Âm vị học tiếng Hán thượng cổ
Phụ âm đầu > Tiếng Hán trung cổ

Việc phục nguyên tiếng Hán thượng cổ thường lấy xuất phát điểm ở "tiếng Hán trung cổ sơ kỳ", tức hệ thống âm vị được bày ra trong Thiết vận, một vận thư (tự điển vần) xuất bản lần đầu vào năm 601 CN với nhiều phiên bản tu bổ trong nhiều thế kỷ tiếp theo. Theo lời phi lộ của tác giả, Thiết vận không đơn thuần là một bản ghi âm các phương ngữ đương đại, mục đích chính của nó là chuẩn hóa phát âm Hán tự và cho phép người học có thể đọc các Hán thư kinh điển một cách nhất quán, và hiển nhiên để đạt được điều này thì tự điển sẽ phải tổng hòa và cào bằng sự khác biệt phương ngữ trên khắp lãnh thổ rộng lớn của Trung Hoa đương thời (mô hình này còn được gọi là hệ thống thông biện). Những tự điển kiểu Thiết vận áp dụng phiên thiết để ghi chú cách đọc Hán tự, chủ trương phân tích âm tiết thành hai phần là thanh mẫu (initial; tức phụ âm đầu hoặc khởi âm) và vận mẫu (final; tức vần hoặc chung âm). Các vận đồ đời nhà Tống có đưa ra những phân tích khu biệt về thanh mẫu và vận mẫu trong Thiết vận, song chúng chưa hẳn là một phân tích ngữ âm hàn lâm thực thụ. Mặt khác, vận đồ cũng bị ảnh hưởng bởi sự phát âm lệch thời của đời sau. Giới ngôn ngữ học đã cố gắng xác định các đặc điểm ngữ âm khu biệt bằng cách nghiên cứu cách thức phát âm ở các biến thể tiếng Trung hiện đại và vốn từ mượn Hán trong tiếng Nhật, tiếng Hàn và tiếng Việt (còn gọi là ngữ liệu ngoại Hán), song nhiều chi tiết về vận mẫu vẫn đang bị tranh cãi.
Cuốn Thiết vận phân biệt các thanh mẫu sau đây, mỗi thanh mẫu được đặt tên truyền thống và được phân loại dựa trên vận đồ như sau:
|  |  | Môi | Răng | Tắc Quặt lưỡi | Xuýt răng | Xuýt quặt lưỡi | Ngạc cứng | Ngạc mềm | Thanh hầu |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Tắc hay tắc-xát | vô thanh | 幫 p- | 端 t- | 知 tr- | 精 ts- | 莊 tsr- | 章 tsy- | 見 k- | 影 ʔ- |
| Tắc hay tắc-xát | bật hơi | 滂 ph- | 透 th- | 徹 trh- | 清 tsh- | 初 tsrh- | 昌 tsyh- | 溪 kh- |  |
| Tắc hay tắc-xát | hữu thanh | 並 b- | 定 d- | 澄 dr- | 從 dz- | 崇 dzr- | 禪 dzy- | 群 g- |  |
| Mũi | Mũi | 明 m- | 泥 n- | 娘 nr- |  |  | 日 ny- | 疑 ng- |  |
| Xát | vô thanh |  |  |  | 心 s- | 生 sr- | 書 sy- |  | 曉 x- |
| Xát | hữu thanh |  |  |  | 邪 z- | 俟 zr- | 船 zy- |  | 匣/云 h- |
| Tiếp cận | Tiếp cận |  | 來 l- |  |  |  | 以 y- |  |  |
Thông qua nghiên cứu ngữ nghĩa từ vựng được dùng bởi các tác giả thời Đông Hán, nhà bác ngữ học đời nhà Thanh Tiễn Đại Hân đã phát hiện ra rằng các dãy âm tắc quặt lưỡi và răng dường như không phân biệt vào thời Hán trung cổ. Do vậy, danh sách 32 thanh mẫu (lược âm /ʐ/ hiếm gặp) vẫn được dùng bởi một số học giả Trung Quốc cho tới ngày nay, với đại diện tiểu biểu là Hà Cửu Doanh. Đầu thế kỷ thứ 20, Hoàng Khản đã xác định 19 thanh mẫu của tiếng Hán trung cổ có thể đi kèm với đa dạng các vận mẫu; ông gọi chúng là "thanh mẫu nguyên thủy", tức các phụ âm đầu nguyên bản, phát sinh ra các phụ âm khác:
|  |  | Môi | Răng | Xuýt răng | Ngạc mềm | Thanh hầu |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Tắc hoặc tắc-xát | vô thanh | p- | t- | ts- | k- | ʔ- |
| Tắc hoặc tắc-xát | bật hơi | ph- | th- | tsh- | kh- |  |
| Tắc hoặc tắc-xát | hữu thanh | b- | d- | dz- |  |  |
| Mũi | Mũi | m- | n- |  | ng- |  |
| Tắc-xát | vô thanh |  |  | s- |  | x- |
| Tắc-xát | hữu thanh |  |  |  |  | h- |
| Tiếp cận | Tiếp cận |  | l- |  |  |  |