |
Con cái

Xem thêm: Con cháu của George III và Charlotte của Mecklenburg-Strelitz
| Name | Birth | Death | Notes |
| --- | --- | --- | --- |
| George IV | 12 tháng 8 năm 1762 | 26 tháng 6 năm 1830 | kết hôn 1795, với Caroline xứ Braunschweig-Wolfenbüttel; có con |
| Vương tử Frederick, Công tước xứ York và Albany | 16 tháng 8 năm 1763 | 5 tháng 1 năm 1827 | kết hôn 1791, với Friederike Charlotte của Phổ; không có con |
| William IV | 21 tháng 8 năm 1765 | 20 tháng 6 năm 1837 | kết hôn năm 1818, với Adelheid xứ Sachsen-Meiningen; không có con sống sót nhưng có con ngoài giá thú với Dorothea Jordan; con cháu bao gồm David Cameron, Thủ tướng đương nhiệm của Anh quốc |
| Charlotte Augusta, Vương nữ Vương thất | 29 tháng 9 năm 1766 | 6 tháng 10, 1828 | kết hôn năm 1797, với Friedrich I của Württemberg; không có con sống sót |
| Vương tử Edward, Công tước xứ Kent và Strathearn | 2 tháng 11 năm 1767 | 23 tháng 1 năm 1820 | kết hôn năm 1818, với Victoire xứ Sachsen-Coburg-Saalfeld; Victoria của Anh là con gái ông; hậu duệ bao gồm Elizabeth II, Felipe VI của Tây Ban Nha, Carl XVI Gustaf của Thụy Điển, Harald V của Na Uy và Margrethe II của Đan Mạch. |
| Vương nữ Augusta Sophia | 8 tháng 11 năm 1768 | 22 tháng 9 năm 1840 | không bao giờ kết hôn, không có con |
| Vương nữ Elizabeth | 22 tháng 5 năm 1770 | 10 tháng 1 năm 1840 | kết hôn năm 1818, với Friedrich VI xứ Hessen-Homburg; không có con |
| Ernest Augustus I, Quốc vương Hannover | 5 tháng 6 năm 1771 | 18 tháng 11 năm 1851 | kết hôn 1815, với Friederike xứ Mecklenburg-Strelitz; có con; trong đó hậu duệ bao gồm Konstantinos II của Hy Lạp và Felipe VI của Tây Ban Nha. |
| Vương tử Augustus Frederick, Công tước xứ Sussex | 27 tháng 1 năm 1773 | 21 tháng 4 năm 1843 | (1) kết hôn trong bí mật trái với Đạo luật Hôn nhân Vương thất 1772, với Augusta Murray; có con; hôn nhân chấm dứt năm 1794 (2) kết hôn 1831, với Cecilia Underwood (về sau là Nữ Công tước xứ Inverness tước hiệu chính bà được hưởng, không thông qua chồng); không con |
| Vương tử Adolphus, Công tước xứ Cambridge | 24 tháng 2 năm 1774 | 8 tháng 7 năm 1850 | kết hôn 1818, với Auguste xứ Hessen-Kassel; có con; hậu duệ bao gồm Nữ vương Elizabeth II |
| Vương nữ Mary, Công tước phu nhân xứ Gloucester và Edinburgh | 25 tháng 4 năm 1776 | 30 tháng 4 năm 1857 | kết hôn 1816 với Vương tằng tôn William Frederick, Công tước xứ Gloucester và Edinburgh; không có con |
| Vương nữ Sophia | 3 tháng 11 năm 1777 | 27 tháng 5 năm 1848 | không bao giờ kết hôn |
| Vương tử Octavius | 23 tháng 2 năm 1779 | 3 tháng 5 năm 1783 | mất khi còn nhỏ |
| Vương tử Alfred | 22 tháng 9 năm 1780 | 20 tháng 8 năm 1782 | mất khi còn nhỏ |
| Vương nữ Amelia | 7 tháng 8 năm 1783 | 2 tháng 11 năm 1810 | không bao giờ kết hôn, không có con |
Chú thích

