Trận thành Gia Định, 1859
Chú thích

↑  Charles Rigault de Genouilly sinh ngày 12 tháng 4 năm 1807 ở Rochefort, được phong hàm Đại úy hải quân năm 1834, Đại tá năm 1848, Chuẩn Đô đốc năm 1854, Phó Đô đốc năm 1858 (theo Hỏi đáp lịch sử, tập 4, tr. 13).
↑  Sách Gia Định xưa (tr. 96) ghi là 2.176 quân.
↑  Xem thêm phần phân tích vì sao tướng De Genouilly không tấn công ra Bắc của Phạm Văn Sơn, Việt sử tân biên, quyển V, tập thượng, Sài Gòn, tr. 76-79.
↑  Trích nguyên văn tiếng Pháp: "...C'est parce que je crois fermement au succès de l'expédition sur Saigon que je vais me porter sur cette ville. Saigon est un fleuve accessible à nos corvettes de guerre et à nos transports. Les troupes, en débarquant, seraient sur le point d'attaque; elles n'auraient donc ni marches à fournir ni vivres à porter. Cette opération est tout à fait dans la mesure de leur force physique. Je ne sais si Saigon sera mal ou bien défendu, tant les rapports des missionnaires au suiet de cette place sont confus et contradictoires. J'ai à bon droit d'ailleurs perdu toute confiance dans leurs dires. Mais, quoi qu'il en soit, Saigon est l'entrepôt des riz qui nourrissent en partie Hue et l'armée annamite et qui doivent remonter vers le Nord; au mois de mars nous arrêterons ces riz. Le coup porté à Saigon prouvera, d'ailleurs, au Gouvernment annamite que, tout en gardant Tourane, nous soomes capables d'une opération extérieure, l'humiliera dans son orgueil vis-à-vis des Rois de Siam et du Cambodge, ses voisins, qui le détestent et qui ne seraient pas fâchés de trouver l'occasion de reprendre ce qui leur a été pris."
↑  Lược theo Nguyễn Phan Quang (Việt Nam thế kỷ 19, tr. 270-271). Trong Thư gửi Bộ trưởng Hải quân Pháp ngày 29 tháng 1 năm 1859, De Genouilly viết: "theo dư luận, các thương gia Hồng Kông đang thúc giục các nhà chức trách Vương quốc Anh ở đấy tổ chức tấn công vào mục tiêu này (Gia Định). Theo tôi, chúng ta cần phải chận đứng sự xuất hiện của quân Anh trong phạm vi hoạt động của chúng ta". Ngoài ra, khi chiếm được Nam Kỳ, Pháp sẽ ngược sông Cửu Long tiến chiếm luôn vương quốc Căm Bốt (theo Lịch sử Việt Nam, sách ở mục tham khảo, tr. 34).
↑  Ụ Hữu Bình vốn là một đồn nhỏ nằm bên hữu ngạn sông Sài Gòn đắp từ thời chúa Nguyễn Ánh (1789) và gọi là đồn Thảo Câu. Sau lại gọi là đồn Giao Khẩu. Năm Minh Mệnh thứ 15 (1834) đổi tên là pháo đài Hữu Bình. Năm Thiệu Trị thứ 7 (1847), cho tu bổ, đắp thêm núi đất và lập riêng xưởng pháo (theo Đại Nam nhất thống chí, tập 31: "tỉnh Gia Định", mục: "Cửa quan và tấn sở"). Theo Nguyễn Đình Đầu, đồn còn có tên là đồn Vàm Cỏ, khi quân Pháp chiếm gọi là Fort du Sud (người Việt dịch là Đồn Nam). Đồn này nằm ở cuối kho Thương cảng, góc sông Sài Gòn với cầu Tân Thuận ngày nay. Đối diện với đồn Vàm Cỏ là đồn Giác Ngư (hay Dốc Ngư, tục gọi là đồn Cá Trê) đắp năm 1789, sau đổi là Tả Định, quân Pháp gọi là Fort du Nord (người Việt dịch là Đồn Nam). Đồn này nằm bên Thủ Thiêm trên bờ tả ngạn sông Sài Gòn (Địa chí văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh , tập 1, tr. 172).
↑  Đường Citadelle, năm 1920, đổi thành đường Luro. Sau 1954, chính quyền Sài Gòn, Luro đổi thành Cường Để. Năm 1980, lãnh đạo Thành phố Hồ Chí Minh cho nhập bến Bạch Đằng và Cường Để làm một và đổi tên là Tôn Đức Thắng...(Theo Hỏi đáp về Sài Gòn - TP. Hồ Chí Minh, tập I, tr. 103)
↑  Theo Trần Văn Giàu, Địa chí văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh, tập I (tr. 249) và Lịch sử Việt nam (1858 đến cuối thế kỷ 19), sách dẫn ở mục tham khảo, tr. 35.
