stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Giáo dục Hải Phòng
Bậc tiểu học, mầm non

Hải Phòng
- Đến năm 2020, toàn thành phố Hải Phòng có khoảng 339 trường mầm non, trong đó có 250 trường công lập; có 218 trường tiểu học; có 186 trường THCS, 12 trường TH&THCS, trong đó 197 trường công lập; có 55 trường THPT, 01 trường TH&THPT, 01 trường THCS&THPT, 02 trường đa cấp (TH+THCS+THPT), 01 trường liên cấp quốc tế, trong đó có 40 trường công lập.
Các trường liên cấp

Các trường như Trường PTLC Vinschool Imperia, trường PTLC Gateway tại Hải Phòng là các trường liên cấp có các bậc học từ tiểu học, THCS và THPT.
Chú thích

↑  có thời gian được hiểu là các trường chuyên
↑  “Trường tiểu học & THCS Gateway Hải Phòng”. Bản gốc lưu trữ ngày 27 tháng 5 năm 2019.
Tham mưu trưởng Hải quân Mỹ thăm Đại Học Hàng Hải
Logfia

| Logfia |
| --- | --- |
Logfia gallica
Phân loại khoa học
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
Bộ (ordo): Asterales
Họ (familia): Asteraceae
Chi (genus): Logfia
Logfia là một chi thực vật có hoa trong họ Cúc (Asteraceae).
Loài

Chi Logfia gồm các loài:
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Logfia”. Truy cập ngày 25 tháng 9 năm 2013.
Xôi

Một nắm xôi được bọc trong lá chuối.
Một mâm cỗ cưới người Việt tại Tiên Lãng, Hải Phòng với đĩa xôi trắng kèm ruốc bên các món khác.
Xôi là một món ăn thông dụng được làm từ nguyên liệu chính là gạo nếp, đồ/hấp chín bằng hơi nước, thịnh hành trong ẩm thực của nhiều nước châu Á.
Nguyên liệu

Nguyên liệu chính để làm xôi thông thường là các loại gạo nếp, và đôi khi là các loại gạo tẻ thơm dẻo. Ngoại trừ xôi trắng thường chỉ có gạo nếp với một chút muối ăn cho thành phẩm là những hạt xôi dẻo màu trắng ngà, đa số các loại xôi khác đều có kết hợp với các chất tạo màu, tạo vị như lá cẩm (màu tím), lá dứa hay lá riềng (màu xanh), gấc (màu đỏ), bột dành dành hay bột nghệ (màu vàng). Một số dân tộc (như dân tộc Tày, Người Nùng, dân tộc Mường) sử dụng nhiều loại nước sắc từ lá, củ, rễ thực vật các loại để tạo nên xôi nhiều màu sắc. Các nguyên liệu kết hợp khác như các loại hạt đỗ xanh, đỗ đen, lạc, hạt dưa, hạt sen, hạt điều, ngô, cơm dừa; các loại thực phẩm nguồn gốc động vật như thịt, cá; các loại hoa quả như xoài, sầu riêng v.v. được sử dụng tạo nên nhiều dạng xôi. Các thực phẩm ăn kèm như ruốc, muối vừng, pa tê, xúc xích, thịt quay, xá xíu, thịt hun khói, thịt gà, trứng, giò lụa, giò bò, chả, lạp xưởng cũng cho món xôi những hương vị và chất lượng riêng biệt.
Cách làm

Cách làm xôi nhìn chung rất đa dạng không chỉ tùy loại xôi mà còn tùy tập quán, phong tục và kinh nghiệm của người nội trợ. Tuy nhiên, hầu hết xôi đều thực hiện bằng cách ngâm gạo nếp trong một thời gian khoảng vài tiếng đồng hồ cho gạo mềm, đãi sạch, trộn với một ít muối và phối trộn với các nguyên liệu riêng biệt tùy theo loại xôi. Sau đó cho nguyên liệu vào chõ/xửng, đổ một lượng nước sôi vào đáy nồi, đặt chõ lên trên nồi sao cho nguyên liệu trong nồi tiếp xúc nhiều nhất với hơi nước nhưng không bị chạm vào nước. Cho nồi lên bếp đậy kín, đun cách thủy trong lửa nhỏ đến khi hạt xôi chín dẻo. Người nội trợ có thể tận dụng nồi cơm điện với ngăn hấp cách thủy hoặc các nồi làm xôi, làm các thực phẩm hấp chuyên dụng, thay thế cho nồi chõ truyền thống.
Sự phổ biến

