stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Thiếc
Đặc điểm > Vật lý

Thiếc là một kim loại màu trắng bạc, kết tinh cao, dễ uốn, dễ dát mỏng. Khi một thanh thiếc bị bẻ cong, âm thanh nứt vỡ có thể nghe được do song tinh của các tinh thể.
Thiếc-β (dạng kim loại hay thiếc trắng), ổn định ở mức nhiệt độ phòng và cao hơn, có tính dễ dát mỏng; trong khi thiếc-α (dạng phi kim hay thiếc xám), ổn định ở nhiệt độ dưới 13,2 °C, có tính giòn, và tỷ trọng 7,92g/cm3. Nó có dạng cấu trúc tinh thể kiểu kim cương, tương tự như kim cương, silic hay germani. Thiếc-α không có tính chất kim loại nào cả, chúng bền ở nhiệt độ dưới 14 °C có tỷ trọng 5,85g/cm3. Thiếc trắng là một loại bột màu xám xỉn không có ứng dụng rộng rãi, ngoại trừ một vài ứng dụng làm vật liệu bán dẫn đặc biệt. Hai dạng thù hình là thiếc-α và thiếc-β thường được gọi là thiếc xám và thiếc trắng. Hai dạng thù hình khác là thiếc-γ và thiếc-σ tồn tại ở nhiệt độ trên 161 °C và áp suất trên vài GPa. Mặc dù nhiệt độ biến đổi dạng α-β trên danh nghĩa là ở 13,2 °C, nhưng các tạp chất (như Al, Zn, vv...) hạ thấp nhiệt độ chuyển đổi dưới 0 °C khá sâu, và khi bổ sung Sb hoặc Bi thì sự chuyển đổi có thể không xảy ra, làm tăng độ bền của thiếc.
Sự chuyển đổi này gọi là phân rã thiếc. Phân rã thiếc từng là một vấn đề nghiêm trọng ở Bắc Âu trong thế kỷ XVIII khi các loại đàn đại phong cầm làm từ hợp kim thiếc đôi khi bị ảnh hưởng trong mùa đông lạnh giá. Một vài nguồn đề cập rằng trong suốt chiến dịch ở Nga của Napoleon năm 1812, nhiệt độ trở nên quá lạnh đến nỗi các nút bằng thiếc trên đồng phục của lính phân rã theo thời gian, góp phần vào sự thất bại của Grande Armée.
Thiếc phẩm cấp thương mại (99,8%) có tính kháng biến dạng do ảnh hưởng ức chế của một lượng nhỏ tạp chất bismuth, antimon, chì, và bạc. Các nguyên tố tạo hợp kim như đồng, antimon, bismuth, cadmi, và bạc tăng độ cứng của nó. Thiếc có khuynh hướng dễ dàng tạo ra các pha liên kim loại giòn cứng, là dạng không mong đợi. Nhìn chung, nó không tạo thành các dải dung dịch rắn rộng trong các kim loại khác, và chỉ có một vài nguyên tố có khả năng hòa tan rắn trong thiếc. Các hệ Eutectic xảy ra với bismuth, galli, chì, tali, và kẽm.
Đặc điểm > Hóa học

Thiếc có tính chống ăn mòn từ nước nhưng có thể dễ hòa tan bởi acid và base. Thiếc có thể được đánh rất bóng và được dùng là lớp phủ bảo vệ cho các kim loại khác. Trong trường hợp này, một lớp oxide bảo vệ được sử dụng để chống các tác nhân oxy hóa. Lớp oxide này được tạo ra từ oxide thiếc và các hợp kim thiếc khác. Thiếc là một chất xúc tác khi oxy có trong dung dịch và giúp tăng tốc độ phản ứng.
Đặc điểm > Đồng vị

