stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Eugenia imbricata

| Eugenia imbricata> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
Bộ (ordo): Myrtales
Họ (familia): Myrtaceae
Chi (genus): Eugenia
Loài (species): E. imbricata
Danh pháp hai phần
Eugenia imbricata O.Berg, 1859 
Eugenia imbricata là một loài thực vật có hoa trong Họ Đào kim nương. Loài này được O.Berg mô tả khoa học đầu tiên năm 1859.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Eugenia imbricata”. Truy cập ngày 7 tháng 6 năm 2013.
Eurhynchium mexicanum

| Eurhynchium mexicanum> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
Ngành (divisio): Bryophyta
Lớp (class): Bryopsida
Bộ (ordo): Hypnales
Họ (familia): Brachytheciaceae
Chi (genus): Eurhynchium
Loài (species): E. mexicanum
Danh pháp hai phần
Eurhynchium mexicanum Besch., 1872 
Eurhynchium mexicanum là một loài rêu trong họ Brachytheciaceae. Loài này được Besch. mô tả khoa học đầu tiên năm 1872.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Eurhynchium mexicanum”. Truy cập ngày 30 tháng 5 năm 2014.
Euphorbia crotonoides

| Euphorbia crotonoides> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
Bộ (ordo): Malpighiales
Họ (familia): Euphorbiaceae
Chi (genus): Euphorbia
Loài (species): E. crotonoides
Danh pháp hai phần
Euphorbia crotonoides Boiss. 
Euphorbia crotonoides là một loài thực vật có hoa trong họ Đại kích. Loài này được Boiss. mô tả khoa học đầu tiên năm 1862.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Euphorbia crotonoides”. Truy cập ngày 3 tháng 6 năm 2013.
Eugenes fulgens

| Eugenes fulgens |
| --- | --- |

Chim trống

Chim mái
Tình trạng bảo tồn
 Ít quan tâm  (IUCN 3.1)
CITES Phụ lục II (CITES)
Phân loại khoa học 
Vực:: Eukaryota
Giới:: Animalia
Ngành:: Chordata
Lớp:: Aves
nhánh:: Strisores
Bộ:: Apodiformes
Họ:: Trochilidae
Chi:: Eugenes
Loài:: E. fulgens
Danh pháp hai phần
Eugenes fulgens (Swainson, 1827)


Eugenes fulgens là một loài chim trong họ Chim ruồi.
Chú thích

↑  BirdLife International (2021). “Magnificent Hummingbird Eugenes fulgens”. Sách đỏ IUCN về các loài bị đe dọa. 2016: e.T22687746A168972435. doi:10.2305/IUCN.UK.2021-3.RLTS.T22687746A168972435.en. Truy cập ngày 11 tháng 5 năm 2022.|volume= / |doi= không tương xứng
↑  “Appendices | CITES”. cites.org. Truy cập ngày 14 tháng 1 năm 2022.
↑  Clements, J. F.; Schulenberg, T. S.; Iliff, M. J.; Wood, C. L.; Roberson, D.; Sullivan, B.L. (2012). “The eBird/Clements checklist of birds of the world: Version 6.7”. Truy cập ngày 19 tháng 12 năm 2012.
Euphorbia cryptocaulis

| Euphorbia cryptocaulis> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
Bộ (ordo): Malpighiales
Họ (familia): Euphorbiaceae
Chi (genus): Euphorbia
Loài (species): E. cryptocaulis
Danh pháp hai phần
Euphorbia cryptocaulis M.G.Gilbert 
Euphorbia cryptocaulis là một loài thực vật có hoa trong họ Đại kích. Loài này được M.G.Gilbert mô tả khoa học đầu tiên năm 1987.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Euphorbia cryptocaulis”. Truy cập ngày 3 tháng 6 năm 2013.
Euxoa personata

| Euxoa personata> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Lepidoptera
Họ (familia): Noctuidae
Chi (genus): Euxoa
Loài (species): E. personata
Danh pháp hai phần
Euxoa personata Morrison, 1876 
Euxoa personata là một loài bướm đêm trong họ Noctuidae.
Chú thích

