stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Giải bóng đá vô địch quốc gia Lào 2014

| --- | --- |
Mùa giải: 2014
Vô địch: Hoang Anh Attapeu
Số trận đấu: 18
Số bàn thắng: 36 (2 bàn mỗi trận)
Chuỗi thắng dài nhất: Hoang Anh Attapeu Quân đội Lào Công an Lào 2 trận
Chuỗi bất bại dài nhất: Hoang Anh Attapeu Lane Xang Intra Công an Lào 3 trận
Chuỗi không thắng dài nhất: Ngôi sao phương Đông 3 trận
Chuỗi thua dài nhất: Ngôi sao phương Đông Lao Toyota Yotha 2 trận
← 2013 2015 → 
Giải bóng đá vô địch quốc gia Lào 2014 (Lao League 2014) là giải bóng đá chuyên nghiệp hàng đầu của bóng đá Lào diễn ra từ ngày 22 tháng 2 năm 2014.
Câu lạc bộ tham dự

SHB Champasak F.C.
Ezra F.C.
Hoàng Anh Attapeu F.C.
Lane Xang Intra FC
Lao Police Club
Eastern Star FC
Yotha F.C.
Lao Army F.C.
Lao Toyota FC
Savannakhet F.C.
Bảng xếp hạng

| XH  | Đội  | Tr  | T  | H  | T  | BT  | BB  | HS  | Đ  | Lên hay xuống hạng  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | Hoang Anh Attapeu (C) | 18 | 13 | 3 | 2 | 63 | 29 | +34 | 42 |  |
| 2 | Lao Toyota FC | 18 | 12 | 2 | 4 | 56 | 19 | +37 | 38 | Vòng đấu bảng AFC Cup 2015 |
| 3 | SHB Champasak | 18 | 11 | 3 | 4 | 43 | 19 | +24 | 36 |  |
| 4 | Lao Police Club | 18 | 10 | 3 | 5 | 45 | 25 | +20 | 33 |  |
| 5 | Lane Xang Intra | 18 | 10 | 3 | 5 | 28 | 22 | +6 | 33 |  |
| 6 | Ezra F.C. | 18 | 8 | 3 | 7 | 31 | 31 | 0 | 27 |  |
| 7 | Lao Army F.C. | 18 | 6 | 5 | 7 | 26 | 26 | 0 | 23 |  |
| 8 | Yotha F.C. | 18 | 3 | 1 | 14 | 28 | 73 | −45 | 10 |  |
| 9 | Savannakhet F.C. | 18 | 2 | 2 | 14 | 19 | 48 | −29 | 8 |  |
| 10 | Eastern Star FC | 18 | 1 | 3 | 14 | 18 | 65 | −47 | 6 |  |
Cập nhật đến ngày 9 tháng 3 năm 2014
Nguồn: Lao League table
Quy tắc xếp hạng: 1. Điểm; 2. Hiệu số bàn thắng; 3. Số bàn thắng.
(VĐ) = Vô địch; (XH) = Xuống hạng; (LH) = Lên hạng; (O) = Thắng trận Play-off; (A) = Lọt vào vòng sau. 
Chỉ được áp dụng khi mùa giải chưa kết thúc: 
(Q) = Lọt vào vòng đấu cụ thể của giải đấu đã nêu; (TQ) = Giành vé dự giải đấu, nhưng chưa tới vòng đấu đã nêu.
LASK

Linzer Athletik-Sport-Klub, thường còn có tên Linzer ASK (phát âm tiếng Đức: [lask lɪnts] Tập tin:De-at LASK Linz.ogg) hoặc đơn giản là LASK, là một câu lạc bộ bóng đá Áo đến từ thủ phủ của Oberösterreich là Linz đang thi đấu ở Giải bóng đá vô địch quốc gia Áo, hạng đấu cao nhất của bóng đá Áo. Màu của câu lạc bộ là đen và trắng. Câu lạc bộ bóng đá của nữ thi đấu ở hạng đấu cao thứ hai của bóng đá nữ Áo.
LASK được thành lập ngày 7 tháng 8 năm 1908. Năm 1965, câu lạc bộ trở thành đội bóng đầu tiên bên ngoài Vienna giành chức vô địch bóng đá Áo. Đây cũng là chức vô địch duy nhất cho đến nay. Câu lạc bộ hiện tại đang chơi các trận đấu ở giải quốc nội tại sân Waldstadion ở Pasching, tuy nhiên họ chơi các trận đấu ở các giải đấu UEFA tại Sân vận động Linzer 14.000 chỗ.
Danh hiệu

