Viện trợ nước ngoài trong Chiến tranh Việt Nam
Viện trợ quân sự > Việt Nam Dân chủ Cộng hòa > Hàng hóa

Qua 20 năm, Liên Xô, Trung Quốc và các nước xã hội chủ nghĩa đã viện trợ cho Việt Nam Dân chủ Cộng hòa tổng khối lượng hàng hóa quân sự là 2.362.581 tấn; quy đổi thành tiền là hơn 7 tỉ Rúp (tương đương 7 tỉ USD). Ngoài một số như máy bay, tên lửa chỉ dùng ở miền bắc còn lại đều chuyển vào miền Nam qua đường Trường Sơn.
Trong 4 năm (1961-1964), Việt Nam nhận 70.295 tấn hàng quân sự, trong đó hàng của Liên Xô là 47.223 tấn. Liên Xô viện trợ 12 tàu phóng ngư lôi cỡ nhỏ và 4 tàu chống ngầm cỡ nhỏ vào năm 1961. Từ năm 1962 đến đầu năm 1965, Liên Xô đã viện trợ số lượng vũ khí, phương tiện, trang bị trị giá khoảng 200 triệu đô la Mỹ. Về huấn luyện, tính đến tháng 4-1964, đã có 1.450 cán bộ quân sự Việt Nam được gửi sang học ở 31 trường quân sự của Liên Xô (91 cán bộ cấp tá, 546 cấp úy, 135 người học ngành chính trị, 354 người học ngành kỹ thuật và các ngành khác, 48 người học ngành y), trong khi đã có 44 chuyên gia quân sự Liên Xô (có hai người cấp tướng) sang Việt Nam công tác.
Giai đoạn 1965-1971, theo số liệu của các nhà nghiên cứu Nga, tổng giá trị viện trợ quân sự của Liên Xô cho Việt Nam là 1 tỷ 579 triệu USD, tức mỗi năm viện trợ trung bình đạt 220 triệu USD. Năm 1965, giá trị viện trợ quân sự của Liên Xô cho Việt Nam là 210 triệu đô la Mỹ, chiếm 60% tổng viện trợ của các nước cho Việt Nam. Tổng trị giá viện trợ quân sự tính riêng trong 2 năm từ tháng 1-1966 đến tháng 12-1967 là 500 triệu Rúp (xấp xỉ 550,5 triệu USD). Năm 1967, theo Báo cáo thường niên của Bộ Ngoại giao Liên Xô (12-1967), đây là năm Liên Xô cung cấp viện trợ cao nhất cho Việt Nam với 416 triệu rúp (khoảng 430 triệu USD). Báo cáo của Quân ủy Trung ương thuộc Bộ Quốc phòng Việt Nam cho thấy: "Liên Xô viện trợ nhiều nhất vào hai năm 1965 - 1967, có nhiều loại vũ khí tương đối hiện đại, nhưng phần lớn đã qua sử dụng, trừ MiG-21, ĐKZ-B, cao xạ 23 ly, xe kéo pháo bánh xích, ô tô". Năm 1968, Liên Xô viện trợ cho Việt Nam 357 triệu Rúp (tương đương 369,7 triệu đô la), chiếm 60% tổng toàn bộ viện trợ của các nước cho Việt Nam. Tính chung trong 4 năm 1965-1968, khối lượng Liên Xô viện trợ là 226.969 tấn, trị giá 1,173 tỷ rúp, đây là giai đoạn viện trợ của Liên Xô đạt cao nhất.
