stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Lịch Dân quốc
Máy tính hỗ trợ

Từ việc phát hành của Java 8, lịch Dân quốc được hỗ trợ API ngày và giờ mới.
Dựa trên tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc CNS 7648: Các phần tử dữ liệu và các định dạng liên kết-trao đổi thông tin-đại diện của ngày và giờ (tương tự như ISO 8601), việc đánh số năm có thể sử dụng hệ thống Gregorius hoặc năm Dân quốc ROC. Ví dụ, ngày 3 tháng 5 năm 2004 có thể được viết ngày 3 tháng 5 năm 2004 hoặc ROC 93-05-03.
Michael Jackson's This Is It (album)

Michael Jackson's This Is It (hoặc đơn giản This Is It) là một album nhạc phim di sản của nghệ sĩ thu âm người Mỹ Michael Jackson, phát hành ngày 26 tháng 10 năm 2009 bởi MJJ Music. Nó là tập hợp những bài hát từng được Jackson luyện tập cho chuỗi đêm diễn đánh dấu sự trở lại của ông This Is It (2009-10), nhưng đã bị hủy bỏ sau sự ra đi đột ngột của nam ca sĩ, và xuất hiện trong bộ phim tài liệu cùng tên phát hành cùng thời điểm. Ngoài ra, album còn bao gồm những bản thu âm chưa từng được công bố hoặc phát hành của ông. Đây là album di sản thứ sáu của Jackson được phát hành bởi Sony Music và Universal Motown Records, sau khi nam ca sĩ qua đời vào tháng 6 năm 2009.
Sau khi phát hành, Michael Jackson's This Is It nhận được những phản ứng đa phần là tích cực từ các nhà phê bình âm nhạc, và gặt hái những thành công vượt trội về mặt thương mại. Nó ra mắt ở vị trí số một trên bảng xếp hạng Billboard 200 với 373,000 bản được tiêu thụ trong tuần đầu phát hành, trở thành album quán quân thứ sáu của Jackson tại Hoa Kỳ. Album cũng được chứng nhận hai đĩa Bạch kim từ Hiệp hội Công nghiệp ghi âm Mỹ (RIAA), công nhận hai triệu bản đã được tiêu thụ tại đây. Trên thị trường quốc tế, Michael Jackson's This Is It cũng gặt hái những thành công tương tự, ra mắt ở vị trí quán quân trên các bảng xếp hạng thuộc 14 quốc gia, bao gồm Bỉ, Brazil, Canada, Hà Lan, Pháp, Hungary, Ý, Nhật, New Zealand và Thụy Điển, và lọt vào top 5 ở hầu hết những quốc gia khác. Tính đến nay, nó đã bán được hơn sáu triệu bản trên toàn cầu, và là album bán chạy thứ ba của năm 2009 trên toàn thế giới.
Bài hát chủ đề cùng tên với album đã được phát hành làm đĩa đơn, với một video ca nhạc đi kèm với những hình ảnh tập luyện cuối cùng của Jackson trước khi qua đời. Nó được viết lời bởi Jackson và Paul Anka vào năm 1983, và dự định thu âm như là một bản song ca cho album của Anka, Walk a Fine Line. Bài hát được giới chuyên môn đánh giá cao, và nhận được một đề cử giải Grammy cho Trình diễn giọng pop nam xuất sắc nhất tại lễ trao giải thường niên lần thứ 53. Mặc dù đạt được những thành công về mặt chuyên môn lẫn thương mại, album cũng như bộ phim tài liệu Michael Jackson's This Is It đã vấp phải nhiều phản ứng tiêu cực về việc chỉ được phát hành với mục đích lợi nhuận.
Chứng nhận

