stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
U-boat
Chiến tranh thế giới thứ hai > Hoạt động chống tàu ngầm

Các chiến thuật chống tàu ngầm, như sử dụng radar, sonar, bom chìm, súng cối diệt tàu ngầm (Squid, Hedgehog,...), phá mã Enigma của Đức, sử dụng thiết bị Leigh Light, máy bay hộ tống (đặc biệt là dùng tàu sân bay hộ tốnghạng nhẹ) và việc Hoa Kỳ tham chiến, với tiềm lực đóng tàu, chế tạo máy bay, vũ khí chống ngầm to lớn, đã xoay chiều chiến tranh với U-boat. Cuối cùng, hạm đội U-boat chịu tổn thất nặng và bại trận với 793 chiếc U-boat bị mất, và khoảng 28.000 thủy binh (tức 75% lực lượng).
Cùng lúc, Đồng Minh đánh phá các xưởng đóng tàu U-boat và căn cứ từ đó chúng xuất phát.
Sau Chiến tranh thế giới thứ hai

Kể từ 1955, Tây Đức được phép có một hạm đội nhỏ. Ban đầu hai chiếc Tàu ngầm Klasse XXIII (U-2335 và U-2337) và một chiếc Tàu ngầm Klasse XXI (U-2540) được trục vớt và sửa chữa để tái trang bị sau chiến tranh. Tới những năm 1960, Tây Đức được phép trở lại với việc đóng tàu ngầm. Vì ban đầu Đức chỉ được đóng tàu nhỏ hơn 450 tấn, nên hải quân tập trung vào đóng các tàu duyên hải nhỏ để chống đe dọa từ Liên Xô và Đông Đức ở biển Baltic. Các tàu ngầm được chế tạo ở Đức từ sau Thế chiến 2 cho đến nay chủ yếu sử dụng kỹ thuật cao (động cơ AIP, chân vịt chạy không bong bóng, vỏ tàu hấp thụ sonar,...) để bù đắp vào kích thước nhỏ của tàu.
Chú thích > Chú thích ngoài

uboat-bases.com The german U-boat bases of the WW-II in France: Brest, Lorient, St-Nazaire, La Rochelle, Bordeaux.
uboat.net Comprehensive reference source for WW II U-boat information.
ubootwaffe.net Comprehensive reference source for WW II U-boat information.
Chú thích > Chú thích trong bài

↑  Hakim, Joy (1995). A History of Us: War, Peace and all that Jazz. New York: Oxford University Press. tr. 100–104. ISBN 0-19-509514-6.
U boat 212
Tàu ngầm Đức U-9 (1910).
Cảng U-boat tại Saint-Nazaire, Pháp
Những người sống sót từ U-175 sau khi nó bị chiếc tàu tuần duyên USS Spencer của Tuần duyên Mỹ đánh đắm bằng bom chìm, 17 tháng 4, 1943
U-15, của Hải quân Đức tại Kiel 2007
Amman

Đối với các định nghĩa khác, xem Amman (định hướng).
| Amman عمّان |
| --- | --- |
—  Thành phố  —
 
