stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Belley (quận)
Các đơn vị hành chính > Các xã

Các xã của quận Belley, và mã INSEE là:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| 1. Ambléon (01006) | 2. Ambronay (01007) | 3. Ambutrix (01008) |
| 4. Ambérieu-en-Bugey (01004) | 5. Andert-et-Condon (01009) | 6. Anglefort (01010) |
| 7. Aranc (01012) | 8. Arandas (01013) | 9. Arbignieu (01015) |
| 10. Argis (01017) | 11. Armix (01019) | 12. Artemare (01022) |
| 13. Belley (01034) | 14. Belmont-Luthézieu (01036) | 15. Bettant (01041) |
| 16. Blyes (01047) | 17. Brens (01061) | 18. Briord (01064) |
| 19. Brégnier-Cordon (01058) | 20. Brénaz (01059) | 21. Bénonces (01037) |
| 22. Béon (01039) | 23. Ceyzérieu (01073) | 24. Chaley (01076) |
| 25. Champagne-en-Valromey (01079) | 26. Chanay (01082) | 27. Chavornay (01097) |
| 28. Chazey-Bons (01098) | 29. Chazey-sur-Ain (01099) | 30. Cheignieu-la-Balme (01100) |
| 31. Château-Gaillard (01089) | 32. Cleyzieu (01107) | 33. Colomieu (01110) |
| 34. Conand (01111) | 35. Contrevoz (01116) | 36. Conzieu (01117) |
| 37. Corbonod (01118) | 38. Corlier (01121) | 39. Cormaranche-en-Bugey (01122) |
| 40. Cressin-Rochefort (01133) | 41. Culoz (01138) | 42. Cuzieu (01141) |
| 43. Douvres (01149) | 44. Flaxieu (01162) | 45. Groslée (01182) |
| 46. Hauteville-Lompnes (01185) | 47. Hostiaz (01186) | 48. Innimond (01190) |
| 49. Izieu (01193) | 50. L'Abergement-de-Varey (01002) | 51. La Burbanche (01066) |
| 52. Lagnieu (01202) | 53. Lavours (01208) | 54. Leyment (01213) |
| 55. Lhuis (01216) | 56. Lochieu (01218) | 57. Lompnas (01219) |
| 58. Lompnieu (01221) | 59. Loyettes (01224) | 60. Magnieu (01227) |
| 61. Marchamp (01233) | 62. Marignieu (01234) | 63. Massignieu-de-Rives (01239) |
| 64. Montagnieu (01255) | 65. Murs-et-Gélignieux (01268) | 66. Nattages (01271) |
| 67. Nivollet-Montgriffon (01277) | 68. Oncieu (01279) | 69. Ordonnaz (01280) |
| 70. Parves (01286) | 71. Peyrieu (01294) | 72. Pollieu (01302) |
| 73. Prémeyzel (01310) | 74. Prémillieu (01311) | 75. Pugieu (01316) |
| 76. Rossillon (01329) | 77. Ruffieu (01330) | 78. Saint-Benoît (01338) |
| 79. Saint-Bois (01340) | 80. Saint-Champ (01341) | 81. Saint-Denis-en-Bugey (01345) |
| 82. Saint-Germain-les-Paroisses (01358) | 83. Saint-Martin-de-Bavel (01372) | 84. Saint-Maurice-de-Rémens (01379) |
| 85. Saint-Rambert-en-Bugey (01384) | 86. Saint-Sorlin-en-Bugey (01386) | 87. Saint-Vulbas (01390) |
| 88. Sainte-Julie (01366) | 89. Sault-Brénaz (01396) | 90. Seillonnaz (01400) |
| 91. Serrières-de-Briord (01403) | 92. Seyssel (01407) | 93. Songieu (01409) |
| 94. Souclin (01411) | 95. Sutrieu (01414) | 96. Talissieu (01415) |
| 97. Tenay (01416) | 98. Thézillieu (01417) | 99. Torcieu (01421) |
| 100. Vaux-en-Bugey (01431) | 101. Vieu (01442) | 102. Villebois (01444) |
| 103. Virieu-le-Grand (01452) | 104. Virieu-le-Petit (01453) | 105. Virignin (01454) |
| 106. Vongnes (01456) | 107. Évosges (01155) |  |
Berlin Heights, Ohio

| Berlin Heights, Ohio |
| --- | --- |
—  Làng  —
 
 
 Vị trí trong Quận Erie, Ohio
 Vị trí tiểu bang Ohio ở Hoa Kỷ
Berlin Heights, Ohio
Quốc gia: Hoa Kỳ
Tiểu bang: Ohio
Quận: Quận Erie
Dân số (2010)
 • Tổng cộng: 714
Múi giờ: CST (UTC-5)
 • Mùa hè (DST): CDT (UTC-4)
Berlin Heights là một làng thuộc quận Erie, tiểu bang Ohio, Hoa Kỳ. Năm 2010, dân số của làng này là 714 người.
Dân số