| Quốc gia | Chứng nhận | Số đơn vị/doanh số chứng nhận |
| --- | --- | --- |
| Úc (ARIA) | Bạch kim | 70.000^ |
| Áo (IFPI Áo) | Bạch kim | 20.000* |
| Bỉ (BEA) | 2× Bạch kim | 0* |
| Canada (Music Canada) | 2× Bạch kim | 160.000^ |
| Đan Mạch (IFPI Đan Mạch) | Bạch kim | 0^ |
| Phần Lan (Musiikkituottajat) | Vàng | 10,000 |
| Đức (BVMI) | Vàng | 150.000^ |
| Hy Lạp (IFPI Hy Lạp) | Bạch kim | 15,000^ |
| Hungary (Mahasz) | 2× Bạch kim | 12.000^ |
| Ireland (IRMA) | Bạch kim | 15.000^ |
| Ý (FIMI) | 4× Bạch kim | 280.000* |
| Nhật Bản (RIAJ) | Bạch kim | 0^ |
| México (AMPROFON) | Vàng | 40,000^ |
| Hà Lan (NVPI) | Vàng | 6,000^ |
| New Zealand (RMNZ) | 2× Bạch kim | 30.000^ |
| Ba Lan (ZPAV) | Bạch kim | 20.000* |
| Thụy Điển (GLF) | Bạch kim | 40.000‡ |
| Tây Ban Nha (PROMUSICAE) | Bạch kim | 0^ |
| Anh Quốc (BPI) | 2× Bạch kim | 600.000^ |
| Hoa Kỳ (RIAA) | 2× Bạch kim | 2.000.000^ |
 * Chứng nhận dựa theo doanh số tiêu thụ. ^ Chứng nhận dựa theo doanh số nhập hàng.
Thành Cát Tư Hãn
Tên và tôn hiệu

Để biết thêm chi tiết về ý nghĩa cái tên Temüjin (Thiết Mộc Chân) và tôn hiệu Genghis (Thành Cát Tư), tham khảo các mục Khai sinh và thời thơ ấu và Đại nghị Kurultai năm 1206.
Không có một hệ thống Latinh hóa phổ quát nào để phiên âm tiếng Mông Cổ; vì lẽ này, tên Mông Cổ biến thiên rất lớn giữa các nguồn khác nhau và hệ quả là khiến phát âm bị sai lệch ít nhiều. Tôn hiệu phổ biến "Genghis" xuất phát từ tiếng Mông Cổ ᠴᠢᠩᠭᠢᠰ cũng có thể được chuyển tự thành Činggis. Từ này được phiên âm sang tiếng Hán là 成吉思 (bính âm: Chéngjísī; Hán-Việt: Thành Cát Tư), và sang tiếng Ba Tư là چنگیز Čəngīz. Bởi vì tiếng Ả Rập không có âm [tʃ], âm tố mà được ký bằng chữ ⟨č⟩ trong hệ thống Latinh hóa tiếng Mông Cổ và Ba Tư, các tác giả Ả Rập thường phiên âm cụm này là J̌ingiz, trong khi các tác giả Syriac phiên là Šīngīz.
Ngoài cách viết "Genghis", vốn được truyền bá vào văn liệu tiếng Anh từ thế kỷ 18 dựa trên sự phiên âm sai lệch các nguồn Ba Tư, một số phiên âm tiếng Anh phổ biến khác bao gồm "Chinggis", "Chingis", "Jinghis", và "Jengiz". Tên thật của Thành Cát Tư Hãn, "Temüjin" (chữ Mông Cổ: ᠲᠡᠮᠦᠵᠢᠨ; chữ Hán: 鐵木真; bính âm: Tiěmùzhēn; Hán-Việt: Thiết Mộc Chân), cũng đôi khi được phiên thành "Temuchin" trong tiếng Anh.
Cháu của Thành Cát Tư Hãn, Hốt Tất Liệt, người sáng lập triều Nguyên năm 1271, đã truy tôn miếu hiệu Thái Tổ (太祖) và thụy hiệu Thánh Vũ Hoàng Đế (聖武皇帝) cho ông nội. Chắt của Hốt Tất Liệt là Khúc Luật Hãn sau đó đã mở rộng thụy hiệu thành Pháp Thiên Khải Vận Thánh Vũ Hoàng Đế (法天啟運聖武皇帝).
Quãng đời kỳ thủy > Thiếu thời