Thiếc là nguyên tố có nhiều đồng vị bền với các khối lượng nguyên tử 112, 114 đến 120, 122 và 124. Trong đó, phổ biến nhất là 120Sn (chiếm 1/3 trong tất cả đồng vị thiếc), 118Sn, và 116Sn, còn đồng vị ít phổ biến nhất là 115Sn. Các đồng vị có số khối chẵn không có nuclear spin trong khi các đồng vị có số khối lẻ có một spin +1/2. Thiếc, với 3 đồng vị phổ biến của nó 115Sn, 117Sn và 119Sn, là các nguyên tố dễ nhận dạng nhất và phân tích bằng NMR spectroscopy, và chemical shift được tham chiếu với SnMe
4.
Việc các đồng vị bền có số khối lớn được cho là sản phẩm trực tiếp của thiếc sở hữu số nguyên tử 50, đây là một số Magic trong vật lý hạt nhân. Có 28 đồng vị phóng xạ đã được biết đến, vượt qua tất cả các nguyên tố khác có số nguyên tử giữa 99 và 137. Bên cạnh 126Sn, có chu kỳ bán rã 230.000 năm, tất cả các đồng vị phóng xạ còn lại có chu kỳ bán rã nhỏ hơn một năm. Đồng vị phóng xạ 100Sn là một trong số ít các hạt nhân sở hữu hạt nhân doubly magic và được phát hiện tương đối gần đây vào năm 1994. 30 trạng thái đồng phân kích thích khác đã được miêu tả cho các đồng vị từ 111 đến 131, đồng vị phóng xạ ổn định nhất là 121mSn, có chu kỳ bán rã 43,9 năm.
Lịch sử

Thiếc được chiết tách và sử dụng vào đầu thời đại Đồ đồng vào khoảng 3000 TCN, khi quan sát rằng các loại đồng được hình thành trong các quặng đa kim chứa nhiều kim loại khác nhau về các tính chất vật lý. Các vật dụng bằng đồng sớm nhất có hàm lượng thiếc hoặc asen nhỏ hơn 2% và do đó được cho là kết quả không chủ ý của việc tạo thành hợp kim do các kim loại này tồn tại ở dạng vết trong quặng đồng. Việc thêm vào kim loại thứ hai trong đồng làm tăng độ cứng của nó, giảm nhiệt độ nóng chảy, và cải thiện quá trình đúc bằng cách tạo ra những chất lỏng nóng chảy hơn khi lạnh tạo thành kim loại ít rỗng, đặc hơn. Đây là một sáng chế quan trọng cho phép tạo ra các hình đúc phức tạp trong giới hạn công nghệ của thời đại đồ đồng. Các vật dụng Arsenical bronze xuất hiện đầu tiên ở vùng Cận Đông nơi asen được tìm thấy phổ biến cộng sinh với quặng đồng, như rủi ro đến sức khỏe của kim loại này được nhận ra nhanh chóng và người ta tìm nguồn quặng thiếc ít nguy hiểm hơn bắt đầu vào đầu thời đại đồ đồng. Điều này làm tăng tính hiếm của kim loại thiếc và hình thành mạng lưới thương mại liên kết các nguồn tài nguyên thiếc ở xa với các thị trường của các nền văn hóa thời đại Đồ đồng.[cần dẫn nguồn]
Cassiterit (SnO2), một dạng oxide thiếc, là nguồn thiếc sơ cấp có thể phổ biến nhất vào thời cổ đại. Các dạng quặng thiếc khác ở dạng sulfide ít phổ biến hơn như stannit thì cần phải có quá trình nung chảy nhiều hơn. Cassiterit thường tích tục trong các lòng dẫn bồi tích ở dạng mỏ sa khoáng do loại quặng này nặng hơn, cứng hơn và bề hóa học hơn loại đá granit chứa nó. Các mỏ này có thể được phát hiện dễ dàng trên các bờ sông vì cassiterit thường có màu đen, tím hoặc màu sẫm khác, đặc điểm này được dùng để nhận dạng trong tìm kiếm vào đầu thời đại đồ đồng. Thiếc được gọi là 'ÓN' thời Ai Cập cổ đại 3000-4000 năm trước và được dùng trong các đường ống bơm.
Hợp chất

Phần lớn thiếc tạo thành các hợp chất ở trạng thái oxide hóa trị II hoặc IV.
Hợp chất > Hợp chất vô cơ

Các muối halide của thiếc đều tồn tại ở trạng thái oxy hóa. Sn(IV) gồm tất cả bốn muối halide: SnF4, SnCl4, SnBr4, và SnI4. 3 hợp chất nặng hơn là các hợp chất phân tử dễ bay hơi, trong khi tetrafluorua là polymer. Tất cả bốn muối halide trên cũng tồn tại ở trạng thái oxy hóa II) gồm: SnF2, SnCl2, SnBr2, và SnI2, tất cả chúng là các chất rắn polymer. Trong số tám hợp chất này, chỉ có các iodide là có màu.
Thiếc(II) chloride là loại muối thiếc quan trọng nhất trong thương mại. Phương trình hóa học bên dưới minh họa cách hợp chất này được tạo ra khi clo phản ứng của thiếc kim loại tạo ra SnCl4, sau đó muối mới phản ứng tiếp với thiếc tạo ra SnCl2:
Thiếc có thể tạo thành nhiều oxide, sulfide, và các dẫn xuất chalcogen. Thiếc dioxide SnO2 (cassiterit) tạo thành khi thiếc được nung có mặt của không khí. SnO2 là chất lưỡng tính, nên nó hòa tan trong cả môi trường acid và base. Ngoài ra, thiếc còn tạo acid với cấu trúc [Sn(OH)6]2−, như K2[Sn(OH)6], mặc dù acid stanic tự do H2[Sn(OH)6] thì không rõ. Các dạng sulfide của thiếc cũng tồn tại ở hai trạng thái oxy hóa +2 và +4: Thiếc(II) sulfide và Thiếc(IV) sulfide.
Hợp chất > Hydride

