stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Bờ Biển Ngà
Lịch sử > Gbagbo quản lý

Cuộc bầu cử tổng thống tháng 10 năm 2000 giữa hai ứng cử viên Laurent Gbagbo và Guéï diễn ra quyết liệt nhưng hòa bình. Sự kiện nổi bật tiếp theo cuộc bầu cử tổng thống được đánh dấu bằng cuộc bạo loạn của quân đội và dân chúng Bờ Biển Ngà. Cuộc bạo loạn đã khiến 180 người chết và Guéï phải nhường lại chiếc ghế cho Gbagbo. Tòa án tối cao Bờ Biển Ngà ra quyết định phế truất Alassane Ouattara vì gốc gác Burkinabé của ông ta. Hiến pháp Bờ Biển Ngà tại thời điểm đó cũng như dưới thời Guéï không cho phép người không đáp ứng đủ yêu cầu về quốc tịch đứng ra tranh cử tổng thống. Sự kiện này đã châm ngòi cho những xô xát bạo lực giữa người ủng hộ Alassane Ouattara, chủ yếu là cư dân đến từ phía bắc Bờ Biển Ngà, và cảnh sát chống bạo động ở thủ đô Yamoussoukro.
Mỗi bên đều tuyên bố thắng lợi trong cuộc bầu cử được cho là gian lận. Sự phản đối của nhân dân biến thành bạo động và buộc Tướng Guei rời khỏi nhóm quân đội nổí loạn mưu toan đảo chính. Tướng Guei và Bộ trưởng Bộ Nội vụ Doudou bị giết trong cuộc chiến giữa quân Chính phủ và phe nổi dậy. Tổng thống Laurent Gbagbo, đắc cử năm 2000, tố cáo Guei tiến hành đảo chính.
Lịch sử > Đảo chính năm 2002

Bờ Biển Ngà vẫn còn phải đối mặt với hậu quả của cuộc khủng hoảng chính trị trong đó đỉnh điểm là vụ đảo chính năm 1999, cuộc bầu cử Tổng thống đương nhiệm Laurent Gbagbo vào năm 2000 và cuộc xung đột vũ trang năm 2002 giữa phe nổi loạn và lực lượng chính phủ. Kể từ tháng 9 năm 2002, tình hình này đã dẫn tới sự di dân ồ ạt của gần 1,7 triệu người, phá huỷ cơ sở hạ tầng kinh tế và sự rối loạn hoạt động của các cơ quan hành chính nhà nước.
Lịch sử > Chính phủ thống nhất 2003

Cuộc chiến vẫn tiếp tục, ngay cả sau khi một hiệp định hòa bình do Pháp làm trung gian được ký kết tháng 1 năm 2003. Hiệp định này kêu gọi Chính phủ chia sẻ quyền lực với phe nổi dậy. Tình hình vẫn còn căng thẳng mặc dầu Tổng thống cam kết sẽ khôi phục dân chủ.
Lịch sử > Hậu quả 2004 - 2007

Trong năm 2007, những thành tựu nổi bật cũng đã được ghi nhận trong việc tái lập các thẻ chế của nước Cộng hoà này. Đây là kết quả của việc thực hiện Thoả thuận chính trị Ouagadougou ký ngày 4 tháng 3 năm 2007 giữa các bên liên quan đến cuộc khủng hoảng. Tuy nhiên, Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc vẫn tỏ lo ngại về sự chậm trễ trong thực hiện tiến trình hoà bình tại Bờ Biển Ngà theo thoả thuân Ouagadougou. Đến nay, thời điểm dự định cuộc bầu cử Tổng thống vẫn chưa được ấn định.
Các vùng và khu hành chính

Côte d'Ivoire được chia làm 19 vùng gồm:
| --- | --- |
  Agnéby   Bafing   Bas-Sassandra   Denguélé   Dix-Huit Montagnes   Fromager   Haut-Sassandra   Lacs   Lagunes   Marahoué :   Moyen-Cavally   Moyen-Comoé   N'zi-Comoé   Savanes   Sud-Bandama   Sud-Comoé   Vallée du Bandama   Worodougou   Zanzan 
Các vùng này lại được chia ra làm 58 khu hành chính.
Các vùng và khu hành chính > Dân số ở các thành phố lớn

