stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Chuon Nath

| Tăng Hoàng - IV Chuon Nath |
| --- | --- |
Tôn giáo: Phật giáo
Giáo phái: Phật giáo Nam truyền
Trường phái: Mahanikaya
Chùa: Chùa Ounalom
Triết lý: Phật giáo Nam Tông
Đại học: Royal Khmer University
Học hàm: Giáo sư
Pháp danh: Jhotañano
Thụy hiệu: Samdech Sangha Rājā
Cá nhân
Quốc tịch:  Campuchia
Quê hương: Làng Komreang, Roka Kaoh, Kong Pisei, Kampong Speu
Sinh: 11 tháng 3 năm 1883
Mất: 25 tháng 9 năm 1969 (86 tuổi) Phnom Penh
Nguyên nhân tử vong: Bệnh
Hỏa táng: Chùa Ounalom
Bố mẹ: Chuon (bố) Yuok (mẹ)
Sự nghiệp tôn giáo
Tiền nhiệm: Prak Hin (1936-1947)
Kế nhiệm: Hout Tat (1969-1975)
Xuất gia: Năm 1904
Tác phẩm: Từ điển Khmer Nokoreach
Chức vụ: Đức Tăng Hoàng Campuchia
Chân dung đức tăng hoàng Chuon Nath vào năm 1961 (Phật lịch 2505)
Tượng đài đức tăng hoàng Chuon Nath tại Phnom Penh (Đối diện Naga World 2)
Samdech Sangha Rājā Jhotañano Chuon Nath (tiếng Khmer: ជួន ណាត [cuən naːt]) là Đức Tăng Hoàng thứ IV của hệ phái Mahanikaya Vương quốc Campuchia. Trong số những thành tựu của ông là nỗ lực trong việc bảo tồn ngôn ngữ Khmer trong các hình thức của từ điển Khmer. Việc bảo vệ danh tính và lịch sử Khmer của ông dưới hình thức quốc ca như Nokoreach cũng nằm trong số những đóng góp của ông cho đất nước này.
Tiểu sử

Chuon Nath sinh ngày 11 tháng 03 năm 1883 tại làng Komreang, xã Roka Kaoh, huyện Kong Pisei, tỉnh Kampong Speu, Campuchia. Là con của cụ ông Chuon và cụ bà Yuok với tên gọi là Chuon Nath, em trai của ông tên là Chuon Nuth. Ông học văn học và toán học từ thuở bé.
Năm 1904, ông trở về chùa cũ Bodhibriks để thọ Đại giới với Hòa thượng bổn sư là ông Đại lão Hòa thượng Buddhaghosa Ma Keit (Suvannapanno Mahathero). Hai thầy Yết ma tụng tuyên ngôn cho ông là Thượng tọa Keh Morn (Missanakau) và Thượng tọa In Khem (Tikkhapanno).
Chuon Nath được Hòa thượng Bổn sư ban cho pháp danh là Jhotañano. Sau Khi thọ giới Tỳ khưu, ông đã trở về chùa Ounalom để tiếp tục tu học.
Do năng khiếu bẩm sinh, từ lúc còn là một học tăng trẻ tuổi, ông Chuon Nath đã am tường nhiều ngôn ngữ châu Á. ông có thể truy nguyên gốc tích Pāli và Sanskrit không những trong tiếng Khmer, mà còn cả các thứ ngôn ngữ có liên quan, như: Tích Lan, Miến Điện, Mon, Thái, Lào (rất giỏi Tiếng Thái và Lào) và đặc biệt còn có thể sử dụng thành thạo tiếng Anh, Pháp (và một ít tiếng Việt). Chuon Nath là một thiên tài về ngôn ngữ học.
Năm 1912, ông nhận tước hiệu Giáo thọ sư (Sanghasattha) và được người Pháp gửi sang Hà Nội học một năm về tiếng Sanskrit và chữ Khmer cổ (từ các bia ký Angkor) với giáo sư Louis Finnot tại French University.
Năm 1913, ông trở về Campuchia.
Từ lúc còn rất trẻ tuổi, Chuon Nath đã sớm có những ưu tư về tiền đồ Phật giáo và văn hóa dân tộc. Từ năm 1913, ông đã được Quốc Vương Campuchia thời là Vua Sisowath mời vào hoàng cung bàn thảo chương trình khai đạo và đào tạo tăng tài cho Phật giáo. Chuon Nath đã đề đạt lên vua nhiều sáng kiến quan trọng.
Năm 1915, ông được bổ nhiệm làm Giảng sư Trường Cao đẳng Pāli, tức tiền thân của Đại học Phật giáo Campuchia sau này là Soramarit University (thành lập 1960).
Năm 1919, ông được thỉnh tham gia Hội đồng biên soạn bộ từ điền Khmer đầu tiên của Campuchia có giá trị hàn lâm. Chính ông đã chia công trình ra thành nhiều phần để lần lượt hoàn chỉnh từng công đoạn. Bộ từ điển (gồm hai quyển lớn, trên 2.000 trang) sau khi hoàn tất vào thập niên 60 thế kỷ XX đã trở thành báu vật văn hóa dân tộc Khmer và cho đến nay vẫn được xem là bộ từ điển tiêu chuẩn của ngôn ngữ Khmer có giá trị quốc tế. Ngay khi hòa bình vãn hồi trên đất nước Campuchia sau đại nạn hủy diệt văn hóa của Pol Pot, Chính phủ Nhật Bản đã cho in lại bộ Đại Tạng Kinh tiếng Khmer và cả bộ từ điển trên.
Năm 1969 ông qua đời, hưởng thọ 86 tuổi đời, 65 tuổi đạo. Tro cốt của ông được tôn cất tại chùa Ounalom ở Campuchia.
Được biết có khá nhiều vị Trưởng lão Hệ phái Nam tông Kinh là để tử do đức Tăng Hoàng trực tiếp truyền giới, trong đó có: Bậc khai sáng Hệ phái Nam tông Kinh là Hòa thượng Hộ Tông.
Sở thích

