stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Mali
Y tế và giáo dục

Mali phải đối mặt với nhiều vấn đề sức khỏe liên quan tới nghèo, suy dinh dưỡng, và vệ sinh. Các chỉ số sức khỏe và phát triển của Mali thuộc vào hàng thấp nhất trên thế giới. Trong năm 2000, ước tính chỉ có 62–65 phần trăm dân số có thể tiếp cận được với nguồn nước an toàn và chỉ 69 phần trăm dân số được tiếp cận một số loại hình dịch vụ vệ sinh. Năm 2001, chi tiêu của chính phủ về y tế nói chung vào khoảng 4 đô la trung bình mỗi người dân. Các cơ sở y tế ở Mali rất hạn chế, và luôn ở trong tình trạng thiếu thuốc sử dụng. Sốt rét và các bệnh do động vật chân khớp đang lan tràn nhiều vùng ở Mali, cùng với các bệnh nhiễm khuẩn như tả và lao. Dân số Mali cũng có một tỉ lệ cao trẻ suy dinh dưỡng và tỉ lệ tiên chủng thấp. Ước tính khoảng 1,9 phần trăm dân số Mali bị ảnh hưởng bởi đại dịch HIV/AIDS và nằm trong số những nước có tỉ lệ bệnh này thấp nhất ở khu vực Châu Phi cận Sahra.
Giáo dục công của Mali theo nguyên tắc miễn phí và bắt buộc đối với trẻ em từ 7 tuổi đến 16 tuổi. Hệ thống giáo dục bao gồm sáu năm tiểu học bắt đầu lúc trẻ em bảy tuổi, sau đó là sáu năm trung học. Tuy nhiên, tỉ lệ đến trường của trẻ em Mali lại thật sự thấp, phần lớn là vì lý do ngân sách của các gia đình không thể trang trải chi phí đồng phục, sách, dụng cụ, và các lệ phí khác để được đến trường. Trong năm học 2000–01, tỉ lệ đến trường của trẻ em học tiểu học là 61% (71% trẻ em trai và 51% đối với trẻ em gái); trong cuối thập niên 1990, tỉ lệ nhập học ở bậc trung học là 15% (20% trẻ em trai và 10% đối với trẻ em gái). Hệ thống giáo dục còn thiếu hoàn chỉnh ở nông thôn do thiếu trường học, đi cùng với việc thiếu giáo viên và sách vở, dụng cụ. Ước tính tỉ lệ biết chữ ở Mali dao động trong khoảng 27–30% đến 46.4% dân số, với tỉ lệ phụ nữ biết chữ đặc biệt thấp hơn đàn ông.
Văn hóa

Âm nhạc truyền thống của Mali bắt nguồn từ các griot, được biết đến như là những "Người lưu giữ kỷ niệm".
Âm nhạc Mali phong phú và có nhiều thể loại khác nhau. Một số nghệ sĩ nổi tiếng của Mali là bậc thầy kora Toumani Diabaté, tay guitar Ali Farka Touré, băng nhạc Tinariwen người Tuareg, vài nghệ sĩ nhạc pop châu Phi như Salif Keita, cặp đôi Amadou et Mariam, Oumou Sangare, và Habib Koité.
Mặc dù văn học của Mali kém nổi tiếng hơn nền âm nhạc của chính quốc gia này, Mali vẫn luôn là một trong những trung tâm văn hóa tri thức sống động nhất châu Phi. Nền văn học truyền thống của Mali được tiếp thủ chủ yếu bằng truyền miệng, với những bài hát hay câu chuyện có tên là jalis được học thuộc lòng qua nhiều thế hệ. Amadou Hampâté Bâ, nhà sử học nổi tiếng của Mali, đã dành phần lớn thời gian cuộc đời của ông để ghi chép lại những nét văn hóa truyển miệng này nhằm ghi nhận bản sắc văn hóa của Mali vào văn hóa chung của thế giới. Nhà văn viết tiểu thuyết nổi tiếng nhất của Mali là Yambo Ouologuem với tác phẩm Le devoir de violence đã giành được giải thưởng Prix Renaudot năm 1968 nhưng di sản của ông lại bị tổn hại bởi những cáo buộc đạo văn. Các nhà văn nổi tiếng khác của Mali bao gồm Baba Traoré, Modibo Sounkalo Keita, Massa Makan Diabaté, Moussa Konaté, và Fily Dabo Sissoko.
Các sinh hoạt văn hóa hằng ngày khác biệt của người Mali phản ánh tính đa dạng về sắc tộc và địa lý của đất nước. Phần lớn người Mali mặc một loại áo dài có tên là boubous, một trang phục truyền thống của vùng Tây Phi. Người Mali thường xuyên tham gia các lễ hội truyền thống, khiêu vũ và nghi lễ. Gạo và kê là nguyên liệu chủ yếu của ẩm thực Mali, vốn chủ yếu được làm từ các sản phẩm ngũ cốc. Ngũ cốc được ăn cùng với nước sốt làm từ lá của cây bina hay bao báp có thêm cà chua, hay nước sốt đậu phộng, và có thể đi kèm với thịt nướng (điển hình là gà, cừu, bò, hay dê). Ẩm thực của Mali thay đổi theo từng vùng.
Thể thao

