stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Biên Hòa
Kinh tế - xã hội > Kinh tế > Công nghiệp

Thành phố này cũng là trung tâm công nghiệp quan trọng của cả nước. Biên Hòa có thế mạnh về công nghiệp và cũng là nơi đi tiên phong trong lĩnh vực Công nghiệp đầu tiên của cả nước với việc hình thành sớm KCN Biên Hòa I (năm 1967) - Khu kix nghệ Biên Hòa - Khu công nghiệp đầu tiên của cả nước sau ngày đất nước Thống Nhất.
Thành phố Biên Hòa hiện có 6 khu công nghiệp
Khu công nghiệp Biên Hòa 1/Bien Hoa I Industrial Zone 335 ha
Khu công nghiệp Biên Hòa 2/Bien Hoa II Industrial Zone: 365 ha
Khu công nghiệp Amata/Amata industrial park 674 ha
Khu công nghiệp Loteco/The Long Binh Industrial Zone Development: 100 ha
Khu công nghiệp Agtex Long Bình/Agtex Long Binh Industrial Park - AGTEX 28: 43 ha
Khu công nghiệp Tam Phước/Tam Phuoc Industrial Park: 323 ha.
Bên cạnh ngành công nghiệp hiện đại, hiện thành phố vẫn còn một vài cụm công nghiệp truyền thống, thủ công mĩ nghệ như:
Cụm công nghiệp Gốm sứ Tân Hạnh: 32ha
Cụm công nghiệp Dốc 47: 97ha
Cụm công nghiệp chế biến gỗ Tân Hòa: 39ha
Vùng thủ công mĩ nghệ đá Bửu Long
Vùng sản xuất gốm Tân Vạn, Bửu Long, Hiệp Hòa
Vùng sản xuất đồ gỗ và trang trí nội thất gồm Tân Hòa, Tân Biên
Kinh tế - xã hội > Kinh tế > Tài chính - Thương mại

Tài chính ngân hàng cũng là thế mạnh kèm theo do sự phát triển công nghiệp mang lại, hằng năm tỉ trọng dịch vụ tài chính được nâng dần và thay thế cho công nghiệp, bước khởi đầu cho một thành phố phát triển của khu vực. Biên Hòa có hơn 39 hệ thống ngân hàng của các ngân hàng trong nước, ngân hàng 100% vốn nước ngoài, liên doanh, chi nhánh ngân hàng nước ngoài tại Việt Nam. Với hơn 51 chi nhánh (CN), 92 phòng giao dịch (PGD), 27 quỹ tiết kiệm (QTK), trên 300 máy ATM.
Ngành thương mại cũng là điểm sáng trong phát triển kinh tế, với hệ thống Trung tâm thương mại, siêu thị lớn của Big C, Mega Market, Co.op Mart, Lotte, Vincom Plaza... cùng một số hệ thống siêu thị Điện máy, Nội thất lớn, cửa hàng điện tử, điện thoại máy tính có uy tín cũng có mặt tại đây. Ngoài ra, các chợ truyền thống cũng là nét đặc trưng nơi đây, nhiều chợ khá nổi tiếng như Chợ Biên Hòa, Chợ Tân Hiệp, Chợ Long Bình,...
Những năm gần đây, các thương hiệu bán lẻ đã bắt đầu cạnh tranh, mở rộng thị trường, tính đến thời điểm 02/2023, Thành phố Biên Hòa có 25 cửa hàng Bách Hóa Xanh, 73 cửa hàng Winmart+, 10 cửa hàng Co.op food.
Kinh tế - xã hội > Kinh tế > Nông lâm ngư nghiệp

Nền nông nghiệp hiện đại theo sự phát triển đô thị, với việc cung cấp rau sạch xanh quy mô lớn cho thị trường thành phố Biên Hòa và lân cận. Hệ thống rừng phòng hộ tại Thành phố 1 triệu dân này đang được chú trọng phát triển và bảo vệ vì đây là "lá phổi xanh" nằm rải rác ở phường Tân Biên và phường Phước Tân. Về thủy sản, thành phố cũng còn một vài phường xã ven sông có bè cá.
Kinh tế - xã hội > Xã hội > Giáo dục

