Chiến dịch Nguyễn Huệ
Diễn biến > Giai đoạn 1 - Lộc Ninh - Xa Mát - Phước Bình

Bài chi tiết: Trận Lộc Ninh (1972)
Khi phát hiện xe tăng đối phương ở bắc Tây Ninh dọc lộ 22, tất cả lực lượng VNCH trong vùng 3 chiến thuật chuyển từ báo động "vàng" sang báo động "đỏ". Sư đoàn 25 QLVNCH phòng thủ đường 22 được bổ sung xe tăng, xe bọc thép.
4 giờ sáng 1 tháng 4, đợt 1 chiến dịch mở màn, tại hướng Đường 22, đoàn C30B bắt đầu nổ súng tiến công vào đội hình phòng ngự của chiến đoàn 49 tại Xa Mát - Bàu Dung (đông - bắc Xà Xía) và bắc Thiện Ngôn, đến chiều ngày 2 tháng 4 thì chiếm được căn cứ Xa Mát. Khi chiến dịch bắt đầu tại hướng thứ yếu thì các lực lượng cho hướng chủ yếu mới bắt đầu triển khai.
Ngày 3 và 4 tháng 4 trên hướng đường 13, tin tình báo của Bộ tư lệnh quân giải phóng cho biết, VNCH đã phát hiện một lực lượng QGP đang di chuyển ở vùng tây và đông - bắc Lộc Ninh; trong lúc đó, trên đường 22 sau khi làm chủ Xa Mát, đoàn C30B tiếp tục phát triển tiến công, diệt thêm năm đồn bót lẻ. VNCH tiếp tục cho rằng tình hình Tây Ninh chưa nghiêm trọng. Tổng thống Thiệu đã lệnh rút liên đoàn Biệt động quân giàu kinh nghiệm nhất ở Bình Long (đường 13) ra ứng chiến tại mặt trận Trị - Thiên khi tình hình ở đây trở nên nguy ngập.
8 giờ sáng 4 tháng 4, Trung đoàn 2 phối hợp bộ đội địa phương Phước Long tấn công Chi khu quân sự (CKQS) Phước Bình. Sau 6 giờ chống cự, Chi khu quân sự Phước Bình thất thủ. Việc mất chi khu Phước Bình tạo thêm một mối lo từ phía Đông cho QLVNCH. Tuy nhiên họ quyết định bỏ Phước Bình vì đó là tiền đồn quá xa, không ảnh hưởng nhiều đến mặt trận chính.
Sau bốn ngày đêm, ngày 4 tháng 4, đoàn C30B đã tiêu diệt cụm cứ điểm tiền tiêu Xa Mát, đánh thiệt hại nặng chiến đoàn 49, làm chủ từ bắc Thiện Ngôn đến biên giới. Cùng lúc, các lực lượng lớn cho hướng chủ yếu đã được triển khai trót lọt, tạo thuận lợi cho bước phát triển chiến dịch.
5 giờ 50 phút ngày 5 tháng 4, trận mở đầu trên hướng chủ yếu nổ ra. Các đơn vị Quân Giải phóng miền Nam bỏ qua các căn cứ vòng ngoài, thọc thẳng vào trung tâm cụm cứ điểm Lộc Ninh. Ngay ngày đầu, cụm cứ điểm Lộc Ninh đã bị vây lấn tiêu diệt, toàn bộ lực lượng VNCH (hai tiểu đoàn bộ binh, một trung đoàn thiết giáp) đóng chốt ở căn cứ Hoa Lư - một căn cứ quan trọng của tuyến phòng thủ phía bắc được lệnh rút bỏ về phía sau để ứng cứu cho Lộc Ninh. Sang ngày thứ hai (6 tháng 4), toàn bộ lực lượng này lọt vào trận địa phục kích bày sẵn và bị tiêu diệt hoàn toàn. Ngày thứ ba, 2 trung đoàn của Công Trường 5 (F5) được tăng cường một trung đoàn pháo - cối hoả tiễn, hai đại đội xe tăng từ hai hướng tây - bắc và đông tiếp tục tiến công. Đến chiều ngày 7 tháng 4, QGP hoàn toàn làm chủ cụm cứ điểm Lộc Ninh, đại tá Nguyễn Công Vĩnh, chỉ huy chiến đoàn 9 ra hàng.