1. Thông thường ông rất thích dùng trầu cau, không hút thuốc lá. Ở độ tuổi 20 đến 30, một số người từng thấy ông thỉnh thoảng có hút thuốc lá, nhưng rất ít. Lúc lên tuổi 40, người ta nhận thấy ông càng ngày càng thích dùng trầu cau hơn.
2. Khi bị cảm cúm, ho và sổ mũi, thường thấy ông hút thuốc Bắc bằng tẩu. Ông nói rằng bệnh cảm này chỉ có hút thuốc Bắc mới nhanh bình phục, thậm chí còn khỏi cả viêm xoan mũi nữa.
3. Ông có sở thích dùng món canh Salok, Proher, Kokor (món canh nhiều rau có thêm chút mắm), đặc biệt ông không thích dùng thịt. Ba món ăn nói trên thường được nấu với cá sấy khô. Nếu không có thực phẩm sẵn thì ông vẫn thích món ăn đạm bạc hơn. Chẳn hạn như cá sấy khô dầm nhuyển, gỏi Krosang, v.v...Ông không thích dùng quá nhiều đồ ngọt, chỉ uống một ít cà phê, nước ngọt. Ông thường xuyên dùng trà và đường.
4. Ông rất đam mê trồng cây cảnh có nhiều tán lá như cây bạch dương. Ông trồng cây cảnh để trong chậu được hơn 100 cây. Thậm chí cả cây ăn trái, cây tạp ông cũng thích trồng,v.v., điển hình như cây cảnh được trồng dọc theo hàng rào chùa Ounalom và chùa Pothiprek.
Hoạt động ở trong nước

Năm 1925, Chuon Nath là thành viên trong Hội đồng ấn hành Đại tạng kinh tiếng Khmer.

Năm 1926, ông được thỉnh vào chức danh Chánh chủ khảo các kỳ thi Phật học thường niên của Chư tăng toàn quốc trên hai ngôn ngữ Pháp và Khmer.

Năm 1927, Bộ từ điển tiếng Khmer hoàn tất được hai phần đầu và ông cho ấn hành ngay năm này. Từ đó cho đến lúc viên tịch, ông đã đảm nhiệm trọng trách cả hai lĩnh vực Phật học và Văn hóa.

Năm 1927, ông là thành viên sáng lập Viện nghiên cứu Phật học Hoàng gia Campuchia (Royal Buddhist Institute).

Năm 1930, ông đảm nhiệm chức danh Phó hiệu trưởng Trường Cao đẳng Pāḷi, thành viên cao cấp của Hội đồng phiên dịch Đại Tạng Kinh Khmer.

