stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Hội đồng Quốc gia (Bhutan)

| Hội đồng Quốc gia གི་རྒྱལ་ཡོངས་ཚོགས་སྡེ་ Gyelyong Tshogde> Dạng |
| --- | --- |
Mô hình: Thượng viện của Nghị viện Bhutan 
Lãnh đạo
Chủ tịch Hội đồng Quốc gia: Dr. Sonam Kinga  Từ 10 tháng 5 năm 2013 
Cơ cấu
Số ghế: 25
Chính đảng: Không đảng phái (20) Chỉ định(5)
Bầu cử
Bầu cử vừa qua: 23 tháng 4 năm 2013
Trụ sở
Gyelyong Tshokhang, Thimphu
Trang web
Trang web chính thức
Hội đồng Quốc gia là thượng viện của Nghị viện lưỡng viện mới của Bhutan, bao gồm cả Druk Gyalpo (Quốc vương) và Quốc hội. Đây là viện lệ thuộc, và không thể tạo ra dự luật tiền tệ hoặc ngân sách. Bên cạnh việc tạo lập và rà soát pháp luật của Bhutan, Hội đồng Quốc gia đóng vai trò là viện đánh giá các vấn đề ảnh hưởng đến an ninh, chủ quyền hoặc lợi ích của Bhutan mà cần phải được thông báo của Druk Gyalpo, Thủ tướng và Quốc hội. Hai mươi thành viên của Hội đồng đầu tiên đã được bầu trong cuộc bầu cử đầu tiên của Hội đồng được tổ chức vào ngày 31 tháng 12 năm 2007 và ngày 29 tháng 1 năm 2008.
Thành viên

Hội đồng Quốc gia bao gồm 25 thành viên. Hai mươi thành viên được bầu bởi các cử tri của hai mươi dzongkhag, trong khi năm thành viên còn lại được Druk Gyalpo chỉ định. Các thành viên không được phép thuộc bất cứ đảng phái chính trị nào và cần có bằng cấp tối thiểu tốt nghiệp từ một trường đại học được công nhận. (Điều. 11)
Các thành viên của Hội đồng Quốc gia khóa đầu tiên nhìn chung đều khá trẻ, nhiều người trong số họ dưới 40 tuổi. Điều này được cho là bởi vì chỉ những người có bằng cử nhân mới được phép trở thành ứng cử viên, và việc tiếp cận với giáo dục chính quy tiêu chuẩn chỉ mới có gần đây ở Bhutan.
Lịch sử

Hội đồng Quốc gia tiền thân là Hội đồng Cố vấn Hoàng gia (Lodey Tshogdey), đã được đề cập đến trong luật pháp Bhutan vào năm 1953. Ngay từ đầu, các thành viên của Hội đồng Cố vấn Hoàng gia đồng thời là thành viên của Quốc hội đơn viện (Tshogdu, tức là viện Quốc hội hiện tại của Bhutan). Hội đồng Cố vấn Hoàng gia được chính thức thành lập vào năm 1965 để tư vấn cho Druk Gyalpo và các bộ trưởng, và giám sát việc thực hiện các chương trình và chính sách do Quốc hội ban hành. Hội đồng Cố vấn Hoàng gia đã trở thành một cơ quan tư vấn và cố vấn. Sáu thành viên của Hội đồng Quốc gia đã được bầu cử dân chủ, hai người được giới tăng lữ bầu lên và một người được Druk Gyalpo chỉ định làm Chủ tịch. Theo các điều lệ năm 1979 cho các thành viên Hội đồng, các đại diện tu sĩ đã được yêu cầu phải biết chữ và "có kiến thức cao về tôn giáo Drukpa Kargyupa". Những tu sĩ được đề cử phải được sự chấp thuận của Nghị trưởng Quốc hội. Các đại diện khu vực được Quốc hội bầu lên từ một danh sách được xác nhận bởi các hội đồng làng, xã. Họ phải có kiến thức, hiểu biết về văn hoá truyền thống và phong tục tập quán Bhutan. Là cơ quan tư vấn chính cho Druk Gyalpo, Hội đồng Cố vấn Hoàng gia là một tổ chức chính yếu của nhà nước và đã tác động trực tiếp với Quốc hội.
Nội các đầu tiên của Bhutan bao gồm Hội đồng Cố vấn Hoàng gia cùng với Hội đồng Bộ trưởng (hiện nay là Lhengye Zhungtshog). Các thành viên cùng chịu trách nhiệm trước Quốc vương và Quốc hội (Tshogdu).
Hội đồng Quốc gia được thành lập năm 2008 theo Điều 11 của Hiến pháp Bhutan, không đề cập đến Hội đồng Cố vấn Hoàng gia. Đạo luật của Hội đồng Quốc gia tiếp theo năm 2008 đã được soạn thảo theo cơ chế độc lập của Hội đồng Quốc gia. Một phần của khuôn khổ này bao gồm việc bãi bỏ rõ ràng "tất cả các luật khác liên quan đến Hội đồng Cố vấn Hoàng gia". Đạo luật của Hội đồng Quốc gia đưa ra các tiêu chuẩn; các cuộc họp, trình bày, tranh luận, và các thủ tục bỏ phiếu; ủy ban và cơ quan lập pháp; và phê bình, xóa bỏ, và các hình phạt khác đối với các thành viên của Hội đồng Quốc gia. Đạo luật cũng thiết lập một Chủ tịch, một Phó Chủ tịch, và một Tổng thư ký được chỉ định để quản lý Hội đồng Quốc gia.
Cuộc họp chung đầu tiên của Nghị viện, bao gồm cả Hội đồng Quốc gia, được tổ chức từ ngày 8 tháng 5 đến ngày 30 tháng 5 năm 2008. Kỳ họp thứ nhất của Hội đồng Quốc gia được tổ chức từ ngày 17 tháng 6 đến ngày 24 tháng 7 năm 2008.
Hội đồng Quốc gia hiện tại

