Hoàng Thị Thế
Cuộc đời

Hoàng Thị Thế sinh ngày 31 tháng 3 năm 1901 tại Yên Thế, Bắc Giang. Bà Thế là con của bà Đặng Thị Nho, người vợ thứ ba của Hoàng Hoa Thám.
Ngày 1 tháng 12 năm 1909, bà Đặng Thị Nho cùng Hoàng Thị Thế bị quân đội Pháp bắt tại Chợ Gồ. Sau đó bà Nho bị giam ở Hỏa Lò, Hà Nội rồi bị kết án đày ở đảo Guyane, Nam Mỹ. Bà mất vào ngày 25 tháng 11 năm 1910. Theo sử sách Việt Nam, bà Nho đã nhảy xuống biển tự tử trên đường đến Guyane, tuy nhiên theo tài liệu Pháp thì bà chết tại Algiers vì bệnh lao.
Năm 1913 Khởi nghĩa Yên Thế chấm dứt và thủ lĩnh Hoàng Hoa Thám qua đời với nhiều giả thiết khác nhau về cái chết của ông.
Khi đồn Phồn Xương bị vỡ, bà Hoàng Thị Thế lúc đó mới 8 tuổi. Bà cùng người chị dâu chạy lánh nạn nhưng cả hai bị Pháp bắt. Bà Thế được đưa về Nhã Nam cho mật thám Alfred Bouchet như "một món chiến lợi phẩm đáng giá". Một người nghĩa quân già tên là Cai Mễ vì thương con gái còn bé của chủ tướng nên đã đến gặp Bouchet xin hàng để được trông sóc cô Thế.
Sau một thời gian Alfred Bouchet giám hộ, rồi giao bà Thế lại cho nhà tư sản Nguyễn Hữu Thu ở Hải Phòng chăm sóc tiếp. Có tài liệu cho rằng do Đề Thám trước đây nhiều lần tha mạng cho người Pháp, nên người con gái duy nhất của ông cũng được nhiều người Pháp thời điểm đó giúp đỡ. Bà Thế vì vậy đã được Toàn quyền Đông Dương lúc đó là Albert Sarraut đặt tên là Marie Beatrice Destham nhận làm con nuôi và đưa sang Pháp lúc bà 12 tuổi. Bà được học tại trường nội trú Jeanne d’Arc ở Biarritz.
Năm 21 tuổi, bà Hoàng Thị Thế tốt nghiệp tú tài. Năm 1925, bà về Việt nam làm Thủ thư ở Phủ Thống sứ Bắc kỳ. Trong thời gian này, bà bắt đầu nỗ lực suốt 30 năm để đòi lại đất mà chính quyền thực dân từng cấp cho cha mình ở Phồn Xương. Sau khi thất bại, bà Thế lại quay về Pháp đầu năm 1927, và được phụ cấp một khoản tiền 2500 franc mỗi tháng. Theo mật thám Pháp, trước đó bà đã dính vào một cuộc tình với một viên chức lớn làm chấn động Hà Nội.  Tháng 6 năm 1928, bà bị chiếc xe của André Tardieu (chủ tịch hội đồng bộ trưởng) tông vào; bà bị thương ở tay và chân và phải nhập viện, nhưng từ chối truy tố. Năm 1931, khi Paul Doumer trở thành Tổng thống Pháp, vì có cha nuôi là tổng thống nên vị thế của Hoàng Thị Thế được giới thượng lưu châu Âu biết đến.
Ngày 6 tháng 5 năm 1932, khi bị một người Nga tên Pavel Gorguloff ám sát, Tổng thống Paul Doumer đã được bà Hoàng Thị Thế sơ cứu đầu tiên. Vụ việc này sau đó báo chí Pháp và Việt Nam cùng đưa tin. Sau khi cha nuôi của bà Thế mất, gia đình Pháp của bà nhiều xáo trộn tranh giành quyền lợi tài sản nên bà quyết định sống tự lập với nghề thư ký và bán hàng sống một mình. Chính quyền thuộc địa ngưng phụ cấp hàng tháng vào đầu năm 1933, nhưng sau đó tiếp tục cho đến năm 1936, rồi giảm còn lại một nửa đến khi kết thúc năm 1940.
Sau 1940, không còn khoản tiền phụ cấp và đã ly dị chồng, bà di chuyển nhiều nơi: một thị trấn nhỏ phía Bắc Bordeaux (1940–1940), rồi Hauterive phía Nam Vichy (1941 tới tháng 10 năm1943), rồi Montauban phía Bắc Toulouse (10/1943 – 10/1944), rồi cuối cùng đến Pergignan. Tại Pergignan bà kiếm sống bằng coi bói bằng chỉ tay.
Không có tài liệu đáng tin cậy nào về cuộc sống của bà tại Pháp trong thập niên 1950. Theo giai thoại, bà Trần Lệ Xuân khi sang Pháp được sự ủy quyền của Tổng thống Ngô Đình Diệm đã mời bà Thế về Sài Gòn sinh sống nhưng bà đã từ chối. Theo Keith thì giai thoại này gần như chắc chắn là bịa đặt bởi chính bà Thế hay một sử gia nào đó. Năm 1960, bà Thế được ông Phan Kế Toại, Phó thủ tướng Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, giúp đỡ đã về Hà Nội. Đến năm 1961 thì bà Thế về Bắc Giang sống gần con cháu.
Ngày 9 tháng 12 năm 1988, bà Hoàng Thị Thế qua đời tại khu tập thể Văn Chương, Hà Nội, thọ 87 tuổi. Mộ phần của của bà được đặt tại khu di tích Phồn Xương, Yên Thế, Bắc Giang.