Perestroika
Quá trình > 1985-1989 > Kinh tế

Vào giữa những năm 1980, tất cả các vấn đề nền kinh tế kế hoạch tồn tại ở Liên Xô đã trở nên tồi tệ hơn. Tình trạng thiếu hụt hàng tiêu dùng hiện có, bao gồm cả thực phẩm, đã tăng mạnh. Nguồn thu từ xuất khẩu dầu giảm đáng kể (thu nộp ngân sách từ xuất khẩu dầu giảm 30% trong các năm 1985-1986) dẫn đến thiếu hụt ngoại tệ cho hàng nhập khẩu, kể cả hàng tiêu dùng. Theo một số tác giả, tình trạng tồn đọng của Liên Xô trong việc phát triển các ngành sử dụng nhiều khoa học của nền kinh tế ngày càng gia tăng. Do đó, Alexander Narignani đã viết vào năm 1985: "Tình hình công nghệ máy tính của Liên Xô có vẻ thảm khốc... Khoảng cách ngăn cách chúng ta với trình độ thế giới ngày càng tăng nhanh hơn... Chúng ta đã tiến gần đến điểm mà bây giờ không chỉ chúng ta sẽ không có thể sao chép các nguyên mẫu của phương Tây, mà thậm chí sẽ không thể theo kịp trình độ phát triển của thế giới".
Tại Hội nghị Trung ương 12 khóa XXVI Đảng Cộng sản Liên Xô, lần đầu tiên các vấn đề kinh tế và xã hội ở Liên Xô đã được công khai. Hội nghị Trung ương nhấn mạnh đến việc tái trang bị kỹ thuật và hiện đại hóa sản xuất, tăng tốc phát triển, trước hết, chủ yếu là kỹ thuật cơ khí làm cơ sở cho việc trang bị lại toàn bộ nền kinh tế quốc dân (còn được gọi là "tăng tốc").
Ngoài ra, trong giai đoạn đầu của perestroika, một số quyết định thiếu cân nhắc đã được đưa ra. Vào tháng 5 năm 1985, Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Liên XÔ đã ban hành một nghị quyết "Về các biện pháp để khắc phục tình trạng say rượu và nghiện rượu". Quyết định này nhằm giải quyết các vấn đề kinh tế và xã hội, trước hết là kỷ luật lao động và được cho là thúc đẩy sự phát triển năng suât và chất lượng lao động. Việc sản xuất rượu vodka và đồ uống có cồn khác đã giảm 10% mỗi năm. Đến năm 1988, việc sản xuất rượu trái cây và rượu quả mọng đã bị ngừng sản xuất. Những biện pháp này đã làm giảm tỷ lệ tử vong tạm thời trong Liên Xô nhưng hiệu quả kinh tế của chúng là tiêu cực và thể hiện ở việc thất thu ngân sách hơn 20 tỷ đô, việc chuyển sang các loại sản phẩm khan hiếm vốn có trên thị trường trước đây được tự do cung cấp (nước trái cây, ngũ cốc, caramen, v.v.), khiến tình trạng khan hiếm càng tăng mạnh, tính trạng nấu rượu lậu tại nhà và tỷ lệ tử vong do ngộ độc rượu giả và rượu lậu gia tăng.
Đầu năm 1986, Đại hội lần thứ XXVII Đảng Cộng sản Liên Xô được tổ chức, đã thông qua một số chương trình kinh tế và xã hội, đưa ra một chính sách cơ cấu và đầu tư mới. Đặc biệt, việc thực hiện các chương trình dài hạn như "Nhà ở 2000" và những chương trình khác.
Ngày 19 tháng 11 năm 1986, Luật Liên Xô "Về hoạt động kinh doanh cá nhân" được thông qua.
Năm 1987, một cuộc cải cách kinh tế được thực hiện tại Liên Xô, đã giáng một đòn quyết định vào nền kinh tế kế hoạch.
Ngày 13 tháng 1 năm 1987, Hội đồng Bộ trưởng Liên Xô thông qua Nghị định số 48, cho phép thành lập doanh nghiệp liên doanh với sự tham gia các tổ chức và công ty Liên Xô từ các nước tư bản và quốc gia đang phát triển.
Ngày 11 tháng 6 năm 1987, Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Liên Xô và Hội đồng Bộ trưởng Liên Xô đã thông qua Nghị định số 665 "Về việc Chuyển các Doanh nghiệp và Tổ chức thuộc các ngành Kinh tế Quốc dân sang Tự hoạch toán và tự chủ tài chính".
Vào ngày 30 tháng 6 năm 1987, Luật "Doanh nghiệp Nhà nước" Liên Xô được thông qua, trong đó phân chia lại quyền hạn giữa các bộ và doanh nghiệp theo hướng có lợi cho các doanh nghiệp. Các sản phẩm được sản xuất sau khi hoàn thành đơn đặt hàng nhà nước có thể được nhà sản xuất bán với giá miễn phí. Số lượng các bộ, ban ngành được giảm bớt, thực hiện tự chủ trong tất cả các lĩnh vực trong nền kinh tế quốc dân. Tuy nhiên, việc trao cho tập thể lao động trong doanh nghiệp nhà nước quyền lựa chọn giám đốc và cho doanh nghiệp quyền điều tiết tiền lương dẫn đến việc giám đốc doanh nghiệp phụ thuộc vào quyết định vào tập thể lao động và việc tăng lương không được đảm bảo bởi sự hiện diện một lượng hàng hóa thích hợp trên thị trường tiêu thụ.
