Trịnh Doanh
Nhà thơ

Giống như Chiêu Tổ Khang vương Trịnh Căn trước đây, Trịnh Doanh không chỉ là nhà chính trị, nhà quân sự, mà còn là một nhà thơ. Thơ của Trịnh Doanh thiên về thơ Nôm. Sinh thời, do địa vị của Trịnh Doanh, thơ ca của ông được lưu giữ khá trọn vẹn nhưng chưa thành tập. Sau khi Trịnh Doanh qua đời, con trai ông là Chúa Trịnh Sâm để sai quan Thị thư Viện hàn lâm kiêm Tư nghiệp Quốc Tử Giám là Phan Lê Phiên thu thập và sắp xếp thành tập, đặt tên là Càn Nguyên ngự chế thi tập. Cả tập thơ này chia làm 4 quyển, tổng số 263 bài, trong đó có 241 bài thơ Nôm và 22 bài thơ chữ Hán. Nội dung chính của tập thơ xoay quanh 3 nội dung chính:
Quan niệm về tu thân, tề gia, trị nước
Chỉ bảo, khuyến khích bề tôi làm tròn nhiệm vụ
Đề, vịnh cảnh vật, cảm hứng.
Thơ của Trịnh Doanh mang phong cách cung đình, hoặc ca ngợi triều đại, công tích, ân huệ trị dân; hoặc vịnh cảnh sông núi, chùa miếu, thiên nhiên,... thể hiện niềm tự hào về văn vật quê hương, đất nước. Những nội dung trên phần lớn do yêu cầu chính trị, quân sự và hoàn cảnh cụ thể quy định. Trịnh Doanh tỏ ra là người coi trọng sử dụng chữ Nôm. Thể thơ chủ yếu mà ông áp dụng là thơ Đường luật, đôi lúc xen với câu 6 chữ, một số ít làm theo thể thơ lục bát hoặc thơ song thất lục bát. Các nhà nghiên cứu văn học đánh giá Trịnh Doanh xứng đáng được xếp vào hàng ngũ các tác gia có tên tuổi của Việt Nam.
Tập thơ này được lưu truyền qua thế kỷ XIX và đến nửa đầu thế kỷ XX được đưa vào kho sách của Viện Viễn Đông Bác cổ Pháp tại Hà Nội. Hiện Thư viện Khoa học xã hội có hai bản chép tay sách Càn Nguyên ngự chế thi tập. Tập thơ này có cả thơ chữ Nôm và thơ chữ Hán, trước mỗi bài đều có lời chú dẫn.
Phan Huy Chú trong Lịch triều hiến chương loại chí cũng luận bàn về thơ Trịnh Doanh
Là nhà chính trị nắm thực quyền điều hành đất nước, chúa Trịnh Doanh muốn đề cao Nho giáo để duy trì trật tự xã hội; đồng thời cũng là để khẳng định, củng cố ngôi vị của mình và thu hút nhân tâm. Tư tưởng Nho giáo "nghĩa, nhân, lễ, trí, tín" rất được đề cao trong các bài thơ của ông. Ví dụ trong bài thơ Ban cung nhân số 1, ông viết
Ban cung nhân, bài 1:
Riêng chùm thơ Đạo trí nước, Trịnh Doanh còn bày tỏ trực tiếp lý tưởng chính trị, đạo đức Nho giáo của mình qua việc nhắc đến các vị vua hiền đời cổ như Nghiêu, Thuấn, Thành Thang, Chu Văn Vương..., qua đó ông thể hiện hoài bão muốn xây dựng đất nước với phương pháp tổ chức triều chính theo lề lối của các bậc đế vương thời thịnh trị cổ xưa.