Thủ đô chính thức của Bờ Biển Ngà có dân số là Yamoussoukro (295.500 người), thành phố có dân số xếp thứ 4 trong cả nước. Abidjan, với dân số 3.310.500 người, là thành phố lớn nhất của Bờ Biển Ngà, là trung tâm thương mại và ngân hàng, thủ đô de facto của quốc giai này. Đây là thành phố có đông người nói tiếng Pháp nhất ở khu vực Tây Phi.
| Thành phố | Dân số |
| --- | --- |
Abidjan: 3.310.500
Bouaké: 775.300
Daloa: 489.100
Yamoussoukro: 295.500
Korhogo: 163.400
San Pédro: 151.600
Divo: 134.200
Chính trị

Từ năm 1983, thủ đô chính thức của Bờ Biển Ngà là Yamoussoukro; tuy nhiên, Abidjan vẫn là trung tâm hành chính của cả nước. Hầu hết các quốc gia khác đều đặt Đại sứ quán tại Abidjan, ngoại trừ Đại sứ quán Vương quốc Anh đã chấm dứt nhiệm vụ vì những hành động bạo lực và những cuộc tấn công liên tiếp nhằm vào người châu Âu ở Bờ Biển Ngà. Người dân Bờ Biển Ngà lúc này vẫn phải chịu đựng bạo lực tiếp diễn do nội chiến. Các tổ chức quốc tế về nhân quyền đã ghi nhận Bờ Biển Ngà có những vấn đề về đối xử với dân thường bị bắt giữ của cả hai phe trong cuộc nội chiến này và sự tái trỗi dậy việc lạm dụng lao động nộ lệ trẻ em ở các đồn điền cacao.
Mặc dầu chiến sự đã gần như chấm dứt vào năm 2004, nhưng Bờ Biển Ngà vẫn bị chia cắt thành hai phe, phía Bắc nằm dưới quyền kiểm soát của lực lượng "Chiến binh mới"(FN). Cuộc bầu cử tổng thống dự kiến diễn ra vào tháng 10 năm 2005 để đi đến một thỏa thuận giữa các phe phái đối địch đúng vào tháng 3 năm 2007, tuy nhiên cuộc bầu cử này vẫn bị trì hoàn nhiều lần ngay cả trong giai đoạn chuẩn bị.
Thể chế Cộng hoà Tổng thống
Các đảng phái chính trị lớn: Liên minh Dân chủ Công dân, Đảng Dân chủ Bờ Biển Ngà, Đảng Lao động Bờ Biển Ngà, Liên minh Dân chủ và Hoà bình, Mặt trận nhân dân Bờ Biển Ngà (Đảng của Tổng thống Gbagbo).
Từ khi độc lập cho đến năm 1990, Đảng Dân chủ luôn nắm quyền tại Bờ Biển Ngà. Tháng 11 năm 1990, cuộc bầu cử Quốc hội đa đảng đầu tiên được tổ chức (có 19 đảng đối lập tham gia) nhưng đảng Dân chủ của ông F.H Boigny vẫn giành đa số tuyệt đối và tiếp tục nắm quyền (148/175 ghế trong Quốc hội).
Chính trị > Tình hình chính trị – xã hội hiện nay

Ngày 28 tháng 11 năm 2010 đã diễn ra cuộc bầu cử Tổng thống vòng hai giữa hai ứng cử viên là ông Laurent Gbagbo, Tổng thống mãn nhiệm (lên nắm quyền từ năm 2000) và ông Alasane Ouattara, nguyên là Thủ tướng nước này. Ngày 2 tháng 12 năm 2010, Chủ tịch Ủy ban Bầu cử độc lập Bờ Biển Ngà chính thức thông báo kết quả bầu cử với việc ông Alasane Ouattara giành 54,10% số phiếu (được thế giới thừa nhận là Tổng thống) và ông Laurent Gbagbo giành 45,90% số phiếu. Tuy nhiên, Tổng thống mãn nhiệm Gbagbo đã tố cáo lực lượng phiến loạn miền Bắc nước này gian lận bầu cử và không công nhận kết quả trên. Vì vậy, bạo lực đã nổ ra giữa hai phe ủng hộ hai Tổng thống. Việc ông Gbagbo không chấp nhận thất bại đã đẩy nước này vào cuộc nội chiến với hàng nghìn người bị thiệt mạng và hàng triệu người dân phải chạy khỏi Bờ Biển Ngà. Sau 4 tháng không chịu nhượng bộ, dinh thự của ông Gbagbo đã bị quân đội của tổng thống đắc cử Alassane Ouattara tấn công hôm 11 tháng 4 và ông Gbagbo bị bắt giữ.
Địa lý