Giải bóng đá vô địch quốc gia Áo: 1964–65
Cúp bóng đá Áo: 1965, runner-up 1963, 1967, 1970, 1999
Giải bóng đá hạng nhất quốc gia Áo: 1958, 1979, 1994, 2007, 2017
Đội hình hiện tại

Ghi chú: Quốc kỳ chỉ đội tuyển quốc gia được xác định rõ trong điều lệ tư cách FIFA. Các cầu thủ có thể giữ hơn một quốc tịch ngoài FIFA.
Đội hình hiện tại > Cho mượn

Ghi chú: Quốc kỳ chỉ đội tuyển quốc gia được xác định rõ trong điều lệ tư cách FIFA. Các cầu thủ có thể giữ hơn một quốc tịch ngoài FIFA.
Lịch sử huấn luyện

Georg Braun (1946–1952)
Walter Alt (1950–1953)
Ernst Sabeditsch (1953–1955)
Josef Epp (1958–1960)
Pál Csernai (1960–1962)
Karl Schlechta (1962–1964)
František Bufka (1965–1968)
Vojtěch Skyva (1969–1970)
Wilhelm Kment (1970–1972)
Otto Barić (1972–1974)
Felix Latzke (1974–1976)
Wilhelm Huberts (1976–1978)
Wolfgang Gayer (1978)
Laszlo Simko (1978)
Adolf Blutsch (1978–1983)
Johann Kondert (1983–1987)
Adolf Blutsch (1987)
Ernst Hložek (1987–1988)
Ernst Knorrek (1988)
Lothar Buchmann (1989)
Adam Kensy (1989)
Aleksander Mandziara (1989–1990)
Erwin Spiegel (1990)
Adolf Blutsch (1990)
Ernst Weber (1990)
Erwin Spiegel (1990–91)
Helmut Senekowitsch (1991–1993)
Dietmar Constantini (1993)
Walter Skocik (1993–1995)
Günter Kronsteiner (1995–1996)
Max Hagmayr (1996)
Friedel Rausch (1996–1997)
Per Brogeland (1997–1998)
Adam Kensy (1998, caretaker)
Otto Barić (1998–1999)
Marinko Koljanin (1999–2000)
Johann Kondert (2000–2001)
František Cipro (2001)
Johann Kondert (2001)
Dieter Mirnegg (2001–2002)
Norbert Barisits (2003–2004)
Klaus Lindenberger (2004)
Werner Gregoritsch (2004–2006)
Karl Daxbacher (2006–2008)
Andrej Panadić (2008)
Klaus Lindenberger (2008–2009)
Hans Krankl (2009)
Matthias Hamann (2009–2010)
Helmut Kraft (2010)
Georg Zellhofer (2010–2011)
Walter Schachner (2011–2012)
Karl Daxbacher (2012–2015)
Martin Hiden (2015)
Alfred Olzinger (2015)
Oliver Glasner (2015–)
Lịch sử cúp châu Âu