↑  Bisby, F.A.; Roskov, Y.R.; Orrell, T.M.; Nicolson, D.; Paglinawan, L.E.; Bailly, N.; Kirk, P.M.; Bourgoin, T.; Baillargeon, G.; Ouvrard, D. (2011). “Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist”. Species 2000: Reading, UK. Truy cập ngày 28 tháng 6 năm 2014.
↑  Beccaloni, G. W., Scoble, M. J., Robinson, G. S. & Pitkin, B. (Editors). (2003) The Global Lepidoptera Names Index (LepIndex). (Geraadpleegd maart 2013).
Eugenia impressa

| Eugenia impressa> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
Bộ (ordo): Myrtales
Họ (familia): Myrtaceae
Chi (genus): Eugenia
Loài (species): E. impressa
Danh pháp hai phần
Eugenia impressa (O.Berg) Mattos, 1989 
Eugenia impressa là một loài thực vật có hoa trong Họ Đào kim nương. Loài này được (O.Berg) Mattos mô tả khoa học đầu tiên năm 1989.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Eugenia impressa”. Truy cập ngày 7 tháng 6 năm 2013.
Eustala banksi

| Eustala banksi> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Phân ngành (subphylum): Chelicerata
(không phân hạng): Arachnomorpha
Lớp (class): Arachnida
Bộ (ordo): Araneae
Họ (familia): Araneidae
Chi (genus): Eustala
Loài (species): E. banksi
Danh pháp hai phần
Eustala banksi Chickering, 1955 
Eustala banksi là một loài nhện trong họ Araneidae.
Loài này thuộc chi Eustala. Eustala banksi được Arthur Merton Chickering miêu tả năm 1955.
Chú thích

↑  Platnick, Norman I. (2010): The world spider catalog, version 10.5. American Museum of Natural History.
Xứ mù

| "Xứ mù " |
| --- | --- |
Minh họa Truyện ở Xứ mù, trên Tạp chí The Strand
Tác giả: H. G. Wells
Quốc gia: Anh
Ngôn ngữ: Tiếng Anh
Thể loại: Truyện ngắn Viễn tưởng
Xuất bản tại: Tạp chí The Strand
Phương tiện truyền thông: Bản in
Ngày xuất bản: tháng 4 năm 1904
"Xứ mù" (tên gốc: The Country of the Blind) là một thể loại truyện ngắn viễn tưởng được viết bởi tác giả người Anh H. G. Wells. Tác phẩm được xuất bản lần đầu trong số tháng 4 năm 1904 của Tạp chí The Strand và được bao gồm trong bộ truyện ngắn Xứ sở Người mù và những câu chuyện khác năm 1911 của Wells. Đây là một trong những tập truyện ngắn nổi tiếng nhất của Wells, và nổi bật trong văn học người mù.
Với phiên bản mở rộng, Wells sau đó đã sửa đổi câu chuyện, lần đầu tiên được xuất bản bởi một nhà in tư nhân Golden Cockerel Press vào năm 1939.
Tóm tắt cốt truyện