Stannane (SnH4), thiếc ở trạng thái oxy hóa +4 là dạng không bền. Tuy nhiên, Organotin hydride cũng được biết đến như tributyltin hydride (Sn(C4H9)3H). Các hợp chất này là các dạng hiếm hoi của thiếc(III).
Phân bố

Thiếc được tạo ra qua quá trình S trong các sao khối lượng thấp đến trung bình (khối lượng từ 0,6 đến 10 lần khối lượng Mặt Trời). Nó phát sinh qua phân rã beta của các đồng vị nặng của indi.
Thiếc là nguyên tố phổ biến thứ 49 trong vỏ Trái Đất, với nồng độ 2 ppm so với 75 ppm của kẽm, 50 ppm của đồng, và 14 ppm của chì.
Thiếc không tồn tại ở dạng nguyên tố trong tự nhiên, vì vậy phải được chiết tách từ nhiều loại quặng khác nhau. Cassiterit (SnO2) là nguồn thiếc thương mại duy nhất, mặc dù một lượng nhỏ thiếc được phát hiện trong các dạng sulfide như stannit, cylindrit, franckeit, canfieldit, và teallit. Các khoáng thiếc luôn đi cùng với đá granit, thường chiếm khoảng 1% hàm lượng thiếc oxide.
Do thiếc oxide có tỷ trọng cao, khoảng 80% thiếc được khai thác ở dạng thứ sinh được tìm thấy ở hạ lưu các con suối. Thiếc thường được phát hiện ở dạng hạt bị rửa trôi xuống hạ lưu suối trong quá khứ và lắng đọng trong các thung lũng hoặc dưới biển. Các phương pháp khai thác thiếc kinh tế nhất là xúc, rửa thủy lực hoặc khai thác lộ thiên. Hầu hết thiếc trên thế giới được sản xuất từ các mỏ sa khoáng, chúng có thể chứa ít nhất 0,015% thiếc.
| Quốc gia | Trữ lượng |
| --- | --- |
 Trung Quốc: 1.500.000
 Malaysia: 250.000
 Peru: 310.000
 Indonesia: 800.000
 Brazil: 590.000
 Bolivia: 400.000
 Nga: 350.000
 Thái Lan: 170.000
 Úc: 180.000
Khác: 180.000
Tổng: 4.800.000
| Năm | Triệu tấn |
| --- | --- |
1965: 4.265
1970: 3.930
1975: 9.060
1980: 9.100
1985: 3.060
1990: 7.100
2000: 7.100
2010: 5.200
Khoảng 253.000 tấn thiếc được khai tác trong năm 2011, chủ yếu ở Trung Quốc (110.000 t), Indonesia (51.000 t), Peru (34.600 t), Bolivia (20.700 t) và Brazil (12.000 t). Ước tính sản lượng thiếc có thể thay đổi do tác động của tính khả thi về mặt kinh tế và sự phát triển của công nghệ khai thác mỏ, nhưng với tốc độ tiêu thụ và công nghệ hiện tại, Trái Đất sẽ hết thiếc trong vòng 40 năm tới. Tuy vậy, Lester Brown đề xuất rằng thiếc có thể cạn kiệt trong vòng 20 năm tới dựa trên việc ngoại suy tăng trưởng sử dụng 2% mỗi năm.
Thứ hai là thiếc phế liệu cũng là một nguồn kim loại quan trọng. Sự thu hồi thiếc qua sản xuất thứ cấp, hoặc tái chế thiếc phế liệu, đang tăng lên nhanh chóng. Trong khi đó, Hoa Kỳ đã không khai thác từ năm 1993 và cũng không nung chảy thiếc từ năm 1989, nên đây là nước sản xuất thiếc phế liệu lớn nhất, họ tái chế gần 14.000 tấn trong năm 2006.
Các mỏ mới được phát hiện ở miền nam Mông Cổ, và trong năm 2009, các mỏ thiếc mới cũng được phát hiện ở Colombia, bởi Seminole Group Colombia CI, SAS.
Sản xuất