| Mùa giải | Giải đấu | Vòng | Quốc gia | Câu lạc bộ | Sân nhà | Sân khách | Tổng tỉ số |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1963/64 | UEFA Cup Winners' Cup | 1 |  | Dinamo Zagreb | 1–0 | 0–1, 1–1 AET in 3rd game | 1–1 (Zagreb progressed after a coin toss) |
| 1965/66 | UEFA Champions League | PR |  | Gornik Zabrze | 1–3 | 1–2 | 2–5 |
| 1969/70 | Inter-Cities Fairs Cup | 1 |  | Sporting Lisbon | 2–2 | 0–4 | 2–6 |
| 1977-78 | Cúp UEFA | 1 |  | Újpest FC | 3–2 | 0–7 | 3–9 |
| 1980-81 | Cúp UEFA | 1 |  | Radnicki Nis | 1–2 | 1–4 | 2–6 |
| 1984-85 | Cúp UEFA | 1 |  | Östers IF | 1–0 | 1–0 | 2–0 |
|  |  | 2 |  | Dundee United | 1–2 | 1–5 | 2–7 |
| 1985/86 | Cúp UEFA | 1 |  | Banik Ostrava | 2–0 | 1–0 | 3–0 |
|  |  | 2 |  | Inter | 1–0 | 0–4 | 1–4 |
| 1986/87 | Cúp UEFA | 1 |  | Widzew Lodz | 1–1 | 0–1 | 1–2 |
| 1987/88 | Cúp UEFA | 1 |  | FC Utrecht | 0–0 | 0–2 | 0–2 |
| 1995 | UEFA Intertoto Cup | Bảng 6, trận thứ 1 |  | Partick Thistle | 2–2 |  |  |
|  |  | Bảng 6, trận thứ 2 |  | NK Zagreb |  | 0–0 |  |
|  |  | Bảng 6, trận thứ 3 |  | Keflavík | 2–1 |  |  |
|  |  | Bảng 6, trận thứ 4 |  | FC Metz |  | 0–1 |  |
| 1996 | UEFA Intertoto Cup | Bảng 2, trận thứ 1 |  | Djurgårdens IF | 2–0 |  |  |
|  |  | Bảng 2, trận thứ 2 |  | B68 Toftir |  | 4–0 |  |
|  |  | Bảng 2, trận thứ 3 |  | Apollon Limassol | 2–0 |  |  |
|  |  | Bảng 2, trận thứ 4 |  | Werder Bremen |  | 3–1 |  |
|  |  | Bán kết |  | Rotor Volgograd | 2–2 | 0–5 | 2–7 |
| 1999/00 | Cúp UEFA | 1 |  | Steaua Bucuresti | 1–3 | 0–2 | 1–5 |
| 2000 | UEFA Intertoto Cup | 1R |  | Hapoel Petah-Tikva | 3–0 | 1–1 | 4–1 |
|  |  | 2R |  | FC Marila Pribram | 1–1 | 2–3 | 3–4 |
Ngô

Đối với các định nghĩa khác, xem Ngô (định hướng).
| Bắp Ngô |
| --- | --- |
Các bắp ngô từ các giống khác nhau
Phân loại khoa học
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Monocots
(không phân hạng): Commelinids
Bộ (ordo): Poales
Họ (familia): Poaceae
Chi (genus): Zea
Loài (species): Z. mays
Danh pháp hai phần
Zea mays L. 
Zea mays "fraise"
Zea mays "Oaxacan Green"
Zea mays "Ottofile giallo Tortonese"
Ngô, bắp hay bẹ (danh pháp hai phần: Zea mays L. ssp. mays), là một loại cây lương thực được thuần canh tại khu vực Trung Mỹ và sau đó lan tỏa ra khắp châu Mỹ. Ngô lan tỏa ra phần còn lại của thế giới sau khi có tiếp xúc của người châu Âu với châu Mỹ vào cuối thế kỷ 15, đầu thế kỷ 16. Ngô là cây lương thực được gieo trồng nhiều nhất tại châu Mỹ (chỉ riêng tại Hoa Kỳ thì sản lượng đã là khoảng 270 triệu tấn mỗi năm). Các giống ngô lai ghép được các nông dân ưa chuộng hơn so với các giống ngô thông thường do có năng suất cao vì có ưu thế giống lai. Trong khi một vài giống ngô có thể cao tới 7 m (23 ft) tại một số nơi, thì các giống ngô thương phẩm đã được tạo ra với chiều cao chỉ khoảng 2,5 m (8 ft). Ngô ngọt (Zea mays var. rugosa hay Zea mays var. saccharata) thông thường thấp hơn so với các thứ, giống ngô giống.
Ngô đã trở thành thực phẩm chủ yếu ở nhiều nơi trên thế giới có tổng sản lượng ngô vượt xa lúa mì hoặc gạo. Ngoài việc được tiêu thụ trực tiếp bởi con người (thường dưới dạng masa), ngô cũng được sử dụng để sản xuất ethanol ngô, thức ăn chăn nuôi và các sản phẩm ngô khác, chẳng hạn như tinh bột ngô và xi-rô ngô. Sáu loại ngô chính là ngô dent, ngô flint, ngô vỏ, ngô bỏng, ngô bột và ngô ngọt. Các giống ngô ngọt giàu đường thường được trồng để tiêu thụ trực tiếp dưới dạng hạt, trong khi các giống ngô đồng ruộng được sử dụng để làm thức ăn chăn nuôi, các loại thực phẩm cho con người làm từ ngô (bao gồm xay thành bột ngô hoặc masa, ép thành dầu ngô, lên men và chưng cất thành đồ uống có cồn như rượu whisky bourbon) và làm nguyên liệu cho ngành công nghiệp hóa học. Ngô cũng được sử dụng để sản xuất ethanol và các nhiên liệu sinh học khác.
Ngô được trồng rộng rãi trên khắp thế giới và sản lượng ngô mỗi năm cao hơn bất kỳ loại ngũ cốc nào khác. năm 2021, tổng sản lượng thế giới đạt 1,2 tỷ tấn (1,2×109 tấn Anh; 1,3×109 tấn Mỹ). Ngô là loại cây trồng ngũ cốc được trồng rộng rãi nhất ở châu Mỹ, với 384 triệu tấn (378.000.000 tấn Anh; 423.000.000 tấn Mỹ) được trồng riêng ở Hoa Kỳ vào năm 2021. Ngô biến đổi gen chiếm 85% ngô được trồng ở Hoa Kỳ vào năm 2009. Các khoản trợ cấp ở Hoa Kỳ giúp giải thích cho mức độ canh tác ngô cao và vị thế là nhà sản xuất ngô lớn nhất thế giới của nước này.
Tên gọi

