Lê Kiện
Hậu thế

Ở làng Bà Nga, gia quyến Kinh vương Lê Kiện chỉ sống cuộc đời ẩn dật, bảo toàn tính mạng, cùng chăm lo cho nhau. Sau này con Lê Kiện là Lê triều Hoàng tôn Lê Duy Tĩnh (hiệu Năng An) có hai con trai, gồm Lê Duy Thành (hiệu Phúc Thành, gọi là Lê Phúc Thành tiên sinh) và Lê Duy Đức (hiệu Phúc Đức, gọi là Lê Phúc Đức). Ông Lê Duy Thành có vợ tên Lê Thị Cơ, tên Diệu Cơ; ông Thành, bà Cơ lại sinh được một Bá tử, tên Lê Duy Giáp và một hoàng nữ, tên Lê Thị Quế; Lê Duy Đức thì không có con nối dõi.
Với mong ước các đời sau có một tương lai tươi sáng, được che chở vững chắc, mang lại danh thơm trong dân chúng và có thể góp phần chấn hưng cho hoàng tộc; cho rằng lấy chữ Quang trong mệnh danh của Kinh vương Lê Kiện là phù hợp. Do đó, Lê Duy Tĩnh đặt tên cho cháu trai (sinh ngày 07 tháng 7 năm 1584, âm lịch) của mình Lê Duy Giáp là Lê Quang Giáp, hiệu Quang Diệu; cháu gái Lê Thị Quế, đặt hiệu là Quế Hoa (vừa hồng, vừa thơm), còn gọi là Quế Hoa Nương.
Theo Gia phả họ Lê Quang, thì Lê Quang Giáp là một người "Dũng lược hơn người, tài kiêm văn võ". Đến đời Lê Thần Tông – Niên hiệu Đức Long (1629–1635), năm thứ sáu (1635), tức năm ông 51 tuổi, ông là Vũ bạt tụy Đồng tiến sĩ xuất thân.
Sự kiện, vào ngày 30 tháng 12 năm Dương Hòa thứ 3 (1637), Giang Văn Minh và Thiêm đô ngự sử Nguyễn Duy Hiểu được vua cử làm Chánh sứ cùng với 4 phó sứ là: Nguyễn Quang Minh, Trần Nghi, Nguyễn Bình và Thân Khuê dẫn đầu hai đoàn sứ bộ sang cầu phong và tuế cống nhà Minh. Do Minh Tư Tông muốn ngăn trở việc công nhận sự chính thống của nhà Hậu Lê và bãi bỏ công nhận ngoại giao với nhà Mạc, đã tìm cách gây khó. Biết được việc đó, giữa triều đình nhà Minh, sứ thần Giang Văn Minh đã mạnh mẽ đáp trả thẳng vào mặt hoàng đế Minh Tư Tông trước đông đảo văn võ bá quan và sứ bộ các nước. Vua Minh bừng bừng lửa giận quên mất thể diện thiên triều, bất chấp luật lệ bang giao, đã trả thù, hành hình, giết sứ thần An Nam (năm 1638).
Đến tháng tư, năm thứ hai (1644), niên hiệu Phúc Thái (1643–1649), đời Lê Chân Tông, Lê Thần Tông làm Thái thượng hoàng; Lê Quang Giáp 60 tuổi, trong một sự kiện, ông được vua Lê Chân Tông có sắc phong là Trung Đẳng Thần do ông là người có tài về nhân sự, ngoại giao; có công lớn trong việc khai khẩn đất đai, tạo phước trong dân chúng. Cùng năm này, Lê Quang Giáp cùng với Trần Cừ và đoàn tùy tùng đi sứ nhà Minh, vua Minh Tư Tông cử Hàm Dậu, Phan Kỳ đem sắc thư, kim ngân, ấn sang để sắc phong Chân Tông làm An Nam quốc vương. Kết quả thắng lợi của Đoàn, vua Lê Chân Tông thăng cho Lê Quang Giáp làm Tham nghị Bá tước. Cũng do ông có nhiều thành tích về việc đã giúp triều đình Nhà Lê về việc tiến cử các trí sĩ và nhiều người tài giỏi tại các địa phương ra giúp nước; công lao, thành tích ngoại giao trong 3 lần đi sứ Nhà Minh, nên ông được cả vua Lê Chân Tông và Minh Tư Tông đặc cách phong Tiến sỹ, gọi là lưỡng quốc Tiến sỹ; Đặc tiến Kim tử Vinh lộc Đại phu các xứ Kinh Bắc, hàm chính nhất phẩm – ấn vàng, đai tía; Tham tri thừa Chánh sứ; Tham nghị Văn phúc Bá trụ.
