stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Lịch sử Bắc Ninh
Thời phong kiến độc lập

Các vua thời Lý lập Phủ Thiên Đức (vốn là châu Cổ Pháp). Bắc Ninh là đất phát tích nhà Lý - triều đại khai mở ra nền văn minh Đại Việt gắn liền với tên tuổi của những nhân vật lịch sử - văn hoá kiệt xuất như: Lý Công Uẩn, Lý Nhân Tông, Nguyên Phi Ỷ Lan, Lê Văn Thịnh. Đây là nơi vang vọng bài thơ Nam quốc sơn hà- bản tuyên ngôn độc lập đầu tiên của dân tộc Việt Nam.
Cuối thời Trần, cả nước có 24 đơn vị hành chính. Lộ Bắc Giang bao trùm Bắc Ninh và một phần Hà Nội, Bắc Giang ngày nay, gồm có 3 châu, lộ trực tiếp quản lý 2 huyện Siêu Loại và Gia Lâm. Châu Gia Lâm gồm 3 huyện: An Định (Gia Bình hiện nay), Tế Giang (Văn Giang hiện nay), Thiện Tài (Lương Tài hiện nay). Châu Vũ Ninh gồm 5 huyện: Tiên Du (Tiên Du hiện nay), Vũ Ninh (Quế Võ hiện nay), Đông Ngàn (Từ Sơn và một phần Sóc Sơn thuộc Hà Nội hiện nay), Từ Sơn (Từ Sơn hiện nay), Yên Phong (Yên Phong hiện nay). Châu Bắc Giang gồm 3 huyện Tân Phúc (Đa Phúc cũ, một phần Sóc Sơn hiện nay), Phật Thệ (Hiệp Hòa thuộc Bắc Giang hiện nay), Yên Việt (Việt Yên hiện nay).
Năm 1490, vua Lê Thánh Tông cho định lại bản đồ cả nước, gồm 13 (đạo) xứ thừa tuyên. Trong đó, trấn (xứ) Kinh Bắc gồm 4 phủ (20 huyện), hiện nay bao gồm toàn bộ ranh giới 2 tỉnh Bắc Giang, Bắc Ninh và một phần nhỏ các tỉnh thành lân cận là Hà Nội (toàn bộ khu vực phía bắc sông Hồng là: Gia Lâm, Long Biên, Đông Anh, Mê Linh, Sóc Sơn); Hưng Yên (Văn Giang, Văn Lâm) và Lạng Sơn (Hữu Lũng).
Sau năm 1802

Thời Minh Mạng, cả nước được chia thành 31 đơn vị hành chính: phủ Thừa Thiên là trung tâm, các trấn (tên đơn vị hành chính thời Hậu Lê và Tây Sơn) được đổi thành 30 tỉnh. Việc lập các tỉnh được thực hiện trong 2 đợt. Đợt đầu tiên vào năm 1831, Minh Mạng thực hiện chia các trấn phía bắc làm 18 tỉnh. Tỉnh Bắc Ninh được thành lập (nay là Bắc Ninh và Bắc Giang, một phần đất Hà Nội và Vĩnh Phúc này nay).
Tỉnh Bắc Ninh là cửa ngõ của cố đô Thăng Long, là vùng đất trung chuyển giữa kinh đô xưa với miền địa đầu giáp giới Trung Quốc. Do có đường quốc lộ lên ải Bắc chạy qua, nên vị trí quân sự của Bắc Ninh cực kỳ hệ trọng. Chính vì thế, mùa xuân 1884, Pháp đánh thành Bắc Ninh hoàn thành gấp công cuộc thống trị và bảo hộ nước ta.
Năm 1895, tách phủ Lạng Giang ra lập tỉnh Bắc Giang.
Năm 1903, tách các huyện Đông Anh, Kim Anh, Đa Phúc nhập vào tỉnh Vĩnh Yên.
Năm 1960, huyện Văn Giang của Bắc Ninh được tách sang tỉnh Hưng Yên.
Ngày 20 tháng 04 năm 1961, tách huyện Gia Lâm nhập vào Hà Nội.
Vào năm 1963, tỉnh Bắc Ninh được sáp nhập với tỉnh Bắc Giang thành tỉnh Hà Bắc. Mặc dù không còn vị trí tỉnh lỵ như trước đây (lúc đó Bắc Giang trở thành tỉnh lỵ của tỉnh mới sáp nhập), nhưng thị xã Bắc Ninh vẫn là một trung tâm kinh tế - xã hội quan trọng của Hà Bắc, nhất là trong mối quan hệ giao lưu với thủ đô Hà Nội.
Ngày 1 tháng 1 năm 1997, tỉnh Bắc Ninh chính thức được tái lập theo Nghị quyết của Quốc hội khoá IX, kỳ họp thứ 10 (ngày 15 tháng 11 năm 1996).
Quân Pháp và quân Thanh giao chiến trong trận Bắc Ninh 1884
Bha Lêê