↑  24 tháng 5 theo Lịch cũ, Lịch Julian dùng ở Anh cho đến 1752.
↑  George bị vu khống là đã kết hôn với một nữ tín đồ phái Quakers là Hannah Lightfoot ngày 17 tháng 4 năm 1759, trước khi cưới Charlotte, và đã có một người con với bà ta. Tuy nhiên Lightfoot đã kết hôn với Isaac Axford năm 1753 và mất trước hoặc trong năm 1759, do đó không thể có chuyện kết hôn và sinh con với George. Một ban hội thẩm vào năm 1866 được mở ra để thẩm vấn Lavinia Ryves, con gái của kẻ mạo danh Olivia Serres người tự xưng là "Công chúa Olive xứ Cumberland", nhất trí rằng một tờ giấy hôn thú được lập ra bởi Ryves là giả mạo.
↑  Ví dụ, những bức thư của Horace Walpole viết rằng vào thời điểm đó bảo vệ George nhưng hồi ký của Walpole sau đó lại ghi nhận sự chống đối.
↑  Một người công dân Mỹ phải trả số tiền thuế tối đa là 6 xu một năm, cao hơn mức trung bình 25 đồng shilling (nhiều hơn 50 lần) tại Anh. Năm 1763, tổng số tiền chính phủ Anh thu từ Mỹ lên đến £1 800, trong khi chi phí dùng để trang bị cho quân đội ở Mỹ lên tới £225 000 và đến 1767 là £400 000.
George (bên phải) và em trai, Vương tôn Edward, Công tước xứ York và Albany, cùng gia sư của họ, Francis Ayscough, về sau là Trưởng Tu viện Bristol, khoảng năm 1749.
Tranh vẽ George khi còn là Thân vương xứ Wales bởi Jean-Étienne Liotard, 1754.
George III, vẽ bởi Allan Ramsay, 1762.
Tranh vẽ bởi Johann Zoffany, 1771
Ba người con gái nhỏ của vua George III, tranh vẽ bởi John Singleton Copley, c. 1785
Gold guinea của George III, 1789
Xu bạc: 1 crown George III của Vương quốc Anh, 1820
George mặc chiếc áo khoác màu đỏ của một vị tướng quân đội Anh những năm 1800 với ngôi sao của Cấp tước Garter, quần ống chẽn màu trắng, ủng cao đến đầu gối màu đen, và một chiếc mũ đen. Đằng sau ông là một tẩy mã dắt một con ngựa.
Tranh biếm họa vẽ bởi James Gillray, trong đó George cầm Napoleon trong lòng bàn tay, 1803
In A Kick at the Broad-Bottoms! (1807), James Gillray biếm họa việc miễn nhiệm tất cả các Bộ trưởng tài năng của George.
Tượng của George III khắc họa hình ảnh ông những năm cuối đời, tác phẩm của Henry Meyer
Trong Một cách mới để trả nợ Quốc gia (1786), James Gillray biếm họa nhà vua George III và Vương hậu Charlotte đang bù đầu với đống cổ phiếu để trang trải nợ của Vương thất, và Pitt đưa cho họ một túi tiền.
Scotopteryx roesleri

| Scotopteryx roesleri> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Lepidoptera
Họ (familia): Geometridae
Chi (genus): Scotopteryx
Loài (species): S. roesleri
Danh pháp hai phần
Scotopteryx roesleri Vojnits, 1973 
Scotopteryx roesleri là một loài bướm đêm trong họ Geometridae.
Chú thích

↑  Bisby, F.A.; Roskov, Y.R.; Orrell, T.M.; Nicolson, D.; Paglinawan, L.E.; Bailly, N.; Kirk, P.M.; Bourgoin, T.; Baillargeon, G.; Ouvrard, D. (2011). “Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist”. Species 2000: Reading, UK. Truy cập ngày 17 tháng 6 năm 2014.
Cộng hòa Xô viết Nhân dân Khorezm

Cộng hòa Xô viết Nhân dân Khorezm (Tiếng Uzbek: Xorazm Xalq Sho'ro Jumhuriyati; Tiếng Nga: Хорезмская Народная Советская Республика, Khorezmskaya Narodnaya Sovetskaya Respublika) là một nhà nước được thành lập trên cơ sở kế thừa lãnh thổ của Hãn quốc Khiva vào tháng 2 năm 1920, khi khả hãn cuối cùng thoái vị trước áp lực của dân chúng. Kurultay (hội đồng) đầu tiên của Khorezm được chính thức tuyên bố thành lập vào ngày 26 tháng 4 năm 1920. Đến ngày 20 tháng 10 năm 1923, Chính phủ Khorezm đã quyết định đổi quốc hiệu thành Cộng hòa Xô viết Xã hội chủ nghĩa Khorezm (Tiếng Nga: Хорезмская Социалистическая Советская Республика, Respublika Sovetskaya Sotsialisticheskaya Khorezmskaya).
Thành lập > Cuộc đảo chính năm 1918

Hãn quốc Khiva là một hãn quốc được thành lập năm 1511 bởi hãn Tích Ban - con trai thứ năm của Truật Xích, trưởng tử của đại hãn Mông Cổ Thành Cát Tư Hãn. Đến thế kỷ XIX, hãn quốc Khiva rơi vào cuộc chiến tranh dai dẳng với đế quốc Nga và kết cục Khiva trở thành một thuộc quốc được đế quốc Nga bảo hộ vào năm 1873. Năm 1917, cách mạng Tháng Hai bùng nổ ở Nga, dẫn đến sự sụp đổ của vương triều Romanov, Chính phủ Lâm thời Nga thành lập. Cuộc cách mạng đã có tác động đến Khiva, tuy nhiên Hãn Asfandiyarov tìm mọi cách ngăn chặn những ảnh hưởng từ bên ngoài. Trong khi đó tại Nga, sau cuộc cách mạng Tháng Mười, chính quyền thuộc về tay các xô viết được điều khiển bởi những người Bolshevik. Chính quyền Xô viết đã đề ra một loạt các cải cách, trong đó quan trọng nhất là Sắc lệnh ruộng đất.
Sự bảo thủ của Hãn Isfandiyar đã gây nên sự bất bình trong dân chúng. Mùa xuân năm 1918, bộ tộc Yomud của người Turkmen, lãnh đạo bởi Junaid-Khan đã tiến hành cuộc đảo chính quân sự, lật đổ hãn Asfandiyarov và đưa Sayid Abdullah lên ngôi hãn. Quyền lực thực tế nằm trong tay Junaid Khan, một người chống lại ảnh hưởng của những người Bolshevik. Chính quyền mới ở Khiva quyết định tiếp tục tiến hành lãnh đạo cuộc chiến chống lại nước Nga của những dân tộc phụ thuộc vùng Trung Á - Chiến tranh Basmachi (1914-1938) - dù cho nước Nga đang được lãnh đạo bởi bất kỳ chính quyền nào.
Thành lập > Trận Petro-Alexandrovsk