Xôi là thực phẩm phổ biến ở nhiều nước châu Á. Ở Lào và Đông Bắc Thái Lan, xôi được sử dụng thường xuyên như cơm ở Việt Nam. Người Thái Lan và người Lào cũng thường dùng xôi kèm với một số loại quả như xôi xoài, xôi sầu riêng hay xôi chuối. Một số dân tộc thiểu số tại Việt Nam như Người Mường, người Khơ me sử dụng xôi như một đồ ăn chủ lực hàng ngày, trong khi dân tộc Việt (Kinh) chủ yếu dùng cơm làm từ gạo tẻ, chỉ dùng xôi như một bữa ăn phụ vào buổi sáng như một thức quà, hoặc trong các ngày lễ, tết, thôi nôi, cưới hỏi như một đồ cúng không thể thiếu trên mâm cỗ cúng.
Một số loại xôi > Đặc sản địa phương

Ở một số nơi món xôi không chỉ nổi tiếng mà còn được nâng tầm lên thành đặc sản như: xôi Phú Thượng ở Hà Nội, xôi Hà Tiên ở Kiên Giang, xôi sắn Tây Bắc, xôi chim Nhật Tân ở huyện Kim Bảng, Hà Nam, xôi cá rô ở thành phố Nam Định, xôi chả mực Hạ Long, xôi thịt Hải Phòng, xôi ngũ sắc của đồng bào vùng cao Tây Bắc như Lai Châu, Mường Lò, Mường So, Sa Pa...
Một số dị bản

Cơm lam khi sử dụng gạo nếp nương cho vào ống tre, ống nứa và lùi chín trên lửa cũng có thể coi là một dạng xôi. Xôi chè dùng xôi vò kèm với chè ngọt làm từ bột đao, đường kính, là đồ dùng trong lễ cúng thôi nôi và còn được sử dụng như một thức quà mát, lành. Xôi cốm không dùng gạo nếp mà sử dụng cốm để đồ xôi, sau đó thường trộn với đường kính. Xôi chiên phồng hay bánh phồng vẽ dùng xôi trắng cán nát, trộn với một số hương liệu như nước gừng, nước gỗ vang, lá dứa, bột quả dành dành để tạo màu xanh, đỏ, vàng, dàn mỏng cắt miếng, phơi khô và chiên nở phồng trong chảo mỡ. Cơm cháy, xôi cháy hay xôi chiên làm từ xôi trắng cán nhuyễn, dàn mỏng và cho vào tủ lạnh để cứng lại sau đó cắt miếng chiên vàng giòn trong chảo, ăn kèm với nước sốt, thịt lợn xay, thịt bò và ruốc thịt.
Xôi trong văn học > Thành ngữ, tục ngữ

Mặt xôi thịt
Xôi thịt nó bịt lấy miệng
Ăn xôi chùa, quét lá đa
Ăn mày mà đòi xôi gấc
Cơm tẻ ăn no, xôi vò chả thiết
Xôi hỏng bỏng không
Xôi giả vạ thật
Ăn xôi chùa ngọng miệng
Ăn xôi đòi đĩa
Hết xôi rồi việc
Gần chùa chẳng được ăn xôi
Xôi trong văn học > Thơ, ca dao

Cố đấm ăn xôi xôi lại hẩm / cầm bằng làm mướn mướn không công (thơ Hồ Xuân Hương)
Đói thì thèm thịt, thèm xôi / Đã no cơm tẻ thì thôi mọi bề (ca dao)
Giúp em một thúng xôi vò / Một con lợn béo, một vò rượu tăm (ca dao)
Có duyên lấy được chồng già / Ăn xôi bỏ cháy, ăn gà bỏ xương (ca dao)
Phú ông xin đổi nắm xôi / Bờm cười... (ca dao)
Mẹ già như chuối ba hương / Như xôi nếp một như đường mía lau (ca dao)
Mẹ em tham thúng xôi rền / Tham con lợn béo tham tiền Cảnh Hưng (ca dao)
Xôi trong văn học > Văn chương