Thiếc được sản xuất từ việc khử quặng oxide thiếc bằng cacbon hay than cốc trong lò lửa quặt hay lò điện.
Sản xuất > Khai thác mỏ và nấu luyện

Năm 2006, tổng sản lượng thiếc của 9 nhà sản xuất trên toàn thế giới đạt 321.000 tấn, sản lượng thiếc nấu luyện là 340.000 tấn. Từ mức sản lượng 186.300 tấn năm 1991, sản lượng thiếc tăng 89% lên 351.800 tấn năm 2005. Hầu hết sản lượng tăng là từ Trung Quốc và Indonesia, với đỉnh điểm cao nhất trong giai đoạn 2004–2005, khi nó tăng 23%. Trong khi vào thập niên 1970 Malaysia là nước sản xuất lớn nhất với sản lượng gần 1/3 sản lượng toàn cầu, sau đó giảm hạng dần, và hiện tại chỉ còn các nhà sản xuất nấu luyện và trung tâm thương mại. Năm 2007, Trung Quốc là nhà sản xuất thiếc lớn nhất, ở Trung Quốc các mỏ thiếc tập trung thành dải ở đông nam Vân Nam, chiếm 43% sản lượng thế giới, theo sau là Indonesia, và thứ 3 là Peru theo báo cáo của USGS.
Bảng bên dưới thể hiện các quốc gia có sản lượng khai thác mỏ thiếc lớn nhất và sản lượng thiếc nấu luyện lớn nhất.
| Quốc gia | Sản lượng khai thác mỏ | Sản lượng nấu luyện |
| --- | --- | --- |
| Indonesia | 117.500 | 80.933 |
| Trung Quốc | 114.300 | 129.400 |
| Peru | 38.470 | 40.495 |
| Bolivia | 17.669 | 13.500 |
| Thái Lan | 225 | 27.540 |
| Malaysia | 2.398 | 23.000 |
| Bỉ | 0 | 8.000 |
| Nga | 5.000 | 5.500 |
| Congo-Kinshasa ('08) | 15.000 | 0 |
Sau khi phát hiện ra mỏ thiếc ở Bisie, North Kivu thuộc Cộng hòa Dân chủ Congo năm 2002, việc khai thác bất hợp pháp đã tăng thêm khoảng 15.000 tấn. Điều này phần lớn thúc đẩy các cuộc xung đột gần đây ở nơi này cũng như ảnh hưởng đến thị trường thế giới.
Sản xuất > Công nghiệp

10 công ty lớn nhất sản xuất hầu hết thiếc trên thế giới năm 2007. Hiện không rõ rằng các công ty này có sản xuất thiếc nấu luyện từ mỏ ở Bisie, Cộng hòa Dân chủ Congo, nơi đây được quản lý bởi lực lượng ly khai với sản lượng 15.000 tấn.
Hầu hết thiếc trên thế giới được buôn bán trên Sàn giao dịch Kim loại Luân Đôn (London Metal Exchange, LME), từ 8 quốc gia với 17 thương hiệu.
| Công ty | Chính thể | 2006 | 2007 | %Biến đổi |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Yunnan Tin | Trung Quốc | 52.339 | 61.129 | 16,7 |
| PT Timah | Indonesia | 44.689 | 58.325 | 30,5 |
| Minsur | Peru | 40.977 | 35.940 | −12,3 |
| Malay | Trung Quốc | 52.339 | 61.129 | 16,7 |
| Malaysia Smelting Corp | Malaysia | 22.850 | 25.471 | 11,5 |
| Thaisarco | Thái Lan | 27.828 | 19.826 | −28,8 |
| Yunnan Chengfeng | Trung Quốc | 21.765 | 18.000 | −17,8 |
| Liuzhou China Tin | Trung Quốc | 13.499 | 13.193 | −2,3 |
| EM Vinto | Bolivia | 11.804 | 9.448 | −20,0 |
| Gold Bell Group | Trung Quốc | 4.696 | 8.000 | 70,9 |
Giá của thiếc đã từng là US$11.900 một tấn vào 24 tháng 11 năm 2008. Giá này lên đến ngưỡng cao nhất gần $31.600 một tấn vào tháng 2 năm 2011, phần lớn do ảnh hưởng của sự sụt giảm sản lượng từ Indonesia.
Giá và giao dịch