Từ Ngô (maize) bắt nguồn từ hình thức tiếng Tây Ban Nha của từ Taíno bản địa dành cho cây này, mahiz. Linnaeus đã bao gồm tên gọi thông dụng maize là biệt ngữ loài trong Zea mays. Nó được biết đến với các tên gọi khác, bao gồm cả "corn" ở một số quốc gia nói tiếng Anh.
Ở Nam Phi, ngô thường được gọi là mielie (Afrikaans) hoặc mealie (tiếng Anh), có thể bắt nguồn từ từ milho trong tiếng Bồ Đào Nha, nhưng có khả năng hơn là bắt nguồn từ meel trong tiếng Hà Lan hoặc meal trong tiếng Anh, có nghĩa là phần ăn được của ngũ cốc hoặc hạt đậu.
Lịch sử > Trao đổi Colombo

Sau khi người châu Âu đến vào năm 1492, những người định cư Tây Ban Nha đã tiêu thụ ngô, và các nhà thám hiểm và thương nhân đã mang nó trở lại châu Âu và giới thiệu nó đến các quốc gia khác. Những người định cư Tây Ban Nha thích bánh mì lúa mì hơn nhiều so với ngô, sắn hoặc khoai tây. Bột ngô không thể thay thế lúa mì cho bánh mì rước lễ, vì trong niềm tin của Cơ đốc giáo, chỉ có lúa mì mới có thể trải qua sự biến đổi và được biến thành thân thể của Chúa Kitô. Một số người Tây Ban Nha lo lắng rằng bằng cách ăn thực phẩm bản địa, mà họ không coi là có giá trị dinh dưỡng, họ sẽ suy yếu và có nguy cơ biến thành người da đỏ. "Theo quan điểm của người châu Âu, chính thức ăn của họ, thậm chí nhiều hơn môi trường sống của họ, đã tạo cho người Amerindians và người Tây Ban Nha cả đặc điểm thể chất và tính cách đặc trưng của họ." Mặc dù có những lo lắng này, người Tây Ban Nha đã tiêu thụ ngô. Bằng chứng khảo cổ học từ các địa điểm ở Florida chỉ ra rằng họ cũng đã trồng nó.
Ngô lan rộng ra phần còn lại của thế giới vì khả năng phát triển trong nhiều điều kiện khí hậu khác nhau. Nó được trồng ở Tây Ban Nha chỉ vài thập kỷ sau những chuyến đi của Columbus và sau đó lan sang Ý, Tây Phi và những nơi khác. Việc trồng trọt rộng rãi có nhiều khả năng bắt đầu ở miền nam Tây Ban Nha vào năm 1525, sau đó nó nhanh chóng lan sang các vùng còn lại của Đế chế Tây Ban Nha, bao gồm các lãnh thổ của nó ở Ý (và từ đó, đến các quốc gia Ý khác). Ngô có nhiều ưu điểm hơn lúa mì và lúa mạch; nó cho năng lượng thực phẩm gấp 2,5 lần trên một đơn vị diện tích canh tác, có thể thu hoạch trong nhiều năm liên tiếp từ cùng một mảnh đất và phát triển ở nhiều độ cao và khí hậu khác nhau, từ các vùng tương đối khô với lượng mưa hàng năm chỉ 250 mm (10 in) đến các vùng ẩm ướt với lượng mưa hơn 5.000 mm (200 in). Đến thế kỷ 17, nó đã trở thành thức ăn phổ biến của nông dân ở Tây Nam Âu, bao gồm Bồ Đào Nha, Tây Ban Nha, miền nam nước Pháp và Ý. Đến thế kỷ 18, nó đã trở thành thức ăn chính của nông dân miền nam nước Pháp và Ý, đặc biệt ở dạng polenta ở Ý.
Nguồn gốc