Bha Lêê là một xã thuộc huyện Tây Giang, tỉnh Quảng Nam, Việt Nam.
Xã Bha Lêê có diện tích 71 km², dân số năm 2019 là 2.720 người, mật độ dân số đạt 38 người/km².
Chú thích

1 2  Ban chỉ đạo Tổng điều tra dân số và nhà ở trung ương. “Dân số đến 01 tháng 4 năm 2019 - Tỉnh Quảng Nam” (PDF). Bản gốc (PDF) lưu trữ ngày 29 tháng 9 năm 2020. Truy cập ngày 4 tháng 5 năm 2020.
↑  Tổng cục Thống kê
Bình thường hóa quan hệ ngoại giao Hoa Kỳ – Việt Nam

Sau sự kiện 30 tháng 4 năm 1975, vấn đề bình thường hóa quan hệ ngoại giao Việt Nam - Hoa Kỳ được đặt ra. Tuy nhiên đến hai mươi năm sau, tức ngày 11 tháng 7 năm 1995, Tổng thống Hoa Kỳ Bill Clinton và Thủ tướng Việt Nam Võ Văn Kiệt mới tuyên bố bình thường hóa quan hệ ngoại giao giữa hai quốc gia.
Một số cột mốc

Ngày 1 - 3 tháng 8 năm 1987: Đặc phái viên của Tổng thống Hoa Kỳ, Tướng John Vessey lần đầu tiên thăm Việt Nam để trao đổi các vấn đề nhân đạo mà hai bên cùng quan tâm.
Ngày 29 - 31 tháng 9 năm 1988: Tướng John Vessey thăm Việt Nam lần thứ 2 để trao đổi các vấn đề nhân đạo mà hai bên cùng quan tâm.
Ngày 29 tháng 9 năm 1990: Bộ trưởng Bộ Ngoại giao Nguyễn Cơ Thạch gặp gỡ Bộ trưởng Ngoại giao Hoa Kỳ James Baker tại New York.
Ngày 11 tháng 11 năm 1991: Chính phủ Hoa Kỳ chính thức cho phép khách du lịch, cựu chiến binh, nhà báo, doanh nhân Hoa Kỳ thăm Việt Nam.
Ngày 14 tháng 12 năm 1992: Tổng thống Hoa Kỳ George H. W. Bush cho phép các công ty Hoa Kỳ có thể mở văn phòng đại diện tại Việt Nam và ký các hợp đồng sau khi lệnh cấm vận thương mại được bãi bỏ.
Ngày 3 tháng 2 năm 1994: Tổng thống Hoa Kỳ Bill Clinton thông báo quyết định bãi bỏ lệnh cấm vận thương mại đối với Việt Nam. Thượng viện Hoa Kỳ trước đó 1 tuần đã thông qua quyết định trên.
Ngày 28 tháng 1 năm 1995: Hai nước mở văn phòng liên lạc.
Ngày 11 tháng 7 năm 1995, Tổng thống Hoa Kỳ Bill Clinton và Thủ tướng Việt Nam Võ Văn Kiệt tuyên bố bình thường hóa quan hệ ngoại giao giữa hai nước, gác lại quá khứ và mở ra một chương mới trong lịch sử hai nước.
Sau bình thường hóa

