stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Nhà Tây Sơn
Quân đội nhà Tây Sơn > Tính kỷ luật

Dưới thời vua Quang Trung, quân đội Tây Sơn có kỷ luật rất tốt. Quân đội Tây Sơn nghiêm cấm việc cướp bóc, phá hoại người dân. Theo Montyon, trong chiến tranh Nguyễn Ánh – Tây Sơn, "một đoàn quân khác [quân Tây Sơn] đến vây thành của vua Nam Hà [Gia Định] nhận được kỷ luật sắt: lính không được lấy gì của dân mà không trả đúng giá, không được vào nhà dân mà không được họ cho phép. Binh lính hai bên đánh nhau, dân đứng nhìn, tiếp tế cho quân đội và được trả đúng giá những gì họ cung cấp, chỉ bắt buộc phải công nhận người chiến thắng làm minh chủ".
Ở những khi đóng quân và phải ổn định trật tự thì kỷ luật thép được áp dụng. Theo thư của giáo sĩ Le Roy ở Nam Định viết cho ông Blandin ở Paris ngày 11 tháng 7 năm 1786 thì: ... Những người Nam Hà này (quân Tây Sơn) đã áp dụng sự xử án khắc nghiệt, tố cáo chẳng cần đợi xét xử lôi thôi, họ đã chém đầu những bọn trộm cướp hay tất cả những kẻ nào bị người ta tố cáo là trộm cướp. Người ta rất lấy làm thích sự xử phạt như vậy và sự liêm khiết của quân Tây Sơn. Vì họ không cướp bóc của ai, họ chỉ biết chặt đầu những kẻ đó mà thôi. Điều đó đã tạo ra sự yên lành ở một vài nơi trong một thời gian."
Các trận chiến liên quan đến nhà Tây Sơn

Chiến tranh Tây Sơn-Chúa Nguyễn lần 1 (1771-1785)
Trận Quy Nhơn (1773)
Trận Phú Yên (1776)
Trận Gia Định lần 1 (1776)
Trận Gia Định lần 2 (1777)
Trận Gia Định lần 3 (1782)
Trận Gia Định lần 4 (1783)
Chiến tranh Đại Việt-Xiêm La (1785)
Trận Rạch Gầm – Xoài Mút (1785)
Chinh phạt Chân Lạp (1785)
Trận Nam Vang (1785)
Chiến tranh Tây Sơn-Chúa Trịnh (1775-1786)
Trận Cẩm Sa (1775)
Trận Phú Xuân (1786)
Trận Sơn Nam (1786)
Trận Thăng Long (1786)
Xung đột nội bộ (1787)
Cuộc bao vây thành Quy Nhơn (1787)
Chiến tranh Đại Việt – Đại Thanh (1789)
Trận Hạ Hồi (1789)
Trận Ngọc Hồi (1789)
Trận Đống Đa (1789)
Trận Thăng Long (1789)
Chinh phạt Viêng Chăn (1791)
Trận Xieng Khuang (1791), còn gọi là Trấn Ninh
Trận Viêng Chăn (1791)
Chiến tranh Tây Sơn-Chúa Nguyễn lần 2 (1787-1802)
Trận Gia Định (1787)
Trận Thị Nại lần 1 (1792)
Trận Quy Nhơn lần 1 (1799)
Trận Quy Nhơn lần 2 (1800-1801)
Trận Thị Nại lần 2 (1801)
Trận Phú Xuân (1801)
Trận Trấn Ninh (1802)
Danh sách các vua nhà Tây Sơn