Từ trên xuống, phải sang trái: Dự án Abdali nổi bật lên trong cảnh Amman nhìn từ không trung, Đền Hercules ở thành Amman, Nhà thờ Hồi giáo Vua Abdullah I và cột cờ Raghadan, cầu Abdoun, cung điện Umayyad, trạm đường sắt Hejaz và sân khấu La Mã.
  Hiệu kỳ
Tên hiệu: 'Bồ câu Trắng' 'Thành phố của những Bậc thang' 
Amman
Quốc gia:  Jordan
Tỉnh: Amman
Thành lập: 7250 TCN
Đô thị: 1909
Đặt tên theo: Ammonites
Độ cao cực đại: 1.100 m (3,600 ft)
Độ cao cực tiểu: 700 m (2,300 ft)
Dân số (2016)
 • Tổng cộng: 4.007.526
Tên cư dân: Ammani
Múi giờ: Giờ Đông Âu
 • Mùa hè (DST): EEST (UTC+3)
Mã bưu chính: 11110-17198
Thành phố kết nghĩa: Cairo, Muscat, Baku, Sylhet, Sana'a, Islamabad, Bắc Kinh, Ankara, Khartoum, Miami, Doha, Istanbul, São Paulo, Algiers, Bucharest, Nouakchott, Tunis, Sofia, Beirut, Pretoria, Tegucigalpa, Chicago, Genève, Milano, Calabria, Sarajevo, Moskva, Mostar, Central Governorate, Bishkek, San Francisco, Tokyo, Jeddah, Montréal, Astana, Bagdad, Damas, Yerevan, Nalchik, Rabat, Paphos Municipality, Cincinnati, Ramallah
Website: Greater Amman Municipality
Amman (tiếng Ả Rập: عمّان ʻammān, phát âm [ʕamːaːn]) là thủ đô và thành phố lớn nhất của Jordan, và là trung tâm kinh tế, chính trị và văn hóa của đất nước này., Amman tọa lạc ở miền trung-bắc Jordan, giữ cả vai trò tỉnh lỵ tỉnh Amman. Thành phố có dân số 4.007.526 người và diện tích 1.680 kilômét vuông (648,7 dặm vuông Anh). Ngày nay, Amman là một trong những thành phố Tây hóa và tự do nhất thế giới Ả Rập. Đây là một trong các địa điểm du lịch nổi tiếng trong vùng, nhất là với du khách Ả Rập và châu Âu.
Dấu vết đầu tiên về sự cư ngụ của con người xuất hiện trong khu vực 'Ain Ghazal, một khu vực với những di chỉ từ thời đồ đá mới. Sau đó nơi này trở thành "Rabbath Ammon", thủ phủ của người Ammonit, rồi thành "Philadelphia", và cuối cùng là Amman. Thành phố ban đầu được xây trên bảy quả đồi, nhưng nay đã lan rộng ra 19 quả đồi, với 27 quận. Những tiểu vùng của Amman hoặc là được lấy tên từ ngọn đồi (Jabal) hoặc là từ thung lũng (Wadi) mà chúng nằm trên, như Jabal Lweibdeh và Wadi Abdoun. Đông Amman chủ yếu gồm các di tích lịch sử và là nơi đa số các hoạt động văn hóa diễn ra, còn Tây Amman thì hiện đại hơn và là nơi tập trung hoạt động kinh tế.
Với khoảng 2 triệu lượt khách viếng thăm năm 2014, Amman là thành phố được tham quan nhiều thứ 93 trên thế giới và thứ 5 trong thế giới Ả Rập. Amman có nền kinh tế phát triển tương đối nhanh, và được xem là một đô thị Beta− trên GaWC. Cùng với Doha và Dubai, đây là một trong các địa điểm miền Trung Đông thường được các công ty đa quốc gia lựa chọn để đặt chi nhánh.
Tên gọi

Tên gọi Amman xuất hiện vào thế kỷ 13 khi người Ammonit đặt nó tên "Rabbath Ammon", trong đó Rabbath có nghĩa là "thủ đô" hay "phố của vua". Theo thời gian, "Rabbath" được lượt bỏ đi và thành phố chỉ còn tên "Ammon". Ảnh hưởng của những nền văn minh từng chinh phục thành phố dần dần đổi "Ammon" thành "Amman". Trong Kinh Thánh Hebrew, nó được gọi là "Rabbat ʿAmmon" (tiếng Hebrew Kinh Thánh: רבת עמון, tiếng Hebrew Tiberias Rabbaṯ ʿAmmôn). Tuy nhiên, Ptolemaios II Philadelphos, vua của Ai Cập thuộc Hy Lạp, người từng cai trị nơi đây từ năm 283 đến 246 TCN, đã đặt cho thành phố cái tên "Philadelphia" (tiếng Hy Lạp cổ: Φιλαδέλφεια).
Tiếng Slovak