Do vị trí gần Thành phố Hồ Chí Minh, trung tâm giáo dục của cả nước nên vì vậy mà thành phố Biên Hòa khá ít trường đại học và thêm nữa là trung tâm hành chính, chính trị, văn hóa, kinh tế, giáo dục của tỉnh Đồng Nai nên các trường đại học, cao đẳng và trung cấp chuyên nghiệp của Đồng Nai hầu như đều nằm ở Biên Hòa. Ngược lại, thành phố Biên Hòa có rất nhiều trường THPT, THCS, TH và phân bố ở rất nhiều khu vực trong thành phố phục vụ cho nhu cầu dân số quá tải của thành phố Biên Hòa. Tuy nhiên hiện nay do dân số tăng đột biến nên những năm gần đây có một số trường tiểu học phải học ca 3, đây là vấn đề nan giải của ngành giáo dục Biên Hòa. Dân số như hiện nay đang là thách thức không chỉ của ngành giáo dục mà còn là vấn đề cho các ban ngành và Ủy ban Nhân dân Thành phố.
Thành phố ngày càng phát triển đã sinh ra nhiều Hệ thống trường dân lập liên cấp theo tiêu chuẩn chất lượng đào tạo tương đương các trường công lập và theo chuẩn quốc tế để đáp ứng cho nhu cầu học tập cho học sinh trên địa bàn thành phố Biên Hòa.
Hiện thành phố có trường Đại học:
Đại học Đồng Nai
Đại học Lạc Hồng
Đại học Công nghệ Đồng Nai
Đại học Nguyễn Huệ
Đại học Mở TP.HCM (Cơ sở Biên Hòa)
Đại học Tài nguyên và Môi trường TP.HCM (Cơ sở Biên Hòa)
Ngoài ra thành phố có các trường Cao đẳng lớn:
Cao đẳng Hòa Bình Xuân Lộc
Cao đẳng Kỹ thuật Đồng Nai
Cao đẳng Y tế Đồng Nai (Đề án nâng cấp lên Đại học Y dược Đồng Nai)
Cao đẳng Mỹ thuật Trang trí Đồng Nai (Đề án nâng cấp lên Đại học Mỹ thuật Đồng Nai)
Cao đẳng Công nghệ và quản trị Sonadezi (Đề án nâng cấp lên Đại học Sonadezi)
Cao đẳng nghề Số 8.
Kinh tế - xã hội > Xã hội > Y tế

Thành phố có 30 trạm y tế của 30 phường xã được xây dựng và trang bị hiện đại phục vụ nhân dân tại các phường xã trong thành phố và Trung tâm y tế Thành phố Biên Hòa với hơn 8000 giường bệnh. Bên cạnh đó, một số Bệnh viện lớn của nhà nước đã hình thành và phát triển như:
Đa Khoa Đồng Nai: Là bệnh viện hạng I tuyến tỉnh, quy mô 1400 giường.
Đa Khoa Thống Nhất: Là bệnh viện hạng I tuyến tỉnh, quy mô 1000 giường.
Nhi Đồng Đồng Nai:  Là bệnh viện hạng II tuyến tỉnh, quy mô 740 giường bệnh nội trú.
Đa Khoa Biên Hòa: 100 giường.
Y Dược Cổ truyền Đồng Nai: 150 giường
Da Liễu Đồng Nai: 100 giường
Phổi Đồng Nai: 150 giường
Đa Khoa 7B: 600 giường
Tâm thần Trung ương 2: 1200 giường
Ngoài ra, một số Bệnh viện ngoài công lập đã hình thành và phát triển:
Quốc tế Hoàn Mỹ Đồng Nai (Tập đoàn Y khoa Hoàn Mỹ): 400 giường
Quốc tế Chấn Thương Chỉnh Hình ITO Sài Gòn-Đồng Nai (Tập đoàn Y khoa Hoàn Mỹ): 160 giường
Đa Khoa Tâm Hồng Phước: 120 giường
Phụ sản Âu Cơ Biên Hòa: 80 giường
Phụ sản Nhi Đa Khoa Sài Gòn-Đồng Nai
Chuyên khoa Răng Hàm Mặt Việt Anh Đức: 21 giường
Đa khoa ShingMark: 1500 giường
Đa khoa Lê Quý Đôn (đang xây dựng): 500 giường.
Dân số

Biên Hòa là thành phố thuộc tỉnh có dân số đông nhất cả nước, tương đương với 2 thành phố trực thuộc trung ương là Đà Nẵng và Cần Thơ và cao hơn dân số của 37 tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương.
Dân số thành phố tính đến năm 2019 là 1.055.414 người.
Dân số thành phố tính đến hết năm 2022 là 1.272.235 người.
Dân tộc thiểu số có 2.648 hộ với 11.946 người chiếm tỷ lệ 1.09% gồm 19 dân tộc: Hoa, Tày, Khmer, Dao, Thái, Mường, Nùng, Chơro, Giarai, H'Mông, Mạ, Thổ, Chay, Sán Dìu, X'Tiêng, Chăm, Êđê, Giáy, Cơho.
Đặc điểm dân cư thành phố Biên Hòa đa dạng là do sự di cư đến đây sinh sống lao động và làm việc. Về thành phần tôn giáo, bao gồm Phật giáo, Công giáo, Tin Lành, Phật giáo Hòa Hảo, Đạo Cao Đài, Tịnh độ cư sĩ Phật hội Việt Nam, Hồi giáo,... Rất đông tín đồ Công giáo tập trung sinh sống ở phía Đông và Đông Bắc thành phố, quanh khu vực phường Hố Nai, tạo nên nét đặc trưng tôn giáo nơi đây.
Du lịch

