Suy ngẫm về Triết học Tiên khởi
Các tự luận > Tự luận V: Về bản chất của các đối tượng vật chất và bàn thêm về sự tồn tại của Chúa trời

Tự luận V mở đầu với mục đích mở rộng "những điều đã biết" về Chúa trời và bản thân để bao hàm cả các đối tượng vật chất bên ngoài. Descartes để dành phần này cho Tự luận V thay cho một điều mà ông cho là nền tảng hơn nhưng theo cùng một hướng: bàn luận về các ý niệm về các sự vật ngoại vi đó. Trong quá trình đó, ông tình cờ gặp một chứng minh logic khác về sự tồn tại của Chúa trời.
...trước khi hỏi xem ngoài tôi còn tồn tại sự vật nào không, tôi cần cân nhắc các ý niệm trong tư duy của tôi về các sự vật đó, xem ý niệm nào rõ ràng, ý niệm nào mơ hồ.
Descartes, Tự luận V: Về bản chất của các đối tượng vật chất và bàn thêm về sự tồn tại của Chúa trời
Trong khi cân nhắc các ý niệm về các sự vật bên ngoài này, Descartes nhận ra rằng chúng có thể được chia thành hai nhóm: các ý niệm rõ ràng xác thực, và các ý niệm lộn xộn mơ hồ. Nhóm thứ nhất bao gồm các ý niệm về sự mở rộng, khoảng thời gian và chuyển động. Các ý niệm hình học này không thể bị hiểu sai hoặc bị kết hợp theo một cách làm cho chúng trở nên sai. Ví dụ, nếu ta xây dựng ý niệm về một sinh vật có cái đầu của hươu cao cổ, thân của sư tử và đuôi của một con hải ly, và nếu câu hỏi đặt ra là sinh vật này có ruột già hay không, thì người ta sẽ phải bịa ra câu trả lời. Nhưng, cho dù ta kết hợp hoặc sắp xếp các tính chất toán học như thế nào đi nữa, tổng ba góc của một tam giác vẫn là 180 độ và cạnh lớn nhất vẫn luôn luôn đối diện góc lớn nhất. Do vậy, Descartes phát hiện ra rằng các chân lý này có bản chất của chính mình và hoàn toàn độc lập với suy nghĩ hay kiến giải của con người.
...Tôi tìm thấy trong bản thân tôi vô số ý niệm về những sự vật mà dù chúng có thể không tồn tại bên ngoài tôi nhưng ta không thể nói rằng chúng không là gì cả. Tuy tôi có một chút điều khiển đối với các suy nghĩ của mình về những sự vật này, nhưng tôi không thể bịa ra chúng, chúng có bản chất thực và bất biến của chính mình. Chẳng hạn, giả sử tôi có một hình ảnh tư duy về một tam giác. Tuy rằng một hình vẽ như vậy có thể không tồn tại hoặc chưa từng tồn tại bên ngoài suy nghĩ của tôi, nhưng hình đó có một bản chất cố định, bất biến và vĩnh cửu. Bản chất đó không phải do tôi tạo ra và không hề phụ thuộc vào tâm thức của tôi.
Descartes, Tự luận V: Về bản chất của các đối tượng vật chất và bàn thêm về sự tồn tại của Chúa trời
Trong khi suy nghĩ về sự độc lập của các ý niệm về các đối tượng ngoại vi này, Descartes nhận ra rằng ông chắc chắn về Chúa trời bao nhiêu thì cũng chắc chắn về các khái niệm toán học này bấy nhiêu. Ông khẳng định rằng điều này là tự nhiên, vì chỉ có các ý niệm về Chúa trời mới hàm ý sự tồn tại của Chúa. Ông sử dụng ví dụ về một ngọn núi và một thung lũng. Tuy người ta không thể hình dung một ngọn núi không có thung lũng, điều đó không có nghĩa rằng tồn tại một ngọn núi hay một thung lũng nào đó. Tuy nhiên, điều đó lại có nghĩa rằng núi và thung lũng là không thể tách rời, cho dùng chúng có tồn tại hay không. Còn khi tôi không thể hình dung Chúa trời mà lại cho rằng Chúa không tồn tại, điều đó có nghĩa sự tồn tại không thể tách rời khỏi Ngài. Nói một cách đơn giản, lý lẽ của ông được sắp xếp như sau:
Chúa trời được định nghĩa như là một thực thể vô cùng hoàn hảo.
Sự hoàn hảo bao hàm sự tồn tại.
Vậy, Chúa trời tồn tại.
Tuy Descartes đã khẳng định sự tồn tại của Chúa qua các lý lẽ trước, lý lẽ này cho phép ông giải quyết được bất cứ sự không hài lòng nào mà ông đã có thể có đối với tiêu chí của ông về sự "rõ ràng và xác thực" của sự thật. Với việc sự tồn tại của Chúa trời đã được khẳng định, mọi nghi vấn rằng những gì ta đã từng nghĩ là thực chứ không phải một giấc mơ có thể được loại bỏ. Khi đã nhận thức được điều này, Descartes khẳng định rằng nếu không có tri thức chắc chắn này về sự tồn tại của một thực thể hoàn hảo và tối cao, sự đảm bảo cho bất kỳ một sự thật nào cũng là không thể.
Do đó, tôi thấy rõ ràng rằng độ chắc chắn và tính chân thực của toàn bộ khoa học chỉ phụ thuộc vào tri thức về vị Chúa trời đích thực, đến mức khi tôi chưa biết về Ngài, tôi đã không thể có được tri thức hoàn hảo về bất cứ điều gì. Và giờ đây, khi tôi đã biết về Ngài, tôi sở hữu phương tiện để đạt được tri thức hoàn hảo về vô số vấn đề, không chỉ về Chúa trời và các thực thể trí tuệ khác mà còn về bản chất của các đối tượng vật lý, vì đó là đối tượng của toán học thuần túy - ngành khoa học không quan tâm đến chuyện chúng có tồn tại hay không.
Descartes, Tự luận V: Về bản chất của các đối tượng vật chất và bàn thêm về sự tồn tại của Chúa trời