stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Tương tác gen
Lược sử nghiên cứu > Giải thích > Giải thích trên cơ sở Sinh hóa học

Nhiều năm sau, các nghiên cứu được tiến hành và dựa trên giả thuyết của G. Beadle và E. Tatum: "1 gen → 1 enzym" (1941), người ta xác định được cơ chế sinh hóa trong quá trình tạo thành màu hoa đậu thơm này. Cơ chế tóm tắt như sau (hình 2):
Một tiền chất (precursor) không màu trong hoa chỉ được biến đổi thành chất trung gian (intermediate) nhờ enzym C được mã hóa bởi alen trội C (color, gen tạo màu), còn alen lặn c không tạo ra sản phẩm này.
Nếu chất trung gian được tạo thành, thì một enzym khác gọi là P (purple, gen tạo sắc tố tím) sẽ chuyển hóa nó thành sắc tố an-tô-xi-a-nin màu tím; enzym P do alen trội P mã hóa, còn alen lặn p không có chức năng này.,
Vì gen C/c với gen P/p chẳng những không cùng lô-cut với nhau mà còn ở các nhiễm sắc thể khác nhau, nên thí nghiệm của Bateson và Punnett tóm tắt như nhiều người đã biết là:
Kết quả sơ đồ lai trên được triển khai bằng cách dùng "Bảng Punnett" (Punnett square). Trong thí nghiệm này, các gen vẫn phân li độc lập và tổ hợp ngẫu nhiên theo chi phối của định luật Men-đen, nhưng chúng tác động tương hỗ với nhau mà quy định kiểu hình phân li theo tỉ lệ 9: 7 được xem là biến dạng của tỉ lệ 9: 3: 3: 1 ở định luật di truyền độc lập của Men-đen (bảng 1).
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|                 ♂  ♀ | 1/4 CP | 1/4 Cp | 1/4 cP | 1/4 cp |
| 1/4 CP | 1/16 CCPP | 1/16 CCPp | 1/16 CcPP | 1/16 CcPp |
| 1/4 Cp | 1/16 CCPp | 1/16 CCpp | 1/16 CcPp | 1/16 Ccpp |
| 1/4 cP | 1/16 CcPP | 1/16 CcPp | 1/16 ccPP | 1/16 ccPp |
| 1/4 cp | 1/16 CcPp | 1/16 Ccpp | 1/16 ccPp | 1/16 ccpp |
Đồng thời, nhiều nhà khoa học nhận thấy thực chất của hiện tượng mà Bateson đặt tên là gen đứng trên có tác dụng "che" hay ức chế thì không phù hợp bằng tên tương tác bổ trợ (complementary interaction), nghĩa là lôcut này bổ sung, hỗ trợ cho hiệu quả của lôcut kia.
Lược sử nghiên cứu > Giải thích > Giải thích trên cơ sở Sinh học phân tử

Thực ra thì cơ chế phân tử đầy đủ của quá trình trên là phức tạp và gần đây mới được khám phá. Theo các phát hiện đã công bố, thì trong quá trình này có sự tham gia của hàng loạt gen, gồm: gen PAL (phenylalanine ammonia lyase); gen C4H (cinnamate-4-hydroxylase); gen 4CL (hay 4-coumarate là gen mã hóa CoA ligase); gen CHS (chalcone synthase); gen CHI (chalcone isomerase); gen F3H (flavanone 3-hydroxylase); genF3’H (flavonoid 3′-hydroxylase); gen F3’,5’H (flavonoid 3′,5′-hydroxylase); gen DFR (dihydroflavonol 4-reductase); gen ANS (anthocyanidin synthase); gen UFGT (UDP-glucose-flavonoid-glucosyltransferase); gen MT (methyl transferase).,  Các gen này gồm cả gen điều hòa và gen cấu trúc, mã hóa hàng loạt sản phẩm tương tác với nhau,tạo thành chuỗi phản ứng theo sơ đồ tổng quát ở hình 3.
Chú thích cho hình 3:
1 = Phê-nil-a-la-nin (Phe). 2 = Xi-na-mat (Cinnamate). 3 = Cu-ma-rat Cô-en-zym A (Coumarate-CoA). 4 = Xal-côn (Chalcone). 5 = Fla-va-nôn (Flavanone). 6 = Đi-hi-đrô-fla-va-nôn (Dihydroflavonone). 7 = Lơ-cô-an-tô-xi-a-ni-đin (Leucoanthocyanidine). 8 = An-tô-xi-a-ni-đin (Anthocyanidine). 9 = An-tô-xi-a-nin (Anthocyanine).
Như vậy, so với sơ đồ cổ điển (hình 2), thì tiền chất (precursor) là phê-nin-a-la-nin (Phe), sản phảm cuối trong chuỗi này là an-tô-xia-nin sau sẽ biến đổi thành sắc tố tím; gen C có thể là bất cứ gen nào tổng hợp ra các en-zim ở phần đầu chuỗi phản ứng này, còn gen P có thể là bất cứ gen nào tổng hợp ra các en-zim ở phần còn lại phía cuối chuỗi. Hai gen C và P này hoạt động trên nền di truyền (genetic background) của chuỗi phản ứng sinh hóa trên.
Ngày nay, tương tác gen được coi là cơ chế phổ biến trong quá trình hình thành kiểu hình của cả sinh giới, hơn cả cơ chế tương quan trội-lặn, đa a-len và gen đa hiệu. Trong cơ chế của tương tác gen, thì sản phẩm của một gen được hình thành rồi biểu hiện hiệu quả của nó trên một mặt nền di truyền nhất định, mà ở đó gen này là gen điều biến (modifier genes) một hay nhiều gen khác và ngược lại.,
Các kiểu tương tác gen