Bài chi tiết: Địa lý Bờ Biển Ngà
Bờ Biển Ngà là một quốc gia Tây Phi hạ Sahara, bên vịnh Guinea, Đông giáp Ghana, Tây giáp Liberia và Guinea, Bắc giáp Mali và Burkina Faso. Địa hình được cấu tạo bởi các vùng cao nguyên và núi ở miền Tây; vùng Tây Bắc thoải dần về phía Nam gồm các vùng đồng bằng trầm tích và vùng duyên hải, bờ biển thấp và nhiều cát. Phía Nam chịu ảnh hưởng khí hậu xích đạo tạo điều kiện thích hợp cho các vùng rừng rậm phát triển và chuyển dần sang các khu rừng thưa và các đồng cỏ nhiệt đới ở phía Bắc.
Kinh tế

Việc duy trì mối liên hệ chặt chẽ với Pháp sau khi giành độc lập từ năm 1960, tính đa dạng trong xuất khẩu nông nghiệp cũng như việc khuyến khích đầu tư của nước ngoài là những nhân tố chủ yếu của kinh tế Bờ Biển Ngà. Trong những năm trở lại đây, Bờ Biển Ngà phải đối mặt với sự rớt giá và cạnh tranh mạnh mẽ của cà phê và ca cao trên thị trường nông sản thế giới. Chính điều này cùng với tham nhũng trong nước cao khiến cho cuộc sống cũng như xuất khẩu của người nông dân ngày càng trở nên khó khăn hơn.
Bờ Biển Ngà là một nước có tài nguyên phong phú, đặc biệt có nhiều kim cương, măng gan và sắt.
Ngành công nghiệp, nông nghiệp của Côte d'Ivoire phát triển khá cân đối. Bờ Biển Ngà là nhà xuất khẩu hàng đầu thế giới về ca cao và từ vài năm nay nước này còn có thêm nguồn thu xuất khẩu từ dầu lửa ngoài khơi. Tuy nhiên thu nhập của Côte d'Ivoire vẫn dựa chủ yếu vào sản xuất nông nghiệp (70% dân số sống bằng nghề nông). Bên cạnh đó nền công nghiệp của Bờ Biển Ngà cũng khá phát triển như: công nghiệp sản xuất hàng tiêu dùng dệt, da, hoá chất, khai khoáng, sản phẩm gỗ, sửa chữa và đóng tàu.
Về ngoại thương, năm 2010, kim ngạch xuất khẩu của Bờ Biển Ngà đạt 10,25 tỷ USD với các sản phẩm ca cao, cà phê, gỗ, dầu lửa, bông, chuối, dứa, dầu cọ, cá. Các đối tác xuất khẩu chính gồm Hà Lan 13.92%, Pháp 10.75%, Mỹ 7.79%, Đức 7.2%, Nigeria 6.99%, Ghana 5.56%. Năm 2010, kim ngạch nhập khẩu của Bờ Biển Ngà đạt 7 tỷ USD với các mặt hàng chính là dầu thô, máy móc trang thiết bị, lương thực, thực phẩm. Do sản xuất lúa trong nước chưa đáp ứng được nhu cầu của người dân nên mỗi năm, Bờ Biển Ngà phải mua khoảng 900.000 tấn gạo.
Các đối tác nhập khẩu chính gồm Nigeria 20.75%, Pháp 14.19%, Trung Quốc 7.18%, Thái Lan 5.09%.
Mặc dù trải qua gần 1 thập kỷ bất ổn chính trị nhưng Bờ Biển Ngà vẫn được xem là một trong những nền kinh tế hàng đầu khu vực Tây Phi. Với vị trí địa lý chiến lược, nguồn tài nguyên thiên nhiên, nông nghiệp, lâm nghiệp phong phú, nước này tiếp tục duy trì vai trò là nhà cung cấp hàng hoá và dịch vụ chính cho các nước láng giềng như Guinea, Mali, Burkina Faso... Cảng biển Abidjan và tuyến đường sắt nối Abidjan với thủ đô Ouagadouro (Burkina Faso) vẫn là tuyến đường xuất nhập cảnh ưu tiên, nhất là đối với những nước nằm sâu trong lục địa, mang lại nguồn thu ngoại tệ quan trọng cho ngân sách quốc gia.
GDP: 23,18 tỷ USD (2009)
Tỷ lệ tăng trưởng GDP: 3,8% (2009)
GDP bình quân đầu người: 1.100 USD (2009)
Dân số

