Suy ngẫm về Triết học Tiên khởi
Các tự luận > Tự luận IV: Về đúng và sai

Các kết luận của các Tự luận khác rằng cả "tôi" và "Chúa trời" đều tồn tại dẫn đến một vấn đề khác:
Nếu Chúa trời nhân hậu vô cùng và là nguồn gốc của mọi điều thiện, thì bằng cách nào mà sai lầm và lừa dối lại có chỗ để tồn tại? Descartes cố gắng trả lời câu hỏi này trong Tự luận IV.
...nếu tôi có được mọi thứ trong tôi từ nơi Chúa trời và Ngài đã không cho tôi khả năng lầm lỗi, thì có vẻ là tôi không bao giờ có thể lầm lỗi.
Descartes, Tự luận IV: Về đúng và sai
Dàn lý lẽ của ông tập trung vào Cây sự sống (Great Chain of Being - scala naturae), trong đó cái thiện hoàn hảo của Chúa trời tương ứng với thực thể hoàn thiện của Ngài. Còn đầu kia của thước đo là sự trống rỗng hoàn toàn, đó cũng chính là cực điểm của cái ác. Do đó, con người là một trung gian ở giữa hai cực điểm đó, không "thực" hay "thiện" bằng Chúa trời, nhưng "thực" và "thiện" hơn sự trống rỗng. Do đó, lầm lỗi (như là một phần của cái ác) không phải là một thực tại tích cực, nó chỉ là sự vắng mặt của cái đúng. Theo cách đó, sự tồn tại của nó là được phép trong hoàn cảnh của một vị Chúa trời không bao giờ lầm lỗi.
Tôi nhận thấy rằng tôi là "trung gian" giữa Chúa trời và sự trống rỗng, giữa thực thể tối cao và phi thực thể. Do tôi là sáng tạo của thực thể tối cao, không có gì trong tôi chịu trách nhiệm về việc tôi bị lừa dối hoặc bị đưa đến chỗ phạm sai lầm. Nhưng vì lý do nào đó mà tôi cũng có phần trong hư vô hay cái phi thực thể, nghĩa là do tôi khác với chính thực thể tối cao và còn thiếu nhiều thứ, nên chuyện tôi phạm sai lầm là không có gì đáng ngạc nhiên. Do vậy, tôi hiểu rằng bản thân sai lầm là một sự thiếu hụt chứ không phải là một cái có thực và phụ thuộc vào Chúa trời. Từ đó, tôi hiểu rằng tôi có thể lầm lỗi nhưng không phải vì Chúa đã cho tôi một khả năng đặc biệt để làm điều đó, mà là tôi rơi vào lầm lỗi là do năng lực Chúa trời đã ban tặng để phân biệt đúng sai không phải là vô hạn.
Descartes, Tự luận IV: Về đúng và sai
Descartes còn thừa nhận hai điểm có thể cho phép khả năng ông có thể sai lầm. Trước hết, ông ghi nhận rằng rất có thể tri thức hạn chế của ông ngăn cản ông hiểu được tại sao Chúa trời lại quyết định tạo ra ông theo cách mà ông có thể phạm sai lầm. Nếu ông có thể thấy những gì Chúa thấy, với một tầm nhìn vô tận và đầy đủ, có lẽ ông sẽ có thể đánh giá được khả năng phạm lỗi của mình là lựa chọn tốt nhất. Ông dùng điểm này để tấn công cấu trúc nguyên nhân Aristotle. Như Aristotle đã miêu tả, nguyên nhân cuối cùng của một đối tượng là nguyên do để nó tồn tại. Nhưng Descartes khẳng định rằng vì ông không có khả năng thấu hiểu tâm thức của Chúa trời, nên qua khoa học ta không thể hiểu được hoàn toàn nguyên do (tại sao) mà chỉ có thể hiểu được cơ chế (bằng cách nào).