Dân số năm 2000: 685 người.
Dân số năm 2010: 714 người.
Chú thích

↑  “2010 Census Gazetteer Files”. Cục Thống kê Dân số Hoa Kỳ. Truy cập ngày 16 tháng 10 năm 2012.
Barygenys nana

| Barygenys nana> Tình trạng bảo tồn |
| --- | --- |
 Ít quan tâm  (IUCN 3.1)
Phân loại khoa học
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Chordata
Lớp (class): Amphibia
Bộ (ordo): Anura
Họ (familia): Microhylidae
Chi (genus): Barygenys
Loài (species): B. nana
Danh pháp hai phần
Barygenys nana Zweifel, 1972 
Barygenys nana là một loài ếch trong họ Nhái bầu. Chúng là loài đặc hữu của Papua New Guinea.
Các môi trường sống tự nhiên của chúng là các khu rừng vùng núi ẩm nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới và đồng cỏ ở cao nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới.
Aegus fornicatus

| Aegus fornicatus |
| --- | --- |

Phân loại khoa học
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Coleoptera
Họ (familia): Lucanidae
Phân họ (subfamilia): Lucaninae
Chi (genus): Aegus
Loài (species): A. fornicatus
Danh pháp hai phần
Aegus fornicatus Albers, 1889 
Aegus fornicatus là một loài bọ cánh cứng trong họ Lucanidae. Loài này được Albers mô tả khoa học năm 1889.
Betula globispica

| Betula globispica> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
(không phân hạng): Rosids
Bộ (ordo): Fagales
Họ (familia): Betulaceae
Chi (genus): Betula
Loài (species): B. globispica
Danh pháp hai phần
Betula globispica Shirai, 1894 
Betula globispica là một loài thực vật có hoa trong họ Betulaceae. Loài này được Shirai mô tả khoa học đầu tiên năm 1894.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Betula globispica”. Truy cập ngày 14 tháng 9 năm 2013.
Aegus frontalis

| Aegus frontalis> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Coleoptera
Họ (familia): Lucanidae
Phân họ (subfamilia): Lucaninae
Chi (genus): Aegus
Loài (species): A. frontalis
Danh pháp hai phần
Aegus frontalis Bomans, 1991 
Aegus frontalis là một loài bọ cánh cứng trong họ Lucanidae. Loài này được Bomans mô tả khoa học năm 1991.
Rhynchaglaea taiwana

| Rhynchaglaea taiwana> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Lepidoptera
Họ (familia): Noctuidae
Chi (genus): Rhynchaglaea
Loài (species): R. taiwana
Danh pháp hai phần
Rhynchaglaea taiwana
Rhynchaglaea taiwana là một loài bướm đêm trong họ Noctuidae.
Chú thích

↑  Bisby, F.A.; Roskov, Y.R.; Orrell, T.M.; Nicolson, D.; Paglinawan, L.E.; Bailly, N.; Kirk, P.M.; Bourgoin, T.; Baillargeon, G.; Ouvrard, D. (2011). “Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist”. Species 2000: Reading, UK. Truy cập ngày 28 tháng 6 năm 2014.
↑  Beccaloni, G. W., Scoble, M. J., Robinson, G. S. & Pitkin, B. (Editors). (2003) The Global Lepidoptera Names Index (LepIndex). (Geraadpleegd maart 2013).
Rhynchaglaea scitula

| Rhynchaglaea scitula> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Lepidoptera
Họ (familia): Noctuidae
Chi (genus): Rhynchaglaea
Loài (species): R. scitula
Danh pháp hai phần
Rhynchaglaea scitula
Rhynchaglaea scitula là một loài bướm đêm trong họ Noctuidae.
Chú thích