Ngô là một biến thể đã được thuần hóa của teosinte - teosinte là họ hàng hoang dại của cây trồng này. Hai loại cây có vẻ ngoài khác nhau, ngô có thân cao đơn lẻ với nhiều lá và teosinte là cây bụi ngắn. Sự khác biệt giữa hai loại cây này phần lớn được kiểm soát bởi sự khác biệt của chỉ hai gen, được gọi là grassy tillers-1 (gt1, A0A317YEZ1) và  teosinte branched-1 (tb1, Q93WI2).
Một số giả thuyết đã được đưa ra về nguồn gốc cụ thể của ngô ở Trung Mỹ:
Ngô là một biến thể đã được thuần hóa trực tiếp từ một loại teosinte hàng năm của Mexico, Z. m. ssp. parviglumis, có nguồn gốc từ thung lũng sông Balsas ở đông nam Mexico, với tới 12% vật liệu di truyền của nó có được từ Zea mays ssp. mexicana thông qua quá trình chuyển gen.
Nó được lai tạo từ sự lai hóa giữa một loại ngô thuần hóa nhỏ (một dạng hơi thay đổi của ngô hoang dại) và một loại teosinte thuộc phân đoạn Luxuriantes (Zea), có thể là Z. luxurians hoặc Z. diploperennis.
Nó đã trải qua hai hoặc nhiều lần thuần hóa, có thể là từ ngô hoang dại hoặc từ teosinte. (Thuật ngữ "teosinte" mô tả tất cả các loài và phân loài trong chi Zea, ngoại trừ Zea mays ssp. mays)
Nó đã tiến hóa từ sự lai hóa của Z. diploperennis bởi Tripsacum dactyloides.
Vào cuối những năm 1930, Paul Mangelsdorf đã đưa ra giả thuyết rằng ngô thuần hóa là kết quả của sự lai hóa giữa một loại ngô hoang dại chưa xác định và một loàiTripsacum, một chi thực vật có quan hệ họ hàng gần. Giả thuyết này về nguồn gốc của ngô đã bị bác bỏ bởi các xét nghiệm di truyền hiện đại, điều này đã bác bỏ mô hình của Mangelsdorf và giả thuyết thứ tư được liệt kê ở trên.
Giả thuyết nguồn gốc teosinte được đề xuất bởi nhà thực vật học người Nga Nikolai Ivanovich Vavilov vào năm 1931 và nhà khoa học người Mỹ đoạt giải Nobel George Beadle vào năm 1932. Giả thuyết này được hỗ trợ bởi các thí nghiệm và các nghiên cứu gần đây về bộ gen của thực vật. Teosinte và ngô có thể lai chéo và tạo ra con cái màu mỡ. Một số câu hỏi vẫn còn liên quan đến các loài, trong số đó có:
Cách thức đa dạng hóa khổng lồ của các loài trong chi Zea đã bắt nguồn như thế nào,
Cách thức các mẫu vật khảo cổ nhỏ xíu từ 3500–2700 trước Công nguyên có thể được chọn lọc từ một loài teosinte như thế nào,
Và cách thức thuần hóa có thể diễn ra mà không để lại dấu vết của teosinte hoặc ngô có các đặc điểm teosinteoid sớm hơn những dấu vết sớm nhất được biết đến cho đến gần đây, có niên đại từ khoảng năm 1100 trước Công nguyên.
Việc thuần hóa ngô là một chủ đề đặc biệt quan tâm đối với các nhà nghiên cứu, bao gồm các nhà khảo cổ học, nhà di truyền học, nhà thực vật học dân tộc, nhà địa lý, v.v. Quá trình này được cho là bắt đầu từ 7.500 đến 12.000 năm trước. Nghiên cứu từ những năm 1950 đến 1970 ban đầu tập trung vào giả thuyết rằng việc thuần hóa ngô diễn ra ở vùng cao nguyên giữa các bang Oaxaca và Jalisco, vì các di tích khảo cổ lâu đời nhất của ngô được biết đến tại thời điểm đó được tìm thấy ở đó.
Nguồn gốc > Kết nối với phân loài 'parviglumis'