Ngoài ra, Chúa Trịnh Doanh còn sáng tác nhiều bài thơ với mục đích bảo ban các bề tôi tiêu biểu là các chùm thơ: Nhân sự chi huấn (20 bài), Sai các tướng đi đánh trận (40 bài), Sai các quan đi nhận chức (11 bài), Khen, dụ đại thần (21 bài), Úy lạo sứ thần (10 bài), v.v... Lời thơ thường tha thiết, vỗ về, ân cần động viên họ hoàn thành tốt nhiệm vụ chính trị, quân sự của triều đình ... Như bài thơ Ban Tuân quận công, ông viết
Ban Tuân quận công
Một phương diện nữa là chùm bài thơ gửi tặng người nhà. Qua những vần thơ, chúa Trịnh Doanh cho thấy mình không chỉ là một nhà chính trị tài ba, mà ở phương diện cá nhân ông cũng là một người sống tình cảm, hòa thuận với anh em, hiếu thảo với cha mẹ.
Cung đề Nam cung tôn ngự đường (Bài thơ chúa viết tặng mẹ là Thái phi họ Vũ):
| --- | --- |
 Hán Việt: Cung đề Nam cung tôn ngự đường Tái sinh tái dục quảng khôn nhân, Lợi hỉ vu kim chế độ tân. Lan sở huy hoàng quang chiếu nhật, Huyên đường phúc úc noãn nghênh xuân. Bàn đào điệt chúc hoan đằng bệ, Hải ốc thiêm trù phúc nhuận thân. Nghĩa chí nhân cơ tăng tráng lệ, Truyền gia ức tải bảo thiên thân.:  Dịch nghĩa: Thơ đề gửi mẹ hiền ở Nam cung Công ơn sinh thành và nuôi lớn của mẹ rộng vô cùng, Nhân niềm vui hôm nay, chế độ đổi mới. Lan sở rực rỡ, có ánh mặt trời chiếu rọi, Nhà huyên thơm phức, có hơi ấm đón chào mùa xuân. Dưới bàn đào con chúc mẹ vui tràn hiên bệ, Nơi hải ốc thêm thẻ, phúc ấm thân mình. Nền móng nhân nghĩa, tăng thêm vẻ tráng lệ, Xin giữ thư thái trời ban, truyền phúc cháu con vạn đời..
Cung hạ Thưởng Trì cung (Kính mừng cung Thưởng Trì - tức Thái thượng vương Trịnh Giang):
| --- | --- |
 Hán Việt: Cung hạ Thưởng Trì cung Thức khoách duy tân trạch chính trung Nhất đoàn khánh hội lạc dung dung Hoa hoàn thủy nhiễu hòa phong đệ Liêm viễn đường cao thụy khí nùng Thuận tính thích tình cung thắng thưởng Đối thời hành lạc tiện ung dung Thừa hoan thao mộc vinh hoa sủng Cẩn chúc Nam sơn vạn thọ đồng:  Dịch nghĩa: Kính mừng cung Thưởng Trì Quy mô kiểu mới nhà ở chính giữa Khách tới một đoàn, dào dạt niềm vui Hoa vây nước phấn, phúc lành đưa tới Rèm tốt nhà cao, khí tốt tràn trề Thuận theo tính tình hãy cùng nhau tận hưởng Gặp mặt nhau vui vẻ, lòng càng thấy ung dung Nhân mừng vui này ta hãy tắm trong vinh hoa này Em kính chúc anh sống thọ như núi Nam Sơn.
Ban hạ Thái trưởng công chúa khang kiện (Ban lời mừng chúc Thái trưởng công chúa mạnh khỏe)
Lời dẫn: Khí nóng đã về tây, gió thu đưa hơi mát đến. Mừng thấy chị yên vui, càng thắm thiết tình sâu trong gan ruột. Bèn làm bài thơ vụng về, tỏ tình cảm chúc mừng
Ban Chính cung (Gửi tặng bà Chính)
Ban tương vương tôn Trịnh Tông (Gửi tặng cháu nội Trịnh Tông)
Chúa Trịnh Doanh xem trọng thơ Nôm và đánh giá chữ Nôm có tác dụng hơn chữ Hán trong việc bảo an, khuyến khích bề tôi và bày tỏ tình cảm với người thân.