Trong phạm vi của Di truyền học cổ điển thì sự tương tác giữa 2 cặp a-len có lô-cut gen ở các nhiễm sắc thể khác nhau có nhiều kiểu, là biến dạng của tỉ lệ 9:3:3:1, thường được gọi tắt theo tỉ lệ phân li ở F2 khi tiến hành phép lai "kiểu Men-đen" như sau:
-         Tương tác "9:7".
-         Tương tác "9:6:1"
-         Tương tác "9:3:3:1"
-         Tương tác "9:3:4"
-         Tương tác "13:3"
-         Tương tác "12:3:1"
-         Tương tác "15:1".
Các kiểu tương tác gen > Tương tác kiểu "9: 7"

Đã trình bày ở trên.
Các kiểu tương tác gen > Tương tác kiểu "9: 6: 1"

Ở loài bí Cucurbita pepo (hình 4) có ba dạng quả đã được nghiên cứu là dạng quả tròn, quả dẹt và quả dài. Đã xác định hình dạng do hai cặp gen phân li độc lập quy định: bí có kiểu gen chứa cả hai alen khác nhau đều trội (A-B-) thì cho quả dẹt, chỉ có một loại alen trội (aaB- hoặc A-bb) thì cho quả tròn, còn thể đồng hợp lặn (aabb) thì cho quả dài. Phép lai giữa hai dòng quả tròn thuần chủng (P) sinh ra F1 toàn bí dẹt. Khi F1 tự thụ phấn cho sơ đồ lai là:
F1: AaBb × AaBb → F2: 9 dẹt (A-B-) + 6 tròn (aaB- + A-bb) + 1 dài (aabb).

Sơ đồ minh hoạ phép lai này ở hình 5. Có tác giả gọi đây là hiệu quả tích lũy (cumulative effect).
Hình 4: Quả bí dạng dẹt.
Hình 5: Sơ đồ lai 9:6:1 ở bí ngô Cucurbita pepo.
Các kiểu tương tác gen > Tương tác kiểu "9: 3: 3: 1"

Lúc sinh thời Ba-tê-sơn và Păn-nit còn nghiên cứu về sự di truyền hình dạng mào gà (năm 1906 - 1908) và thấy rằng ở những con gà cùng loài mà hai ông nghiên cứu, thì có 4 kiểu mào chính ở cả gà trống lẫn gà mái:
-         Mào hình quả óc chó hay mồng chích (walnut), kiểu gen A-B-.
-         Mào hình hoa hồng hay mồng chà (wyandotte), kiểu gen A-bb.
-         Mào hình hạt đậu hay mồng dâu (brahma), kiểu gen aaB-.
-         Mào đơn hoặc mào hình lược hay mồng lá (single comb), kiểu gen aabb.
Do đó "lai kiểu Men-đen" cho kết quả là:     F1 = AaBb × AaBb → F2: 9 (A-B-) + 3 (A-bb) + 3 (aaB-) + 1 (aabb).
Các kiểu tương tác gen > Tương tác kiểu "9: 3: 4"

