stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Chu Du
Trong văn học nghệ thuật > Trong Tam Quốc diễn nghĩa

Chu Du là một nhân vật trong tiểu thuyết Tam Quốc diễn nghĩa của La Quán Trung, xuất hiện từ hồi 15 đến hồi 56.
Tam Quốc diễn nghĩa mô tả Chu Du khá sát với lịch sử, là người văn võ song toàn và rất trung thành với Tôn Quyền. Nhưng do lấy Thục Hán làm chính thống và để câu chuyện thêm phần kịch tính, La Quán Trung đã sáng tác nhiều tình tiết mô tả việc nhân vật Chu Du e ngại Gia Cát Lượng sẽ là mối họa cho Đông Ngô, nên nhiều lần tìm cách mưu hại nhân vật Gia Cát Lượng, nhưng lần nào ông cũng bị Gia Cát Lượng qua mặt (những tình tiết này hoàn toàn là hư cấu, không có trong sử sách).
Vì muốn đề cao Gia Cát Lượng, La Quán Trung đã hạ bớt vai trò của Chu Du trong trận Xích Bích. Các học giả sau này vạch ra sự vô lý của hồi 44: "Khổng Minh dùng kế khích Chu Du":
Ngoài ra, trong trận Xích Bích, La Quán Trung còn kể việc nhân vật Chu Du muốn nổi lửa đốt thủy trại quân Tào phải nhờ có nhân vật Gia Cát Lượng cầu gió đông. Sau trận Xích Bích, nhân vật Chu Du trở thành người nhọc công chiến đấu nhưng bị nhân vật Gia Cát Lượng giúp Lưu Bị nẫng tay trên mất 3 quận Kinh châu, khiến ông uất quá thổ huyết.
Việc Tưởng Cán đến dụ Chu Du ở hồi 45 được La Quán Trung gắn với trận Xích Bích, khi Tào Tháo mang đại quân áp sát biên giới Đông Ngô. Tam Quốc diễn nghĩa kể rằng trong lần gặp Tưởng Cán, Chu Du còn lợi dụng Tưởng Cán đưa tin thất thiệt khiến Tào Tháo nghi ngờ giết hai đô đốc thủy quân giỏi của Kinh châu mới về hàng là Trương Doãn và Sái Mạo, khiến quân Tào không còn tướng chỉ huy quân thủy giỏi. Kỳ thực, Tào Tháo sai Tưởng Cán đi dụ ông sau trận thua lớn ở Xích Bích.
Những tình tiết nhân vật Chu Du ba lần bị nhân vật Gia Cát Lượng chọc tức dẫn tới cái chết của ông đều là hư cấu của La Quán Trung. Ông bị La Quán Trung mô tả là người đố kỵ và luôn tìm cách hại Gia Cát Lượng nhằm trừ đi mối họa cho Đông Ngô. Ngay trước khi nổi lửa ở Xích Bích, nhân vật Chu Du đã có ý định trừ khử nhân vật Gia Cát Lượng nhưng không thành. Trước khi chết, nhân vật Chu Du uất hận than: "Trời đã sinh ra Du sao còn sinh ra Lượng?" Trong bộ "Tướng soái cổ đại Trung Quốc" của các tác giả Trịnh Phúc Điền, Khả Vĩnh Tuyết và Dương Hiệu Xuân có ghi: "đó là lời lẽ của nhà văn, hoàn toàn không đáng tin cậy". Trong sách "Phẩm Tam Quốc" của Dịch Trung Thiên viết: "nhắc tới vị danh tướng Giang Đông, người ta thường nghĩ ngay đến câu chuyện "Ba lần chọc tức Chu Du", là "Đã sinh Du sao còn sinh Lượng" và "Chu Du mẹo giỏi yên thiên hạ, đã mất phu nhân lại thiệt quân" v.v... Tiếc thay, đó là tiểu thuyết, không phải lịch sử, trong sử Gia Cát Lượng chưa từng chọc tức Chu Du. Và dù có chọc tức cũng không thể chết được. Vì sao vậy? Bởi vì Chu Du tính tình mạnh mẽ, hào phóng... Ngược lại, Gia Cát Lượng, một người đức độ cao siêu lại được coi là "Ba lần chọc tức Chu Du", được mô tả thành "kẻ tiểu nhân gian trá hiểm ác" (lời Hồ Thích), nghĩ xem, đau xót biết chừng nào! Chúng ta thấy, lịch sử xa cách chúng ta, có lúc xa cách đến như vậy".
Trong văn học nghệ thuật > Phim ảnh