Nhà Tây Sơn từ khi vua Thái Đức lên ngôi năm 1778 đến khi Cảnh Thịnh bị bắt năm 1802 được tất cả 24 năm, có 3 vua:
Thái Đức Hoàng đế Nguyễn Nhạc (1778–1788). Từ năm 1788, ông nhường ngôi hoàng đế cho Nguyễn Huệ, còn mình hạ xuống tước vương (tước hiệu dưới quyền hoàng đế), xưng là Tây Sơn vương.
Quang Trung Hoàng đế Nguyễn Huệ (1788–1792). Mất đột ngột năm 1792, con là Quang Toản nối ngôi.
Cảnh Thịnh Hoàng đế Nguyễn Quang Toản (1792–1802)
Nếu tính từ khi Nguyễn Nhạc khởi binh từ năm 1771 thì cộng tất cả là 31 năm.
Sơ đồ nhà Tây Sơn:
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 | 29 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   |   |   |   |   |   |   |   | Nguyễn Phi Phúc | Nguyễn Phi Phúc | Nguyễn Phi Phúc | Nguyễn Phi Phúc | Nguyễn Phi Phúc | Nguyễn Phi Phúc |   |   |   |   |   |   |   |   |  |  |  |  |  |  |  |  |
|   |   |   |   |   |   |   |   | Nguyễn Phi Phúc | Nguyễn Phi Phúc | Nguyễn Phi Phúc | Nguyễn Phi Phúc | Nguyễn Phi Phúc | Nguyễn Phi Phúc |   |   |   |   |   |   |   |   |  |  |  |  |  |  |  |  |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |  |  |  |  |  |  |  |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |  |  |  |  |  |  |  |
| 1. Thái Đức Hoàng đế | 1. Thái Đức Hoàng đế | 1. Thái Đức Hoàng đế | 1. Thái Đức Hoàng đế | 1. Thái Đức Hoàng đế | 1. Thái Đức Hoàng đế |   |   | Đông Định vương | Đông Định vương | Đông Định vương | Đông Định vương | Đông Định vương | Đông Định vương |   |   | 2. Quang Trung Hoàng đế | 2. Quang Trung Hoàng đế | 2. Quang Trung Hoàng đế | 2. Quang Trung Hoàng đế | 2. Quang Trung Hoàng đế | 2. Quang Trung Hoàng đế |  |  |  |  |  |  |  |  |
| 1. Thái Đức Hoàng đế | 1. Thái Đức Hoàng đế | 1. Thái Đức Hoàng đế | 1. Thái Đức Hoàng đế | 1. Thái Đức Hoàng đế | 1. Thái Đức Hoàng đế |   |   | Đông Định vương | Đông Định vương | Đông Định vương | Đông Định vương | Đông Định vương | Đông Định vương |   |   | 2. Quang Trung Hoàng đế | 2. Quang Trung Hoàng đế | 2. Quang Trung Hoàng đế | 2. Quang Trung Hoàng đế | 2. Quang Trung Hoàng đế | 2. Quang Trung Hoàng đế |  |  |  |  |  |  |  |  |
 
 
| Tiểu triều | Tiểu triều | Tiểu triều | Tiểu triều | Tiểu triều | Tiểu triều |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | 3. Cảnh Thịnh Hoàng đế | 3. Cảnh Thịnh Hoàng đế | 3. Cảnh Thịnh Hoàng đế | 3. Cảnh Thịnh Hoàng đế | 3. Cảnh Thịnh Hoàng đế | 3. Cảnh Thịnh Hoàng đế |   |   |   |   |  |  |  |  |
| Tiểu triều | Tiểu triều | Tiểu triều | Tiểu triều | Tiểu triều | Tiểu triều |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | 3. Cảnh Thịnh Hoàng đế | 3. Cảnh Thịnh Hoàng đế | 3. Cảnh Thịnh Hoàng đế | 3. Cảnh Thịnh Hoàng đế | 3. Cảnh Thịnh Hoàng đế | 3. Cảnh Thịnh Hoàng đế |   |   |   |   |  |  |  |  |
Nhận định > Trong sử sách nhà Nguyễn

