Tiếng Leco
Mô tả > Hình thái học

Về mặt hình thái học, theo van de Kerke, 2009: 297–313, Leco có các đặc điểm sau:
Leco là một ngôn ngữ chắp dính, dùng phổ biến hậu tố
Về hình thái học danh từ, danh từ được biến tố dựa trên số, số nhiều thì thêm hậu tố -aya, như trong choswai-tha-aya [cô gái-DIM-PL] 'cô gái nhỏ', và cách, như trong ví dụ cách sở hữu -moki, dùng với những từ như kuchi trong yo-moki kuchi [1SG-GEN]; tặng cách -(i)ki, diễn tả một hướng hoặc mục đích, như trong ví dụ (1); cách vị trí -ra hay -te, diễn tả một vị trí hoặc một hướng, như trong ví dụ (2); cách công cụ -rep / -bet, diễn tả nguồn gốc, như trong ví dụ (3).v.v...
| 0 | 1 | 2 | 3 |
| --- | --- | --- | --- |
| (1) | seneng-ki | hu-ku-ate | dulsi |
|  | all-DAT | 3PL-dar-PAS.1 | candy |
: ‘Đến mọi người tôi đưa kẹo
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| (2) | u | trabajo-ra | chera | abon-da-no-ne | lamka-sich-ne |
|  | what | work-LOC | we | find-FUT-NML-INT | work-INF-TOP |
: ‘Trong nào công việc chúng ta sẽ tìm việc (trong thị trấn)?’
| 0 | 1 | 2 | 3 |
| --- | --- | --- | --- |
| (3) | lilwo | ubus-no-te | lal-rep/lal wara-rep |
|  | grasshopper | come out-NML-DCL | earth-ABL/earth interior-ABL |
: ‘Con cào cào nhảy ra khỏi đất / lên từ đất.’
Danh từ có thể được kết hợp, hơn nữa, với một nhóm các hậu tố derivative, như trong ví dụ từ giảm nhẹ -tha, có thể được kết hợp với danh từ, như trong từ won-tha [nhà-DIM] 'nhà nhỏ', cũng có thể được kết hợp với tính từ, như trong ví dụ (4). Một hậu tố derivative khác có thể ảnh hưởng tới danh từ là 'từ định ranh' -beka, diễn tả ý 'không thêm nữa', 'chỉ', như trong ví dụ (5). Leco có hậu tố deverbative derivative (giúp chuyển danh từ từ động từ), như trong ví dụ từ nguyên thể hóa -sich trong (6), giúp lấy một dạng nguyên thể từ động từ để tạo thành chủ ngữ của công; và agentive -no, giúp tạo những danh từ thể hiện một agentive, như trong lamas-no [work-AG] 'người làm việc'.
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| (4) | wesra | nos-tha-te |
|  | Guanay | far-DIM-DCL |
: ‘Guanay thì hơi xa.’
| 0 | 1 | 2 | 3 |
| --- | --- | --- | --- |
| (5) | yo-phos-beka | ho-ra | t’e-no-te |
|  | 1SG-daughter-DEL | this-LOC | live-NML-DCL |
|  | ‘Tôi con gái không còn sống ở đây.’ | ‘Tôi con gái không còn sống ở đây.’ |  |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| (6) | lamka-sich | yu-gustas-in-te |
|  | work-INF | 1.O-please-NEG-DCL |
: ‘Làm việc không thỏa mãn tôi.’
Về hình thái học động từ, động từ có biến tố theo người, được tạo bằng các hậu tố diễn tả người trong chủ ngữ và tiền tố diễn tả vật, như trong ví dụ (7).
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| (7) | ya-ache-ki | yo-moki | aycha | yin-k’o-a-ka-te |
|  | 1SG-father-GEN | 1SG-GEN | meat | 1.BEN-eat-PF-AUX-DCL |
: ‘Tôi bố đã ăn thịt cho tôi’ (Tôi không thể ăn thêm được nữa)
Như ở hình 2, bên cạnh biến tố theo người, động từ trong Leco còn có thể được kết hợp với một chuyển những biến tố hậu tố (diễn tả, ví du như, một sự khác biệt về thể). Ví dụ (8) cho thây việc sử dụng hậu tố indirect knowledge (CID) -mono, kết hợp với động từ moch 'say'
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Động từ nguyên | PROG | NEG | NML/N/ADJ | PL | CID | AUX | PAS | DCL/INT | Person |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  | -o |
|  |  |  | Adj/N |  |  |  |  | -t | -m/-n |
|  |  |  |  | -aya | -mono | -ka | -taah |  |  |
| V | -cha | -in | -no |  |  |  |  | -ne | -am/-an |
|  |  | -ir | -a |  |  |  |  |  | -no(h) |
|  |  |  | -ich |  |  |  |  |  | -s |
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| (8) | era | fuerza-hote-to: | ya-ache-ki-ka | mo-no-mono-taah-te |
|  | I | strength-POS-PRS.1 | 1SG-father-GEN-COMP | say-NML-CID-PAS-DCL |
: ‘Được biết rằng anh ta nói "Tôi có sức mạnh như tôi ba".’
Về các thể loại tâm trạng, Leco dùng những hậu tố như kama 'sức mạnh' --bibi ' bên cạnh một số từ khác, để diễn tả một sự kiện có thể xảy ra, như trong ví dụ (9). Bên cạnh đó Leco có hai dạng mệnh lệnh của ngôi thứ hai, dạng đầu chỉ hướng về một người còn dạng kia hướng về nhiều người, như ở (10a) và (10b).
| 0 | 1 | 2 | 3 |
| --- | --- | --- | --- |
| (9) | chika | es-cha-no-te | lamkas-in-kama-te-am |
|  | very | rain-PRS-NML-DCL | work-NEG-work-DCL-PL.1 |
: ‘Nó đang mưa nặng; chúng ta không thể làm việc.’
| 0 | 1 | 2 | 3 |
| --- | --- | --- | --- |
| (10a) | iya | ta | bal-a |
|  | you (singular) | maize (corn) | plant-IMP |
: ‘Trồng ngô!’
| 0 | 1 | 2 | 3 |
| --- | --- | --- | --- |
| (10b) | heka | ta | bal-noku |
|  | you (singular) | maize (corn) | plant-IMP.PL |
: ‘Trồng ngô!’