Triết học phương Tây
Triết học thế kỷ 19 > Chủ nghĩa Công lợi tại Anh quốc > Jeremy Bentham

Jeremy Bentham (1748–1832) sống trong một thời kỳ tương đối khủng hoảng về mặt chính trị: ông đã chứng kiến cuộc Cách mạng Mỹ, Cách mạng Pháp, Chiến tranh Napoleon và những cải tổ quyền lực tại nước Anh. Ông cho rằng, căn nguyên của những bất ổn chính trị này là sự hỗn loạn trong hệ thống luật pháp và cấu trúc xã hội. Mong muốn giải quyết vấn đề này, Bentham tạo ra một hệ thống triết học đạo đức và chính trị mới, nay được biết đến với tên gọi: chủ nghĩa Công lợi (en. Utilitarianism).
Bentham viết: "Tự nhiên đã đặt con người ta vào sự quản lý của hai chúa tể vĩ đại nhất: đau khổ và hạnh phúc." Đau khổ và hạnh phúc, theo ông, chính là hai động lực chi phối hành vi của con người. Nếu ta đào đủ sâu vào động cơ trong mọi hành động, ta có thể thấy rằng: con người luôn tìm cách đạt đến hạnh phúc và né tránh đau khổ. Từ đây, Bentham xây dựng học thuyết đạo đức của ông: tính đúng đắn (về mặt đạo đức) của một hành động được đánh giá dựa trên lượng hạnh phúc hoặc đau khổ mà nó tạo ra.
Khi lấy hạnh phúc và đau khổ làm chuẩn mực như vậy, một hành động sẽ được đánh giá dựa trên kết quả (hoặc hậu quả, hệ quả) mà nó mang lại. Điều này làm cho luân lý kiểu Công lợi thuộc vào nhóm luân lý hệ quả luận (en. Consequentialism) hay mục đích luận, trái với luân lý nghĩa vụ luận giống như của Kant. Nếu như những người theo kiểu luân lý nghĩa vụ cho rằng: có những hành vi về bản chất là sai trái và không được thực hiện dù bất cứ hoàn cảnh nào thì luân lý hệ quả đánh giá mọi hành động dựa trên tác động của chúng và không có gì nằm ngoài quy tắc này. Một ví dụ để làm rõ hơn sự khác nhau giữa hai hệ đạo đức này, trước một thông tin: "hoàng đế Nero có thể đã giết hàng nghìn công dân vô tội", những người theo hệ đạo đức tuyệt đối (nghĩa vụ) có thể ngay lập tức khẳng định: đó là một "hành động xấu xa và độc ác", còn những người ở đạo đức hệ quả sẽ tiếp tục hỏi thêm các thông tin như là: "Hệ quả của cuộc thảm sát này là gì? Nếu những người đó tiếp tục sống thì sẽ có chuyện gì xảy ra?..." trước khi đánh giá hành động này.
Để hỗ trợ cho việc định lượng hạnh phúc nhằm đánh giá hành động, Bentham đã đề ra một thuật toán hạnh phúc (en. Felicific Calculus). Theo đó hạnh phúc sẽ được đánh giá theo bảy tiêu chí là: cường độ, thời lượng, sự xác định hoặc bất định, khoảng cách, độ phong phú, độ thuần khiết và phạm vi lan tỏa. Dù chủ nghĩa vị lợi của ông thoạt nghe có vẻ giống với chủ nghĩa khoái lạc nhưng thực tế thì không hẳn là vậy, chẳng hạn: nếu một cậu sinh viên quyết định đi chơi và tiệc tùng trong vòng một tuần trước ngày thi, anh ta có thể đạt được sự vui vẻ tức thời, nhưng anh ấy (rất nhiều khả năng) sẽ bị trượt bài kiểm tra và do vậy sẽ gặp nhiều đau khổ hơn trong thời gian dài hơn. Nếu tuân thủ theo phép tính của Bentham, ta cũng phải xét cả những yếu tố bổ sung, không tức thì (như "trượt kiểm tra" trong ví dụ ở trên, thứ sẽ gây ra rất nhiều đau khổ) trước khi đưa ra quyết định. Sau khi hoàn thành phép tính, giá trị hạnh phúc mà ta thu được sẽ là thước đo duy nhất để đánh giá một hành động, Bentham nói:
Gạt đi tất cả các định kiến, trò chơi đính ghim của trẻ con cũng có giá trị ngang bằng với nghệ thuật và khoa học của âm nhạc và thi ca. Nếu trò đính ghim tạo ra nhiều hạnh phúc hơn, nó còn mang nhiều giá trị hơn hai thứ kia.
Bentham đã nỗ lực xây dựng một hệ thống luân lý đơn giản hơn, thực tế hơn và có tính định lượng. Sử dụng thuật toán của ông, nếu có đầy đủ dữ kiện thì ta có thể đưa ra quyết định một cách chính xác và hợp lý nhất. Mặc dù nguyên lý căn bản là đúng như Bentham đã chỉ ra, mọi chuyện trong cuộc sống xem ra không đơn giản như ông nghĩ.