Du lịch là tiềm năng kinh tế mang đậm chất một đô thị sông nước và cổ lâu đời, đặc điểm thiên nhiên sinh thái nơi đây cũng khá phong phú, tuy nhiên, do chưa có đề án phát triển du lịch nên nơi đây vẫn là một viên ngọc ẩn mình giữa sự phát triển công nghiệp.
Khu du lịch Bửu Long – Vịnh Hạ Long trên cạn của miền Nam
Khu du lịch văn hóa Sơn Tiên
Khu du lịch Vườn Xoài
Khu du lịch sinh thái Cù Lao Ba Xê.
Ngoài ra, các địa điểm tham quan, văn hóa, du lịch khác cũng khá phong phú:
Cù lao Phố - phường cù lao giữa lòng Thành phố Biên Hòa cũng là một điểm du lịch khá phong phú và đặc sắc, với nhiều di tích lịch sử như: Chùa Ông, Đền thờ Nguyễn Hữu Cảnh, Chùa Đại Giác, Đình Bình Quan, Đình Bình Quới,...
Chợ Biên Hòa – Đình Tân Lân – Thành cổ Biên Hòa
Văn miếu Trấn Biên – Núi Bửu Long và các chùa cổ, tịnh thất, cốc quanh núi (Chùa Bửu Phong, Chùa Long Ẩn,..)
Đền Hùng phường Bình Đa.
Giao thông

Thành phố Biên Hòa là đô thị loại I là đầu mối giao thông quan trọng của vùng kinh tế trọng điểm phía Nam, có sông Đồng Nai chảy qua, cách thủ đô Hà Nội 1.684 km, cách trung tâm Thành phố Hồ Chí Minh 30 km, cách thành phố Vũng Tàu 90 km. Trên địa bàn thành phố có các tuyến quốc lộ như Quốc lộ 1 (chiều dài đi qua là 13 km), Quốc lộ 1K (chiều dài đi qua là 14 km và Quốc lộ 51 (chiều dài đi qua là 16 km).
Biên Hòa là đầu mối giao thông quan trọng của cả nước và là cửa ngõ quan trọng của Vùng kinh tế trọng điểm phía Nam. Trong tương lai, khi thành phố Biên Hòa trở thành thành phố trực thuộc Trung ương thì thành phố này sẽ là đầu mối giao thông cực kì quan trọng của cả nước, đầu tàu về giao thông đường bộ, đường sắt, đường hàng không, đường thủy, có 2 sân bay dân sự và quân sự lớn nhất Việt Nam (Sân bay Quân sự Biên Hòa, Sân bay Quốc tế Long Thành), Ga Biên Hòa - ga đường sắt lớn và tương đương với Ga Sài Gòn (nối tuyến đường sắt Thống Nhất và tuyến đường sắt Đông Tây), Mạng lưới cao tốc liên vùng, liên tỉnh, tuyến đường thủy phục vụ cho các cảng sông,...
Giao thông > Giao thông đô thị

