Thành Cát Tư Hãn
Di sản và đánh giá > Tại những nơi khác

Thế giới Hồi giáo trong quá khứ cũng như hiện tại đã và đang liên hệ Thành Cát Tư Hãn với vô vàn những ý thức hệ và niềm tin khác nhau. Bản năng thoạt đầu của các đạo sĩ Hồi giáo, sở dĩ vì họ chưa từng nghĩ đến viễn cảnh mình bị cai trị bởi thế lực ngoại đạo, là nhìn nhận Thành Cát Tư như người báo hiệu Ngày Phán xét của Chúa. Về sau, khi hóa ra thế giới không lụi tàn như dự báo và hậu duệ của người Mông Cổ bắt đầu cải đạo Hồi, giới Hồi giáo lại cho rằng Thành Cát Tư là công cụ thể hiện ý chí của Chúa, người được phó thác sứ mệnh củng cố thế giới Hồi giáo bằng cách thanh trừng các thành phần xấu độc cố hữu.
Ở châu Á hậu Mông Cổ, Thành Cát Tư đã trở thành biểu tượng của tính chính danh chính trị khi máu mủ của ông lần lượt nối nghiệp hãn tổ và cai trị các hậu quốc. Vì vậy, những kẻ lăm le ngai vàng phải biết kế hợp thức hóa sự chấp chính của mình: bằng cách lập vua bù nhìn mang trong mình dòng máu của Thành Cát Tư, hoặc bằng cách nhấn vào mối liên kết của mình với vị cố hãn. Ví dụ, Hoàng đế Thiếp Mộc Nhi, người sáng lập Đế quốc Timur ở Trung Á, vận dụng cả hai kế sách: ông tôn vinh các hậu duệ của Thành Cát Tư là Soyurgatmish và Sultan Mahmud, đồng thời tuyên truyền thổi phồng vai trò của Cáp Lạp Sát Nhi Na Nhan, một trong những tiểu tướng của Thành Cát Tư, như là họ ràng ruột thịt và phó thống soái của vị hãn. Ngoài ra, Thiếp Mộc Nhi còn cưới hai người con gái cũng là hậu duệ của Thành Cát Tư. Babur, người sáng lập Đế quốc Mughal ở Ấn Độ, mượn danh cả Thiếp Mộc Nhi và Thành Cát Tư để củng cố quyền lực. Tới thế kỷ thứ 18, Thành Cát Tư được nhân dân Trung Á coi như là người khai sinh trật tự xã tắc và có tầm quan trọng gần bằng nhà tiên tri Muhammad trong hệ thống pháp trị địa phương.
Với sự trỗi dậy của chủ nghĩa dân tộc Ả Rập thế kỷ thứ 19, thế giới Ả Rập bắt đầu nhìn nhận Thành Cát Tư theo hướng tiêu cực đi. Ông bị nhân dân nơi đây coi như một "kẻ thù đáng nguyền rủa" hay "tên man di mọi rợ khởi xướng sự tàn phá nền văn minh đạt tới cao trào tại [trận vây hãm Baghdad 1258]" do người cháu nội Húc Liệt Ngột chủ mưu. Ở Nga, Thành Cát Tư bị đánh giá tiêu cực không kém; giới sử học nước này phê phán ách đô hộ của Hãn quốc Kim Trướng — còn gọi là "ách Tatar" — cho rằng nó lạc hậu, có tính hủy diệt, cản trở sự tiến bộ xã hội và là ngọn nguồn của mọi di hại giáng lên đầu nhân dân Nga. Trong khi đó, quan điểm về Thành Cát Tư tại Trung Á và Thổ Nhĩ Kỳ lại khá lẫn lộn: vị thế của ông như là kẻ ngoại giáo khiến cho những truyền thống và nhân vật liên quan đến lịch sử quốc gia sở tại, chẳng hạn như Đế quốc Seljuk hay Thiếp Mộc Nhi, được đón nhận nồng hậu hơn.
Dưới thời nhà Nguyên ở Trung Hoa, Thành Cát Tư Hãn được tôn vinh là vị vua khai quốc, giữ được tiếng thơm cho tới đầu triều Minh. Tuy dân chúng cuối triều Minh không còn mặn nồng với hình tượng thánh hóa về Thành Cát Tư nữa, quan điểm tích cực về ông một lần nữa lại được phục hồi dưới triều Mãn Thanh (1644–1911). Tuy nhiên, sự trỗi dậy của chủ nghĩa dân tộc Trung Quốc thế kỷ thứ 20 đã khiến Thành Cát Tư bị coi là kẻ xâm lược tàn bạo, song dần dần được tẩy trắng và phục hồi vì nhiều mục đích chính trị khác nhau. Giới sử học Trung Quốc đương đại tựu trung nhìn nhận Thành Cát Tư rất tích cực và khen ngợi ông như là anh hùng của Trung Hoa. Ở Nhật Bản ngày nay, hình tượng Thành Cát Tư đã trở nên nổi tiếng vì một giai thoại của nước này cho rằng ông chính là samurai Minamoto no Yoshitsune — người anh hùng bi tráng, tuẫn tiết seppuku vào năm 1189.
Thế giới phương Tây, vốn chưa từng bị ảnh hưởng trực tiếp bởi các cuộc thảo phạt của Thành Cát Tư Hãn, nhìn nhận ông theo nhiều chiều hướng khác nhau. Như có thể thấy trong các tác phẩm của Marco Polo và Geoffrey Chaucer thế kỷ thứ 14, ông được người Âu coi là đấng minh quân. Tới thế kỷ thứ 18, hình tượng cao quý ấy bị đạp đổ và thay thế bởi hình tượng độc tài Á châu rập khuôn, đặc trưng của Thời kỳ Khai Sáng. Tới thế kỷ thứ 20, ông trở thành ví dụ tiêu biểu của một bạo chúa man rợ. Trái lại, trong những thập kỷ gần đây, giới sử học phương Tây đã bắt đầu đánh giá Thành Cát Tư khách quan hơn, với tư cách là một cá nhân phức tạp.