Âm dương lịch
Xác định tháng nhuận

Tháng nhuận là tháng không chứa Trung khí. Trong danh sách 24 tiết khí dưới đây:
- Đông chí
- Tiểu hàn
- Đại hàn
- Lập xuân
- Vũ thủy
- Kinh trập
- Xuân phân
- Thanh minh
- Cốc vũ
- Lập hạ
- Tiểu mãn
- Mang chủng
- Hạ chí
- Tiểu thử
- Đại thử
- Lập thu
- Xử thử
- Bạch lộ
- Thu phân
- Hàn lộ
- Sương giáng
- Lập đông
- Tiểu tuyết
- Đại tuyết
Những tiết khí ghi bằng chữ in đậm gọi là các trung khí, các tiết xen kẽ gọi là các tiểu khí.
Khi xác định tháng nhuận trong lịch âm dương, cần lưu ý những vấn đề sau:
- Thời điểm xảy ra điểm Sóc
- Thời điểm xảy ra Trung khí
- Khoảng cách giữa 2 tháng Tý (tức tháng 11 âm lịch - tháng chứa ngày Đông chí)
Trước hết, định nghĩa tháng là thời gian từ ngày mà mặt trăng hoàn toàn tối (gọi là ngày sóc, ngược với rằm là lúc trăng tròn nhất) đến lúc nó đi quanh trái đất đúng một vòng, nghĩa là từ ngày sóc đến ngày sóc kế tiếp. Thời điểm mặt trăng hoàn toàn tối (tức điểm Sóc) rơi vào ngày nào, thì mùng 1 tháng âm lịch bắt đầu vào ngày đó.
Tiếp theo, tháng chứa ngày đông chí đặt là tháng Tý, tức là con giáp đầu tiên trong 12 con giáp (thứ tự là Tý, Sửu, Dần, Mão, Thìn, Tỵ, Ngọ, Mùi, Thân, Dậu, Tuất, Hợi). Giữa hai tháng Tý liên tiếp có thể có 11 hay 12 tháng, vì giữa 2 ngày đông chí là hơn 365 ngày, trong khi 12 tháng mặt trăng chỉ có hơn 354 ngày. Quy luật xác định tháng nhuận như sau:
- Lấy ra 2 điểm Sóc: Sóc A ngay trước ngày Đông chí thứ nhất, và Sóc B ngay trước ngày Đông chí thứ hai. Nếu điểm Sóc và trung khí Đông chí xảy ra trong cùng 1 ngày, thì tính luôn ngày đó là Sóc A hoặc B.
- Nếu giữa hai điểm Sóc có từ 353-355 ngày, năm ấy là năm bình thường, có 12 tháng đặt tên lần lượt theo 12 con giáp. Xem ví dụ 1.
- Nếu giữa hai điểm Sóc có từ 383-385 ngày, năm đó là năm nhuận, có 13 tháng. Vì một năm dương lịch có 12 trung khí nên nếu một năm âm lịch có đến 13 tháng, ắt sẽ có một tháng nào đó không chứa ngày trung khí nào, tháng đó sẽ lấy làm tháng nhuận, được đặt tên theo tháng liền trước nó, và cộng thêm chữ nhuận. Thí dụ nếu sau tháng Thìn là một tháng không chứa trung khí, tháng đó sẽ là tháng Thìn nhuận. Bằng cách này, ta có đúng 7 năm nhuận trong 19 năm. Xem ví dụ 2 và 3.
Ví dụ 1: Âm lịch năm 1984. Chúng ta áp dụng quy luật trên để tính âm lịch Việt Nam năm 1984.
- Sóc A (ngay trước Đông chí năm 1983) rơi vào ngày 4/12/1983, Sóc B (ngay trước Đông chí năm 1984) vào ngày 23/11/1984.
   - Giữa A và B là khoảng 355 ngày, như thế năm âm lịch 1984 là năm bình thường. Tháng 11 âm lịch của năm trước kéo dài từ 4/12/1983 đến 2/1/1984, tháng 12 âm từ 3/1/1984 đến 1/2/1984, tháng Giêng từ 2/2/1984 đến 1/3/1984 v.v.
Ví dụ 2: Âm lịch năm 2004
- Sóc A - ngay trước Đông chí 2003 - rơi vào ngày 23/11/2003. Sóc B (ngay trước Đông chí năm 2004) rơi vào ngày 12/12/2004.
   - Giữa 2 ngày này là khoảng 385 ngày, như vậy năm âm lịch 2004 là năm nhuận. Tháng 11 âm của năm 2003 bắt đầu vào ngày chứa Sóc A, tức ngày 23/11/2003.
   - Tháng âm lịch đầu tiên sau Đông chí mà không chứa Trung khí là tháng từ 21/3/2004 đến 18/4/2004 (Xuân phân rơi vào 20/3/2004, còn Cốc vũ là 19/4/2004). Như thế tháng ấy là tháng nhuận.