Hội đồng Quốc gia hiện tại là Hội đồng Quốc gia khóa 2, được bầu vào 23 tháng 4 năm 2013.
Hội đồng Quốc gia hiện tại > Thành viên hiện tại

| Tên | Giới tính | Chức vụ | Dzongkhag/Chỉ định |
| --- | --- | --- | --- |
| (Dr.) Sonam Kinga | Nam | Chủ tịch | Trashigang |
| Tshering Dorji | Nam | Phó chủ tịch | Haa |
| (Dasho) Tashi Wangyal | Nam | Thành viên | Chỉ định (Thành viên xuất sắc) |
| Tashi Wangmo | Nữ | Thành viên | Chỉ định (Thành viên xuất sắc) |
| Karma Tshering | Nam | Thành viên | Chỉ định (Thành viên xuất sắc) |
| Kesang Chuki Dorjee | Nữ | Thành viên | Chỉ định (Thành viên xuất sắc) |
| Phuntsho Rapten | Nam | Thành viên | Chỉ định (Thành viên xuất sắc) |
| Nima | Nam | Thành viên | Bumthang |
| Pema Tenzin | Nam | Thành viên | Chhukha |
| Sonam Dorji | Nam | Thành viên | Dagana |
| Sangay Khandu | Nam | Thành viên | Gasa |
| Tempa Dorji | Nam | Thành viên | Lhuentse |
| Sonam Wangchuk | Nam | Thành viên | Monggar |
| Kaka Tshering | Nam | Thành viên | Paro |
| Jigmi Rinzin | Nam | Thành viên | Pema Gatshel |
| Rinzin Dorji | Nam | Thành viên | Punakha |
| Jigme Wangchuk | Nam | Thành viên | Samdrup Jongkhar |
| Sangay Khandu | Nam | Thành viên | Samtse |
| Dhan Bdr. Monger | Nam | Thành viên | Sarpang |
| Nima Gyaltshen | Nam | Thành viên | Thimphu |
| Tashi Phuntsho | Nam | Thành viên | Tashi Yangtse |
| Tharchen | Nam | Thành viên | Trongsa |
| Kamal Bahadur Gurung | Nam | Thành viên | Tsirang |
| Tashi Dorji | Nam | Thành viên | Wangdue Phodrang |
| Pema Dakpa | Nam | Thành viên | Zhemgang |
Hội đồng Quốc gia hiện tại > Các ủy ban