Các nghiên cứu di truyền, được công bố năm 2004 bởi John Doebley, đã xác định Zea mays ssp. parviglumis, có nguồn gốc từ thung lũng sông Balsas ở vùng cao phía tây nam Mexico, và cũng được gọi là Balsas teosinte, là họ hàng hoang dã của cây trồng có quan hệ di truyền gần nhất với ngô hiện đại. Điều này đã được xác nhận bởi các nghiên cứu tiếp theo, đã làm sáng tỏ phần nào giả thuyết này. Các nghiên cứu khảo cổ thực vật, được công bố năm 2009, chỉ ra rằng phần giữa của thung lũng sông Balsas là địa điểm có khả năng thuần hóa sớm; con sông này không dài lắm, vì vậy những địa điểm này không cách nhau xa lắm. Các dụng cụ xay bằng đá có dư lượng ngô đã được tìm thấy trong một lớp trầm tích 8.700 năm tuổi trong một hang động không xa Iguala, Guerrero.
Doebley là một thành viên của nhóm nghiên cứu đầu tiên công bố, vào năm 2002, rằng ngô chỉ được thuần hóa một lần, khoảng 9.000 năm trước, và sau đó lan rộng khắp châu Mỹ.
Một loại ngô nguyên thủy đã được trồng ở miền nam Mexico, Trung Mỹ và miền bắc Nam Mỹ vào khoảng 7.000 năm trước. Các di tích khảo cổ của những bắp ngô thời kỳ đầu, được tìm thấy tại hang động Guila Naquitz ở thung lũng Oaxaca, có niên đại khoảng 6.250 năm; những bắp ngô lâu đời nhất từ các hang động gần Tehuacan, Puebla, có niên đại 5.450 năm trước Công nguyên.
Phấn ngô có niên đại từ 7.300 năm trước Công nguyên từ San Andres, Tabasco, trên bờ biển Caribe cũng đã được tìm thấy.
Khi ngô được du nhập vào các nền văn hóa mới, những công dụng mới đã được phát triển và những giống mới được lựa chọn để phục vụ tốt hơn cho những chế phẩm đó. Ngô là lương thực chính, hoặc là lương thực chính chính - cùng với bí, khoai tây vùng Andean, quinoa, đậu và rau dền - của hầu hết các nền văn hóa tiền Columbus ở Bắc Mỹ, Trung Mỹ, Nam Mỹ và Caribe. Nền văn minh Maya, nói riêng, có mối quan hệ sâu sắc với ngô. Các truyền thống và nghi lễ của nó liên quan đến tất cả các khía cạnh của việc trồng ngô - từ việc trồng trọt đến chế biến thực phẩm. Ngô hình thành nên bản sắc của người dân Trung Bộ châu Mỹ.
Người ta không biết điều gì đã dẫn đến việc thuần hóa nó, bởi vì phần ăn được của giống hoang dã quá nhỏ và khó lấy để ăn trực tiếp, vì mỗi hạt được bao bọc trong một lớp vỏ rất cứng.
Năm 1939, George Beadle đã chứng minh rằng hạt của teosinte có thể dễ dàng được "nổ" để làm thức ăn cho con người, giống như bỏng ngô hiện đại. Một số người cho rằng phải mất quá nhiều thế hệ lai tạo chọn lọc để tạo ra những bắp ngô lớn, nén chặt để canh tác hiệu quả. Tuy nhiên, các nghiên cứu về các giống lai có thể dễ dàng tạo ra bằng cách lai chéo teosinte và ngô hiện đại cho thấy ý kiến phản đối này không có căn cứ.
Nguồn gốc > Lan rộng ra phía Bắc