Sau khi Chân Tông băng hà, Lê Thần Tông quay lại làm hoàng đế, Lê Quang Giáp được tiếp tục ở lại Thăng Long phục vụ, trợ giúp cho vua Lê Thần Tông. Trong một lần tháp tùng hoàng đế về Lam Kinh, vừa là chốn quê hương, vừa sẵn trong lòng sự mến mộ Phật pháp, trên đường đi, ngưỡng mộ cảnh đẹp vùng núi Kỳ Lân (núi Long) tại làng Mật, huyện Đông Sơn, phủ Thiệu Thiên, vua đã sai tôn tạo chùa Khuyến Thiện tại hang núi; thực hiện việc xây dựng chùa ngay chân núi, đặt lại tên là Đại Bi (chùa Mật), nay thuộc phường Đông Vệ, thành phố Thanh Hóa, tỉnh Thanh Hóa. Tại chùa Đại Bi, ngoài việc thờ phật và các tổ, còn có ban thờ vua Lê Thần Tông cùng bà vợ đầu tiên là Trịnh Thị Ngọc Trúc và 5 phi tần thuộc các dân tộc khác nhau (vợ thứ hai là người Thái, vợ thứ ba là người Mường, vợ thứ tư là người Hán, vợ thứ năm người Lào và vợ thứ sáu là người Hà Lan).
Ở quê nhà, Lê Quang Giáp được lập Phủ, nay thuộc khu đất xứ đồng Bãi Dinh, làng Trinh Nga; trước Phủ có ao sen làm tiểu cảnh, điều hòa phong thủy. Phía sau, cách một quãng về phía sông Ấu còn có Nghè Trổ, dân chúng trong Làng thường lui tới để sinh hoạt tâm linh; bên trái là khu dân cư, nay là khu đất xứ đồng Bãi Công, làng Trinh Nga, trước đây từng là cồn đất cao, bên cạnh có khe nước trong và mát chảy dọc theo về phía Nam, dân chúng trong Làng sử dụng mạch nước cho sinh hoạt hàng ngày.
Ngày 22 tháng 9 năm 1662 (âm lịch), Lê Thần Tông băng hà do mắc bệnh ung thư, Vua được an táng tại Ngọc Long, xã Quần Lai, huyện Lôi Dương (nay là xã Thọ Diên huyện Thọ Xuân, Thanh Hóa). Nhân đó, Lê Quang Giáp cũng đã cáo lão về quê.
Vào những năm 1662 – 1663, tại làng Bà Nga có nhiều người mang bệnh phong cùi, bị chết. Do sợ lây bệnh, dân làng phải sơ tán đi nơi khác, rồi quyết định chia thành hai làng: Trinh Nga và Thanh Nga. Dân cư khu Bãi Vãi và Bãi Dinh thành làng Trinh Nga, khu Bãi Công thành làng Thanh Nga.
Hiện các địa danh như Bến chữa (ngõ Nuôi), Bến cầu (ngõ Trên), thuộc sông Ấu, tại làng Trinh Nga vẫn còn. Trước đây, chúng là những bến thuyền, có vai trò như bến cảng, là nơi chuyên chở sản vật, hàng hóa của cư dân, để giao thương tới các vùng chợ Dà, chợ Phủ hoặc ra sông Mã, ra Biển Đông.
Hiện Bãi Dinh vẫn còn phế tích khu Ao Sen, UBND xã Hoằng Trinh đang giao đất ao cho các hộ dân canh tác, trồng lúa, màu. Các phế tích quanh Phủ và Làng vẫn còn sót lại cho đến ngày nay, gồm các mảnh gạch, ngói, mảnh sành, sứ....
Lưỡng quốc Tiến sỹ Lê Quang Giáp chết ngày 21 tháng 4 năm 1664 (âm lịch), tại quê nhà, hưởng thọ 80 tuổi.
Dân chúng Làng Trinh Nga (hay Cổ Đẻn) sinh sống bằng các nghề như trồng lúa nước, chè, rau; có nghề ép dầu lạc, dầu vừng, dệt vải, đúc gạch ngói. v.v. Làng Thanh Nga còn có tên gọi khác – làng Nhợm hay Mỹ Nhậm Trang, tức là một khu dân cư sạch, đẹp; làm nông nghiệp như trồng lúa nước, lạc, vừng, có nghề dệt vải, chăn nuôi. Cũng là nơi trồng nhiều dừa.
