Hạm đội Biển Đen
Lịch sử > Hậu Xô viết

Liên Xô tan rã và giai đoạn bất ổn chính trị, kinh tế sau đó đã trở thành một đòn giáng mạnh vào Hạm đội Biển Đen Liên Xô. Vấn đề chính trị-quân sự Hạm đội Biển Đen trở nên gắn chặt với lãnh thổ căn cứ chính Hạm đội — thành phố Sevastopol — và tình hình chính trị-sắc tộc tiềm ẩn xung đột ở Crimea, nơi đa số người dân ủng hộ việc sáp nhập vào Nga. Điều này đã tạo nên sự phức tạp đặc biệt trong việc tìm kiếm các giải pháp chính trị cho vấn đề. Theo đánh giá từ các chuyên gia, việc lựa chọn con đường chính trị để giải quyết vấn đề Hạm đội Biển Đen và Sevastopol có ảnh hưởng lớn đến sự ổn định và hòa hợp dân tộc trong khu vực Biển Đen và Kavkaz nói chung.
Vấn đề về tình trạng pháp lý Hạm đội Biển Đen, nảy sinh ở cấp độ liên quốc gia vào cuối năm 1991 và đầu năm 1992, ngay lập tức dẫn đến sự đối đầu và cuộc khủng hoảng kéo dài trong quan hệ Nga-Ukraine.
Trong các sự kiện năm 1991, cùng với "cuộc diễu hành chủ quyền" từ các nước cộng hòa thuộc Liên Xô cũ, nguyên tắc "các quốc gia độc lập mới có lực lượng vũ trang riêng" bắt đầu được thực hiện. Quá trình phân chia tài sản và xác định quyền sở hữu di sản Liên Xô diễn ra đặc biệt căng thẳng ở Ukraine. Nguy cơ từ tình hình này chủ yếu xuất phát từ việc sau khi Liên Xô tan rã, phần lớn vũ khí và cơ sở vật chất Hạm đội Biển Đen – một trong những lực lượng chiến lược lớn nhất Hải quân Liên Xô – vẫn nằm trên lãnh thổ Ukraine với tình trạng pháp lý chưa rõ ràng.
Ngày 24 tháng 8 năm 1991, Ukraine, theo "Tuyên bố Độc lập" và kết quả trưng cầu dân ý toàn Ukraine, bắt đầu xây dựng một nhà nước độc lập có chủ quyền, với lực lượng vũ trang riêng làm bảo đảm cho an ninh và toàn vẹn lãnh thổ. Theo nghị quyết của Tối cao Xô viết Ukraine "Về các đơn vị quân đội trên lãnh thổ Ukraine", tất cả các đơn vị quân đội đóng trên lãnh thổ Ukraine đều chính thức thuộc quyền kiểm soát của Tối cao Xô viết Ukraine. Tháng 10 năm 1991, Quốc hội Ukraine đã thông qua quyết định về việc đặt Hạm đội Biển Đen dưới quyền kiểm soát của Ukraine.
Ngày 6 tháng 12, Quốc hội Ukraine đã thông qua luật "Về Lực lượng Vũ trang" và "Về Quốc phòng", chính thức tuyên bố thành lập lực lượng vũ trang quốc gia trên cơ sở các đơn vị thuộc Quân đội Liên Xô từng đóng quân trên lãnh thổ Ukraine.
Ngày 30 tháng 12 năm 1991, tại Minsk, một cuộc gặp gỡ giữa các nguyên thủ quốc gia thuộc Cộng đồng các Quốc gia Độc lập (SNG) đã diễn ra. Trong cuộc họp này, các quốc gia thành viên SNG đã ký kết một loạt văn kiện về các vấn đề quân sự, theo đó Bộ Quốc phòng Liên Xô cũ sẽ bị giải thể và thay vào đó là Bộ Tư lệnh Tối cao Lực lượng Vũ trang SNG. Các quốc gia SNG được quyền thành lập lực lượng vũ trang riêng trên cơ sở các đơn vị quân đội Liên Xô đóng trên lãnh thổ của họ, ngoại trừ những lực lượng được coi là "lực lượng chiến lược" vẫn sẽ thuộc quyền chỉ huy chung của SNG.