Cái chết của Dã Tốc Cai đã làm rạn nứt tình đoàn kết giữa các thần dân dưới trướng ông, trong đó bao gồm các thành viên của bộ lạc Bột Nhi Chỉ Cân và Thái Xích Ô. Vì Thiết Mộc Chân chưa lên mười và Biệt Khắc Thiếp Nhi cũng mới chỉ hơn hai tuổi, không người con trai cả nào có khả năng chấp chính. Phía Thái Xích Ô cản trở Ha Ngạch Luân dự lễ cúng gia tiên theo sau cái chết của tộc trưởng, khiến bà phải bỏ trại ra đi. Bí sử thuật rằng cả bộ lạc Bột Nhi Chỉ Cân đã nhất quyết bỏ đi cùng bà, bất chấp sự phản đối của Ha Ngạch Luân. Rashid al-Din và Thánh Vũ thì ngụ ý rằng các phu đệ của Dã Tốc Cai ủng hộ chị dâu tới cùng. Có lẽ Ha Ngạch Luân đã từ chối nối dây với một trong những phu đệ của chồng quá cố, từ đó mà sinh ra mâu thuẫn về sau, hoặc tác giả của Bí sử đơn thuần là đã kịch tính hóa câu chuyện. Dù sao thì tất cả các nguồn sử liệu đều đồng ý rằng, hầu hết thần dân không chịu tuân phục gia tộc của Ha Ngạch Luân mà chọn theo Thái Xích Ô, và rằng gia đình của Ha Ngạch Luân bị sự kiện này đẩy đến đằng bần cùng. Sống theo lối săn bắt hái lượm, họ đào rễ hái củ, săn thú vật, bắt tôm cá để lót bụng qua ngày.
Căng thẳng dần nảy sinh giữa hai anh em lớn cùng cha khác mẹ. Cả Thiết Mộc Chân và Biệt Khắc Thiếp Nhi đều muốn kế ngôi cha: mặc dù Thiết Mộc Chân là đích tử của Dã Tốc Cai, Biệt Khắc Thiếp Nhi lại lớn hơn ông hai tuổi. Thậm chí có khả năng, theo luật nối dây, Biệt Khắc Thiếp Nhi sẽ cưới Ha Ngạch Luân ngay khi đủ tuổi và trở thành cha dượng trên danh nghĩa của Thiết Mộc Chân. Một phần bắt nguồn từ việc tranh giành tài nguyên, xung đột hai bên trở nên sâu sắc, lên đến cao trào khi Thiết Mộc Chân và em trai ruột Cáp Tát Nhi mai phục và giết chết Biệt Khắc Thiếp Nhi. Hành động kiêng kỵ này đã bị giấu khỏi tất cả các bộ chính sử, trừ Bí sử, trong đó kể rằng Ha Ngạch Luân đã rất phẫn nộ và mắng nhiếc con trai. Em trai ruột của Biệt Khắc Thiếp Nhi là Biệt Lặc Cổ Đài tuy vậy không tìm cách trả thù, sau thậm chí trở thành một trong những đồ đệ thân tín nhất của Thiết Mộc Chân bên cạnh Cáp Tát Nhi. Cũng trong khoảng thời gian này, Thiết Mộc Chân gặp gỡ Trát Mộc Hợp; Bí sử chép rằng họ đã trao nhau những shagai và mũi tên làm quà, rồi thề lời thề anda kết nghĩa anh em khi mới 11 tuổi.
Bởi vị thế gia đình kém hèn, Thiết Mộc Chân từng nhiều lần bị ngoại tộc bắt. Có lần bị giam cầm bởi tộc Thái Xích Ô, Thiết Mộc Chân lén chạy xuống sông Onon nhân lúc những kẻ giam cầm mở tiệc và ẩn nấp trong túp lều của Tỏa Nhi Hãn Thất Lạt. Vị ân nhân chứa chấp Thiết Mộc Chân trong ba ngày rồi giúp ông trốn thoát êm đềm. Lần khác ông được người tên Bác Nhĩ Truật giúp đỡ lấy lại những con ngựa bị trộm. Vị này sau đó gia nhập trại của Thiết Mộc Chân với tư cách là nökor ('bằng hữu'; pl. nökod) đầu tiên của ông. Những biến cố này, trích từ Bí sử, cho thấy tác giả của cuốn sách muốn nêu bật lên cái đức độ cá nhân của Thành Cát Tư.
Nổi lên nắm quyền > Dẹp phản > Hội thề Ban Chu Ni