Trong sử sách nhà Nguyễn, nhà Tây Sơn thường bị mô tả là "giặc cướp" và phê phán nặng nề các nhân vật của triều đại này, những hành vi xấu xa cũng thường bị gán cho nhà Tây Sơn. Ví dụ: Theo các sách sử Đại Nam thực lục, Khâm định Việt sử Thông giám cương mục của Nhà Nguyễn ghi rằng "do đánh bạc tiêu mất tiền thu thuế, Nguyễn Nhạc bèn trốn vào Tây Sơn làm trộm cướp, những người vô lại và người nghèo đói phần nhiều phụ theo, vì thế thủ hạ có đến vài ngàn người. Nhạc cùng em là Văn Huệ, Văn Lữ chia nhau quản lãnh, rồi đi đánh cướp đồn ấp" Tuy nhiên, theo các nhà nghiên cứu, tình tiết "Nguyễn Nhạc thua bạc nên đi trộm cướp" thực chất là chuyện thêu dệt của Nhà Nguyễn sau khi họ đã đánh bại Tây Sơn nhằm hạ uy tín đối thủ.
Nhà Tây Sơn cũng bị coi là "ngụy triều" và "phản loạn" bởi nhà Nguyễn, bởi ban đầu họ đưa ra khẩu hiệu lật đổ quyền thần Trương Phúc Loan và ủng hộ hoàng tôn Nguyễn Phúc Dương lên ngôi chúa, tuy nhiên về sau lại hành quyết Nguyễn Phúc Dương và Nguyễn Phúc Thuần vào năm 1777 cũng như truy sát hậu duệ chúa Nguyễn, quật phá lăng mộ các chúa Nguyễn.
Tuy nhiên, trong một số chi tiết đã cho thấy thực sự nhà Nguyễn ghi nhận tài năng của các lãnh đạo triều Tây Sơn. Sách Đại Nam thực lục của nhà Nguyễn chép lại lời tâu của bề tôi Nguyễn Ánh về Tây Sơn:
Nhận định > Trong sử sách hiện đại

Đến đầu thế kỷ 20, khi thế lực nhà Nguyễn đã suy yếu, nhà Tây Sơn lại bắt đầu đánh giá lại. Thời Tây Sơn chính là một trong những thời kỳ nhiều biến động nhất trong lịch sử Việt Nam trên khắp phạm vi lãnh thổ, thậm chí cả những biến cố bên ngoài biên giới có liên quan (Campuchia, Lào, Thái Lan, Trung Quốc, Pháp). Khi chúa Nguyễn Phúc Khoát về cuối đời bỏ bê triều chính, quyền thần Trương Phúc Loan lũng đoạn chính sự làm cho chính quyền Đàng Trong suy đồi, rồi quân Tây Sơn nổi dậy từ cuối thế kỷ 18, cho tới đầu thế kỷ 19 khi nhà Tây Sơn bị tiêu diệt thì chiến tranh mới kết thúc, kéo dài suốt 30 năm. Phần lớn các cuộc chiến lớn nhỏ đều có sự tham gia của quân Tây Sơn. Các phe phái chính trị chủ yếu trong nước tham gia thời kỳ này bao gồm chúa Trịnh ở phía Bắc, vua Lê với sự hậu thuẫn của Trung Quốc, chúa Nguyễn ở phía Nam và quân Tây Sơn ở dải miền Trung.
Quan điểm xem nhà Tây Sơn là "ngụy triều", hay "phản nghịch" ngày nay đã được xem xét lại, vì trong lịch sử Việt Nam khi triều đại sau lật đổ triều đại trước cũng có những hành vi tương tự. Giáo sư sử học Văn Tạo trong bài viết "Nhà Mạc và vấn đề ngụy triều" đã so sánh: "Họ Trịnh và họ Nguyễn lấy tiếng là giúp nhà Lê nhưng thực ra là lo làm lợi cho mình. Họ Trịnh phù Lê nhưng lại phế truất và giết các vua Lê. Họ Nguyễn phù Lê nhưng chỉ lo phát triển cơ đồ riêng và cái cớ chống họ Trịnh... Mạc là ngụy công khai, Trịnh Nguyễn là ngụy giấu mặt".
Theo nhà sử học Trần Trọng Kim viết năm 1920, trong tác phẩm Việt Nam sử lược đã đánh giá phân minh rằng: xét riêng với nhà Nguyễn thì Tây Sơn là kẻ địch (vì họ đã đánh đổ chúa Nguyễn), nhưng xét về công lao với đất nước, với dân tộc thì phải coi đây là một triều đại chính thống, sánh ngang với nhà Đinh, nhà Lê:
Theo nhà nghiên cứu phương Tây Geogres Dutton thì:
Nhận định > Về văn trị