Truyện kể ở ngôi thứ ba, xoay quanh nhân vật Nuñez trong khi dẫn đầu một nhóm những người leo núi cố gắng leo lên đỉnh Parascotopetl (một ngọn núi hư cấu ở Ecuador), Nuñez đã trượt chân và ngã xuống sườn núi. Tại thời điểm cuối sự suy sụp của chàng, xuống một con dốc tuyết trong bóng tối của ngọn núi, chàng tìm thấy một thung lũng, bị cắt đứt khỏi phần còn lại của thế giới ở mọi phía bởi những con dốc cao.
Rất tình cờ, Nuñez đã phát hiện ra một nền văn minh của những người mù, nơi từng là chỗ trú ẩn của những người định cư chạy trốn khỏi sự chuyên chế của những người cai trị Tây Ban Nha cho đến khi một trận động đất cắt đứt thung lũng khỏi thế giới bên ngoài.
Cộng đồng bị cô lập thịnh vượng trong những năm qua, mặc dù có một căn bệnh xuất hiện sớm, khiến tất cả trẻ sơ sinh bị mù. Khi sự mù lòa về thị giác từ từ lan rộng trãi qua mười lăm thế hệ, các giác quan còn lại của mọi người dân trở nên nhạy bén, và đến khi người dân làng nhìn thấy lần cuối cùng chết, cộng đồng đã hoàn toàn thích nghi với cuộc sống mà không cần nhìn thấy.
Nuñez đi xuống thung lũng, và tìm thấy một ngôi làng khác thường với những ngôi nhà không có cửa sổ và một mạng lưới các con đường, tất cả được bao quanh bởi lề đường. Khi phát hiện ra rằng mọi người đều bị khiếm thị, Nuñez bắt đầu tự mình đọc câu thần chú: "Ở vùng đất của người mù, người đàn ông chột mắt là Vua".
Nuñez tin rằng chàng có thể dạy và cai trị họ, nhưng dân làng không có khái niệm về thị giác, và không hiểu những nỗ lực của chàng để giải thích ý nghĩa thứ năm này cho họ. Thất vọng, Nuñez trở nên tức giận, nhưng dân làng trấn tĩnh anh, và chàng miễn cưỡng phục tùng lối sống của họ, vì trở về thế giới bên ngoài dường như là điều không thể.
Nuñez được phân công làm việc cho một chủ làng tên là Yacob. Anh chàng bị thu hút bởi cô con gái út của Yacob, Medina-saroté, và cặp đôi này sớm yêu nhau. Sau khi giành được sự tự tin của nàng, Nuñez cố gắng giải thích tầm nhìn với Medina-saroté, nhưng nàng bác bỏ nó như trí tưởng tượng của chàng. Khi Nuñez đề nghị nàng kết hôn, chàng bị những người lão làng từ chối vì nỗi ám ảnh về sự bất ổn của chàng với trò chơi Cảnh giác.
Bác sĩ của làng gợi ý rằng đôi mắt của Nuñez sẽ bị loại bỏ, vì cho rằng chúng bị nhiễm bệnh và phồng lên rất nhiều, và vì điều này, não của chàng luôn trong tình trạng bị kích thích và mất tập trung. Nuñez miễn cưỡng đồng ý với mổ xẻ vì tình cảm của chàng dành cho Medina-saroté. Tuy nhiên, vào lúc bình minh của ngày mổ xẻ, trong khi tất cả dân làng đang ngủ say, chàng lên đường đến vùng núi mà không có bất kì thiết bị nào hay tiếp tế, hy vọng tìm được lối thoát trở lại thế giới bên ngoài.
Trong phiên bản gốc kết thúc của câu chuyện, Nuñez trèo cao vào những ngọn núi xung quanh cho đến khi màn đêm buông xuống, chàng nghỉ ngơi, yếu ớt với những vết cắt và vết bầm tím, nhưng hạnh phúc vì chàng đã thoát khỏi thung lũng. Số phận của chàng không được tiết lộ.
Nhân vật

Nuñez: một người leo núi đến từ Bogotá, Colombia
Yacob: chủ nhân của Nuñez
Medina-Saroté: con gái út của Yacob
Chủ đề

Trong truyện ngắn Xứ mù chủ đề xoay quanh tường thuật và mô tả, Wells tạo ra một vấn đề xã hội rất phức tạp thông qua sự va chạm của hai nền văn hóa.
Nuñez là một biểu tượng của lòng tham quyền lực vì chàng muốn cai trị vùng đất của những người mù để làm vua và chủ nhân của họ thông qua tầm nhìn của chàng. Có ý kiến ​​cho rằng chàng cao và khỏe hơn người mù. Mặt khác, người mù trong câu chuyện của sự thiếu hiểu biết vì họ không tin những cuộc nói chuyện của Nuñez về tầm nhìn và thế giới bên ngoài vì có một số chấp trước không công bằng với những gì họ đã biết về mọi thứ. Sự hẹp hòi và đàn áp trong cộng đồng của người mù trái ngược với vẻ đẹp bình dị của thiên nhiên, mà họ không thể nhận thức được. Một lý do khác là họ đối xử với chàng như một số người thấp kém sau khi coi chàng bị tàn tật do thái độ thờ ơ của họ.
Chủ đề > Sự cô lập

Trong câu chuyện, sự cô lập là phổ biến trong câu chuyện cho Nunez cũng như những người khiếm thị. Khi Nuñez phải dành cả ngày với những người mù, chàng cảm thấy bị cô lập vì họ không chấp nhận chàng là một thành viên trong xã hội của họ và coi chàng như một sinh vật nhỏ. Nền văn minh của người mù là khu vực trong câu chuyện tách biệt với phần còn lại của thế giới, do hoàn cảnh xấu do thiên nhiên gây ra. Một bức tường đá lớn ngăn cách vùng đất đó với thế giới bên ngoài tồn tại do một trận động đất rất mạnh, sau đó là lở đất và lũ lụt bất ngờ. Vì vậy, những người dân của khu vực đó cũng bị tách biệt trong câu chuyện này.
Chủ đề > Nội tâm nhân vật