Bài chi tiết: Hội thề Ban Chu Ni
| --- | --- |
至班朱尼河，餱糧俱盡，荒遠無所得食。會一野馬北來，諸王哈札兒射之，殪。遂刳革為釜，出火于石，汲河水煑而啖之。太祖舉手仰天而誓曰：「使我克定大業，當與諸人同甘苦，苟渝此言，有如河水。」將士莫不感泣。: Đến sông Ban Chu Ni [Baljuna], hầu lương đều hết, nơi hoang viễn lại không có lương thực. Bỗng có con ngựa chạy lại từ hướng bắc, bị chư vương Ha Cáp Nhi [Cáp Tát Nhi] bắn chết. Bèn mổ da làm chảo, đánh lửa từ đá, múc nước sông để nấu rồi ăn. Thái Tổ [Thiết Mộc Chân] chỉ tay ngước trời và thề: "Nếu yên được đại nghiệp, ta cùng các ngươi sẻ chia cam khổ; nếu đổi lời, ta thành như nước sông." Tướng sĩ không ai không cảm khóc.
—Nguyên sử, quyển 120: —Tạm dịch nghĩa tiếng Việt; tham khảo thêm bản tiếng Anh của Cleaves (1955:397)
Rút về miền đông nam tại Ban Chu Ni, một con sông không rõ danh tính, Thiết Mộc Chân chờ đời các lực lượng của ông tụ họp: Bác Nhĩ Truật mất ngựa và buộc phải bộ hành tháo chạy, trong khi Oa Khoát Đài bị thương và được một chiến binh nổi bật tên Bác Nhĩ Hốt cứu chữa. Thiết Mộc Chân tập hợp tất cả những đồng minh còn lại và thề lời thề Ban Chu Ni. Những tướng sĩ hội họp ở đây bất đồng nhất về mọi phương diện — xuất thân từ 9 bộ lạc khác nhau, có kẻ theo Kitô giáo, kẻ theo Hồi giáo, kẻ theo Phật giáo — nhưng được thống nhất bởi sự trung thành với Thiết Mộc Chân và với nhau. Nhóm này đã trở thành hình mẫu cho xã hội của Đế quốc Mông Cổ về sau, được tác giả John Man mô tả như "[hình thức] tiền-chính phủ của một tiền-quốc gia". Bí sử không ghi nhận sự kiện này vì hầu hết những người có mặt tại hội thề có gốc gác ngoại tộc và tác giả có lẽ đã muốn hạ thấp sự đóng góp của các bộ lạc khác.
Nổi lên nắm quyền > Dẹp phản > Đánh bại Thoát Lý và Trát Mộc Hợp

Áp dụng ruse de guerre với sự tham gia của Cáp Tát Nhi, Thiết Mộc Chân đánh bại Khắc Liệt sau ba ngày ròng tại Đồi Jej'er. Thoát Lý sống sót nhưng bị tộc Nãi Man bắt giết; con trai ông là Tang Côn tị nạn ở Tây Tạng. Thiết Mộc Chân hấp thụ giới tinh hoa Khắc Liệt vào lực lượng của mình; lấy Diệc Ba Hợp làm vợ, gả em gái là Toa Lỗ Hòa Thiếp Ni và cháu gái Thoát Cổ Tư cho con trai út Đà Lôi. Tộc Nãi Man, với lực lượng bổ sung của Trát Mộc Hợp và nhiều kẻ bại trận khác, triển quân để trả thù; Thiết Mộc Chân nắm được tình báo từ A Lạt Ngột [zh], thủ lĩnh của tộc Uông Cổ. Tháng 5 năm 1204, tộc Nãi Man bị đánh tan tại trận Chakirmaut trên Dãy núi Altai: thủ lĩnh Tháp Dương Hãn [zh] bị chém, con trai ông là Khuất Xuất Luật chạy về phía tây. Tộc Miệt Nhi Khất bị tiễu trừ ít lâu sau; Trát Mộc Hợp, người bỏ mặc quân sĩ và trốn trận Chakirmaut, bị đồng đảng phản bội và giao nộp cho Thiết Mộc Chân. Theo Bí sử, Trát Mộc Hợp đã thuyết phục anda thời thơ ấu xử tử mình trong danh dự; các nguồn khác thì rằng ông đã bị phanh thây.
Buổi cuối cai trị: tây phạt và trở về Trung Quốc (1216–1227) > Phạt Tây Liêu (1216–1218)