Khi Chính phủ quy hoạch vùng đô thị Thành phố Hồ Chí Minh, đã có nhiều câu hỏi đặt ra cho sự phát triển thật sự của Biên Hòa cũng như tỉnh Đồng Nai về hạ tầng giao thông do việc hình thành đô thị của Thành phố quá sớm (thành phố được quy hoạch từ thời pháp thuộc với quy mô dân số khoảng 200.000 – 300.000 người, tuy nhiên dân số Biên Hòa đã đạt ngưỡng 1 triệu người). Chính vì vậy, xác định được tầm quan trọng của giao thông Biên Hòa trong vai trò kinh tế cả nước. Đồng Nai bắt đầu quan tâm nhiều hơn các dự án giao thông tầm cỡ và đồng thời phát triển giao thông nội bộ từ đô thị về đến nông thôn và đặc biệt là thành phố Biên Hòa.
Là Đại công trường về Giao thông, Thành phố Biên Hòa đang sở hữu các dự án:
Cao Tốc Biên Hòa-Vũng Tàu (kết nối Biên Hòa với Sân bay Long Thành và Thành phố Vũng Tàu; giảm tải cho QL51 sẽ mãn tải vào năm 2020)
Đường Sắt Metro Bến Thành - Suối Tiên - Biên Hòa
Đường Nguyễn Hữu Cảnh (trục trung tâm Thành phố)
Hệ thống Cầu đường bộ Cù lao Phố kết nối giao thông đô thị, cầu Thống Nhất, cầu An Bình,..;
Đường Hương Lộ 2 (kết nối Ngã 4 Vũng Tàu và trung tâm thành phố với Đường cao tốc TP.HCM - Long Thành - Dầu Giây),
Tuyến đường nối 3 quốc lộ huyết mạch (QL.1, QL1K & QL51)
Bờ kè & đường ven sông Cái - đường Trần Phú
Bờ kè & đường ven sông Đồng Nai - đường Nguyễn Văn Trị nối dài (Cầu Hóa An đến Bến Đò Trạm)
Nút giao thông ngã tư Kẻ Sặt - Bệnh viện Thống Nhất, Ngã tư Phát triển, Ngã tư Bồn Nước
Nâng cấp mở rộng đường Bùi Văn Hòa
Nâng cấp cải tạo xây dựng mới các tuyến đường trong trung tâm thành phố
Tuyến Đường sắt Bắc Nam đoạn Trảng Bom - Hòa Hưng (xây mới ga Biên Hòa về phía nam tại phường Phước Tân) và kết nối tuyến đường sắt Biên Hòa - Vũng Tàu
Các dự án đã hoàn thành như:
Cầu Hóa An mới, Cầu Bửu Hòa, Cầu Hiệp Hòa, Đường Quốc lộ 1 tuyến tránh thành phố Biên Hòa (Võ Nguyên Giáp), Cầu Đồng Nai và tuyến 2 đầu cầu (Cầu vượt và hầm chui ngã Tư Vũng Tàu, Hầm chui ngã Tư Tam Hiệp, Cầu vượt ngã Tư Amata, Cầu vượt nút giao Tân Vạn, Hầm chui Tân Phong), Cầu Hóa An và tuyến 2 đầu cầu (Cầu vượt Ngã tư Cầu Mới và Ngã tư vòng xoay Hóa An), Cầu An Hảo, Đường Đặng Văn Trơn, Đường Điểu Xiển (Tuyến Chống ùn tắc QL.1 đoạn qua phường Tân Hòa)
Các tuyến trục chính, cửa ngõ ra vào thành phố triệu dân cũng được đầu tư xây dựng thúc đẩy sự phát triển kinh tế và hạ tầng đô thị: Quốc lộ 1 (Xa lộ Hà Nội),, Quốc lộ 1K (đường Nguyễn Ái Quốc), Quốc lộ 51, Trục đường Phạm Văn Thuận và đường Bùi Văn Hòa, Đường Huỳnh Văn Nghệ, Đường Đồng Khởi, Đường Võ Nguyên Giáp (tuyến tránh Quốc lộ 1), Đường Bùi Hữu Nghĩa, Trục đường Lê Văn Duyệt và đường Đặng Văn Trơn
Hệ thống đường sắt Thống Nhất chạy ngang qua Biên Hòa với 2 ga chính là: ga Hố Nai, ga Biên Hòa. Với 2 cầu đường sắt là cầu Ghềnh và cầu Rạch Cát; hai cầu này được xây dựng từ thời Pháp Thuộc đến nay và chỉ cho xe máy lưu thông sau nhiều sự kiện.
Giao thông > Tên đường Biên Hòa trước năm 1975

Đường Thành Thái nay là đường Huỳnh Văn Lũy.
Đường Lê Văn Duyệt nay là đường Hoàng Minh Châu.
Đường Trần Thượng Xuyên và Nguyễn Thái Học nay là đường Nguyễn Văn Trị.
Đại lộ Trịnh Hoài Đức và Quốc lộ 1 nay là đường 30 tháng 4.
Quốc lộ 1 nay là đường Hà Huy Giáp.
Đường Nguyễn Hữu Cảnh và Hàm Nghi nay là đường Cách Mạng Tháng 8.
Đường Lê Văn Lễ nay là đường Nguyễn Thị Hiền.
Đường 4 và 5 cũ nay là đường Phan Trung và Trương Định.
Giao thông > Đường hàng không