Sau khi định đô ở Quy Nhơn, vua Thái Đức không có đóng góp gì đáng nói về văn trị. Văn trị nhà Tây Sơn vẫn chủ yếu là thành tựu của vua Quang Trung nhờ ông biết trọng dụng nhân tài. Việc khuyến khích phát triển kinh tế và dùng chữ Nôm chứng tỏ ông không chỉ là một người lãnh đạo "võ biền" đơn thuần. Đánh Xiêm, Thanh, nhưng cũng ngay lập tức, Quang Trung chú trọng nối lại hòa bình bằng ngoại giao với các nước này. Tuy nhiên, thời gian trị vì của ông quá ngắn ngủi khiến tác dụng của những biện pháp cai trị của ông chưa có hiệu quả rõ nét.
Đáng chú ý là việc trọng dụng chữ Nôm đã biểu lộ tinh thần quốc gia mãnh liệt muốn tách khỏi ảnh hưởng từ chữ Hán. Quang Trung tuy trọng khoa cử, chữ Nho vẫn được dùng nhưng trong chiếu, biểu, sắc, dụ, thi phú, văn Nôm đã được đặt vào một địa vị quan trọng.
Vốn là con người có óc thực tế, vua Quang Trung sau khi lên ngôi liền nghĩ ngay việc đúc tiền bằng đồng để tiêu dùng trong nước và có sự thuận tiện trong việc thương mại. Năm Quang Trung thứ tư (1791) do cần chuẩn bị việc đánh Mãn Thanh, nhà vua đã cho đi thu gom các đồ bằng đồng tốt trong nước để đem làm binh khí và đúc tiền cho rộng tài nguyên.
Nhận định > Về võ công

Tương truyền Nguyễn Huệ, Nguyễn Nhạc và Nguyễn Lữ đều là những người rất giỏi võ nghệ và là những người khai sáng ra một số võ phái Bình Định. Nguyễn Huệ khai sáng Yến phi quyền, Nguyễn Lữ sáng tạo Hùng kê quyền, và cả ba anh em Tây Sơn sáng tạo Độc lư thương. Tây Sơn tam kiệt có vai trò rất lớn cho sự hình thành, phát triển Võ thuật Bình Định, là những đầu lĩnh sáng tạo, cải cách các bài quyền, bài binh khí để truyền dạy cho ba quân trong giai đoạn đầu khởi nghĩa.
Chỉ trong một thời gian ngắn kể từ khi khởi sự, nhà Tây Sơn đã lập được rất nhiều chiến tích quân sự: từ Nam ra Bắc, Tây Sơn đánh đổ cả hai tập đoàn phong kiến đã có trên 200 năm là chúa Trịnh và chúa Nguyễn, sau đó còn đánh bại cả quân ngoại viện do tàn dư của các thế lực cũ đưa vào là quân Xiêm và quân Thanh. Điều đáng nói hơn là trong số những chiến tích võ công đó có nhiều chiến thắng hiển hách, vang dội, nổi tiếng trong lịch sử dân tộc. Sử quan nhà Nguyễn là Trần Trọng Kim viết năm 1920, trong tác phẩm Việt Nam sử lược đã đánh giá chiến thắng 20 vạn quân Thanh của Tây Sơn là "Tưởng từ xưa đến nay nước ta chưa có võ công nào lẫm liệt như vậy".
Trong 3 anh em, nổi bật nhất là vua Quang Trung. Ông là hoàng đế bách chiến bách thắng, lập nhiều chiến tích quân sự nhất trong lịch sử Việt Nam. Cả cuộc đời binh nghiệp của ông, dù dưới danh hiệu Long Nhương tướng quân, Bắc Bình vương hay Hoàng đế Quang Trung, ông đều lập công trạng hiển hách, chưa từng thất bại một trận nào. Do những chiến tích vang dội, Nguyễn Huệ được các giáo sĩ Tây phương so sánh với Alexandros Đại đế và Attila.
Gras de Préville, thuyền trưởng tàu Pandour của Pháp ở Gia Định năm 1788 đã viết về Nguyễn Huệ và quân đội của Tây Sơn như sau: "Tây Sơn rất mạnh; quân đội của Nguyễn Huệ nếu không thiện chiến cũng rất đông; Nguyễn Huệ có voi để kéo pháo, và hơn nữa, Nguyễn Huệ có rất nhiều thuyền chiến, chiến hạm và tàu thuyền để chở quân đội. Nguyễn Huệ có nghị lực, có tài năng..."
Nhận định > Những hậu duệ cuối cùng và nghi vấn còn tồn tại