Năm 1207, Thành Cát Tư cắt đặt Qorchi cai quản các bộ lạc Hoi-yin Irgen ở Siberia. Qorchi yếu kém về chính trị, thường xuyên bắt cóc nữ nhi làm thế thiếp tiêu khiển, khiến những bộ lạc bản địa bất mãn nổi dậy và giam cầm ông ta vào năm 1216. Ngay năm sau, họ mai phục và giết chết Bác Nhĩ Hốt, một nökor thân cận của Thành Cát Tư. Tức giận trước mất mát này, vị hãn đã có ý định thân chinh trả đũa, song rốt cuộc chỉ cử Truật Xích và một chỉ huy người Dörbet đi thay. Quân Mông nhanh chóng đánh dẹp toán nổi loạn, bình định khu vực đặc biệt quan trọng về kinh tế này.
Khuất Xuất Luật, vương tử tị nạn của tộc Nãi Man hồi năm 1204, đã soán ngôi Tây Liêu ở Trung Á giữa năm 1211 và 1213. Ông được coi là một nhà cai trị hà khắc và tàn nhẫn, gây hiềm khích với thần dân Hồi giáo bằng chính sách ép buộc cải đạo Phật. Thành Cát Tư cho rằng Khuất Xuất Luật có thể trở thành mối nguy hại trong tương lai, bèn cử Triết Biệt cùng 20.000 thớt ngựa đánh Kashgar; thông qua việc tuyên truyền chính sách dung túng tôn giáo, đạo quân của Triết Biệt đã chiêu phục được giới tinh hoa bản địa về phía mình. Thất thế, Khuất Xuất Luật chạy xuống phía nam tới Dãy núi Pamir nhưng bị thổ dân bắt giữ. Triết Biệt chém đầu vị vương tử và trưng bêu xác khắp Tây Liêu, đồng thời tuyên bố chấm dứt sự áp bức tôn giáo dưới thời cựu triều.
Buổi cuối cai trị: tây phạt và trở về Trung Quốc (1216–1227) > Trở về Trung Quốc và chiến dịch cuối cùng (1222–1227)

Thành Cát Tư bất ngờ cho hoãn chiến dịch Trung Á vào năm 1221. Ban đầu định trở về bằng lối Ấn Độ, Thành Cát Tư nhận ra rằng khí hậu oi bức của Nam Á sẽ cản trở bước tiến của đại quân. Tuy người Mông Cổ dành phần lớn năm 1222 bình định vùng Khorasan, họ rốt cuộc phải thoái lui để tránh căng dãn lực lượng trên một khu vực rộng lớn, theo đó lấy sông Amu Darya làm biên giới xa nhất. Trên đường về, Thành Cát Tư thiết lập bộ máy cai trị mới, cắt cử các darughachi (n.đ. 'người dập ấn') và basqaq coi sóc các vùng lãnh thổ mới giành được. Ông cũng cho triệu tập và trò chuyện với Đạo sĩ Trường Xuân Tử tại dãy Hindu Kush. Thấm thía lời dạy của vị giáo chủ, ông đã ban cho các Đạo sĩ dưới trướng Trường Xuân Tử nhiều đặc quyền đặc lợi, bao gồm quyền được miễn thuế và kiểm soát tất cả các đạo sĩ bên trong đế quốc — ân huệ mà giới Đạo giáo cố lợi dụng để lấy lại uy thế trước Phật giáo.
Lý do hoãn binh của Thành Cát Tư thường được cho là liên quan đến Tây Hạ, quốc gia mà đã không cung cấp lực lượng cho cuộc viễn chinh năm 1219 của Mông Cổ, nay lại bất tuân Mộc Hoa Lê trong chiến dịch tiễu trừ tàn dư của Kim triều ở Thiểm Tây. Sử gia May không tán thành với lý giải này, luận rằng Tây Hạ đã sát cánh cùng Mộc Hoa Lê cho tới tận khi ông mất vào năm 1223, thời điểm mà, do cảm thấy bị bó buộc với người Mông Cổ và nhận thấy thời cơ khi Thành Cát Tư còn đang ở Trung Á, họ quyết định ngừng chiến đấu. Dù sao đi chăng nữa, Thành Cát Tư đã ngỏ ý giải quyết xung đột bằng ngoại giao, song giới cầm quyền Tây Hạ không kịp thời đưa ra đối sách, khiến vị hãn không thể kiên nhẫn thêm nữa.
Trở về Mông Cổ vào năm 1225, Thành Cát Tư dành một năm để chuẩn bị lực lượng cho cuộc thảo phạt Tây Hạ, mở màn vào những tháng đầu tiên của năm 1226 với sự sụp đổ của thành Ha Lạp Hạo Đặc ở biên giới phía tây của Hạ. Chiến dịch được thực hiện với nhịp độ chớp nhoáng. Thành Cát Tư hạ lệnh làm cỏ bất cứ thành trì nào tọa lạc trong Hành lang Hà Tây. Vượt Hoàng Hà vào mùa thu, quân Mông tấn công Linh Vũ vào tháng 11, cách thủ đô Ngân Xuyên của Hạ 30 kilômét (19 mi) về phía nam. Ngày 4 tháng 12, Thành Cát Tư đánh tan một đạo quân cứu viện của Hạ. Vị hãn sau đó trao quyền chỉ huy cuộc vây hãm cho các tướng lĩnh hạ thuộc rồi di chuyển xuống phía nam cùng Tốc Bất Đài để cướp phá và bình định lãnh thổ Kim.
Cái chết và hệ quả