| Tiếng Slovak |
| --- | --- |
slovenčina, slovenský jazyk
Phát âm: [ˈslɔʋentʂina], [ˈslɔʋenskiː ˈjazik]
Sử dụng tại: Slovakia, Serbia; ngôn ngữ thiểu số tại Cộng hòa Séc, Hungary, Croatia và Ukraina
Tổng số người nói: 6 triệu
Phân loại: Ấn-ÂuBalt-SlavSlavTây SlavSéc–SlovakTiếng Slovak
Địa vị chính thức
Ngôn ngữ chính thức tại:  Slovakia  Liên minh châu Âu  Cộng hòa Séc  Serbia, (Vojvodina) 
Ngôn ngữ thiểu số được công nhận tại:  Ba Lan[cần dẫn nguồn]  Hungary[cần dẫn nguồn]
Quy định bởi: Bộ Văn hóa Cộng hòa Slovak
Mã ngôn ngữ
ISO 639-1: sk
slo (B) slk (T)
ISO 639-3: slk
Glottolog: slov1269
Linguasphere: 53-AAA-db < 53-AAA-b...-d (varieties: 53-AAA-dba to 53-AAA-dbs)
Vùng nói tiếng Slovak:   vùng nơi tiếng Slovak là ngôn ngữ số đông   vùng nơi tiếng Slovak là ngôn ngữ thiếu số đáng kể
Bài viết này có chứa ký tự ngữ âm IPA. Nếu không thích hợp hỗ trợ dựng hình, bạn có thể sẽ nhìn thấy dấu chấm hỏi, hộp, hoặc ký hiệu khác thay vì kí tự Unicode. Để biết hướng dẫn giới thiệu về các ký hiệu IPA, xem Trợ giúp:IPA.
Tiếng Slovak (/ˈsloʊvæk, -vɑːk/ SLOH-va(h)k; endonym: slovenčina [ˈslɔʋentʂina] hoặc slovenský jazyk [ˈslɔʋenskiː ˈjazik]), là ngôn ngữ trong nhóm ngôn ngữ Tây-Slav thuộc hệ Ấn-Âu (cùng nhóm với tiếng Séc, tiếng Ba Lan và Tiếng Serbia-Croatia).
Có hơn 6 triệu người trên thế giới dùng tiếng Slovak, trong đó tại Slovakia có khoảng 4,5 - 5 triệu người. Tại các quốc gia khác, con số đó (số người Slovak ở nước ngoài/ số kiều dân Slovak biết nói tiếng Slovak) theo thống kê chính thức của các cộng đồng kiều dân Slovak và các cơ quan ngoại giao năm 2000-2001 như sau:
Hoa Kỳ 1.200.000 / 821.325
Cộng hòa Séc 350.000 / 183.749
Hungary 110.000 / 17.693 (nhưng có đến 68 852 người biết dùng tiếng Slovak)
Canada 100.000 / 50.860
Serbia 60.000 / 59.021
Ba Lan 47.000 / 2.000* – * thông tin còn tranh cãi
România 18.000 / 17.199
Ukraina 17.000 / 6.397
Cộng hòa Áo 10.234 / 10.234
Croatia 5.000 / 4.712
và các nước khác. Tổng số người có gốc Slovak ở nước ngoài vào năm 2001 là 2.016.000.
Lịch sử ngôn ngữ viết Slovak > Người Slovak cổ đại

Vào thời gian giữa hai thế kỷ IV-VI, người Slav cổ xưa đã sinh sống lan rộng ra các vùng nam, trung và đông Châu Âu. Các nhà văn cổ đại gọi họ là người Vened hay người Vinid. Đầu thế kỷ thứ IX, sau khi thoát khỏi ách đô hộ của người Avar, các lãnh chúa (tiếng Slovak: knieža) chiếm các miền đất lớn lập nên những nền tảng đầu tiên cho đất nước Tây Slav, về sau vua Konstantin Porfygenetos gọi là Vương quốc Đại Morava.
Lịch sử ngôn ngữ viết Slovak > Konstantin và Metod

Vào khoảng năm 830 người Slav đón nhận Công giáo vào lãnh thổ Morava và Nitra. Các lãnh chúa luôn đánh chiếm nhau để giành quyền cai trị, các giám mục Công giáo người nước ngoài cũng lợi dụng việc truyền đạo để chiếm đất của Đại Morava. Với mục đích xây dựng nhà nước vững mạnh và độc lập, lãnh chúa Ratislav (846-870) yêu cầu Roma đào tạo giáo chức riêng cho giáo phận Morava. Đến 863 Đế quốc Byzantine mới chấp nhận cho hai anh em Konstantin và Metod người Solun hiểu tiếng người Slav miền Macedonia đến truyền đạo. Trên cơ sở ký tự Hy Lạp hai ông lập nên chữ Slav để dạy chữ, ngữ pháp, âm nhạc và đạo Công giáo. Sau khi Konstantin mất năm 869, Metod nhận chức làm tổng giám mục vùng Morava-Panon.
Lịch sử ngôn ngữ viết Slovak > Thánh ngữ