Các thành viên của Hội đồng Quốc gia, trừ Chủ tịch Hội đồng, đều có thể tham gia vào một hay nhiều Ủy ban của Hội đồng. Các thành viên trong Ủy ban sẽ do Chủ tịch Hội đồng Quốc gia chỉ định với sự xem xét hợp lý của thành viên trong Ủy ban.
| Ủy ban | Chức vụ | Tên |
| --- | --- | --- |
| Ủy ban Hoạt động của Nghị sĩ | Chủ tịch | Tshering Dorji |
| Ủy ban Hoạt động của Nghị sĩ | Thành viên |  Sonam Dorji  Sangay Khandu  Tempa Dorji  Sonam Wangchuk  Sangay Khandu  Dhan Bdr. Monger |
| Ủy ban Lập pháp | Chủ tịch | Sangay Khandu |
| Ủy ban Lập pháp | Phó chủ tịch | Karma Tshering |
| Ủy ban Lập pháp | Thành viên |  Sonam Wangchuk  Phuntsho Rapten  Tashi Phuntsho |
| Ủy ban Kinh tế | Chủ tịch | Sangay Khandu |
| Ủy ban Kinh tế | Phó chủ tịch | Pema Tenzin |
| Ủy ban Kinh tế | Thành viên |  Pema Dakpa  (Dasho) Tashi Wangyal  Sonam Dorji |
| Ủy ban Văn hóa & Xã hội | Chủ tịch | Dhan Bdr. Monger |
| Ủy ban Văn hóa & Xã hội | Phó chủ tịch | Kesang Chuki Dorjee |
| Ủy ban Văn hóa & Xã hội | Thành viên |  Jigme Wangchuk  Nima  Tashi Dorji |
| Ủy ban Môi trường và Tài nguyên thiên nhiên | Chủ tịch | Jigmi Rinzin |
| Ủy ban Môi trường và Tài nguyên thiên nhiên | Phó chủ tịch | Nima Gyaltshen |
| Ủy ban Môi trường và Tài nguyên thiên nhiên | Thành viên |  Rinzin Dorji  Tshering Dorji |
| Ủy ban Quản trị Tốt | Chủ tịch | Tharchen |
| Ủy ban Quản trị Tốt | Phó chủ tịch | Kamal Bahadur Gurung |
| Ủy ban Quản trị Tốt | Thành viên |  Tashi Wangmo  Kaka Tshering  Tempa Dorji |
| Ủy ban Đối ngoại | Chủ tịch | Kaka Tshering |
| Ủy ban Đối ngoại | Phó chủ tịch | Nima |
| Ủy ban Đối ngoại | Thành viên |  (Dasho) Tashi Wangyal  Sangay Khandu  Tashi Dorji |
Đội tuyển bóng đá nữ quốc gia San Marino

| --- | --- |
Hiệp hội: Liên đoàn bóng đá San Marino
Liên đoàn châu lục: UEFA (châu Âu)
Mã FIFA: SMR

Đội tuyển bóng đá nữ quốc gia San Marino chưa được FIFA công nhận, cũng như chưa từng có trận đấu chính thức nào. Việc thành lập đội tuyển nữ là một vấn đề nan giải do bóng đá không phải là môn thể thao phổ biến nhất tại đây, trong khi liên đoàn bóng đá quốc gia cũng không có một đội ngũ chuyên biệt cho bóng đá nữ.
Bối cảnh

Bóng đá là môn thể thao phổ biến thứ tư trong số các môn thể thao của nữ, trong đó đứng đầu là bóng chuyền. Vào năm 2006, có 65 cầu thủ nữ được đăng ký tại San Marino, 48 trong số đó là cầu thủ trên 17 tuổi. Cũng trong năm này có 16 câu lạc bộ bóng đá nam tại quốc gia này, và một trong số đó cho phép cầu thủ nữ thi đấu cùng các cầu thủ nam.
Liên đoàn bóng đá San Marino không có nhân viên toàn thời gian dành riêng cho bóng đá nữ. Dưới 5% ngân sách liên đoàn dành cho bóng đá nữ, so với 22% dành cho nam và 9% cho các giải đấu trẻ.
Geometroidea

| Geometroidea |
| --- | --- |
Large Emerald Moth (Geometra papilionaria)
Phân loại khoa học
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Phân ngành (subphylum): Hexapoda
Lớp (class): Insecta
Phân lớp (subclass): Pterygota
Phân thứ lớp (infraclass): Neoptera
Liên bộ (superordo): Endopterygota
Bộ (ordo): Lepidoptera
Liên họ (superfamilia): Geometroidea
(không phân hạng): Macrolepidoptera
Tính đa dạng 
over 20,500 species
Các họ
 Geometridae  Uraniidae  Sematuridae
Geometroidea là một liên họ bướm đêm thuộc bộ Lepidoptera. Liên họ này gồm các họ Geometridae, Uraniidae, và Sematuridae (Minet and Scoble, 1999).
Tài liệu