Nhân vật Chu Du trên phim ảnh Trung Quốc xuất hiện trong các bộ phim Tam Quốc diễn nghĩa và Đại chiến Xích Bích. Trong phim Tam Quốc diễn nghĩa, vai Chu Du do diễn viên Hồng Vũ Trụ đóng. Nhân vật Chu Du trong phim Đại chiến Xích Bích do diễn viên Lương Triều Vỹ thể hiện.
Trong văn học nghệ thuật > Thơ ca

Chu Du là nhân vật tài hoa, có cá tính đậm nên thường được các thi nhân đời sau nhắc lại, tên của ông hay gắn với trận đại chiến Xích Bích:
Đỗ Mục trong bài Xích Bích hoài cổ có 2 câu nổi tiếng:
Nghĩa là:
Tô Thức thời Tống, trong bài từ nổi tiếng điệu Niệm nô kiều có nhắc đến Chu Du:
Nghĩa là: Sông lớn chảy về Đông, cuốn đi hết thảy nhân vật phong lưu ngàn thuở, thành lớn ở phía Tây người bảo đó là Tam Quốc, Chu Du, Xích Bích.
Tản Đà trong bài hát nói Hỏi gió cũng nói về Chu Lang:
Thánh Gióng

"Phù Đổng Thiên Vương" đổi hướng tới đây. Đối với Phù Đổng, xem Phù Đổng (định hướng).
Tượng đài Thánh Gióng trên đỉnh Núi Sóc, Sóc Sơn, Hà Nội.
Thánh Gióng (chữ Nôm: 聖揀), hiệu là Phù Đổng Thiên Vương (chữ Hán: 扶董天王) hay Sóc Thiên vương (朔天王), là một nhân vật trong truyền thuyết Việt Nam, một trong bốn vị thánh mà người Việt gọi là Tứ bất tử trong tín ngưỡng dân gian Việt Nam. Ông được xem là tượng trưng cho tinh thần chống ngoại xâm và sức mạnh tuổi trẻ.
Triều đại nhà Lý, Lý Công Uẩn đã truy tôn ông là Xung Thiên Thần Vương (冲天神王). Có ý kiến cho rằng, Phù Đổng Thiên vương hay Thánh Gióng là một biến thể của Tỳ Sa Môn từ Ấn Độ.
Truyền thuyết > Việt điện u linh tập