Thiếc là loại khoáng sản duy nhất có các thỏa thuận phức tạp giữa các nhà sản xuất và tiêu thụ kể từ năm 1921. Các thỏa thuận trước đó có khuynh hướng đạt được phần nào chính thức và không thường xuyên; thỏa thuận quốc tế về thiếc đầu tiên năm 1956, và các thỏa thuận sau đó tồn tại cho đến năm 1985. Qua các thỏa thuận này Ủy ban Thiếc quốc tế (ITC) đã có những tác động đáng kể lên giá thiếc. ITC đã trợ giá thiếc trong nhiều giai đoạn rớt giá bằng cách mua thiếc dự trữ và đã kiềm chế giá trong giai đoạn tăng giá khi bán ra từ kho dự trữ. Đây là cách tiếp cận phi thị trường tự do, được thiết kế để đảm bảo đủ lượng cung cấp thiếc cho các nước tiêu thụ và lợi nhuận bền vững cho các nước sản xuất. Tuy nhiên, lượng dự trữ không đủ lớn, và trong vòng 29 năm giá thiếc tăng, đôi khi tăng mạnh, đặc biệt từ 1973 đến 1980 khi lạm phát tràn lan cản trở tăng trưởng của các nền kinh tế trên thế giới.
Trong suốt cuối thập niên 1970 và đầu thập niên 1980, dự trữ thiếc của chính phủ Hoa Kỳ nằm trong tình trạng bán ra, một phần để tận dụng lợi thế giá thiếc cao lịch sử. Suy thoái kinh tế mạnh năm 1981–1982 được chứng minh là khá khắc nghiệt đối với công nghiệp thiếc. Tiêu thụ thiếc giảm mạnh. ITC có thể tránh sự tuột dốc thực sự qua việc tăng mua nhằm dự trữ; hành động này đòi hỏi ITC phải vay nhiều từ các ngân hàng và các công ty kinh doanh kim loại để tăng nguồn lực của họ. ITC tiếp tục vay cho đến cuối năm 1985 khi đạt đến giới hạn tín dụng của họ. Ngay lập tức, "tin khủng hoảng thiếc" theo sau đó, làm cho thiếc bị loại khỏi danh sách niêm yết trên Sàn giao dịch Kim loại Luân Đôn trong khoảng 3 năm, ITC giải thể ngay sau đó, và giá thiếc lúc này nằm trong môi trường kinh doanh tự do, giảm mạnh đến $4/cân và duy trì quanh mức này trong suốt thập niên 1990. Nó tăng lại vào năm 2010-2011 do sự tiêu thụ lại sau cuộc khủng hoảng kinh tế thế giới năm 2008–2009, dự trữ và tiếp tục tăng tiêu thụ trong các nền kinh tế đang phát triển trên thế giới.
Sàn giao dịch Kim loại Luân Đôn (LME) là nơi giao dịch thiếc. Các thị trường hợp đồng thiếc khác là Kuala Lumpur Tin Market (KLTM) và Indonesia Tin Exchange (INATIN).
Ứng dụng

Thiếc được dùng để tráng lên bề mặt các vật bằng thép, vỏ hộp thực phẩm, nước giải khát, có tác dụng chống ăn mòn, tạo vẻ đẹp không độc hại.
Thiếc dùng chế tạo hợp kim.
Ví dụ: Hợp kim Sn-Sb-Cu (hay còn gọi là hợp kim babit) có tính chịu ma sát, dùng để chế tạo ổ trục quay. Hợp kim Sn-Pb có nhiệt độ nóng chảy thấp (180 °C) dùng để chế tạo ra sản phẩm là thiếc hàn chống ăn mòn.
Chú ý

Bài chi tiết: Ngộ độc thiếc
Các trường hợp ngộ độc kim loại thiếc, oxide của nó và các muối của nó hiện hầu như chưa được biết rõ. Tuy nhiên, các hợp chất có thiếc-carbon nhất định hầu như là chất độc giống như chất độc cyanide.
Thượng Bằng La

Thượng Bằng La là một xã thuộc huyện Văn Chấn, tỉnh Yên Bái, Việt Nam.
Xã Thượng Bằng La có diện tích 92,43 km², dân số năm 2019 là 8.327 người, mật độ dân số đạt 90 người/km².
Chú thích