Firefly Encyclopedia of Insects and Spiders, edited by Christopher O'Toole, ISBN 1-55297-612-2, 2002
Minet, J and MJ Scoble, 1999. The Drepanoid/Geometroid Assemblage. Ch. 17 in Kristensen, N.P. (Ed.). Lepidoptera, Moths and Butterflies. Volume 1: Evolution, Systematics, và Biogeography. Handbuch der Zoologie. Eine Naturgeschichte der Stämme des Tierreiches / Handbook of Zoology. A Natural History of the phyla of the Animal Kingdom. Band / Volume IV Arthropoda: Insecta Teilband / Part 35: 491 pp. Walter de Gruyter, Berlin, New York.
Tư liệu liên quan tới Geometroidea tại Wikimedia Commons
 Dữ liệu liên quan tới Geometroidea tại Wikispecies
Gymnanthemum

| Gymnanthemum |
| --- | --- |
Gymnanthemum extensum
Phân loại khoa học
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
Bộ (ordo): Asterales
Họ (familia): Asteraceae
Chi (genus): Gymnanthemum
Gymnanthemum là một chi thực vật có hoa trong họ Cúc (Asteraceae).
Loài

Chi Gymnanthemum gồm các loài:
Gymnanthemum amygdalinum
Gymnanthemum andrangovalense
Gymnanthemum antanalum
Gymnanthemum appendiculatum
Gymnanthemum auriculiferum
Gymnanthemum baillonii
Gymnanthemum baronii
Gymnanthemum bellinghamii
Gymnanthemum bolleanum
Gymnanthemum carnotianum
Gymnanthemum chapelieri
Gymnanthemum coloratum
Gymnanthemum corymbosum
Gymnanthemum coursii
Gymnanthemum crataegifolium
Gymnanthemum cylindriceps
Gymnanthemum delapsum
Gymnanthemum dissolutum
Gymnanthemum exsertiflorum
Gymnanthemum exsertum
Gymnanthemum extensum
Gymnanthemum fimbrilliferum
Gymnanthemum glaberrimum
Gymnanthemum hispidulum
Gymnanthemum humblotii
Gymnanthemum koekemoerae
Gymnanthemum louvelii
Gymnanthemum mespilifolium
Gymnanthemum metzianum
Gymnanthemum myrianthum
Gymnanthemum pectorale
Gymnanthemum platylepis
Gymnanthemum pleistanthum
Gymnanthemum rubicundum
Gymnanthemum rueppellii
Gymnanthemum secundifolium
Gymnanthemum subcrassulescens
Gymnanthemum theophrastifolium
Gymnanthemum thomsonianum
Gymnanthemum triflorum
Gymnanthemum urticifolium
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Gymnanthemum”. Truy cập ngày 25 tháng 9 năm 2013.
Joinvillea borneensis

| Joinvillea borneensis> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Monocots
(không phân hạng): Commelinids
Bộ (ordo): Poales
Họ (familia): Joinvilleaceae
Chi (genus): Joinvillea
Loài (species): J. borneensis
Danh pháp hai phần
Joinvillea borneensis Becc. 
Joinvillea borneensis là một loài thực vật có hoa trong họ Joinvilleaceae. Loài này được Becc. mô tả khoa học đầu tiên năm 1902.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Joinvillea borneensis”. Truy cập ngày 16 tháng 7 năm 2013.
Jacques de Vaucanson

| Jacques de Vaucanson |
| --- | --- |

Sinh: (1709-02-24)24 tháng 2, 1709 Grenoble, Pháp
Mất: 21 tháng 11, 1782(1782-11-21) (73 tuổi) Paris, Pháp
Nghề nghiệp: Nhà phát minh, nghệ sĩ
Jacques de Vaucanson (1709-1782) là nhà phát minh, nghệ sĩ người Pháp. Ông là người đầu tiên chế tạo ra automaton và chiếc máy dệt tự động hoàn chỉnh. Phát minh của ông được cho là thứ đã gây ảnh hưởng lên Bá tước d'Holbach.
Chú thích