↑  Bisby, F.A.; Roskov, Y.R.; Orrell, T.M.; Nicolson, D.; Paglinawan, L.E.; Bailly, N.; Kirk, P.M.; Bourgoin, T.; Baillargeon, G.; Ouvrard, D. (2011). “Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist”. Species 2000: Reading, UK. Truy cập ngày 28 tháng 6 năm 2014.
↑  Beccaloni, G. W., Scoble, M. J., Robinson, G. S. & Pitkin, B. (Editors). (2003) The Global Lepidoptera Names Index (LepIndex). (Geraadpleegd maart 2013).
Tiếng Hán thượng cổ

| Tiếng Hán thượng cổ |
| --- | --- |
Kim văn khắc trên quỹ Khương Hậu (cuối thế kỷ thứ 11 TCN)
Sử dụng tại: Trung Quốc cổ đại
Phân loại: Hán-TạngSiniticTiếng Hán thượng cổ
Hệ chữ viết:  Giáp cốt văn  Kim văn  Triện thư  Điểu trùng triện 
Mã ngôn ngữ
ISO 639-3: och
Glottolog: shan1294  Shanggu Hanyu
Linguasphere: 79-AAA-a
Bài viết này có chứa ký tự ngữ âm IPA. Nếu không thích hợp hỗ trợ dựng hình, bạn có thể sẽ nhìn thấy dấu chấm hỏi, hộp, hoặc ký hiệu khác thay vì kí tự Unicode. Để biết hướng dẫn giới thiệu về các ký hiệu IPA, xem Trợ giúp:IPA.
Tiếng Hán thượng cổ (tiếng Hán: 上古漢語; Hán Việt: thượng cổ Hán ngữ) là giai đoạn cổ nhất được ghi nhận của tiếng Hán và là tiền thân của tất cả các dạng tiếng Hán ngày nay. Ngữ liệu cổ nhất ta có được là những bản khắc giáp cốt văn niên đại khoảng 1250 TCN, cuối nhà Thương. Sau đó, thời nhà Chu, Kim văn trở nên phổ biến. Nửa cuối nhà Chu, nền văn học phát triển vượt bậc, với các tác phẩm kinh điển như Luận ngữ, Mạnh Tử, Tả truyện. Những tác phẩm này là hình mẫu cho văn ngôn, dạng tiếng Hán viết chuẩn cho đến đầu thế kỷ XX, qua đó giúp lưu giữ phần từ vựng-ngữ pháp thời cuối tiếng Hán thượng cổ.
Phân loại