Bước đầu của chiến dịch kết thúc vào ngày 8 tháng 4 năm 1972 với những thắng lợi vượt mức dự kiến của Bộ chỉ huy Miền. Chỉ trong tám ngày tiến công, QGP đã loại khỏi vòng chiến đấu 03 chiến đoàn và 1 tiểu đoàn bộ binh, 02 trung đoàn thiết giáp, thu và phá huỷ nhiều phương tiện chiến tranh, diệt và bức rút nhiều đồn bốt, phá tan tuyến phòng thủ phía trước trên vòng cung phía bắc Sài Gòn, dọc theo biên giới Đông Nam Bộ.
Đêm 6 tháng 4, sau khi xác nhận được trung đoàn thiết giáp của QLVNCH tại Lộc Ninh đã bị tiêu diệt gần hết, Bộ chỉ huy Miền họp bàn và đề nghị Bộ chỉ huy chiến dịch tranh thủ thời cơ lúc QLVNCH chưa có tăng viện lớn cho khu vực An Lộc ngoài việc đưa tiếp lực lượng F5 lên làm nhiệm vụ phòng giữ cầu Cần Lê chưa bị phá, đưa Công Trường 9 (F9) với hỏa lực mạnh nhất có thể để để tiến công chiếm lĩnh An Lộc, chậm nhất là vào ngày 9 tháng 4. Cũng trong ngày 9 tháng 4, cầu Cần Lê bị phá, F9 bị lỡ thời cơ buộc phải đi đường vòng để tiếp cận thị trấn An Lộc
Do công tác chuẩn bị của Quân Giải phóng bị trễ và gặp nhiều khó khăn, nên đến ngày 13 tháng 4, cuộc tiến công vào An Lộc mới bắt đầu, nhưng thời cơ đã mất. Lúc đó, QLVNCH đã kịp củng cố và tăng cường lực lượng phòng thủ tại An Lộc. Tướng Nguyễn Văn Minh, chỉ huy quân đoàn 3 QLVNCH, đã phái sư đoàn 5 tới giữ An Lộc. Lực lượng này được tăng cường bởi 2 tiểu đoàn Biệt động quân (ngày 7 tháng 4) và 2 tiểu đoàn bộ binh (ngày 10 và 11 tháng 4). Đồng thời, bắt đầu từ ngày 9 tháng 4, QLVNCH mở cuộc hành quân "Toàn thắng - 72B" với lực lượng đông hơn quân số tuyến đầu của đối phương nhằm giải toả sức ép tại vòng vây quanh khu vực thị xã. Sư đoàn 21 Bộ binh QLVNCH, trước đóng tại đồng bằng sông Cửu Long, được gấp rút chuyển đến Chơn Thành để cùng với 1 trung đoàn của Sư đoàn 9 Bộ binh QLVNCH làm lực lượng giải cứu. Toàn bộ lực lượng trong vùng đông đến ba lữ đoàn tăng cường, tất cả đặt dưới sự chỉ huy của Chuẩn tướng Lê Văn Hưng, tư lệnh sư 5.
Ngày 13 tháng 4, An Lộc bị bao vây và chịu một cuộc tấn công hiệp đồng giữa tăng-pháo và bộ đội (F9). Bảo vệ quân phòng thủ là những trận mưa rốc-két, bom, và napalm từ các máy bay của Mỹ và Không lực Việt Nam Cộng hòa. Trong thị xã, các cố vấn Mỹ trở nên đóng vai trò cốt tử cho việc chỉ huy lực lượng phòng thủ, họ tổ chức hỏa lực và hỗ trợ từ không lực, hậu cần, và thông tin tình báo. Trong khi đó, sự do dự trong phản công và sự phụ thuộc vào hỏa lực không quân của tướng Hưng, chỉ huy của lực lượng phòng thủ đã làm cho thiếu tá William Miller, cố vấn cao cấp người Mỹ, nhận xét rằng: "Ông ấy mệt mỏi - không kiên định - phi lý - dễ cáu - không nghe lời khuyên - và không tiếp cận được" Từ 15 tháng 4, QLVNCH tiếp tục cho đổ toàn bộ Lữ 1 Dù và Liên đoàn 81 Biệt cách dù xuống khu vực Núi Gió, lấy đó làm bàn đạp, đánh tập hậu lực lượng tấn công để mở đường vào An Lộc.