1 2  Ban chỉ đạo Tổng điều tra dân số và nhà ở trung ương. “Dân số đến 01 tháng 4 năm 2019 - tỉnh Yên Bái”. Bản gốc lưu trữ ngày 5 tháng 8 năm 2022. Truy cập ngày 16 tháng 7 năm 2020.
↑  Tổng cục Thống kê
Kỳ Phương

Kỳ Phương là một phường thuộc thị xã Kỳ Anh, tỉnh Hà Tĩnh, Việt Nam.
Địa lý

Phường Kỳ Phương nằm ở phía đông thị xã Kỳ Anh, có vị trí địa lý:
Phía đông giáp phường Kỳ Nam và Biển Đông
Phía tây giáp phường Kỳ Liên và phường Kỳ Long
Phía nam giáp tỉnh Quảng Bình
Phía bắc giáp phường Kỳ Thịnh, xã Kỳ Lợi và Biển Đông.
Phường Kỳ Phương có diện tích 39,70 km², dân số năm 2024 là 15.496 người, mật độ dân số đạt 390 người/km².
Lịch sử

Trước đây, xã Kỳ Phương thuộc huyện Kỳ Anh.
Ngày 8 tháng 9 năm 1986, Hội đồng Bộ trưởng ban hành Quyết định số 105-HĐBT về việc thành lập xã Kỳ Liên thuộc huyện Kỳ Anh trên cơ sở 1.600 ha diện tích tự nhiên với 1.340 người của xã Kỳ Long và 150 ha diện tích tự nhiên với 383 người của xã Kỳ Phương.
Sau khi điều chỉnh địa giới hành chính, xã Kỳ Phương còn lại 3.542 ha diện tích tự nhiên và 3.393 người.
Ngày 10 tháng 4 năm 2015, Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành Nghị quyết số 903/NQ-UBTVQH13 về việc:
Thành lập thị xã Kỳ Anh thuộc tỉnh Hà Tĩnh trên cơ sở một phần diện tích và dân số của huyện Kỳ Anh.
Thành lập phường Kỳ Phương thuộc thị xã Kỳ Anh trên cơ sở toàn bộ 3.548,33 ha diện tích tự nhiên và 8.255 người của xã Kỳ Phương.
Ngày 17 tháng 7 năm 2019, HĐND tỉnh Hà Tĩnh ban hành Nghị quyết số 157/NQ-HĐND về việc thành lập tổ dân phố Hồng Hải trên cơ sở tổ dân phố Hồng Hải 1 và tổ dân phố Hồng Hải 2.
Giao thông

Trên địa bàn phường có Quốc lộ 1 đi qua.
Chú thích

1 2  “Nghị quyết số 903/NQ-UBTVQH13 năm 2015 về việc điều chỉnh địa giới hành chính huyện Kỳ Anh để thành lập thị xã Kỳ Anh và 6 phường thuộc thị xã Kỳ Anh, tỉnh Hà Tĩnh”. Thư viện Pháp luật. 10 tháng 4 năm 2015.
1 2  “Đề án thành lập thành phố Kỳ Anh trực thuộc tỉnh Hà Tĩnh” (PDF). Cổng thông tin điện tử thị xã Kỳ Anh, tỉnh Hà Tĩnh. 2025. Bản gốc (PDF) lưu trữ ngày 28 tháng 2 năm 2025. Truy cập ngày 28 tháng 2 năm 2025.
↑  Tổng cục Thống kê
↑  “Quyết định số 105-HĐBT năm 1986 về việc thành lập một số xã và thị trấn của huyện Kỳ Anh thuộc tỉnh Nghệ Tĩnh”. Thư viện Pháp luật. 8 tháng 9 năm 1986.
↑  “Nghị quyết số 157/NQ-HĐND năm 2019 về việc điều chỉnh, sáp nhập, đặt tên và đổi tên thôn, tổ dân phố tại các xã, phường, thị trấn thuộc thành phố Hà Tĩnh, thị xã Kỳ Anh và các huyện: Kỳ Anh, Cẩm Xuyên, Thạch Hà, Can Lộc, Nghi Xuân, Hương Khê, tỉnh Hà Tĩnh”. Hệ thống pháp luật. 17 tháng 7 năm 2019.
Đền thờ Công chúa Liễu Hạnh
Giải bóng đá Ngoại hạng Bồ Đào Nha