   - Từ 23/11/2003 đến 21/3/2004 là khoảng 120 ngày, tức 4 tháng âm lịch: tháng 11, 12, 1 và 2. Như vậy năm 2004 có tháng 2 nhuận.
Ví dụ 3: Âm lịch năm 2014
- Sóc A - ngay trước Đông chí 2013 - rơi vào ngày 3/12/2013. Sóc B xảy ra trùng ngày với trung khí Đông chí năm 2014 (22/12/2014).
   - Giữa 2 ngày này là khoảng 385 ngày, như vậy năm âm lịch 2014 là năm nhuận.
   - Tháng âm lịch đầu tiên sau Đông chí mà không chứa Trung khí là tháng từ 24/10/2014 đến 21/11/2014 (Sương giáng rơi vào ngày 23/10/2014, còn Tiểu tuyết rơi vào ngày 22/11/2014). Như thế tháng ấy là tháng nhuận.
Tuy nhiên, không phải lúc nào các tháng không chứa trung khí cũng được coi là tháng nhuận, vì có những trường hợp 1 năm âm lịch có nhiều tháng không chứa trung khí, nhưng chỉ 1 trong số đó được tính là tháng nhuận. Quy luật xác định tháng nhuận được bổ sung như sau:
- Nếu trong năm bình thường xuất hiện tháng không chứa Trung khí, tháng đó không được tính là tháng nhuận. Xem ví dụ 4.
- Nếu nhiều tháng trong năm nhuận không có Trung khí, thì chỉ tháng đầu tiên sau Đông chí là tháng nhuận. Xem ví dụ 5.
Ví dụ 4: Âm lịch năm 2033
- Sóc A - ngay trước Đông chí 2032 - rơi vào ngày 3/12/2032. Sóc B (ngay trước Đông chí năm 2033) rơi vào ngày 22/11/2033.
   - Giữa 2 điểm Sóc là 355 ngày, như vậy năm này là năm bình thường.
   - Trong 355 ngày đó chỉ có 1 tháng không chứa Trung khí, là tháng từ 23/9/2033 đến 22/10/2033 (Thu phân rơi vào ngày 22/9/2033, còn Sương giáng rơi vào ngày 23/10/2033). Nhưng do đây là năm bình thường nên không tính là tháng nhuận. Thay vì đặt tên là tháng 8 nhuận thì tháng này được đặt tên là tháng 9 (tháng tiếp theo). Việc này nhằm đảm bảo tháng chứa Đông chí tiếp theo vẫn là tháng 11 âm lịch.
Ví dụ 5: Âm lịch năm 2034
- Sóc A - ngay trước Đông chí 2033 - rơi vào ngày 22/11/2033. Sóc B (ngay trước Đông chí năm 2034) rơi vào ngày 11/12/2034.
   - Giữa 2 điểm Sóc là 385 ngày, như vậy năm này là năm nhuận.
   - Trong 385 ngày đó có 2 tháng không chứa Trung khí:
     * Tháng từ 22/12/2033 đến 19/1/2034 (Đông chí rơi vào ngày 21/12/2033, còn Đại hàn rơi vào ngày 20/1/2034).
     * Tháng từ 19/2/2034 đến 19/3/2034 (Vũ thủy rơi vào ngày 18/2/2034, còn Xuân phân rơi vào ngày 20/3/2034).
   - Trong đó, tháng từ 22/12/2033 đến 19/1/2034 là tháng đầu tiên sau Đông chí mà không chứa Trung khí, nên chỉ tháng này là tháng nhuận, còn tháng còn lại không tính là nhuận.
Khi tính ngày Sóc và ngày chứa Trung khí, bạn cần lưu ý xem xét chính xác múi giờ, vì điểm Sóc (ngày đầu tháng âm lịch) cũng như điểm Trung khí có thể xảy ra ở những ngày khác nhau, tùy theo múi giờ mà bạn sử dụng. Đây là lý do tại sao có một vài điểm khác nhau giữa lịch Việt Nam và lịch Trung Quốc. Ví dụ, có một thời điểm Sóc được ghi nhận theo múi giờ GMT+0 vào lúc 16:24 ngày 18/02/yyyy, thì theo giờ Việt Nam (GMT+7, kinh tuyến 105° đông) sẽ là 23:24 cùng ngày, do đó mùng 1 tháng âm lịch của Việt Nam sẽ rơi vào ngày 18/02/yyyy. Tuy nhiên theo giờ Bắc Kinh (GMT+8, kinh tuyến 120° đông) thì Sóc rơi vào lúc 00:24 ngày 19/02/yyyy, do đó tháng âm lịch của Trung Quốc lại bắt đầu từ ngày 19/02/yyyy, chậm hơn lịch Việt Nam 1 ngày. Trong quá khứ, đã từng có thời điểm tháng nhuận theo lịch Việt Nam và Trung Quốc khác nhau, thậm chí đã từng có thời điểm khoảng cách giữa 2 tháng Tý theo lịch âm dương của 2 nước khác nhau, dẫn đến việc có những năm mà Việt Nam và Trung Quốc ăn Tết lệch nhau tận 1 tháng.