Năm 1932, ông đảm nhiệm chức danh Chủ tịch Hội đồng Nghiên cứu Cổ Ngữ Khmer trên các di tích Angkor để bổ sung tiếng Khmer hiện đại.

Năm 1933, ông là Trưởng ban ấn hành của Bộ Giáo dục Vương quốc Campuchia.

Năm 1934, ông là thành viên Viện Ngôn ngữ học Hoàng gia.

Năm 1935, ông là Giáo sư tiếng Pāli, Sanskrit, Khmer, và Lào tại Trường Đại học Preah Sisowath ở Phnom Penh.
Hoạt động ở nước ngoài

Năm 1931 (PL. 2475), Trưởng đoàn phái bộ Tăng già Campuchia đến thủ đô Viêng Chăn và Luông Pha Băng, Lào cùng tham dự lễ khánh thành Viện Phật Học Lào để thảo luận nghiên cứu học tập Pali (đặc tiểu khu Phật học ở Lào).

Năm 1933 (PL. 2477), Trưởng đoàn phái bộ Tăng già Campuchia xuống du hành hỏi thăm các ngôi chùa của người Khmer Krom ở vùng đất Cochinchine (Nay thuộc 06 tỉnh Miền tây Nam Bộ - Việt Nam).

Năm 1939 (PL. 2483), Ông dẫn đoàn phái bộ Tăng già Campuchia sang Lào một lần nữa, trong cuộc họp của Hội đồng Viện Phật học Lào và nghiên cứu cho các trường học tiếng Pali ở Lào. Đế nhắc nhở người dân Lào học và thực hành theo chánh pháp, noi gương theo cách thực hành Phật giáo của Campuchia. Dân chúng trên khắp đất nước và các tỉnh của Vương quốc Lào đã chú tâm nghiên cứu và thực hành theo con đường Phật dạy.

Năm 1943 (PL. 2487), Ông là Công ước Viên về quan hệ ngoại giao của trường Pháp ở Viễn Đông. Năm 1949, ông đã trở thành Công ước Viên danh dự của trường này từ đó vể sau.

Năm 1950 (PL. 2494), Trưởng đoàn phái bộ Tăng già Campuchia đến tham gia hội nghị thành lập Hiệp hội Phật giáo trên toàn thế giới ở thủ đô Colombo, Sri Lanka.

Năm 1953 (PL. 2497), Trưởng đoàn phái bộ Tăng già Campuchia trong việc cố vấn thành công và chọn ngày Kiết tập Kinh điển kỳ VI tại Miến Điện lần I.

Năm 1954 PL. 2498), Trưởng đoàn phái bộ Tăng già Campuchia trong Đại hội Kiết tập Kinh điển kỳ VI tại Yangon, Miến Điện lần II. Ông là thành viên tối cao trong Hội đồng Tôn đức Chứng minh, một trong 04 vị Trưởng lão Cố vấn tối cao cho Đại hội Kiết tập.

Năm 1955 PL. 2499), Trưởng đoàn phái bộ Tăng già Campuchia trong Đại hội Kiết tập Kinh điển kỳ VI tại Yangon, Miến Điện lần III và bế mạc Đại hội thường niên.

Năm 1959 PL. 2503), Trưởng đoàn phái bộ Tăng già Campuchia đến thủ đô Jakarta, Samarinda, Java, Indonesia tham dự lễ Phật Đản.

Năm 1959 PL. 2503), Ông đến tham dự lễ khánh thành ngôi Chánh điện và đồng thời làm Hòa Thượng tế độ cho 03 công dân nước Indonesia.
Chức vụ

Năm 1942, ông là hiệu trưởng Trường Cao đẳng Pāḷi Buddhika Vidyalay Preah Soramrit.

Năm 1944, ông được bổ nhiệm Trụ trì chùa Ounalom.

Năm 1945, ông đăng quang ngôi vị Tăng hoàng Vương Quốc Campuchia.

Năm 1947, ông là Phó Quyền trưởng Bộ Giáo dục Campuchia.

Năm 1948, ông là chủ Tịch Hội đồng Kiểm duyệt Văn hóa Hoàng gia.

Năm 1961, ông đáp lời thỉnh mời của Hội Văn Sĩ (Khmer Writers Associattion), đảm nhận mục giải đáp Ngôn ngữ trên đài phát thanh vào ngày thứ Sáu hằng tuần.

