Oud
Lịch sử > Barbat du nhập vào các nước Á Đông

Đàn barbat cổ từ Ba Tư
Gaku biwa - đàn tỳ bà Nhật dùng trong gaku (Nhã nhạc Nhật)
Các loại đàn biwa - tỳ bà Nhật
Sử sách Trung Quốc ghi chép nguồn gốc ra đời của đàn oud vốn từ đàn barbat Ba Tư.
Từ trước Công nguyên, thành phố Antiochia (Thổ Nhĩ Kỳ) đã là một nơi chuyên bán tơ lụa cho người La Mã, do những đoàn thương nhân từ Antiochia đi về phía Đông, qua phía Bắc Ba Tư, Afghanistan, lên dãy núi Pamir đến thành Galata nơi gặp gỡ đoàn thương nhân từ Trường An, kinh đô của các triều đại Trung Quốc thời xưa, vượt dãy Himalaya, cũng đến Galata để dùng đá quý hay các thứ gia vị đổi tơ lụa dệt tại Trung Quốc. Do đó con đường ấy được gọi là con đường tơ lụa.                                 Đến thế kỷ thứ V, thứ VI, và dưới triều đại nhà Đường (Trung Quốc), từ thế kỷ thứ VII, việc trao đổi hàng hoá dọc theo đường tơ lụa rất thịnh hành. Không phải chỉ hàng hóa vật chất mà cả tư tưởng triết lý, đạo giáo, văn hoá nghệ thuật cũng theo con đường ấy mà được trao đổi giữa Đông và Tây.
Đoàn thương nhân đi từ Antioche, dừng chân tại miền Bắc Ba Tư. Trong tốp thương nhân Ba Tư có một nhạc công tháp tùng. Ông mang theo hành lý của mình là chiếc đàn có tên gọi barbat. Những đêm nghỉ chân trên con đường đi đến thành Galata, ông thường cưỡi lạc đà của ông và vừa gảy đàn vừa hát. Khi lên đường, ông treo đàn dưới cổ con lạc đà. Tại thành Galata, khi người nhạc công Ba Tư dùng đàn barbat để diễn tả tình hoài hương, một thương nhân từ Trung Quốc cũng là một người yêu nhạc, đã chăm chú ngồi nghe ông đàn hát say sưa. Thương gia Trung Quốc liền đề nghị đem một cây lụa đổi lấy cây đàn. Nhạc sĩ Ba Tư do dự, nhưng khi được ông thương nhân Trung Quốc đề nghị đổi đàn barbat lấy 3 tấc lụa. Đem lụa về bán lại cho thương nhân Thổ Nhĩ Kỳ. Về sau, đàn barbat đã vào tay một nhạc gia Trung Quốc chế tác lại. Từ nguyên "barbat" (tiếng Ba Tư: بربت) vốn ám chỉ đàn này có phần cần đàn cong như cái cổ của con vịt. Không như nhạc công Ba Tư gảy đàn bằng miếng gảy dài và dẹt, nhạc công Trung Quốc đã chế tác miếng gỗ to (gọi là bát tử - 拨子) và mỏng dùng để gảy dây và gõ nhịp trên mặt đàn. Dần dần, đàn barbat truyền bá vào Trung Quốc, gọi là tỳ bà cần cong (khúc hạng tỳ bà - 曲项琵琶), có 4 dây, 4 chốt chỉnh dây & 4 phím trên cổ đàn, mặt đàn có 2 lỗ thoát âm hình trăng khuyết với phương pháp gảy lên (gọi là "tỳ" - 琵) và gảy xuống (gọi là "bà" - 琶) mà thành 2 chữ "tỳ bà" (琵琶), ôm đàn theo phương nằm ngang. Từ thời nhà Đường, đàn tỳ bà không chỉ có mặt trong dân gian mà còn có mặt trong dàn nhạc cung đình hay nhạc tế lễ. Các họa sĩ Trung Quốc đã ghi lại các dàn nhạc bằng những bức hoạ, trên tường các hang động thuộc tỉnh Đôn Hoàng. Trên cây đàn tỳ bà 5 dây thời Đường, miếng da thuộc có in hình nhạc công Ba Tư cưỡi đàn trên lưng lạc đà được lưu trữ tại bảo tàng Shōsō-in (正倉院) ở Nara, Nhật Bản. Đàn "khúc hạng tỳ bà" Trung Quốc từ đó du nhập qua Nhật Bản và được người Nhật dùng trong Nhã nhạc Nhật Bản gọi là đàn gaku biwa (nhạc tỳ bà - 楽琵琶)dưới thời Nara(645-793). Đến thời đại Heian (794-1191), người Nhật dựa vào đàn gaku biwa chế tác thành đàn Heike biwa (平家琵琶),  dùng để phụ họa cho hát kể từ Truyện kể Heike và các biến thể khác của đàn biwa - tỳ bà Nhật được ra đời gồm mōsō-biwa (Manh tăng tỳ bà - 盲僧琵琶: dành cho thầy tu khiếm thị), satsuma-biwa (薩摩琵琶 - tát ma tỳ bà: từ 3 tới 5 dây, 3 tới 5 phím trên cổ đàn), được phổ biến vào thời Edo ở tỉnh Satsuma (Kagoshima ngày nay) bởi Shimazu Tadayoshi, nishiki-biwa (錦琵琶 - cẩm tỳ bà: phát triển trong thế kỷ 20 bởi Suitō Kinjō) và Chikuzen-biwa (筑前琵琶 - trúc tiền tỳ bà: 4 tới 5 dây, 4 tới 5 chốt & 4 tới 5 phím phổ biến vào thời Minh Trị). Cùng với đó, khúc hạng tỳ bà Trung Quốc được du nhập vào cả bán đảo Triều Tiên trong thời Joseon được người Triều Tiên cải tiến thành đàn Dang bipa (당 비파), lắp thêm 6 phím tre vào mặt đàn với tổng số phím từ cổ đàn tới mặt đàn là 10. Về sau, Dang bipa cải tiến thêm 2 phím nữa thành 12 phím tất cả. Dang bipa Hàn Quốc ngày nay được sử dụng trong Dang-ak (당악 - Đường nhạc: nhạc cung đình thời Đường Trung Quốc du nhập vào Triều Tiên thời Cao Ly). Khúc hạng tỳ bà cũng du nhập vào Việt Nam trong thời Lý và đã bị quên lãng sau thời Trần, từ thời Nguyễn cho tới ngày nay, người Việt thay thế đàn khúc hạng tỳ bà đã bị thất truyền bằng đàn tỳ bà du nhập từ Trung Quốc thời nhà Minh và đã cải tiến phím trên cổ đàn. Ngày nay, Trung Quốc cải tiến đàn tỳ bà hiện đại (loại có nhiều phím trên mặt đàn) dựa vào đàn khúc hạng tỳ bà (tỳ bà cần cong) thời Đường, gảy bằng ngón tay đeo móng. Người Trung Quốc gọi đàn Oud với tên tiếng Hán là Ô đức cầm (烏德琴). Phương Cẩm Long - nhà nghiên cứu nhạc cụ, âm nhạc cổ truyền Trung Quốc là người sưu tập các loại nhạc cụ truyền thống Trung Quốc cũng như trên thế giới đã từng sử dụng loại nhạc cụ gốc Trung Đông này bên cạnh bộ sưu tập các loại đàn tỳ bà châu Á của ông.