Thành Cát Tư ngã ngựa trong một chuyến đi săn vào mùa đông 1226–27 và đổ bệnh nặng suốt mấy tháng tiếp theo, làm trì hoãn cuộc vây hãm Trung Hưng đang diễn ra đồng thời. Các hoàng tử và tướng quân thúc giục ông khép lại chiến dịch để về Mông Cổ dưỡng bệnh, nói lý rằng quân Hạ vẫn sẽ ở yên đó cho tới năm sau. Tức giận trước lời lăng mạ của tướng Hạ thủ thành, Thành Cát Tư cho tiếp tục cuộc vây hãm bất chấp bệnh tình. Ông băng hà vào ngày 18 hoặc 25 tháng 8 năm 1227 song việc này được giữ kín; thành Trung Hưng thất thủ vào tháng sau mà không hay biết hãn của đối phương đã chết. Dân chúng trong thành bại trận bị quân Mông thảm sát dã man — nền văn minh Hạ bị hủy diệt theo cách mà tác giả Man đánh giá là một cuộc "diệt tộc rất thành công". Có nhiều giả thuyết trong giới sử học về nguyên do cái chết của Thành Cát Tư: Rashid al-Din và Nguyên sử đề cập đến thứ bệnh có lẽ là sốt rét, typhus phát ban, hoặc dịch hạch; Marco Polo thì khẳng định ông đã bị một mũi tên bắn trúng lúc xông trận, còn Carpini kể rằng ông đã bị sét đánh. Miệng đời cũng truyền nhau lời đồn xung quanh đời sống tình dục của ông — nổi tiếng nhất là chuyện hoàng hậu Hạ Gurbelchin đã dùng một con dao cắt phải bộ phận sinh dục của Thành Cát Tư trong lúc hai người ân ái.
Thi hài Thành Cát Tư được đưa về Mông Cổ và chôn cất ở đâu đó gần đỉnh Burkhan Khaldun thuộc Dãy núi Khentii đúng như ý nguyện của vị hãn. Không có ghi chép chi tiết nào về tang lễ này; không một ai ngoài vệ binh thuộc tộc Ô Lương Hải được phép tiếp cận ngọn núi cấm địa ikh khorig (n.đ. 'đại kiêng kỵ
') mà Thành Cát Tư yên nghỉ. Khi Oa Khoát Đài lên ngôi vào năm 1229, ông truyền mệnh dành ra ba ngày cúng viếng và hiến tế 30 nô tì tại khu mộ. Ratchnevsky suy đoán rằng người Mông Cổ, vốn không biết gì về kỹ thuật ướp xác, có lẽ đã tạm chôn vị hãn ở Ordos trong hành trình trở về Mông Cổ để tránh việc thi hài bị phân hủy dưới sức nóng mùa hè; tuy vậy Atwood bác bỏ giả thuyết này.
Di sản và đánh giá

Thành Cát Tư Hãn để lại một di sản sâu rộng và mâu thuẫn. Công lao của ông trong việc thống nhất các bộ tộc Mông Cổ và kiến thiết nhà nước liên tục lớn nhất trong lịch sử "[đã] thay đổi vĩnh viễn thế giới quan của các nền văn minh Âu Châu, Hồi giáo, [và] Đông Á", theo cách nói của Atwood. Các cuộc chinh phục của ông đã góp phần kiến tạo những mạng lưới giao thương Á-Âu với quy mô vô tiền khoáng hậu, mang lại sự giàu có và an ninh cho lãnh địa thảo nguyên. Tuy nhiều khả năng không phải là người cho chuẩn hóa bộ luật Yasa, Thành Cát Tư vẫn có công tái cơ cấu hệ thống pháp luật triệt để và thiết lập một chính quyền pháp trị mạnh mẽ do Thất Cát Hốt Đồ Hốt lãnh đạo.
Mặt khác, các cuộc chinh phạt của ông đã đem lại rất nhiều đau thương và chết chóc. Các nền văn minh rực rỡ ở Trung Quốc, Trung Á và Ba Tư đã bị tàn phá bởi vó quân Mông Cổ, chấn thương và đau khổ sau nhiều thế hệ. Có lẽ lỗi lầm lớn nhất của Thành Cát Tư là sự bất lực trong việc tạo ra một hệ thống kế thừa hiệu quả: sự chia cắt đế quốc thành các thái ấp, nhằm đảo bảo ổn định chính trị, thực chất lại có tác dụng ngược, bởi lẽ mối quan tâm của địa phương và trung ương tách rẽ theo thời gian và theo đó đế quốc bắt đầu rã rời thành các tiểu quốc Kim Trướng, Sát Hợp Đài, Y Nhi và nhà Nguyên cuối những năm 1200. Giữa những năm 1990, tờ Washington Post tôn vinh Thành Cát Tư Hãn như "nhân vật thiên niên kỷ", người "đại diện cho tính chất nước đôi nửa man rợ, nửa văn minh của loài người". Hình tượng phức tạp này vẫn rất thịnh hành trong các nghiên cứu lịch sử, theo đó các sử gia cố gắng nêu bật cả những đóng góp tích cực lẫn tiêu cực của Thành Cát Tư Hãn.
Chú thích > Phụ chú