Tiếng Hán trung cổ và các nhóm ngôn ngữ lân cận phía nam như hệ Kra–Dai, hệ H'Mông-Miền và chi Vietic của hệ Nam Á đều sở hữu hệ thống thanh điệu, cấu trúc âm tiết, đặc điểm ngữ pháp và sự bất biến tố tương tự nhau; điều này không phải vì chúng có mối quan hệ họ hàng, mà là vì chúng đã tiếp xúc và trao đổi với nhau trong dòng lịch sử hình thành và phát triển của khu vực. Hiện nay, phần lớn giới ngôn ngữ học xếp tiếng Hán vào nhóm Hán-Tạng cùng với tiếng Miến Điện, tiếng Tây Tạng và nhiều ngôn ngữ khác rải rác khắp dãy Himalaya và khối núi Đông Nam Á. Bằng chứng cho điều này là hàng trăm hình vị đồng nguyên đã được tìm thấy, bao gồm những từ vựng cơ bản được trình bày bên dưới:
| Nghĩa | Tiếng Hán cổ | Âm Hán-Việt | Tiếng Tạng cổ | Tiếng Miến cổ |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Ngôi nhất số ít | 吾 *ŋa | ngô | ṅa | ṅā |
| Ngôi hai số ít | 汝 *njaʔ | nhữ |  | naṅ |
| 'không' (phủ định) | 無 *mja | vô | ma | ma |
| 'hai' | 二 *njijs | nhị | gñis | nhac < *nhik |
| 'ba' | 三 *sum | tam | gsum | sumḥ |
| 'năm' | 五 *ŋaʔ | ngũ | lṅa | ṅāḥ |
| 'sáu' | 六 *C-rjuk | lục | drug | khrok < *khruk |
| 'Mặt Trời' | 日 *njit | nhật | ñi-ma | niy |
| 'tên' | 名 *mjeŋ | danh | myiṅ < *myeŋ | maññ < *miŋ |
| 'tai' | 耳 *njəʔ | nhĩ | rna | nāḥ |
| 'khớp' | 節 *tsik | tiết | tshigs | chac < *chik |
| 'cá' | 魚 *ŋja | ngư | ña < *ṅʲa | ṅāḥ |
| 'đắng' | 苦 *kʰaʔ | khổ | kha | khāḥ |
| 'giết' | 殺 *srjat | sát | -sad | sat |
| 'độc' | 毒 *duk | độc | dug | tok < *tuk |
Mặc dù mối quan hệ này đã được phát hiện vào đầu thế kỷ 19 và hiện được chấp nhận rộng rãi, công cuộc phục nguyên tiếng Hán-Tạng vẫn chưa có nhiều tiến triển, nhất là khi so với các công trình tiên phong như hệ Ấn-Âu và hệ Nam Đảo. Tuy tiếng Hán thượng cổ là thành viên được chứng thực sớm nhất của hệ Hán-Tạng, chữ tượng hình Hán văn thường không làm rõ cách phát âm của từng từ, gây cản trở công tác khảo cứu. Bên cạnh đó, các khó khăn đáng kể đến cũng bao gồm sự đa dạng ngôn ngữ cực kỳ lớn, sự bất biến tố của các ngôn ngữ thuộc hệ này và sự tiếp xúc – vay mượn hỗn loạn giữa các ngôn ngữ trong khu vực. Ngoài ra còn tồn tại nhiều ngôn ngữ ít người nói chưa được mô tả hoàn chỉnh vì chúng được nói ở những vùng núi và biên giới nhạy cảm, khó tiếp cận.
Theo Benedict và Matisoff, tiếng Tạng-Miến nguyên thủy không có sự khu biệt bật hơi ở các âm tắc và tắc-xát đầu. Sự bật hơi ở tiếng Hán thượng cổ thường trùng khớp với các phụ âm tiền thanh mẫu (pre-initial) ở tiếng Tạng và Lô Lô-Miến; điều này được nhiều học giả coi như bằng chứng cho thấy tiếng Hán thượng cổ từng có tiền tố ở giai đoạn trước nữa.
Ngữ âm

Bài chi tiết: Âm vị học tiếng Hán thượng cổ và Phục nguyên tiếng Hán thượng cổ
Ngữ âm tiếng Hán thượng cổ đã được tái dựng dựa trên nhiều bằng chứng khác nhau, bao gồm các Hán tự ký âm, cách thức gieo vần trong Kinh Thi và cách đọc tiếng Hán trung cổ trong các tự điển như Thiết Vận (601 CN). Mặc dù nhiều chi tiết vẫn còn bị tranh cãi, các phục nguyên gần đây hầu như đã thống nhất về các nội dung cốt lõi. Ví dụ dưới đây là những phụ âm đầu (tức thanh mẫu) được Lý Phương Quế và William Baxter công nhận, cùng một số bổ sung (chủ yếu của Baxter) được đóng ngoặc đơn:
|  |  | Môi | Răng> thường | Răng> xuýt | Ngạc cứng | Ngạc mềm> thường | Ngạc mềm> môi hoá | Thanh quản> thường | Thanh quản> môi hóa |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Tắc hoặc tắc-xát | vô thanh | *p | *t | *ts |  | *k | *kʷ | *ʔ | *ʔʷ |
| Tắc hoặc tắc-xát | bật hơi | *pʰ | *tʰ | *tsʰ |  | *kʰ | *kʷʰ |  |  |
| Tắc hoặc tắc-xát | hữu thanh | *b | *d | *dz |  | *ɡ | *ɡʷ |  |  |
| Mũi | vô thanh | *m̥ | *n̥ |  |  | *ŋ̊ | *ŋ̊ʷ |  |  |
| Mũi | hữu thanh | *m | *n |  |  | *ŋ | *ŋʷ |  |  |
| Bên | vô thanh |  | *l̥ |  |  |  |  |  |  |
| Bên | hữu thanh |  | *l |  |  |  |  |  |  |
| Xát hoặc tiếp cận | vô thanh |  | (*r̥) | *s | (*j̊) |  |  | *h | *hʷ |
| Xát hoặc tiếp cận | hữu thanh |  | *r | (*z) | (*j) |  |  | (*ɦ) | (*w) |
Nhiều tổ hợp phụ âm đầu đã được đề xuất, nhất là cụm *s- + phụ âm, nhưng vấn đề này vẫn chưa nhận được sự tán thành đồng thuận.
Bernhard Karlgren và nhiều học giả về sau cho rằng tiếng Hán thượng cổ sở hữu các phụ âm giữa *-r-, *-j- và *-rj-, điều mà sẽ giúp giải thích cho sự xuất hiện của âm quặt lưỡi, âm ồn và nhiều sự tương phản nguyên âm đặc trưng của tiếng Hán trung cổ. Âm *-r- và sự tương phản âm do *-j- đại diện hầu như được các học giả chấp nhận, tuy nhiên, cách thực hiện âm lướt ngạc cứng *-j- còn là đề tài gây tranh cãi.
Các phục nguyên kể từ thập niên 80 trở đi thường đề xuất sáu nguyên âm sau đây:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| *i | *ə | *u |
| *e | *a | *o |
Nguyên âm hạt nhân có thể được theo sau bởi các phụ âm cuối giống ở tiếng Hán trung cổ: các âm lướt *-j hoặc *-w; các âm mũi *-m , *-n hoặc *-ŋ; các âm dừng *-p, *-t hoặc *-k. Một số học giả đề xuất thêm âm cuối môi – ngạc mềm *-kʷ. Hiện nay, giới chuyên gia cho rằng tiếng Hán thượng cổ không có thanh điệu như ở các ngôn ngữ hậu duệ, song nó có các phụ âm hậu vần (post-coda) như *-ʔ và *-s, về sau diễn tiến lần lượt thành thanh thượng (rising tone) và thanh khứ (departing tone) ở giai đoạn tiếng Hán trung cổ.
Ngữ pháp