↑  Lịch sử triết học phương Tây, Nguyễn Tiến Dũng, Nhà xuất bản Khoa học xã hội, xuất bản năm 2015, trang 323
Khu bảo tồn thiên nhiên Srebarna

| Khu bảo tồn thiên nhiên Srebarna |
| --- | --- |
Hồ Srebarna
Vị trí tại Bulgaria
Vị trí: Silistra, Bulgaria
Thành phố gần nhất: Silistra
Tọa độ: 44°06′52″B 27°04′41″Đ﻿ / ﻿44,11444°B 27,07806°Đ﻿ / 44.11444; 27.07806
Thành lập: 1948

 Di sản thế giới UNESCO
Tiêu chuẩn: Thiên nhiên: (x)
Tham khảo: 219bis
Công nhận: 1983 (Kỳ họp 7)
Mở rộng: 2008
Diện tích: 638 ha (2,46 dặm vuông Anh)
Vùng đệm: 673 ha (2,60 dặm vuông Anh)
 Đất ngập nước Ramsar
Tên chính thức: Srébarna
Đề cử: 24 tháng 9 năm 1975
Số tham khảo: 64
 
 
Khu bảo tồn thiên nhiên Srebarna (Природен резерват Сребърна, Priroden rezervat Srebarna) là khu bảo tồn nằm ở phía đông bắc Bulgaria (Nam Dobruja), gần ngôi làng cùng tên, nằm cách thị trấn Silistra 18 km về phía tây và cách sông Danube 2 km về phía nam. Nó bao gồm hồ Srebarna và môi trường xung quanh, và nằm trên con đường La Mã cổ đại Via Pontica, đồng thời cũng nằm trên tuyến đường của nhiều loài chim di trú giữa châu Âu và châu Phi.
Khu bảo tồn Srebarna có diện tích 6 km² và một vùng đệm có diện tích 5.4 km². Độ sâu của hồ từ 1-3 mét. Trong khu bảo tồn cũng có một nhà bảo tàng, nơi có một bộ sưu tập xác nhồi các loài động vật đặc trưng của khu bảo tồn.
Lịch sử

Trước kia đã có nhiều nhà sinh học nước ngoài nghiên cứu hồ Srebarna nhiều lần. Nhà khoa học Bulgaria đầu tiên quan tâm tới khu vực này là Aleksi Petrov, ông ta đã tới thăm khu vực này năm 1911. Năm 1913, toàn vùng Nam Dobrudja bị sáp nhập vào România, nhưng được trả lại cho Bulgaria năm 1940, và Alexksi Petrov lại tới khảo sát tập đoàn chim làm tổ tại khu này.
Khu vực này được công nhận là khu bảo tồn thiên nhiên năm 1948 và là khu thuộc Công ước Ramsar từ năm 1975. Năm 1983 Khu bảo tồn thiên nhiên Srebarna đã được UNESCO đưa vào danh sách Di sản thế giới trong khóa họp thứ 7.
Truyền thuyết về tên hồ

Có khá nhiều truyền thuyết về nguồn gốc tên hồ Srebarna. Một trong số đó là truyền thuyết có 1 hãn tên Srebrist, bị tử trận gần hồ khi dấn thân chiến đấu không cân sức với các người Pechenegs (bộ tộc bán du mục Thổ Nhĩ Kỳ). Truyền thuyết thứ hai cho rằng tên hồ là do 1 thuyền đầy (kim loại) bạc (tiếng Bulgaria là srebro) chìm dọc theo bờ hồ. Theo thuyết thứ ba - được coi là hợp lý hơn cả - thì sở dĩ hồ mang tên này là do ánh màu bạc phản chiếu từ mặt nước hồ khi có ánh trăng sáng.
Động thực vật

Hồ Srebarna có nhiều loài thực vật sống dưới nước, như sậy (Phragmites) sống chung quanh và trong lòng hồ. Khu bảo tồn này có khoảng 139 loài thực vật, trong đó 11 loài có nguy cơ bị tuyệt chủng.
Khu bảo tồn này có 1 hệ động vật khá đa dạng gồm 39 loài có vú, 21 loài bò sát và lưỡng cư, 10 loài cá và nổi tiếng nhất với 179 loài chim làm tổ trong ranh giới của nó. Đáng chú ý gồm Bồ nông Dalmatia, Thiên nga trắng, Ngỗng xám, Ưng đầm lầy, Oanh cổ xanh, Diệc và Cốc
Vinh dự