Chó Láp (Labrador Retrievers) là một nòi chó săn mồi gốc Canađa đã được nghiên cứu về sự di truyền màu lông ở cấp độ phân tử, có liên quan tới các thụ thể. Bộ lông của nòi này có 3 màu chính là nâu, vàng  và đen (hình 6).
Phép lai theo sơ đồ cổ điển là F1: AaBb × AaBb → F2: 9 đen (A-B-) + 3 vàng (A-bb) + 4 nâu (aa- -).
Như vậy, gen lặn này (b) đã làm cho gen kia dù trội (A) cũng không biểu hiện, nên gọi là át chế lặn (recessive epistasis).
Các kiểu tương tác gen > Át chế trội kiểu "13: 3"

Primula sinensis đã dịch ra tiếng Việt là cây hoa báo xuân (vì hoa thường nở đúng dịp Tết). Khá gần đây, các nhà nghiên cứu phát hiện ra rằng màu cánh hoa xanh da trời (blue) của chi này cũng di truyền theo mô hình "13: 3" cổ điển nói trên. Màu xanh lơ (hình 7) do sắc tố man-vi-đin (malvidine) tạo ra. Sắc tố này là an-tô-xi-a-nin (anthocyanine) đã mê-tyl hóa, được hình thành nhờ xúc tác của một enzym được mã hóa bởi gen trội A, còn alen lặn a không tạo được enzym. Nhưng sự sản xuất sắc tố này bị ngăn cản bởi gen trội B ở lôcut khác (xem hình 7). Nên phép lai AaBb × AaBb sinh thế hệ con phân li trung bình là 13/16 trắng (A-B- + aa- -) + 3 xanh (A-bb).
Các kiểu tương tác gen > Át chế trội kiểu "12: 3: 1"

Một ví dụ cổ điển là một giống ngô có kiểu gen A- - - thì cho hạt đỏ, kiểu gen aaB- cho hạt vàng, còn aabb thì hạt không màu (trắng). Phép lai  AaBb × AaBb → 12 đỏ (A- - -) + 3 vàng (aaB-) + 1 trắng (aabb).
Các kiểu tương tác gen > Tương tác cộng gộp tăng dần "15: 1"

Năm 1908, nhà di truyền học Thụy Điển là Nilsson-Ehle đã công bố kết quả "lai theo kiểu Men-đen" của ông trên giống lúa mì Kernel thường có hạt màu đỏ. Màu hạt của giống này được quy định bởi hai lôcut phân li độc lập, mỗi lôcut có hai alen là A/a và B/b. Theo ông, cây nào có càng nhiều alen trội thì màu đỏ càng thẫm. Kết quả trung bình là  15 đỏ: 1 trắng,  nhưng sắc đỏ không đều (đỏ thẫm, đỏ nhạt, hồng, hồng nhạt). Trong kiểu tương tác này, các gen trội có tác động trùng lặp nhau (duplicate action) mà ta đã dịch là tác động cộng gộp, trong đó mỗi alen trội (A hoặc B) đều có khả năng tạo sắc tố đỏ xấp xỉ nhau, riêng các alen lặn không tạo ra sắc tố. Cơ chế sinh hóa của tương tác này được minh họa như sơ đồ ở hình 8.
Các kiểu tương tác gen > Tương tác cộng gộp đồng hiệu "15: 1"

