Trữ quân
Trữ quân ở Đông Á > Sách lập cùng Phế trừ

Việc chọn lựa trữ quân, bất kể ở các quốc gia xưng Đế như Trung Quốc, Việt Nam, Nhật Bản hay xưng Vương như Triều Tiên, tất cả các triều đại đều quy định lễ gia phong tước vị chính thức cực kỳ lớn. Trong tất cả lễ gia phong tước vị dành cho các thân phận dưới Vua chúa, chỉ có lễ phong tước cho Chính thất và trữ quân là dùng chữ Lập (立), với ý nghĩa "dựng lên" một địa vị duy nhất hoặc độc nhất có tầm quan trọng. Việc gia phong trữ quân là trọng đại, việc thay đổi trữ quân hoặc bỏ đi trữ quân cũng đều là chuyện đại sự, chữ Hán gọi là Phế trữ (廢儲) hoặc Dịch trữ (易儲), có việc "dựng lên" thì khi bỏ đi cũng thành là "phế dời", cực kỳ khó khăn.
Các triều đại Đông Á đều quy định hết sức bài bản khi gia phong tước vị, ngoại trừ nhận được Ấn (印) hoặc Bảo (寶) được ghi tên tước vị của người đó, thì người được ban tước vị còn có các loại Sách (冊) làm từ ngọc hay vàng, trên đó đều ghi các lời dụ rõ ràng từ Vua chúa lý do chọn người nào làm trữ quân, đồng thời là một bảo chứng cho toàn bộ quốc gia, khi gia phong có thể không được nhận Ấn bảo, nhưng "Sách" thường là thứ bắt buộc để chứng thực việc được gia phong. Đối với tất cả triều đại Đông Á, việc lập trữ quân là một lễ lớn gọi là Đại điển (大典), do vậy thông thường đều dùng "Bảo" cùng "Sách" trong Lễ gia phong, cũng vì vậy mà trong các sách chữ Hán thì việc lập trữ quân được miêu tả bằng các từ như Sách Thái tử (册太子), Sách lập Thái tử (冊立太子), Sách lập Trữ tự (冊立儲嗣) hay Sách lập Đông cung (冊立東宮), cá biệt Nhật Bản có cách gọi Rittaishi no Rei (立太子の礼; りったいしのれい). Bởi vì việc chọn trữ quân là chuyện trọng đại, lễ nghi của gia phong trữ quân đều phải có trình tự kính cáo Tổ tiên trong các tòa Tông miếu của các vị Vua chúa, việc này cùng với đạo lý "Phụng sự Tông miếu" như chọn Chính thất, trong khi gia phong thân vương hay phi tần đều không cần qua chuyện kính cáo Tổ tiên trọng đại như thế này. Sau khi có gia phong chính thức, thì chính là việc ban chiếu cáo cho toàn bộ quốc gia biết chuyện chọn lập trữ quân, và dựa vào tờ tuyên cáo cho thiên hạ mà danh vị của trữ quân mới được xác định chính thức.
Cũng như việc chọn lập trữ quân, việc tiến hành phế bỏ trữ quân cũng đều cần trình tự rạch ròi, kính cáo Tông miếu lý do phế bỏ, đồng thời quan trọng nhất vẫn cần ra chiếu chỉ tuyên bố khắp quốc gia. Bản thân Lê Thái Tông khi chọn Lê Nghi Dân cũng rất không rõ ràng, gần như còn chưa tiến hành lễ Sách lập, tuy nhiên khi ông phế bỏ mẹ của Nghi Dân là Dương Thị Bí và quyết định bỏ đi vị trí Thái tử của Nghi Dân, ông vẫn chiếu cáo đạo dụ khắp thiên hạ. Và vào cùng năm khi chọn Lê Nhân Tông Bang Cơ làm Thái tử, ông liền cho truyền đạo dụ ngay trong cùng năm:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ |  Tháng 3, giáng Dương Thị Bí xuống làm Thứ phụ. Trước đây, Dương Thị Bí sinh con là Nghi Dân, Vua lập làm Thái tử. Dương Thị Bí cậy thế càng lăng loàn kiêu căng. Vua vẫn nín nhịn bao dong, giáng xuống làm Chiêu nghi, muốn cho thị sữa bỏ lỗi lầm. Nhưng Dương Thị Bí lại càng hằn học trong lòng, không kiêng nể gì nữa. Vua cho là Dương Thị Bí đã cố tình như vậy, thì con thị đẻ ra