Nuñez và Medina-saroté đại diện cho hình ảnh vai trò giới tính của truyền thống thời bấy giờ. Nuñez đại diện cho lý tưởng nam tính can đảm và quyết đoán. Trong khi Medina-saroté rất tình cảm, dè dặt và để lại quyết định về hoạt động hoàn toàn cho Nunez. Theo một cách nào đó, nó thay đổi từ phạm vi ảnh hưởng của người cha sang vị hôn phu. Điều đáng chú ý là nàng là người phụ nữ duy nhất trong lịch sử; ngay cả một người mẹ dường như không có nó.
Hội đồng trưởng lão chỉ gồm những người đàn ông, và những người chăn cừu và nông dân tìm thấy Nunez ngay từ đầu và cố gắng bắt nó sau đó là đàn ông. Ngay cả khi đời sống xã hội chỉ được phác họa, thì rõ ràng phụ nữ không đóng vai trò gì trong đó. Sự khởi đầu của hôn nhân đã xác nhận điều này: Nunez kêu gọi ông Yacob, người có quyền đưa ra quyết định. Medina-saroté phản ứng theo cách truyền thống nữ tính: không phải là tranh luận hay đe dọa thuyết phục người cha suy nghĩ lại về vấn đề, mà là nước mắt của nàng.
Đoạn kết thay thế

Trong phiên bản sửa đổi và mở rộng năm 1939, Nuñez nhìn từ khoảng cách sắp có một đường trượt đá. Chàng cố gắng cảnh báo dân làng, nhưng một lần nữa họ lại chế giễu về cảnh tượng tưởng tượng của chàng. Nuñez chạy trốn khỏi thung lũng trong khi trượt, mang theo Medina-saroté.
Trong lời nói đầu của phiên bản năm 1939, Wells đã giải thích lý do tại sao ông quyết định viết lại kết thúc cho câu chuyện này:
Truyện đã được thay đổi bởi vì có một sự thay đổi trong bầu không khí của cuộc sống về chúng ta. Năm 1904, sự căng thẳng là do sự cô lập về mặt tinh thần của những người nhìn sâu sắc hơn những người đồng nghiệp của họ và bi kịch về sự đánh giá không thể tin được của họ về cuộc sống. Trong câu chuyện sau này, tầm nhìn trở thành một điều gì đó bi thảm hơn; nó không còn là một câu chuyện về sự thất tình và phóng thích; người nhìn xa trông rộng sự hủy diệt đang quét xuống toàn bộ thế giới mù tịt mà anh chàng đã chịu đựng và thậm chí là yêu thương; anh ta thấy nó đơn giản, và anh không thể làm gì để cứu nó khỏi số phận của nó.
Trong những gì nhà sử học A. Langley Searles viết trên The Wellsian đã gọi nội dung là một mối quan tâm tình yêu vụng trộm, Nuñez và Medina-saroté kết hôn và có bốn đứa con với nhau, tất cả đều có thể nhìn thấy.
Mặc dù hạnh phúc trong cuộc sống mới, Medina vẫn hoài niệm về thời gian ở trong thung lũng và kiên quyết từ chối điều trị chứng khiếm thị của mình. Nàng tiết lộ lý do tại sao trong một cuộc trò chuyện, với vai trò vợ là người kể chuyện:
"Em không có ý định sử dụng màu sắc của chàng hay các ngôi sao của chàng", nàng Medina-saroté nói.
"Nhưng sau tất cả những gì đã xảy ra! mình không muốn thấy Nunez; xem anh ấy như thế nào?" 
Nhưng tôi biết chàng như thế nào và thấy chàng có thể khiến chúng ta xa cách. Chàng sẽ không ở gần tôi như vậy. Sự đáng yêu trong thế giới của tôi là một sự thất tình phức tạp và đáng sợ, và của tôi thì đơn giản và gần gũi. Tôi đã thay Nunez nhìn thấy tôi - bởi vì chàng không biết gì về sợ hãi. 
"Tuy nhiên, người đẹp!" người vợ khóc.
"Có thể nó rất đẹp", Medina nói, "có thể nói là rất hay, nhưng nói thì phải rất kinh khủng".
Tiếp nhận