Năm Minh Mạng thứ 12 (1831) quan quân nhà Nguyễn vẫn tiếp tục truy tìm hậu duệ của Tây Sơn, bắt được Nguyễn Văn Đức, Nguyễn Văn Lương và Nguyễn Văn Đâu. Đâu là con của Đức, cả hai đều bị chém ngang lưng. Từ đây Tây Sơn bị tận diệt. Tuy nhiên Đỗ Bang còn đưa ra nghi vấn về việc Nguyễn Văn Đức là con của Nguyễn Nhạc. Nguyễn Nhạc đặt niên hiệu cho mình là Thái Đức thì không có lý do gì lại đặt tên con mình là Đức. Nhiều khả năng đây chính là con của Quang Trung và Lê Ngọc Hân. Và nếu có như vậy thì lúc bị bắt ông đã gần 40 tuổi, không thể chỉ có một người con là Nguyễn Văn Đâu, càng củng cố cho giả thuyết trên. Ngoài ra một số tư liệu mà Đỗ Bang cung cấp thì bà Nguyễn Thị Bích đã cùng con bà chạy thoát khỏi sự tru diệt của Nguyễn Ánh.
Mặt trái của phong trào Tây Sơn > Quật phá lăng mộ các Chúa Nguyễn

Sách Đại Nam thực lục do nhà Nguyễn biên soạn cho rằng Nguyễn Huệ đã ra lệnh quật phá lăng mộ toàn bộ tám đời chúa Nguyễn và mộ Nguyễn Phúc Luân (thân sinh vua Gia Long).:
Nguyễn Phúc Tộc thế phả thì ghi rằng:
Việc quật phá lăng mộ 8 chúa Nguyễn và cha của ông cùng với việc giết vị chúa thứ 9 là Định Vương Nguyễn Phúc Thuần cũng như Tân Chính Vương Nguyễn Phúc Dương tại Long Xuyên năm 1777 của quân Tây Sơn được cho là lý do chính mà vua Gia Long đưa ra để trừng phạt tàn khốc nhà Tây Sơn. Trong chiếu bố cáo cho toàn dân được rõ về lễ hiến phù ngày 7 háng 11 Nhâm tuất (1802), có câu mở đầu: “Trẫm nghe, vì chín đời mà trả thù là nghĩa lớn kinh Xuân Thu…” và kết thúc bằng câu “Nhạc Huệ trời đã giết rồi, cũng đem phanh xác tan xương, để trả thù cho Miếu Xã, rửa hận cho thần nhân” (Thực lục I, tr. 532, 533).
Mặt trái của phong trào Tây Sơn > Các cuộc tàn sát của quân Tây Sơn

Mặc dù giành nhiều chiến thắng về quân sự, quân Tây Sơn được ghi chép trong nhiều tài liệu lịch sử về các cuộc trả thù tàn bạo đối với các cộng đồng dân cư (chủ yếu là người công giáo và người gốc Hoa) được cho là trợ giúp Chúa Nguyễn.
Mặt trái của phong trào Tây Sơn > Các cuộc tàn sát của quân Tây Sơn > Thảm sát và tàn phá phố cổ Hội An

Trong các năm 1774-1775, khi quân Trịnh tiến đánh Phú Xuân, chúa Nguyễn phải chạy vào Quảng Nam, lại bị quân Tây Sơn đánh ra uy hiếp. Trong bức thư năm 1775 của Halbout đã viết rằng:
“Quân nổi loạn đã cướp bóc, cướp phá chẳng nương tay, đến nổi các tỉnh Cham cứ 20 người thì có 19 người chết vì bị đầy đọa khổ sở. Các giáo khu ở Hàn và Cầu Né đều không còn… Năm ngoái, ở Bầu Nghé từ tháng 4 đến tháng 9 âm lịch số giáo dân bị giết đến sáu trăm người… Ở một nơi khác cũng thời gian ấy, ít nhất có đến 1500 giáo dân bị giết. Suốt hai năm ròng gần như quanh tôi lúc nào cũng có người chết và hấp hối…”
Mặt trái của phong trào Tây Sơn > Các cuộc tàn sát của quân Tây Sơn > Thảm sát Cù Lao Phố