| Tôn giáo tại Bờ Biển Ngà (2008) |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Tôn giáo | Tôn giáo |  | Tỷ lệ | Tỷ lệ |
| Hồi giáo | Hồi giáo |    | 39% | 39% |
| Cơ đốc giáo | Cơ đốc giáo |    | 33% | 33% |
| Tín ngưỡng | Tín ngưỡng |    | 12% | 12% |
| Khác | Khác |    | 16% | 16% |
77% dân số là người Bờ Biển Ngà, bao gồm nhiều dân tộc va nhóm ngôn ngữ khác nhau. Ở Bờ Biền Ngà có khoảng 65 ngôn ngữ. Phổ biến nhất là tiếng Dyula, được dùng trong giao dịch buôn bán và những người Hồi giáo.
Tiếng Pháp, ngôn ngữ chính thức của Bờ Biển Ngà, được giảng dạy trong trường học và là ngôn ngữ được sử dụng giữa các nhóm dân tộc khác nhau. Bờ Biển Ngà có 3 nhóm tôn giáo chính đó là đạo Hồi, đạo Thiên Chúa và những người theo thuyết vật linh. Là một quốc gia có kinh tế ổn định ở khu vực Tây Phi nên Bờ Biển Ngà thu hút đến 3,4 triệu lao động đến từ các nước láng giềng như Liveria, Burkina Faso và Guinea, chiếm tới 20% dân số của Bờ Biển Ngà. Hơn 2/3 trong số những lao động này là người Hồi Giáo.
4% dân số Bờ Biển Ngà không phải là người gốc Phi. Họ là người Pháp, Liban, Việt Nam và Tây Ban Nha.
Hypocalymma cordifolium

| Hypocalymma cordifolium> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
Bộ (ordo): Myrtales
Họ (familia): Myrtaceae
Chi (genus): Hypocalymma
Loài (species): H. cordifolium
Danh pháp hai phần
Hypocalymma cordifolium Schauer, 1844 
Hypocalymma cordifolium là một loài thực vật có hoa trong Họ Đào kim nương. Loài này được Schauer mô tả khoa học đầu tiên năm 1844.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Hypocalymma cordifolium”. Truy cập ngày 7 tháng 6 năm 2013.
Suar

| Suar |
| --- | --- |
Suar
Quốc gia:  Ấn Độ
Bang: Uttar Pradesh
Độ cao: 214 m (702 ft)
Dân số (2001)
 • Tổng cộng: 26,142
Múi giờ: UTC+05:30
Suar là một thành phố và là nơi đặt ban đô thị (municipal board) của quận Rampur thuộc bang Uttar Pradesh, Ấn Độ.
Địa lý

Suar có vị trí 29°02′B 79°03′Đ﻿ / ﻿29,03°B 79,05°Đ﻿ / 29.03; 79.05 Nó có độ cao trung bình là 214 mét (702 feet).
Nhân khẩu

Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Suar có dân số 26.142 người. Phái nam chiếm 53% tổng số dân và phái nữ chiếm 47%. Suar có tỷ lệ 28% biết đọc biết viết, thấp hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 34%, và tỷ lệ cho phái nữ là 20%. Tại Suar, 19% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.
Tiếng Đan Mạch

