Thượng đế của khoảng hở
Nguồn gốc của thuật ngữ

Từ những năm 1880, cuốn Zarathustra đã nói như thế của Friedrich Nietzsche – Phần Hai, "On Priests" – đã nói "... họ đặt cái vọng tưởng, cái trám khuyết của mình vào mọi khoảng hở, và họ gọi mấy cái đó là Thượng đế.".
Khái niệm đấy – mặc dù không chân xác về từ ngữ – có thể được lần ngược trở lại thời ông Henry Drummond [en], một giảng viên truyền giáo thế kỷ 19, từ các Bài giảng Lowell của ông về Sự đi lên của Con người (The Ascent of Man). Ông đều trừng phạt những người Kitô hữu nào chỉ ra những điều mà khoa học chưa thể giải thích được – "khoảng hở mà họ sẽ trám đầy bằng Thiên Chúa" – và thúc giục họ hãy đón nhận hết thảy thiên nhiên như Thiên Chúa, như tác phẩm của "một Thiên Chúa nội tại [en], là Thiên Chúa của Sự tiến hóa, vô cùng vĩ đại hơn hẳn kẻ dựng kỳ quan thi thoảng kia, mà kẻ kia là Thiên Chúa của một nền thần học cũ kĩ."
Vào năm 1933, Ernest Barnes [en] – Giám mục của Birmingham – đã sử dụng cụm từ này trong một cuộc thảo luận về hàm ý của thuyết tương đối rộng về Vụ nổ lớn:
Rồi chúng ta phải đòi hỏi sự can thiệp của thần thánh sao? Chúng ta định mang Chúa vào để sáng tạo dòng tinh vân đầu tiên của Laplace hoặc để gây nổ pháo hoa vũ trụ trong điều tưởng tượng của Lemaître sao? Tôi thú nhận mình chẳng hề sẵn lòng mang Chúa vào cảnh huống đấy theo cách này. Cái tình huống mà người ta có vẻ đòi hỏi sự hiện diện của ngài như vậy thì quá xa xôi và quá mịt mờ để mà tạo cho tôi bất kỳ sự thỏa mãn chân thật nào. Con người đã mong tìm thấy Chúa ở sự sáng tạo đặc biệt [en] của chính giống loài mình, hoặc mong tìm thấy Chúa có hoạt động khi tâm trí hay sự sống lần đầu tiên xuất hiện trên trái đất. Họ đã làm ngài thành Thượng đế của khoảng hở trong tri thức nhân loại. Với tôi thì Thượng đế của cái Nút cò đấy cũng ít đem lại thỏa mãn như Thượng đế của khoảng hở vậy. Là thế bởi vì xuyên suốt Vũ trụ vật lý kia, tôi tìm thấy nào là tư duy nào là hoạch định nào là sức mạnh mà đằng sau nó tôi thấy Chúa như tạo hóa vậy.
Khi đang Thế chiến II, Dietrich Bonhoeffer – nhà thần học và cũng là nhà tuẫn giáo người Đức – đã bày tỏ khái niệm này bằng những thuật ngữ tương đồng trong những lá thư mà ông viết trong khi còn ở nhà tù của Đức quốc xã. Bonhoeffer đã viết, ví dụ:
coi Chúa Trời như một cái trám khuyết cho sự bất hoàn chỉnh của tri thức chúng ta thì thật là sai lầm. Nếu trên thực tế những hạn giới của tri thức đang bị đẩy ngày càng lui xa hơn (và ắt hẳn đang là vậy rồi), thì Chúa cũng đang bị đẩy lui cùng chúng, và bởi vậy sẽ không ngừng triệt thoái. Chúng ta phải tìm thấy Chúa trong cái mà chúng ta biết, chứ không phải trong cái mà chúng ta không biết.
Trong cuốn Khoa học và Niềm tin Kitô-giáo (Science and Christian Belief) năm 1955, Charles Alfred Coulson [en] (1910−1974) đã viết:
Không hề có 'Thượng đế của khoảng hở' nào choán vào những chỗ chiến lược nơi khoa học thất bại cả; và lý do là bởi những khoảng hở kiểu này có cái thói teo lại không thể ngừa được.
và
Hoặc là Chúa Trời ở trong cả thảy Tự nhiên mà không có khoảng hở nào, hoặc là ngài chẳng hề ở đấy.
Coulson là giáo sư toán học tại Đại học Oxford đồng thời là lãnh đạo nhà thờ Giám lý, ông thường xuất hiện trong các chương trình tôn giáo của đài BBC. Cuốn sách của ông đã thu hút sự chú ý của quốc gia, đã được phát hành lại dưới dạng bìa mềm, và đã được tái bản vài lần, gần đây nhất là vào năm 1971. Người ta quả quyết rằng cụm từ 'Thượng đế của khoảng hở' trên thực tế là do Coulson phát minh ra.
Thuật ngữ này sau đó đã được sử dụng trong một cuốn sách năm 1971 và một bài viết năm 1978, bởi Richard Bube [en]. Ông đã nói rõ khái niệm này một cách chi tiết hơn trong Con người Đứng tuổi: Hồi đáp của Bonhoeffer đối với Thượng-đế-của-Khoảng-hở (Man come of Age: Bonhoeffer’s Response to the God-of-the-Gaps, 1978). Bube đã quy các cuộc khủng hoảng hiện đại trong tín ngưỡng tôn giáo một phần là do sự co rút không gì lay chuyển được của 'Thượng-đế-của-khoảng-hở' khi kiến thức khoa học đã tiến bộ. Khi con người đã dần dần tăng sự hiểu biết của mình về thiên nhiên, thì "địa hạt" trước đây của Thiên Chúa dường như đối với nhiều người và các tôn giáo là ngày ngày càng nhỏ lại qua phép so sánh. Bube đã khăng khăng rằng Nguồn gốc các loài của Darwin là "hồi chuông báo tử" cho Thượng-đế-của-khoảng-hở. Bube cũng đã khăng khăng rằng Thượng-đế-của-khoảng-hở đấy không tương đồng với Thiên Chúa trong Kinh Thánh (tức là bản thân ông ấy không đưa ra lý lẽ chống lại Thiên Chúa, mà chỉ là quả quyết có một vấn đề căn cơ là người ta lại cảm tri rằng Thiên Chúa tồn tại trong khoảng hở của tri thức ngày nay).