Bài chi tiết: Cù Lao Phố
Vào các năm  1776-1777, khi quân Tây Sơn đánh vào Nam bộ thì cù lao Phố bị quân Tây Sơn tàn phá, cộng đồng Hoa kiều ở đây bị tàn sát. Quân Tây Sơn cướp bóc của cải chở về Quy Nhơn, những gì còn lại đều bị đốt sạch. Các cơ sở thủ công bị phá, dân chúng bị tàn sát, nước đỏ ngầu vì máu. Những người Hoa may mắn sống sót chạy về Bến Nghé, sau này thành lập lại trung tâm thương mại ở vùng Chợ Lớn. Trịnh Hoài Đức mô tả sự việc này trong Gia Định thành thông chí rằng từ khi bị Tây Sơn tàn phá, “nơi đây biến thành gò hoang, sau khi trung hưng người ta tuy có trở về nhưng dân số không được một phần trăm lúc trước”.
Mặt trái của phong trào Tây Sơn > Các cuộc tàn sát của quân Tây Sơn > Thảm sát ở Chợ Lớn

Bài chi tiết: Thảm sát Sài Gòn 1782
Năm 1782, quân Tây Sơn do Nguyễn Nhạc chỉ huy đã tấn công Chợ Lớn. Một trong các tướng của Nguyễn Ngạc là Phạm Ngạn bị một tướng người Hoa Trần Công Chương của quân chúa Nguyễn giết chết tại vị trí của cầu Tham Lương. Chính vì điều này, Nguyễn Nhạc đã quết định tàn sát người Hoa. Quân Tây Sơn được cho là đã đốt phá các cửa hàng của thương nhân người Hoa và tàn sát hàng nghìn người Hoa vì sự ủng hộ ngày càng gia tăng của cộng đồng này dành cho chúa Nguyễn. Số người Hoa bị giết dao động khoảng 4.000 đến 20.000 người.
Dư âm

Bài chi tiết: Việc thay đổi người kế vị dưới thời vua Thiệu Trị
Tại Hà Nội, bức tượng Quang Trung được tạc trong chùa Bộc dưới hình thức Đức Ông. Hàng năm, vào ngày mồng 5 Tết âm lịch, tại quận Đống Đa, Hà Nội thường tổ chức hội Gò Đống Đa để kỷ niệm chiến thắng Ngọc Hồi – Đống Đa đánh tan quân Thanh của vua Quang Trung.
Dù Tây Sơn mất nhưng còn nhiều ảnh hưởng về sau, không những trong nhân dân mà ngay cả với nhà Nguyễn. Theo sách "Truyện cũ cố đô" của Nguyễn Đắc Xuân, vào đời cháu nội của Nguyễn Phúc Ánh là Nguyễn Phúc Miên Tông làm vua, tức là vua Thiệu Trị (1841-1847), có sứ giả nhà Thanh đến. Vốn là người hay chữ, Thiệu Trị ra vế đối cho hai hoàng tử là Nguyễn Phúc Hồng Bảo và Nguyễn Phúc Hồng Nhậm (sau là vua Tự Đức) rằng:
Không cần suy nghĩ, Hồng Bảo đọc ngay:
Vế đối về chữ nghĩa thì thật chỉnh không thể bắt bẻ nhưng về nội dung thì thật "phản nghịch". Thiệu Trị nghe như sét đánh ngang tai, cố bình tĩnh gượng cười rồi trách Hồng Bảo:
Sau đó một phần vì việc này mà Thiệu Trị truất ngôi con trưởng của Hồng Bảo, lập Hồng Nhậm làm thái tử, sau Nhậm trở thành vua Tự Đức.
Lưỡng đầu thọ địch

Lưỡng đầu thọ địch là tình huống chính trị, quân sự một quốc gia phải đối đầu cùng lúc hai lực lượng quân sự của hai quốc gia thù địch từ hai hướng đối diện. Ở cấp độ một trận đánh, một đơn vị quân đội phải chịu sự tấn công của hai cánh quân thù địch từ hai hướng. Một chiến thuật quân sự liên quan đến thuật ngữ "Lưỡng đầu thọ địch" là lối đánh gọng kìm, một đạo quân phải rơi vào tình huống này bởi cuộc tấn công theo lối đánh gọng kìm từ hai phía.
Trường hợp lịch sử