Tên Srebarna đã được đặt cho Sông băng Srebarna trên đảo Livingsto thuộc quần đảo Nam Shetland, ở châu Nam Cực.
Khu bảo tồn thiên nhiên Srebarna
(Xác nhồi) bồ nông trong nhà bảo tàng
Hagia Sophia

Hagia Sophia nhìn từ bên ngoài
Hagia Sophia, Istanbul
Hagia Sophia (tiếng Hy Lạp: Ἁγία Σοφία, "Sự khôn ngoan của Thiên Chúa", tiếng Latinh: Sancta Sapientia, tiếng Thổ Nhĩ Kỳ: Ayasofya) ban đầu là một Vương cung thánh đường Chính thống giáo Đông phương, sau là thánh đường Hồi giáo, và nay là một viện bảo tàng ở Istanbul, Thổ Nhĩ Kỳ. Đặc biệt nổi tiếng vì vòm trần lớn, tòa nhà này được xem là hình ảnh mẫu mực của kiến trúc Byzantine, và được coi là đã "thay đổi lịch sử của kiến trúc". Đây từng là nhà thờ lớn nhất thế giới trong gần một ngàn năm, cho đến khi Nhà thờ chính tòa Sevilla hoàn thành vào năm 1520.
Tòa nhà hiện nay vốn được xây dựng làm nhà thờ từ năm 532 đến năm 537 theo lệnh của Hoàng đế Byzantine Justinian, và đã là Nhà thờ Sự khôn ngoan của Thiên Chúa thứ 3 được xây dựng tại địa điểm này (hai nhà thờ trước đã bị phá hủy bởi quân phiến loạn). Tòa nhà được thiết kế bởi hai kiến trúc sư Isidorus xứ Miletus và Anthemius xứ Tralles. Nhà thờ có một bộ sưu tập các thánh tích và có một bức tường tranh bằng bạc dài 15 m. Đây là nhà thờ trung tâm của Giáo hội Chính thống giáo Đông phương và trụ sở của Thượng phụ Đại kết thành Constantinopolis trong gần 1000 năm.
Năm 1453, kinh đô Constantinopolis bị đế quốc Ottoman chiếm. Vua Mehmed II lệnh biến tòa nhà thành một nhà thờ Hồi giáo. Chuông khánh, bàn thờ, tường tranh bị gỡ bỏ, nhiều phần nền khảm tranh mosaic bị trát vữa đè lên. Các chi tiết kiến trúc Hồi giáo, chẳng hạn mihrab, minbar, và 4 minaret ở bên ngoài, được xây thêm trong thời của các Ottoman. Tòa nhà là nơi thờ phụng của Hồi giáo cho đến năm 1935, khi nó được chính phủ Cộng hòa Thổ Nhĩ Kỳ chuyển thành một viện bảo tàng.
Trong gần 500 năm, Hagia Sophia là thánh đường Hồi giáo chính của Istanbul, làm mẫu hình cho nhiều thánh đường Hồi giáo Ottoman khác như Thánh đường Hồi giáo Vua Ahmed, Thánh đường Hồi giáo Şehzade, Thánh đường Hồi giáo Süleymaniye, và Thánh đường Hồi giáo Rüstem Pasha.
Tuy đôi khi nhà thờ được gọi là Sancta Sophia theo tiếng Latinh, giống với cách gọi dành cho Thánh Sophia, nhưng sophia là cách chuyển tự Latinh từ tiếng Hy Lạp, thuật từ Sophia có nghĩa là trí tuệ hoặc sự khôn ngoan. Tên đầy đủ bằng tiếng Hy Lạp là Ναός τῆς Ἁγίας τοῦ Θεοῦ Σοφίας, nghĩa là Đền Sự khôn ngoan của Thiên Chúa.
Một nhà thờ mang tên Hagia Sofia ở Hy Lạp
Hagia Sophia là một trong những tòa nhà thuộc khu vực lịch sử Istanbul được UNESCO công nhận là di sản thế giới.
Lịch sử > Ngôi đền thứ nhất