Năm 1968, ông là Trưởng ban ấn hành Sử học.

Năm 1969, ông được thỉnh mời phác họa Quốc kỳ Campuchia.
Giáo phẩm

Năm 1910 (PL. 2454), ông được bổ nhiệm Giáo phẩm là "Palat Sakhayabut" tại chùa Ounalom.

Năm 1912 (PL. 2456), ông được bổ nhiệm Giáo phẩm là "Preah Kru Sangka Setha" (Chức cao nhất của Đức Tăng Hoàng Nil Teang)

Năm 1931 (PL. 2475), ông được thăng chức là "Preah Sasanak Sophon"

Năm 1940 (PL. 2484), ông được thăng chức là "Preah Buddh Khosacha"

Năm 1944 (PL. 2488), ông được thăng chức là "Preah Pothivong"

Năm 1948 (PL. 2492), ông được thăng chức cao nhất là "Preah Maha Somethea Dhipati" Tăng Hoàng hệ phái Mahanikaya.

Năm 1950 (PL. 2494), ông tiếp tục được thăng chức là " Samdech Preah Maha Somethea Thipadey" Tăng Hoàng hệ phái Mahanikaya.

Năm 1954 (PL. 2498), ông được Nhà nước Miến Điện thăng chức là "Agga Maha Bondith"

Năm 1957 (PL. 2501), ông được Nhà nước Miến Điện tiếp tục thăng chức là "Preah Aphithacha Maharatha Karu" là chức danh tối cao của Miến Điện.

Tháng 02 năm 1964 (PL. 2508), ông được Hội Văn sĩ bổ nhiệm là "Đại văn hào" và là thành viên danh dự của Hội Văn sĩ Khmer.

Năm 1963 (PL. 2507), ông được Cố Quốc Trưởng Sihanouk thăng chức là "Samdech Preah Sangha Raja-IV".

Ngày 28 tháng 05 năm 1967 (PL. 2511), ông nhận được Bằng Tiến Sĩ Văn học chính thức từ Quốc Trưởng Sihanouk của trường Đại học Nhân văn Phumin.
Chương trình thường nhật

Thời gian làm việc và độ ngọ, ông thực hiện rất đều đặn. Ông dành thời gian khá nhiều cho việc nghiên cứu Kinh điển, biên soạn sách như Từ điển tiếng Khmer cho đến đêm khuya.
Buổi sáng từ 6 giờ đến 7 giờ, ông dùng điểm tâm sáng. Vì bận rộn Phật sự đôi lúc nhận thấy ông dùng điểm tâm không đều đặn như độ ngọ.
Khi ông đang bận rộn biên soạn tài liệu, nếu có khách thập phương đến viếng đảnh lễ ông, thì ông trực tiếp đến tiếp khách ngay, nhưng không dành thời gian tiếp khách lâu vì có nhiều Phật sự cần phải làm. Nếu ngày nào ông có thời gian rãnh nhiều và có Chư Thiện nam, Tín nữ, Tăng Ni đến viếng đảnh lễ ông, thì ông niềm nở tiếp khách thăm hỏi. Sau đó ông hướng dẫn, thuyết giảng về Đời lẫn Đạo trong thời gian kéo dài từ 4 đến 5 giờ, thậm chí đến thâu đêm. Nhưng Ông không hề than thở mệt nhọc, nhức tay chân hoặc buồn ngủ, miễn sao Chư Thiện nam, Tín nữ, Tăng Ni chịu khó ngồi chú tâm lắng nghe ông thuyết giảng. Điều này chỉ xảy ra khi ông có thời gian rãnh và sức khỏe tốt.
Ở độ tuổi từ 30 đến 60. Vào buổi tối ông thường xuyên có chương trình giảng dạy cho tu sĩ từ 20 đến 30 vị. Các tu sĩ trong tịnh xá của ông và một số tịnh xá khác đến học. Địa điểm giảng dạy tại Trường cao đẳng Pali vào buổi tối này, nay trở thành Trường trung cấp Phật giáo Soramarith.
Mầu nhiệm trước khi ông lâm bệnh