Kim đã liên kết với Tống để diệt nước Liêu vào năm 1125, quân Kim từ phía bắc đánh xuống, quân Tống từ phía nam đánh lên. (xem thêm: Liên minh trên biển)
Lịch sử lặp lại khi Mông Cổ liên kết Nam Tống để diệt Kim vào năm 1234, quân Mông Cổ từ phía bắc đánh xuống, quân Nam Tống từ phía nam đánh lên. (xem thêm: Trận Thái Châu (1233-1234))
Lịch sử Việt Nam cũng nhiều lần rơi vào tình huống này:
Khi Tống chuẩn bị tấn công xâm lược Đại Việt lần thứ hai, đáp ứng yêu cầu quân Tống, Champa đã tấn công từ hướng nam. Khi diễn ra chiến tranh với Nhà Minh (từ 1407 đến 1428), Champa đã nhiều lần hợp quân với quân Minh để đánh các lực lượng của người Việt.
Trong giai đoạn nổi lên của Tây Sơn họ phải thường xuyên đối mặt cùng lúc hai hướng thù địch: Chúa Nguyễn ở phía nam, Chúa Trịnh ở phía bắc; đến khi quân Chúa Nguyễn tạm thời bị đánh bại và Chúa Trịnh bị loại bỏ, Tây Sơn phải chịu áp lực thù địch mới của liên quân Chúa Nguyễn - Xiêm La ở hướng nam và tây nam đồng thời đối đầu với Nhà Lê và quân Mãn Thanh ở phía bắc.
Tình huống khác là việc giải giáp quân Nhật vào cuối năm 1945, 1946, Việt Nam Dân chủ Cộng hòa trong tình thế quân Anh hiện diện ở phía nam vĩ tuyến 16, và quân Trung Hoa Dân quốc ở phía bắc vĩ tuyến 16. Trong khi Anh ra sức hỗ trợ Pháp trở lại tái chiếm Việt Nam, Trung Hoa Dân quốc cũng có động cơ chính trị riêng, gây ra hàng loạt khó khăn cho Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.
Trong cuộc xâm lược nước Nga vào năm 1709, quân Thụy Điển nhiều lần kêu gọi Thổ Nhĩ Kỳ đánh lên từ hướng nam để ép quân Nga vào thế phải chiến đấu hai mặt trận phía bắc và phía nam. (xem thêm: Đại chiến Bắc Âu)
Với vị trí địa-chính trị của Đức, họ thường xuyên rơi vào tình thế chiến tranh theo cách này trong cả hai cuộc chiến tranh thế giới.
Cuộc tấn công Ba Lan (1939): quân Ba Lan phải chống trả cùng lúc quân Đức từ phía tây và quân Liên Xô từ phía đông.
Tình huống của Liên Xô trước sự đe dọa của phe Trục trên 2 mặt trận, Đức Quốc Xã từ phía tây, Đế quốc Nhật Bản từ phía đông. Sau khi nhà tình báo Richard Sorge xác nhận Nhật sẽ không tấn công Liên Xô, Hồng quân đã bố trí quân phù hợp hơn, bao gồm chuyển quân từ Viễn Đông về Moskva góp phần đẩy quân Đức ra khỏi thủ đô Liên Xô.
Tình huống của Trung Quốc trong cuối những năm 1970, khi họ mô tả Trung Quốc đang rơi vào tình thế "lưỡng đầu thọ địch", phía bắc là Liên bang Xô Viết, phía nam là Việt Nam đe dọa. (xem thêm: Hiệp ước Xô-Việt (1978))
Tình huống của Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam khi cùng lúc tiến hành chiến tranh trên hai mặt trận, vừa đánh Campuchia ở hướng tây nam vừa đánh Trung Quốc ở phía bắc.
Sử dụng trong trường hợp khác

Cụm từ "lưỡng đầu thọ địch" cũng được sử dụng nhiều trong đời sống, trong ngôn ngữ nói, truyện hay các loại văn chương khác.
Ảnh

Một tình huống Lưỡng đầu thọ địch trong chiến tranh. Quân Lam bị đánh gọng kìm từ liên quân Đỏ và Lục.
Liên minh Trung tâm bao gồm Đế quốc Đức, phải tiến hành chiến tranh chống các nước Hiệp ước ở hai mặt trận phía Tây và phía Đông.
Il buono, il brutto, il cattivo