Sau khi Đại Morava tan rã, tiếng Latin trở thành ngôn ngữ chính của Đế quốc Áo-Hung đến nửa thế kỷ XIX và cũng trong thời kỳ này, mối quan hệ văn hóa hai dân tộc Séc và Slovakia vẫn bền vững. Người Slovak được học ở Đại học Praha sau khi thành lập vào năm 1348. Tiếng Séc gia nhập vào Slovakia nhờ các phong trào khởi nghĩa Husit lan rộng vào thể kỷ 15. Tiếng Séc dùng để dịch sách giảng đạo, được dùng ở Slovakia như ngôn ngữ chính thức nên còn được gọi là thánh ngữ. Các yếu tố Slovak dần thâm nhập vào thánh ngữ này.
Trước thế kỷ XI, người Slovak vẫn nói bằng tiếng Slovak của mình, nhưng phải viết bằng ký tự La Tinh hay chữ Séc. Vào thế kỷ XVI đến XVIII, các học giả Slovak như Vavrinec Benedikt xứ Nedožier, Benedikt Szőllősi, Daniel Sinapius Horčička, Matej Bel đề cao âm điệu, sự trong sạch, phong phú của tiếng Slovak và quyết tâm nâng cao tiếng Slovak từ hình thức nói sang hình thức viết.
Lịch sử ngôn ngữ viết Slovak > Tiếng Slovak hiện đại

Anton Bernolák lần đầu tiên xây dựng tiếng Slovak chuẩn vào năm 1787, củng cố hệ thống chính tả, khởi đầu quy tắc ngữ pháp và từ điển. Tiếng Slovak ngày nay được thế hệ ngôn ngữ Stur (tiếng Slovak: Štúr, đọc là Sờ-tu-rờ) bao gồm Ľudovít Štúr, Jozef Miloslav Hurban a Michal Miloslav Hodža đưa ra năm 1843 trong cuộc họp quy định tiếng Slovak chuẩn trên cơ sở tiếng Slovak cổ. Cải cách ngôn ngữ Slovak của Stur nhanh chóng nảy nở và được dùng đến ngày nay sau một số sửa đổi.
Trong quá trình hoàn thiện tiếng Slovak hiện đại có lẽ phải kể đến cả:
Martin Hattala, người xây dựng ngữ pháp tiếng Slovak một cách khoa học và cho xuất bản với tên Krátka mluvnica slovenská năm 1852 (Lý thuyết tiếng Slovak ngắn gọn).
Samo Czambel, hoàn thành bản viết tay về ngôn ngữ viết Slovak vào năm 1902.
Các luật chính tả tiếng Slovak đầu tiên xuất bản năm 1931 (cuốn sách Pravidlá slovenského pravopisu).
Bảng chữ cái

Chữ cái in hoa:
A, Á, Ä, B, C, Č, D, Ď, DZ, DŽ, E, É, F, G, H, CH, I, Í, J, K, L, Ĺ, Ľ, M, N, Ň, O, Ó, Ô, P, Q, R, Ŕ, S, Š, T, Ť, U, Ú, V, W, X, Y, Ý, Z, Ž.
Chữ cái in thường:
a, á, ä, b, c, č, d, ď, dz, dž, e, é, f, g, h, ch, i, í, j, k, l, ĺ, ľ, m, n, ň, o, ó, ô, p, q, r, ŕ, s, š, t, ť, u, ú, v, w, x, y, ý, z, ž.
Bảng chữ cái tiếng Slovak được viết bằng ký tự La Tinh, dùng kết hợp với các dấu riêng: dấu mềm (tiếng Slovak: mäkčeň) ˇ, dấu đọc kéo dài, dấu dài (tiếng Slovak: dĺžeň) ´, dấu hai chấm (tiếng Slovak: dvojbodka) ¨ và dấu mũ (tiếng Slovak: vokáň) ^.
Chữ cái tiếng Slovak bao gồm các nguyên âm đơn, nguyên âm đôi và các phụ âm.
Âm điệu trong tiếng Slovak là một trong những điểm đặc trưng và niềm tự hào của những người dùng ngôn ngữ này. Việc phát âm không chính xác chiều dài âm tiết trong tiếng Slovak có thể thay đổi nghĩa của từ hay câu. Ví dụ: zástavka là "lá cờ nhỏ" và zastávka là "trạm xe", sud là "cái thùng" và súd là "tòa án", pichá là "đâm" và pýcha là "kiêu hãnh".
Một đặc điểm âm điệu trong tiếng Slovak là nhái âm. Nhái âm (tiếng Slovak: spodobovanie) là hiện tượng trong tiếng Slovak khi hai phụ âm nằm liền nhau: phụ âm hữu thanh với phụ âm vô thanh, hay phụ âm vô thanh bên cạnh phụ âm hữu thanh; sự phát âm phụ âm đứng trước bị phụ âm thứ hai tác động làm cho phụ âm đứng trước phát âm thành phụ âm thứ hai trong cặp chữ nhái âm. Hiện tượng này chỉ tồn tại ở hình thức nói.
Chính tả > Quy tắc viết chữ cái ä