| Tiếng Đan Mạch |
| --- | --- |
dansk
Trang đầu tiên của Bộ luật Jutland năm 1241 trong Thủ bản Holmiensis, được sao chép vào năm 1350.  Câu đầu tiên là: "Mæth logh skal land byggas"  Chính tả hiện đại: "Med lov skal land bygges"  Dịch nghĩa: "Một đất nước phải được xây dựng bằng pháp luật"
Phát âm: [ˈtænˀsk]
Sử dụng tại: Đan Mạch Schleswig-Holstein (Đức)
Khu vực: Đan Mạch, Schleswig-Holstein (Đức);  Ngoài ra còn quần đảo Faroe và Greenland
Tổng số người nói: 5.97 triệu
Dân tộc:  Người Đan Mạch 
Phân loại: Ấn-ÂuGiécmanhBắc GiécmanhBắc ScandinaviaTiếng Đan Mạch
Ngôn ngữ tiền thân: Tiếng Bắc Âu cổ Phương ngữ phía bắcTiếng Đan Mạch cổ sơ kỳTiếng Đan Mạch cổ hậu kỳTiếng Đan Mạch 
Phương ngữ: Bornholmsk Jutland Nam Jutland Hải đảo                
Hệ chữ viết:  Chữ Latinh (bảng chữ cái Đan Mạch)  Chữ nổi Đan Mạch 
Địa vị chính thức
Ngôn ngữ chính thức tại:  Vương quốc Đan Mạch  Đan Mạch   Quần đảo Faroe   Hội đồng Bắc Âu   Liên minh châu Âu 
Ngôn ngữ thiểu số được công nhận tại:  Greenland  Đức
Quy định bởi: Dansk Sprognævn (Hội đồng Ngôn ngữ Đan Mạch)
Mã ngôn ngữ
ISO 639-1: da
ISO 639-2: dan
ISO 639-3: cả hai: dan – Tiếng Đan Mạch jut – Tiếng Jutland
Glottolog: dani1285  Tiếng Đan Mạch juti1236  Tiếng Jut
Linguasphere: 5 2-AAA-bf & -ca to -cj
     Những nơi tiếng Đan Mạch là ngôn ngữ quốc gia (Đan Mạch)      Những nơi tiếng Đan Mạch là ngôn ngữ chính thức nhưng không phải ngôn ngữ đa số (Quần đảo Faroe)      Những nơi tiếng Đan Mạch được công nhận là ngôn ngữ thiểu số (Greenland, Đức)
Bài viết này có chứa ký tự ngữ âm IPA. Nếu không thích hợp hỗ trợ dựng hình, bạn có thể sẽ nhìn thấy dấu chấm hỏi, hộp, hoặc ký hiệu khác thay vì kí tự Unicode. Để biết hướng dẫn giới thiệu về các ký hiệu IPA, xem Trợ giúp:IPA.
Tiếng Đan Mạch (dansk phát âm [d̥anˀsɡ̊] Tập tin:Da-dansk.ogg; dansk sprog, [ˈd̥anˀsɡ̊ ˈsb̥ʁɔʊ̯ˀ]) là một ngôn ngữ German Bắc nói bởi khoảng 5,5 đến 6 triệu người, chủ yếu tại Đan Mạch và vùng Nam Schleswig ở miền bắc Đức, nơi nó được công nhận như một ngôn ngữ thiểu số. Cũng có những cộng đồng nói tiếng Đan Mạch tại Na Uy, Thụy Điển, Tây Ban Nha, Hoa Kỳ, Canada, Brasil và Argentina.
Như những ngôn ngữ German Bắc khác, tiếng Đan Mạch là hậu duệ của tiếng Bắc Âu cổ, ngôn ngữ chung của các dân tộc German tại Scandinavia trong thời đại Viking. Tiếng Đan Mạch, cùng với tiếng Thụy Điển, phát triển từ nhóm phương ngữ Đông Bắc Âu cổ, trong khi tiếng Na Uy trung đại, trước khi chịu ảnh hưởng tiếng Đan Mạch, phát triển từ nhóm phương ngữ Tây Bắc Âu cổ, giống như tiếng Faroe và tiếng Iceland. Phân loại hiện nay xem tiếng Đan Mạch, Na Uy và Thụy Điển là ngôn ngữ Scandinavia lục địa trong khi tiếng Iceland và Faroe là ngôn ngữ Scandinavia hải đảo.
Cho tới thế kỷ 16, tiếng Đan Mạch là một dãy phương ngữ kéo dài Schleswig đến Scania, không có dạng chuẩn và phép chính tả chính thức. Với sự Cải cách Tin Lành và sự phát triển của in ấn, một ngôn ngữ chuẩn được đặt ra, dựa trên giọng trí thức Copenhagen.
Sujanpur

| Sujanpur |
| --- | --- |
Sujanpur
Quốc gia:  Ấn Độ
Bang: Punjab
Dân số (2001)
 • Tổng cộng: 21,743
Múi giờ: UTC+05:30
Mã điện thoại: 18663
Sujanpur là một thành phố và là nơi đặt hội đồng đô thị (municipal council) của quận Gurdaspur thuộc bang Punjab, Ấn Độ.
Nhân khẩu

Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Sujanpur có dân số 21.743 người. Phái nam chiếm 52% tổng số dân và phái nữ chiếm 48%. Sujanpur có tỷ lệ 71% biết đọc biết viết, cao hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 75%, và tỷ lệ cho phái nữ là 66%. Tại Sujanpur, 12% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.
Ekinbaşı, Divriği

| Ekinbaşı |
| --- | --- |
—  Xã  —
 
EkinbaşıVị trí ở Thổ Nhĩ Kỳ
Quốc gia:  Thổ Nhĩ Kỳ
Tỉnh: Sivas
Huyện: Divriği
Dân số (2011)
 • Tổng cộng: 32 người
 • Mùa hè (DST): EEST (UTC+3)
Ekinbaşı là một xã thuộc huyện Divriği, tỉnh Sivas, Thổ Nhĩ Kỳ. Dân số thời điểm năm 2011 là 32 người.
Chú thích

↑  “Cities, towns and villages in Sivas”. Viện thống kê Thổ Nhĩ Kỳ. Lưu trữ bản gốc ngày 14 tháng 7 năm 2012. Truy cập ngày 23 tháng 9 năm 2012.Quản lý CS1: bot: trạng thái URL ban đầu không rõ (liên kết)
Lectoure

| --- | --- |
 Lectoure

Lectoure with cathedral
Lectoure

Hành chính
Quốc gia:  Pháp
Vùng: Occitanie
Tỉnh: Gers
Quận: Condom
Tổng: Lectoure
Thống kê
Độ cao: 68–223 m (223–732 ft) (bình quân 182 m (597 ft)[chuyển đổi: tùy chọn không hợp lệ])
Diện tích đất1: 84,93 km2 (32,79 dặm vuông Anh)
Nhân khẩu2: 3.933  (1999)
 - Mật độ: 46/km2 (120/sq mi)
INSEE/Mã bưu chính: 32208/ 32700
1 Dữ liệu địa chính Pháp loại trừ các hồ và ao lớn hơn 1 km² (0.386 dặm vuông hoặc 247 acre) cũng như các cửa sông.
2 Dân số không tính hai lần: cư dân của nhiều xã (ví dụ, các sinh viên và quân nhân) chỉ tính một lần.
Lectoure (tiếng Occitan: Leitora, [lejˈturɔ]) 
là một xã thuộc tỉnh Gers trong vùng Occitanie miền nam nước Pháp.
Çatalhöyük

Archaelogical site in TurkeyBản mẫu:SHORTDESC:Archaelogical site in Turkey
"Çatalhüyük" chuyển hướng đến đây. Đừng nhầm lẫn với Çatalhüyük, Ceyhan.
| --- | --- |
Çatalhöyük sau lần khai quật đầu tiên bởi nhà khảo cổ học James Mellaart
Vị trí tại Thổ Nhĩ Kỳ
Vị trí: Küçükköy, Konya, Thổ Nhĩ Kỳ
Vùng: Anatolia
Tọa độ: 37°40′0″B 32°49′41″Đ﻿ / ﻿37,66667°B 32,82806°Đ﻿ / 37.66667; 32.82806
Loại: Khu định cư
Lịch sử
Thành lập: Khoảng 6700 trước công nguyên
Bị bỏ rơi: Khoảng 5700 trước công nguyên
Niên đại: Thời đại đồ đá mới tới thời đại đồ đồng đá

 Di sản thế giới UNESCO
Tên chính thức: Địa điểm thời đại đồ đá mới của Çatalhöyük
Loại: Văn hóa
Tiêu chuẩn: iii, iv
Đề cử: 2012 (Kỳ họp 36)
Số tham khảo: 1405
Quốc gia: Thổ Nhĩ Kỳ
Vùng: Châu Âu
 
 
Çatalhöyük (phát âm tiếng Thổ Nhĩ Kỳ: [tʃaˈtaɫhœjyc]; cũng được gọi là Çatal Höyük và Çatal Hüyük; từ tiếng Thổ Nhĩ Kỳ çatal "fork" + höyük "tumulus") là một địa điểm thời đại đồ đá mới rất lớn và thành phố nguyên thủy định cư ở miền nam Anatolia, đã tồn tại từ khoảng năm 7100 đến 5700 TCN và phát triển mạnh vào khoảng năm 7000 TCN. Vào tháng 7 năm 2012, địa điểm khảo cổ này đã được UNESCO công nhận là Di sản thế giới của nhân loại.
Çatalhöyük nhìn ra đồng bằng Konya, phía đông nam của thành phố Konya (Iconium cổ đại), Thổ Nhĩ Kỳ, cách núi lửa hình nón Hasan 140 km (87 mi). Khu định cư phía đông là một gò đất tăng lên khoảng 20 mét (66 ft) so với đồng bằng tại thời điểm chiếm đóng vào đầu thời đại đồ đá mới. Ngoài ra còn có một khu định cư nhỏ hơn ở phía tây và một khu định cư Đông La Mã cách đó vài trăm mét về phía đông. Các gò định cư thời tiền sử đã bị bỏ hoang trước thời đại đồ đồng. Một con kênh của sông Çarşamba từng chảy giữa hai gò đất và khu định cư được xây dựng trên trầm tích phù sa thuận lợi cho nông nghiệp sớm.
Khảo cổ học