Câu chuyện của Phù Đổng Thiên Vương được ghi lại khá sớm trong hai tác phẩm chuyên sưu tầm chuyện ma quái ở Việt Nam trước thời Lê sơ là Việt điện u linh tập và Lĩnh Nam chích quái. Trong đó, Việt điện u linh tập lại phiên dịch ra thành Sóc Thiên vương hay Vệ Linh Sơn thần, khác với Phù Đổng Thiên vương.
Xét sách Thiền uyển tập anh, đời Lê Đại Hành Hoàng đế, Đại sư Khuông Việt họ Ngô thường đi chơi núi Vệ Linh ở quận Bình Lỗ, ngắm xem phong thủy, thấy cảnh trí rất đẹp nên muốn dựng từ am ở đó. Đêm mộng thấy một vị thần mình mặc áo giáp vàng, tay bên tả cầm giáp vàng, tay bên hữu xách cái bảo tháp, theo sau hơn mười người, trạng mạo cổ quái đáng sợ, đến trước bảo rằng: "Ta là Tỳ Sa Môn Đại Vương, kẻ tùy tùng đều là quỷ Dạ Xoa cả, Thiên đế có sắc bảo qua ở nước này để phù hộ cho hạ dân, với người có duyên nên mới đến đây nói chuyện".
Sư giật mình tỉnh dậy kinh hãi, nghe trong núi có tiếng hò hét, lòng rất lấy làm ghét. Sáng ngày, Sư vào núi thấy một cây rất to, cành lá rườm rà, lại có mây sắc trùm trên ngọn cây, mới bảo thợ rừng đốn xuống, quả y như trong mộng, liền khắc tượng lập đền. Năm Thiên Phúc nguyên niên [tức năm 980], quân Tống vào cướp, vua nghe đền nay linh ứng, bảo Sư đến đền cầu đảo.
Trong Việt điện u linh tập ghi nhận, truyền thuyết về Sóc Thiên vương vốn là câu chuyện dân gian có nhiều dị bản và đặc biệt không rõ thời gian nào, cũng không đề cập thời Hùng Vương như chúng ta thường biết. Theo đó chuyện kể rằng, Sóc Thiên vương sinh ở một làng kia, lúc còn nằm nôi, trong nước có giặc, vua sai sứ giả đi mộ khắp dân gian xem có ai phá được giặc thì ban cho tước lộc. Thiên vương dậy hỏi mẹ, mẹ mới bảo rõ ràng như vậy, Thánh Gióng nói: "Thế thì mẹ đem nhiều cơm đến đây cho con ăn".
Chốc lát ăn hết vài chén cơm. Mấy tháng sau, cao lớn hơn trượng, tự ra ứng mộ, Sứ giả đưa đến Kinh sư, vua trông thấy cả mừng hỏi rằng: "Bây giờ ngươi muốn xin gì?" Tâu: "Xin cho tôi một thanh gươm dài, và một con ngựa sắt".
Vua ban cho, rồi Vương cầm gươm nhảy lên ngựa, hét lên một tiếng, xông vào trong trận, chém quân giặc chết ngổn ngang. Giặc tan rồi, bờ cõi được yên lặng. Thiên vương phi ngựa về núi Vệ Linh, trèo lên cây đa mà bay lên trời, để áo và dấu tích lại, đến nay (thời Trần) vẫn còn, người trong thôn gọi cây ấy là cây Dịch Phục. Người trong nước lấy làm lạ, lập đền thờ tế, dùng trà bánh đồ chay mà cúng, nếu có cầu khấn việc gì đều được linh ứng.
Triều nhà Lý cũng đến cầu đảo, dựng đền thờ ở làng Cảo Hương bên hồ Tây mà thờ tự. Bây giờ làm vị Phúc thần chép tại Tự Điển.
Câu chuyện này khiến các người[cần dẫn nguồn] ghi chú đời sau của sách[cần dẫn nguồn] (khoảng thời Lê trung hưng) dấy lên nghi vấn, vì nơi Sóc Thiên vương hóa vốn là nơi hóa của Đổng Thiên vương, nhưng chuyện này lại khác. Lời bình cụ thể là:
Truyền thuyết > Đại Việt sử ký toàn thư

Đại Việt sử ký toàn thư phần Ngoại kỷ toàn thư, kỷ Hồng Bàng Thị ghi chép lại về Thánh Gióng như sau:
Truyền thuyết > Ghi chép của Nguyễn Đổng Chi

Kho truyện cổ tích của nhà sưu tầm lớn Nguyễn Đổng Chi cũng ghi lại truyền thuyết này, song lại thêm một số yếu tố hoàn toàn khác.
Di sản > Anh hùng văn hóa

Trong tín ngưỡng và văn hóa của người Việt Nam hiện đại, Thánh Gióng thể hiện tinh thần và sức mạnh của người Việt trong đấu tranh chống ngoại xâm, giữ nước. Theo truyền thuyết, ông sinh ra tại làng Phù Đổng, huyện Gia Lâm và hóa thánh trên đỉnh núi Sóc ở huyện Sóc Sơn, Hà Nội.
Đại Nam Quốc sử Diễn ca (lịch sử Việt Nam dưới dạng văn vần) có đoạn:
Hiện nay vẫn còn đền thờ ở làng Phù Đổng, tục gọi là làng Gióng. Mỗi năm đến tháng tư làng mở hội. Người ta kể rằng những bụi tre đằng ngà ở huyện Gia Bình vì ngựa phun lửa bị cháy mới ngả màu vàng óng như thế, còn những vết chân ngựa nay thành những hồ ao liên tiếp. Người ta còn nói khi ngựa thét lửa, lửa đã thiêu cháy một làng, cho nên làng đó về sau gọi là Làng Cháy.
Di sản > Tôn vinh > Ngày nay

