Hoàng đế
Đế quốc La Mã cổ đại đế quốc Đông La Mã > Thời kỳ cổ điển

Khi nền Cộng hòa La Mã trở thành chế độ quân chủ một lần nữa, trong nửa thứ hai của thế kỷ 1 trước Công nguyên, lúc đầu không có tên cho danh hiệu của loại hình vua mới; người La Mã cổ đại căm ghét cái tên Rex ("Quốc vương"), và sau khi Julius Caesar trở thành quan Độc tài (lúc bấy giờ Độc tài là một chức quan của nền Cộng hòa La Mã và bản thân Caesar cũng không phải là người đầu tiên giữ nó).
Augustus, người có thể được coi là Hoàng đế La Mã đầu tiên, tránh đặt tên mình bất cứ điều gì mà có thể gợi nhớ đến "chế độ quân chủ" hay "chế độ độc tài". Thay vào đó, những vị hoàng đế đầu tiên này xây dựng văn phòng của họ như là một bộ sưu tập phức tạp của cơ quan, chức danh, và danh dự, được hợp nhất xung quanh một người duy nhất và người thân gần gũi. Những vị hoàng đế La Mã đầu tiên đã không cần một tên cụ thể đối với chế độ quân chủ của họ: họ có văn phòng, quyền hạn đầy đủ và tích lũy như vậy trong bất kỳ lĩnh vực quyền lực, họ đã "không thể hơn", và bên cạnh đó nó rõ ràng đã có quyền lực tối cao.
Khi hoàng đế La Mã đầu tiên không cai trị theo đức hạnh của bất kỳ thượng nghị sĩ đặc biệt nào của văn phòng cộng hòa, tên giao cho quan của người đứng đầu nhà nước trong hình thức quân chủ mới này của chính phủ đã trở nên khác nhau tùy thuộc vào truyền thống, không ai trong số này hợp nhất vào truyền thống trong ngày đầu của Đế chế La Mã:
Caesar (như ví dụ trong De Vita Caesarum của Suetonius). Truyền thống này tiếp tục trong nhiều ngôn ngữ: trong tiếng Đức nó trở thành "Kaiser"; trong một số ngôn ngữ Slavic nó đã trở thành "Sa hoàng"; ở tiếng Hungary nó đã trở thành "Császár" và nhiều biến thể hơn khác. Danh hiệu này bắt nguồn từ tên riêng của Julius Caesar là "Caesar": tên riêng này đã được thông qua bởi tất cả các hoàng đế La Mã, độc quyền bởi vua cầm quyền sau khi triều Julius-Claudius chấm dứt. Trong truyền thống này, Julius Caesar đôi khi được mô tả như là Caesar/ hoàng đế đầu tiên (theo ý kiến của Suetonius). Đây là một trong những danh hiệu được dùng lâu dài nhất, Caesar và chuyển thể của nó xuất hiện trong các năm kể từ thời của Caesar Augustus cho tới khi Sa hoàng Symeon II của Bulgaria bị truất ngôi vào năm 1946.
Augustus là danh hiệu cao quý đầu tiên ban cho Hoàng đế Augustus: theo sau ông thì tất cả các hoàng đế La Mã được thêm cái tên này vào tên của họ. Mặc dù nó có một giá trị tượng trưng, ​​một cái gì đó như "cao" hay "tuyệt vời", nói chung là không được sử dụng để chỉ văn phòng của chính "Hoàng đế ". Trường hợp ngoại lệ bao gồm danh hiệu của Augustan History, một bộ sưu tập bán lịch sử của tiểu sử các vị hoàng đế của thế kỷ thứ 2 và thứ 3. Augustus đã (theo di chúc cuối cùng của ông) cấp danh hiệu cao quý phiên bản cho nữ như sự kính cẩn (Augusta) với vợ của mình. Kể từ khi chưa có "danh hiệu" Hoàng hậu (phối ngẫu) nào, phụ nữ của triều đại trị vì được cung cấp cho danh hiệu cao quý này là mục tiêu cao nhất có thể đạt được. Tuy nhiên rất ít người được cấp danh hiệu này và chắc chắn không phải là một quy luật tất cả các bà vợ của hoàng đế trị vì.