Môn thể thao phổ biến nhất ở Mali là bóng đá, vốn được chú ý hơn khi Mali là chủ nhà của Cúp bóng đá châu Phi 2002. Hầu hết các thành phố đều có các đội bóng địa phương; các đội bóng nổi tiếng ở tầm quốc gia là Djoliba AC, Stade Malien, và Real Bamako, tất cả đều ở thủ đô. Trẻ em thường dùng các mảnh vải rách được bó thành quả bóng để chơi. Quốc gia này cũng là nơi sản sinh nhiều cầu thủ xuất sắc có mặt trong đội hình tuyển Pháp như Salif Keita và Jean Tigana. Frédéric "Fredi" Kanouté, đạt danh hiệu Cầu thủ bóng đá châu Phi của năm 2007, hiện đang chơi cho câu lạc bộ Sevilla FC tại giải La Liga của Tây Ban Nha. Những cầu thủ khác cũng thi đấu tại Tây Ban Nha là Mahamadou Diarra, hiện đang là đội trưởng bóng đá Mali, đang chơi cho Real Madrid và Seydou Keita chơi cho FC Barcelona. Các cầu thủ khác hiện tại cũng đang thi đấu tại các giải bóng đá châu Âu như Mamady Sidibe (Stoke City), Mohammed Sissoko (Juventus), Sammy Traore (Paris Saint-Germain), Adama Coulibaly (AJ Auxerre), Kalifa Cisse và Jimmy Kebe (Reading F.C.), và Dramane Traoré (Lokomotiv Moskva). Bóng rổ cũng là một môn thể thao chính ở Mali; Đội tuyển bóng rổ quốc gia nữ Mali, do Hamchetou Maiga làm thủ lĩnh, đã tranh tài tại Thế vận hội Bắc Kinh 2008. Vật truyền thống (la lutte) là môn thể thao tương đối phổ biến, mặc dù đã suy giảm trong những năm gần đây. Trò chơi oware, một biến thể của môn mancala được chơi trong những lúc nhàn rỗi.
Yazılı, İmranlı

| Yazılı |
| --- | --- |
—  Xã  —
 
YazılıVị trí ở Thổ Nhĩ Kỳ
Quốc gia:  Thổ Nhĩ Kỳ
Tỉnh: Sivas
Huyện: İmranlı
Dân số (2011)
 • Tổng cộng: 16 người
 • Mùa hè (DST): EEST (UTC+3)
Yazılı là một xã thuộc huyện İmranlı, tỉnh Sivas, Thổ Nhĩ Kỳ. Dân số thời điểm năm 2011 là 16 người.
Chú thích

↑  “Cities, towns and villages in Sivas”. Viện thống kê Thổ Nhĩ Kỳ. Lưu trữ bản gốc ngày 14 tháng 7 năm 2012. Truy cập ngày 23 tháng 9 năm 2012.Quản lý CS1: bot: trạng thái URL ban đầu không rõ (liên kết)
Uttar Durgapur

| Uttar Durgapur |
| --- | --- |
Uttar Durgapur
Quốc gia:  Ấn Độ
Bang: Tây Bengal
Dân số (2001)
 • Tổng cộng: 5.062
Múi giờ: UTC+05:30
Uttar Durgapur là một thị trấn thống kê (census town) của quận South Twentyfour Parganas thuộc bang Tây Bengal, Ấn Độ.
Nhân khẩu

Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Uttar Durgapur có dân số 5062 người. Phái nam chiếm 52% tổng số dân và phái nữ chiếm 48%. Uttar Durgapur có tỷ lệ 67% biết đọc biết viết, cao hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 74%, và tỷ lệ cho phái nữ là 60%. Tại Uttar Durgapur, 11% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.
Vernonia huillensis

| Vernonia huillensis> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
Bộ (ordo): Asterales
Họ (familia): Asteraceae
Chi (genus): Vernonia
Loài (species): V. huillensis
Danh pháp hai phần
Vernonia huillensis Hiern, 
Vernonia huillensis là một loài thực vật có hoa trong họ Cúc. Loài này được Hiern miêu tả khoa học đầu tiên.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Vernonia huillensis”. Truy cập ngày 4 tháng 6 năm 2013.
Garhmukteshwar

| Garhmukteshwar |
| --- | --- |
Garhmukteshwar
Quốc gia:  Ấn Độ
Bang: Uttar Pradesh
Dân số (2001)
 • Tổng cộng: 33,432
Múi giờ: UTC+05:30
Mã điện thoại: 5731
Garhmukteshwar là một thành phố và là nơi đặt ban đô thị (municipal board) của quận Ghaziabad thuộc bang Uttar Pradesh, Ấn Độ.
Nhân khẩu

Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Garhmukteshwar có dân số 33.432 người. Phái nam chiếm 54% tổng số dân và phái nữ chiếm 46%. Garhmukteshwar có tỷ lệ 50% biết đọc biết viết, thấp hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 58%, và tỷ lệ cho phái nữ là 41%. Tại Garhmukteshwar, 17% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.
FUNCINPEC

| FUNCINPEC ហ្វ៊ុនស៊ិនប៉ិច |
| --- | --- |

Chủ tịch: Norodom Chakravuth
Tổng thư ký: Pich Sochetha
Người sáng lập: Norodom Sihanouk
Thành lập: 21 tháng 3 năm 1981
Trụ sở chính: National Road 6A, Phumi Kdey Chas, Sangkat Chroy Changva, Khan Chroy Changva, Phnôm Pênh
Ý thức hệ: Chủ nghĩa bảo thủ Bảo hoàng
Khuynh hướng: Cánh tả
Thuộc tổ chức quốc tế: Centrist Democrat International
Màu sắc chính thức:     
Quốc hội: 41 / 123 
Thượng viện: 0 / 61 
Địa phương: 28 / 11.572 
Website: Official website
Quốc gia: Cambodia
FUNCINPEC là một đảng bảo hoàng của Campuchia. Đảng này là một phần của chính phủ liên hiệp đương quyền ở Campuchia cùng với Đảng Nhân dân Campuchia. Trong Quốc hội Campuchia, đảng này đang có 41/123 tổng số đại biểu của Quốc hội được bầu.
Đảng này được thành lập vào năm 1981 bởi cựu quốc vương Norodom Sihanouk, tới năm 1991 đảng Funcinpec chính thức hoạt động trên chính trường Campuchia và được lãnh đạo bởi hoàng thân Norodom Ranariddh, con trai cả của ông.
Sau một thời gian lưu vong, Norodom Ranariddh đã quay về lãnh đạo Funcinpec vào đầu năm 2015 thay thế cho em gái của ông là công chúa Norodom Arunrasmy. 
Trong thập niên 1980, đảng này là một phần của phản kháng chính trị và phản kháng có vũ trang chống lại Đảng Nhân dân Cách mạng Khmer. Cánh tay vũ trang của đảng này có tên gọi Đảng Dân tộc Sihanouk (ANS)
Tên gọi

FUNCINPEC là viết tắt tiếng Pháp tên của đảng này Front Uni National pour un Cambodge Indépendant, Neutre, Pacifique, et Coopératif, có nghĩa là "Mặt trận Thống nhất Dân tộc vì một nước Campuchia Độc lập, Trung lập, Hòa bình và Hợp tác."
Brachypodium pringlei

| Brachypodium pringlei> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Monocots
Bộ (ordo): Poales
Họ (familia): Poaceae
Chi (genus): Brachypodium
Loài (species): B. pringlei
Danh pháp hai phần
Brachypodium pringlei Scribn. ex Beal, 1887 
Brachypodium pringlei là một loài thực vật có hoa trong họ Hòa thảo. Loài này được Scribn. ex Beal mô tả khoa học đầu tiên năm 1887.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Brachypodium pringlei”. Truy cập ngày 6 tháng 6 năm 2013.
Đồ Tỉnh Triết