Giải bóng đá hàng đầu Bồ Đào NhaBản mẫu:SHORTDESC:Giải bóng đá hàng đầu Bồ Đào Nha
| --- | --- |
Mùa giải hiện tại:  Primeira Liga 2024–25
Cơ quan tổ chức: Liga Portuguesa de Futebol Profissional (LPFP, Liga Portugal)
Thành lập: 1934; 91 năm trước (1934)
Quốc gia:  Bồ Đào Nha
Liên đoàn: UEFA
Số đội: 18 (từ 2014–15)
Cấp độ trong hệ thống: 1
Xuống hạng đến: Liga Portugal 2
Cúp trong nước: Taça de Portugal Supertaça
Cúp liên đoàn: Taça da Liga
Cúp quốc tế: UEFA Champions League UEFA Europa League UEFA Conference League
Đội vô địch hiện tại: Sporting CP (lần thứ 20)  (2023–24)
Đội vô địch nhiều nhất: Benfica (38 lần)
Thi đấu nhiều nhất: Manuel Fernandes (486 trận)
Vua phá lưới: Fernando Peyroteo (332 bàn)
Đối tác truyền hình: Danh sách các đài truyền hình
Trang web: LigaPortugal.pt
Giải bóng đá Ngoại hạng Bồ Đào Nha (tiếng Bồ Đào Nha: Primeira Liga; phát âm tiếng Bồ Đào Nha: [pɾiˈmɐjɾɐ ˈliɣɐ]; tiếng Anh: Premier League), chính thức được gọi là Liga Portugal Betclic vì lý do tài trợ, là hạng đấu bóng đá chuyên nghiệp hàng đầu của hệ thống các giải bóng đá ở Bồ Đào Nha. Kể từ mùa giải 2014-15, giải bóng đá Ngoại hạng Bồ Đào Nha được diễn ra với 18 đội tham dự.
Được thành lập vào năm 1934 với giải đấu thử nghiệm tên là Campeonato da Liga da Primeira Divisão (Giải bóng đá vô địch hạng nhất Bồ Đào Nha), giải được chính thức hóa vào năm 1938 và được đặt tên Campeonato Nacional da Primeira Divisão (Giải bóng đá vô địch quốc gia Bồ Đào Nha) cho đến năm 1999 thì được đổi tên thành Primeira Liga (Giải bóng đá Ngoại hạng Bồ Đào Nha) như hiện nay. Hơn 70 đội đã thi đấu ở Primeira Liga nhưng chỉ có 5 đội lên ngôi vô địch. Trong số đó, ba đội "Big Three" – Benfica (38 chức vô địch), Porto (30) và Sporting CP (20) – đã giành được tất cả trừ hai chức vô địch Primeira Liga; những người chiến thắng khác là Belenenses (mùa 1945–46) và Boavista (mùa 2000–01).
Primeira Liga đã nâng cao danh tiếng của mình trong những năm gần đây, chiếm vị trí thứ sáu trong bảng xếp hạng giải đấu quốc gia của UEFA, tính đến năm 2021. Giải đã lọt vào top 5 lần đầu tiên vào mùa giải 2011–12, vượt qua Ligue 1 của Pháp, một trong "năm giải đấu lớn" lịch sử châu Âu, lần đầu tiên kể từ năm 1990. Primeira Liga cũng lọt vào vị trí thứ 4 thế giới theo bảng xếp hạng năm 2011 của IFFHS.
Lịch sử > Big Three