Wells đã mô tả về Xứ sở của người mù như một ảo mộng khám phá, và là một trong những câu chuyện hay nhất của ông, nhưng đó cũng là một câu chuyện không tưởng, trong đó rõ ràng có một khoản nợ với tính toán Atlantis của Plato.
Nhà phê bình văn học J.R. Hammond và là Chủ tịch của Hội H.G. Wells (H. G. Wells Society), đã mô tả Wells là một người cuối cùng trong số những người không tưởng vĩ đại, và vùng đất mà Nuñez khám phá có thể được xem là một Atlantis ngày sau.
Còn Jodie R. Gaudet thuộc Đại học Georgetown đã gợi ý rằng Wells có thể không có ý định mô tả một thung lũng tồn tại một cách hữu hình, mà là ảo giác do chấn động của Nuñez gây ra bởi sự sụp đổ của chàng. Ý tưởng rằng toàn bộ câu chuyện diễn ra trong trí tưởng tượng của nhân vật chính được đưa ra một số trọng lượng bởi phong cách viết của Wells; nhiều dấu chấm lửng được chèn trong toàn bộ văn bản: "thời gian trôi qua với sự thiếu nhìn nhận" - có thể gợi ý rằng Nuñez đang trôi vào và ra khỏi ý thức khi chàng mơ về xứ sở của người mù.
"'Cẩn thận,' chàng khóc với một ngón tay trong đôi mắt"
Eugenia acrantha

| Eugenia acrantha> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
Bộ (ordo): Myrtales
Họ (familia): Myrtaceae
Chi (genus): Eugenia
Loài (species): E. acrantha
Danh pháp hai phần
Eugenia acrantha Urb., 1923 
Eugenia acrantha là một loài thực vật có hoa trong Họ Đào kim nương. Loài này được Urb. mô tả khoa học đầu tiên năm 1923.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Eugenia acrantha”. Truy cập ngày 7 tháng 6 năm 2013.
Euphorbia renneyi

| Euphorbia renneyi> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
Bộ (ordo): Malpighiales
Họ (familia): Euphorbiaceae
Chi (genus): Euphorbia
Loài (species): E. renneyi
Danh pháp hai phần
Euphorbia renneyi (S.Carter) Bruyns 
Euphorbia renneyi là một loài thực vật có hoa trong họ Đại kích. Loài này được (S.Carter) Bruyns mô tả khoa học đầu tiên năm 2006.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Euphorbia renneyi”. Truy cập ngày 3 tháng 6 năm 2013.
Eustala bifida

| Eustala bifida> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Phân ngành (subphylum): Chelicerata
(không phân hạng): Arachnomorpha
Lớp (class): Arachnida
Bộ (ordo): Araneae
Họ (familia): Araneidae
Chi (genus): Eustala
Loài (species): E. bifida
Danh pháp hai phần
Eustala bifida F. O. P.-Cambridge, 1904 
Eustala bifida là một loài nhện trong họ Araneidae.
Loài này thuộc chi Eustala. Eustala bifida được Frederick Octavius Pickard-Cambridge miêu tả năm 1904.
Chú thích

↑  Platnick, Norman I. (2010): The world spider catalog, version 10.5. American Museum of Natural History.
Eustala albicans

| Eustala albicans> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Phân ngành (subphylum): Chelicerata
(không phân hạng): Arachnomorpha
Lớp (class): Arachnida
Bộ (ordo): Araneae
Họ (familia): Araneidae
Chi (genus): Eustala
Loài (species): E. albicans
Danh pháp hai phần
Eustala albicans Caporiacco, 1954 
Eustala albicans là một loài nhện trong họ Araneidae.
Loài này thuộc chi Eustala. Eustala albicans được Lodovico di Caporiacco miêu tả năm 1954.
Chú thích