↑  Dẫn lại theo Việt Nam thế kỷ XIX (tr. 272). Tổn hại về mặt vật chất, theo GS. Trần Văn Giàu: "Quân Việt đã bỏ lại trong thành 200 súng đại bác bằng đồng hay bằng gang, 20.000 vũ khí các loại, 86.000 kg thuốc súng và một số gạo đủ nuôi hàng vạn quân trong cả năm, 9 chiến thuyền đã đóng và đương đóng ở dưới ụ nơi rạch Thị Nghè. Tính tất cả theo thời giá là 20 triệu quan". (Tổng tập, tập I, tr. 70). Và của Trần Trọng Kim: "Liên quân vào thành, lấy được 200 khẩu súng đại bác, 8 vạn rưỡi kilos thuốc súng và độ chừng 18 vạn phật lăng (francs) cả tiền lẫn bạc, còn các binh khí và thóc gạo thì không biết bao nhiêu mà kể.  Lưu trữ 2009-05-19 tại Wayback Machine
↑  Theo báo cáo của De Genouilly ngày 14 tháng 3 năm 1859, lưu tại Kho lưu trữ quốc gia Pháp. KH: BB4-769. Dẫn lại theo Hỏi đáp lịch sử tập 4, tr. 34.
1 2 3  Địa chí văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh , tập I, tr. 249-250.
↑  Hỏi Đáp lịch sử tập 4, tr.33.
↑  Phan Trần Chúc, Nguyễn Tri Phương, Nhà xuất bản Văn hóa Thông tin, tr 39.
1 2 3  Việt Nam thế kỷ XIX, tr. 274.
↑  Đặng Đức Thi, Tư liệu, tranh ảnh và bản đồ Lịch sử 8, Nhà xuất bản GD tr 103
↑  “Xem Việt Nam sử lược”. Bản gốc lưu trữ ngày 19 tháng 5 năm 2009. Truy cập ngày 10 tháng 5 năm 2009.
↑  Trần Văn Giàu, Tổng tập (tập I), Nhà xuất bản Quân đội Nhân dân, 2006, tr. 70.
| x t Phong trào độc lập Việt Nam |
| --- | --- |
Sự kiện: Đánh Đà Nẵng •  Chiếm Gia Định •  Thực dân hoá Nam Kỳ •  Chiếm Bắc Kỳ •  Trận Trà Kiệu •  Phong trào Cần Vương •  Bình định Bắc Kỳ •  Khởi nghĩa Yên Thế •  Hà Thành đầu độc •  Thế chiến I •  Trận Tà Lùng •  Khởi nghĩa Thái Nguyên •  Ám sát Bazin •  Khởi nghĩa Yên Bái •  Xô Viết Nghệ Tĩnh •  Phong trào Dân chủ •  Thế chiến II •  Khởi nghĩa Nam Kỳ •  Kháng Nhật cứu quốc •  Cách mạng tháng Tám •  Tuyên bố độc lập •  Kháng chiến chống Pháp •  Hiệp định Genève 
Tổ chức:  Triều đình Huế •  Triều đình Hàm Nghi •  Văn Thân •  Hội kín Nam Kỳ •  Duy Tân hội (Đông Du) •  Đông Kinh Nghĩa Thục (Dục Thanh •  Minh Tân) •  Việt Nam Quang phục Hội •  Việt Nam Quốc dân Đảng •  Đại Việt Quốc dân Đảng • Đảng Cộng sản Đông Dương •  Mặt trận Dân chủ Đông Dương •  Việt Nam Phục quốc Đồng minh Hội •  Việt Nam Độc lập Đồng minh 
Lãnh đạo  khởi nghĩa:  Trương Định •  Nguyễn Trung Trực •  Tôn Thất Thuyết •  Đinh Công Tráng •  Phạm Bành •  Tống Duy Tân •  Nguyễn Quang Bích •  Nguyễn Thiện Thuật •  Phan Đình Phùng •  Hoàng Hoa Thám •  Nguyễn Xuân Ôn •  Phan Xích Long •  Trần Cao Vân •  Phan Bội Châu •  Nguyễn Thái Học •  Hồ Chí Minh