Hội đền Gióng được tổ chức long trọng tại nhiều nơi trong đó có hai nơi: là hội Gióng ở đền Sóc, huyện Sóc Sơn vào ngày mồng 6 tháng 1 âm lịch và hội đền Phù Đổng, xã Phù Đổng huyện Gia Lâm vào ngày mồng 9 tháng 4 âm lịch đã được UNESCO công nhận là di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại.
Phong dao Kinh Bắc xưa có câu: "Mồng bảy hội Khám, mồng tám hội Dâu, Mồng chín đâu đâu cũng kéo về xem hội Gióng".
Tượng đài Thánh Gióng được khánh thành ngày 5 tháng 10 năm 2010, trên đỉnh núi Sóc, thuộc khu du lịch tâm linh đền Sóc - Chùa Non, xã Phù Linh, huyện Sóc Sơn. Tượng được đặt tại nơi tương truyền rằng sau khi dẹp xong giặc Ân, cậu bé làng Phù Đổng đã cởi áo giáp, vẫy chào quê hương bay về trời.
Tên Phù Đổng Thiên Vương dưới tên Thánh Gióng còn được đặt cho những con đường trên cả nước.
Chú thích

↑  Đinh Hồng Hải (2004). “Biểu tượng Thánh Gióng: Từ huyền thoại đến lịch sử thành văn”. Academia.edu.
↑  “Từ người anh hùng làng Gióng đến thần Hộ quốc Sóc Thiên Vương/ Tỳ Sa Môn Thiên Vương”. Giác Ngộ. Bản gốc lưu trữ ngày 18 tháng 2 năm 2017. Truy cập ngày 17 tháng 2 năm 2017.
↑  Khánh thành tượng đài Thánh Gióng, Tuổi Trẻ.com.vn.
Tượng Thánh Gióng tại Ngã sáu Phù Đổng, Thành phố Hồ Chí Minh. Tượng đài dựng năm 1966 để vinh danh "Thánh tổ Binh chủng Thiết giáp" của Lục quân Quân lực Việt Nam Cộng hòa.
Cổng tam quan đền Thánh Gióng ở làng Phù Đổng, Gia Lâm.
Tượng đài Thánh Gióng trên đỉnh Núi Sóc, huyện Sóc Sơn. Tượng khánh thành năm 2010, kỉ niệm Đại lễ 1000 năm Thăng Long – Hà Nội.
Azat u ankakh Artsakh

| --- | --- |

Quốc ca của  Artsakh
Lời: Vardan Hakobyan
Nhạc: Armen Nasibyan
Được thông qua: 1992
"Artsakh tự do và độc lập" là quốc ca của Artsakh, một quốc gia ly khai Azerbaijan ở Transcaucasia. Được thông qua vào năm 1992, bài hát được viết bởi Vardan Hakobyan và được sáng tác bởi Armen Nasibyan.
Lời > Lời tiếng Armenia