Các cuộc tấn công của Quân Giải phóng vẫn tiếp diễn và cuối cùng họ cũng vào được thị trấn An Lộc, chiếm sân bay và thu hẹp vùng kiểm soát của QLVNCH xuống còn khoảng 1 km². Trong cuộc tấn công ngày 21, xe tăng Quân Giải phóng vượt qua được tuyến phòng thủ nhưng lại bị diệt bởi các súng chống tăng và trực thăng trang bị tên lửa. Cú sốc ban đầu mà xe tăng gây ra cho lực lượng phòng thủ nhanh chóng mất hiệu quả, khi xe tăng tiến quá nhanh mà bộ binh theo không kịp, đã trở thành mục tiêu của súng chống tăng. Những đợt khác lại là tấn công lớn bằng bộ binh và hỏa lực pháo binh mà không có tăng thiết giáp hỗ trợ. Sự thất bại trong hiệp đồng tác chiến này là một trong những điểm yếu của lực lượng tấn công, cái mà lực lượng phòng thủ nhanh chóng tận dụng. Tuy nhiên, bộ binh Quân Giải phóng cũng chiếm được gần hết khu vực phía Bắc của An Lộc.
Bên cạnh hiệp đồng yếu, khó khăn chính cho Quân Giải phóng miền Nam là mưa bom đạn liên tục đổ xuống từ các cuộc không kích của máy bay Mỹ, gây ra thương vong lớn và chồng chất khó khăn cho hậu cần. Sau thất bại của cuộc tấn công ngày 21 tháng 4, trận chiến chuyển thành một cuộc bao vây. Để trả đũa các cuộc không kích, pháo binh quân Giải phóng bắn phá các cứ điểm QLVNCH ở An Lộc từ 1200 đến 2000 viên đạn pháo hoặc súng cối mỗi ngày. Các trận tấn công sau đó cứ như một vòng luẩn quẩn: đột kích, tấn công thì bị B-52 ném bom; đánh vào nhưng không chiếm được, lại rút ra rồi pháo kích vào.
Thời cơ đã mất, tương quan lực lượng đã thay đổi. Phía quân phòng ngự ngày càng đông, hoả lực yểm trợ rất mạnh, bên tiến công không có ưu thế nào cả về quân số và hỏa lực. Cuộc tiến công thứ nhất vào An Lộc đã bị đẩy lùi. Lữ đoàn 3 Dù từ Tây Nguyên cũng được đưa về Đông Nam Bộ. Theo đánh giá của tướng Hoàng Cầm thì lực lượng tập trung để cố thủ An Lộc đã lên tới năm chiến đoàn tăng cường.
Trong nửa cuối tháng 4, Quân Giải phóng miền Nam một mặt đã tiến công chiếm lại Núi Gió và điểm cao 169, diệt phần lớn Tiểu đoàn 6 dù cùng ban chỉ huy Lữ 1 Dù, một mặn siết vây An Lộc. Lực lượng QLVNCH ở An Lộc vẫn quyết tâm cố thủ, quân tiếp viện trên đường 13 vẫn dồn lên nhằm giải toả An Lộc. Tại đường 13, các đơn vị Công Trường 7 đã bao vây tiến công Chiến đoàn 7 ở Phù Lổ, diệt Chiến đoàn 52 ở cầu Cần Lê khi chiến đoàn này từ ngã ba Đồng Tâm rút chạy về hướng An Lộc, đẩy lùi cuộc tiến quân của Lữ 1 Dù từ Chơn Thành lên Ngọc Bầu, đánh bại cuộc hành quân mở đường của sư đoàn 21 ở bắc Chơn Thành, đánh thiệt hại nặng Lữ đoàn 3 dù khi lực lượng này đổ quân xuống Tàu Ô.
An Lộc bị bao vây hoàn toàn và chỉ có thể được tiếp viện qua đường không, một tình thế càng khó khăn hơn do việc mất sân bay. Tuy nhiên, không quân Mỹ - VNCH đã tiếp viện được 448 phi vụ, chuyển 2.693 tấn lương thực, thuốc men, và vũ khí đạn dược.
Bài chi tiết: Trận An Lộc
Từ 22 tháng 4 đến 10 tháng 5, chiến sự ổn định ở thế trận mà báo Paris Match ví với "một Verdun hay một Stalingrad". QGP vẫn duy trì vây chặt An Lộc với bán kính vòng vây khoảng 3km
Không quân Hoa Kỳ và Không lực Việt Nam Cộng hòa dồn dập yểm trợ và tiếp tế nhưng cũng vấp phải hàng rào phòng không của Quân Giải phóng, từ đại liên 12,7mm, các pháo phòng không 37 ly và 57 ly, và nhất là các tên lửa phòng không tầm nhiệt vác vai Strela 2 bố trí ẩn nấp trong rừng cao su quanh An Lộc. Trong một bài viết của của hai tác giả Zhirohova Michael và Alexander Kotlobovskiy có thống kê các thành tích của Strela 2 chống lại máy bay trực thăng chiến đấu của Mỹ tại khu vực An Lộc: 25 lần phóng tên lửa đã bắn hạ 18 máy bay trực thăng, đặc biệt là ngày 12/5/1972 tại khu vực An Lộc, trong vòng một tiếng rưỡi 5 máy bay trực thăng AH-1 Cobra trúng tên lửa và bị bắn rơi. Tuy nhiên, lực lượng phòng không của Quân Giải phóng vẫn khá mỏng so với lực lượng không quân đối phương (gồm vài trăm máy bay), nên chỉ có thể tiêu hao chứ không đủ sức chặn viện binh đối phương cho An Lộc qua đường hàng không.