Hiện tại không có bằng chứng hay dấu tích nào cho biết ngôi đền thứ nhất (gọi là Μεγάλη Ἐκκλησία (Megálē Ekklēsíā, "Đền thờ lớn") đã được xây dựng chính xác tại đâu, có lẽ chính tại Istanbul hay "Magna Ecclesia" (một khu vực cổ ở Mỹ Latin).
Trong quá khứ, đền thứ nhất từng là nơi thờ phụng của các tôn giáo Đa thần. Ngôi đền được xây gần cung điện hoàng gia và cạnh bên ngôi đền Hagia Eirene. Ngày 15 tháng 2, năm 360, hoàng đế Constantius II cho khánh thành Hagia Sophia. Và từ đây, cả hai ngôi đền (Hagia Sophia và Hagia Eirene) được dùng để tôn thờ đế chế Byzantine.
Sở dĩ người hiện đại biết đến sự có mặt của Ngôi đền thứ nhất là nhờ những ghi chép của Socrates của dân Constantinopolis, ngôi đền dùng tôn thờ hoàng đế Constantine Đại đế. Kiến trúc ngôi đền dựa theo kiến trúc truyền thống Latin với những kiệt tác hội họa, hàng hàng cột chống trần và mái vòm gỗ.
Đền thứ nhất vẫn đang chờ xem xét phong tặng danh hiệu kì quan thế giới.
Cái tên "Megálē Ekklēsíā" đã từng được sử dụng trong một khoảng thời gian khá dài trước khi bị thay thế bởi cái tên "Hagia Sophia" trong cuộc xâm lăng của người Byzantine năm 1453.
Lịch sử > Ngôi đền thứ hai

Ngày 20 tháng 6 năm 404, Thị trưởng của Constantinople, John Chrysostom, gây mâu thuẫn với nữ chúa Aelia Eudoxia, vợ hoàng đế Arcadius. Ngay sau đó, ông bị bắt và bị đày đi xa xứ. Trong cuộc nổi loạn của dân chúng, phần lớn Ngôi đền thứ nhất bị thiêu cháy. Và hoàng đế Theodosius II ra lệnh xây ngôi đền mới. Ngôi đền thứ hai được xây dựng, khánh thành ngày 10 tháng 10 năm 405. Một nhà thờ thứ hai được xây theo lệnh của Theodosius II, ông khánh thành nó vào ngày 10 tháng 10 năm 405. Sự náo loạn của lễ hội Nika Revolt đã dẫn đến sự tàn phá Ngôi đền thứ hai, ngôi đền đã bị thiêu thành tro bụi chỉ trong hai ngày 13-14 tháng 1 năm 532.
Những phiến đá hoa cương là những phế tích còn tồn tại đến ngày hôm nay, chứng minh sự tồn tại của Ngôi đền thứ hai, và hiện tại chúng đang được lưu giữ trong khuôn viên khu đền hiện tại (Ngôi đền thứ ba). Những phiến đá này là một phần cổng của ngôi đền xưa; được A.M. Schneider khai quật trong cái sân nhỏ nằm ở hướng Tây năm 1935.
Lịch sử > Đền thờ Hồi giáo

Ngay sau khi đế quốc Ottoman (do Muslim Millet dẫn đầu) xâm chiếm Constantinopolis (Istanbul) vào năm 1453, Hagia Sophia bị biến thành đền thờ Hồi giáo như là chiến lợi phẩm của cuộc xâm chiếm. Lúc đó, đền thờ đã hư hỏng rất nặng, nhiều cánh cửa đã hoai mục hay gãy vỡ. Những hư hỏng này được miêu tả rất chi tiết trong quyển ghi chép của nhiều du khách xưa, như Pero Tafur người thành Córdoba, Tây Ban Nha và Cristoforo Buondelmonti người thành Florence, Ý. Vua Thổ Nhĩ Kỳ Mehmed II đã cho trùng tu khu di tích này và lập tức biến nó thành đền thờ Hồi giáo. Sau đó, vua Bayezid II xây thêm một cái tháp để thay thế cái tháp cũ vua cha đã xây.
Vào thế kỉ 16, vua Suleiman I (1520-1566) đem về hai ngọn đèn cầy khổng lồ chiếm được trong cuộc chinh phạt Hungary. Chúng được đặt hai bên hông của mihrab (một khoảng trống trên tường biểu trưng cho Kaaba ở Mecca và để chỉ hướng cúi đầu lạy. Dưới triều vua Selim II (1566-1574), ngôi đền lại xuất hiện thêm nhiều dấu hiệu hư hỏng, và lại được mở rộng trùng tu, bổ sung thêm nhiều quần thể kiến trúc do kiến trúc sư đại tài người Ottoman Sinan chỉ huy xây dựng, ông được xem là kĩ sư vĩ đại với những công trình chống lại động đất. Ngoài ra, để kéo dài tuổi thọ cho kiến trúc lịch sử Byzantine này, Sinan đã xây thêm hai tháp trụ khổng lồ ở phía cực Tây của công trình, và ở lăng Selim II phía Đông nam năm 1574. Hai lăng mộ của các vua Murad III và Mehmed III được xây cạnh bên đền thờ trong thập niên 1600.
Lịch sử > Viện bảo tàng

