Hung Nô
Sắc tộc ngôn học của người Hung Nô > Giả thuyết ngữ hệ Enisei

Lajos Ligeti là học giả tiên phong cho học thuyết tiếng Hung Nô thuộc ngữ hệ Enisei. Vào đầu những năm 1960, Edwin Pulleyblank mở rộng ý tưởng này với nhiều bằng chứng đáng tin cậy. Năm 2000, Alexander Vovin xem xét lại các lý thuyết của Pulleyblank và tìm ra nhiều bằng chứng bổ sung dựa trên bản phục dựng gần đây nhất của âm vị học tiếng Hán thượng cổ của các tác giả Starostin và Baxter, cùng một bản phiên âm tiếng Trung duy nhất còn sót lại của một câu được viết trong ngôn ngữ của người Yết, một dân tộc thành viên của Liên minh Hung Nô. Các cách giải thích trước đây bằng ngữ hệ Turk không khớp với bản dịch tiếng Trung của câu này, nhưng khi áp dụng ngữ pháp Enisei thì lại ăn khớp hoàn toàn. Pulleybank và D. N. Keightley khẳng định rằng các tước danh Hung Nô "ban đầu là các từ của tiếng Siberia nhưng sau này được các dân tộc nối tiếng Turk và Mông Cổ vay mượn". Tiếng của người Hung Nô đã ảnh hường đến ngôn ngữ của các Đế quốc người Turk và Mông Cổ sau này; một số từ văn hóa quan trọng được vay mượn bao gồm: tängri trong tiếng Turk, tenggeri trong tiếng Mông Cổ, ban đầu đọc là chengli trong tiếng Hung Nô, đều có nghĩa là "thiên đường". Các tước danh như tarqan, tegin và kaghan cũng được kế thừa từ ngôn ngữ Hung Nô và có lẽ bắt nguồn từ ngữ hệ Enisei. Ví dụ, từ "thiên đường" trong tiếng Hung Nô được suy đoán là bắt nguồn từ tiếng Proto-Yenisei (Enisei nguyên thủy) là tɨŋVr. Theo Edwin G. Pulleyblank, sự tồn tại của các phụ âm đầu r và l, cùng các cụm phát âm đầu trong tiếng Hung Nô chứng tỏ nó không thuộc vùng ngôn ngữ sprachbund Altai, và vốn từ của tiếng Hung Nô rất giống tiếng Enisei. Cách đơn giản nhất để giải thích điều này đó chính là: Tiếng Hung Nô là một ngôn ngữ thuộc ngữ hệ Enisei, còn các tiếng Turk và Mông Cổ bị ảnh hưởng bởi tiếng Hung Nô. Haplogroup Q được tìm thấy ở người Hung Nô và xuất hiện ở khoảng 94% dân số người Ket. Nhiều từ Hung Nô dường như chung gốc với nhiều từ trong ngôn ngữ Enisei, chẳng hạn: "sakdak" trong tiếng Hung Nô và "saagdi" trong tiếng Ket đều mang nghĩa là 'ủng', kʷala trong tiếng Hung Nô nghĩa là 'con trai' và qalek trong tiếng Ket nghĩa là 'cháu trai'.
Theo Vovin (2007) người Hung Nô có lẽ đã nói một thứ tiếng Enisei. Có lẽ thuộc nhánh phương nam của ngữ hệ Enisei.
| Hung Nô | Ket | Arin | Assan | Kott | Pumpokol |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| sakdak 'ủng' | saagdi 'ủng' |  |  |  |  |
| kʷala 'con trai' | qalek 'cháu trai' | bikjal 'con trai' |  |  |  |
| ʔattejʔ 'phu nhân của thiền vu' |  | biqam-alte 'vợ' | alit 'vợ' | alit 'đàn bà' |  |
| gʷawa 'quân vương' | ky 'quân vương' | kej 'chủ' | hii/hu 'chúa' | hiji 'quân vương' |  |
| dejʔga 'bơ đã được loại bớt cấn sữa' | taɣam 'trắng' | tamo 'trắng' |  | thegam 'trắng' |  |
| kuti/küti 'ngựa' | kuʔś 'bò' | kus |  | huš | kut 'ngựa' |
| drung 'sữa' |  | téŋul |  | ten 'núm vú' | den 'sữa' |
| ket 'hòn đá?' (danh xưng người Yết) | tɨ?s 'hòn đá' | kes 'hòn đá' |  |  | kit 'hòn đá' |
Từ "ket" đã được đối chiếu với tiếng phục dựng Proto-Enisei "keʔt", nghĩa là 'người'
| Hung Nô | Proto-Enisei | Ket | Yugh |
| --- | --- | --- | --- |
| dar 'phía bắc' |  | tɨl 'hạ lưu sông Enisei, phía bắc' | tɨr |
| qaa/gaa 'kẻ cai trị' |  | qɨj 'kẻ cai trị' | kij |
| qaʔ 'vĩ đại' | qɛʔ 'lớn' | qɛʔ | χɛʔ |