Đảo ngữ
Phân tích lý thuyết

Phép đảo ngữ cú pháp đã luôn đóng vai trò quan trọng trong lịch sử lý thuyết ngôn ngữ học bởi vì cái cách nó tương tác tới với cấu tạo câu hỏi, với kết cấu chủ đề và với kết cấu tiêu điểm. Phân tích riêng về phép đảo ngữ thôi cũng có thể có kết quả biến thiên rất nhiều tùy vào lý thuyết cú pháp mà người ta bám vào. Một kiểu phân tích nổi bật đó là dựa theo phép di chuyển trong ngữ pháp cấu trúc ngữ đoạn 'biến cải'. Vì ngữ pháp đó có khuynh hướng giả định 'cấu trúc phân tầng' trong đó thừa nhận có thành tố 'ngữ đoạn động từ hạn định', nên nó cần phép di chuyển để khắc phục tình trạng thành tố bị mất tính tiếp nối. Ngược lại trong ngữ pháp phụ thuộc, cấu trúc câu thì ít được phân tầng hơn (một phần bởi vì thiếu vắng thành tố ngữ đoạn động từ hạn định), thành ra nếu là 'phép đảo ngữ đơn giản' thì không bị dính phải việc bị mất tính tiếp nối; phần phụ thuộc đơn thuần xuất hiện ở phía biên kia phần trung tâm của nó mà thôi. Hai phép phân tích đối nghịch nhau này được minh họa bằng các cây như sau:
Hai cây bên trái ở đây minh họa 'phép phân tích di chuyển' cho 'phép đảo chủ ngữ-trợ động từ' bằng lý thuyết dựa trên thành tố; sử dụng dạng thức trình bày theo phong cách 'cấu trúc ngữ đoạn nguyên trần', trong đó các từ ngữ được dùng làm nhãn cho các nút trong cây. Ta trông thấy rằng động từ hạn định will được di chuyển ra khỏi vị trí gốc rồi đi vào vị trí phái sinh ở phía đằng trước tiểu cú. Còn các cây ở bên phải thì cho thấy phép phân tích dựa trên phụ thuộc khác hẳn. Với tính chất "phẳng" hơn và thiếu đi thành tố ngữ đoạn động từ hạn định, cấu trúc đây không yêu cầu đến phép phân tích dựa theo phép di chuyển mà chỉ yêu cầu phần phụ thuộc Fred đơn thuần là xuất hiện ở phía bên kia của phần trung tâm Will mà thôi.
Còn sang phép 'phân tích ngữ dụng' cho phép đảo ngữ thì nhìn chung nó nhấn mạnh tình trạng thông tin của hai ngữ đoạn có vị trí phi chính chuẩn ở đây – tức là về việc các ngữ đoạn đảo nhau đấy cấu thành nên quan hệ thông tin cũ - thông tin mới đến mức độ như thế nào. Ví dụ, Birner (1996) đã đúc kết từ 'nghiên cứu ngữ liệu' về 'các phép đảo ngữ xảy ra tự nhiên' để cho thấy rằng 'thành tố tiền trí đầu' phải ít nhất có tính quen thuộc bên trong diễn ngôn (theo ý của Prince 1992) giống như 'thành tố hậu trí cuối', rồi theo đó mà đề xuất rằng phép đảo ngữ đóng vai trò giúp người nói duy trì trình tự "cũ trước mới sau" của thông tin trong câu. Trong tác phẩm sau này, Birner (2018) biện luận rằng 'phép bị động hóa' và phép đảo ngữ đều là biến thể hay dị thể của chỉ một kết cấu nghịch đảo tham tố, và theo đó trong trường hợp đã cho thì đóng vai trò hoặc làm biến thể của kết cấu tiền trí tổng quát hơn hoặc làm biến thể của kết cấu hậu trí tổng quát hơn.
Chức năng nổi trội của kết cấu câu đảo ngữ (bao gồm phép đảo vị trí ngữ) đó là để giới thiệu: kết cấu đấy thường được dùng để giới thiệu vật quy chiếu mới vào diễn ngôn hoặc để giới thiệu một sự kiện mà theo đó liên can đến vật quy chiếu có tính mới trong diễn ngôn. Thực thể được giới thiệu đấy theo đó sẽ đóng vai trò làm chủ đề của diễn ngôn theo sau. Xem xét ví dụ tiếng Trung văn nói sau đây:
正好
Zhènghǎo
Đúng ngay
頭裡
tóuli
trước mặt
過來
guò-lai
đi sang đây
一
yí
một-CL
老頭兒，
lǎotóur,
ông già
正好 頭裡 過來 一 老頭兒，
Zhènghǎo tóuli guò-lai yí lǎotóur,
{Đúng ngay} {trước mặt} {đi sang đây} một-CL {ông già}
'Đúng ngay trước mặt đi sang đây là một ông già.'

(tiếng Anh: 'Right then came over an old man.')
這
zhè
này
老頭兒，
lǎotóur,
ông già
他
tā
3S
站著
zhàn-zhe
đúng-DUR
還
hái
vẫn
不
bù
không
動活
dònghuó
cử động
這 老頭兒， 他 站著 還 不 動活
zhè lǎotóur, tā zhàn-zhe hái bù dònghuó
này {ông già} 3S đúng-DUR vẫn không {cử động}
'ông già này, ông ấy đang đứng mà không cử động.'

(tiếng Anh: 'this old man, he was standing without moving.')
Thành tố yí lǎotóur ("một ông già") ở đây được giới thiệu lần đầu tiên vào trong diễn ngôn ở vị trí sau động từ. Một khi nó đã được giới thiệu bằng cấu trúc đảo ngữ giới thiệu rồi, nó có thể được ngầm định bằng đại từ chỉ xuất cận tính zhè ('này') và rồi bằng đại từ nhân xưng tā – biểu thị vật quy chiếu khả cập: là vật quy chiếu đã hiện diện trong ý thức của người nói.