Sân Bay Biên Hòa là một trong những sân bay quân sự lớn nhất nước. Cách Thành phố Hồ Chí Minh 30 km. Sân bay Biên Hòa đã từng là căn cứ không quân của Quân lực Việt Nam Cộng Hòa và Không lực Hoa Kỳ trong giai đoạn Chiến tranh Việt Nam.
Sau ngày 30 tháng 4 năm 1975, sân bay Biên Hòa được Không quân Nhân dân Việt Nam tiếp quản sử dụng quân sự. Đơn vị đóng quân: Trung đoàn không quân tiêm kích 935 (Đoàn Biên Hòa) thuộc sư đoàn 370 Biên chế trang bị sẵn sàng chiến đấu: Su 30 MK2V (đóng vai trò chủ lực), một số cường kích A37, tiêm kích F5.
Tháng 6 năm 2015, Quốc hội thông qua dự án Sân bay quốc tế Long Thành sẽ được xây dựng với công suất thiết kế 100 triệu hành khách và 5 triệu tấn hàng hóa mỗi năm. Sân bay nằm cách Thành phố Biên Hòa 20 km, sẽ tạo cho thuận lợi rất lớn đến đô thị công nghiệp triệu dân này.
Giao thông > Đường thủy

Với hệ thống sông Đồng Nai chảy qua và hệ thống kênh rạch lớn ăn sâu vào đất liền nên hoạt đường thủy tại đây cũng khá thuận tiện. Hệ thống cảng Đồng Nai là hệ thống cảng nội địa lớn nhất trên lưu vực sông Đồng Nai.
Kết nghĩa

Thành phố Phủ Lý, tỉnh Hà Nam, Việt Nam
Tỉnh Gyeongsangnam-do, Hàn Quốc
Tỉnh Champasak, Lào.
Chú thích

1 2  “Quyết định 2488/QĐ-TTg năm 2015 về việc công nhận thành phố Biên Hòa là đô thị loại I trực thuộc tỉnh Đồng Nai do Thủ tướng Chính phủ ban hành”.
1 2 3  Đan Linh (9 tháng 9 năm 2022). “Phát triển thành phố Biên Hòa, tỉnh Đồng Nai theo hướng hiện đại – xanh – thông minh”. Báo Bộ Xây Dựng. Truy cập 9 tháng 9 năm 2022.
↑  Tổng cục Thống kê
↑  Bộ thông tin và Truyền thông (15 tháng 6 năm 2018). Danh bạ Mã Bưu chính Quốc gia.
↑  Vẻ đẹp mộc mạc Việt Nam 200 năm trước
↑  Quyết định 272-CP năm 1978 về việc sáp nhập xã Hố Nai 1 và xã Hố Nai 2 của huyện Thống Nhất, tỉnh Đồng Nai vào thành phố Biên Hòa cùng tỉnh
↑  Quyết định 12-HĐBT năm 1984 phân vạch địa giới một số xã, thị trấn, phường của tỉnh Đồng Nai
↑  Quyết định 180-HĐBT năm 1984 về việc thành lập phường Bửu Hòa trên cơ sở xã Bửu Hòa thuộc thành phố Biên Hòa, tỉnh Đồng Nai
↑  Quyết định 103-HĐBT năm 1988 về việc phân vạch địa giới hành chính phường Tam Hòa của thành phố Biên Hòa thuộc tỉnh Đồng Nai
↑  Quyết định 219-TTg năm 1993 về việc công nhận thành phố Biên Hoà là đô thị loại 2 do Thủ tướng Chính phủ ban hành
↑  Nghị định 109-CP năm 1994 về việc tái lập huyện Vĩnh Cửu; điều chỉnh địa giới một số xã phường thuộc thành phố Biên Hòa và các huyện Long Khánh, Long Thành, Nhơn Trạch, Tân Phú, Thống Nhất, Xuân Lộc, tỉnh Đồng Nai
↑  “Nghị quyết số 05/NQ-CP của Chính phủ về việc điều chỉnh địa giới hành chính huyện Long Thành để mở rộng địa giới hành chính thành phố Biên Hòa thuộc tỉnh Đồng Nai”.
↑  “Nghị quyết 694/NQ-UBTVQH14 năm 2019 về việc điều chỉnh địa giới đơn vị hành chính và thành lập một số đơn vị hành chính đô thị cấp xã thuộc tỉnh Đồng Nai”.
↑  “Nghị quyết số 1194/NQ-UBTVQH15 về việc sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã của tỉnh Đồng Nai giai đoạn 2023 – 2025”. Cổng thông tin điện tử Quốc hội Việt Nam. 28 tháng 9 năm 2024. Bản gốc lưu trữ ngày 10 tháng 10 năm 2024. Truy cập ngày 10 tháng 10 năm 2024.
↑  Nghị định 82/2018/NĐ-CP quy định về quản lý khu công nghiệp và khu kinh tế
↑  Bệnh viện Đa khoa Đồng Nai
↑  Bệnh viện Đa khoa Thống Nhất
↑  Bệnh viện Nhi Đồng – Đồng Nai
↑  “Kết quả toàn bộ tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2019” (PDF). Tổng cục Thống kê Việt Nam. tr. 34.
↑  “Biên Hòa chính thức trở thành đô thị loại I”. Báo Đồng Nai điện tử. Truy cập ngày 1 tháng 1 năm 2016.
Tượng Nguyễn Hữu Cảnh tại đền thờ ông ở Văn miếu Trấn Biên
Bản đồ hành chính thành phố Biên Hòa
Từ hồ Tịnh Quang nhìn vào điện thờ chính trong khu Văn miếu Trấn Biên
Bính âm tiếng Tạng