Sau khi bình thường hóa hai nước đã thiết lập và duy trì mối quan hệ chính trị-ngoại giao tích cực. Lãnh đạo cấp cao Việt Nam và Hoa Kỳ đã thực hiện 7 chuyến thăm chính thức tới thủ đô của hai nước: Tổng thống Hoa Kỳ Bill Clinton, George W. Bush, Barack Obama, Donald Trump và Joe Biden thăm Việt Nam vào các năm 2000, 2006, 2016, 2017 và 2023; Chủ tịch nước Nguyễn Minh Triết, Thủ tướng Chính phủ Phan Văn Khải, Nguyễn Tấn Dũng, Nguyễn Xuân Phúc và Phạm Minh Chính đã thăm chính thức Hoa Kỳ vào 2005, 2007, 2008, 2017 và 2022.
Cho đến năm 2009, thương mại hai chiều Việt Nam - Hoa Kỳ đã đạt tới 15,6 tỷ USD, tăng hơn 30 lần so với năm 1995. Hoa Kỳ trở thành thị trường xuất khẩu lớn nhất của Việt Nam, là nhà đầu tư lớn thứ nhì vào Việt Nam với số vốn lên tới 9,8 tỷ USD, chiếm 25% tổng số FDI vào Việt Nam.
Tới năm 2013, Việt Nam và Hoa Kỳ thiết lập quan hệ Đối tác toàn diện dựa trên các nguyên tắc tôn trọng Hiến chương Liên hợp quốc, luật pháp quốc tế, tôn trọng thể chế chính trị, độc lập, chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của nhau. Quan hệ Đối tác toàn diện Việt Nam - Hoa Kỳ đã tạo ra khuôn khổ mới cho quan hệ hợp tác giữa hai nước trong các lĩnh vực như chính trị-ngoại giao, kinh tế-thương mại, khoa học-công nghệ, giáo dục-đào tạo, môi trường và y tế, hợp tác nhân đạo - giải quyết hậu quả chiến tranh, quốc phòng-an ninh, bảo vệ và thúc đẩy quyền con người, và văn hóa-thể thao-du lịch...
Cùng với việc bình thường hóa quan hệ giữa hai quốc gia, Việt Nam bắt đầu cử đại diện tranh tài tại cuộc thi Hoa hậu Hoàn vũ từ năm 2004 - cuộc thi do Hoa Kỳ khởi xướng và điều hành. Đồng thời, cuộc thi Hoa hậu Hoàn vũ 2008 đã được đăng cai tổ chức tại Nha Trang, Khánh Hòa, Việt Nam.
Ngày 6 tháng 7 năm 2015, Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng thăm chính thức Hoa Kỳ theo lời mời của Tổng thống Barack Obama. Đây là chuyến thăm Hoa Kỳ đầu tiên của người đứng đầu Đảng Cộng sản Việt Nam kể từ khi hai nước thiết lập quan hệ ngoại giao.
Ngày 10 tháng 9 năm 2023, trong chuyến thăm của Tổng thống Hoa Kỳ Joe Biden tới Việt Nam, hai nước ra tuyên bố chung nâng cấp quan hệ lên mức Đối tác Chiến lược toàn diện mà không cần bỏ qua mức Đối tác Chiến lược, tức là mức cao nhất trong quan hệ song phương.
Hình ảnh

Tổng thống Hoa Kỳ Bill Clinton dự lễ bàn giao hài cốt lính Mỹ ở sân bay Nội Bài, năm 2000.
Tổng thống Bill Clinton gặp gỡ nhân dân Việt Nam ở Hà Nội, năm 2000.
Chủ tịch nước Trần Đức Lương và Tổng thống Clinton ở Phủ Chủ tịch, năm 2000
Tổng thống George W. Bush tiếp đón Chủ tịch nước Việt Nam Nguyễn Minh Triết ở Washington D.C., năm 2006.
Tổng Bí thư Nông Đức Mạnh tiếp đón Tổng thống George W. Bush ở Hà Nội, năm 2006.
Tổng thống Barack Obama và phu nhân tiếp Chủ tịch nước Nguyễn Minh Triết ở Bảo tàng Metropolitan, năm 2009
Chủ tịch nước Trần Đại Quang và Tổng thống Obama ở Phủ Chủ tịch, năm 2016
Chủ tịch nước Trần Đại Quang và Tổng thống Donald Trump trong buổi Quốc yến ở Hà Nội, năm 2017
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Nguyễn Phú Trọng tiếp Tổng thống Donald Trump ở Phủ Chủ tịch, năm 2019
Ngoại trưởng Hoa Kỳ Anthony Blinken tiếp Thủ tướng Phạm Minh Chính, năm 2022
Tổng thống Hoa Kỳ Joe Biden và Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng trả lời báo chí sau hội đàm, ngày 10 tháng 9 năm 2023
Denis Irwin