Nhà văn Thạch Lam, khi miêu tả về xôi và người bán xôi trong thiên tùy bút Quà Hà Nội đã viết:
...xôi nồng mùi gạo nếp. Xôi đậu, xôi lạc, xôi vừng mỡ và dừa. Ồ, cái xôi vừng mỡ, nắm từng nắm con, ăn vừa ngậy vừa bùi. Mà có đắt gì đâu! Ăn một, hai xu là đủ rồi. Mùa rét thì xôi nóng, hãy còn hơi bốc lên như sương mù, ăn vừa nóng người vừa chắc dạ.
Và có ai ngẫm nghĩ kỹ cái vị hành khô chưng mỡ ở trong bát ngô nếp non bung: hành giòn và thơm phức, những hạt ngô béo rưới chút nước mỡ trong... Ngô bung (xôi lúa) thì có nhiều hàng ngon, nhưng ngon nhất và đậm nhất là ngô bung của một bà già trên Yên Phụ
...Muốn thức quà no, thì lại hàng xôi, cơm của bà cụ phố hàng Khoai. Bà dọn hàng trước cửa chợ (Đồng Xuân) đã từ lâu lắm, không biết đã mấy năm rồi, và chỉ dọn từ lúc chín, mười giờ tối trở đi cho đến sáng. Bà bán đủ các thức xôi: xôi vò, ăn bùi và béo, xôi đỗ ăn đậm vị, xôi lạc ăn vui miệng, đôi khi cả xôi gấc đỏ tươi, lúc xới ra, khói bốc thơm phức...
Chú thích

↑  “Ý nghĩa 5 màu trong xôi ngũ sắc”. Báo điện tử Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam. Bản gốc lưu trữ ngày 8 tháng 12 năm 2015. Truy cập 2 tháng 12 năm 2015.
↑  ba món quà đặc sản trên phố Lò Đúc Lê Thương, VnExpress Thứ ba, 24/3/2015 | 10:14 GMT+7
↑  “Cách làm xôi chim thơm dẻo đổi vị cuối tuần”. Bản gốc lưu trữ ngày 3 tháng 1 năm 2016. Truy cập ngày 14 tháng 1 năm 2016.
↑  Mẹo đơn giản nấu xôi đỗ xanh bằng nồi cơm điện Thanh Lê/Theo Khỏe & Đẹp. Phunutoday.vn cập nhật lúc: 20:00 07/01/2015
↑  Bí mật của gánh xôi gà siêu đông khách chợ bà Chiểu Lưu trữ 2015-12-08 tại Wayback Machine Huỳnh Hằng Zing 14:38 19/06/2015
↑  Cách nấu xôi gấc thơm ngon đón năm mới
↑  Cách làm kem xôi ngọt mát đập nát nắng nóng ngày hè
↑  Xôi lá cẩm (dự thi)
↑  Xôi lá dứa hạt sen thơm ngon
↑  “Xôi lúa - món quà sáng thơm hương đồng quê”. Bản gốc lưu trữ ngày 8 tháng 12 năm 2015. Truy cập ngày 2 tháng 12 năm 2015.
↑  Xôi lúa linh hồn của xôi Bắc
↑  “Sao lại là xôi lúa”. Bản gốc lưu trữ ngày 8 tháng 12 năm 2015. Truy cập ngày 30 tháng 11 năm 2015.
↑  Nấu xôi sắn thơm ngon bằng nồi cơm điện
↑  8 cách biến tấu cho xôi trắng hết đơn điệu
↑  Trứ danh chả mực xôi trắng Quảng Ninh
↑  Bữa sáng thơm ngon với xôi xéo tự làm
↑  “Hội liên hiệp Phụ nữ”. Bản gốc lưu trữ ngày 11 tháng 10 năm 2006. Truy cập 25 tháng 8 năm 2014.
↑  Xôi xoài thơm ngon đến ứa nước miếng
↑  Xôi cốm thanh khiết hương vị thu Hà thành
↑  Xôi chiên phồng
↑  Món gà nướng lu xôi cháy ở Bình Định
↑  Những món xôi ngon lạ ở Hà Nội
Chõ (xanh) đồ xôi truyền thống: chõ đất và nồi nhôm.
Chõ đồ xôi hiện đại: Chõ và nồi nhôm đúc liền.
Xôi gấc.
Xôi gà.
Xôi lá cẩm.
Xôi ngũ sắc.
Xôi trắng ăn kèm giò bò, trứng, dưa chuột bóp chua ngọt.
Xôi xéo với đậu xanh xéo, hành phi và mỡ nước.
Một loại xôi chiên làm từ xôi cán mỏng cắt miếng rán vàng trong chảo mỡ, ăn kèm với thịt sốt, dưa muối xổi bắp cải rau cần cà rốt.
Boronia yarrowmerensis