| Bảng chữ cái Armenia | Latinh hóa | Chuyển tự IPA |
| --- | --- | --- |
| Ազատ ու անկախ Արցախ,  Քո տուն-ամրոցը կերտեցինք,  Պատմությունը մեր երկրի  Մեր սուրբ արյամբ մենք սերտեցինք։    Դու բերդ ես անառիկ,  Բարձունք սըրբազան, վեհ անուն,  Մասունք աստվածային,  Քեզնով ենք հավերժանում։    Դու մեր լույս հայրենիք,  Երկիր, հայրենյաց դուռ սիրո  Ապրիր դու միշտ խաղաղ,  Մեր հին ու նոր Ղարաբաղ։    Քաջերն ենք մենք հայկազուն,  Մըռավ ենք, Քիրս ենք ու Թարթառ,  Մեր վանքերով լեռնապահ՝  Անհաղթելի մի բուռ աշխարհ։ | Azát u ankákh Artsákh,  Qo tun-amrótse kertetsínq,  Patmuthyúne mer yerkrí  Mer surb aryámb menq sertetsínq.    Du berd yes anarrík,  Bardzúnq srbazán, veh anún,  Masúnq astvatzayín,  Qeznú yenq haverzhanúm.    Du mer luys Hayreníq,  Yerkír, Hayrenyáts durr siró  Aprír du misht khaghágh,  Mer hin u nor Gharabágh.    Qajérn yenq menq Haykazún,  Mrrav yenq, Khirs yenq u Tharthárr,  Mer vanqeróv lerrnapáh,  Anhaghthelí mi burr ashkhárh. | [ɑ.ˈzɑt u ɑŋ.ˈkɑχ ɑɾ.ˈt͡sʰɑχ ǀ]  [kʰɔ tun ɑm.ˈɾɔ.t͡sʰə kɛɾ.tɛ.ˈt͡sʰiŋkʰ ǀ]  [pɑt.mu.ˈtʰju.nə mɛɾ jɛɾ.ˈkɾi ǀ]  [mɛɾ suɾb ɑɾ.ˈjɑmb mɛŋkʰ sɛɾ.tɛ.ˈt͡sʰiŋkʰ ǁ]    [du bɛɾtʰ‿ɛs ɑ.nɑ.ˈrik ǀ]  [bɑɾ.ˈd͡zuŋkʰ səɾ.bɑ.ˈzɑn vɛh ɑ.ˈnun ǀ]  [mɑ.ˈsuŋkʰ ɑst.vɑ.t͡sɑ.ˈjin ǀ]  [kʰɛz.ˈnɔv‿ɛŋkʰ hɑ.vɛɾ.ʒɑ.ˈnum ǁ]    [du mɛɾ lujs hɑj.ɾɛ.ˈnikʰ ǀ]  [jɛɾ.ˈkiɾ hɑj.ɾɛn.ˈjɑt͡sʰ dur si.ˈɾɔ ǀ]  [ɑp.ˈɾiɾ du miʃt χɑ.ˈʁɑʁ ǀ]  [mɛɾ hin u nɔɾ ʁɑ.ɾɑ.ˈbɑʁ ǁ]    [kʰɑ.ˈd͡ʒɛɾn‿ɛŋkʰ mɛŋkʰ hɑj.kɑ.ˈzun ǀ]  [mə.ˈrɑv‿ɛŋkʰ kʰiɾs‿ɛŋkʰ u tʰɑɾ.ˈtʰɑr ǀ]  [mɛɾ vɑŋ.kʰɛ.ˈɾɔv lɛr.nɑ.ˈpɑh ǀ]  [ɑn.hɑʁ.tʰɛ.ˈli mi bur ɑʃ.ˈχɑɾ̥ ǁ] |
Lời > Lời tiếng Nga

Свободный и независимый

Арцах, как крепость, строим мы,

Героев кровью писана

История моей страны.



Ты святыня в веках

Неприступной твердыней стоишь,

Богом хранимый Арцах,

Ты гордое имя хранишь.



Ты, Отчизна, наш свет,

Храм Любви и в мольбах, и в сердцах.

Помним мы предков завет

Пусть в мире живет Карабах!



Армяне, мы сила страны,

Как Мрав, как Кирс и, как вечный Тартар.

Верою предков защищены,

Храним наш край, наш Божий дар.
Mihijam

| Mihijam |
| --- | --- |
Mihijam
Quốc gia:  Ấn Độ
Bang: Jharkhand
Dân số (2001)
 • Tổng cộng: 32,869
Múi giờ: UTC+05:30
Mihijam là một thành phố và là một khu vực quy hoạch (notified area) của quận Dumka thuộc bang Jharkhand, Ấn Độ.
Nhân khẩu

Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Mihijam có dân số 32.869 người. Phái nam chiếm 53% tổng số dân và phái nữ chiếm 47%. Mihijam có tỷ lệ 69% biết đọc biết viết, cao hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 77%, và tỷ lệ cho phái nữ là 61%. Tại Mihijam, 15% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.
Angelica nakaiana

| Angelica nakaiana> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
Bộ (ordo): Apiales
Họ (familia): Apiaceae
Chi (genus): Angelica
Loài (species): A. nakaiana
Danh pháp hai phần
Angelica nakaiana (Kitag.) Pimenov, 1999 
Angelica nakaiana là một loài thực vật có hoa trong họ Hoa tán. Loài này được (Kitag.) Pimenov mô tả khoa học đầu tiên năm 1999.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Angelica nakaiana”. Truy cập ngày 10 tháng 6 năm 2013.
Saint-Christophe (Ý)