Vào thứ Tư, ngày 10 tháng 09 năm 1969 (Nhằm ngày 29 Tháng 07 năm Kỷ Dậu PL. 2512), ông triệu tập hàng đệ tử đến và nói rằng: "Đêm qua tôi chiêm bao rất kỳ lạ, nhìn thấy cặp Bảo tháp trên bầu trời hướng đông bắc bay về phía tôi ngồi ở ban công phía trước Bảo tháp sáng óng ánh như vàng. Khi chúng càng đến gần thì bảo tháp nhỏ hơn bị biến mất. Bảo tháp còn lại tiến về gần tôi, tôi vươn tay ra đón nhận và làm tôi thức dậy đột ngột vào 04 sáng".
Ông thuật lại giấc chiêm bao này vào lúc mở Đại hội Tăng già để lập Ủy ban Kỷ luật vào thứ Bảy, ngày 13 tháng 09 năm 1969 (Nhằm ngày mồng 02 tháng 08 năm Kỷ Dậu PL. 2512). Ông bảo rằng Ủy ban Kỷ luật của chúng ta đang thiếu thốn kinh điển trầm trọng. Vì vậy, chúng ta cần phải thành lập lại Ủy ban Kỷ luật mới để tập hợp tổ chức lại kinh điển được trích ra từ quyển Luật tạng tiếng Pali và vi diệu pháp để sắp xếp theo cấp độ I,II,III dành cho lớp luật Phật giáo.
"Quan điểm về giấc chiêm bao thấy cặp bảo tháp, sẽ là điềm tốt báo rằng Ủy ban kỷ luật của chúng ta sẽ thành công rực rỡ". Giấc chiêm bao này của ông xem như là một mầu nhiệm rất kỳ lạ.
Một mầu nhiệm khác xảy ra vào lúc 20 giờ - 22 giờ, ngày 24 và 25 tháng 09 năm 1969 (Nhằm ngày 13 và 14 tháng 08 năm Kỷ Dậu PL. 2512) quầng hào quang bao quanh mặt trăng hàng giờ.
Huân chương

Các huân chương ông nhận được như sau:
Năm 1917 (P.L 2461), Huân chương Asarithi Moni Sarapharana, Campuchia (អស្សឫទ្ធិ​មុនីសារភរណ៍)
Năm 1923 (P.L 2467), Huân chương Asarithi, Campuchia (អស្សឫទ្ធិ​)
Năm 1932 (P.L 2467), Huân chương Asarithi Một triệu voi và Svetachhat, Lào (អស្សឫទ្ធិ​ដំរី​មួយ​លាន និង​ស្វេតច្ឆត្រ)
Năm 1937 (P.L 2481), Huân chương Viện hàn lâm khoa học, Pháp (សេនា​នៃ​បណ្ឌិត​សភា)
Năm 1942 (P.L 2486), Huân chương Rithi de la lesion doner, Pháp (​ឫទ្ធិ​ដឹឡាឡេស្យុង​ដូណ្ណើរ)
Năm 1944 (P.L 2488), Huân chương Sena, Campuchia (​​សេនា)
Năm 1948 (P.L 2492), Huân chương Sena de la lesion doner, Pháp (​សេនាដឹឡាឡេស្យុង​ដូណ្ណើរ)
Năm 1962 (P.L 2505), Huân chương Moha Sereywuth, Campuchia (​​មហា​សិរីវឌ្ឍន៍)
Năm 1963 (P.L 2506), Huân chương Moha Sereywuth Sovathara, Campuchia (​​​មហា​សិរីវឌ្ឍ​សុវត្ថារា)
Năm 1969 (P.L 2513), Huân chương Jetopakar (huân chương cao nhất), Campuchia (​​​ជាតូបការ)
Tác phẩm

Ông đã biên soạn và in ấn kinh kệ rất nhiều, gồm cả kinh điển viết tay trên lá cọ. Đặc biệt là những cuốn sách mà ông đã biên soạn và dịch từ Pali thành Khmer ngữ cho Phật tử học tập. Trong đó có một số cuốn sách rất hiếm và hữu ích cho thế hệ sau này như:
Ngôn ngữ học (Cải cách ký tự và ngôn ngữ Khmer)

1. Từ điển Khmer (Quyển 1,2). Xuất bản nhiều lần trong năm 1917 (PL.2461).

2. Ngữ pháp tiếng Pali (Quyển 1,2). Xuất bản nhiều lần trong năm 1918 (PL.2462).

 Quốc ca

1. Nokoreach 

Phật giáo

1. Nền tảng Phật giáo.

2. Luật Xuất Gia (Quyển 1,2) 
3. Luật Sadi.Xuất bản trong năm 1917 (PL.2460) với sự đóng góp cao cả của vị 02 Trưởng lão Oum Xum và Hout Tat