| Boronia yarrowmerensis> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
Bộ (ordo): Sapindales
Họ (familia): Rutaceae
Chi (genus): Boronia
Loài (species): B. yarrowmerensis
Danh pháp hai phần
Boronia yarrowmerensis Duretto, 2003 
Boronia yarrowmerensis là một loài thực vật có hoa trong họ Cửu lý hương. Loài này được Duretto mô tả khoa học đầu tiên năm 2003.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Boronia yarrowmerensis”. Truy cập ngày 12 tháng 6 năm 2013.
Jalcophila

| Jalcophila> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
Bộ (ordo): Asterales
Họ (familia): Asteraceae
Chi (genus): Jalcophila
Jalcophila là một chi thực vật có hoa trong họ Cúc (Asteraceae).
Loài

Chi Jalcophila gồm các loài:
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Jalcophila”. Truy cập ngày 25 tháng 9 năm 2013.
Myrcia yasuniana

| Myrcia yasuniana |
| --- | --- |

Phân loại khoa học 
Giới:: Plantae
nhánh:: Tracheophyta
nhánh:: Angiospermae
nhánh:: Eudicots
nhánh:: Rosids
Bộ:: Myrtales
Họ:: Myrtaceae
Chi:: Myrcia
Loài:: M. yasuniana
Danh pháp hai phần
Myrcia yasuniana (M.L.Kawas. & Á.J.Pérez) A.R.Lourenço & E.Lucas

Các đồng nghĩa
 Calyptranthes yasuniana M.L.Kawas. & Á.J.Pérez
Myrcia yasuniana là một loài thực vật có hoa trong Họ Đào kim nương.
Chú thích

↑  Plants of the World Online (2024). “Myrcia yasuniana”. Truy cập ngày 23 tháng 12 năm 2024.
Syncephalum

| Syncephalum> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
Bộ (ordo): Asterales
Họ (familia): Asteraceae
Chi (genus): Syncephalum
Syncephalum là một chi thực vật có hoa trong họ Cúc (Asteraceae).
Loài

Chi Syncephalum gồm các loài:
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Syncephalum”. Truy cập ngày 25 tháng 9 năm 2013.
Thái Lập Thành

Ông Thái Lập Thành
Thái Lập Thành (1899-1951) là một nhân sĩ trí thức, chính khách Việt Nam. Ông từng là một viên chức trong chính quyền thuộc địa, hàm Đốc phủ sứ, nguyên Tổng trấn Nam phần kiêm Đô trưởng Sài Gòn. Tuy là một nhân sĩ hoạt động bí mật cho Việt Minh, nhưng oái ăm thay, ông lại bị tử thương trong một vụ ném bom, chính do Việt Minh, qua một đội viên cảm tử, nhằm ám sát tướng Pháp Charles Marie Chanson.
Xuất thân và làm viên chức thuộc địa

Ông sinh năm Kỷ Hợi (1899) tại Bạc Liêu, xuất thân trong một gia đình điền chủ giàu có theo đạo Phật. Thuở nhỏ, ông từng theo học bậc Trung học tại trường Collège de My Tho trước khi lên Sài Gòn theo học tại Collège Chasseloup-Laubat và tốt nghiệp tại đây.
Sau khi tốt nghiệp Trung học, ông nhập ngạch hành chánh làm công chức cho chính quyền thuộc địa, từng làm chủ quận ở các tỉnh Nam Bộ. Có thể ông đã gia nhập đạo Cao Đài thời gian này.
Năm 1943, ông về làm việc ở Dinh Thống đốc Nam Kỳ, thăng đến ngạch Đốc phủ sứ.
Nhiệm chức Thủ hiến và cái chết bất ngờ