| 0 | 1 | 2 | 3 |
| --- | --- | --- | --- |
 Irwin năm 2017
Thông tin cá nhân
Tên đầy đủ:  Joseph Denis Irwin
Ngày sinh:  31 tháng 10, 1965 (59 tuổi)
Nơi sinh:  Cork, Ireland
Chiều cao:  1,73 m
Vị trí:  Hậu vệ cánh
Sự nghiệp cầu thủ trẻ
Năm:  Đội
0000–1983:  Leeds United
Sự nghiệp cầu thủ chuyên nghiệp*
| Năm |  Đội |  ST |  (BT) |
| 1983–1986 |  Leeds United |  72 |  (1) |
| 1986–1990 |  Oldham Athletic |  167 |  (4) |
| 1990–2002 |  Manchester United |  368 |  (22) |
| 2002–2004 |  Wolverhampton Wanderers |  75 |  (2) |
| Tổng cộng |   |  682 |  (29) |
Sự nghiệp đội tuyển quốc gia
| Năm |  Đội |  ST |  (BT) |
| 1986–1987 |  U-21 Cộng hoà Ireland |  3 |  (0) |
| 1989 |  U-23 Cộng hoà Ireland |  1 |  (1) |
| 1990 |  Cộng Hoà Ireland B |  1 |  (0) |
| 1990–1999 |  Cộng Hoà Ireland |  56 |  (4) |
 *Số trận ra sân và số bàn thắng ở câu lạc bộ tại giải quốc gia
Joseph Denis Irwin (sinh ngày 31 tháng 10 năm 1965) là một cựu cầu thủ bóng đá chuyên nghiệp và người dẫn chương trình truyền hình thể thao người Ireland.
Khi còn là cầu thủ, ông chơi ở vị trí hậu vệ cánh từ năm 1983 đến năm 2004. Irwin được biết đến nhiều nhất với thời gian dài thi đấu thành công tại Manchester United , nơi ông khẳng định mình là một trong những cầu thủ quan trọng nhất trong đội Manchester United đã giành được nhiều chức vô địch quốc nội. Ông được Alex Ferguson coi là bản hợp đồng vĩ đại nhất từ trước đến nay của ông. Trước đó trong sự nghiệp của mình, ông đã chơi cho Leeds United và sau đó là Oldham Athletic , và kết thúc sự nghiệp của mình với hai năm thi đấu tại Wolverhampton Wanderers , câu lạc bộ mà ông ủng hộ khi còn nhỏ.
Irwin đã khoác áo Đội tuyển bóng đá quốc gia Cộng hòa Ireland 56 lần, ghi 4 bàn và góp mặt cùng đội tuyển lọt vào vòng hai (vòng 16 đội) tại FIFA World Cup 1994 . Irwin là cầu thủ bóng đá người Ireland thành công nhất trong lịch sử, kỷ lục mà ông chia sẻ với cầu thủ đồng hương của Manchester United là Roy Keane , khi đã giành được 19 danh hiệu trong sự nghiệp.
Cuộc sống ban đầu

Irwin sinh ra và lớn lên ở Cork, County Cork, và được học tại Trường Quốc gia Nam sinh Togher và Coláiste Chríost Rí. Khi còn là một cậu học sinh, ông đã chơi xuất sắc ở cả 2 môn thể thao bóng đá Gaelic và hurling, cũng như chơi ở Croke Park nhiều lần, trong một lần ông đã chọn được người đồng đội tương lai Niall Quinn.
Sự nghiệp câu lạc bộ > Khởi đầu sự nghiệp

Irwin bắt đầu sự nghiệp của mình với Leeds United vào năm 1983, có 72 lần ra sân ở Second Division, trước khi chuyển sang Oldham Athletic theo dạng chuyển nhượng tự do vào năm 1986. Ông đã giúp Oldham lọt vào bán kết FA Cup và  trận chung kết của League Cup năm 1990 trước khi ông được chuyển đến Manchester United với mức phí 650.000 bảng Anh.
Sự nghiệp câu lạc bộ > Manchester United