↑  Platnick, Norman I. (2010): The world spider catalog, version 10.5. American Museum of Natural History.
Euphorbia burkartii

| Euphorbia burkartii> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
Bộ (ordo): Malpighiales
Họ (familia): Euphorbiaceae
Chi (genus): Euphorbia
Loài (species): E. burkartii
Danh pháp hai phần
Euphorbia burkartii Bacigalupo 
Euphorbia burkartii là một loài thực vật có hoa trong họ Đại kích. Loài này được Bacigalupo mô tả khoa học đầu tiên năm 2005.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Euphorbia burkartii”. Truy cập ngày 3 tháng 6 năm 2013.
Essia

| --- | --- |
 Essia

Hành chính
Quốc gia:  Pháp
Vùng: Bourgogne-Franche-Comté
Tỉnh: Jura
Quận: Lons-le-Saunier
Tổng: Orgelet
Thống kê
Độ cao: 459–640 m (1.506–2.100 ft)
Diện tích đất1: 4,86 km2 (1,88 dặm vuông Anh)
Nhân khẩu1: 59  
 - Mật độ: 12/km2 (31/sq mi)
INSEE/Mã bưu chính: 39215/ 39270

2 Dân số không tính hai lần: cư dân của nhiều xã (ví dụ, các sinh viên và quân nhân) chỉ tính một lần.
Essia là một xã của tỉnh Jura, thuộc vùng Bourgogne-Franche-Comté, miền đông nước Pháp.
Đại Tân sinh

Đại Tân sinh (Cenozoic /ˌsiːnəˈzoʊ.ɪk, ˌsɛn-/ SEE-nə-ZOH-ik, SEN-ə-; n.đ. 'sự sống mới'), đọc là sen-o-dô-íc có nghĩa là sự sống mới (từ tiếng Hy Lạp: καινός "kainós" nghĩa là mới và ζωή "zōḗ" nghĩa là sự sống); một số sách tiếng Việt gọi đại này là Đại Kainozoi), là đại hiện tại và gần đây nhất trong số ba đại địa chất của Liên đại Hiển sinh. Nó bắt đầu 66 triệu năm trước ngay sau kỷ Phấn trắng và kéo dài đến tận ngày nay.
Đại Tân sinh còn được gọi là Thời đại của thú có vú, bởi vì tiếp nối sự kiện tuyệt chủng kỷ Phấn trắng – Paleogen, hầu hết các nhóm động vật đã bị tuyệt chủng khiến cho thú có vú có thể đa dạng hóa và những loài thú lớn đã chiếm lĩnh đại này. Các mảng kiến tạo tiếp tục di chuyển và hình thành nên hình dạng các lục địa như ngày nay.
Vào đại Tân sinh sớm, hệ động thực vật còn khá nhỏ, và bao gồm các loài thú có vú, chim, thằn lằn và lưỡng cư nhỏ. Từ góc nhìn địa chất học, không mất nhiều thời gian để thú có vú và các loài chim bắt đầu đa dạng hóa ngay sau sự vắng mặt của các loài thằn lằn khổng lồ ở đại Trung sinh. Một nhóm chim gọi là "chim khủng bố" trở nên lớn hơn một người trưởng thành và trở thành động vật săn mồi hàng đầu của đaị này. Các loài thú có vú chiếm hầu hết các hốc sinh thái (cả dưới nước và trên mặt đất), và một số có thể đạt kích thước to lớn, lớn hơn hầu hết các loài động vật ngày nay.
Khí hậu Trái Đất trong thời kì này bắt đầu mát hơn và khô hơn, tập trung vào sự băng hà của Thế Canh Tân và một phần bị cản trở bởi Sự kiện nhiệt cực đại thế Cổ Tân - Thủy Tân.
Các đơn vị

Đại Tân sinh được chia thành ba giai đoạn hay các kỷ địa chất: kỷ Cổ Cận, kỷ Tân Cận và kỷ Đệ tứ; và bảy thế: thế Cổ Tân, thế Thủy Tân, thế Tiệm Tân, thế Trung Tân, thế Thượng Tân, thế Canh Tân và thế Toàn Tân. Kỷ Đệ tứ đã được chính thức công nhận bởi Ủy ban Quốc tế về Địa chất vào tháng 6 năm 2009,[9] và cách phân loại cũ, Phân đại Đệ Tam, đã chính thức bị bác bỏ vào năm 2004 do sự cần thiết phải phân chia đại Tân sinh thành các giai đoạn giống như các đại Trung sinh và đại Cổ sinh trước đó.[10] Việc sử dụng phổ biến các thế địa chất của đại Tân sinh giúp các nhà cổ sinh vật học sắp xếp và gộp lại chi tiết nhiều sự kiện quan trọng xảy ra trong khoảng thời gian tương đối ngắn này. Kiến thức về đại này chi tiết hơn bất kỳ các đại nào khác vì các tầng đá còn tương đối trẻ, được bảo quản tốt.
Các đơn vị > Kỷ Palaeogen