Mặc dù Hạm đội Biển Đen có vị thế là một đơn vị chiến lược - tác chiến, chỉ có thể hoạt động hiệu quả khi duy trì được cơ cấu thống nhất, nhưng giới lãnh đạo chính trị Ukraine lại diễn giải các thỏa thuận Minsk theo cách khác và ngay từ đầu đã hướng đến việc chia cắt hạm đội. Điều này vấp phải sự phản đối mạnh mẽ từ phía Nga, đội ngũ chỉ huy và binh sĩ Hạm đội Biển Đen, cũng như phần lớn người dân Crimea và Sevastopol vốn có quan điểm thân Nga. Một cuộc đối đầu kéo dài hơn năm năm đã bắt đầu.
Ngày 5 tháng 4 năm 1992, Tổng thống Ukraine Leonid Kravchuk đã ký Sắc lệnh "Về việc chuyển Hạm đội Biển Đen sang quyền quản lý hành chính của Bộ Quốc phòng Ukraine". Ngày 7 tháng 4 năm 1992, Tổng thống Liên bang Nga Boris Yeltsin đã ban hành Sắc lệnh "Về việc chuyển Hạm đội Biển Đen sang thẩm quyền của Liên bang Nga". "Cuộc chiến sắc lệnh" kết thúc bằng cuộc gặp giữa hai tổng thống vào ngày 23 tháng 6 năm 1992 tại Dagomys. Hai bên đã ký kết một thỏa thuận về việc phát triển hơn nữa quan hệ liên quốc gia, trong đó nhấn mạnh sự cần thiết phải tiếp tục quá trình đàm phán để thành lập Hải quân Nga và Hải quân Ukraine trên cơ sở Hạm đội Biển Đen.
Ngày 3 tháng 8 năm 1992, gần Yalta đã diễn ra cuộc đàm phán cấp cao giữa Nga và Ukraine. Tổng thống hai nước ký kết thỏa thuận về nguyên tắc thành lập Hải quân Nga và Hải quân Ukraine trên cơ sở Hạm đội Biển Đen Liên Xô cũ. Theo thỏa thuận này, Hạm đội Biển Đen trở thành Hạm đội Liên hợp Nga và Ukraine dưới sự chỉ huy chung. Hai bên thống nhất rằng trong vòng ba năm, vấn đề phân chia Hạm đội Biển Đen sẽ được giải quyết.
Tuy nhiên, tình trạng pháp lý chưa rõ ràng của hạm đội tiếp tục là nguồn gốc gây căng thẳng giữa hai quốc gia. Theo các nguồn tin, mối quan hệ giữa quân nhân thuộc hải quân Ukraine và Nga vẫn rất căng thẳng, đôi khi dẫn đến các cuộc đối đầu thể chất. Tình hình trên bán đảo Crimea vào các năm 1993-1994 đứng trước nguy cơ bùng phát xung đột vũ trang giữa Nga và Ukraine.
Sự căng thẳng này dần được giảm bớt nhờ các thỏa thuận song phương giữa Nga và Ukraine, theo đó Hạm đội Biển Đen Liên Xô được chia tách, dẫn đến việc thành lập Hạm đội Biển Đen Nga và Hải quân Ukraine với các căn cứ riêng biệt trên lãnh thổ Ukraine.
Ngày 15 tháng 4 năm 1994, tại Moskva, Tổng thống Nga Boris Yeltsin và Tổng thống Ukraine Leonid Kravchuk ký kết Thỏa thuận về việc giải quyết từng bước vấn đề Hạm đội Biển Đen, theo đó Hải quân Ukraine và Hạm đội Biển Đen Nga được bố trí căn cứ riêng.
Ngày 9 tháng 6 năm 1995, Tổng thống Nga Boris Yeltsin và Tổng thống Ukraine Leonid Kuchma ký kết Thỏa thuận về việc bố trí căn cứ riêng biệt cho Hạm đội Biển Đen Nga và Hải quân Ukraine.
Ngày 28 tháng 5 năm 1997, trong khuôn khổ chuẩn bị ký kết "Hiệp ước lớn" về hữu nghị và hợp tác, các nhà lãnh đạo chính phủ Nga và Ukraine đã ký tại Kyiv ba thỏa thuận liên quan đến Hạm đội Biển Đen:
Thỏa thuận giữa Liên bang Nga và Ukraine về các thông số phân chia Hạm đội Biển Đen, trong đó quy định quy mô Hạm đội Biển Đen Nga là 25.000 quân.
Thỏa thuận giữa Liên bang Nga và Ukraine về quy chế và điều kiện hiện diện Hạm đội Biển Đen Liên bang Nga trên lãnh thổ Ukraine.
