Aristoteles

| Aristoteles |
| --- | --- |
Tượng cẩm thạch La Mã phỏng dựng từ tượng bán thân gốc Hy Lạp bằng đồng khắc họa dung mạo Aristoteles bởi Lysippos, k. 330 TCN. Bức này được phủ lớp vỏ thạch cao hoa tuyết hiện đại ở ngoài.
Sinh: 384 TCN Stagira, Chalcidice
Mất: 322 TCN (thọ 61–62 tuổi) Euboea, Đế quốc Macedonia
Học vị: Học viện Platon
Tác phẩm nổi bật: Corpus Aristotelicum
Phối ngẫu: Pythias

Thời kỳ: Triết học Hy Lạp cổ đại
Vùng: Triết học phương Tây
Trường phái:  Trường phái tiêu dao  Chủ nghĩa Aristoteles  Chủ nghĩa cộng hòa cổ điển 
Học sinh nổi bật: Alexandros Đại đế, Theophrastus, Aristoxenus
Đối tượng chính:  Sinh học  Động vật học  Tâm lý học  Vật lý  Siêu hình học  Logic học  Luân lý học  Tu từ học  Mỹ học  Âm nhạc  Thơ ca  Kinh tế học  Chính trị học  Chính phủ  Khí tượng học  Địa chất học 
Tư tưởng nổi bật: Chủ nghĩa Aristoteles  Triết học tư biện  Logic kiểu Aristoteles, tam đoạn luận   Thần học kiểu Aristoteles   Bốn nhân quả   Định nghĩa chi nhánh-khu biệt   Thuyết hylomorph, bản thể, bản chất, tùy thể   Cơ chất   Tính tiềm năng và tính hiện thực   Thuyết về các phổ biến   Động cơ vô động lực    Triết học tự nhiên  Sinh học kiểu Aristoteles   Vật lý học kiểu Aristoteles   Lẽ thường   Sự vĩnh hằng của thế giới   Năm trí khôn   Horror vacui   Thuyết nguyên tố, aether   Động vật có lý trí    Triết học thực hành  Luân lý học kiểu Aristoteles   Thanh tẩy   Thuật hùng biện chủ tâm, phô bày và tranh luận   Tam đoạn luận giảm ước và Paradeigma   Gia đình như một hình mẫu cho nhà nước   Tỉ lệ vàng   Kyklos   Tính cao thượng   Mimesis   Nô dịch tự nhiên   Các đức hạnh trí thức: sophia, episteme, nous, phronesis, techne   Ba hấp dẫn: ethos, logos, pathos   Quan điểm cá nhân về phụ nữ  
 Ảnh hưởng bởi  Platon  Socrates  Heraclitus  Parmenides  Empedocles  Phaleas  Hippodamus  Hippias  
 Ảnh hưởng tới  Hầu như mọi triết gia phương Tây và Trung Đông về sau, đặc biệt là những phái theo chủ nghĩa Aristoteles bao gồm chủ nghĩa Averroes, chủ nghĩa Avicenna, trường phái Aristoteles Mới, chủ nghĩa Maimonides, chủ nghĩa khách quan, trường phái tiêu dao, trường phái kinh viện (chủ nghĩa Llull, trường phái kinh viện Mới, chủ nghĩa Scotus, trường phái kinh viện thứ hai, chủ nghĩa Thomas, v.v), trường phái Brentano, ngoài ra còn chủ nghĩa Platon Trung và chủ nghĩa Platon Mới cũng như một số đáng kể các lĩnh vực khoa học về sau, đặc biệt là khoa học ban sơ. Xem: Danh sách nhà văn chịu ảnh hưởng của Aristoteles, Bình phẩm về Aristoteles, Ngụy-Aristoteles  
 