Vào tháng 2 năm 1987, Hội đồng Bộ trưởng Liên Xô đã ban hành nghị định "Về việc thành lập các Hợp tác xã sản xuất hàng tiêu dùng", và vào ngày 26 tháng 5 năm 1988, Luật Liên Xô "Về hợp tác trong Liên Xô" đã được thông qua, cho phép các hợp tác xã tham gia vào bất kỳ hoạt động nào không bị pháp luật cấm, bao gồm cả thương mại.
Tuy nhiên, hy vọng rằng các hợp tác xã sẽ nhanh chóng loại bỏ tình trạng thiếu hàng và nâng cao chất lượng dịch vụ là chưa chính xác. Hầu hết các hợp tác xã tham gia vào hoạt động đầu cơ hoặc hoạt động tài chính hoàn toàn để kiếm tiền.
Kết quả là, điều này dẫn đến, trong khi duy trì giá nhà nước, được ấn định về mặt hành chính đối với hầu hết các hàng hóa thấp hơn nhiều so với mức tiêu chuẩn, thông qua nhiều cơ chế cho phép "rút tiền" [một cách phổ biến để "rút tiền" bất hợp pháp là thực hiện một giao dịch hư cấu (không có hiệu lực hoặc tưởng tượng), chủ thể là nghĩa vụ của nhà thầu trong việc thực hiện công việc, cung cấp dịch vụ hoặc cung cấp các mặt hàng tồn kho cho khách hàng mà thực tế không được thực hiện] từ doanh nghiệp, thậm chí dẫn đến thâm hụt còn lớn hơn và sự xuất hiện một tầng lớp mới "người hợp tác", những người mà thu nhập về nguyên tắc không bị chi phối bởi bất kỳ quy tắc nào.
Một trong những kết quả tích cực trong việc chuyển đổi kinh tế là chấm dứt sự suy giảm tốc độ tăng trưởng sản xuất quốc gia và năng suất lao động vào giữa những năm 1980. Điều này chủ yếu được quyết định bởi sự tăng trưởng đầu tư, tuy nhiên, đi kèm với sự gia tăng thâm hụt ngân sách, là 17-18 tỷ rúp vào năm 1985 và gần gấp ba vào năm 1986. Thâm hụt một phần là do thu nhập ngoại hối giảm, chiến tranh Afghanistan đang diễn ra, tai nạn Chernobyl và tổn thất từ chiến dịch chống rượu bia, nhưng nguyên nhân chính dẫn đến giảm thu ngân sách là tỷ lệ lợi nhuận từ các doanh nghiệp và tổ chức được trích nộp cho nhà nước giảm dần (con số tương ứng giảm từ 56% năm 1985 xuống 36% năm 1989-1990)
Thậm chí, những cải cách triệt để hơn đã được lên kế hoạch thực hiện trong giai đoạn sau Hội nghị Toàn quốc Đảng lần thứ 19, vào năm 1988.
Ngày 2 tháng 12 năm 1988, Hội đồng Bộ trưởng Liên Xô đã thông qua Nghị định số 1405 "Về việc phát triển hơn nữa hoạt động kinh tế đối ngoại các doanh nghiệp nhà nước, hợp tác xã và các doanh nghiệp công, hiệp hội và tổ chức khác". Quy định rằng các doanh nghiệp, hiệp hội, hợp tác xã sản xuất và các tổ chức khác có thể xuất khẩu sản phẩm của họ (công trình, dịch vụ) và họ có quyền chi tiêu theo quyết định từ tập thể lao động các quỹ có sẵn bằng đồng rúp chuyển đổi và tiền tệ quốc gia của các nước thành viên Hội đồng Tương trợ Kinh tế (CMEA) toàn bộ và tối đa 10% (tối đa 15% đối với doanh nghiệp , các hiệp hội và tổ chức từ khu vực kinh tế Viễn Đông) quỹ bằng các loại tiền tệ khác, kể cả tiền tệ tự do chuyển đổi, để mua hàng tiêu dùng.
Ngày 18 tháng 5 năm 1989, Hội đồng Bộ trưởng Liên Xô thông qua Nghị định số 412 "Về việc phát triển các hoạt động kinh tế của các tổ chức Liên Xô ở nước ngoài". Kết quả là, độc quyền nhà nước về ngoại thương hầu như bị xóa bỏ, và các doanh nghiệp xuất khẩu nhận được một lượng lớn tiền từ khối lượng hàng hóa, trong khi giá cả vẫn được điều tiết, càng làm tăng thâm hụt hàng hóa.