Trong 12 năm ở Old Trafford, ông đã có 296 lần ra sân Premier League và giành được bảy huy chương danh hiệu Premier League, hai huy chương vô địch FA Cup (1994 và 1996), một huy chương vô địch League Cup, một cúp UEFA Champions League và danh hiệu European Cup Winners' Cup. Ông cảm thấy thoải mái khi chơi ở vị trí hậu vệ cánh và là chuyên gia về đá phạt và đá phạt đền, và ngay cả khi đã ngoài ba mươi, ông vẫn là hậu vệ trái được lựa chọn đầu tiên của United thay vì Phil Neville trẻ hơn.
Ông đã ghi tổng cộng 22 bàn thắng cho Manchester United, bao gồm một số quả phạt đền. Trận đầu tiên trong số này diễn ra vào ngày 7 tháng 9 năm 1991 trong chiến thắng 3–0 trên sân nhà trước Norwich City ở First Division.
Những bàn thắng đáng chú ý đến vào ngày 26 tháng 12 năm 1991, khi ông ghi hai bàn trong chiến thắng 6–3 trên sân khách trước câu lạc bộ cũ Oldham Athletic, và bàn thắng muộn trước Southampton vào tháng 5 năm 1995 giúp cuộc đua vô địch giải đấu trở nên hấp dẫn cho đến trận đấu cuối cùng.
Irwin đã được trao giải thưởng trận đấu chứng thực cho Manchester United - khi thi đấu vào ngày 16 tháng 8 năm 2000 với Manchester City tại Old Trafford. Mặc dù trận chứng thực nảy chỉ là một trận đấu giao hữu, do trận đấu diễn ra giữa các đối thủ cùng địa phương nên đây là một vấn đề về thể lực. Irwin bị chấn thương rời sân ở phút 37 sau một pha truy cản không tốt của tiền đạo Man City George Weah.
Irwin xuất hiện lần cuối cùng cho Manchester United tại Old Trafford trước Charlton Athletic vào ngày cuối cùng của mùa giải Giải bóng đá Ngoại hạng Anh 2001-02 (11 tháng 5 năm 2002), kết thúc với trận hòa 0– 0. Trong lần xuất hiện cuối cùng với tư cách là cầu thủ của Manchester United, Alex Ferguson đã trao cho anh chiếc băng đội trưởng.
Sự nghiệp câu lạc bộ > Wolverhampton Wanderers

Irwin gia nhập Wolverhampton Wanderers theo dạng chuyển nhượng tự do sau mùa giải 2001–02, tình cờ khi tham gia câu lạc bộ Black Country cùng lúc với đồng đội cũ ở Manchester United Paul Ince khiến ông quyết định việc chuyển đến câu lạc bộ West Midlands, trước đây Ince từng thi đấu tại Middlesbrough. Irwin ghi hai bàn trong mùa giải đầu tiên ở Wolves, vào lưới Burnley và Grimsby.
Sau khi Wolves giành quyền thăng hạng Premier League vào năm 2003, Irwin đã được những người hâm mộ Manchester United hoan nghênh khi anh bước vào sân Old Trafford thi đấu cho một trận đấu đầu mùa giải mà United đã thắng 1–0.
Wolves bị xuống hạng vào cuối mùa giải 2003–04 và Irwin 38 tuổi sau đó tuyên bố giải nghệ.
Sự nghiệp quốc tế

Irwin đã chơi cho U-19 Cộng hòa Ireland để đủ điều kiện tham dự Giải vô địch U18 châu Âu năm 1983 và Giải vô địch U18 châu Âu năm 1984. Ông đã ra sân 56 lần cho Cộng hòa Ireland từ năm 1990 đến 1999, và ghi được bốn bàn thắng. Lần xuất hiện đầu tiên của ông là vào ngày 12 tháng 9 năm 1990 (ngay sau khi anh ấy chuyển đến Manchester United), khi ông giúp họ đánh bại Maroc 1–0 trong trận giao hữu tại Dalymount Park. Ông ra mắt thi đấu quốc tế vào ngày 17 tháng 10 năm 1990, khi đội tuyển quốc gia bắt đầu cho chiến dịch vòng loại UEFA Euro 1992 với chiến thắng 5–0 trước Thổ Nhĩ Kỳ tại Lansdowne Road . Ông ghi bàn thắng quốc tế đầu tiên vào ngày 29 tháng 4 năm 1992 trong trận giao hữu với Hoa Kỳ tại Lansdowne Road. Lần xuất hiện quốc tế cuối cùng của ông là vào ngày 17 tháng 11 năm 1999, ở tuổi 34, khi Cộng hòa Ireland thua Thổ Nhĩ Kỳ trong trận lượt về vòng play-off UEFA Euro 2000 ở Bursa.
Irwin có trận đấu quốc tế duy nhất cho Cộng hòa Ireland tại FIFA World Cup 1994 ở Hoa Kỳ. Ông xuất phát ở vị trí hậu vệ phải trong hai trận đấu vòng bảng đầu tiên của đội; thất bại 0-1 trước Ý và thua 1-2 trước Mexico. Sau đó, ông bị treo giò trong trận đấu cuối cùng vòng bảng của Cộng hòa Ireland (hòa 0–0 trước Na Uy) và là cầu thủ dự bị không được sử dụng trong trận thua 0–2 trước Hà Lan  ở Vòng 16.
Sự nghiệp truyền thông