4. Nhựt hành của người tại gia tu Phật. Xuất bản trong năm 1926 (PL.2468) với sự đóng góp cao cả của vị 02 Trưởng lão Oum Xum và Hout Tat

5. Cư sĩ thực hành. Xuất bản trong năm 1928 (PL.2470)

6. Vi Diệu Pháp vấn đáp

7. Thanh Tịnh kinh

8. Tứ Diệu Đế

9. Bát Chánh Đạo

10. Thập Độ Ba-la-mật

11. Thiền Định

12. Pháp trích yếu. Xuất bản trong năm 1957 (PL.2500)

13. Phật ngôn

14. Triết lý về Nghiệp

15. Phật giáo chánh lời Phật thuyết,
16. Sơ thiền tâm
 v.v.
Fernando de Peñalver (đô thị)

| Fernando de Peñalver |
| --- | --- |
—  Khu tự quản  —
Municipio Fernando de Peñalver
 
  Hiệu kỳ
 Vị trí ở bang Anzoátegui
Fernando de PeñalverVị trí ở Venezuela
Quốc gia:  Venezuela
Bang: Anzoátegui
Thủ phủ: Puerto Píritu
Chính quyền
 • Thị trưởng: Francisco José González (AD)
Diện tích
 • Tổng cộng: 643 km² (399,5 dặm Anh vuông) km2 (Lỗi định dạng: giá trị đầu vào không hợp lệ khi làm tròn mi2)
Dân số (2007)
 • Tổng cộng: 29,977
Website: fernando-anzoategui.gob.ve/portal-alcaldias/
Đô thị Fernando de Peñalver là một trong 21 đô thị (Municipio) tạo nên bang Anzoátegui của Venezuela, có dân số 29.977 người vào năm 2007 theo Cục thống kê dân số quốc gia Venezuela.  Thị xã Puerto Píritu là thủ phủ đô thị Fernando de Peñalver.
Dân số

Đô thị Anaco có dân số 29.977 vào năm 2007 (tăng từ 26.059 người năm 2000). Dân số chiếm 2% tổng dân số bang này. Mật độ dân số là 75 người mỗi dặm vuông hay 46,62 người trên mỗi km²).
Chính quyền

Thị trưởng đô thị Fernando de Peñalver là Francisco José González, được bầu lại vào ngày 31 tháng 10 năm 2004 với 42% phiếu bầu. Đô thị này được chia thành 3 giáo khu:  Capital Fernando de Peñalver, San Miguel, và Sucre.
Lima Blanco (khu tự quản)

| Khu tự quản Lima Blanco |
| --- | --- |
—  Khu tự quản  —
Municipio Khu tự quản Lima Blanco
 
  Hiệu kỳ
 Vị trí ở bang Cojedes
Khu tự quản Lima BlancoVị trí ở Venezuela
Quốc gia:  Venezuela
Bang: Cojedes
Thủ phủ: Macapo
Diện tích
 • Tổng cộng: 133 km2 km2 (Lỗi định dạng: giá trị đầu vào không hợp lệ khi làm tròn mi2)
Dân số (21 tháng 10 năm 2001)
 • Tổng cộng: 7.825 người
Lima Blanco là một khu tự quản thuộc bang Cojedes, Venezuela. Thủ phủ của khu tự quản Lima Blanco đóng tại Macapo. Khự tự quản Lima Blanco có diện tích 133 km2, dân số theo điều tra dân số ngày 21 tháng 10 năm 2001 là 7825 người.
Machiques de Perijá (khu tự quản)

| Khu tự quản Machiques de Perijá |
| --- | --- |
—  Khu tự quản  —
Municipio Khu tự quản Machiques de Perijá
 