chưa chắc đã là người khá, mới giáng xuống làm Thứ phụ, rồi xuống chiếu nói cho thiên hạ biết là ngôi Thái tử chưa định. Tháng 11, ngày 16, lập Hoàng tử Bang Cơ làm Hoàng thái tử. Xuống chiếu rằng:"Đặt Thái tử để vững gốc rễ, lập con Đích là cho chính danh phận. Đó là mưu xa của Xã tắc, kế lớn của quốn gia. Hoàng tử Bang Cơ, thể chất vàng ngọc, tư thái anh minh, vừa có uy vọng của một bậc quân vương, đáng nhận danh phận là con Đích tôn quý. Vậy sai Nhập nội Đại đô đốc Lê Liệt mang sắc, lập làm Hoàng thái tử". Hoàng thái tử Nghi Dân phong làm Lạng Sơn vương, Hoàng tử Khắc Xương phong làm Tân Bình vương. | ” |
— Trích từ Đại Việt sử ký toàn thư - "Lê Thái Tông Văn Hoàng đế bản kỷ"
Lại lấy ví dụ về sách lập Thái tử thời Nguyễn, Vua Gia Long sau khi quyết định chọn Hoàng tứ tử Đảm (Vua Minh Mạng) làm Hoàng thái tử vào năm thứ 14 (1815), thì sang năm thứ 15 (1816), Hoàng tứ tử được chính thức làm lễ Sách lập làm Hoàng thái tử. Trích từ Đại Nam thực lục, trình tự lễ Sách lập có:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | Tháng 6, ngày Bính Thìn, Hoàng tứ tử lên ở điện Thanh Hòa. Ngày Đinh Tỵ, đem đại lễ sách lập kính cáo ở Thái miếu.  Ngày Kỷ Mùi, nhà vua ngự điện Thái Hòa, sách lập Hoàng tứ tử làm Hoàng thái tử, ban Sách vàng và Ấn vàng. Hoàng thái tử lạy chịu mệnh. Lễ xong, hoàng tử, hoàng tôn, các tông nhân và văn võ trăm quan bưng sách ấn đến điện Thanh Hòa, đặt ở nhà Đoan Bản. Sách văn rằng:"Trẫm nghĩ, Quẻ Chấn tượng trưng con trai trưởng, móng lân khen ngợi giống hiền minh. Nghĩ để mưu hay cho tử tôn, tất phải cậy ở Lệnh tự. Hỡi Hoàng tử ngươi, tính vốn hiền lành, lượng lại rộng rãi. Đức thông minh giữ nết khiêm cung, lòng hiếu hữu ngày thêm cố gắng. Người hiền tuổi lớn, gánh được việc to. Nghĩ ta lận đận cõi Nam, chống chèo trăm trận. Kẻ thù chẳng đội trời chung, mở nước Việt cả khu đất rộng. Xiết bao gian khổ mới có ngày nay. Nghĩ Xã Tắc kế sâu, nguyên lương xứng bực. Chí ta đã định, trăm quan đều theo. Thế nên chọn lấy ngày lành kính cáo Tông miếu, lập ngươi lên làm Hoàng thái tử. Ngươi nên ngày tu thêm đức tốt, chăm lo công việc lâu dài. Để sáng đạo vua tôi cha con, nên công tu tề trị bình, làm vẻ vang cho mệnh lớn của ta". Bố cáo khắp trong ngoài. Chiếu rằng:"Nghĩa xuân thu thống nhất, bắt đầu tự chính danh. Mưu của Thánh nhân về sau, trước hết là lập Tự. Trẫm cả vâng mệnh sáng, giữ lấy nghiệp to. Nghĩ việc lớn thiên hạ, cần được người đứng đầu. Nay có Hoàng tử thông minh nhân hiếu, có thể đảm đương việc nặng. Chí ta định trước, trăm quan cùng theo. Lấy ngày mồng 9 tháng này, kính cáo Thái miếu, ngày 11 sách lập Hoàng thái tử, để chính vị Quốc bổn, và rõ ràng được kẻ nối ngôi. Ôi! Tuổi đã lớn, đức càng cao, vì thiên hạ được người xứng đáng, biển lại nhuần, sao càng sáng, mừng giang sơn hưởng phước lâu dài". Ngày Canh Thân, Hoàng thái tử yết kiến các Miếu và điện Hoàng Nhân. Ngày Quý Hợi, các hoàng tử, hoàng tôn, cùng tông nhân, văn võ quan viên dâng biểu chúc mừng. Ngày sau đến điện Thanh Hòa chúc mừng. | ” |
— Trích lễ sách lập Hoàng tứ tử Đảm (Vua Minh Mạng) làm Hoàng thái tử, Đại Nam thực lục - Đệ nhất kỷ - Quyển LIII, "Thế Tổ Cao Hoàng đế"