Địa điểm này được James Mellaart khai quật lần đầu tiên vào năm 1958. Sau đó, ông đã lãnh đạo một nhóm tiếp tục khai quật ở đó trong bốn năm từ 1961 đến năm 1965. Những cuộc khai quật này đã tiết lộ khu vực này của Anatolia là một trung tâm văn hóa tiên tiến trong thời đại đồ đá mới. Quá trình khai quật cho thấy 18 tầng đất liên tục của các tòa nhà biểu thị các giai đoạn khác nhau của một khu định cư và các thời đại lịch sử. Lớp dưới cùng của các tòa nhà có thể có niên đại sớm nhất là từ năm 7100 TCN trong khi lớp trên cùng là năm 5600 TCN.
Mellaart đã bị cấm ra khỏi Thổ Nhĩ Kỳ vì liên quan đến thương vụ Dorak, theo đó ông đã xuất bản các bản vẽ về các cổ vật được cho là quan trọng của thời đại đồ đá mới sau đó bị mất tích. Sau vụ bê bối này, Çatalhöyük ngừng hoạt động cho đến năm 1993 khi các cuộc điều tra bắt đầu dưới sự lãnh đạo của nhà khảo cổ học Ian Hodder, sau đó được tiến hành tại đại học Cambridge. Đó là một trong những dự án khai quật đầy tham vọng nhất hiện đang được tiến hành theo nhà khảo cổ học Colin Renfrew, một trong những người tham gia. Ngoài việc sử dụng rộng rãi khoa học khảo cổ, diễn giải tâm lý và nghệ thuật về tính biểu tượng của các bức tranh tường đã được sử dụng.
Bomberman (trò chơi điện tử 1983)

| Bomberman |
| --- | --- |
Bìa hộp trò chơi trên hệ máy NES năm 1987 ở Bắc Mỹ
Nhà phát triển: Hudson Soft
Nhà phát hành: JP/NA: Hudson Soft (Máy tính gia đình, Famicom/NES)EU: Sinclair Research (Spectrum, UK)AU: Mattel WW: Nintendo (Game Boy Advance)
Lập trình: Yuji Tanaka (Máy tính gia đình) Shinichi Nakamoto (NES)
Âm nhạc: Jun Chikuma (NES)
Dòng trò chơi: Bomberman
Nền tảng: NEC PC-8801, NEC PC-6001 mkII, Fujitsu FM-7, Sharp MZ-700, Sharp MZ-2000, Sharp X1, MSX, ZX Spectrum, NES/Famicom, Family Computer Disk System, Game Boy, Game Boy Advance
Phát hành:  Tháng 7 năm 1983 MSXJP: Tháng 7 năm 1983 EU: 1984 JP: 1986 (bản Đặc biệt)NEC PC-6001 mkIIJP: 1983NEC PC-8801JP: 1983Fujitsu FM-7JP: 1983Sharp MZ-700JP: 1983Sharp MZ-2000JP: 1983Sharp X1JP: 1983ZX SpectrumEU: 1984NESJP: 20 tháng 12 năm 1985 NA: 1987Famicom Disk System JP: 2 tháng 4, 1990  'Game Boy Advance'  JP: 14 tháng 2, 2004 NA: 2 tháng 6, 2004 EU: Ngày 9 tháng 7 năm 2004  'N-Gage'  EU: 23 tháng 7 năm 2004 NA: 4 tháng 8 năm 2004 
Thể loại: Arcade, chiến lược
Chế độ chơi: Một người chơi
Bomberman (ボンバーマン, Bonbāman?) (ボンバーマン, Bonbāman?) là một trò chơi điện tử dạng mê cung theo phong cách game thùng do Hudson Soft phát triển. Trò chơi máy tính gia đình đầu tiên là Bomber Man (爆 弾 男, Bakudan Otoko) phát hành vào tháng 7 năm 1983 cho NEC PC-8801, NEC PC-6001 mkII, Fujitsu FM-7, Sharp MZ-700, Sharp MZ-2000, Sharp X1 và MSX ở Nhật Bản, phiên bản chỉnh sửa đồ họa cho MSX và ZX Spectrum ở châu Âu có tên gọi Eric and the Floaters. Phần tiếp theo tại Nhật Bản gọi là 3-D Bomberman, Bomberman đi trong mê cung theo góc nhìn thứ nhất. Năm 1985, Bomberman phát hành trên Nintendo Entertainment System. Tựa trò chơi này đã khai sinh ra loạt Bomberman với rất nhiều phần được xây dựng dựa trên lối chơi cơ bản của nó.
Lối chơi