| Đồ Tỉnh Triết |
| --- | --- |
涂醒哲


Thị trưởng thành phố Gia Nghĩa
Đương nhiệm
Nhậm chức  25 tháng 12 năm 2014
Cấp phó: Hầu Sùng Văn
Tiền nhiệm: Hoàng Mẫn Huệ
Thành viên Lập pháp viện Trung Hoa Dân Quốc
Nhiệm kỳ 1 tháng 2 năm 2008 – 31 tháng 1 năm 2012
Khu vực bầu cử: Trung Hoa Dân Quốc
Bộ trưởng Bộ Y tế (quyền cho đến ngày 31 tháng 12 năm 2002)
Nhiệm kỳ 1 tháng 9 năm 2002 – 18 tháng 5 năm 2003
Tiền nhiệm: Lý Minh Lượng
Kế nhiệm: Trần Kiến Nhân
Trưởng Trung tâm Kiểm soát dịch bệnh Đài Loan
Nhiệm kỳ 29 tháng 5 năm 2000 – 30 tháng 6 năm 2002
Tiền nhiệm: Trương Hồng Nhân (quyền)
Kế nhiệm: Giang Anh Long (quyền)
 
Thông tin cá nhân
Sinh: 17 tháng 6, 1951 (73 tuổi) Phác Tử, huyện Gia Nghĩa, Đài Loan
Đảng chính trị: Đảng Dân chủ Tiến bộ Đài Loan
Alma mater: Đại học quốc lập Đài Loan Đại học California tại Los Angeles
Đồ Tỉnh Triết (tiếng Trung: 涂醒哲; bính âm: Tú Xǐngzhé; Wade–Giles: T'u2 Hsing3-che2) là chính khách Đài Loan. Ông là Bộ trưởng Bộ Y tế Đài Loan từ 2002 đến 2003 và sau đó đã phục vụ trong Lập pháp viện Trung Hoa Dân Quốc từ 2008 đến 2012. Ông hiện là Thị trưởng thành phố Gia Nghĩa, đang phục vụ kể từ ngày 25 tháng 12 năm 2014.
Giáo dục

Đồ Tỉnh Triết đạt được bằng cử nhân về y học và bằng thạc sĩ về y tế công cộng từ Đại học quốc lập Đài Loan. Sau đó ông đạt được bằng tiến sĩ từ Đại học California tại Los Angeles ở Hoa Kỳ.
Bộ trưởng Y tế

Đồ Tỉnh Triết đã thay ông Lý Minh Lượng làm Bộ trưởng Bộ Y tế vào ngày 1 tháng 9 năm 2002 và đã từ chức vào ngày 16 tháng 5 năm 2003.
Thị trưởng thành phố Gia Nghĩa > Bầu cử thị trưởng thành phố Gia Nghĩa năm 2009

Đồ Tỉnh Triết tham gia vào cuộc bầu cử địa phương Trung Hoa Dân Quốc năm 2009 cho vị trí Thị trưởng thành phố Gia Nghĩa được tổ chức vào ngày 5 tháng 12 năm 2009. Cuối cùng ông đã thua ứng cử viên của Quốc Dân Đảng Hoàng Mẫn Huệ.
| Kết quả bầu cử Thị trưởng thành phố Gia Nghĩa 2009> STT | Kết quả bầu cử Thị trưởng thành phố Gia Nghĩa 2009> Ứng cử viên | Kết quả bầu cử Thị trưởng thành phố Gia Nghĩa 2009> Đảng | Kết quả bầu cử Thị trưởng thành phố Gia Nghĩa 2009> Phiếu bầu | Kết quả bầu cử Thị trưởng thành phố Gia Nghĩa 2009> Tỷ lệ phần trăm | Kết quả bầu cử Thị trưởng thành phố Gia Nghĩa 2009>  | Kết quả bầu cử Thị trưởng thành phố Gia Nghĩa 2009>  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | Hoàng Mẫn Huệ |  KMT | 69,962 | 52.20% |  |  |
| 2 | Lâm Thánh Phân (林聖芬) | Độc lập | 2,801 | 2.09% |  |  |
| 3 | Đồ Tỉnh Triết |  DPP | 61,268 | 45.71% |  |  |
Thị trưởng thành phố Gia Nghĩa > Bầu cử thị trưởng thành phố Gia Nghĩa năm 2014