Kỷ Cổ Cận trải dài từ sự tuyệt chủng của các loài khủng long không giống chim, 66 triệu năm trước, đến bình minh của kỷ Tân Cận, 23,03 triệu năm trước. Nó gồm ba thế chính: thế Cổ Tân, thế Thủy Tân và thế Tiệm Tân.
Thế Cổ Tân kéo dài từ 66 triệu đến 56 triệu năm trước. Các động vật có vú nhau thai hiện đại có nguồn gốc trong khoảng thời gian này. Cổ Tân là điểm chuyển tiếp giữa sự tàn phá tuyệt diệt của sự kiện tuyệt chủng K-T, đến môi trường rừng giàu có của thế Thủy Tân sớm. Cổ Tân sớm thấy sự phục hồi của Trái Đất. Các lục địa bắt đầu có hình dạng hiện đại, nhưng tất cả các lục địa và tiểu lục địa Ấn Độ đều tách rời nhau. Lục địa Á-Âu-Phi bị tách ra bởi Đại dương Tethys, và châu Mỹ vẫn bị tách ra bởi eo biển Panama, vì eo đất ở đây chưa được hình thành. Thế này đặc trưng có một xu hướng ấm lên chung toàn cầu, với rừng rậm cuối cùng cũng lan tới cả các địa cực. Các đại dương bị chi phối bởi cá mập sau khi các loài bò sát lớn từng chiếm ưu thế đã tuyệt chủng. Động vật có vú cổ xưa lấp đầy thế giới như các loài creodonta (động vật ăn thịt đã tuyệt chủng, không liên quan đến Bộ Ăn thịt hiện đại).
Thế Thủy Tân dao động từ 56 triệu năm đến 33,9 triệu năm trước. Trong Thủy Tân sớm, các loài sống trong rừng rậm không thể phát triển thành các dạng lớn hơn, như trong thế Cổ Tân. Không có loài nào vượt quá trọng lượng 10 kg. Trong số đó có các loài linh trưởng đầu tiên, cá voi và ngựa cùng với nhiều dạng động vật có vú khác. Ở đỉnh của chuỗi thức ăn là những con chim khổng lồ, chẳng hạn như Paracrax. Nhiệt độ toàn cầu là 30 độ C với gradient nhiệt độ ít thay đổi từ cực đến cực. Trong Thủy Tân giữa, dòng biển Quanh cực-Nam Cực giữa Úc và Nam Cực được hình thành. Các hải lưu bị gián đoạn bởi dòng chảy này trên phạm vi toàn cầu và kết quả là gây ra một hiệu ứng làm mát toàn cầu, thu hẹp các khu rừng. Điều này cho phép động vật có vú phát triển với tỷ lệ voi mút, chẳng hạn như cá voi, vào thời điểm đó, đã thích ứng gần như hoàn toàn dưới nước. Những động vật có vú như Andrewsarchus ở trên đỉnh của chuỗi thức ăn. Thủy Tân muộn chứng kiến ​​sự tái sinh của các mùa, làm cho việc mở rộng các khu vực giống như sa mạc, cùng với sự phát triển của cỏ. Sự kết thúc của thế Thủy Tân được đánh dấu bởi Sự kiện tuyệt chủng Eocen–Oligocen, hay được gọi là Sự đại phá vỡ.
Thế Tiệm Tân trải dài từ 33,9 triệu đến 23,03 triệu năm trước. Tiệm Tân đặc trưng cho sự mở rộng của các loài cỏ đã dẫn đến nhiều loài mới phát triển, bao gồm những con voi đầu tiên, mèo, chó, động vật có túi và nhiều loài khác vẫn còn phổ biến cho đến hiện nay. Nhiều loài thực vật khác cũng phát triển trong giai đoạn này. Thời kỳ làm mát có mưa theo mùa vẫn tiếp tục. Động vật có vú vẫn tiếp tục phát triển lớn hơn.