Trong bản phát hành trên hệ NES / Famicom, nhân vật cùng tên, Bomberman, là một robot, phải tìm đường băng qua mê cung và lẩn tránh kẻ thù. Cửa ra vào dẫn đến các mê cung lớn hơn nằm bên dưới những tảng đá, mà Bomberman phải phá bằng cách đặt các quả bom. Có những vật phẩm có thể giúp cải thiện các quả bom của Bomberman, chẳng hạn như Fire, giúp tăng phạm vi nổ bom. Bomberman sẽ biến thành con người khi anh trốn thoát thành công. Mỗi trò chơi có tổng cộng 50 cấp độ. Các trò chơi máy tính tại gia ban đầu khá là cơ bản và có một số quy tắc khác nhau.
Phát triển

Bomberman được viết vào năm 1980 nhằm mục đích để trình diễn như một bản thử nghiệm công nghệ cho ngôn ngữ lập trình BASIC của Hudson Soft. Phiên bản cơ bản của trò chơi này đã phát hành với quy mô nhỏ, dành cho các máy tính Nhật Bản vào năm 1983, và các máy tính châu Âu vào năm sau đó.
Phiên bản Famicom do Nakamoto Shinichi phát triển (chuyển thể), người được cho là đã hoàn thành nhiệm vụ hoàn toàn một mình trong vòng 72 giờ.
Phiên bản mở rộng và tái phát hành

Bomberman nổi tiếng nhất với phiên bản trên hệ máy NES/Famicom, phát hành tại Nhật Bản vào ngày 19 tháng 12 năm 1985 và ở Bắc Mỹ vào tháng 1 năm 1989. Giám đốc bộ phận nghiên cứu và phát triển của Hudson Soft, Nakamoto Shinichi, đã nhận xét trong một bài phỏng vấn năm 1995 rằng "Cá nhân tôi tin rằng phiên bản Bomberman trên Famicom là độc nhất vô nhị."
Phiên bản này đã được chuyển thể cho MSX vào năm sau đó với tên gọi Bomberman Special. Sự xuất hiện của Bomberman trong trò chơi này (Hudson Soft tái sử dụng đồ họa nhân vật kẻ địch trong Lode Runner của Broderbund năm 1984 trên NES/Famicom) là phiên bản Bomberman đầu tiên, một nhân vật giống như trong anime với ăng-ten màu hồng.
Trò chơi cũng phát hành trên Game Boy dưới dạng chế độ "Game B" của trò chơi Atomic Punk. Năm 2004, phiên bản này của Bomberman được phát hành lại cho Game Boy Advance như một phần của loạt Famicom Mini tại Nhật Bản và Classic NES Series ở Bắc Mỹ và châu Âu. Cũng như được phát hành trong cùng năm cho N-Gage.
Bản làm lại/cập nhật cũng được phát hành cho Sony PlayStation, mang tên Bomberman ở Nhật Bản và châu Âu nhưng đổi tên thành Bomberman Party Edition tại Mỹ. Phiên bản này đi theo phiên bản gốc của chế độ một người chơi, cũng như được sửa đổi và cập nhật với đồ họa 3D và âm thanh hiện đại. Đồ họa và âm thanh mới này cũng sử dụng trên phiên bản nhiều người chơi.
Xem qua

Danh sách trò chơi điện tử Bomberman
Nguồn khác

Top Secret Passwords Nintendo Player's Guide
Bomberman Operation Manual, NES-BM-USA, Hudson Soft USA
Bomberman trên hệ máy NES.
Scopula parasira

| Scopula parasira> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Lepidoptera
Họ (familia): Geometridae
Chi (genus): Scopula
Loài (species): S. parasira
Danh pháp hai phần
Scopula parasira Meyrick, 1889 
Scopula parasira là một loài bướm đêm trong họ Geometridae.