Trong tiếng Slovak nguyên âm ä chỉ nằm sau các phụ âm b, m, p, v trong ở một số từ.
Chính tả > Quy tắc viết I ngắn, Y dài

Quy tắc viết i/í và y/ý là một vấn đề rất được quan tâm trong chính tả Slovak.
Quy tắc viết i/í:
Quy tắc viết y/ý: sau các phụ âm cứng d, t, n, l, k, g, h, ch trong nhân từ thuần Slovak. Ví dụ:
Các từ chọn: y/ý chỉ được viết sau các phụ âm thường b, m, p, r, s, v, z, f trong các từ chọn.
(phần này không bao gồm các nguyên tắc chính tả không mang đặc trưng riêng của tiếng Slovak)
Hình thái từ > Danh từ

Danh từ tiếng Slovak (podstatné mená, substantíva) là những từ đủ nghĩa, biến dạng dùng để chỉ người, thú, vật, thực vật, tính chất, sự việc, nội trạng. Danh từ được chia thành nhiều nhóm theo nhiều góc độ:
Phân chia 1
danh từ cụ thể (konkrétne podstatné meno)- chỉ người, thú, vật
danh từ trừu tượng (abstraktné podstatné meno)- chỉ sự việc, sự vật trừu tượng
Phân chia 2
danh từ sinh (životné podstatné meno )
danh từ chỉ người (osobné podstatné meno)
danh từ chỉ thú (neosobné životné podstatné meno)
danh từ vô sinh (neživotné podstatné meno) là các danh từ còn lại
Phân chia 3
danh từ chung (všeobecné podstatné meno)
danh từ riêng (vlastné podstatné meno)
Phân chia đặc biệt
danh từ lĩnh vực (hromadné podstatné meno): zverina (thú vật), školstvo (giáo dục), lístie (lá cây)
danh từ chất (látkové podstatné meno): zlato (vàng), múka (bột), hudba (nhạc)
danh từ nhóm (skupinové podstatné meno): párky (xúc xích), vlasy (tóc), zápalky (diêm)
danh từ chỉ ở dạng số nhiều (pomnožné podstatné meno): hodinky (đồng hồ), dvere (cửa), Tatry (tên dãy núi Tatry)
Hình thái từ > Danh từ > Giống cái

Danh từ giống cái (ženský rod) trong tiếng Slovak có các từ làm mẫu: žena- người đàn bà, ulica- đường phố, dlaň- bàn tay, kosť- xương, gazdiná- bà chủ nhà
Bảng biến cách danh từ giống cái
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Mẫu từ: | žena | žena | ulica | ulica | dlaň | dlaň | kosť | kosť | gazdiná | gazdiná |
| Số: | số ít | số nhiều | số ít | số nhiều | số ít | số nhiều | số ít | số nhiều | số ít | số nhiều |
| Nguyên cách- Nominatív | žena | ženy | ulica | ulice | dlaň | dlane | kosť | kosti | gazdiná | gazdiné |
| Hữu cách- Genitív | ženy | žien | ulice | ulíc | dlane | dlaní | kosti | kostí | gazdinej | gazdín |
| Tặng cách- Datív | žene | ženám | ulici | uliciam | dlani | dlaniam | kosti | kostiam | gazdinej | gazdinám |
| Đối cách- Akuzatív | ženu | ženy | ulicu | ulice | dlaň | dlane | kosť | kosti | gazdinú | gazdiné |
| Vị cách- Lokál | žene | ženách | ulici | uliciach | dlani | dlaniach | kosti | kostiach | gazdinej | gazdinách |
| Dụng cách- Instrumentál | ženou | ženami | ulicou | ulicami | dlaňou | dlaňami | kosťou | kosťami | gazdinou | gazdinami |
Hình thái từ > Danh từ > Giống trung

Danh từ giống trung (stredný rod)
Người Việt tại Slovakia

Phần lớn người Việt ở Slovakia (tổng số trên dưới 3000 người) dùng tiếng Slovak ở mức độ thấp. Các cựu lưu học sinh (sinh viên, nghiên cứu sinh, học sinh các trường học nghề) sử dụng tốt tiếng Slovak tốt chỉ ở số lượng nhỏ. Tỉ lệ người gốc Việt tại Slovakia thông thạo tiếng Slovak tăng lên do các thế hệ tiếp theo đã theo học các trường ở nước sở tại.
Chú thích