| Saint-Christophe |
| --- | --- |

  Hiệu kỳ

Saint-Christophe
Quốc gia:  Ý
Vùng:  Valle d'Aosta
Tỉnh: Aosta
Thủ phủ: Saint-Christophe
Độ cao: 619 m (2,031 ft)
 • Mật độ: 213/km2 (550/mi2)
Múi giờ: UTC+1, UTC+2
Mã bưu chính: 11020
Mã điện thoại: 0165
Thành phố kết nghĩa: Bellegarde-sur-Valserine
Mã ISTAT: 7058
Mã hành chính: H669
Danh xưng: saint-christophorins ou saintcrétoblains
Thánh bổn mạng: Saint-Christophe
Ngày lễ: 25 juillet
Saint-Christophe là một đô thị ở thung lũng Aosta, Ý. Đô thị này có diện tích 14 km², dân số 2981 người.
Đô thị này giáp các đô thị sau: Aoste, Pollein, Quart, Roisan, Valpelline.
Biến động dân số

Các đô thị của thung lũng Aosta
| --- | --- |
Allein • Antey-Saint-André • Aoste • Arnad • Arvier • Avise • Ayas • Aymavilles • Bard • Bionaz • Brissogne • Brusson • Challand-Saint-Anselme • Challand-Saint-Victor • Chambave • Chamois • Champdepraz • Champorcher • Charvensod • Châtilon • Cogne • Courmayeur • Donnas • Doues • Emarèse • Etroubles • Fontainemore • Fénis • Gaby • Gignod • Gressan • Gressoney-La-Trinité • Gressoney-Saint-Jean • Hône • Introd • Issime • Issogne • Jovençan • La Magdeleine • La Salle • La Thuile • Lillianes • Montjovet • Morgex • Nus • Ollomont • Oyace • Perloz • Pollein • Pont-Saint-Martin • Pontboset • Pontey • Pré-Saint-Didier • Quart • Rhêmes-Notre-Dame • Rhêmes-Saint-Georges • Roisan • Saint-Christophe • Saint-Denis • Saint-Marcel • Saint-Nicolas • Saint-Oyen • Saint-Pierre • Saint-Rhémy-en-Bosses • Saint-Vincent • Sarre • Torgnon • Valgrisenche • Valpelline • Valsavarenche • Valtournenche • Verrayes • Verres • Villeneuve
Eueana niveociliaria

| Eueana niveociliaria |
| --- | --- |


Phân loại khoa học
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Lepidoptera
Họ (familia): Geometridae
Chi (genus): Eueana
Loài (species): E. niveociliaria
Danh pháp hai phần
Eueana niveociliaria (Herrich-Schäffer, 1870) 
Danh pháp đồng nghĩa
 Eucrostis niveociliaria Herrich-Schäffer, 1870  Eucrostis saltusaria Hulst, 1886  Eueana niveocilaria 
Eueana niveociliaria là một loài bướm đêm trong họ Geometridae.
Chú thích

↑  Bisby, F.A.; Roskov, Y.R.; Orrell, T.M.; Nicolson, D.; Paglinawan, L.E.; Bailly, N.; Kirk, P.M.; Bourgoin, T.; Baillargeon, G.; Ouvrard, D. (2011). “Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist”. Species 2000: Reading, UK. Truy cập ngày 24 tháng 9 năm 2012.
Tiếng Karelia

| Tiếng Karelia |
| --- | --- |
karjal  kariela   karjala
Sử dụng tại: Nga, Phần Lan
Khu vực: Cộng hòa Karelia, Tver
Tổng số người nói: 36.000
Dân tộc: người Karelia
Phân loại: Ngữ hệ UralFinnFinn ĐôngTiếng Karelia
Hệ chữ viết: chữ Latinh (chữ Karelia)
Địa vị chính thức
Ngôn ngữ thiểu số được công nhận tại:  Phần Lan Cộng hòa Karelia
Mã ngôn ngữ
ISO 639-2: krl
ISO 639-3: krl
Glottolog: kare1335