Cây Capsella bursa-pastoris L. (cỏ túi chăn cừu) có quả hình tam giác (như túi của người chăn cừu dùng thời xưa), kích thước khoảng 3 × 5 mm, nhưng cũng có quả hình trứng được cho là di truyền theo kiểu hai lôcut cùng hiệu quả như nhau này.  Trong cặp gen A/a và cặp gen B/b thì các gen trội đều quy định hình tam giác, còn thể đồng hợp lặn thì cho hình trứng. Kết quả lai AaBb × AaBb → 15/16 quả tam giác: 1/16 quả hình trứng, không thấy hiện tượng hình tam giác và kích thước quả phụ thuộc vào số gen trội, nghĩa là các gen không có tác động cộng gộp như kiểu ở lúa mì Kernel.
Quan hệ tương tác giữa hai cặp gen ở hai cặp NST tương đồng khác nhau cùng quy định một tính trạng có thể gặp nhiều kiểu. Các kiểu đã trình bày ở trên là thường gặp, thuộc mô hình "tương tác hai gen" (Digenic Epistatic Model) được tóm tắt ở bảng sau, các kiểu khác không trình bày trong bài báo này. Ở Digenic Epistatic Model, các kiểu tương tác đều được phân loại theo tỷ lệ phân li kiểu hình ở đời con (F2) khi cho giao phối cặp bố mẹ (F1) đều là thể dị hợp kép với các gen trội là hoàn toàn, lai theo "kiểu Men-đen" là: AaBb × AaBb. Bởi vậy, tỷ lệ phân li kiểu hình là biến dạng của tỷ lệ 9: 3: 3: 1 (xem bảng 2).
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| Kiểu tương tác | Mô tả | Ghi chú |
| Bổ trợ 9:3:3:1 | Khi kiểu gen không có gen trội này, thì gen trội kia biểu hiện tác động riêng; khi cả hai lôcut là trội (A-B-) hoặc đều lặn (aabb) thì chúng tương tác nhau quy định kiểu hình riêng. | 9 A-B-  3 A-bb 3 aaB- 1 aabb |
| Bổ trợ 9:6:1 | Hai gen trội A và B có tác động riêng (A-bb và aaB-); khi ở chung kiểu gen (A-B-) thì tương tác. Tuy nhiên, đồng hợp lặn aabb thì "che" tạo kiểu hình riêng. | 9 A-B-  6 A-bb + aaB- 1 aabb |
| Bổ trợ 9:7 | Hai cặp gen trội tương tác nhau; nhưng khi thiếu gen trội này thì gen trội kia không biểu hiện. | 9 A-B-  7 A-bb+aaB-+aabb |
| Át chế lặn 9:3:4 | Cặp alen lặn này "che" kiểu hình của alen trội kia. | 9 A-B-  3 A-bb 4 aaB- + aabb |
| Át chế trội 12:3:1 | Một gen trội này át gen trội kia, thể đồng hợp lặn có kiểu hình riêng. | 12 A- - -  3 aaB- 1 aabb |
| Át chế trội 13:3 | Một gen trội này át gen trội kia, thể đồng hợp lặn không có kiểu hình riêng. | 13 A--- + aabb  3 aaB- |
| Trội cộng gộp 15:1 | Một a-len trội sẽ tăng hiệu quả ở kiểu hình, hoặc một a-len trội gây biểu hiện tính trạng. | 15 A-B- + A-bb + aaB-  1 aabb |
Như vậy, tuy gọi là tương tác gen nghĩa là gen này tác động tới gen kia, nhưng thực ra thì "gen không tương tác trực tiếp với nhau, mà là sản phẩm của gen này tác động trực tiếp tới hoạt động của gen kia, hoặc thường là sản phẩm của gen tương tác trực tiếp hay gián tiếp với nhau" [1].
Hình 2: Sơ đồ cổ điển giải thích kiểu tương tác "9:7".
Hình 3: Cơ chế sinh hóa cho kiểu tương tác "9:7".
Hình 6: Hai màu lông thường gặp ở Labrador Retrievers.
Hình 7: Gen A (trội) bị át chế bởi gen trội khác (B), nên sản phẩm của nó không được tạo ra, kiểu gen A-bb mới tạo ra Man-vi-đin cho hoa màu da trời.
Hình 8: Sơ đồ sinh hoá giải thích tương tác cộng gộp ở lúa mì hạt đỏ
Vatica pallida

| Vatica pallida> Tình trạng bảo tồn |
| --- | --- |
 Nguy cấp  (IUCN 2.3)
Phân loại khoa học
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
(không phân hạng): Rosids
Bộ (ordo): Malvales
Họ (familia): Dipterocarpaceae
Chi (genus): Vatica
Loài (species): V. pallida
Danh pháp hai phần
Vatica pallida Dyer 
Vatica pallida là một loài thực vật thuộc họ Dipterocarpaceae. Đây là loài đặc hữu của Malaysia.
Berylsimpsonia vanillosma