↑  E.g. law 500/2004, 337/1992. Source: http://portal.gov.cz/app/zakony/download?idBiblio=58370&nr=500~2F2004~20Sb.&ft=pdf Lưu trữ 2019-06-09 tại Wayback Machine
↑  Source: http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina Lưu trữ 2017-12-20 tại Wayback Machine
↑  Nordhoff, Sebastian; Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin biên tập (2013). “Slovak”. Glottolog. Leipzig: Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology.
↑  Wells, John C. (2008), Longman Pronunciation Dictionary (ấn bản thứ 3), Longman, ISBN 9781405881180
↑  Roach, Peter (2011), Cambridge English Pronouncing Dictionary (ấn bản thứ 18), Cambridge University Press, ISBN 9780521152532
1 2  Ý nói lãnh thổ ngày nay của Slovakia
↑  Số liệu của Bộ ngoại giao Việt Nam, ngày 18 tháng 8 năm 2006.
Tượng hai thánh Konstantin và Metod, hai anh em xứ Solun mang đến chữ viết cho dân tộc Slovak vào thế kỷ thứ IX là một trong những biểu tượng của văn hóa Slovakia. Hai ông đã có thời ở Nitra. Trên ảnh: bộ tượng đồng của nữ tác giả Ľudmila Cvengrošová, lắp đặt vào năm 1990 dưới chân lâu đài Nitra. Konstantin- tên thánh là Cyril, đang tụng niệm, cầm quyển sách mang ảnh đức chúa theo kết quả khai quật và Metod cầm hộp châu báu pyxida của Rôma
Lâu đài thành phố Nitra, một trong những trung tâm chính của nước Đại Morava vào khoảng thế kỷ thứ 9
Saint-Pierre và Miquelon

Vùng lãnh thổ cộng đồng Saint-Pierre và Miquelon (tiếng Pháp: Collectivité territoriale de Saint-Pierre-et-Miquelon, phát âm tiếng Pháp: [sɛ̃.pjɛʁ.e.mi.klɔ̃]) là một quần đảo nhỏ - trong đó đảo chính Saint Pierre và Miquelon, nằm ở ngoài khơi phía Đông Canada gần Newfoundland.
Một phần lãnh thổ của Saint-Pierre và Miquelon được đặt trong quyền kiểm soát của Pháp và Liên minh châu Âu (EU), nhưng do quy định thủ tục nhập cảnh đặc biệt, các nước trong EU đã không cho phép công dân Pháp được tự do đi lại, tổ chức buôn bán trên quần đảo này  Lưu trữ 2005-08-08 tại Wayback Machine.
Ghi chú và Tham khảo

1 2  “Evaluation du PIB 2004 de Saint-Pierre-et-Miquelon – janvier 2007” (PDF). tr. 24. Truy cập ngày 8 tháng 2 năm 2013.[liên kết hỏng]
Tiếng Basque