Đầu năm 1965, Bộ Quốc phòng Việt Nam đề nghị Liên Xô viện trợ 200 khẩu súng máy cao xạ 14,5 ly; 48 khẩu pháo cao xạ 100mm; 24 khẩu pháo 130 mm; 50 xe tăng T-54, 31 xe tăng lội nước PT-76; 152 khẩu pháo cao xạ 57mm; 20 máy bay MiG-17; 8 máy bay IL-28, 12 máy bay An-2, 6 tàu phóng ngư lôi cỡ nhỏ, 4 tàu vớt mìn, 680 máy vô tuyến điện,... Phía Liên Xô cơ bản nhất trí và đã nhanh chóng chuyển hàng. Liên Xô còn đề nghị gửi một số đơn vị sang Việt Nam trực tiếp chiến đấu với Mỹ, bao gồm một lữ đoàn tên lửa phòng không, hai trung đoàn pháo phòng không và các đơn vị kỹ thuật bảo đảm, một đơn vị máy bay MiG-21, một tiểu đoàn địa hình, một tiểu đoàn trinh sát kỹ thuật. Các đơn vị trên khi sang Việt Nam sẽ do phía Việt Nam giao nhiệm vụ chiến đấu, mọi chi phí sẽ do Liên Xô đảm bảo, phía Việt Nam có trách nhiệm bảo vệ an ninh, thời gian sang Việt Nam chiến đấu là một năm. Tuy nhiên, phía Việt Nam đã từ chối đề nghị do muốn tự lực chiến đấu, không muốn cầu viện quân đội nước khác.
Các năm 1970-1971, viện trợ quân sự của Liên Xô bắt đầu giảm. Năm 1970, giá trị viện trợ là 240 triệu Rúp; năm 1971 là 89 triệu Rúp. Đến giữa năm 1971, Bộ Quốc phòng Việt Nam đề nghị một danh mục viện trợ vũ khí trị giá khoảng 300 triệu Rúp cho năm 1972, Liên Xô chỉ chấp thuận giá trị viện trợ khoảng 150 triệu Rúp. Tính chung giai đoạn 1969-1972, tổng viện trợ của Liên Xô dành cho Việt Nam là 143.793 tấn.
Theo số liệu thống kê của Liên Xô, từ ngày 11-7-1965 đến ngày 31-12-1974, số quân nhân Liên Xô từng sang Việt Nam để giúp quân đội Việt Nam huấn luyện sử dụng vũ khí, xây dựng công trình,... là 6.359 tướng lĩnh, sĩ quan và hơn 4.500 hạ sĩ quan, binh sĩ. Đến hết năm 1975, Liên Xô đào tạo cho 13.500 quân nhân Việt Nam trong các trường quân sự của Liên Xô.
Bên cạnh trực tiếp viện trợ hàng hóa, Trung Quốc còn viện trợ cho Việt Nam Dân chủ Cộng hòa để xây dựng nền công nghiệp quốc phòng trong nước. Việt Nam công bố: trong giai đoạn 1965-1968, Trung Quốc viện trợ cho Việt Nam 170.798 tấn thiết bị, vật tư để xây dựng 8 công trình quân sự sản xuất thiết bị toàn bộ, tổng giá trị (quy đổi) hàng triệu Rúp: Nhà máy Z1 trị giá 3.319.340 Rúp, công suất sản xuất 50.000 khẩu súng tự động 7,62 K63/năm. Nhà máy Z2 mở rộng trị giá 3.319.340 Rúp sản xuất các loại đạn súng máy, súng trường, 12,7 mm; xưởng đúc vỏ đạn cối trị giá 273.280 Rúp; xưởng gia công nhồi đạn cối trị giá 1.789.300 Rúp; xưởng sản xuất đạn B40, lựu đạn chống tăng, trị giá 816.240 Rúp; xưởng sản xuất ống nổ đạn cối trị giá 1.026.000 Rúp; xưởng sản xuất ngòi nổ đạn cối trị giá 1 triệu Rúp; xưởng sửa chữa súng trung, đại liên trị giá 2.280.000 Rúp. Tính chung trong giai đoạn 1955 - 2/1971, Trung Quốc đã viện trợ không hoàn lại cho Việt Nam là 6.447 triệu Nhân dân tệ và 10 triệu Rúp, cho vay dài hạn không lấy lãi là 300 triệu Nhân dân tệ và 227 triệu Rúp. Tổng số tất cả quy theo Rúp là 1.775 triệu Rúp.
| Viện trợ của khối Xã hội chủ nghĩa cho VNDCCH (ước tính của Hoa Kỳ)> Năm | Viện trợ của khối Xã hội chủ nghĩa cho VNDCCH (ước tính của Hoa Kỳ)> Viện trợ quân sự   (triệu USD) |
| --- | --- |
1970: 205
1971: 315
1972: 750
1973: 330
1974: 400
Tổng cộng 1970-74: 2.000
Giai đoạn 1970-1974, tài liệu của CIA đưa ra những con số ước tính trong biểu đồ, theo đó giai đoạn này VNDCCH nhận được khoản 2 tỷ USD viện trợ. Còn theo thống kê của VNDCCH thì giá trị viện trợ quân sự thực tế của họ sau 1973 thấp hơn nhiều so với ước tính của Mỹ, bởi Trung Quốc đã dừng cấp viện trợ (theo thỏa thuận trong Thông cáo Thượng Hải với Mỹ). Trong 2 năm 1973-1974, tổng cộng VNDCCH nhận được 114.532 tấn viện trợ quân sự, trị giá 339.355.353 Rúp (~330 triệu USD), chỉ bằng 19% so với 2 năm 1971-1972.