Imperator (ví dụ như trong Lịch sử tự nhiên của Pliny Già). Trong Cộng hòa La Mã Imperator có nghĩa là "chỉ huy (quân đội)". Vào cuối nền Cộng hòa, như trong những năm đầu của chế độ quân chủ mới, Imperator là một danh hiệu cấp cho các tướng lĩnh La Mã bởi quân đội của họ và Viện Nguyên lão sau khi một thắng lợi lớn, tương đương với nguyên soái mặt trận (đứng đầu hoặc chỉ huy toàn bộ quân đội). Ví dụ, vào năm 15 thì Germanicus tự xưng Imperator trong thời cai trị của người cha nuôi là Tiberius. Chẳng bao lâu sau đó "Imperator" đã trở thành một danh hiệu dành riêng cho vua cầm quyền. Điều này dẫn đến từ "Hoàng đế" trong tiếng Anh, "Empereur" trong tiếng Pháp và "Mbreti" trong tiếng Albanian. Danh hiệu Imperatrix dành cho nữ trong tiếng La Tinh chỉ phát triển sau khi "Imperator" được đưa vào định nghĩa của "Hoàng đế".
Αὐτοκράτωρ (autokrator), βασιλεύς (basileus): mặc dù người Hy Lạp sử dụng từ tương đương "Caesar" (Καίσαρ, Kaisar) và "Augustus" (trong 2 hình thức: phiên âm như Αὔγουστος, Augoustos hoặc được dịch là Σεβαστός, Sebastos), những danh hiệu này chỉ được sử dụng như một phần của tên Hoàng đế hơn là một dấu hiệu của văn phòng. Thay vì phát triển một tên mới cho loại hình mới của chế độ quân chủ, họ sử dụng αὐτοκράτωρ (autokratōr, chỉ có một phần chồng chéo với sự hiểu biết hiện đại của "vua chuyên quyền") hoặc βασιλεύς (basileus, cho đến khi trở thành tên thông thường cho "chủ quyền"). Autokratōr về cơ bản được sử dụng như là một bản dịch của từ La Tinh Imperator trong phiên âm chữ nói tiếng Hy Lạp là một phần của Đế quốc La Mã, nhưng ở đây chỉ có một phần chồng chéo lên nhau giữa ý nghĩa của khái niệm gốc Hy Lạp và La Tinh. Đối với người Hy Lạp Autokratōr không phải là một danh hiệu quân sự và gần gũi hơn với khái niệm độc tài trong tiếng La Tinh ("một người với quyền lực không giới hạn") trước khi nó đến có nghĩa là Hoàng đế. Basileus có vẻ không được sử dụng độc quyền trong ý nghĩa của "hoàng đế". (và đặc biệt, hoàng đế La Mã/Byzantine) trước thế kỷ 7, mặc dù nó chỉ là một tiêu chuẩn chính thức của Hoàng đế ở phía Đông nói tiếng Hy Lạp.
Sau thời kì hỗn loạn Năm của bốn Hoàng đế trong năm 69, triều Flavius trị vì trong 3 thập kỷ. Triều Nerva-Antoninus kế thừa cai trị hầu hết thế kỷ 2 đã ổn định Đế chế. Thời đại này được biết đến như là thời đại của Năm Hoàng đế tốt và được theo sau bởi triều Severus ngắn ngủi.
Trong Khủng hoảng của thế kỷ thứ 3, các hoàng đế doanh trại kế thừa nhau chỉ trong khoảng thời gian ngắn. Ba người kế thừa ngắn ngủi đã cố gắng để có hoàng đế của riêng mình: Đế chế Gallia, Đế chế Britannia và Đế chế Palmyrene mặc dù đế chế sau cùng sử dụng rex thường xuyên hơn. Giai đoạn tiếp theo, được biết đến như là Dominate, bắt đầu bởi chế độ "bộ tứ" do Diocletianus thành lập.
Trong hầu hết thế kỷ 4, có nhiều hoàng đế riêng biệt cho phía Tây và phía Đông của đế quốc. Mặc dù có các mối quan hệ nhiều triều đại giữa các hoàng đế của cả hai phần, họ cũng thường xuyên là đối thủ của nhau. Hoàng đế cuối cùng cai trị đế quốc La Mã thống nhất là Theodosius. Hơn một thế kỷ sau cái chết của ông năm 395, Hoàng đế cuối cùng của nửa phương Tây của đế quốc đã bị truất ngôi.