Về việc chuyển làng, ngày 08/02/1663, Lê Quang Giáp cùng con cháu trong họ, những người giúp việc và những hộ dân mang họ khác là những chỗ thân quen, tới khu đất mới, lập làng, lấy tên Trinh Nga để sinh sống. Ông chọn khu đất chính giữa để yên vị, chuyển nhà ở của mình và Nhà thờ họ Lê đến, làm hạt nhân của làng; chỉ đạo xây dựng Đình làng làm Trung tâm hội họp cho người dân. Các họ chính của làng gồm: Lê Quang, Lê Văn, Vũ Văn, Lê Viết, Hà Lê, Hà Văn, Nguyễn Thế, Nguyễn Đăng, Hoàng Đình.v.v.. về cơ bản được sắp xếp tuần tự, lấy hướng Nam làm hướng của làng, các hộ được bố trí sống xung quanh khu vực Nhà thờ họ Lê.v.v... Một tuần sau đó (ngày 15/02/1663), dân khu Bãi Công cũng đã di chuyển tới khu đất mới, lấy tên làng Thanh Nga. 
Do đình làng Trinh Nga là công trình đặc biệt lớn và quan trọng nhất của làng, phải đầu tư xây dựng, chỉnh sửa và nâng cấp nhiều. Đến cuối năm Minh Mệnh thứ 8 (năm Mậu Tí – 1828), đầu năm Minh Mệnh thứ 9 (năm Kỷ Sửu – 1829), công trình mới được hoàn chỉnh. Thượng Lương ghi: "Minh Mệnh Cửu Niên Tuế Thứ Mậu Tí Đái Nguyệt Cát Nhật Tu Quát". Từ đó, nếp đình làng đã được giữ nguyên cho đến ngày nay. Hàng năm, dân làng Trinh Nga vẫn rất quan tâm, chăm sóc, tu sửa. Ngày nay, đình làng chỉ tham gia vai trò thờ Thành Hoàng làng, cung trong ghi: "Thành Cung Vạn Tuế", gian ngoài ghi: "Bảo Quốc Đà Dân".
Tuy công trình xây dựng nhà thờ họ Lê Quang không lớn như đình làng, nhưng để đảm bảo tiến độ thi công cũng như đảm bảo về mặt văn hóa, kiến trúc, khi đó nhà thờ cũng phải đặt tạm tại vị trí đối diện (phía Tây) qua con đường làng. Vào đời ông Lê Quang Tương (trưởng họ, không có con trai nối dõi) thì trong họ đã quyết định chuyển việc thờ cúng cho ông Lê Quang Hy (em con nhà chú) tiếp nối. Sau khi được hoàn chỉnh, Nhà thờ họ đã ở đó cho đến ngày nay.
Vấn đề tâm linh, từ đó về sau, không những người dân trong Làng sinh hoạt tại Đình làng, Nghè Trổ, Nghè Đông, Nghè Đệ tam, Đệ tứ, mà còn thường lui tới dâng hương, lễ Phật, cúng dường tại Chùa Sào.
Các dòng họ hiện đang sinh sống ở nơi đây có nguồn gốc chủ yếu do theo Kinh vương Lê Kiện và lưỡng quốc Tiến sỹ Lê Quang Giáp, họ tới từ Kinh thành Thăng Long và xứ Kinh Bắc. Hiện đều là những thông gia, con cháu các đời sau của Kinh vương Lê Kiện.
Vợ, chồng Kinh Vương Lê Kiện chết ngày 15 tháng chạp năm 1529, được chôn cất tại cồn Bắc Giang, lăng mộ tựa vào đỉnh Núi Đẻn, hướng về phía Đông, bên phải Lăng là kênh dẫn nước N3 và dãy hồ, ao, bên trái là dãy đá khối nhô cao; 02 bên cột Lăng có ghi đôi câu đối: "Tiên Tổ Phúc Hồng Lưu Hậu Thế/Tử Tôn Đức Sáng Rạng Tiền Nhân"; vợ chồng Hoàng tôn Lê Duy Tĩnh (giỗ kỵ ngày 15 tháng chạp); Ông Lê Phúc Thành (giỗ kỵ vào ngày 03/7), vợ ông cũng được chôn cất tại Bến Giếng; Văn Phúc Bá - Tiến sỹ lưỡng quốc Lê Quang Giáp (giỗ kỵ vào ngày 21/4), lăng mộ đặt tại cồn Chòi Mòi, xứ đồng Vườn Chè, 02 bên cột Lăng có ghi đôi câu đối cũng với nội dung như trên; Vợ ông Giáp (giỗ kỵ vào ngày 25/11), mộ đặt tại cồn Tính; Bà cô Diệu Cơ (giỗ kỵ vào ngày 25/11), mộ đặt tại cồn Bãi Cầu, xứ đồng Bến Cầu; Các ông Lê Quang Chính, Lê Quang Dư (Bình) cũng là những nhà khoa bảng, sau được chôn cất, thờ cúng tại khu Văn chỉ, làng Trinh Nga, xã Hoằng Trinh.