↑  Tác phẩm Mông Thát bị lục [zh] của ông là nguồn duy nhất về người Mông Cổ vào thời Thành Cát Tư Hãn trị vì còn tồn tại cho đến ngày nay.
↑  Cộng hòa Nhân dân Mông Cổ kỷ niệm sinh nhật lần thứ 800 của Thiết Mộc Chân vào năm 1962.
↑  Vào thời điểm này, danh từ "Mông Cổ" chỉ được dùng để nói về một bộ lạc cụ thể ở miền đông bắc Mông Cổ; bởi vì bộ lạc này đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành Đế quốc Mông Cổ, danh ngữ bắt đầu được sử dụng để chỉ toàn bộ các bộ lạc người Mông Cổ.
↑  Theo Bí sử, Trát Mộc Hợp nói "If we camp close to the hill those who herd our horses will have their tents. If we camp beside the mountain stream those who herd our sheep and lambs will have food for their gullets."
↑  Đặt bên phải là những ngọn tuq, loại cờ nghi trượng làm từ lông đuôi bò Tây Tạng hoặc ngựa; tuq trắng trong hình tượng trưng cho hòa bình, tuq đen trái lại tượng trưng cho chiến tranh.
↑  Herat thoạt tiên đầu hàng Đà Lôi, nhưng về sau vùng dậy và bị hủy diệt vào năm 1222; dân chúng trong thành bị thảm sát.
↑  Triệu Công đi sứ Mông Cổ vào năm 1221, tức trong khoảng thời gian Thành Cát Tư đang chinh chiến ở Khorasan. Juzjani, chắp bút viết sử 30 năm sau cái chết của Thành Cát Tư, dựa phần lớn vào lời kể của các nhân chứng liên quan.
↑  Từ trên xuống dưới, từ trái sang phải: Thành Cát Tư, Oa Khoát Đài, Hốt Tất Liệt, Thiết Mộc Nhĩ, Khúc Luật, Phổ Nhan Đốc và Ý Lân Chất Ban.
↑  Danh ngữ "Mughal" bắt nguồn từ tộc danh "Mongol", cũng là từ được dùng để chỉ bất cứ kẻ xâm lược Ấn Độ nào từ phía bắc.
Thư mục > Tiếng Việt

Mông Cổ bí sử. Ngô Trần Trung Nghĩa biên dịch. Hà Nội: Nhà xuất bản Văn học. 2021. ISBN 978-604-323-221-9.
Weatherford, Jack (2018). Thành Cát Tư Hãn và sự hình thành thế giới hiện đại. Võ Phương Linh biên dịch. Hà Nội: Nhà xuất bản Khoa học xã hội. ISBN 978-604-364-341-1.
Tata Nano