Bính âm tiếng Tạng (tiếng Trung: 藏文拼音; bính âm: Zàngwén Pīnyīn; viết tắt là ZWPY) là hệ thống phiên âm tiếng Tạng tiêu chuẩn dùng để phiên âm tên riêng và địa danh tại Trung Quốc từ năm 1982, thay cho phương pháp chuyển tự Wylie. Bính âm tiếng Tạng được xây dựng theo phát âm tiếng Tạng Lhasa của Đài phát thanh quốc gia Trung Quốc, phản ánh được cách phát âm nhưng không phản ánh thanh điệu.
Tổng quan > Về bộ phận đầu âm tiết

Các bộ phận đầu âm tiết (phụ âm) độc lập thuộc âm tiết đầu tiên của một từ được phiên âm theo bảng dưới đây:
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ཀ་ | ཁ་ ག་ | ང་ | ཅ་ | ཇ་ ཆ་ | ཉ་ | ཏ་ | ད་ ཐ་ | ན་ | པ་ | ཕ་ བ་ | མ་ | ཙ་ | ཛ་ ཚ་ | ཝ་ | ཞ་ ཤ་ | ཟ་ ས་ | ཡ་ | ར་ | ལ་ | ཧ་ | ཀྱ་ | ཁྱ་ གྱ་ | ཧྱ་ | ཀྲ་ | ཁྲ་ གྲ་ | ཧྲ་ | ལྷ་ | རྷ་ |
| g | k | ng | j | q | ny | d | t | n | b | p | m | z | c | w | x | s | y | r | l | h | gy | ky | hy | zh | ch | sh | lh | rh |
Trường hợp toàn diện hơn vui lòng xem mục #Bộ phận đầu âm tiết.
Tổng quan > Về nguyên âm và phụ âm cuối

Mười bảy nguyên âm trong tiếng Tạng tiêu chuẩn được trình bày theo bảng dưới đây:
| IPA | ZWPY | IPA | ZWPY |
| --- | --- | --- | --- |
| i | i | ĩ | in |
| e | ê | ẽ | en |
| ɛ | ai/ä | ɛ̃ | ain/än |
| a | a | ã | an |
| u | u | ũ | un |
| o | ô | õ | on |
| ɔ | o | ɔ̃ | ǒn |
| y | ü | ỹ | ün |
| ø | oi/ö | ø̃ | oin/ön |
Phụ âm cuối -r không phát âm mà kéo dài nguyên âm liền trước. Phụ âm cuối -n mũi hóa nguyên âm liền trước. Các phụ âm cuối âm tiết còn lại được phiên âm theo bảng dưới đây:
| IPA | Tibetan pinyin |
| --- | --- |
ʔ̞: b/•
ʔ: g/—
r
m
ŋ: ng
Trường hợp đơn âm tiết

Thanh điệu của một âm tiết phụ thuộc phần lớn vào phụ âm hoặc tổ hợp phụ âm đầu âm tiết. Trong bảng dưới đây, mỗi phụ âm đầu sẽ được biểu diễn theo dạng phụ âm + a kèm theo dấu thanh điệu theo Bảng mẫu tự ngữ âm quốc tế (dấu sắc biểu thị thanh cao, dấu huyền biểu thị thanh thấp).
Trường hợp đơn âm tiết > Bộ phận đầu âm tiết