Đồ Tỉnh Triết đã chiến thắng một hội nghị tuyển lựa ứng cử viên đảng được tổ chức vào tháng 3 năm 2014, và được ghi tên là ứng cử viên Đảng Dân chủ Tiến bộ Đài Loan cho chức Thị trưởng thành phố Gia Nghĩa.
Đồ Tỉnh Triết được bầu làm Thị trưởng thành phố Gia Nghĩa sau khi giành chiến thắng cuộc bầu cử Thị trưởng thành phố Gia Nghĩa năm 2014 được tổ chức vào ngày 29 tháng 11 năm 2014.
| Kết quả bầu cử thị trưởng thành phố Gia Nghĩa 2014> STT | Kết quả bầu cử thị trưởng thành phố Gia Nghĩa 2014> Ứng cử viên | Kết quả bầu cử thị trưởng thành phố Gia Nghĩa 2014> Đảng | Kết quả bầu cử thị trưởng thành phố Gia Nghĩa 2014> Phiếu bầu | Kết quả bầu cử thị trưởng thành phố Gia Nghĩa 2014> Tỷ lệ phần trăm | Kết quả bầu cử thị trưởng thành phố Gia Nghĩa 2014>  | Kết quả bầu cử thị trưởng thành phố Gia Nghĩa 2014>  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | Trần Tú Lệ (陳秀麗) | Độc lập | 633 | 0.44% |  |  |
| 2 | Trần Thái Sơn (陳泰山) | Độc lập | 786 | 0.54% |  |  |
| 3 | Trần Dĩ Chân (陳以真) |  KMT | 66,108 | 45.50% |  |  |
| 4 | Đồ Tỉnh Triết |  DPP | 74,698 | 51.41% |  |  |
| 5 | Hứa Văn Kiến (許文建) | Độc lập | 330 | 0.23% |  |  |
| 6 | Lâm Thi Hàm (林詩涵) | Mặt trận Dân chủ nhân dân | 2,747 | 1.89% |  |  |
Gangapur

| Gangapur |
| --- | --- |
Gangapur
Quốc gia:  Ấn Độ
Bang: Maharashtra
Độ cao: 572 m (1,877 ft)
Dân số (2001)
 • Tổng cộng: 22,053
Múi giờ: UTC+05:30
Mã điện thoại: 2433
Gangapur là một thành phố và là nơi đặt hội đồng đô thị (municipal council) của quận Aurangabad thuộc bang Maharashtra, Ấn Độ.
Địa lý

Gangapur có vị trí 18°20′B 76°31′Đ﻿ / ﻿18,33°B 76,52°Đ﻿ / 18.33; 76.52 Nó có độ cao trung bình là 572 mét (1876 feet).
Nhân khẩu

Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Gangapur có dân số 22.053 người. Phái nam chiếm 52% tổng số dân và phái nữ chiếm 48%. Gangapur có tỷ lệ 66% biết đọc biết viết, cao hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 74%, và tỷ lệ cho phái nữ là 59%. Tại Gangapur, 15% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.
Uttarahalli

| Uttarahalli |
| --- | --- |
Uttarahalli
Quốc gia:  Ấn Độ
Bang: Karnataka
Dân số (2001)
 • Tổng cộng: 10,467
Múi giờ: UTC+05:30
Uttarahalli là một thị trấn thống kê (census town) của quận Bangalore thuộc bang Karnataka, Ấn Độ.
Nhân khẩu

Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Uttarahalli có dân số 10.467 người. Phái nam chiếm 52% tổng số dân và phái nữ chiếm 48%. Uttarahalli có tỷ lệ 67% biết đọc biết viết, cao hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 73%, và tỷ lệ cho phái nữ là 61%. Tại Uttarahalli, 13% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.
Garhshanker

| Garhshanker |
| --- | --- |
Garhshanker
Quốc gia:  Ấn Độ
Bang: Punjab
Dân số (2001)
 • Tổng cộng: 15,094
Múi giờ: UTC+05:30
Mã điện thoại: 911884
Garhshanker là một thành phố và là nơi đặt hội đồng đô thị (municipal council) của quận Hoshiarpur thuộc bang Punjab, Ấn Độ.
Nhân khẩu

Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Garhshanker có dân số 15.094 người. Phái nam chiếm 52% tổng số dân và phái nữ chiếm 48%. Garhshanker có tỷ lệ 73% biết đọc biết viết, cao hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 76%, và tỷ lệ cho phái nữ là 70%. Tại Garhshanker, 11% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.
Lở mồm long móng

Lở mồm ở bò
Long móng ở heo
Bệnh lở mồm long móng (tiếng Anh: Foot-and-mouth disease, viết tắt FMD; tiếng Latin: Aphtae epizooticae), là một loại bệnh truyền nhiễm rất nguy hiểm do virus gây ra trên động vật móng guốc chẵn như lợn, bò, trâu, hươu, dê. Bệnh này rất nguy hiểm vì bệnh lây lan rất nhanh qua nhiều con đường khác nhau như tiếp xúc trực tiếp giữa động vật với nhau, truyền qua không khí. Chính vì vậy mà Tổ chức Y tế Thế giới xếp bệnh lở mồm long móng đứng đầu các bệnh truyền nhiễm của động vật. Năm 1897, Friedrich Loeffler đã phát hiện bệnh lở mồm long móng đầu tiên do virus gây ra. Cho đến nay, người ta đã xác định có 7 dạng virus gây bệnh gồm các dạng A, O, C, SAT1, SAT2, SAT3 và Asia1. Ở vùng Đông Nam Á chủ yếu là 3 dạng A, O và Asia1.
Triệu chứng

Khi nhiễm bệnh, nhiệt độ cơ thể của gia súc khá cao (khoảng 40 °C). Đồng thời, gia súc trở nên kém ăn, ủ rũ, tiết nước bọt nhiều và nhiễu xuống; ở vùng miệng (miệng, lợi và lưỡi), vùng chân (kẽ móng và bờ móng chân) và vú xuất hiện các mụn nước chứa dịch màu vàng nhạt. Trong vòng 24 giờ, mụn nước sẽ tự vỡ, làm bờ móng sưng đau dẫn tới con vật đi lại khó khăn, phải nằm một chỗ. Nếu bệnh phát triển mạnh, khoảng từ 5 đến 6 ngày, con vật sẽ yếu, khó thở và chết.
Phòng chống

Tùy từng điều kiện mà mỗi nơi có nhiều cách phòng chống với hiệu quả khác nhau. Cách tốt nhất để phòng bệnh là sử dụng vắc xin. Tuy nhiên, khi con vật đã nhiễm bệnh, hữu hiệu nhất là tiêu hủy toàn bộ số gia súc bị bệnh, điều này các nước châu Âu đã thực hiện khá hoàn hảo đầu năm 2001. Ở Đức từ năm 1988 đến năm 2024 không ghi nhận bất kỳ trường hợp bị nhiễm bệnh. Vào 10.01.2025, bang Brandenburg, Đức ghi nhận 3 con trâu nước bị nhiễm bệnh lở mồm long móng. Ở Việt Nam, người ta sử dụng một số hóa chất sát trùng như dung dịch xút 1%, nước vôi 5-10%, nước ôzôn và dung dịch anolit... để khử trùng môi trường, rửa bên ngoài vết thương. Nhưng các hóa chất này không thể dập tắt hoàn toàn dịch bệnh.
Tình hình

Dịch bệnh lở mồm long móng đã xảy ra ở nhiều châu lục như châu Á, châu Phi, châu Âu và Nam Mỹ. Ở châu Âu, bệnh đã bùng phát tại Anh, Hà Lan và Pháp vào năm 2001. Hàng triệu gia súc bị thiêu hủy gây tổn thất lớn cho ngành chăn nuôi nói riêng và nền kinh tế các quốc gia này nói chung. Cùng năm đó, dịch cũng đã xảy ra tại Hàn Quốc, Nhật Bản và Đài Loan. Đến cuối năm 2003, dịch xảy ra ở vùng Đông Nam Á (Thái Lan, Lào, Campuchia, Malaysia, Myanmar, Philippines và Việt Nam. Một năm sau, dịch lan tới Trung Quốc, Nga, Mông Cổ và tiếp tục ở Myanmar. Trong 2 năm 2005 và 2006, dịch tràn tới Nam Mỹ ở các quốc gia như Brasil, Argentina và Paraquay cũng như ở châu Phi (Nam Phi).
Tại Việt Nam, năm 2006 là năm bệnh dịch lở mồm long móng xảy ra rất mạnh ở hầu hết các tỉnh thành của Việt Nam với hàng chục nghìn gia sục bị nhiễm bệnh. Tuy nhiên, do điều kiện cũng như ý thức của người dân, trình độ và sự thiếu trách nhiệm của cán bộ thú y và chính quyền địa phương mà dịch bệnh không thể khống chế dễ dàng. Một số nơi, còn sử dụng các con vật đã chết làm thức ăn.
Chú thích