Ta biết rất ít về ngữ pháp tiếng Hán thuở sớm bởi lẽ hầu hết các văn liệu thời cổ chỉ ghi chép về nghi lễ cúng tế và phần lớn từ vựng chưa được giải mã. Tuy nhiên, trái lại thì vốn văn học phong phú thời Chiến Quốc đã được phân tích kỹ lưỡng. Qua đó, ta thấy rằng tiếng Hán thượng cổ không có sự biến tố hình thái từ; thứ tự câu, trợ từ và từ loại mới đảm nhận các chức năng ngữ pháp.
Ngữ pháp > Từ loại

Đại từ nhân xưng tiếng Hán thượng cổ có rất nhiều dạng thù trong các văn liệu, có lẽ bởi sự khác biệt giữa các phương ngữ. Có hai nhóm đại từ ngôi nhất:
Dạng *l-: *lja 余, *ljaʔ 予, *ljə 台 và *lrjəmʔ 朕
Dạng *ŋ-: *ŋa 吾 và *ŋajʔ 我
Trong các bản giáp cốt văn, đại từ dạng *l- được nhà vua sử dụng để chỉ bản thân, và đại từ dạng *ŋ- được sử dụng bởi dân chúng thời nhà Thương. Sự phân biệt hai dạng không tái xuất trong các văn liệu về sau, và đại từ dạng *l- mất hẳn trong thời kỳ cổ điển. Sau thời nhà Hán, 我 trở thành đại từ chung chỉ ngôi nhất.
Các đại từ ngôi hai bao gồm *njaʔ 汝, *njəjʔ 爾, *njə 而, *njak 若. 汝 và 爾 tiếp tục được sử dụng không phân biệt cho tới khi bị thay thế bởi biến thể 你 (bính âm hiện đại: nǐ) của miền tây bắc thời nhà Đường. Một vài phương ngữ Mân hiện đại vẫn sử dụng đại từ ngôi hai phái sinh từ 汝.
Tiếng Hán thượng cổ không có đại từ chủ ngữ ngôi ba chuyên dụng, nhưng *tjə 之 (ban đầu là một từ chỉ định khoảng cách) được sử dụng như một đại từ tân ngữ ngôi ba trong thời kỳ cổ điển. Đại từ sở hữu ban đầu là *kjot 厥 bị thay thế bởi *ɡjə 其 vào thời kỳ Cổ điển. Sau thời nhà Hán, 其 được dùng làm đại từ chung chỉ ngôi ba. Từ này vẫn tiếp tục được sử dụng trong một vài phương ngữ Ngô.
Tiếng Hán thượng cổ có đại từ nghi vấn và đại từ chỉ định nhưng không có đại từ bất định. Đại từ phân bổ được tạo thành bằng cách đính thêm hậu tố *-k:
*djuk 孰 'ai đó' < *djuj 誰 'ai'
*kak 各 'mỗi một' < *kjaʔ 舉 'tất cả'
*wək 或 'có kẻ' (phiếm chỉ người) < *wjəʔ 有 'có'
*mak 莫 'chẳng ai' < *mja 無 'chẳng có'
Ngữ pháp > Cấu trúc câu

