Vương quốc Bagratuni
Nguồn gốc

Năm 387, người Armenia mất địa vị cư dân quốc gia độc lập khi Đại Armenia bị chia cắt giữa Đế quốc La Mã và Ba Tư nhà Sasan. Phần phía Tây nhỏ hơn nằm dưới quyền cai trị của La Mã. Phần chính thuộc về Ba Tư, các vua người Armenia từ triều đại Aršakuni tiếp tục cai trị cho đến năm 428. Sau thời Hỏa giáo áp bức, đến giữa thế kỷ thứ 7, Armenia lại rơi vào tay người Ả Rập. Trong suốt thế kỷ 8-9, người Armenia liên tục nổi dậy chống lại ách thống trị Ả Rập. Bối cảnh đầu thế kỷ 9 đã tạo ra những điều kiện tiên quyết thực sự cho việc khôi phục vương quốc Armenia.
Từ đầu thế kỷ thứ 9, Khalip nhà Abbas bắt đầu xuất hiện các dấu hiệu dần dẫn tới sụp đổ về sau. Khalip suy yếu không còn cai trị nổi đã kéo theo chính sách linh hoạt hơn cho Armenia. Năm 804, khalip trao quyền cho thân vương Ashot Msaker (Kẻ ăn nuốt) cai trị Armenia. Khalip cũng phong cho con trai ông là Bagrat II Bagratuni danh hiệu batrīg al-bātdriga tức "chúa các chúa" trên toàn bộ tiểu vương quốc Armenia. Trước việc người Armenia ngày càng bất tuân, khalip sai Bugha al-Kabir dẫn quân chinh phạt vào năm 851-852, nhưng người Ả Rập đã không thể hiện được sức mạnh qua cuộc hành quân này. Ibn al-Athir viết:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | Năm 237 [851/2], dân Armenia nổi loạn và giết quan cai trị Yusuf ibn Muhammad. Nguyên nhân là do khi Yusuf đến Armenia, batrīg Bokrat là con trai batrīg al-bātdriga Ashot tới gặp ông ta và đề nghị (lấy lại) Haman, nhưng Yusuf bắt cả hai cha con giải về cung điện khalip. Các batrīg Armenia họp nhau lại cùng cháu trai Boskrat và thề giết Yusuf. Con rể Bokrat là Musa ibn Zurara cũng nhập hội. Yusuf nghe được tin tức. Bạn hữu khuyên không nên ở lại nhưng Yusuf không nghe theo. Ngay khi mùa đông tuyết rơi, dân Armenia đợi tuyết dày lên liền tiến đánh Yusuf tại thành Tarun. Yusuf ra thành nghênh chiến nhưng bị tiêu diệt hoàn toàn. | ” |
Tình hình khiến khalip hiểu rằng phải dựa vào giới quý tộc Armenia, đặc biệt là nhà Bagratuni. Ngay từ nửa sau thế kỷ 9, trong quá trình đấu tranh chống nền thống trị của Ả Rập, Armenia có xu hướng thống nhất thành một quốc gia. Năm 862, gia tộc Bagratuni đã thâu tóm hầu hết các lãnh thổ Armenia thuộc quyền khalip. Về sau, khalip Al-Musta'in công nhận Ashot Bagratuni là batrīg al-bātdriga trên toàn Armenia, gồm cả các tiểu vương quốc Ả Rập thống nhất. Phó vương Ả Rập ở Armenia Alī ibn Yaḥyā al-Armanī đích thân đề nghị phong tước vị này cho Ashot. Ashot I cũng được quyền thu thuế. Nếu đến cuối thế kỷ 8, tổng số tiền mà Armenia cống nạp là 13 triệu dirham, thì riêng đến giữa thế kỷ 9 chỉ là 4 triệu, phần lớn tiền thuế được giữ lại trong nước để phát triển kinh tế. Đông La Mã cũng cố gắng kéo Armenia về phía mình, lợi dụng giáo lý tôn giáo của Thượng phụ Constantinopolis Photius I để giáo hội Armenia chấp nhận Nhị tính thuyết. Khoảng năm 862, công đồng do katholicos Zakaria I Dzagetsi họp tại Nhà thờ Shirakavan khước từ điều này, nhưng Ashot đề xuất liên minh chính trị với Đông La Mã. Theo sử gia trung cổ Areveltsi, "Ashot chỉ thiếu vương miện, thứ mà các thân vương Armenia mơ tưởng". Năm 875, giới quý tộc Armenia tôn Ashot lên làm vua.
Giai đoạn Ả Rập thống trị không dẫn đến bất kỳ thay đổi lớn nào về thành phần dân cư tại Armenia. Như Encyclopaedia Hồi giáo ghi nhận dân Armenia bản địa vẫn chiếm đa số.