ELP: Karelian
Bài viết này có chứa ký tự ngữ âm IPA. Nếu không thích hợp hỗ trợ dựng hình, bạn có thể sẽ nhìn thấy dấu chấm hỏi, hộp, hoặc ký hiệu khác thay vì kí tự Unicode. Để biết hướng dẫn giới thiệu về các ký hiệu IPA, xem Trợ giúp:IPA.
Tiếng Karelia (karjala, karjal hoặc kariela) là một ngôn ngữ Finn nói chủ yếu ở Cộng hòa Kareliya, Nga. Về mặt ngôn ngữ học, tiếng Karelia có mối quan hệ chặt chẽ với các phương ngữ tiếng Phần Lan được nói ở miền đông Phần Lan, và một số nhà ngôn ngữ học Phần Lan thậm chí còn xếp tiếng Karelia là một phương ngữ của tiếng Phần Lan mặc dù trong thời hiện đại, nó được coi là một ngôn ngữ riêng biệt. Tiếng Karelia, không nên nhầm lẫn với các phương ngữ Đông Nam của tiếng Phần Lan, đôi khi được gọi là karjalaismurteet ("phương ngữ Karelia") ở Phần Lan.
Không có ngôn ngữ Karelia tiêu chuẩn duy nhất. Mỗi nhà văn viết tiếng Karelia theo dạng phương ngữ riêng của họ. Ba chuẩn viết đã được phát triển, bao gồm Karelia Bắc, Karelia Olonet và Karelia Tver. Tất cả các phương ngữ đều viết bằng bảng chữ cái Karelia dựa trên chữ Latinh, mặc dù chữ Kirin từng được sử dụng trong quá khứ.
Phân loại

Tiếng Karelia thuộc ngữ chi Finn của ngữ hệ Ural; và có mối quan hệ chặt chẽ với tiếng Phần Lan. Tiếng Phần Lan và tiếng Karelia có tổ tiên chung là ngôn ngữ Karelia nguyên thủy được nói ở khu vực bờ hồ Ladoga trong thời đại đồ sắt. Tiếng Karelia tạo thành một cụm phương ngữ với phương ngữ tiếng Phần Lan miền Đông. Trước đó, một số nhà ngôn ngữ học Phần Lan đã phân loại tiếng Karelia là một phương ngữ của tiếng Phần Lan, đôi khi được biết đến trong văn học Phần Lan cũ là Raja-Karjalan murteet ('Karelia Biên giới'), nhưng ngày nay, tiếng Karelia được coi là một ngôn ngữ riêng biệt. Bên cạnh tiếng Karelia và tiếng Phần Lan, nhóm Finn cũng bao gồm tiếng Estonia và một số ngôn ngữ thiểu số được nói ở khu vực Biển Baltic.
Phân bố địa lý

Tiếng Karelia được nói bởi khoảng 100.000 người, chủ yếu ở Cộng hòa Kareliya, Nga, mặc dù các cộng đồng nói tiếng Karelia đáng kể cũng có thể được tìm thấy ở vùng Tver phía tây bắc Moskva. Trước đây, người ta ước tính rằng có 5.000 người nói ở Phần Lan, chủ yếu thuộc về các thế hệ cũ, nhưng các ước tính gần đây đã tăng con số đó lên 30.000. Do sự di cư sau Thế chiến II và di cư nội bộ, người Karelia hiện sống rải rác khắp Phần Lan và tiếng Karelia không còn được nói như một ngôn ngữ cộng đồng địa phương nữa.
Phân bố địa lý > Địa vị chính thức

Tại Cộng hòa Karelia, tiếng Karelia có vị thế là ngôn ngữ thiểu số; và từ cuối những năm 1990, đã có những động thái để thông qua luật ngôn ngữ đặc biệt, giúp tiếng Karelia có vị thế chính thức ngang với tiếng Nga. Người Karelia ở tỉnh Tver có quyền tự chủ văn hóa quốc gia, đảm bảo việc sử dụng tiếng Karelia trong trường học và phương tiện truyền thông đại chúng. Ở Phần Lan, tiếng Karelia có vị thế là một ngôn ngữ dân tộc thiểu số phi khu vực trong khuôn khổ Hiến chương châu Âu về ngôn ngữ địa phương hoặc thiểu số.
Hệ thống chữ viết