Ở các câu được phân tích bên dưới: Dòng đầu là Hán văn, dòng thứ hai là ngữ âm phục nguyên, dòng thứ ba là nghĩa đen và chức năng ngữ pháp của từng từ, dòng thứ tư là cách đọc Hán-Việt, dòng cuối là dịch nghĩa toàn bộ câu.
Giống như tiếng Anh và tiếng Trung hiện đại, cấu trúc câu tiếng Hán thượng cổ cũng bao gồm hai thành tố chủ ngữ và vị ngữ.
Trước thời kỳ Cổ điển, vị ngữ danh từ được cấu thành bởi vị từ *wjij 惟 + một danh ngữ bất kì. Ví dụ:
予
*ljaʔ
1
dư
惟
*wjij
là
duy
小
*sjewʔ
tiểu
tiểu
子
*tsjəʔ
tử
tử
予 惟 小 子
*ljaʔ *wjij *sjewʔ *tsjəʔ
1 là tiểu tử
dư duy tiểu tử
'Tôi là tiểu tử.' (Kinh Thư 27, 9)
Vị từ phủ định *pjə-wjij 不惟 đã được chứng thực trong một số bản giáp cốt văn, về sau rút gọn thành *pjəj 非.
Thời Cổ điển, vị từ cuối câu *ljaj 也 thay thế cấu trúc 惟 giữa câu, song 非 vẫn được bảo toàn làm yếu tố phủ định, theo đó 也 có thể thêm hay không tùy:
其
*ɡjə
của nó
kỳ
至
*tjits
tới
chí
爾
*njəjʔ
2
nhĩ
力
*C-rjək
sức
lực
也
*ljajʔ
FP
dã
其
*ɡjə
của nó
kỳ
中
*k-ljuŋ
hồng tâm
trung
非
*pjəj
NEG
phi
爾
*njəjʔ
2
nhĩ
力
*C-rjək
sức
lực
也
*ljajʔ
FP
dã
其 至 爾 力 也 其 中 非 爾 力 也
*ɡjə *tjits *njəjʔ *C-rjək *ljajʔ *ɡjə *k-ljuŋ *pjəj *njəjʔ *C-rjək *ljajʔ
{của nó} tới 2 sức FP {của nó} {hồng tâm} NEG 2 sức FP
kỳ chí nhĩ lực dã kỳ trung phi nhĩ lực dã
'Bắn xa tới bao nhiêu là tùy sức mỗi người, bắn trúng hồng tâm thì không.' (Mạnh Tử 10.1/51/13)
Động từ liên kết 是 (shì) xuất hiện trong Hán văn và tiếng Trung hiện đại có niên đại về thời nhà Hán. Vào giai đoạn thượng cổ, từ này có chức năng gần như một đại từ chỉ định.
Giống tiếng Trung hiện đại, song dị biệt khi so với các ngôn ngữ Tạng-Miền khác, thứ tự câu cơ bản của tiếng Hán thượng cổ là chủ–động–tân (SVO):
孟
*mraŋs
Mạnh
Mạnh
子
*tsjəʔ
Tử
Tử
見
*kens
thấy
kiến
梁
*C-rjaŋ
Lương
Lương
惠
*wets
Huệ
Huệ
王
*wjaŋ
Vương
Vương
孟 子 見 梁 惠 王
*mraŋs *tsjəʔ *kens *C-rjaŋ *wets *wjaŋ
Mạnh Tử thấy Lương Huệ Vương
Mạnh Tử kiến Lương Huệ Vương
'Mạnh Tử thấy vua Lương Huệ.' (Mạnh Tử 1.1/1/3)
Ngoài trường hợp đảo trật tự từ nhằm mục đích nhấn mạnh, có hai ngoại lệ khác cần phải chú ý: đại từ chủ ngữ của câu phủ định hoặc đại từ tân ngữ của câu nghi vấn phải được đặt trước động từ:
歲
*swjats
năm
tuế
不
*pjə
NEG
bất
我
*ŋajʔ
1
ngã
與
*ljaʔ
chờ
dữ
歲 不 我 與
*swjats *pjə *ŋajʔ *ljaʔ
năm NEG 1 chờ
tuế bất ngã dữ
'Năm tháng không đợi chờ ta.' (Luận Ngữ 17.1/47/23)
Ngữ pháp > Biến đổi phụ ngữ