Năm 1945, khi Việt Minh giành được chính quyền, ông về quê cũ ở Bạc Liêu để ẩn cư. Sau khi người Pháp tái chiếm được Nam Bộ, để tranh thủ nhân tâm, đã cho thành lập chính phủ Nam Kỳ quốc và giao một số chức vụ hành chính cao cấp cho người Việt nắm giữ. Do thái độ không hợp tác với Việt Minh, cũng như quá khứ công chức thuộc địa, ông được bổ nhiệm làm Tỉnh trưởng tỉnh Gò Công.
Sau khi Quốc gia Việt Nam được thành lập, ông được cử làm Tổng trấn Nam phần kiêm Đô trưởng Sài Gòn.
Ngày 31 tháng 7 năm 1951 trên đường đi công vụ cùng tướng Pháp Chanson, ông bị tử thương tại thị xã Sa Đéc do người của Việt Minh ném lựu đạn.
Trước năm 1975 có ba con đường mang tên Thái Lập Thành, một đường ở Saigon sau năm 1975 đổi thành đường Đông Du, một đường ở Gia Định sau năm 1975 đổi thành đường Phan Xích Long, một đường ở Bạc Liêu sau năm 1975 đổi thành đường Điện Biên Phủ.Ở Gò Công, trước năm 1975,cũng có đường Thái Lập Thành và trường tiểu học Thái lập Thành (gần nhà đèn).
Chú thích

↑  “Việt Nam thế kỉ 20”. Bản gốc lưu trữ ngày 7 tháng 8 năm 2016. Truy cập 15 tháng 3 năm 2015.
Đê Hồng Đức

Đê Hồng Đức là tuyến đê biển cổ, được đắp từ năm 1472 đến năm 1474, niên hiệu Hồng Đức thời vua Lê Thánh Tông để ngăn nước mặn xâm nhập vào vùng ven biển trấn Sơn Nam thời Hậu Lê. Tuyến đê này dài khoảng 50 km nối từ vị trí cửa Thần Phù (sông Nhà Lê) tới cửa Muôn Hải (sông Hồng), thuộc các huyện Yên Mô, Yên Khánh của Ninh Bình và Nghĩa Hưng, Hải Hậu của Nam Định hiện nay. Đây là tuyến đê biển ngăn nước mặn đầu tiên trong lịch sử Việt Nam. Tuyến đê Hồng Đức ra đời đánh dấu sự phát triển của Nông nghiệp Đại Việt thời Lê sơ, mở màn cho công cuộc khai hoang lấn biển của người Việt.
Lịch sử

Trong cách nhìn tổng quát về vai trò, vị trí, tiềm lực kinh tế, quân sự của các địa phương, trong quốc gia thống nhất, Nguyễn Trãi đã xếp xứ Sơn Nam – “nơi có số nhân Đinh cao nhất toàn quốc”: “Đứng đầu phên dậu ở phía Nam. Lý Tử Tấn thì nhận xét: “Vùng Sơn Nam bằng phẳng, cao ráo cấy lúa thích hợp, nhân công làm lụng hơn các lộ khác, các phí dụng nuôi quân của triều đình đều nhờ ở vùng này”.
Nằm trong vùng như vậy, khu vực ven biển Nam sông Hồng có một vị trí đặc biệt về nhiều mặt. Hệ thống giao thông đường thủy – vốn có vai trò to lớn trong điều kiện địa hình Việt Nam – ở vùng Nam sông Hồng nối liền từ Bắc vào Nam. Tất cả các lần luyện tập quân thủy – bộ, đưa quân đi đánh Chiêm Thành… Lê Thánh Tông đều sử dụng khu vực này.
Những tài liệu địa chất kết hợp với tài liệu địa phương cho phép bổ sung vì diện mạo, đặc biệt là vị trí của các cửa sông lớn, trên cơ sở đó vạch ra giới hạn gần đúng của bờ biển khu vực này trong thời gian đó như sau:
Cửa Thần Phù: Cửa biển này đã lùi sâu hơn 12 km trong đất liền. Thế kỷ XV, trong thơ Nguyễn Trãi, cửa Thần Phù vẫn “nổi sóng mười trượng, sóng rồng như cá kình phun ầm ầm Nam – Bắc, núi liền như giáo dựng”. Đến thời Hồng Đức (1470 – 1479) Lê Thánh Tông có dịp qua đây. Trong tập Minh lương cẩm tú, vịnh các cửa biển lớn đương thời, ông đã xếp cửa Thần Phù “Bãi hạc sông sâu xoáy…sóng biển dậy ù ù” vào hàng thứ hai. Sách Đại Nam nhất thống chí chép về núi này có ghi “Núi khá cao, người đi ngoài biển thường trông vào làm tiêu chí nên lại có tên là Vọng Sơn. Bên cạnh có ngọn núi nhỏ là Mao Sơn. Sông Trinh Giang chảy phía Tây, sông Càn chảy quanh phía Đông tức là cửa biển Yên Mô thuộc châu Trường Yên xưa. Làng Càn hay Yên Mô Càn… chính là dấu tích cửa Càn”.
Cửa Đại An: cửa biển này ngày nay đã cách xa biển cả, nhưng trong lịch sử các tên cửa Đại Nha, Đại Ác, Đại An được nhắc đến khá sớm và nhiều lần. Thế kỷ thứ VI dòng cửa sông Đáy còn chảy qua khu vực phía Nam thành phố Hoa Lư ngày nay. Cửa biển mà Triệu Việt Vương chạy đến là vùng Độc Bộ, nơi sông Đào đổ vào sông Đáy. Thời gian sau, sông Đáy vượt qua đoạn Hưng Chinh, Đào Khê đã gặp dòng Ninh Cơ – như tài liệu địa chất xác định – ở vị trí bến đò Tam Tòa nối 2 xã Khánh Cường - Nghĩa Trung ngày nay.
Cửa Muộn Hải: là cửa chính sông Hồng, nay tiến ra xa hơn là cửa Ba Lạt. Ở thế kỷ XV, các tài liệu như toàn thư, cương mục chỉ thấy chép Cửa Muộn Hải huyện Giao Thủy. Tài liệu địa chất cho rằng cửa sông Hồng đổ ra biển ở thế kỷ XV là địa phận xã An Đạo (bờ Bắc sông Ngô Đồng huyện Xuân Thủy ngày này). Nơi đây còn dẫn tích những cồn cát cổ được hình thành ở cửa sông – nay còn có làng Cát Xuyên.
Với 4 cửa biển Thần Phù, Cửa Càn, Đại An, Muộn Hải, chúng ta có giới hạn gần đúng của đường ven biển Nam sông Hồng thời Lê sơ. Chính đường giới hạn này chỉ ra hình ảnh của con đê ngăn mặn thời đó: Đê Hồng Đức. Xác định được đê này cũng bổ sung việc xác định giới hạn bờ biển lúc bấy giờ.
Ghi chép