| Berylsimpsonia vanillosma> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
Bộ (ordo): Asterales
Họ (familia): Asteraceae
Chi (genus): Berylsimpsonia
Loài (species): B. vanillosma
Danh pháp hai phần
Berylsimpsonia vanillosma (C.Wright) B.L.Turner, 1993 
Berylsimpsonia vanillosma là một loài thực vật có hoa trong họ Cúc. Loài này được (C.Wright) B.L.Turner mô tả khoa học đầu tiên năm 1993.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Berylsimpsonia vanillosma”. Truy cập ngày 4 tháng 6 năm 2013.
Typhlops zenkeri

| Typhlops zenkeri> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Chordata
Lớp (class): Reptilia
Bộ (ordo): Squamata
Phân bộ (subordo): Serpentes
Phân thứ bộ (infraordo): Scolecophidia
Họ (familia): Typhlopidae
Chi (genus): Typhlops
Loài (species): T. zenkeri
Danh pháp hai phần
Typhlops zenkeri Sternfeld, 1908 
Typhlops zenkeri là một loài rắn trong họ Typhlopidae. Loài này được Sternfeld mô tả khoa học đầu tiên năm 1908.
Typhlosaurus braini

| Typhlosaurus braini> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Chordata
Lớp (class): Reptilia
Bộ (ordo): Squamata
Phân bộ (subordo): Lacertilia
Họ (familia): Scincidae
Chi (genus): Typhlosaurus
Loài (species): T. braini
Danh pháp hai phần
Typhlosaurus braini Haacke, 1964 
Typhlosaurus braini là một loài thằn lằn trong họ Scincidae. Loài này được Haacke mô tả khoa học đầu tiên năm 1964.
Chú thích

↑  “Typhlosaurus braini”. The Reptile Database. Truy cập ngày 31 tháng 5 năm 2013.
Vriesea dictyographa

| Vriesea dictyographa> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Monocots
(không phân hạng): Commelinids
Bộ (ordo): Poales
Họ (familia): Bromeliaceae
Phân họ (subfamilia): Tillandsioideae
Chi (genus): Vriesea
Loài (species): V. dictyographa
Danh pháp hai phần
Vriesea dictyographa Leme 
Vriesea dictyographa là một loài thuộc chi Vriesea. Đây là loài đặc hữu của Brasil.
Sinh thái học cảnh quan

Sinh thái học cảnh quan  là ngành khoa học về nghiên cứu và cải thiện mối quan hệ giữa các quá trình sinh thái trong môi trường và các hệ sinh thái cụ thể. Điều này được thực hiện trong một loạt các quy mô cảnh quan, các mô hình không gian phát triển và mức độ tổ chức nghiên cứu và chính sách.
Là một lĩnh vực liên ngành trong hệ thống khoa học, sinh thái học cảnh quan bao gồm các phương pháp tiếp cận sinh lý và phân tích với quan điểm nhân văn và toàn diện trong các ngành khoa học tự nhiên và khoa học xã hội. Cảnh quan là các khu vực địa lý khác thể về mặt địa lý, đặc trưng bởi các hệ sinh thái và hệ sinh thái tương đối tự nhiên, từ hệ thống thủy sinh và  cảnh quan thiên nhiên như rừng, đồng cỏ và hồ đến môi trường do con người tạo nên như các khu nông nghiệp và đô thị.  
Các đặc điểm nổi bật nhất của sinh thái học cảnh quan là nhấn mạnh vào mối quan hệ giữa mô hình, quy trình và quy mô, và tập trung vào các vấn đề sinh thái và môi trường quy mô rộng. Điều này yêu cầu sự liên kết giữa khoa học sinh lý và kinh tế xã hội. Các chủ đề nghiên cứu chính trong sinh thái cảnh quan bao gồm các dòng sinh thái trong tổ hợp cảnh quan, sử dụng đất, thay đổi độ che phủ đất, mở rộng quy mô, nghiên cứu mô hình cảnh quan cùng các quá trình sinh thái, bảo tồn cảnh quan và tính bền vững.
Thuật ngữ

Thuật ngữ tiếng Đức "Landschaftsökologie" mang ý nghĩa cảnh quan sinh thái học được đặt ra bởi nhà địa lý học người Đức- Carl Troll năm 1939. Ông phát triển thuật ngữ này và nhiều khái niệm về sinh thái cảnh quan, bao gồm việc giải thích các hình ảnh được chụp trên không, phục vụ cho việc nghiên cứu về mối liên quan giữa môi trường và thảm thực vật.
Thuật ngữ quan trọng