Aristoteles (tiếng Hy Lạp cổ: Ἀριστοτέλης phát âm tiếng Hy Lạp cổ: [aristotélɛːs], Aristotélēs; chính tả tiếng Anh: Aristotle, phiên âm tiếng Việt: A-rit-xtốt; 384 – 322 TCN) là một nhà triết học và bác học người Hy Lạp cổ điển. Ông là một trong những môn sinh ưu tú của triết gia Platon, đã có công sáng lập trường phái triết học tiêu dao trong khuôn viên Lyceum cũng như chủ nghĩa Aristoteles rộng lớn hơn. Ông quan tâm đến đa dạng các lĩnh vực học thuật; bao gồm vật lý, sinh học, động vật học, siêu hình học, logic, luân lý, mỹ học, thơ ca, kịch nghệ, âm nhạc, hùng biện, tâm lý học, ngôn ngữ học, kinh tế, chính trị, khí tượng, địa chất và chính phủ. Từ vựng trí thức cũng như các vấn đề và phương pháp truy vấn suy tưởng của phương Tây ngày nay phần lớn bắt nguồn từ những di huấn của Aristoteles. Triết lý của ông, vì vậy, có một tầm ảnh hưởng độc đáo đối với mọi dạng tri thức ở phương Tây và vẫn tiếp tục khẳng định được vị thế đáng kể của nó trong các cuộc đàm luận triết học đương đại.
Ta có rất ít thông tin về cuộc đời Aristoteles ngoại trừ một số manh mối sau: Ông sinh ra và lớn lên tại thị quốc Stagira ở Bắc Hy Lạp. Cha Aristoteles là Nicomachus, người qua đời khi ông còn bé. Năm 17 hoặc 18 tuổi, ông gia nhập Học viện Platon ở Athens và cư trú tại đây cho đến năm 37 tuổi (khoảng năm 347 TCN). Sau khi người thầy Platon tạ thế, ông rời Athens sang xứ Macedonia kèm cặp con trai của Vua Philippos II là Alexandros III kể từ năm 343 TCN. Aristoteles đã thành lập một thư viện tại Lyceum, nơi ông cho ra đời hàng trăm cuốn sách bằng chất liệu giấy cói. Mặc dù Aristoteles viết rất nhiều luận thuyết và đối thoại tao nhã nhằm xuất bản, song chỉ có khoảng một phần ba tác phẩm ban đầu của ông còn sót lại, chưa từng có ý định xuất bản.
Tư tưởng của Aristoteles đã định hình sâu sắc lối tư duy của giới hàn lâm thời trung cổ. Vật lý Aristoteles có ảnh hưởng kéo dài từ Hậu kỳ cổ đại/Sơ kỳ Trung Cổ tới thời Phục hưng, không bị thay thế theo cách hệ thống cho đến tận thời kỳ Khai sáng và sự ra đời của cơ học cổ điển. Một số quan sát về động vật của Aristoteles, chẳng hạn về xúc tu hectocotyl (có chức năng sinh sản) của bạch tuộc, từng bị ngờ vực cho đến thế kỷ 19. Hơn nữa, Aristoteles đã có ảnh hưởng đáng kể đến triết học Hồi giáo Judeo thời Trung cổ, cũng như thần học Kitô giáo, đặc biệt là chủ nghĩa Platon Mới của Giáo hội sơ khai và truyền thống kinh viện của Giáo hội Công giáo. Aristoteles được các học giả Hồi giáo thời trung cổ tôn sùng như "Người thầy Đầu tiên", và được các học giả theo đạo Kitô thời trung cổ như Thomas Aquinas gọi đơn thuần bằng kính ngữ "Nhà triết học". Thi sĩ Dante vinh danh Aristoteles là "bậc thầy của những người hiểu biết". Công trình của Aristoteles bao gồm nghiên cứu hình thức sớm nhất về logic, về sau được phát huy bởi các học giả thời Trung cổ như Peter Abelard và John Buridan.
Ảnh hưởng của Aristoteles đối với logic học kéo dài cho đến tận thế kỷ thứ 19. Hơn nữa, thuyết luân lý của ông, vốn vẫn luôn có tiếng tăm, hiện lại rất được quan tâm trong bối cảnh ngành đạo đức học đức hạnh đang nổi lên. Aristoteles được tôn vinh là cha đẻ của logic học, sinh học, khoa học chính trị, động vật học, phôi học, luật tự nhiên, phương pháp khoa học, tu từ học, tâm lý học, chủ nghĩa duy thực, chủ nghĩa phê phán, chủ nghĩa cá nhân, mục đích luận, và khí tượng học.