Từ năm 2004, Irwin đã làm người dẫn chương trình trên MUTV. Irwin đã tham gia đưa tin về một số giải đấu bóng đá trên RTÉ. Ông cũng là người phụ trách chuyên mục của tờ báo Sunday World của Ireland. Ông đã đóng góp cho RTÉ Sport đưa tin về FIFA World Cup 2010.
Thống kê sự nghiệp > Quốc tế

| Đội tuyển quốc gia | Năm | Số trận | Bàn thắng |
| --- | --- | --- | --- |
| Cộng hòa Ireland | 1990 | 2 | 0 |
| Cộng hòa Ireland | 1991 | 6 | 0 |
| Cộng hòa Ireland | 1992 | 8 | 1 |
| Cộng hòa Ireland | 1993 | 8 | 0 |
| Cộng hòa Ireland | 1994 | 7 | 0 |
| Cộng hòa Ireland | 1995 | 8 | 0 |
| Cộng hòa Ireland | 1996 | 4 | 0 |
| Cộng hòa Ireland | 1997 | 4 | 1 |
| Cộng hòa Ireland | 1998 | 3 | 1 |
| Cộng hòa Ireland | 1999 | 6 | 1 |
| Tổng cộng | Tổng cộng | 56 | 4 |
| Số thứ tự | Ngày | Sân thi đấu | Số phút | Đối thủ | Tỷ số | Kết quả | Giải đấu | Ref>  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | 29 April 1992 | Lansdowne Road, Dublin, Ireland | 10 |  Hoa Kỳ | 2–0 | 4–1 | Friendly |  |
| 2 | 29 October 1997 | Lansdowne Road, Dublin, Ireland | 47 |  Bỉ | 1–0 | 1–1 | 1998 FIFA World Cup qualification |  |
| 3 | 5 September 1998 | Lansdowne Road, Dublin, Ireland | 49 |  Croatia | 1–0 | 2–0 | UEFA Euro 2000 qualifying |  |
| 4 | 10 February 1999 | Lansdowne Road, Dublin, Ireland | 51 |  Paraguay | 1–0 | 2–0 | Friendly |  |
Danh hiệu

Oldham Athletic
Football League Cup á quân: 1989–90
Manchester United
Premier League: 1992-93, 1993-94, 1995-96, 1996-97, 1998-99, 1999-2000, 2000-01
FA Cup: 1993–94, 1995–96, 1998–99; á quân: 1994–95
Football League Cup: 1991–92; á quân: 1990–91, 1993–94
FA Charity Shield: 1990 (đồng đoạt cúp), 1993, 1996, 1997
UEFA Champions League: 1998–99
European Cup Winners' Cup: 1990–91
European Super Cup: 1991
Intercontinental Cup: 1999
Wolverhampton Wanderers
Football League First Division play-offs: 2003
Irwin bên ngoài The Cliff năm 1992
Tiếng Tampuan

| Tiếng Tampuan |
| --- | --- |
Tumpoon
Sử dụng tại: Campuchia
Tổng số người nói: 31.000 (thống kê 2008) tới 57.000 (nghiên cứu 2013)
Dân tộc: Người Tampuan
Phân loại: Nam ÁBahnarTrungTiếng Tampuan
Mã ngôn ngữ
ISO 639-3: tpu
Glottolog: tamp1251
Tiếng Tampuan (IPA: [təmpṳan], tiếng Khmer: ទំពួន) là ngôn ngữ của người Tampuan bản địa tại tỉnh Ratanakiri của Campuchia. Theo thống kê 2008, có tổng cộng 31.000 người nói, chiếm 21% dân số toàn tỉnh. Nó có quan hệ gần gũi với tiếng Bahnar (Ba Na) và tiếng Alak, cả ba góp phần tạo nên nhóm ngôn ngữ Bahnar Trung trong ngữ hệ Môn-Khmer, theo phân loại truyền thống. Một nghiên cứu gần đây hơn, Sidwell (2009) xếp tiếng Tampuan ở ngang cấp với tiếng Bahnar, và cả hai cùng với nhóm Bahnar Nam cấu thành nên nhóm Bahnar Trung lớn hơn. Tiếng Tampuan ban đầu không có hệ chữ viết riêng, vào năm 1997, một dự án giáo dục được tài trợ bởi chính phủ Campuchia, UNESCO và nhiều tổ chức phi chính phủ đã phát triển một hệ chữ dựa trên chữ Khmer để viết tiếng Tampuan. Hệ chữ này được phê chuẩn năm 2003 để giảng dạy người Tampuan bằng tiếng nói của họ.
Phân bố địa lý