Nhà văn yêu nước:  Nguyễn Đình Chiểu •  Phan Văn Trị •  Nguyễn Thông •  Ngô Đức Kế •  Nguyễn An Khương
Nhà cách mạng:  Phan Bội Châu •  Nguyễn Thần Hiến •  Nguyễn Thượng Hiền •  Phan Châu Trinh •  Phan Xích Long •  Nguyễn Quyền •  Lương Văn Can •  Cường Để •  Huỳnh Thúc Kháng •  Đặng Nguyên Cẩn •  Nguyễn Khắc Cần •  Nguyễn Thái Học •  Hồ Học Lãm •  Nguyễn Hải Thần •  Tạ Thu Thâu •  Nguyễn An Ninh •  Hồ Chí Minh •  Vũ Hồng Khanh
Vua nhà Nguyễn:  Tự Đức •  Hàm Nghi •  Thành Thái •  Duy Tân •  Bảo Đại 
Bộ máy cai trị Pháp:  Đông Dương thuộc Pháp •  Toàn quyền Đông Dương •  Khâm sứ Trung Kỳ •  Thống sứ Bắc Kỳ •  Thống đốc Nam Kỳ •  Sở Liêm phóng Đông Dương
Người cộng tác  với Pháp:  Hoàng Cao Khải •  Trần Bá Lộc •  Nguyễn Trọng Hợp • Huỳnh Công Tấn •  Nguyễn Thân  •  Lê Hoan •  Trương Vĩnh Ký
| x t Pháp xâm lược Đại Nam |
| --- | --- |
Lần thứ nhất (1858–1863):  Đà Nẵng (lần 1)  Phước Thắng  Gia Định  Chí Hòa  Mỹ Tho  Biên Hòa  Vĩnh Long (lần 1)  Đà Nẵng (lần 2)  Vĩnh Long (lần 2)  An Giang  Hà Tiên 
Lần thứ hai (1873):  Hà Nội (lần 1)  Hưng Yên  Phủ Lý  Hải Dương  Ninh Bình  Nam Định (lần 1)  Cầu Giấy (lần 1) 
Lần thứ ba (1882–1886):  Hà Nội (lần 2)  Hồng Gai  Quảng Yên  Nam Định (lần 2)  Gia Quất  Cầu Giấy (lần 2)  Phủ Hoài  Thuận An  Bá Giang  Sơn Tây  Bắc Ninh  Hưng Hóa  Tuyên Quang  Bắc Lệ  Lạng Sơn  Kinh thành Huế 
Các hiệp ước Pháp - Nguyễn:  Nhâm Tuất 1862  Giáp Tuất 1874  Quý Mùi 1883  Giáp Thân 1884 
Các hiệp ước Pháp - Thanh:  Thiên Tân 1884  Thiên Tân 1885  Công ước 1887  Công ước 1895 
| x t Việt Nam chống Pháp xâm lược |
| --- | --- |
Kháng cự của  triều Nguyễn: Phòng thủ Đà Nẵng, 1858 • Phòng thủ Gia Định • Phòng thủ Đà Nẵng, 1859-1860 • Trận Định Tường (1861) • Trận Đại đồn Chí Hòa • Phòng thủ Hà Nội, 1873 • Phòng thủ Hà Nội, 1882
Các phong trào  trước Cần Vương: Khởi nghĩa Nguyễn Trung Trực • Khởi nghĩa Trương Công Định • Khởi nghĩa Nguyễn Hữu Huân •
Phong trào Cần Vương: Trận Kinh thành Huế 1885 • Phong trào Cần Vương • Nghĩa hội Quảng Nam • Khởi nghĩa Hương Khê • Khởi nghĩa Nguyễn Xuân Ôn • Khởi nghĩa Ba Đình • Khởi nghĩa Mai Xuân Thưởng • Khởi nghĩa Hùng Lĩnh • Khởi nghĩa Bãi Sậy • Khởi nghĩa Tạ Quang Hiện-Phạm Huy Quang • Khởi nghĩa Thanh Sơn • Khởi nghĩa Đèo Văn Trị
Các phong trào  nhân dân: Đạo Tứ Ân Hiếu Nghĩa • Khởi nghĩa Trần Văn Thành • Khởi nghĩa Yên Thế
Thành Phụng theo mô tả trong một sơ đồ quy hoạch của Pháp năm 1867.
Thần công thành Gia Định, đang được trưng bày tại Lăng Ông Bà Chiểu.
Đại bác của hải quân Pháp, được đúc năm 1868, bên cạnh những khẩu "Thần uy tướng quân" của quân đội nhà Nguyễn.