Khoảng 4.500 năm trước, ngô bắt đầu lan rộng về phía bắc. Ngô được trồng đầu tiên ở những gì bây giờ là Hoa Kỳ tại một số địa điểm ở New Mexico và Arizona cách đây khoảng 4.100 năm.
Trong thiên niên kỷ đầu Công nguyên, việc trồng ngô lan rộng hơn ở các khu vực phía bắc. Đặc biệt, việc áp dụng quy mô lớn nông nghiệp và tiêu thụ ngô ở miền đông Bắc Mỹ diễn ra vào khoảng năm 900 sau Công nguyên. Người Mỹ bản địa đã khai hoang diện tích lớn rừng và đồng cỏ để trồng cây trồng mới.
Năm 2005, nghiên cứu của Cục Lâm nghiệp USDA cho thấy sự gia tăng của việc trồng ngô từ 500 đến 1.000 năm trước ở những gì bây giờ là miền đông nam Hoa Kỳ tương ứng với sự suy giảm của trai nước ngọt, loài rất nhạy cảm với những thay đổi của môi trường.
Sự tiến hóa

Giống như nhiều loại thực vật và động vật khác, Z. mays có mối tương quan tích cực giữa kích thước quần thể hiệu quả và cường độ của áp lực chọn lọc. Z. m. có kích thước quần thể hiệu quả khoảng 650.000, nó tập trung với các loại khác có kích thước quần thể hiệu quả tương tự và có 79% các vị trí axit amin chịu áp lực chọn lọc.
Sự tái tổ hợp là một nguồn đa dạng quan trọng ở Z. mays. (Lưu ý rằng phát hiện này đã thay thế các nghiên cứu trước đây cho thấy không có mối tương quan nào như vậy.)
Hiệu ứng tái tổ hợp/đa dạng này được thấy ở khắp các loài thực vật nhưng cũng được phát hiện là không xảy ra - hoặc không mạnh mẽ - ở các vùng có mật độ gen cao. Đây có thể là lý do tại sao Z. mays thuần hóa không có được sự gia tăng tính đa dạng đáng kể trong các khu vực có mật độ cao hơn như ở các khu vực có mật độ thấp hơn, mặc dù có nhiều bằng chứng hơn ở các loài thực vật khác.
Một số dòng ngô đã trải qua các sự kiện đa bội cổ xưa, bắt đầu từ 11 triệu năm trước. Trong thời gian đó, ~72% gen đa bội đã được giữ lại, cao hơn các loài thực vật khác có các sự kiện đa bội lâu đời hơn. Do đó, ngô có thể mất nhiều gen trùng lặp hơn theo thời gian, tương tự như quá trình diễn ra trên bộ gen của các loài thực vật khác. Nếu vậy - nếu mất gen chỉ đơn giản là chưa xảy ra - điều đó có thể giải thích cho việc thiếu quan sát thấy chọn lọc tích cực và chọn lọc tiêu cực thấp hơn được quan sát thấy ở các loài thực vật tương tự khác, nghĩa là cũng giao phối tự nhiên và có kích thước quần thể hiệu quả tương tự.
Ploidy dường như không ảnh hưởng đến kích thước quần thể hiệu quả hoặc cường độ của hiệu ứng chọn lọc ở ngô.
Sản xuất

Ngô được trồng rộng rãi trên khắp thế giới và sản lượng ngô mỗi năm cao hơn bất kỳ loại ngũ cốc nào khác. Năm 2020, tổng sản lượng toàn thế giới đạt 1,16 tỷ tấn, đứng đầu là Hoa Kỳ với 31,0% tổng sản lượng (bảng). Trung Quốc sản xuất 22,4% tổng sản lượng toàn cầu.
| --- | --- |
Nhà sản xuất Maize hàng đầu  năm 2020
(triệu tấn)
 Hoa Kỳ: 360.3
 Trung Quốc: 260.7
 Brasil: 104.0
 Argentina: 58.4
 Ukraina: 30.3
 Ấn Độ: 30.2
 México: 27.4
 Indonesia: 22.5
 Nam Phi: 15.3
 Nga: 13.9
Tổng thế giới: 1162.4
Nguồn:   FAO
Sản xuất > Hoa Kỳ