Năm 1935, Tổng thống đầu tiên và là người thiết lập nền Cộng hoà ở Thổ Nhĩ Kỳ, Mustafa Kemal Atatürk, cho biến công trình này thành viện bảo tàng. Người ta dỡ bỏ đệm trải sàn và những tran trí bằng đá hoa cương trên sàn xuất hiện lại lần đầu tiên qua nhiều thế kỷ, cùng lúc đó vôi trăng che kín các tranh khảm đá quý cũng được gỡ ra.
Kiến trúc

Xây dựng dưới thời hoàng đế Justinian tại Constantinople, do hai KTS Anthemius de Tralles và Isidorius de Miletus thiết kế. Trung tâm nhà thờ là mặt bằng hình vuông (75,6m x 68,4m), phía trên bao phủ bằng vòm bán cầu đường kính 33m (cao 51m tính từ nền) với cấu trúc vòm buồm.Tại phần tambour có 40 cửa sổ lấy ánh sáng.
Kích thước và cấu trúc của mái vòm là một kiệt tác về thiết kế, và tạo một sự đột phá về kết cấu, trở thành một thành tựu rực rỡ mà kiến trúc Byzantine đã đạt được.
Từ 1453 sau khi nhà thờ được đổi chức năng thành nhà thờ hồi giáo. Người Thổ Nhĩ Kỳ đã cho xây thêm 4 tháp nhọn Hồi Giáo ở 4 góc gọi là các tháp Minaret, tạo nên cảnh quan nhà thờ như ngày nay.
Nhà thờ Hagia Sophia đã là nhà thờ Cơ đốc giáo bề thế nhất và đẹp nhất ở phương Đông, là nhân chứng bền vững của lịch sử kiến trúc tôn giáo.
Chú thích

↑  Simons, Marlise (22 tháng 8 năm 1993). “Center of Ottoman Power”. New York Times. Truy cập ngày 4 tháng 6 năm 2009.
↑  Alessandro E. FONI, George PAPAGIANNAKIS, Nadia MAGNENAT-THALMANN. “Virtual Hagia Sophia: Restitution, Visualization and Virtual Life Simulation” (PDF). Bản gốc (PDF) lưu trữ ngày 9 tháng 7 năm 2007. Truy cập ngày 3 tháng 7 năm 2007.Quản lý CS1: nhiều tên: danh sách tác giả (liên kết)
↑  Hagia Sophia truy cập 13 tháng 9 năm 2007
↑  Hagia Eirene là một ngôi đền nhỏ, được xây dựng trước và dùng để tôn thờ Đức mẹ mãi đến khi Hagia Sophia được xây xong
↑  Socrates của dân Constantinopolis là một sử gia Chính thống giáo người Hy Lạp sống trong khoảng năm 380-440, người cùng thời với Sozomen và Theodoret. Cái tên Socrates của dân Constantinople được dùng nhiều trong các nghiên cứu sử học hơn là tên thật Socrates Scholasticus
↑  Pero Tafur, Travels and Adventures, trans. M. Letts (London, 1926), 138–48;
↑  G. Gerola, "Le vedute di Costantinopoli di Cristoforo Buondemonti," SBN 3 (1931): 247–79.
↑  http://www.islamonline.net/servlet/Satellite?c=Article_C&cid=1182170385033&pagename=Zone-English-ArtCulture%2FACELayout Lưu trữ 2008-10-11 tại Wayback Machine Hagia Sophia
Phiến đá của công trình của do hoàng đế Theodosius II chỉ đạo xây dựng, mô tả bầy cừu của Chúa
Những phiến đá hoa cương của Ngôi đền thứ hai
Bên trong, tranh vẽ năm 1852 khi là Thánh đường Hồi giáo
Đài phun nước (Şadirvan) (??) dùng cho lễ rửa tội
Mihrab trong điện thờ, dùng để dựng bàn thờ, chỉ hướng về phía Mecca