↑  “Gefürchtete Tierkrankheit: Maul- und Klauenseuche in Deutschland - was bedeutet das?”. Der Tagesspiegel Online (bằng tiếng Đức). ISSN 1865-2263. Truy cập ngày 10 tháng 1 năm 2025.
↑  Khởi tố hai đối tượng làm lây lan dịch bệnh lở mồm long móng trên báo Lao động (10.06.2006)
↑  Heo dịch, chờ đấy! trên báo Lao động (14.06.2006)
↑  Dịch lở mồm long móng... không dễ đùa! trên báo Lao động (24.07.2006)
Wikipedia tiếng Việt  về tính pháp lý và độ chính xác của các thông tin có liên quan đến y học và sức khỏe. Độc giả cần liên hệ và nhận tư vấn từ các bác sĩ hay các chuyên gia. . Xem chi tiết tại Wikipedia:Phủ nhận y khoa và Wikipedia:Phủ nhận về nội dung.
Kim loại kiềm thổ

Kim loại kiềm thổ
| --- | --- |
Nhóm: IIA 
Chu kỳ: 
2: 4 Be
3: 12 Mg
4: 20 Ca
5: 38 Sr
6: 56 Ba
7: 88 Ra
Các kim loại kiềm thổ là một dãy các nguyên tố trong nhóm nguyên tố IIA của bảng tuần hoàn các nguyên tố. Đó là berylium, magnesium, calcium, strontium, barium và radium (không phải lúc nào cũng được xem xét do chu kỳ bán rã ngắn của nó).
Các kim loại kiềm thổ được đặt tên theo các oxide của chúng, các đất kiềm, có tên gọi cũ là berylia, magiêsia, vôi sống, strontia và baryta. Chúng được gọi là kiềm thổ vì các thuộc tính tự nhiên trung gian của chúng giữa các chất kiềm (oxide của các kim loại kiềm) và các loại đất hiếm (oxide của các kim loại đất hiếm). Sự phân loại của một số chất bề ngoài trơ như là 'đất' có lịch sử hàng thiên niên kỷ. Hệ thống được biết sớm nhất được sử dụng bởi những người Hy Lạp cổ đại gồm có 4 nguyên tố, bao gồm cả đất. Hệ thống này sau đó được làm rõ hơn bởi các nhà triết học và giả kim thuật như Aristotle (thế kỷ IV TCN), Paracelsus (nửa đầu thế kỷ XVI), John Becher (giữa thế kỷ XVII) và Georg Stahl (cuối thế kỷ XVII), với việc phân chia 'đất' thành ba hay nhiều loại hơn. Sự nhận thức về 'đất' không phải là một nguyên tố mà là hợp chất được đề cập bởi nhà hóa học Antoine Lavoisier. Trong tác phẩm Traité Élémentaire de Chimie (Các nguyên tố hóa học) năm 1789 ông gọi chúng là Substances simples salifiables terreuses, tức các nguyên tố đất tạo thành muối. Sau đó, ông thấy rằng các đất kiềm có thể là các oxide kim loại, nhưng ông thừa nhận rằng đó chỉ là phỏng đoán. Năm 1808, dựa trên tư tưởng của Lavoisier, Humphry Davy trở thành người đầu tiên thu được các mẫu kim loại bằng cách điện phân các loại 'đất kiềm' nóng chảy.
Chúng là các nguyên tố hoạt động mạnh và ít khi tìm thấy ở dạng đơn chất trong tự nhiên. Trong lớp vỏ Trái Đất kim loại kiềm thổ chiếm tỉ lệ 4,16 % (trong đấy 67 % Calcium, 31 % Magnesium, 1,4 % Barium, 0,6 % Strontium và 1 lượng rất ít Berylium và Radium).
Các kim loại kiềm thổ là các kim loại có màu trắng bạc, mềm, có khối lượng riêng thấp, có phản ứng tức thời với các nguyên tố thuộc nhóm halogen để tạo thành các muối điện ly và với nước để tạo thành các hydroxide kiềm thổ mạnh về phương diện hóa học tức các base (hay bazơ). Ví dụ sodium và potassium có phản ứng với nước ở nhiệt độ phòng, còn magnesium chỉ có phản ứng với hơi nước nóng, calcium thì phản ứng với nước nóng.
Các nguyên tố này chỉ có hai electron ở lớp ngoài cùng xs2, vì thế trạng thái năng lượng ưa thích của chúng là dễ mất đi hai electron này để tạo thành ion có điện tích dương 2.
Bảng so sánh
| Nguyên tố | Điểm nóng chảy (K) | Điểm bốc hơi (K) | Khối lượng riêng (kg/m³) | Độ cứng | Độ dẫn điện (S/m) | Bán kính nguyên tử (nm) |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Berylium | 1551,15 | ~2750 | 1848 | 5,5 | 31,3 · 106 | 0,113 |
| Magnesium | 923 | 1380 | 1738 | 2,5 | 22,6 · 106 | 0,160 |
| Calcium | 1115 | 1757 | 1550 | 1,75 | 29,8 · 106 | 0,197 |
| Strontium | 1050 | 1655 | 2630 | 1,5 | 7,62 · 106 | 0,215 |
| Barium | 1000 | 1913 | 3620 | 1,25 | 3 · 106 | 0,217 |
| Radium | 973 | 2010 | 5500 |  ? |  ? |  ? |
Phản ứng hóa học