  Hiệu kỳ
 Vị trí ở bang Zulia
Khu tự quản Machiques de PerijáVị trí ở Venezuela
Quốc gia:  Venezuela
Bang: Zulia
Thủ phủ: Machiques
Diện tích
 • Tổng cộng: 9.493 km2 km2 (Lỗi định dạng: giá trị đầu vào không hợp lệ khi làm tròn mi2)
Dân số (21 tháng 10 năm 2001)
 • Tổng cộng: 93.154 người
Machiques de Perijá là một khu tự quản thuộc bang Zulia, Venezuela. Thủ phủ của khu tự quản Machiques de Perijá đóng tại Machiques. Khự tự quản Machiques de Perijá có diện tích 9493 km2, dân số theo điều tra dân số ngày 21 tháng 10 năm 2001 là 93154 người.
Mạch rây

Phloem (màu cam) vận chuyển các sản phẩm quang hợp đến các bộ phận khác nhau của cây.
Mạch rây hay libe (tiếng Anh: Phloem, phát âm: /ˈfloʊ.əm/) là một mô sống trong thực vật có mạch để vận chuyển những hợp chất hữu cơ hòa tan do quang hợp tạo ra (còn được gọi là chất đồng hóa), đặc biệt là đường saccarose, đến các bộ phận của cây cần thiết. Quá trình vận chuyển này được gọi là chuyển vị. Ở cây, libe là lớp trong cùng của vỏ cây, do đó tên gọi được chuyển từ tiếng Hy Lạp φλοιός (phloios) nghĩ là "vỏ cây". Thuật ngữ phloem lần đầu được Carl Nägeli giới thiệu vào năm 1858.
Cấu tạo

Mặt cắt của các tế bào mạch rây
Mô mạch rây bao gồm những tế bào dẫn lưu, thường gọi là ống rây, các tế bào nhu mô, bao gồm cả các tế bào kèm chuyên hóa hoặc tế bào đản bạch (albumin) hoặc các tế bào không chuyên hóa và tế bào hỗ trợ, chẳng hạn như sợi và cương bào.
Cấu tạo > Ống rây

Bài chi tiết: tế bào mạch rây
Các ống rây là dạng tế bào có chức năng vận chuyển đường trong cây. Khi trưởng thành, chúng không có nhân và có rất ít bào quan, do đó chúng dựa vào những tế bào kèm hoặc tế bào đản bạch cho phần lớn các nhu cầu trao đổi chất. Trước khi trưởng thành, tế bào ống rây cũng có không bào và các bào quan khác, chẳng hạn như ribosome, nhưng khi trưởng thành thì những bào quan này di chuyển về vách tế bào và tiêu biến; điều này để đảm bảo rằng các chất lưu ít bị cản trở khi di chuyển. Một trong số ít các bào quan vẫn còn trong các ống rây khi trưởng thành là mạng lưới nội chất có thể thấy ở màng plasma, thường ở gần plasmodesmata (ống nối các tế bào) để liên kết với những tế bào kèm hoặc tế bào đản bạch. Tất cả các tế bào rây đều có những lỗ ở hai đầu, được tạo thành từ sự biến đổi và phình ra của plasmodesmata, được gọi là mặt rây. Các lỗ được cố định bởi một polysaccharide gọi là callose.
Cấu tạo > Tế bào nhu mô

Chúng có 2 loại, aerenchyma và chlorenchyma.[cần dẫn nguồn] Các tế bào nhu mô khác trong mạch rây thường không phân biệt được và được dùng để lưu trữ dưỡng chất.
Cấu tạo > Tế bào nhu mô > Tế bào kèm

Chức năng trao đổi chất của các cơ quan trong ống rây phụ thuộc mật thiết vào các tế bào kèm, một thể chuyên biệt hóa của tế bào nhu mô. Tất cả các chức năng của tế bào ống rây được thực hiện bởi tế bào kèm (nhỏ hơn nhiều). Một tế bào thực vật có nhân điển hình thường có nhiều ribosom và ty thể hơn tế bào kèm. Tế bào chất của một tế bào kèm được liên kết với tế bào ống rây thông qua plasmodesmata. Vách tế bào chung giữa tế bào ống rây và tế bào kèm có nhiều plasmodesmata.
Có 2 loại tế bào kèm.
Tế bào kèm thông thường, có vách trơn và có ít hoặc không có những ống nối plasmodesmata với các tế bào khác ngoại trừ với tế bào ống rây.
Tế bào chuyển tiếp, có vách nhiều nếp gấp liền kề với các tế bào không rây, để tăng diện tích trao đổi. Chúng có chức năng bơm chủ động (cần năng lượng) các chất hòa tan từ các vách tế bào.
Cấu tạo > Tế bào nhu mô > Tế bào đản bạch