Cương mục khi đề cập đến đê Hồng Đức có viết:
Năm 1978, tác giả của “Tìm hiểu công cuộc khẩn hoang thành lập huyện Tiền Hải –Kim Sơn” xác định đoạn đê trên dài 25km. Năm 1982, dựa vào các tài liệu địa phương như Ninh Bình, tỉnh chí, Yên Mô đinh bi ký, Đê lộ bi ký… Tác giả cuốn chế độ ruộng đất ở Việt Nam thế kỷ XI – XVIII đã xác định những ghi chép của Cương Mục và chỉ ra đoạn đê ở xã Yên Mô được đắp vào năm 1472, ở xã Phù Sa – Nghĩa Hưng vào năm 1474.
Ngày nay ở các huyện Nghĩa Hưng và Bắc Hải Hậu, nhân dân rất quen thuộc với cái tên đê Hồng Đức. Ở địa phận Nghĩa Hưng (đối diện với đoạn đê Hồng Đức bên bờ Nam sông Đáy) còn có một loạt làng xã như Đại Đê, Quỹ Đê, Liễu Đê… Tương truyền được đặt từ thời này. Từ bờ Bắc sông Minh Cường – theo dọc đường 58 qua các xã Trực Hùng, Trực Cường, Hải Anh, Hải Bắc về đến Hối Khê… theo nhân dân địa phương chính là dấu tích đường đê được đắp vào thời Hồng Đức. Một tài liệu lịch sử – địa lý, do một trí thức người địa phương viết vào thế kỷ XIX là tạp chí Hà Lan – còn ghi rõ: “Đê Hồng Đức vào huyện Hải Hậu, đi ven hữu ngạn sông Hà Lạn. Từ Bắc xuống Nam qua đường hàng tỉnh cách chùa Hà Lạn 700 thước quay dần về phía Tây”.
Công việc đắp đê ngăn mặn ở vùng cửa biển trọng yếu như Thần Phù trên trục đường gia thông thủy Bắc Nam – không phải chỉ còn là công việc của cấp phủ huyện mà do chính một đại thần: Lê Niệm trực tiếp chỉ đạo.
Cùng với sự quan tâm đầu tư của Trung ương, nhà Lê còn yêu cầu các phủ huyện của vùng Sơn Nam đặc biệt lưu tâm tới việc đắp đê, khai thác đất đai vùng này, trong sắc dụ tháng 11 năm Tân Mão – 1471, Lê Thanh Tông yêu cầu các quan thừa tuyên phủ, huyện ở Sơn Nam “phải mau mau đi xét các hạt núi chằm, bờ biển, chỗ nào có thể đào được…hạn trong trăm ngày phải tâu rõ ràng lên; nếu để quá muộn sai vệ sĩ cẩm y đi xét hỏi ra thì phủ huyện phải bãi chức sung quân vào Quảng Nam…”.
Đoạn từ cửa Thần Phù đến cửa Càn, dựa vào nguồn đá của dải Yên Duyên, đê được kè đá vững chắc. Ở những đoạn khác, theo xác định của tài liệu địa chất, qua những dấu tích còn lại, đê được bồi đắp trên gờ của bờ cát cổ do sóng biển tạo thành. Theo dân gian truyền lại những người đắp đê đã phải đào dải hào sâu song song chân cồn cát, chuyển đất sét già đào từ nơi khác dồn vào lòng hào để làm chân đê, sau đó mới đắp dần lên.
Đoạn đê đá chắc chắn ở vùng cửa Thần Phù đã trở thành lũy thành vững chãi bảo vệ cho cửa biển – cửa khẩu quan trọng trên trục đường thủy Bắc – Nam mà ít nhất những thế kỷ XVI – XVIII vẫn còn nhắc tới. Dải đê này còn trở thành đường giao thông thuận tiện trên hướng Tây Bắc – Đông Nam, thành nền tảng của con đường 55 ngày nay. Nhưng trước hết, đê Hồng Đức là đê ngăn nước mặn chủ yếu trở thành tường thành vững chắc đối đầu với sóng, gió, nước mặn bảo vệ xóm làng bảo vệ thành quả lao động vào mở ra địa bàn khẩn hoang của nhân dân vùng đồng bằng ven biển.
Cấu tạo