Để tăng cường năng lực hậu cần của mình, ngay từ năm 1957, VNDCCH đã tự tổ chức sản xuất vũ khí và phương tiện để giảm bớt phụ thuộc vào viện trợ. Trong 3 năm 1973 đến 1975, VNDCCH đã tự sản xuất được 3.409 tấn vũ khí đạn dược, 1.863 tấn phụ tùng xe, máy và 26.074 tấn quân trang, quân dụng khác.
Khối lượng hàng quân sự Liên Xô, Trung Quốc và khối các nước xã hội chủ nghĩa viện trợ cho Việt Nam Dân chủ Cộng hòa từ năm 1955 đến 1975, qua từng giai đoạn như sau:
| Giai đoạn | Tổng số   (tấn) | Hàng hậu cần  (tấn) | Vũ khí, trang bị kỹ thuật   (tấn) | Liên Xô  (tấn) | Trung Quốc  (tấn) | Các nước khác   (tấn) |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Giai đoạn 1955-1960 | 49.585 | 4.105 | 45.480 | 29.996 | 19.589 |  |
| Giai đoạn 1960-1964 | 70.295 | 230 | 70.065 | 47.223 | 22.982 | 442 |
| Giai đoạn 1965-1968 | 517.393 | 105.614 | 411.779 | 226.969 | 170.798 | 119.626 |
| Giai đoạn 1969-1972 | 1.000.796 | 316.130 | 684.666 | 143.793 | 761.001 | 96.002 |
| Giai đoạn 1973-1975 | 724.512 | 75.267 | 49.246 | 65.601 | 620.354 | 38.557 |
Tính theo số lượng:
| Phân loại | Đơn vị tính | Liên Xô | Trung Quốc | Các nước XHCN khác |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Súng bộ binh | khẩu | 439.198 | 2.227.677 | 942.988 |
| Súng chống tăng | khẩu | 5.630 | 43.584 | 16.412 |
| Súng cối các loại | khẩu | 1.076 | 24.134 | 2.759 |
| Pháo hỏa tiễn | khẩu | 1.877 | 290 |   |
| Pháo mặt đất | khẩu | 789 | 1.376 | 263 |
| Pháo cao xạ | khẩu |   | 3.229 | 614 |
| Bộ điều khiển | bộ | 647 |   |   |
| Bệ phóng tên lửa | chiếc | 1.357 |   |   |
| Đạn tên lửa | quả | 10.169 |   |   |
| Tên lửa SA-2 | hệ thống | 65 |   |   |
| Đạn tên lửa VT 50v | quả | 8.686 |   |   |
| Tên lửa Hồng Kỳ | quả |   | 1 trung đoàn |   |
| Tên lửa S125 | quả | 2 trung đoàn |   |   |
| Đạn tên lửa K681 | quả | 480 | 480 |   |
| Máy bay chiến đấu | chiếc | 316 | 142 |   |
| Tàu chiến hải quân | chiếc | 52 | 30 |   |
| Tàu vận tải hải quân | chiếc | 21 | 127 |   |
| Xe tăng các loại | chiếc | 687 | 552 | 10 |
| Xe vỏ thép | chiếc | 601 | 360 |   |
| Xe xích kéo pháo | chiếc | 1.332 | 322 | 758 |
| Xe chuyên dùng | chiếc | 498 | 6.524 | 2.502 |
| Phao cầu | bộ | 12 | 15 | 13 |
| Xe máy công trình | chiếc | 100 | 3.430 | 650 |
| Ống dẫn dầu | bộ | 56 | 11 | 45 |
| Thiết bị toàn bộ | bộ | 37 | 36 | 3 |