| Il buono, il brutto, il cattivo  |
| --- | --- |
Áp phích chiếu rạp của phim bằng tiếng Ý do Renato Casaro thiết kế
Đạo diễn: Sergio Leone
Kịch bản:  Age & Scarpelli  Luciano Vincenzoni  Sergio Leone 
Cốt truyện:  Luciano Vincenzoni  Sergio Leone 
Sản xuất: Alberto Grimaldi
Diễn viên:  Clint Eastwood  Eli Wallach  Lee Van Cleef  Aldo Giuffrè  Antonio Casas  Rada Rassimov  Aldo Sambrel  Enzo Petito  Luigi Pistilli  Livio Lorenzon  Al Mulloch  Sergio Mendizábal  Molino Rojo  Lorenzo Robledo  Mario Brega 
Quay phim: Tonino Delli Colli
Dựng phim:  Nino Baragli  Eugenio Alabiso 
Âm nhạc: Ennio Morricone
Hãng sản xuất:  Produzioni Europee Associate  United Artists 
Phát hành:  Produzioni Europee Associate (Ý)  United Artists (Mỹ) 
Công chiếu:  23 tháng 12 năm 1966 (1966-12-23)  
Thời lượng: 177 phút
Quốc gia: Ý
Ngôn ngữ:  Tiếng Anh  Tiếng Ý  Tiếng Tây Ban Nha 
Kinh phí: 1,2 triệu USD
Doanh thu: 25,1 triệu USD (Bắc Mỹ)
Il buono, il brutto, il cattivo (tựa tiếng Anh: The Good, the Bad and the Ugly, tạm dịch: Thiện, ác, tà) là một bộ phim điện ảnh đề tài sử thi Viễn Tây của Ý năm 1966 do Sergio Leone làm đạo diễn.
Lịch sử

Phim có sự tham gia diễn xuất của Clint Eastwood vai "Thiện" (The Good), Lee Van Cleef vai "Ác" (The Bad) và Eli Wallach vai "Tà" (The Ugly). Kịch bản phim do Leone đồng chắp bút với Age & Scarpelli và Luciano Vincenzoni (phần kịch bản và lời thoại bổ sung bởi Sergio Donati nhưng ông không được ghi công), dựa trên đầu truyện do Vincenzoni và Leone phát triển. Nhà chỉ đạo quay phim Tonino Delli Colli chịu trách nhiệm công đoạn ghi hình màn ảnh rộng cho bộ phim, còn nhà soạn nhạc Ennio Morricone đảm nhận sáng tác nhạc nền phim, trong đó có bản nhạc hiệu chính. Bộ phim là thành phẩm hợp tác do Ý chủ trì với các nhà đồng sản xuất từ Tây Ban Nha, Tây Đức và Mỹ.
Il buono, il brutto, il cattivo nổi tiếng với những cú ghi hình dài và cận cảnh của Leone, đồng thời mang dấu ấn rất riêng bởi những yếu tố bạo lực, căng thẳng cùng các màn đấu súng đặc sắc. Cốt truyện phim xoay quanh ba tay thiện xạ đối đầu nhau và tận dụng cơ may để giành lấy kho vàng thất lạc bị chôn vùi tại một nghĩa trang, trong thời buổi hỗn loạn của cuộc Nội chiến Mỹ (đặc biệt là Chiến dịch New Mexico năm 1862), sau khi vướng vào nhiều cuộc chiến cũng như đấu súng tay đôi trên đường đi. Tác phẩm đánh dấu lần hợp tác thứ ba giữa Leone và Clint Eastwood, đồng thời là lần thứ hai với Lee Van Cleef.
Il buono, il brutto, il cattivo được coi là phần thứ ba và cuối cùng của loạt phim điện ảnh bộ ba Trilogia del dollaro, sau các phần tiền truyện là Per un pugno di dollari (1964) và Per qualche dollaro in più (1965). Bộ phim gặt hái thành công về mặt thương mại khi thu về 25 triệu USD tại phòng vé và làm bệ phóng đưa Eastwood lên hàng ngũ ngôi sao điện ảnh. Do vấp phải sự chê bai dành cho dòng phim cao bồi Ý nói chung lúc bấy giờ, giới phê bình đã thể hiện phản ứng trái chiều sau khi phim ra rạp, nhưng nhiều năm về sau tác phẩm dần nhận được vô vàn lời khen từ giới phê bình. Ngày nay l buono, il brutto, il cattivo được coi là một trong những tác phẩm điện ảnh đề tài Viễn Tây vĩ đại và giàu ảnh hưởng nhất từng được sản xuất.