Các hoạt động chuẩn bị chiến tranh của chính quyền Junaid-Khan ngày càng được gia tăng. Quân đội Hãn quốc Khiva bắt đầu áp sát pháo đài Petro-Alexandrovsk bên bờ sông Amu Darya, thuộc lãnh thổ nước Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết tự trị Turkestan bên trong nước Nga Xô viết. Để đối phó lại, chính quyền Turkestan đã chỉ đạo Hồng quân điều thêm một chiến hạm neo đậu trên sông Amu Darya. Đồng thời ra lệnh động viên những nam giới từ 16 đến 70 tuổi bổ sung tạm thời vào lực lượng Hồng quân Xô viết còn hạn chế ở khu vực pháo đài, vốn ban đầu chỉ có vỏn vẹn 80 binh lính canh giữ.
Cùng thời điểm này, Junaid Khan đã quyết định liên kết với quân đội Anh và quân đội của Chính phủ Lâm thời Transcaspian, một liên minh chống Xô viết của phái Xã hội Cách mạng và Menshevik Nga tại vùng Ashgabat. Ngày 20 tháng 9 năm 1918, quân Khiva tấn công Novourgench, bắt giữ hơn 50 gia đình người Nga. Phía Nga Xô viết đã gửi tối hậu thư buộc Junaid Khan trao trả những người bị bắt, tuy nhiên Junaid Khan chỉ thả người chứ không trao trả những tài sản cướp được.
Bên phía nước Nga Xô viết quyết định tăng cường sức mạnh của phái Bolshevik trong chính phủ Turkestan. Những tàn dư của phái xã hội cách mạng bị loại bỏ. Lực lượng Hồng quân đã thu hồi dân các khu vực bị Junaid Khan vây lấn. Cuối tháng 9, Junaid Khan bắt đầu tập hợp lực lượng nhằm chiếm pháo đài Petro-Alexandrovsk, bao gồm khoảng 10.000 binh lính với 300 quân Cossack làm nòng cốt, được chỉ huy bởi Koshmamed Khan, Ghulam Ali, Shamuradov-Bakhshi. Cuộc vây hãm diễn ra từ ngày 24 tháng 11 năm 1918 và kéo dài 11 ngày đêm. Lực lượng Hồng quân phòng thủ đã đánh bại liên tiếp 7 cuộc tấn công của quân Junaid Khan. Quân đội của Junaid Khan thất bại và trở nên hoảng loạn, nhanh chóng rút ra vòng ngoài và bỏ lại cả Shabbaza với tổn thất 1.700 lính. Chiến thắng của Hồng quân làm tăng sức ảnh hưởng của chính quyền Xô viết vào lãnh thổ Khiva. Trong khi đó, Junaid Khan tiếp tục thất bại trong cuộc tấn công Nukus.
Thành lập > Cách mạng

Sau một loạt các thất bại, quân đội của Junaid Khan vẫn lén lút hoạt động quanh Nukus và Novo-Urgench. Tuy nhiên, những người Khiva đến Turkestan tỵ nạn ngày càng đông. Những người Bolshevik quyết định thành lập thêm các đơn vị mới, trong đó có các chiến binh người Khiva. Năm 1918, Đảng Cộng sản Khiva thành lập với 600 đảng viên, nhanh chóng hoạt động tuyên truyền trong dân chúng. Tháng 11 năm 1919, khi mâu thuẫn giữa người dân và chính quyền Junaid Khan lên đỉnh điểm, Đảng Cộng sản Khiva phát động một cuộc cách mạng nhằm lật đổ chính quyền Junaid Khan. Ban đầu lực lượng cách mạng gặp nhiều khó khăn và phải nhờ đến sự giúp đỡ của Hồng quân Xô viết. Ngày 25 tháng 12, Hồng quân bắt đầu vượt sông Amu Darya và tiến công Tân Urgench.
Ngày 29 tháng 2 năm 1920, quân đội của Junaid Khan hoàn toàn thất bại tại Batyr-Kent và tan rã tại khu vực sa mạc Karakum. Hãn Sayid Abdullah thoái vị ngày 2 tháng 2. Chính quyền chuyển giao cho Ủy ban Cách mạng do Chủ tịch Hoji Pahlavon Niyoz Yusuf đứng đầu. Chính quyền Cách mạng được thiết lập.