Phản ứng với oxi tạo Oxide
Phản ứng với hidro thành hidric có cấu trúc ion
Phản ứng với nước thành base
- Trừ Mg: Mg + 2H2O → Mg(OH)2 + H2
và Mg + H2O → MgO + H2
Phản ứng với Halogen, ví dụ với Clo
Phản ứng với một số phi kim như C, Si, N2
Phản ứng với acid:
1. HCl, H2SO4 loãng:
Mg + 2HCl → MgCl2 + H2
2. HNO3, H2SO4 đặc nóng:
nSO42-/muối KL=(nO.2 + nSO2.2 + nS.6 + nH2S.8):2
Hợp chất

|  | Beryli | Magnesi | Calci | Stronti | Bari |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Oxide | BeO | MgO | CaO | SrO | BaO |
| Hydroxide | Be(OH)2 | Mg(OH)2 | Ca(OH)2 | Sr(OH)2 | Ba(OH)2 |
| Fluoride | BeF2 | MgF2 | CaF2 | SrF2 | BaF2 |
| Chloride | BeCl2 | MgCl2 | CaCl2 | SrCl2 | BaCl2 |
| Sulfat | BeSO4 | MgSO4 | CaSO4 | SrSO4 | BaSO4 |
| Cacbonat | BeCO3 | MgCO3 | CaCO3 | SrCO3 | BaCO3 |
| Nitrat | Be(NO3)2 | Mg(NO3)2 | Ca(NO3)2 | Sr(NO3)2 | Ba(NO3)2 |
| Sulfide | BeS | MgS | CaS | SrS | BaS |
Ngoài ra
Calcium oxalate (CaC2O4) là thành phần chính của sỏi thận
Calcium carbide (CaC2) dùng trong công nghiệp sản xuất Acetylen, khử lưu huỳnh từ kim loại thô,...
Calcium cyanide (CaCN2) dùng làm phân bón
Barylypa paeneferruginea

| Barylypa paeneferruginea> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Hymenoptera
Họ (familia): Ichneumonidae
Chi (genus): Barylypa
Loài (species): B. paeneferruginea
Danh pháp hai phần
Barylypa paeneferruginea (Viereck, 1905) 
Barylypa paeneferruginea là một loài tò vò trong họ Ichneumonidae.
Chú thích

↑  Bisby, F.A.; Roskov, Y.R.; Orrell, T.M.; Nicolson, D.; Paglinawan, L.E.; Bailly, N.; Kirk, P.M.; Bourgoin, T.; Baillargeon, G.; Ouvrard, D. (2011). “Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist”. Species 2000: Reading, UK. Truy cập ngày 22 tháng 6 năm 2014.