Thành Cát Tư Hãn
Ngoại hình, nhân cách và công trạng

Không còn tồn tại bất cứ một miêu tả tận mắt hay đương thời nào về ngoại hình của Thành Cát Tư Hãn. Sử gia Ba Tư Juzjani và nhà ngoại giao Tống triều Triệu Công chỉ để lại một vài miêu tả phân mảnh, chắp ghép từ nhiều nguồn. Theo đó, cả hai đều ghi nhận Thành Cát Tư là người cao ráo với thân hình khỏe mạnh. Triệu Công cho rằng Thành Cát Tư có lông mày rộng và râu dài, còn Juzjani bình phẩm về đôi mắt giống mèo của ông và rằng ông không có một cọng tóc bạc nào trên đầu. Bí sử thì chép, cha của Bột Nhi Thiếp, trong lần đầu gặp gỡ Thành Cát Tư, đã để ý đến "đôi mắt lấp lánh và gương mặt đầy sức sống" của con rể tương lai.
Atwood đánh giá rằng, nhiều giá trị mà Thành Cát Tư Hãn cổ vũ, đơn cử như việc kiến thiết một xã hội trật tự kỷ cương, vốn bắt nguồn từ thời niên thiếu đầy biến động của ông. Thành Cát Tư quý trọng lòng trung thành hơn tất thảy và sự trung thực giữa người với người đã trở thành hòn đá tảng đạo đức cho quốc gia mới của ông. Thành Cát Tư không gặp khó khăn trong việc phủ dụ đồng minh: ông có sức hút lãnh đạo thiên bẩm từ nhỏ, bằng chứng là những người bằng hữu thề nguyện theo ông từ thời cơ hàn. Tuy khó có thể chiếm trọn lòng tin của ông, nếu Thành Cát Tư thấy rằng sự trung thành là thật thà, ông sẵn sàng đón nhận và đối đãi tương xứng. Được công nhận là người tử tế và rộng lượng với đồ đệ, Thành Cát Tư không ngần ngại hậu đãi cho các ân nhân trong quá khứ. Những nökor được tôn vinh tại kurultai vào năm 1206 đều là những vị đã đồng hành cùng ông từ buổi đầu và cùng thề với ông lời thề Ban Chu Ni. Ông chăm lo cho gia đình của những nökor bị chết trận hoặc đơn thuần là những gia đình không may rơi vào cảnh cơ cực bằng cách tăng thuế để mua và ban phát áo quần cũng như nhu yếu phẩm cho họ.
| --- | --- |
制曰：天厭中原，驕華大極之性。朕居北野，嗜欲莫生之情。反樸還淳，去奢從儉，每一衣一食，與牛豎馬圉共弊同饗。視民如赤子，養士若兄弟，謀素和，恩素畜，練萬眾以身人之先，臨百陣無念我之後。[...]: Chiếu rằng: Trời chán Trung Nguyên bởi thói xa hoa, kiêu căng đến tột cùng. Trẫm sống nơi đất hoang phương Bắc, lòng không sinh dục vọng. Trở về với sự mộc mạc, giản dị, từ bỏ xa xỉ, theo lối tiết kiệm, nhường ăn sẻ áo với kẻ chăn trâu, bọn bồi ngựa. Trẫm coi dân như con đỏ, nuôi kẻ sĩ như anh em, lấy hòa khí làm gốc, ân tình làm nền tảng. Dạy muôn chúng phải vì bản thân trước tất, lâm trăm trận rồi mới nhớ đến ta. [...]
—Chuyết canh lục, quyển 10, 3a; hay thư Thành Cát Tư gửi Đạo sĩ Trường Xuân Tử: —Tạm dịch nghĩa tiếng Việt; tham khảo thêm bản lược dịch tiếng Anh trong Ratchnevsky (1991:149)
Nguồn lợi tức chính của các bộ lạc thảo nguyên là tài vật cướp bóc được sau mỗi trận chiến và thường thì người thủ lĩnh sẽ được hưởng phần béo bở nhất. Thành Cát Tư không theo tập tục này, luôn luôn chia chác chiến lợi phẩm với các tùy tòng. Ông không ưa lối sống xa hoa vô độ mà tán dương sự mộc mạc giản dị trong lá thư gửi Trường Xuân Tử, khước từ những lời nịnh nọt bợ đỡ của quần thần. Thành Cát Tư khuyến khích tùy tòng xưng hô với ông bằng ngôn ngữ thông tục, tự do bày mưu hiến kế và phê phán lỗi lầm của ông. Sự cởi mở đối với chỉ trích và sự sẵn lòng học hỏi của Thành Cát Tư không phân biệt giữa người thân hay bằng hữu, lân bang hay kẻ thù. Ông tiếp nhận và cải tiến các loại vũ khí của Trung Hoa và thế giới Hồi giáo, sung dụng chữ Duy Ngô Nhĩ thành chữ Mông Cổ với sự giúp đỡ của Đáp Đáp Thống A, tuyển chọn nhân sĩ có kiến thức về đa dạng các ngành nghề như pháp luật, giao thương, và hành chính. Ông cũng thấu hiểu tầm quan trọng của một quá trình nối ngôi thuận lợi và hầu hết sử gia hiện đại đánh giá rằng Thành Cát Tư đã rất tinh tường trong việc chọn người kế vị.
Tuy ngày nay thường được biết đến như là một nhà quân sự tài ba, trên thực tế ta biết rất ít về thực lực chỉ huy quân sự của Thành Cát Tư. Tài năng của ông dường như là ở chỗ biết chọn và dùng người. Thiết chế tuyển cử người tài trong hàng ngũ thống soái mà Thành Cát Tư chủ trương đã cải thiện đáng kể tiềm lực quân đội Mông Cổ mặc dù không có đổi mới gì về mặt kỹ nghệ hay kỹ thuật. Quân đội dưới trướng Thành Cát Tư nổi tiếng với kỷ luật thép, khả năng quân báo hiệu quả, thông thạo tâm lý chiến, và hết sức tàn nhẫn một khi xung trận. Thành Cát Tư lấy việc trả thù làm thú vui — nòng cốt của bộ luật đạo đức thảo nguyên achi qari'ulqu (n.đ. 'gieo nhân nào gặp quả đấy'). Trong một số trường hợp đặc biệt, đơn cử như khi Muhammad của Khwarazm xử tử sứ bộ Mông Cổ, mong muốn trả thù được ưu tiên lên hàng đầu.
Thành Cát Tư tin rằng vị thần Tengri đã chiếu cố cho ông một định mệnh lớn. Ban đầu khát vọng này chỉ bó hẹp ở phạm vi Mông Cổ, song kể từ thắng lợi này đến thắng lợi khác với biên cương Mông Cổ dần dà mở rộng, Thành Cát Tư và tùy tòng đã hợp lý hóa rằng ông chính là hiện thân của suu (n.đ. 'thánh sủng'). Vì tin rằng ông có liên hệ với Trời, những ai chống đối ông đều bị coi là kẻ thù. Điều này cho phép Thành Cát Tư biện minh cho những hành động dối trá hoặc giả đạo đức về phần mình, chẳng hạn như việc xử tử anda thơ ấu Trát Mộc Hợp hoặc các nökor có lòng trung thành lung lay.