Sinh thái học cảnh quan không chỉ tạo ra các thuật ngữ mới, mà còn kết hợp các thuật ngữ sinh thái hiện có theo những cách mới. Nhiều thuật ngữ được sử dụng trong sinh thái học cảnh quan được liên kết và liên quan với nhau theo quy luật.
Temnoplectron cooki

| Temnoplectron cooki> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Coleoptera
Phân bộ (subordo): Polyphaga
Phân thứ bộ (infraordo): Scarabeiformia
Liên họ (superfamilia): Scarabaeoidea
Họ (familia): Scarabaeidae
Chi (genus): Temnoplectron
Loài (species): T. cooki
Danh pháp hai phần
Temnoplectron cooki Reid & Storey, 2000 
Temnoplectron cooki là một loài bọ cánh cứng trong họ Bọ hung (Scarabaeidae).
Chú thích

↑  Bisby, F.A.; Roskov, Y.R.; Orrell, T.M.; Nicolson, D.; Paglinawan, L.E.; Bailly, N.; Kirk, P.M.; Bourgoin, T.; Baillargeon, G.; Ouvrard, D. (2011). “Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist”. Species 2000: Reading, UK. Truy cập ngày 24 tháng 6 năm 2014.
↑  Hallan, J. (2010) Synopsis of the described Coleoptera of the World 6 juni 2010
Tô Ma Lạt Cô

| Tô Ma Lạt Cô 苏麻喇姑 |
| --- | --- |
Hiếu Trang Văn Hoàng hậu Thị nữ 

Thông tin chung
Sinh: ? Khoa Nhĩ Thấm, Mông Cổ
Mất: 24 tháng 10 năm 1705 Tử Cấm Thành, Bắc Kinh
An táng: hướng Đông Nam ngoài Phong thủy tường (风水墙) của Thanh Đông lăng
Tô Ma Lạt Cô (chữ Hán: 苏麻喇姑, bính âm: Sumalagu; ? - 24 tháng 10 năm 1705) là một Thị nữ hầu hạ thân cận của Hiếu Trang Văn Hoàng hậu. Dù không phải là người hoàng tộc, nhưng bà lại được Hoàng đế kính xưng bằng danh hiệu Cách cách, được đặc cách an táng theo lễ Tần tại Thanh Đông lăng, là một trong những trường hợp hiếm hoi trong lịch sử nhà Thanh. Trong văn hóa, hình tượng của bà được khắc họa trong bộ phim "Tô Mạt Nhi truyền kỳ" của Trung Quốc.
Tiểu sử

Nguyên tên bà trong tiếng Mông Cổ là Sumal (Tô Mặc Nhi; 苏墨儿), là tên gọi một loại túi lớn đựng đồ vật đặt trên lưng ngựa của các mục dân Mông Cổ. Tên này phản ánh truyền thống của mục dân Mông Cổ đặt tên con theo các vật dụng đầu tiên họ nhìn thấy hoặc nghĩ đến. Trong Mãn văn, tên gọi "Sumala" cũng có ý nghĩa gần tương đồng.
Xuất thân của bà tương đối mơ hồ, là một dân thường của bộ Khoa Nhĩ Thấm của Mông Cổ, song lại rất giỏi về văn tự. Từ thời Hoàng Thái Cực, Tô Ma Lạt Cô đã tham gia vào việc định chế áo mũ trong nội đình. Sách Khiếu đình tạp lục (啸亭杂录) của Chiêu Liên - một hậu duệ Lễ vương Đại Thiện cũng có đề cập qua. Cùng với vai trò như bảo mẫu, Tô Ma Lạt Cô gần gũi và trở thành thầy dạy lúc ban đầu của 2 đời Hoàng đế nhà Thanh là Thuận Trị Đế và Khang Hi Đế. Lúc về già, bà là người nuôi dạy cho Hoàng tử thứ 12 của Khang Hi Đế là Dận Đào. Trong cung, bà thường được gọi là Ngạch niết hay Cách cách.
Năm Khang Hi thứ 44 (1705), ngày 7 tháng 9 (âm lịch), Tô Ma Lạt Cô qua đời, thọ hơn 90 tuổi, được dùng tang lễ bậc Tần mà an táng. Mộ phần của bà ở khu vực hướng Đông Nam ngoài Phong thủy tường (风水墙) của Thanh Đông lăng.
Tương quan