...Tôi nhận ra rằng tôi không nên ngạc nhiên về việc Chúa trời làm những điều mà tôi không thể giải thích. Tôi không nên nghi ngờ sự tồn tại của Ngài chỉ vì đôi khi tôi không thể hiểu được vì sao hay bằng cách nào Ngài đã tạo ra cái gì đó. Tôi hiểu rằng bản chất của tôi yếu kém và có hạn, trong khi bản chất của Chúa trời vĩ đại, vô tận và không thể hình dung nổi. Do đó, tôi không còn gặp khó khăn gì khi hiểu ra rằng có vô vàn sự việc nằm dưới quyền năng của Ngài mà nguyên do của chúng vượt ra ngoài khả năng của tâm thức tôi. Chỉ riêng suy xét này đã đủ để thuyết phục tôi rằng việc giải thích các sự vật vật lý trong tự nhiên theo mục đích của chúng là vô dụng. Sẽ là quá liều lĩnh nếu tôi cho rằng mình có thể khám phá được mục đích của Chúa trời.
Descartes, Tự luận IV: Về đúng và sai
Thứ hai, ông nhận ra rằng Chúa trời có khả năng sáng tạo nhiều thứ mà ông chắc chỉ là một phần của chúng. Có lẽ sai sót chỉ biểu hiện khi nhìn từng cá thể và được hóa giải khi nhìn toàn thể.
...khi muốn xét xem các tạo vật của Chúa trời hoàn hảo đến đâu, ta cần nhìn tất cả cùng một lúc chứ không phải riêng lẻ từng tạo vật. Vì cùng một đối tượng, nó có thể rất không hoàn hảo nếu chỉ có một mình trong thế giới, nhưng lại có thể hoàn hảo khi được xem là một phần của cả vũ trụ. Tất nhiên, do mục đích của tôi là nghi ngờ mọi thứ, tôi chưa biết chắc rằng còn có cái gì khác tồn tại bên cạnh tôi và Chúa trời. Nhưng khi xét đến quyền năng vĩ đại của Chúa, tôi không thể phủ nhận rằng Ngài đã tạo ra, hoặc ít nhất cũng có thể tạo ra, nhiều thứ khác. Và do vậy, tôi có thể giữ một vị trí là một phần của cái toàn thể vĩ đại của các tạo vật của Ngài.
Descartes, Tự luận IV: Về đúng và sai
Cuối cùng, Tự luận IV quy nguồn gốc của sai lầm cho sự không nhất quán giữa hai tặng phẩm thần thánh: hiểu biết và ý nguyện. Hiểu biết được cho dưới một dạng không hoàn chỉnh, trong khi về bản chất, ý nguyện chỉ có thể được cho một cách hoàn chỉnh hoặc không được cho. Nếu một người thu được một số hiểu biết nhất định và sau đó "chọn" cách hành động ra ngoài hiểu biết đó, thì người đó phạm sai lầm. Do đó, cả hai tặng phẩm của Chúa trời (hiểu biết và ý nguyện) luôn luôn là điều tốt đẹp, chỉ có việc anh ta sử dụng không đúng đắn mới là sai lầm.
Nếu tôi tạm hoãn việc đánh giá một vật khi tôi chưa lĩnh hội về nó một cách rõ ràng và xác thực, rõ ràng tôi đã làm đúng và không bị lừa dối. Còn nếu tôi hoặc khẳng định hoặc phủ nhận nó, thì tôi đã không sử dụng đúng đắn ý nguyện tự do của mình. Nếu tôi khẳng định một điều sai, rõ ràng tôi đã bị lừa dối. Còn nếu điều tôi đang đánh giá là đúng, nhưng tôi lại lỡ bỏ qua nó, thì tôi vẫn là người có lỗi. Vì ánh sáng tự nhiên khẳng định rằng năng lực tri giác của hiểu biết phải luôn luôn đi trước quyết định của ý nguyện. Nằm trong việc dùng lầm ý nguyện tự do này là sự thiếu hụt mà chính nó là cái cấu thành lầm lỗi.  Và tôi vẫn khẳng định rằng sự thiếu hụt này nằm trong hành động xuất phát từ chính tôi, chứ không nằm trong năng lực ý nguyện của tôi mà Chúa trời đã ban tặng, hoặc ngay cả trong hành động xuất phát từ Ngài.
Descartes, Meditation IV: Tự luận IV: Về đúng và sai