Thỏa thuận giữa Chính phủ Liên bang Nga và Chính phủ Ukraine về việc thanh toán liên quan đến việc phân chia Hạm đội Biển Đen và sự hiện diện Hạm đội Biển Đen Liên bang Nga trên lãnh thổ Ukraine.
Kết quả của các cuộc đàm phán về việc phân chia hạm đội, phía Ukraine nhận được 30 tàu chiến và xuồng tuần tra, 1 tàu ngầm, 6 tàu chuyên dụng, cùng với 28 tàu hỗ trợ (tổng cộng 67 chiếc) và 90 máy bay chiến đấu. Trong khi đó, Nga nhận được 338 tàu chiến và tàu hỗ trợ, cùng với 106 máy bay và trực thăng.
Theo "Thỏa thuận về quy chế và điều kiện hiện diện Hạm đội Biển Đen Nga trên lãnh thổ Ukraine", Nga được phép duy trì ba căn cứ trên lãnh thổ Ukraine: Sevastopol (bao gồm các vịnh Sevastopolskaya, Yuzhnaya, Karantinnaya, Kazachya), Feodosia, Nikolayev (tạm thời), nơi đóng và sửa chữa tàu Nga. Nga cũng thuê một số khu vực chiến lược trong 20 năm, bao gồm: Vịnh chính Sevastopolskaya có các bến neo đậu hơn 30 tàu chiến, Vịnh Karantinnaya nơi đóng quân lữ đoàn tàu tên lửa và trường huấn luyện thợ lặn, Vịnh Kazachya nơi đặt lữ đoàn lính thủy đánh bộ, Vịnh Yuzhnaya, Vịnh Streletskaya nơi các tàu hải quân Nga và Ukraine cùng đồn trú.
Nga cũng đã nhận được quyền thuê kho đạn dược chính, căn cứ tên lửa của Hạm đội Biển Đen, bãi tập đổ bộ và hai sân bay: Hvardiiske gần Simferopol và Kacha gần Sevastopol. Ukraine đồng ý để Hạm đội Biển Đen Nga sử dụng các cơ sở hải quân tại Crimea ngoài Sevastopol, bao gồm trung tâm thử nghiệm số 31 ở Feodosia, các trạm liên lạc vô tuyến ở Yalta và Sudak, cũng như một viện điều dưỡng quân sự tại Crimea.
Theo các thỏa thuận, Nga được phép duy trì không quá 25.000 binh sĩ tại Ukraine, 24 hệ thống pháo có cỡ nòng trên 100 mm, 132 xe bọc thép, 22 máy bay chiến đấu không quân hải quân đóng trên đất liền, và số lượng tàu chiến không được vượt quá 388 chiếc. Tại các sân bay thuê ở Hvardiiske và Sevastopol (Kacha), Nga có thể triển khai tối đa 161 máy bay. Nga cũng cam kết không triển khai vũ khí hạt nhân trong thành phần Hạm đội Biển Đen trên lãnh thổ Ukraine.
Các thỏa thuận song phương năm 1997 quy định điều kiện thuê căn cứ Hạm đội Biển Đen trên lãnh thổ Ukraine, bao gồm khoản tiền thuê hàng năm trị giá 97,75 triệu USD, được thanh toán bằng cách Nga giảm nợ công cho Ukraine. Thời hạn đồn trú Hạm đội Biển Đen Nga tại Ukraine được ấn định đến ngày 28/5/2017.
Ukraine đồng ý chuyển giao phần lớn Hạm đội Biển Đen cho Nga, chỉ giữ lại 18% số tàu. Năm 2014, việc kiểm soát căn cứ quân sự tại Sevastopol giúp Nga nhanh chóng chiếm giữ Crimea chỉ trong vài ngày.
Quá trình phân chia di sản Hạm đội Biển Đen Liên Xô cũ và việc hình thành Hải quân Ukraine cùng Hạm đội Biển Đen Nga về cơ bản đã hoàn tất vào năm 2000. Khi đó, vấn đề quy chế Sevastopol với tư cách là căn cứ hải quân chính cả hai hạm đội tại Biển Đen cũng được giải quyết chính thức.
Quan hệ với Gruzia trong những năm đó cũng không suôn sẻ. Từ tháng 11 đến tháng 12 năm 1992, lực lượng Hạm đội Biển Đen, không có sự hỗ trợ nào từ chính quyền Moskva và bất chấp sự phản đối từ chính quyền Gruzia, đã tiến hành sơ tán toàn bộ nhân sự căn cứ hải quân Nga, các gia đình quân nhân và phần lớn dân cư nói tiếng Nga tại thành phố Poti bằng đường biển.