Đa số người nói tiếng Tampuan sống tại một vùng chạy theo hướng đông bắc từ Lumphat qua tỉnh lỵ Banlung tới sông Sê San (Tonle San) gần biên giới Việt Nam. Vùng này nằm ở phía tây bắc của vùng mà người Gia Rai chiếm đa số. Có một cộng đồng nhỏ gồm 400 người Tampuan sống cách tỉnh lỵ Banlung khoảng 20 dặm về phía bắc, tách biệt với đồng bào của họ bởi nhóm người Brâu.
Phương ngữ

Ba phương ngữ tiếng Tampuan đã được xác định. Tiếng Tampuan trong "vùng lớn" được tạo nên từ một dãy phương ngữ với phương ngữ Tây Tampuan nằm ở phía tây nam, và phương ngữ Đông Tampuan nằm ở phía đông bắc. Hai phương ngữ này chỉ có sự khác biệt nhỏ về âm vị. Tuy nhiên, phương ngữ Bắc của cộng đồng nhỏ gần Ka Choun khác biệt không chỉ ở âm vị mà ở cả từ vựng, có lẽ do sự ảnh hưởng từ tiếng Lào lân cận. Người nói của cả ba phương ngữ có thể thông hiểu lẫn nhau.
Âm vị

Như nhiều ngôn ngữ Môn-Khmer, tiếng Tampuan có cả nguyên âm "căng" và nguyên âm "lơi".
Âm vị > Phụ âm

28 âm vị phụ âm trong tiếng Tampuan được thể hiện trong bản dưới, dựa trên nghiên cứu của Crowley. Tất cả đều có thể làm phụ âm đầu, còn những phụ âm trong các ô tô màu có thể làm phụ âm cuối.
|  |  | Đôi môi | Đôi môi | Răng/Chân răng | Răng/Chân răng | Vòm | Vòm | Ngạc mềm | Ngạc mềm | Thanh hầu |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Tắc | bật hơi | pʰ | pʰ | tʰ | tʰ |  |  | kʰ | kʰ |  |
| Tắc | vô thanh | p | p | t | t | c | c | k | k | ʔ |
| Tắc | hữu thanh, tiền thanh hầu hóa | ʔb | ʔb | ʔd | ʔd |  |  |  |  |  |
| Mũi | vô thanh | m̥ | m̥ | n̥ | n̥ | ɲ̥ | ɲ̥ |  |  |  |
| Mũi | hữu thanh | m | m | n | n | ɲ | ɲ | ŋ | ŋ |  |
| Xát | vô thanh |  |  | [s]* | [s]* | ç | ç |  |  | h |
| Tiếp cận | vô thanh |  |  | l̥ | r̥ |  |  |  |  |  |
| Tiếp cận | hữu thanh | w | w | l | r | j | j |  |  |  |
| Tiếp cận | tiền thanh hầu hóa | ʔw | ʔw | ʔl |  | ʔj | ʔj |  |  |  |