| Tiếng Basque |
| --- | --- |
euskara
Sử dụng tại: Tây Ban Nha, Pháp
Khu vực: Xứ Basque
Tổng số người nói: 750.000 434,000 người hiểu nhưng không nói được 6,000 chỉ nói duy nhất tiếng Basque
Dân tộc: Basque
Phân loại: Ngôn ngữ tách biệt
Ngôn ngữ tiền thân: Basque nguyên thủy AquitaniTiếng Basque 
Phương ngữ: Biscay Gipuzkoa Thượng Navarre Hạ Navarre–Labourd Đông Navarre Soule (Zuberoa)              
Hệ chữ viết: Latinh (biến thể tiếng Basque) Hệ chữ nổi Basque
Địa vị chính thức
Ngôn ngữ chính thức tại: Cộng đồng tự trị Xứ Basque Navarre
Quy định bởi: Euskaltzaindia
Mã ngôn ngữ
ISO 639-1: eu
baq (B) eus (T)
ISO 639-3: eus
Glottolog: basq1248
Linguasphere: 40-AAA-a
Bản đồ phân bố các phương ngữ của tiếng Basque.
Bài viết này có chứa ký tự ngữ âm IPA. Nếu không thích hợp hỗ trợ dựng hình, bạn có thể sẽ nhìn thấy dấu chấm hỏi, hộp, hoặc ký hiệu khác thay vì kí tự Unicode. Để biết hướng dẫn giới thiệu về các ký hiệu IPA, xem Trợ giúp:IPA.
Tiếng Basque (Euskara, IPA: [eus̺ˈkaɾa]) là một ngôn ngữ tách biệt được sử dụng bởi người Basque. Basque là ngôn ngữ bản xứ của, và chủ yếu hiện diện tại, Xứ Basque, một khu vực nằm ở miền bắc Tây Ban Nha và tây nam nước Pháp. Tiếng Basque được sử dụng bởi chừng 27% người Basque ở khắp xứ này (714.135 trên tổng số 2.648.998 người). Trong đó, 663.035 (93% số người nói) sống ở vùng Basque thuộc Tây Ban Nha và 51.100 còn lại (7%) sống ở phần thuộc Pháp.
Người bản ngữ Basque tập trung tại khu vực gồm ba "tỉnh cổ đại" ở Pháp và một số phần của bốn địa khu tại Tây Ban Nha. Gipuzkoa, đa phần Biscay, một phần của Álava, và vùng phía bắc Navarre tạo nên vùng cốt lõi nói tiếng Basque. Ngược lại, đa phần Álava, phía tây Biscay, trung và nam Navarre có lượng người nói tiếng Tây Ban Nha chiếm ưu thế, hoặc vì tiếng Basque đã bị thay thế bởi tiếng Tây Ban Nha qua hàng thế kỷ (đa phần Álava và trung Navarre), hoặc vì nó chưa bao giờ được sử dụng tại đó (Encartaciones và đông nam Navarre).
Là một ngôn ngữ tách biệt, tiếng Basque được xem là một trong số ít ngôn ngữ tiền Ấn-Âu, và là ngôn ngữ duy nhất thuộc loại này ở Tây Âu. Nguồn gốc của nó chưa được biết chắc, dù giả thuyết được chấp nhận gần đây nhất là những dạng cổ tiếng Basque đã phát triển trước khi những ngôn ngữ Ấn-Âu (gồm cả nhóm ngôn ngữ Rôman mà về mặt địa lý bao quanh vùng nói tiếng Basque) đến khu vực Tây Âu. Tiếng Basque đã vay mượn một số từ vựng từ những ngôn ngữ Rôman, và ngược lại, tiếng Basque cũng đưa tự vựng của nó vào những thứ tiếng kia. Bảng chữ cái Basque dùng hệ Latinh.
Ngữ âm > Nguyên âm

|  | Trước | Giữa | Sau |
| --- | --- | --- | --- |
| Đóng | i i |  | u u |
| Vừa | e e |  | o o |
| Mở |  | a a |  |
Tiếng Basque có năm nguyên âm: /a/, /e/, /i/, /o/ và /u/ (giống như trong tiếng Tây Ban Nha). Ở phương ngữ Zubero, có một số âm vị khác:
nguyên âm làm tròn trước đóng y, được viết là ⟨ü⟩;
một tập hợp nguyên âm mũi hoá, cho thấy ảnh hưởng của phương ngữ Gascon (tiếng Occitan).
Ngữ âm > Phụ âm

|  |  | Môi | Mặt lưỡi- răng | Đầu lưỡi- chân răng | Vòm hay chân răng | Ngạc mềm | Thanh hầu |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Mũi | Mũi | m /m/ |  | n /n/ | ñ, -in- /ɲ/ |  |  |
| Tắc | vô thanh | p /p/ | t /t/ |  | tt, -it- /c/ | k /k/ |  |
| Tắc | hữu thanh | b /b/ | d /d/ |  | dd, -id- /ɟ/ | g /ɡ/ |  |
| Tắc xát | vô thanh |  | tz /ts̻/ | ts /ts̺/ | tx /tʃ/ |  |  |
| Xát | vô thanh | f /f/ | z /s̻/ | s /s̺/ | x /ʃ/ |  | h /∅/, /h/ |
| Xát | hữu thanh |  |  |  | j /j/~/x/ | j /j/~/x/ |  |
| Cạnh lưỡi | Cạnh lưỡi |  |  | l /l/ | ll, -il- /ʎ/ |  |  |
| R | Rung |  |  | r-, -rr-, -r  /r/ |  |  |  |
| R | vỗ |  |  | -r- /ɾ/ |  |  |  |
Dương Chấn Ninh