Theo chuyên gia Mãn văn là Quất Huyền Nhã (橘玄雅), nói về Tô Ma Lạt Cô, bà là Thị nữ của Hiếu Trang Thái hậu là không sai, nhưng cái khái niệm thân phận của bà ta so với Thị nữ thông thường là hoàn toàn khác nhau. Án theo quy chế cung đình thời Thanh sơ, phân chia thân phận “Chủ-tớ” đều dựa vào hai dạng cơ bản, là được Xuyên lụa (穿缎; nghĩa là “Mặc áo vải lụa”) hay được Xuyên bố (穿布; nghĩa là “Mặc áo vải bố”), mà Tô Ma Lạt Cô này ở hàng đãi ngộ mặc lụa, thuộc về phạm trù chủ tử.
Các vị như Tô Ma Lạt Cô không chỉ có riêng cung phân, mà còn có Thị nữ riêng bên cạnh. Cho nên nói, Tô Ma Lạt Cô không phải là một Thị nữ “tay chân lấm bùn” như mọi người hay nghĩ. Mặt khác, Tô Ma Lạt Cô là một “Phụ sai” (妇差) cao cấp, địa vị trong cung thuộc hàng thượng đẳng, khi ấy tôn ti cung đình nhà Thanh dựa vào mặc lụa hay mặc bố, thì số trang phục lụa cấp cho Tô Ma Lạt Cô nếu so với Thái hậu tuy là kém, nhưng so với Nội đình chủ vị có khi còn hơn, bà thuộc phạm trù không phải Nội đình chủ vị, nhưng đến Nội đình chủ vị còn phải nể nang. Đồng thời cũng nên chỉ ra chính là, ngoài Tô Ma Lạt Cô còn có tới mấy vị nữa, đãi ngộ Tô Ma Lạt Cô tuy cao nhưng cũng không xem là “Đứng đầu”, cho nên cái gì mà “dùng lễ của Tần an táng”, xét vào cái chế độ cung đình khi ấy, cũng không xem là quá đặc biệt, mà là một đãi ngộ tất nhiên.
Đánh giá

| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | 苏麻喇姑是清初历史上一位罕见的特殊人物，一生与清皇室有着不解之缘。她的身份仅仅是一名侍女，却被皇室成员视为至亲，宛如家人；她在宫中的名份并不算高，与皇室也不存在亲缘关系，死后却被葬以嫔礼，她历经太祖、太宗、世祖和圣祖4个朝代，是其间一切重大历史事件的见证人。  . Tô Ma Lạt Cô là một nhân vật hiếm thấy trong lịch sử Thanh sơ, cả đời cùng hoàng thất triều Thanh gắn bó như keo sơn. Thân phận của bà gần là một người Thị nữ, lại được thành viên hoàng thất coi là chí thân, tựa như người nhà. Bà ở trong cung danh phận cũng không tính cao, cùng hoàng thất cũng không tồn tại thân duyên quan hệ, sau khi chết lại được an táng bằng lễ Tần vị. Bà cứ thế trải qua Thái Tổ, Thái Tông, Thế tổ cùng Thánh Tổ tới bốn cái triều đại, là nhân chứng ở giữa chứng kiến hết thảy sự kiện lịch sử trọng đại. | ” |
— Lịch sử chân thật của Tô Ma Lạt Cô (历史上真实的苏麻喇姑) - Từ Quảng Nguyên (徐广源)
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ |  苏麻喇姑心灵手巧，在裁剪方面也是行家里手，凡她做的衣服，既合身，又美观，因此曾参与清朝衣冠饰样的制定。 . Tô Ma Lạt Cô tâm linh thủ xảo, ở  phương diện cắt may cũng là người thạo nghề. Phàm những quần áo bà làm ra, đã vừa người lại đẹp đẽ, bởi vậy từng tham dự việc chế định sức dạng y quan của triều Thanh. | ” |
— Tân hoa báo (新华网)
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ |  姑性好佛法，暮年持素。终岁不沐浴，惟除夕日量为洗濯。将其秽水自饮，以为忏悔云。 . Tô Ma Lạt Cô, thích Phật pháp, tuổi già hay ăn chay. Những năm tháng cuối đời bà không tắm gội gì, riêng ngày Trừ tịch thì lại tắm rửa, lấy nước tắm ấy tự uống vào, cho là phép sám hối vậy. | ” |
— Khiếu đình tạp lục (啸亭续录) - Chiêu Liên
Trong văn hóa đại chúng

| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| Năm | Phim ảnh truyền hình | Diễn viên |
| 1993 | Khang Hi đại đế (康熙大帝) | Chu Na |
| 2001 | Khang Hi vương triều (康熙王朝) | Như Bình |
| 2012 | Hiếu Trang bí sử (孝庄秘史) | Hồ Tĩnh |
| 2018 | Tô Mạt Nhi truyền kỳ (苏茉儿传奇) | Đỗ Nhược Khê |
Allantodia prolixa

| Allantodia prolixa> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
Ngành (divisio): Pteridophyta
Lớp (class): Polypodiopsida
Bộ (ordo): Polypodiales
(không phân hạng): Eupolypods II
Họ (familia): Woodsiaceae
Chi (genus): Allantodia
Loài (species): A. prolixa
Danh pháp hai phần
Allantodia prolixa (Rosenst.) Ching, 1964 
Allantodia prolixa là một loài thực vật có mạch trong họ Woodsiaceae. Loài này được (Rosenst.) Ching miêu tả khoa học đầu tiên năm 1964.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Allantodia prolixa”. Truy cập ngày 13 tháng 8 năm 2013.
Tô Ký

Thiếu tướng Tô Ký (1919-1999) là một tướng lĩnh của Quân đội nhân dân Việt Nam; nguyên Phó Tư lệnh Quân khu 7, Tỉnh đội trưởng Sài Gòn Gia Định, Chánh án Tòa án Quân sự Trung ương, Tư lệnh kiêm Chính ủy Quân khu 3;
Ông quê xã Bình Mỹ, Củ Chi, Thành phố Hồ Chí Minh.
Ông tham gia cách mạng năm 1936, nhập ngũ năm 1945, được phong quân hàm Thiếu tướng năm 1961, gia nhập Đảng Cộng sản Đông Dương năm 1937.
Tóm tắt quá trình hoạt động

Từ năm 1936 đến năm 1937, ông tham gia Hội Tương tế ái hữu.
Năm 1939, ông làm Huyện ủy viên huyện Hóc Môn; bị thực dân Pháp bắt, kết án 5 năm tù và đày đi biệt xứ. Ông đã 2 lần vượt ngục vào tháng 3 năm 1941 và tháng 3 năm 1945.
Năm 1945, ông làm Tỉnh ủy viên tỉnh Gia Định, phụ trách quân sự và tham gia lãnh đạo khởi nghĩa ở Gia Định.
Năm 1946, ông làm Chi đội trưởng Chi đội 12 (Khu 7), có công thành lập lực lượng vũ trang chi đội 12, sáng lập ra quân Giải phóng liên quận Hóc Môn - Bà Điểm - Đức Hòa. Ông cùng Trần Văn Trà, Trung tướng Nguyễn Bình đã thống nhất lực lượng quân sự quân khu VII và thống nhất lực lượng Giải phóng quân Nam Bộ trong hệ thống Quân đội nhân dân Việt Nam dưới sự lãnh đạo của Xứ ủy Nam Bộ. Đây là nhiệm vụ có ý nghĩa vô cùng quan trọng cho sự nghiệp giải phóng dân tộc. Việc thống nhất các giáo phái, các lực lượng vũ trang...là việc làm tối quan trọng, tạo nên sức mạnh tổng hợp (chiến tranh nhân dân), yếu tố tiên quyết cho thắng lợi sau này.
Từ năm 1947 đến năm 1950, ông làm Tư lệnh Đặc khu Sài Gòn - Chợ Lớn, Thường vụ khu ủy, Phó Tư lệnh Quân khu 7.
Từ năm 1951 đến năm 1953, ông làm Tỉnh đội trưởng, Bí thư Tỉnh ủy Gia Định.
Từ năm 1954 đến năm 1955, ông làm Trưởng ban Ban Chuyển quân tập kết khu Hàm Tân, Xuyên Mộc; Chủ nhiệm Phòng cung cấp Phân Liên khu miền Đông Nam Bộ.