"Bộ Ba Lớn" (tiếng Bồ Đào Nha: Os Três Grandes) là biệt danh của ba câu lạc bộ thể thao hùng mạnh nhất ở Bồ Đào Nha. Ngoại trừ Belenenses mùa giải 1945–46 và Boavista mùa giải 2000–01, chỉ có ba câu lạc bộ giành được chức vô địch Primeira Liga – Benfica (38 lần), Porto (30) và Sporting CP (20). Ba câu lạc bộ này thường chia nhau ba vị trí dẫn đầu (do đó, xuất hiện thường xuyên hơn trong các giải đấu của UEFA) và là những câu lạc bộ duy nhất đã chơi trong mọi mùa giải của giải đấu.
Những câu lạc bộ này thống trị bóng đá Bồ Đào Nha và việc người hâm mộ ủng hộ bất kỳ đội nào trong số này với tư cách là "câu lạc bộ đầu tiên" đã trở thành điển hình, và một đội địa phương có thể sẽ được yêu mến sau, nếu có. "Big Three" có tỷ lệ tham dự trung bình cao nhất mỗi mùa ở Bồ Đào Nha, trong khi nhiều đội khác, thiếu sự ủng hộ của người dân địa phương, đã phải chịu cảnh tham dự kém. Việc thiếu sự hỗ trợ cho các đội bóng địa phương được coi là một trong những lý do chính khiến Bóng đá Bồ Đào Nha lọt vào danh sách những đội có tỷ lệ tham dự kém nhất ở các giải vô địch hay nhất của Bóng đá Châu Âu, cùng với việc phát sóng hầu hết các trận đấu trên truyền hình. Trong các môn thể thao khác, sự cạnh tranh giữa các câu lạc bộ lớn cũng rất đáng kể và thường dẫn đến tranh cãi giữa người hâm mộ và cầu thủ.
Benfica là câu lạc bộ có nhiều danh hiệu vô địch quốc gia, cúp quốc gia và cúp liên đoàn nhất, cũng như nhiều danh hiệu quốc nội nhất (81) và tổng số danh hiệu giành được (83 hoặc 84, nếu tính cả Cúp Latin), bao gồm cả 2 trận liên tiếp ở giải cúp châu Âu. Porto là câu lạc bộ giành được nhiều Siêu cúp Bồ Đào Nha và danh hiệu quốc tế nhất (7). Sporting CP giữ vị trí thứ 3 khi giành được nhiều chức vô địch và cúp quốc gia. Benfica là câu lạc bộ Bồ Đào Nha duy nhất đã giành được hai danh hiệu Cúp C1/UEFA Champions League liên tiếp, lọt vào 10 trận chung kết cúp châu Âu: 7 Cúp C1 và 3 Cúp UEFA/Europa League, đồng thời là á quân ở 2 Cúp Liên lục địa. Porto là câu lạc bộ Bồ Đào Nha duy nhất kể từ năm 1987 vô địch bất kỳ giải đấu quốc tế nào (không bao gồm UEFA Intertoto Cup), giành được tổng cộng hai Cúp C1 châu Âu/UEFA Champions League, hai Cúp UEFA/Europa League, một Siêu cúp châu Âu và hai Cúp Liên lục địa và về nhì ở European Cup Winner's Cup và ba Siêu cúp UEFA. Sporting đã giành được một European Cup Winner's Cup và là á quân ở một Cúp UEFA. Ngoài "Big Three", Braga đã giành được UEFA Intertoto Cup gần đây nhất và là á quân ở một UEFA Europa League.
SC Braga đã về đích ở vị trí á quân một lần, thứ ba ba lần và thứ tư mười hai lần trong suốt 20 mùa giải vừa qua, chưa lọt vào danh sách "Big Three".
Lịch sử > Nhà tài trợ

Galp Energia giành được quyền đặt tên cho giải đấu vào năm 2002, đã đặt tên cho giải là SuperLiga GalpEnergia. Một thỏa thuận kéo dài 4 năm với nhà cá cược thể thao Áo bwin được công bố vào ngày 18 tháng 8 năm 2005 trong bối cảnh các cơ quan quản lý cờ bạc khác ở Bồ Đào Nha (Santa Casa da Misericórdia và Hiệp hội sòng bạc Bồ Đào Nha) thẩm vấn, những người tuyên bố nắm độc quyền đối với các trò chơi cờ bạc hợp pháp trên lãnh thổ quốc gia Bồ Đào Nha. Sau khi giữ tên Liga betandwin.com cho mùa giải 2005–06, tên này được đổi thành bwin LIGA vào tháng 7 năm 2006.
Từ mùa giải 2008–09 đến mùa giải 2009–10, giải đấu được đặt tên là Liga Sagres do được tài trợ từ bia Sagres. Năm 2010, họ gia hạn tài trợ từ Sagres nhưng cũng nhận được tài trợ từ ZON Multimédia. Giải đấu được đặt tên là Liga ZON Sagres cho đến mùa giải 2013–14 sau khi thỏa thuận tài trợ giữa Sagres, ZON (nay là NOS) và giải đấu kết thúc. Năm 2015, giải đấu được đặt tên là Liga NOS cho đến mùa giải 2020–21. Từ năm 2021 đến 2023, nó được gọi là Liga Portugal Bwin. Kể từ năm 2023, nó được gọi là Liga Portugal Betclic.
2002–2005: SuperLiga GalpEnergia
2005–2006: Liga betandwin.com
2006–2008: bwin LIGA
2008–2010: Liga Sagres
2010–2014: Liga ZON Sagres
2014–2021: Liga NOS
2021–2023: Liga Portugal Bwin
2023–nay: Liga Portugal Betclic