| Dương Chấn Ninh 楊振寧 杨振宁 |
| --- | --- |
Dương Chấn Ninh năm 2005
Sinh: 1 tháng 10, 1922 (102 tuổi) Hợp Phì, An Huy, Trung Quốc
Trường lớp: National Southwestern Associated University Đại học Thanh Hoa Đại học Chicago
Nổi tiếng vì: Định lý Landau–Yang Tính chẵn lẻ Lý thuyết Yang–Mills Phương trình Yang–Baxter Phương trình Byers-Yang
Phối ngẫu: Chi-Li Tu (1950–2003) Fan Weng (2004–nay)
Giải thưởng: Giải Nobel Vật lý (1957) Giải Rumford (1980) Huân chương Khoa học Quốc gia (1986) Huy chương Benjamin Franklin (1993) Huy chương Albert Einstein (1995) Giải Bogolyubov (1996) Giải Lars Onsager (1999)
Sự nghiệp khoa học
Ngành: Cơ học thống kê Vật lý hạt
Nơi công tác: Đại học Stony Brook Viện Nghiên cứu Cao cấp Đại học Trung văn Hương Cảng Đại học Thanh Hoa Đại học Chicago
Người hướng dẫn luận án tiến sĩ: Edward Teller
Cố vấn nghiên cứu khác: Enrico Fermi
Các nghiên cứu sinh nổi tiếng: Bill Sutherland Alexander Wu Chao (趙午) C. K. Lai (黎振球) Ed Yen (閻愛德) Ben Fan
 
Đây là một tên người Hoa, họ là Yang.
Dương Chấn Ninh, hay Chen-Ning Yang (giản thể: 杨振宁; phồn thể: 楊振寧; bính âm: Yáng Zhènníng; phát âm Quan thoại: [yang Zhènníng]; sinh 1 tháng 10, 1922), là một nhà vật lý người Mỹ sinh ở Trung Quốc nghiên cứu về lĩnh vực cơ học thống kê và vật lý hạt. Ông cùng với Lý Chính Đạo đã nhận Giải Nobel Vật lý năm 1957 cho công trình của họ đặc tính không bảo toàn tính chẵn lẻ trong tương tác yếu.
Trong một thời gian dài trước thập niên 1950, các nhà vật lý đã giả sử rằng trong tự nhiên tồn tại một số dạng đối xứng đặc trưng cơ bản. Theo nghĩa của "thế giới trong gương soi" phía trái và phía phải đổi vị trí cho nhau và vật chất được thay bằng phản vật chất, họ cho rằng các định luật vật lý không thay đổi khi áp dụng cho thế giới này. Tính cân bằng của các định luật vật lý bị đặt nghi vấn cho trường hợp ở một số phản ứng phân rã của một số hạt cơ bản, khi vào năm 1956 Dương Chấn Ninh và Lý Chính Đạo công bố lý thuyết về định luật đối xứng trái-phải bị vi phạm trong tương tác yếu. Thí nghiệm đo hướng chuyển động của các electron ở phản ứng phân rã beta của đồng vị coban đã xác nhận lý thuyết này.
Alex Sandro

Alex Sandro Lobo da Silva, thường được biết đến với tên gọi Alex Sandro (sinh ngày 26 tháng 1 năm 1991), là một cầu thủ bóng đá chuyên nghiệp người Brasil hiện đang thi đấu cho câu lạc bộ Campeonato Brasileiro Série A Flamengo ở vị trí hậu vệ trái.
Ở cấp câu lạc bộ, Alex Sandro đã bắt đầu sự nghiệp của mình với câu lạc bộ ở Brasil là Atletico Paranaense, sau này cũng thi đấu cho Santos dưới dạng mượn. Năm 2011, anh gia nhập đội bóng của Bồ Đào Nha là Porto giá 9,6 triệu euro, cùng với đồng đội và cũng là đồng hương Danilo, người đóng vai trò như một hậu vệ phải. Anh gia nhập Juventus vào năm 2015 với mức phí 26 triệu euro và giành được 2 danh hiệu trong mùa giải đầu tiên của mình với Juve.
Ở cấp độ quốc tế, Alex Sandro cũng chơi cho đội tuyển bóng đá quốc gia Brasil từ năm 2011 đến năm 2022. Ở cấp độ đội trẻ, anh cũng đại diện cho tuyển quốc gia U-20 Brasil chiến thắng cả hai giải vô địch Nam Mỹ và FIFA U-20 World Cup vào năm 2011. Cùng đội tuyển U-23 Brasil anh cũng giành được một huy chương bạc tại Thế vận hội Mùa hè 2012.