Bản mẫu:Future automobile
| Tata Nano |
| --- | --- |

Tổng quan
Nhà chế tạo: Tata Motors
Cũng được gọi: Xe hơi của nhân dân
Sản xuất: 2008–nay
Nhà thiết kế: I.DE.A Institute
Thân và khung gầm
Phân loại: Xe hơi thành phố
Kiểu thân xe: 5-cửa
Bố trí: RR layout
Truyền động
Động cơ: 2 cylinder petrol Bosch multi-point fuel injection (single injector) all aluminium 623 cc (38 in khối)
Truyền động: 4 speed synchromesh with overdrive in 4th
Kích thước
Chiều dài cơ sở: 2.230 mm (87,8 in)
Chiều dài: 3.100 mm (122,0 in)
Chiều rộng: 1.500 mm (59,1 in)
Chiều cao: 1.600 mm (63,0 in)
Niên đại
Tiền nhiệm: không
Tata Nano là loại xe được sản xuất với giá rẻ nhất trên thế giới, được hãng Tata Motors Ấn Độ ra mắt tại cuộc triển lãm lần thứ 9 Auto Expo ngày 10 tháng 1 năm 2008 tại Pragati Maidan, New Delhi, Ấn Độ. Bản chuẩn của chiếc Nano (không có điều hòa nhiệt độ, radio hay tay lái trợ lực) sẽ có giá 100.000 Rs (không bao gồm các loại thuế, cước phí vận chuyển và giao hàng (tương đương với 2500 USD hay 1700 Euro),.
Sự lựa chọn giá đã khiến cho Nano được gọi là "xe hơi một lakh" (theo từ Ấn Độ, có nghĩa là '100.000').
Shushtar

Đối với phân khu hành chính khác, xem Shushtar (huyện).
| Shushtar شوشتر |
| --- | --- |
—  Thành phố  —
 

Shushtar
Quốc gia:  Iran
Tỉnh: Khuzestan
Huyện: Shushtar
Bakhsh: Trung tâm
Dân số (2016)
 • Tổng cộng: 192.028
Múi giờ: Iran Standard Time Zone
 • Mùa hè (DST): IRDT (UTC+4:30)
Shushtar (tiếng Ba Tư: شوشتر, cũng được La Mã hóa là Shūshtar và Shūstar, và Shooshtar) là một thành phố và là thủ phủ của Shushtar, thuộc tỉnh Khuzestan, Iran. Tại cuộc tổng điều tra năm 2016, dân số của thành phố là 192.028 người.
Nó là một thành phố pháo đài cổ đại cách Ahvaz, thủ phủ của tỉnh Khuzestan 92 km (57 dặm). Phần lớn, sự phát triển nông nghiệp nơi đây nhờ vào hệ thống thủy lợi Band-e Kaisar, một cây cầu và đập đầu tiên ở Iran.
Wikimedia Commons có thêm hình ảnh và phương tiện truyền tải về .
Lịch sử

Dưới thời nền văn minh cổ Elam, thành phố được biết đến như là Adamdun. Đến giai đoạn Đế chế Ba Tư thứ nhất, nó được gọi là Šurkutir, và đến hiện tại, cái tên Shushtar có liên quan đến một thành phố cổ khác, đó là Susa (hoặc Shush, trong phát âm tiếng Ba Tư), và cái tên Shushtar có nghĩa là "lớn hơn (hoặc tốt hơn) Shush". Dưới thời Sassanid, nó là thành phố đảo trên sông Karun và được chọn như là một kinh đồ mùa hè. Con sông được định hướng để tạo thành hào nước bao quanh thành phố trong khi các cây cầu và cổng chính được xây dựng ở phía đông, tây và nam. Một số con sông khác gần đó được mở rộng để phát triển nông nghiệp. Mía là cây trồng chính ở đây được trồng từ năm 226. Một hệ thống kênh ngầm được gọi là Ghanat được sử dụng như là cầu nối từ con sông tới các hồ chứa tư nhân trong các ngôi nhà, tòa nhà và cung cấp nước tưới tiêu cũng như dự trữ nước trong thời kỳ chiến tranh khi các cổng chính không được mở. Dấu vết của các Ghanat vẫn có thể được thấy trong các hầm mộ và một số tòa nhà. Bức tường cổ của thành phố đã bị phá hủy vào cuối thời kỳ Triều đại Safavid.
Năm 1973, Nhà Pahlavi khởi xướng nỗ lực nhằm khôi phục nền kinh tế của Shushtar vốn đã bị trì trệ kể từ khi nguồn nước của con sông sụt giảm từ thế kỷ 19. Đó là việc tiếp tục phát triển nông nghiệp trong tỉnh, cùng với đó là xây dựng đô thị vệ tinh bên kia con sông của thành phố cổ. Mục đích là để cung cấp nhà ở cho nhân lực phát triển công nghiệp địa phương, đặc biệt là ngành mía đường.
Con người và ngôn ngữ

người Shushtar được gọi là Shushtaris vẫn duy trì văn hóa độc đáo kéo dài từ thời cổ đại và một phương ngữ Ba Tư khác biệt với tiếng Ba Tư tại các nơi khác. Nó được gọi là Phương ngữ Shoushtari.