Các tế bào đản bạch (albumin có cùng chức năng với tế bào kèm, nhưng chỉ liên kết với các tế bào rây và do đo chỉ có trong các thực vật có mạch không hạt và thực vật hạt trần.
Cấu tạo > Tế bào hỗ trợ

Mặc dù chức năng chính của mạch rây là vận chuyển đường, nhưng nó cũng có thể chứa các tế bào có chức năng hỗ trợ cơ học. Những tế bào này nhìn chung là có 2 dạng: sợi và cương bào. Cả hai dạng tế bào đều có một vách tế bào thứ cấp và do đó sẽ chết khi trưởng thành. Vách tế bào thứ cấp giúp tăng độ cứng và độ bền kéo của chúng.
Cấu tạo > Tế bào hỗ trợ > Sợi

Sợi libe là những tế bào hỗ trợ dài và nhỏ cung cấp độ bền kéo mà không bị hạn chế tính linh hoạt. Chúng cũng được tìm thấy trong mạch gỗ, và là thành phần chính trong các sản phẩm từ sợi chẳng hạn như giấy, lanh, và cotton.
Cấu tạo > Tế bào hỗ trợ > Cương bào

Cương bào là những tế bào có hình dạng không đều để tăng độ bền nén nhưng có thể làm giảm tính cơ động trong một mức độ nào đó. Chúng cũng đóng vai trò như những cấu trúc chống động vật ăn cỏ, do hình dạng không đều và độ cứng của chúng có thể làm mòn răng khi động vật ăn cỏ nhai.
Chức năng

Không giống như mạch gỗ (được cấu tạo chủ yếu bằng các tế bào chết), mạch rây được cấu tạo từ những tế bào còn sống và vận chuyển nhựa sống. Nhựa sống là một dung dịch có dung môi là nước, nhưng giàu các chất đường được tạo ra từ quang hợp. Những chất đường này được vận chuyển đến những bộ phận không có khả năng quang hợp của cây, chẳng hạn như rễ, hoặc đưa vào những cấu trúc dự trữ, tỉ dụ như củ hoặc thân hành.
Suốt quá trình sinh trưởng của cây, thường trong mùa xuân, các cơ quan dự trữ như rễ sẽ là nguồn cung cấp đường, và những phần đang phát triển của cây sẽ là nơi mà đường dịch chuyển đến. Sự chuyển dịch trong mạch rây là đa hướng, trong khi ở tế bào mạch gỗ là một chiều (hướng lên).[cần dẫn nguồn]
Sau giai đoạn sinh trưởng, khi các mô phân sinh không hoạt động, lá là nguồn cung cấp đường, và đường sẽ được chứa ở các bộ phận dự trữ. Các cơ quan mang hạt đang phát triển luôn là những nơi chứa đường. Bởi vì dòng chảy đa hướng, thêm vào đó vì nhựa sống không thể di chuyển dễ dàng giữa các ống rây, do đó không có gì lạ khi nhựa trong các ống rây liền kề chảy ngược hướng nhau.
Sử dụng như thực phẩm

Mạch rây của cây thông được sử dụng ở Phần Lan và khu vực Scandinavia như là một thực phẩm thay thế trong những thời đói kém và ngay cả trong những năm sung túc ở vùng đông bắc. Nguồn dự trữ mạch rây từ những năm trước đã giúp tránh được sự thiếu hụt thức ăn trong nạn đói lớn vào những năm 1860 xảy ra ở Phần Lan và Thụy Điển (Nạn đói ở Phần Lan (1866-1868) và Nạn đói ở Thụy Điển (1867–1869)). Mạch rây được sấy khô và xay thành bột (gọi là pettu trong tiếng Phần Lan) và trộn với lúa mạch đen để làm thành một loại bánh mì đen cứng, bánh mì vỏ cây. Một loại bánh mì được làm chỉ từ sữa bơ (buttermilk: một loại sữa thừa sau khi làm bơ) và pettu mà không có bột lúa mạch đen hoặc bột mì, gọi là silkko, ít được ưa thích nhất. Hiện nay, pettu được cho là có lợi cho sức khỏe. Tuy nhiên, năng lượng thực phẩm mà nó chứa thấp hơn các loại có bột mì hoặc hắc mạch.[cần dẫn nguồn]