Trịnh Doanh
Cai trị Đàng Ngoài > Xây dựng đất nước > Việc thi cử

Triều Lê Trung Hưng từ năm 1677 đã định lệ thi Hương, gọi là thể "tứ trường": do các xã trưởng khảo hạch học trò trong xã mình, chọn những người ưu tú nhất tiến cử lên huyện, huyện lại tuyển những người ấy cho vào thi đủ 4 thể văn bốn kỳ. Người nào đỗ cả 4 kỳ ấy thì được vào thi chung với những người chỉ đỗ 3 kỳ ở các khoa trước, những quyển thi xếp riêng để đưa quan trường xét duyệt; Vì thế, người có văn học ít bị bỏ rơi. Đến năm 1721, bỏ thể lệ khảo hạch ở xã, mà ở huyện cho thi 2 lần về làm thơ và văn sách. Những người vượt qua vòng này được lập thành danh sách rồi lên ti Thừa chính để thi một lần nữa, chia những người đỗ làm 2 hạng sảo thông và thứ thông. Rồi mới đến khoa thi chính thức, người vào hạng sảo thông mà được dự trúng ba kỳ, gọi là "sảo thông sinh đồ", chỉ có "sảo thông sinh đồ" mới được vào thi kỳ đệ tứ. Nếu người "sảo thông" nào khi thi không trúng được ba kỳ, sẽ mất cả "sảo thông". Còn người vào hạng "thứ thông" mà dự trúng ba kỳ chỉ được là "sinh đồ", mà không được vào thi kỳ thứ 4. Đến khoa sau, những sinh đồ này lại được khảo lại một lần nữa, người nào dự trúng mới được cùng hạng "sảo thông sinh đồ" vào thi đối sách kỳ đệ tứ. Vì thế, học trò tranh nhau nhận "sảo thông" là hạng hơn. Đến năm 1741, triều đình bàn khôi phục chế độ tứ trường mà bỏ phép sảo thông. Do đấy, con em nhà quyền thế nào cậy có thể dùng tiền tài và quan hệ để mua chức.
Về sau triều đình nhận ra tai hại ấy, nên Trịnh Doanh lại bỏ phép thi "tứ trường", cho khôi phục lại phép thi "sảo thông" vào năm 1747. Cũng trong kỳ thi năm ấy, vì nghi ngờ có chuyện gian lận, nên Chúa lại cho phúc khảo cống sĩ ở Trung Sa; nhưng vì thời buổi loạn lại nên chỉ loại bớt có 2, 3 phần mười mà thôi.
Đến năm thứ 1750, Chúa theo  lời bàn của Đỗ Thế Giai, thay đổi phép thi, ở huyện khảo hạch hai lần, tùy theo huyện lớn huyện nhỏ mà lấy số người thi đỗ khác nhau, người trúng tuyển gọi là cử tri. Ngoài ra, con trai từ 10 tuổi trở lên, nếu mà nộp 3 quan tiền thì được miễn kỳ khảo hạch này, gọi là tiền thông kinh. Những người được vào thi theo cách ấy, dân gian thường gọi họ là "sinh đồ ba quan". Đó là do thời buổi khó khăn nên nhà nước cần có nhiều tiền để phục vụ cho việc đánh dẹp. Bởi thế tệ nạn xảy ra. Sách Cương mục chép rằng
Năm 1753, do Nguyễn Công Thái được bổ dụng làm Tham tụng, lại khuyên Chúa bỏ lệ tiền thông kinh. Đến năm 1765, Công Thái bị bãi chức, Đỗ Thế Giai lên thay lại cho khôi phục thể lệ thông kinh này:  huyện lớn lấy 70 người, huyện vừa 50 người, huyện nhỏ 40 người, người nào khảo hạch không trúng, theo thể lệ nộp tiền thông kinh, cũng được vào thi.
Hiện tượng gian lận thi cử, tư túi nâng đỡ cho người thân thích vẫn tồn tại trong thời kỳ này, thậm chí bê bối này còn dính dáng tới tận phủ Chúa. Sách Vũ trung tùy bút của Phạm Đình Hổ kể lại sự tích khoa thi năm Giáp Tuất (1754), khi đó bà vợ cả của Chúa, tức Chính phi Nguyễn Thị Ngọc Vinh, người xã Thịnh Mỹ, huyện Lôi Dương, trấn Thanh Hoa có người em là Nguyễn Mậu Dĩnh, vốn không mấy thực tài, cũng tham gia vào kì thi ấy. Chính phi đã mật bảo kẻ lại phòng chuyên làm nhiệm vụ trong trường thi tìm quyển của Mậu Dĩnh đánh dấu để giám khảo biết. Vì thế Mậu Dĩnh vượt qua được cả 3 kỳ khảo hạch đầu trong tứ trường. Nhưng đến kỳ thứ 4, thì bài của Dĩnh không hiểu sao đã bị đánh rớt. Chính phi bèn xin với Chúa cho lấy những quyển văn chương uẩn súc trong các bài thi hỏng đem tiến trình, cho mình rút lấy một quyển với lý do cho rộng đường cầu lấy nhân tài. Chúa vẫn theo lời bà phi, đem những bài đánh hỏng cho bà rút. Bài của Mậu Dĩnh được dặn là đánh dấu đặc biệt, nhưng người lại phòng do hoang mang chỉ nhớ tên Dĩnh, vì thế đánh nhầm vào một sĩ tử là Võ Huy Dĩnh, kết quả Huy Dĩnh là người được trúng cách. Tác giả Phạm Đình Hổ cho rằng đây là chuyện "học tài thi phận", có khi thi đỗ cũng là nhờ may mắn.