Dưới đây là bảng phiên âm toàn diện của các bộ phận đầu âm tiết thuộc âm tiết đầu tiên của một từ. Nếu âm tiết được phiên âm không phải là âm tiết đầu tiên của một từ, vui lòng xem mục #Biến thể của bộ phận đầu âm tiết.
| IPA | Chuyển tự Wylie | ZWPY | THL |
| --- | --- | --- | --- |
| pá | p, sp, dp, lp | b | p |
| pà | rb, sb, sbr | b | b |
| mpà | lb, ’b | b | b |
| pʰá | ph, ’ph | p | p |
| pʰà | b | p | b |
bà: bh
| má | rm, sm, dm, smr | m | m |
| mà | m, mr | m | m |
| wà | w, db, b | w | w |
| tá | t, rt, lt, st, tw, gt, bt, brt, blt, bst, bld | d | t |
| tà | rd, sd, gd, bd, brd, bsd | d | d |
| ntá | lth | d |  |
| ntà | zl, bzl, ld, md, ’d | d | d |
| tʰá | th, mth, ’th | t | t |
| tʰà | d, dw | t | d |
| ná | rn, sn, gn, brn, bsn, mn | n | n |
nà: n
| lá | kl, gl, bl, rl, sl, brl, bsl | l | l |
| là | l, lw | l | l |
l̥á: lh
| tsá | ts, rts, sts, rtsw, stsw, gts, bts, brts, bsts | z | ts |
| tsà | rdz, gdz, brdz | z | dz |
| ntsà | mdz, ’dz | z | dz |
| tsʰá | tsh, tshw, mtsh, ’tsh | c | ts |
| tsʰà | dz | c | dz |
| sá | s, sr, sw, gs, bs, bsr | s | s |
| sà | z, zw, gz, bz | s | z |
| ʈʂá | kr, rkr, lkr, skr, tr, pr, lpr, spr, dkr, dpr, bkr, bskr, bsr | zh | tr |
| ʈʂà | rgr, lgr, sgr, dgr, dbr, bsgr, rbr, lbr, sbr | zh | dr |
| ɳʈʂà | mgr, ’gr, ’dr, ’br | zh | dr |
| ʈʂʰá | khr, thr, phr, mkhr, ’khr, ’phr | ch | tr |
| ʈʂʰà | gr, dr, br, grw | ch | dr |
| ʂá | hr | sh | hr |
| rà | r, rw | r | r |
| r̥á | rh | rh |  |
| cá | ky, rky, lky, sky, dky, bky, brky, bsky | gy | ky |
| cà | rgy, lgy, sgy, dgy, bgy, brgy, bsgy | gy | gy |
| ɲcà | mgy, ’gy | gy | gy |
| cʰá | khy, mkhy, ’khy | ky | khy |
| cʰà | gy | ky | gy |
çá: hy
| tɕá | c, cw, gc, bc, lc, py, lpy, spy, dpy | j | ch |
| tɕà | rby, lby, sby, rj, gj, brj | j | j |
| ɲtɕà | lj, mj, ’j, ’by | j | j |
| tɕʰá | ch, mch, ’ch, phy, ’phy | q | ch |
| tɕʰà | j, by | q | j |
| ɕá | sh, shw, gsh, bsh | x | sh |
| ɕà | zh, zhw, gzh, bzh | x | zh |
| ɲá | rny, sny, gny, brny, bsny, mny, nyw, rmy, smy | ny | ny |
| ɲà | ny, my | ny | ny |
| já | g.y | y | y |
| jà | y, dby | y | y |
| ká | k, rk, lk, sk, kw, dk, bk, brk, bsk | g | k |
| kà | rg, lg, sg, dg, bg, brg, bsg | g | g |
| ŋkà | lg, mg, ’g | g | g |
| kʰá | kh, khw, mkh, ’kh | k | kh |
| kʰà | g, gw | k | g |
| ŋá | rng, lng, sng, dng, brng, bsng, mng | ng | ng |
ŋà: ng
| ʔá | —, db | — | — |
| ʔ̞à | ’ | — | — |
| há | h, hw | h | h |
Trường hợp đơn âm tiết > Bộ phận vần