Nhìn chung, phụ ngữ tiếng Hán thượng cổ đứng trước chính ngữ. Theo đó, các tiểu cú liên hệ được đặt trước danh từ và thường đi kèm với tiểu từ *tjə 之 (có chức năng giống từ de 的 của tiếng Trung hiện đại):
不
*pjə
NEG
bất
忍
*njənʔ
chịu đựng
nhẫn
人
*njin
người
nhân
之
*tjə
REL
chi
心
*sjəm
tim
tâm
不 忍 人 之 心
*pjə *njənʔ *njin *tjə *sjəm
NEG {chịu đựng} người REL tim
bất nhẫn nhân chi tâm
'... trái tim không chịu đựng được nỗi đau của người.' (Mạnh Tử 3.6/18/4)
Ngữ vựng

Vốn từ vựng cốt lõi của tiếng Hán thượng cổ đã được hầu hết các nhà nghiên cứu truy vết về tiếng tổ tiên Hán-Tạng, với các từ vay mượn sớm từ các ngôn ngữ lân cận. Quan điểm truyền thống cho rằng tiếng Hán thượng cổ là một ngôn ngữ đơn lập do nó không có sự biến tố hoặc sự phái sinh hình thái, nhưng giờ thi ta biết rằng từ ngữ vẫn có thể được hình thành thông qua phương thức phụ tố phái sinh, điệp từ hoặc ghép từ. Tuy quan điểm truyền thống xác định tiếng Hán thượng cổ chỉ có gốc đơn âm tiết, Baxter và Sagart gần đây lập luận rằng tồn tại gốc đôi âm tiết với âm tiết đầu gần khuyết, giống như ngữ âm tiếng Khmer hiện đại.
Ngữ vựng > Từ mượn