*[s] đôi khi xuất hiện như một tha âm của [ç]
Âm vị > Nguyên âm

Nguyên âm Tampuan thể hiện cả sự khác biệt giữa âm "căng" và âm "lơi" cũng như sự khác biệt giữa âm dài và âm ngắn. Như những ngôn ngữ Bahnar khác, nguyên âm căng hiện diện nhiều hơn hẳn nguyên âm lơi. 75% từ trong từ điển có nguyên âm căng. Như có thể thấy trong bản dưới, hệ thống nguyên âm không đồng đều. Ví dụ, có nguyên âm đóng lơi ngắn nhưng không có nguyên âm đóng căng ngắn. Ngoài ra, có nhiều nguyên âm đóng lơi hơn mở. Crowley ghi nhận rằng các nguyên âm đóng lơi thể hiện khuynh hướng nguyên âm đôi hóa.
|  |  | Trước> ngắn | Trước> dài | Giữa> ngắn | Giữa> dài | Sau> ngắn | Sau> dài |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Đóng | lơi | i̤ | i̤ː | ɨ̤ | ɨ̤ː | ṳ | ṳː |
| Đóng | căng |  | əi |  | əɨ |  | ou |
| Nửa đóng | lơi |  |  |  | ə̤ː |  |  |
| Nửa đóng | căng |  | eː | ə | aə | o | oː |
| Nửa mở | lơi | ɛ̤ | ɛ̤ː |  |  | ɔ̤ | ṳa |
| Nửa mở | căng | ɛ | ɛː |  |  | ɔ | ɔː |
| Mở | lơi |  |  | a̤ | i̤a |  |  |
| Mở | căng |  | ai | a | aː |  | ao |
Ngoài các nguyên âm trên, nguyên âm đôi căng ɨə hiện diện trong các từ mượn và tên riêng tiếng Lào. Nguyên âm lơi [i̤a] và [ṳa] có các tha âm [i̤ɛ] và [ṳɛ], đặc biệt ở phương ngữ Tây. Âm [a̤] ngắn cũng có một tha âm được nguyên âm đôi hóa là [əɛ̤]. Âm căng [əi] có thể biến thành [ʌi] hay [oi], tùy theo phương ngữ.
Âm vị > Các trúc âm tiết

Từ trong tiếng Tampuan có thể là đơn âm tiết, hoặc có chứa “bán âm tiết” (một “tiền âm tiết” không nhấn đứng trước một âm tiết chính). Một từ trong tiếng Tampuan tối đa có dạng C(R)v(N)-C(C)V(C), trong đó “C” là phụ âm, “R” là /r/, “v” là nguyên âm không nhấn, “N” có thể là một âm mũi, hoặc /l/ hay /r/, và “V” có thể là bất kỳ nguyên âm nào đã liệt kê bên trên. Trong nhiều từ có tiền âm tiết, tiền âm tiết này lại được biến đổi thành một âm mũi, hay, theo cách gọi của Crowley, một "tiền âm tiết mũi" (nasal presyllable).
Số đếm

Số đếm tiếng Tampuan như sau. Thomas ghi nhận rằng các số bảy, chín, và mười có các dạng thay thế.
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| 1 | /maoɲ/ |  |
| 2 | /pi̤ar/ |  |
| 3 | /paiŋ/ |  |
| 4 | /pwan/ |  |
| 5 | /prəta̤m/ |  |
| 6 | /trao/ |  |
| 7 | /ʔmpaəh/ | (/pə̤h/) |
| 8 | /təŋhaːm/ |  |
| 9 | /ʔŋçən/ | (/nsi̤n/) |
| 10 | /ʔŋci̤t/ | (/tsit/) |
| 11 | /ci̤t maoɲ/ |  |
| 20 | / pi̤ar ci̤t/ |  |
| 100 | /rəja̤ŋ/ |  |
| 1000 | /rəpṳː/ |  |
Chú thích

↑  “Cambodia Inter-Censal Population Survey 2013”. Bản gốc lưu trữ ngày 2 tháng 2 năm 2014. Truy cập ngày 12 tháng 11 năm 2016.
↑  Nordhoff, Sebastian; Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin biên tập (2013). “Tampuan”. Glottolog. Leipzig: Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology.
↑  Tổng dân số tỉnh Ratanakiri là 149.990. “General Population Census of Cambodia 2008 - Provisional population totals” (PDF). National Institute of Statistics, Ministry of Planning. ngày 3 tháng 9 năm 2008.
1 2  Thomas, D. 1979, "The place of Alak, Tampuan, and West Bahnaric", in The Mon-Khmer Studies Journal, vol. 8, pp. 171-186.
↑  Sidwell, Paul (2002). "Genetic classification of the Bahnaric languages: a comprehensive review." Mon-Khmer Studies: A Journal of Southeast Asian Linguistics and Languages 32: 1-24.
1 2  Anne Thomas, Education Advisor, Ratanakiri, Cambodia; HE Chey Chap, Under-Secretary of State for Education, Cambodia; Mr. In The, Director, National NFE Department, Ministry of Education, Youth and Sport, Cambodia. "Bilingual education in Cambodia" Lưu trữ 2014-08-08 tại Wayback Machine.
1 2 3 4 5 6 7 8  Crowley, J.D. 2000, "Tampuan phonology", in The Mon-Khmer Studies Journal, vol. 30, pp. 1-21.
Bản đồ tỉnh Ratanakiri.