Nhà thờ họ Lê Quang tại làng Trinh Nga, xã Hoằng Trinh là thể hiện sự báo hiếu của Lê Quang Giáp đối với tổ tiên. Về kiến trúc Nhà thờ, phía trên có bức y môn, đề "Đức Duy Hinh". Ban thờ thượng (hậu tẩm), thờ chính giữa là Kinh Vương Lê Kiện, có long ngai giao ỷ thần, nội dung thần vị, vị khởi tổ Kinh Vương Lê Kiện ghi "Cao cao khởi tổ khảo Lê triều Hoàng tử húy Kiện, sắc phong Kinh Vương vị tiền – thần vị". Dưới phía bên tả là thần vị của bà thủy tổ thần vị ghi: "Thủy tổ tỷ từ bi linh ứng chinh uyển tôn thần". Dưới bên hữu là long ngai giao ỷ bà tổ cô, thần vị ghi "Tổ cô Quế Nương linh ứng chinh uyển tôn thần". Trước tiền sảnh có hai câu đối: "Đức thụ Lam Sơn chi diệc mậu/Nhân cơ Trà thủy phái lưu hương". Câu đối phía hai bên ghi: "Lưỡng quốc tiến sĩ phẩm đề cao/Kim mã ngọc đường thanh giá trọng". Phần sảnh tiền môn được đắp cầu kỳ – ở bốn cột sảnh được xây trát gồ chỉ, ghi câu đối. Phía trên sảnh đắp nổi tròn lưỡng long chầu nhật (Rồng chầu mặt trời) ở phía trên. Bên dưới có ba khung bảng, hai khung bên đắp vẽ hai con phượng với đường nét trau chuốt, thế phượng vươn cao cổ đang bay. Khung bảng giữa đề "Lê Từ đường". Riềm cổ giải là hoa văn triện nối tiếp nhau. Đặc biệt hai đầu cổ sảnh là hình chậu cảnh bát giác. Nghinh Môn (cổng) là công trình xây dựng bằng gạch, bịt hai cạnh Bắc Nam, mở hai cạnh Đông Tây. Bốn mái trên cong vút, cấu tạo theo hai cặp mái. Hai mép tường ngoài ốp trụ có đôi câu đối, ghi: "Địa khởi lâu đài địa phấn trấn/ Môn sa khách đáo môn nghiêm túc",v.v...
Hiện các di tích lịch sử về tâm linh khác như các nghè, văn chỉ tại Làng và núi Đẻn hiện không còn nữa, Chùa Sào tại phía Tây Bắc núi Đẻn chỉ còn là những phế tích, như móng và nền chùa.
Hằng năm, vào ngày 08/02 (âm lịch) là ngày Hội làng của làng Trinh Nga. Làng Thanh Nga tổ chức Hội làng sau đó một tuần, tức ngày 15/02 (rằm tháng 02). Ngày nay, mỗi khi hội làng, chủ tế lại ca ngợi công đức của Lê Quý Công với các tên tự khác nhau (tự Tinh Huy, tự Phúc Huệ, tự Thuần Chính...), là những người đã có công lớn trong việc lập, phát triển và cai quản cõi thiêng của làng, họ là các vị thần, hương linh hộ quốc giúp dân tại địa phương.
Hàng năm, vào ngày rằm tháng chạp, con cháu trong họ Lê Quang và những họ thân thiết có liên quan trong làng luôn tập trung đông đủ để thực hiện nghi thức giỗ tổ (giỗ vợ chồng Kinh vương Lê Kiện và vợ chồng Hoàng tôn Lê Duy Tĩnh), chạp họ, thể hiện sự tri ân đối với bậc tiên tổ và tất niên năm cũ.
Vào các ngày 20, 21, 22 tháng 8 Âm lịch, con cháu họ Lê Quang cùng các dòng họ khác, là những thân bằng quyến thuộc, cùng những người ái mộ thường có đại diện tới Khu di tích Lam Kinh tại thị trấn Lam Sơn, huyện Thọ Xuân và Thái miếu Nhà Hậu Lê tại làng Quảng Xá, phường Đông Vệ, thành phố Thanh Hóa, tỉnh Thanh Hóa để viếng lăng mộ của các hoàng đế Lê Thái Tổ, Lê Thánh Tông, dâng hương, xem lễ hội, các trò diễn và công đức.
Bàn về ý nghĩa tên làng, chữ Trinh (貞 hay 贞), đời sau cho rằng Lê Quang Giáp muốn con cháu và nhân dân trong làng Trinh Nga sinh sống phải luôn trung thành, ngay thẳng, trong sáng, tiết hạnh; chữ Trinh (桢 hay 禎), có người cho rằng nghĩa đây là tốt lành, nhắc đời sau phải nhớ về cội, gốc nơi mình đi, chỗ mình theo; chữ Thanh (清) nghĩa là sạch, đẹp.