Ở thế kỷ XV, đê Hồng Đức là tuyến đê ngăn mặn có quy mô lớn kéo dài từ cửa Thần Phù, (nay thuộc xã Yên Lâm – Yên Mô- Ninh Bình) đến cửa Muộn Hải - cửa sông Hồng thời bấy giờ (nay thuộc Giao Thủy, Nam Định); Đương thời con đê này được đắp khá kiên cố. Có khoảng 5km (đoạn từ chân núi Soi nằm trong dãy núi con Lợn, thuộc thôn Thần Phù (xã Yên Lâm, Yên Mô) đến Cống Đồn thuộc làng Yên Mô Càn (nay thuộc xã Yên Mạc, huyện Yên Mô) được đắp bằng đá. Phần còn lại được đắp bằng đất.
Theo các tư liệu địa phương thì con đê được đắp bằng cách dựa vào những cồn cát ven biển, đào chân móng dọc theo dải cồn cát đó rồi chuyển đất sét già (đất đồng) từ trong chân núi ra dồn vào móng đê sau đó mới dùng đất thịt pha cát đắp lên. Khảo sát thân đê tại Cầu Bút (Côi Trì – Yên Mô)cho thấy thân đê có chiều rộng 6m, độ cao trung bình so với mặt ruộng là 1,56m. Sau lớp đá được rải sau này phía dưới là lớp đất thịt pha cát dày từ 1-1,2m, tiếp đó là lớp đất sét già dày 0, 8 – 1,1m.
Riêng đoạn đê bằng đá từ chân núi Soi nằm trong dãy núi con Lợn, thuộc thôn Thần Phù (xã Yên Lâm, Yên Mô) đến Cống Đồn thuộc làng Yên Mô Càn (nay thuộc xã Yên Mạc, huyện Yên Mô) người ta đã dùng hai loại thuyền to, thuyền nhỏ đan bằng tre, nứa để chở đá, khi đến chỗ cần đắp họ chọc thủng thuyền chở đá cho chìm xuống và nhảy sang thuyền con để trở vào bờ. Nguồn đá được nhân dân lấy từ những núi đá gần đó như núi Yên Dũng (Yên Mô).
Đê Hồng Đức được đắp bằng đá trộn đất sét cao, to, rộng, dài khoảng 50 km. Đê bắt đầu từ thôn Nhân Phẩm chạy qua các thôn xã như: Phù Sa, Đông Đoài, Càn thôn, Côi Trì (Yên Mô); Duyên Phúc, Cống Thủy, Nhuận Ốc, Bồng Hải (Yên Khánh); Đại Đê, Quỹ Đê, Liễu Đê (Nghĩa Hưng) và điểm cuối là Quần Anh, Hội Khê (Hải Hậu).
Chú thích