Tiếng Karelia ngày nay được viết bằng bảng chữ cái Latinh gồm 29 ký tự. Nó mở rộng bảng chữ cái Latinh cơ bản ISO với các chữ cái bổ sung Č, Š,,, và ' và loại bỏ các chữ cái Q, W và X. Bảng chữ cái thống nhất này được sử dụng để viết tất cả các phương ngữ Karelia trừ Karelia Tver. Rất ít văn bản tiếng Karelia được xuất bản từ thời trung cổ đến thế kỷ 19 sử dụng bảng chữ cái Kirin. Với việc thành lập Liên Xô, Phần Lan, chữ Latinh đã trở thành hệ chữ chính thức. Tuy nhiên, từ năm 1937-39, tiếng Karelia viết bằng chữ Kirin thay thế tiếng Phần Lan như ngôn ngữ chính thức của ASSR Karelia.
Bản đồ phương ngữ tiếng Karelia
Di liệu vỏ cây Birch số 292, đầu thế kỷ 13
Bản dịch Matthew thành tiếng Karelia, 1820
Bão Dorian (2019)

| --- | --- |
Siêu bão cấp 5 (SSHWS/NWS)
Bão Dorian đạt cường độ mạnh nhất vào ngày 1 tháng 9
Hình thành: 24 tháng 8, 2019
Tan: 7 tháng 9, 2019
(Xoáy thuận ngoài nhiệt đới sau ngày 8 tháng 9, 2019)


 
Sức gió mạnh nhất: Duy trì liên tục trong 1 phút: 185 mph (295 km/h) Giật: 195 mph (315 km/h)
Áp suất thấp nhất: 910 mbar (hPa); 26.87 inHg


 
Số người chết: 5 trực tiếp, 1 gián tiếp
Thiệt hại: Trên 5,1 tỷ USD 
Vùng ảnh hưởng: Tiểu Antilles Puerto Rico The Bahamas Đông Nam Hoa Kỳ

Một phần của Mùa bão Bắc Đại Tây Dương 2019
 
Bão Dorian là một cơn bão nhiệt đới đã ảnh hưởng trực tiếp đến Bahamas và Đông Nam Hoa Kỳ. Dorian đã phát triển từ sóng nhiệt đới vào ngày 24 tháng 8 trong Trung Đại Tây Dương. Hệ thống dần dần tăng cường trong khi di chuyển về phía Tiểu Antilles, trước khi trở thành một cơn bão vào ngày 28 tháng 8. Bão Tăng cường nhanh chóng sau đó, vào ngày 31 tháng 8, Dorian đã tăng cường thành một cơn bão Cấp 4. Vào ngày hôm sau, Dorian đạt Cấp 5 cấp cao nhất trong Thang bão Saffif-Simpson, với sức gió duy trì trong một phút là 185 mph và áp suất trung tâm tối thiểu là 910 millibar (26,87 inHg) khi đổ bộ vào Elbow Cay, Bahamas, lúc 4:40 chiều UTC. Dorian đổ bộ vào Grand Bahama vài giờ sau đó, gần với cường độ tương tự.
Từ ngày 26-28 tháng 8, cơn bão ảnh hưởng đến các quốc gia và vùng lãnh thổ Caribbe bị tàn phá bởi cơn bão Irma và Maria năm 2017. Các biện pháp phòng ngừa mở rộng đã được thực hiện để giảm thiểu thiệt hại, đặc biệt là ở Puerto Rico, nơi một người chết. Gió gây thiệt hại chủ yếu ảnh hưởng đến quần đảo Virgin, nơi gió giật đạt 111 dặm / giờ (179 km / giờ). Ở những nơi khác trong Tiểu Antilles, các tác động từ cơn bão là tương đối nhỏ.
Lịch sử khí tượng và ảnh hưởng của bão

| Lãnh thổ | Lãnh thổ | Thương vong | Mất tích | Thiệt hại (2019 USD) | Ref |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Windward Islands | Windward Islands | 0 | 0 | Không rõ |  |
| Leeward Islands | Leeward Islands | 0 | 0 | Không rõ |  |
| Bahamas | Abaco Islands | ≥7 | 0 | Không rõ |  |
| Bahamas | Grand Bahama | 0 | 0 | Không rõ |  |
| UnitedStates | Puerto Rico | 1 | 0 | Không rõ |  |
| UnitedStates | Lục địa | 1 | 0 | Không rõ |  |
| Tổng: | Tổng: | ≥&00000000000000090000009 | &00000000000000000000000 | Unknown |  |