Trước tình hình này, đầu tháng 5, Bộ chỉ huy Miền đánh giá tương quan lực lượng đã nghiêng về phía đối phương; QGP không có lực lượng đủ mạnh để áp đảo; và không còn yếu tố bất ngờ nào nữa. Từ nhận định này, Bộ chỉ huy Miền chủ trương không tiếp tục tiến công An Lộc nữa mà chuyển sang bao vây cô lập. Tuy nhiên Bộ tư lệnh chiến dịch vẫn giữ quyết tâm tiến công An Lộc với lập luận rằng thất bại của đợt tiến công đầu "không phải vì địch mạnh mà do ta đánh chưa tốt".
Sáng 11 tháng 5, cuộc tiến công quy mô tiếp theo vào thị xã An Lộc tái khởi động với một kế hoạch đã rút kinh nghiệm các đợt tiến công lần trước. Đến cuối ngày, địa bàn phòng thủ của QLVNCH rút xuống còn mỗi chiều khoảng 1 km. Nhưng nỗ lực của QGP lại thất bại trước hỏa lực dữ dội từ trên không, Hoa Kỳ ước tính bên tấn công bị thương vong hơn 800 người. Trong suốt 25 tiếng đồng hồ bắt đầu từ 5:50 sáng, cứ 55 phút lại có một đợt máy bay B-52 rải thảm để hỗ trợ quân phòng thủ. Trong 3 ngày sau, mỗi khi Quân Giải phóng miền Nam chuẩn bị đội hình để tiếp tục tấn công, họ lại bị ném bom vào khu vực tập trung quân. Tuy nhiên các cuộc ném bom không ngăn được tốc độ tiến công. Đỉnh cao của khốc liệt trong đợt tấn công là vào ngày 14 tháng 5, hệ thống phòng thủ bị đột kích và uy hiếp. Vượt qua mưa bom và phá được tuyến phòng thủ bên ngoài, những đội quân ít ỏi của Quân Giải phóng đánh thẳng vào trung tâm phòng thủ An Lộc. Thiếu tá Walt Ulmer, cố vấn của Sư đoàn 5 QLVNCH, miêu tả: "Họ cứ cố dồn quân lên và dồn quân lên. Họ đã lãng phí khủng khiếp nhiều binh lực". Ngày 15 tháng 5, cuộc tấn công quy mô vào An Lộc lần thứ hai lại bị đẩy lui.
Sư đoàn 21 QLVNCH đã được giao nhiệm vụ giải cứu, nhưng sư đoàn này không đến được An Lộc. Trong 3 tuần, sư đoàn này tiến chập chạp về phía Bắc dọc theo đường 13, nhưng bị kìm chân bởi lực lượng nhỏ hơn của F7 có nhiệm vụ chốt chặn con đường này. Khả năng tác chiến non nớt của sư đoàn 21 không thể đánh bại được sư đoàn 7 quân Giải phóng với kinh nghiệm dày dạn.
Sau 2 tháng chiến sự, QLVNCH cũng bị thiệt hại nặng. Riêng tại hai chiến trường Kon Tum và An Lộc, chỉ trong 2 tháng phòng thủ (tháng 4-5/1972) lực lượng trực thăng của QLVNCH đã bị thiệt hại tới 70%, gồm 63 chiếc UH-1 bị phá hủy và 391 chiếc khác bị trúng đạn hư hại nặng Trong số trực thăng bị hư hại nặng, sẽ có khoảng 20% bị hỏng quá nặng không thể sửa chữa, cũng coi như là bị phá hủy, như vậy tổng số trực thăng UH-1 bị phá hủy lên tới hơn 140 chiếc (chưa tính đến một vài trực thăng các loại khác bị bắn rơi, cũng chưa tính đến hàng chục phi cơ các loại như A-1, A-37, F-5, OV-10... bị bắn rơi).