↑  “ĐÊ HỒNG ĐỨC VÀ CÔNG CUỘC KHẨN HOANG VÙNG VEN BIỂN NAM SÔNG HỒNG THỜI LÊ SƠ (PGS.TSKH NGUYỄN HẢI KẾ)”. Bản gốc lưu trữ ngày 30 tháng 8 năm 2021. Truy cập ngày 30 tháng 8 năm 2021.
↑  Khát vọng non sông: Vua Lê Thánh Tông với việc đắp đê Hồng Đức
↑  Nguyễn Trãi toàn tập – NXB xã hội, H.1976. tr.222.
↑  Lê Thánh Tông – Núi Thần Phù – trong Hồng Đức quốc âm thi tập.
↑  Đại Nam nhất thống trí – Quyển XIV – tỉnh Ninh Bình, Nhà XB KH xã hội H.1971. tr.239 – 240.
↑  Cương Mục – Cb XII – 32.
↑  Trương Hữu Quýnh – Chế độ ruộng đất – Sđd. Tr.43.
↑  Dẫn lại của Trương Hữu Quýnh – Chế độ ruộng đất…– Sđd – tr.120.
↑  Toàn thư BX quyển XIII – Sđd – tr.297
Anoscopus albifrons

| Anoscopus albifrons |
| --- | --- |
Con đực
Con cái
Phân loại khoa học
Vực (domain): Eukaryota
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Hemiptera
Họ (familia): Cicadellidae
Chi (genus): Anoscopus
Loài (species): A. albifrons
Danh pháp hai phần
Anoscopus albifrons Linnaeus, 1758 
Danh pháp đồng nghĩa
 Cicada albifrons (Linnaeus, 1758)  Acocephalus albifrons (Linnaeus, 1758)  Aphrodes albifrons (Linnaeus, 1758) 
Anoscopus albifrons là một loài côn trùng trong họ Họ Rầy xanh. Loài này được Carl Linnaeus mô tả lần đầu tiên vào năm 1758, trong ấn bản thứ 10 của cuốn sách Systema Naturae của ông. Nó phân bố trên khắp châu Âu, quần đảo Azores, một phần của Hoa Kỳ và Canada. Nó sinh sống ở những vùng đồng cỏ và trên cây thân thảo, có hoa lá rộng.
Phân loài

Anoscopus albifrons có hai phân loài hiện được công nhận. Tuy nhiên, loài này không khác nhiều so với A. limicola và A. duffieldi, và có khả năng là cùng loài với chúng. Nó tạo thành một quần thể giao phối với limicola, và duffieldi có thể được coi là một phân loài thích nghi đặc biệt.
A. a. albifrons (Linnaeus, 1758)
A. a. mappus Guglielmino và Bückle, 2015
Miêu tả

Con đực Anoscopus albifrons dài 3–4 mm (0,12–0,16 in), trong khi con cái dài 4–5 mm (0,16–0,20 in). Giống như các loài khác trong chi Anoscopus, A. albifrons có đỉnh đầu tròn và hoa văn đặc biệt. Tuy nhiên, cả con đực và con cái vẫn khó phân biệt, mặc dù đôi khi có thể xác định được con đực từ các bức ảnh.
Con đực của loài này có các dải ngang màu nhạt thay đổi và chỉ có thể được phân biệt với A. limicola, A. albiger và A. duffieldi bằng cách kiểm tra thể giao cấu của chúng. Con cái có màu hơi nâu và nhiều đốm, với các đặc điểm tương tự con cái của A. duffieldi.
Phân bố và môi trường sống

Loài này có nguồn gốc từ châu Âu, được tìm thấy ở Bồ Đào Nha, Pháp, Ý, Đức, Bỉ, Hà Lan, Luxembourg, Áo, Đan Mạch, Thụy Điển, Na Uy, Phần Lan, Latvia, Estonia, Vương quốc Anh và Đảo Man. Ngoài ra, nó đã được đưa đến Azores. A. albifrons cũng đã được du nhập vào Bắc Mỹ, ở vùng Ngũ Đại Hồ và Tây Bắc Thái Bình Dương.
Thể giao cấu của con đực Anoscopus albifrons