Vào thời Hán ngữ thượng cổ, văn minh Trung Hoa phát tích từ khu vực xung quanh hạ lưu sông Vị và trung lưu Hoàng Hà rồi bành trướng về phía đông, qua đồng bằng Hoa Bắc đến Sơn Đông và sau đó xuống phía nam vào thung lũng sông Dương Tử. Không có ghi chép nào còn tồn tại về các thứ tiếng phi-Hán được nói ở những vùng này trước khi chúng bị người Hán đồng hóa hoặc tận diệt. Tuy nhiên, dấu vết của những thứ tiếng ấy vẫn lưu đọng ít nhiếu trong tiếng Trung hiện đại thông qua quá trình vay mượn từ ngữ, và điều này có thể góp phần giải thích nguồn gốc của nhiều từ tiếng Trung có lai lịch không rõ ràng.
Jerry Norman và Mei Tsu-lin đã xác định nhiều từ tiếng Hán cổ vay mượn từ tiếng Nam Á, ngôn ngữ mà có lẽ đã từng được nói bởi các dân tộc sống ở vùng hạ lưu sông Dương Tử, được người Hán xưa kia gọi với cái tên là Bách Việt (Yue). Ví dụ, người Hán xưa kia gọi sông Dương Tử là *kroŋ (江, bính âm: jiāng, Hán-Việt: giang), rồi dần dà dùng từ này để chỉ chung hầu hết các con sông ở miền nam Trung Quốc. Norman và Mei cho rằng từ 江 này đồng nguyên với từ sông của tiếng Việt (< *krong Vietic nguyên thủy) và kruŋ 'sông' của tiếng Môn.
Haudricourt và Strecker cũng đề xuất một số từ Hán cổ được suy đoán là bắt nguồn từ tiếng H'Mông-Miền, chủ yếu là vốn từ liên quan đến kỹ thuật canh tác lúa nước vốn phát tích ở miền trung lưu sông Dương Tử, chẳng hạn như:
*ʔjaŋ 'mạ, mầm lúa' (秧, bính âm: yāng, Hán-Việt: ương) < *jaŋ tiếng H'mông-Miền nguyên thủy
*luʔ 'lúa gié' (稻, bính âm: dào, Hán-Việt: đạo) < *mblauA tiếng H'mông-Miền nguyên thủy
Ngoài ra, tồn tại một số từ bị nghi vấn là bắt nguồn từ miền Nam Trung Quốc nhưng không rõ là từ đâu, chẳng hạn như:
*zjaŋʔ 'voi' (象, bính âm: xiàng, Hán-Việt: tượng), so sánh với coiŋ tiếng Môn, *jaŋC tiếng Thái nguyên thủy và chaŋ tiếng Miến.
*ke 'gà' (雞, bính âm: jī, Hán-Việt: kê), so sánh với *kəiB tiếng Thái nguyên thủy, *kai tiếng H'mông-Miền nguyên thủy và *r-ka tiếng Việt-Mường nguyên thủy.
Thời cổ đại, người Tochari Ấn-Âu định cư tại lòng chảo Tarim đã du truyền thuật nuôi ong lấy mật sang Trung Quốc. Theo đó, từ *mjit 'mật' trong tiếng Hán cổ (蜜, bính âm: mì, Hán-Việt: mật) được suy đoán là bắt nguồn từ gốc *ḿət(ə) của tiếng Tochari nguyên thủy (*ḿ ở đây được ngạc cứng hóa; so sánh với mit của tiếng Tochari B), vốn cũng đồng nguyên với từ mead 'rượu mật ong' của tiếng Anh.
Các dân tộc phương bắc cũng đóng góp một số từ vào ngữ vựng tiếng Hán cổ, chẳng hạn như *dok 'con bê' (犢, bính âm: dú, Hán-Việt: độc), so sánh với tuɣul tiếng Mông Cổ và tuqšan tiếng Mãn Châu.
Ngữ vựng > Phương thức phụ tố

Một trường hợp phổ biến là "phái sinh bằng biến đổi thanh điệu", theo đó những từ có thanh khứ dường như được sinh ra từ những từ có thanh khác.
Nếu thuyết của Haudricourt về nguồn gốc thanh khứ là đúng, thì những phái sinh thanh này có lẽ là kết quả của sự phát âm lệch hậu tố *-s. Vì tiếng Tạng cũng có phụ tố tương tự, đặc điểm này có lẽ được kế thừa từ giai đoạn tiền Tạng-Miền.
Ví dụ:
*dzjin (盡 jìn) 'kiệt quệ' và *dzjins (燼 jìn) 'kiệt quệ, tro tàn'
*kit (結 jié) 'trói buộc' và *kits (髻 jì) 'búi tóc'
*nup (納 nà) 'nộp' và *nuts < *nups (內 nèi) 'bên trong'
*tjək (織 zhī) 'thêu thùa' và *tjəks (織 zhì) 'áo vải' (so sánh với Tạng văn ʼthag 'thêu thùa' và thags 'quần áo')
Phương thức biến đổi ngữ nghĩa bằng phụ tố khác liên quan đến các ngoại động từ có âm đầu vô thanh và các động từ bị động hoặc tĩnh với âm đầu hữu thanh:
*kens (見 jiàn) 'thấy' và *ɡens (現 xiàn) 'xuất hiện'
*kraw (交 jiāo) 'giao' và *ɡraw (殽 yáo) 'lẫn lộn'
*trjaŋ (張 zhāng) 'trải ra, giăng ra' và *drjaŋ (長 cháng) 'dài'
Một số học giả cho rằng ngoại động từ có âm đầu vô thanh là dạng cơ bản, còn âm đầu hữu thanh phản ánh sự tồn tại của tiền tố mũi phi ngoại động hóa.
Số khác lại cho rằng dạng ngoại động từ được sản sinh nhờ sự tích hợp thêm tiền tố gây khiến *s- vào căn tố động từ tĩnh, và tác động này sẽ làm cho âm đầu bị phi thanh hóa.
Cả hai luồng ý kiến trên đều suy đoán rằng tiền tố xuất hiện song song trên tất cả các nhánh của hệ Tạng-Miền và thậm chí vẫn có tính năng sản ở một số nhánh.