Dưới đây là bảng phiên âm toàn diện của các bộ phận vần thuộc âm tiết cuối cùng của một từ. Nếu âm tiết được phiên âm không phải là âm tiết cuối cùng của một từ, vui lòng xem mục #Biến thể của bộ phận cuối âm tiết. Bảng dưới sử dụng phụ âm ཨ.
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ཨ། | ཨའུ། | ཨར། | ཨལ། ཨའི། | ཨད། ཨས། | ཨག། ཨགས། | ཨབ། ཨབས། | ཨང༌། ཨངས། | ཨམ། ཨམས། | ཨན། |
| a | au | ar | ai/ä | ai/ä | ag | ab | ang | am | ain/än |
| [a] | [au̯] | [aː] | [ɛː] | [ɛ] | [ʌʡ] ~  [ɤʡ] | [ʌʡ̆] ~ [ɤʡ̆] | [aŋ] | [am] | [ɛ̃ː] |
| ཨི། | ཨིའུ། ཨེའུ། | ཨིར། | ཨིལ། ཨའི། | ཨིད། ཨིས། | ཨིག། ཨིགས། | ཨིབ། ཨིབས། | ཨིང༌། ཨིངས། | ཨིམ། ཨིམས། | ཨིན། |
| i | iu | ir | i | i | ig | ib | ing | im | in |
| [i] | [iu̯] | [iː] | [iː] | [i] | [iʡ] | [iʡ̆] | [ɪŋ] | [ɪm] | [ĩː] |
| ཨུ། |  | ཨུར། | ཨུལ། ཨུའི། | ཨུད། ཨུས། | ཨུག། ཨུགས། | ཨུབ། ཨུབས། | ཨུང༌། ཨུངས། | ཨུམ། ཨུམས། | ཨུན། |
| u |  | ur | ü | ü | ug | ub | ung | um | ün |
| [u] |  | [uː] | [yː] | [y] | [uʡ] | [uʡ̆] | [ʊŋ] | [ʊm] | [ỹː] |
| ཨེ། |  | ཨེར། | ཨེལ། ཨེའི། | ཨེད། ཨེས། | ཨེག། ཨེགས། | ཨེབ། ཨེབས། | ཨེང༌། ཨེངས། | ཨེམ། ཨེམས། | ཨེན། |
| ê |  | êr | ê | ê | êg | êb | êng | êm | ên |
| [e] |  | [eː] | [eː] | [e] | [ɛ̈ʡ] | [ɛ̈ʡ̆] | [ɛŋ] | [ɛm] | [ẽː] |
| ཨོ། | ཨོའུ། | ཨོར། | ཨོལ། ཨོའི། | ཨོད། ཨོས། | ཨོག། ཨོགས། | ཨོབ། ཨོབས། | ཨོང༌། ཨོངས། | ཨོམ། ཨོམས། | ཨོན། |
| ô | ou | ôr | oi/ö | oi/ö | ôg | ôb | ông | ôm | oin/ön |
| [o] | [ou̯] | [oː] | [øː] | [ø] | [ɔʡ] | [ɔʡ̆] | [ɔŋ] | [ɔm] | [ø̃ː] |
Tác động liên âm tiết > Biến thể của bộ phận đầu âm tiết > Biến thể của phụ âm bật hơi thanh thấp

Phụ âm đầu k, q, t, p, ky, ch lần lượt biến thành g, j, d, b, gy, zh.
Tổ hợp đầu âm tiết pa (་བ) và po (་བོ) lần lượt biến thành wa và wo.
Tác động liên âm tiết > Biến thể của bộ phận cuối âm tiết

| Chữ Tạng | Tibetan pinyin | Wylie | IPA (giọng Lhasa) | Giải thích |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| མ་ཕམ་གཡུ་མཚོ། | Mapam Yumco | ma-pham g.yu-mtsho | [mapʰam jumtsʰo] | Phụ âm མ dịch chuyển về cuối âm tiết liền trước |
| ཁྲ་འབྲུག་དགོན་པ། | Changzhug Gönba | khra-’brug dgon-pa | [ʈ͡ʂʰaŋʈ͡ʂ˭uk k˭ø̃p˭a] | Phụ âm འ (ཨ་ཆུང a chung) dịch chuyển về cuối âm tiết liền trước tạo thành phụ âm mũi cuối. |
Mã hóa

Thẻ ngôn ngữ IETF cho Bính âm tiếng Tạng là bo-Latn-pinyin.
Các ví dụ

| Chữ Tạng | Wylie | ZWPY | THL | Cách phiên âm khác |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| གཞིས་ཀ་རྩེ | Gzhis-ka-rtse | Xigazê | Zhikatse | Shigatse, Shikatse |
| བཀྲ་ཤིས་ལྷུན་པོ་ | Bkra-shis-lhun-po | Zhaxilhünbo | Trashilhünpo | Tashilhunpo, Tashilhümpo, etc. |
| འབྲས་སྤུང་ | ’Bras-spung | Zhaibung | Dräpung | Drebung |
| ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་མཚན་ | Chos-kyi Rgyal-mtshan | Qoigyi Gyaicain | Chökyi Gyältshän | Choekyi Gyaltsen |
| ཐུབ་བསྟན་རྒྱ་མཚོ་ | Thub-bstan Rgya-mtsho | Tubdain Gyaco | Thuptän Gyatsho | Thubten Gyatso, Thubtan Gyatso, Thupten Gyatso |
Bombus perplexus

| Bombus perplexus |
| --- | --- |


Phân loại khoa học 
Vực:: Eukaryota
Giới:: Animalia
Ngành:: Arthropoda
Lớp:: Insecta
Bộ:: Hymenoptera
Họ:: Apidae
Chi:: Bombus
Loài:: B. perplexus
Danh pháp hai phần
Bombus perplexus Cresson, 1863

Bombus perplexus là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Cresson mô tả khoa học năm 1863.
Chú thích

↑  (2008) Integrated Taxonomic Information System (ITIS) Bee Checklist 3 oktober 2008