Năm 2016, sản lượng ngô được dự báo sẽ lên tới hơn 380 triệu tấn (15 tỷ bushels), tăng 11% so với sản lượng năm 2014 của Hoa Kỳ. Dựa trên điều kiện tính đến tháng 8 năm 2016, năng suất dự kiến sẽ là cao nhất từ ​​trước đến nay đối với Hoa Kỳ. Diện tích ngô thu hoạch được dự báo là 35 triệu ha (87 triệu mẫu Anh), tăng 7% so với năm 2015. Ngô đặc biệt phổ biến ở các bang Trung Tây như Indiana, Iowa và Illinois; ở bang sau, nó được đặt tên là ngũ cốc chính thức của bang vào năm 2017.
Dự báo sử dụng ngô cho niên vụ từ ngày 1 tháng 9 năm 2020 đến ngày 31 tháng 8 năm 2021 là 38,7% được sử dụng làm thức ăn chăn nuôi, 34% sản xuất ethanol, 17,5% xuất khẩu và 9,8% làm thực phẩm.
Sản xuất > Buôn bán

Hợp đồng tương lai ngô được giao dịch trên một số sàn giao dịch, bao gồm Sàn giao dịch hàng hóa Chicago (CBOT) và Sàn giao dịch JSE Derivatives (JDERIV). Sàn giao dịch hàng hóa Chicago bán hợp đồng tương lai ngô với quy mô hợp đồng là 5000 bushels, được tính bằng cent/bushel và JDERIV có quy mô hợp đồng là 100 tấn, được tính bằng Rand/tấn. Thông số kỹ thuật chi tiết của hợp đồng được liệt kê dưới đây:
|  | Corn (CORN) | Corn (CNA) |
| --- | --- | --- |
| Exchange: | JDERIV | CBOT |
Sector:: Grain
| Tick Size: | 0.2 | 0.25 |
| Tick Value: | 5 ZAR | 12.50 USD |
| BPV: | 25 | 50 |
| Denomination: | ZAR | USD |
| Decimal Place: | 1 | 2 |
Bệnh tật và dịch hại > Sâu bọ

Dưới đây là một số loài sâu bọ hại ngô
Sâu bắp ngô (Helicoverpa zea)
Sâu bore thân ngô (Papaipema nebris)
Rệp lá ngô (Rhopalosiphum maidis)
Sâu bore ngô châu Âu (Ostrinia nubilalis) (ECB)
Ruồi râu ngô (Euxesta stigmatis)
Sâu bore nhỏ thân ngô (Elasmopalpus lignosellus)
Bọ rễ ngô (Diabrotica virgifera virgifera LeConte)
Tính nhạy cảm của ngô đối với sâu bore ngô châu Âu, và hậu quả của nó là thất bát lớn về mùa màng đã dẫn tới sự phát triển của thực vật chuyển gen có chứa độc tố của vi khuẩn Bacillus thuringiensis. "Ngô Bt" được gieo trồng rộng rãi tại Hoa Kỳ và đã được chấp thuận để đưa vào châu Âu.
Bệnh tật và dịch hại > Bệnh

Bệnh than ở ngô (Ustilago maydis): một loại bệnh do nấm gây ra, tại México gọi là huitlacoche, tạo ra các u bướu kỳ dị thay vì các hạt ngô thông thường.
Bệnh khảm ở ngô
Bệnh héo lá Stewart (Pantoea stewartii)
Bệnh gỉ sắt (Puccinia sorghi)
Bệnh héo lá Goss (Clavibacter michiganese)
Bệnh đốm lá xám
Mal de Río Cuarto Virus (MRCV)
Bệnh thối cuống và hạt
Sử dụng > Giá trị dinh dưỡng

Hạt ngô ngọt, màu vàng, sống được cấu tạo bởi 76% nước, 19% carbohydrate, 3% protein và 1% chất béo (bảng). Trong một khẩu phần 100 gram, hạt ngô cung cấp 86 calo và là một nguồn tốt (10-19% Giá trị hàng ngày) của các vitamin nhóm B, thiamin, niacin (nhưng hãy xem lời cảnh báo về bệnh Pellagra bên dưới), axit pantothenic (B5) và folate (bảng bên phải cho hạt ngô sống, chưa nấu chín, Cơ sở dữ liệu chất dinh dưỡng USDA). Với lượng vừa phải, chúng cũng cung cấp chất xơ và các khoáng chất thiết yếu, magiê và phốt pho trong khi các chất dinh dưỡng khác có hàm lượng thấp (bảng).
Ngô có hàm lượng hai axit amin thiết yếu là tryptophan và lysine ở mức không tối ưu, điều này giải thích cho vị thế thấp hơn của nó như một nguồn protein. Tuy nhiên, các protein của đậu và họ đậu bổ sung cho các protein của ngô.