Tám Lê Thanh
Chiến tranh Việt Nam > 1954–1959: Dấu ấn và chiến tích lịch sử

Xem thêm: Di tích chiến thắng Tua Hai
Sau sự kiện Genève, thay vì tập kết ra Bắc, Lê Thanh được Xứ ủy Nam Bộ lựa chọn ở lại miền Nam tiếp tục hoạt động vì đã có kinh nghiệm về xây dựng lực lượng quân sự và tác chiến vũ trang. Ông bắt đầu thực hiện công tác vận động quần chúng và tuyên truyền chính trị. Cũng trong khoảng thời gian này, các tổ chức kháng chiến tạm thời chuyển vùng hoặc ngưng hoạt động cho đến khi nhận chỉ thị tiếp theo từ cấp trên. Cùng với Nguyễn Hữu Xuyến và Lâm Quốc Đăng, Lê Thanh đã vận động thanh niên trốn chính quyền, gia nhập chiến khu Dương Minh Châu, Chiến khu Đ, lập làng chiến đấu, sản xuất tự túc, chuẩn bị cơ sở vật chất phòng trường hợp xảy ra xung đột. Năm 1955, khi mâu thuẫn giữa quân đội Bình Xuyên và chính quyền Đệ Nhất Cộng hòa lên đến cao trào, đặc biệt là sau cuộc đảo chính tấn công vào Dinh Độc Lập và thành Cộng Hòa dẫn đến thất bại, Bình Xuyên cuối cùng buộc phải rút về Rừng Sác. Đến tháng 9 cùng năm, tổng thống Ngô Đình Diệm bắt đầu phát lệnh tiêu diệt các thế lực giáo phái. Trước sự điều động từ nhà tình báo Hoàng Minh Đạo, Lê Thanh cùng với Phạm Văn Thuận (Ba Thu) và Lâm Quốc Đăng vào giúp Bình Xuyên chống trả lại sự truy kích. Tuy nhiên khi đến nơi thì hầu hết đoàn quân đã bị tiêu diệt bởi chính Quân đội Quốc gia do Dương Văn Minh chỉ huy với sự góp sức của Trình Minh Thế. Chỉ còn một Tiểu đoàn Bảy Môn (do Võ Văn Môn chỉ huy – nguyên Tham mưu trưởng lực lượng) hợp tác với phe kháng chiến sống sót, ba người đã dẫn dắt đoàn quân này phản kháng trước sự truy kích của quân đội miền Nam, sau đó rút về đồn cao su Cẩm Mỹ, vượt sông Đồng Nai lên Chiến khu Đ. Tại đây nhiều đảng viên, bộ đội, du kích cũ sáp nhập vào quân đội của Bảy Môn và trở thành một phần trong các nhóm quân sự chống lại Hoa Kỳ. Lê Thanh tiếp tục nhận nhiệm vụ chỉ huy trưởng một trung đội được thành lập bởi các cán bộ lãnh đạo và binh sĩ trong Bình Xuyên tình nguyện đi theo cách mạng.
Tháng 9 năm 1955, ông phụ trách tổ chức lực lượng chiến đấu và xây dựng căn cứ cho Xứ ủy Nam Bộ. Đến tháng 7 năm 1956, khi chính phủ Sài Gòn triển khai chiến dịch Trương Tấn Bửu nhằm mục đích xóa xổ các thực thể kháng chiến, Lê Thanh từ chiến khu Đ buộc phải rút vào vùng rừng núi để duy trì địa bàn hoạt động. Ngày 18 tháng 10 cùng năm, Đại đội 80 (C80) chính thức được thành lập, sau này phát triển thành Đoàn 180 An ninh vũ trang – tiền thân của Phòng Cảnh vệ Miền Nam trực thuộc Bộ Tư lệnh Cảnh vệ. C80 do ông cùng Ba Thu và Lâm Quốc Đăng chỉ huy, đặt dưới sự lãnh đạo trực tiếp của Xứ ủy. Trong khoảng thời gian từ cuối năm 1956 đến đầu năm 1957, các nhóm quân sự tại Tây Ninh cùng với lực lượng của miền Trung và Tây sát nhập, từ đó thành lập nên đơn vị vũ trang đầu tiên mang tên Tiểu đoàn C500. Lê Thanh – khi đó đang chỉ huy Bộ đội Bình Xuyên, được điều động trở về lãnh đạo đội quân này và vùng chiến khu C. Đầu năm 1958, Xứ ủy ra quyết định thành lập khu miền Đông, bổ nhiệm Lê Thanh cùng Lâm Quốc Đăng giữ chức Phó Chỉ huy lực lượng vũ trang để tiếp tục xây dựng khu căn cứ của Đảng Cộng sản tại miền Nam. Đơn vị này đặt dưới quyền Chỉ huy trưởng Nguyễn Hữu Xuyến với nhiệm vụ mở rộng cơ sở hoạt động trải dài từ biên giới Campuchia đến Long Nguyên, Bến Cát, Bời Lời, Trảng Bàng và Tây Ninh. Ngày 4 tháng 1 cùng năm, Lâm Quốc Đăng và Lê Thanh tiếp tục lãnh đạo lực lượng đối lập giành chiến thắng trước trận tập kích vào Đồn điền cao su Minh Thạnh nhằm mục đích chiếm lấy kho bạc từ khu vực này, đồng thời đẩy mạnh công tác tuyên truyền về phong trào cách mạng.
Trước tình hình các đơn vị vũ trang đang phát triển nhưng lại thiếu hụt về vũ khí, trang thiết bị, tài chính và lương thực, Ban Quân sự miền Đông – với sự chấp thuận của Xứ ủy, quyết định tổ chức một trận tập kích quy mô lớn vào chi khu Dầu Tiếng (Thủ Dầu Một). Đây là khu vực có nhiều trang thiết bị kỹ thuật hiện đại, trong khi đối phương lại chủ quan do địa thế chưa từng bị động thủ. Theo sự phân công của Bí thư Xứ ủy đương thời Nguyễn Văn Linh, Lê Thanh và Võ Cương (Mười Năng) được bổ nhiệm làm Phó Chỉ huy chiến dịch, trong khi Mai Chí Thọ giữ chức Bí thư Đảng ủy và Nguyễn Hữu Xuyến đảm nhiệm cương vị Tổng chỉ huy, chịu trách nhiệm toàn diện về kết quả trận đánh. Theo kế hoạch, đêm ngày 10 tháng 8 năm 1958, lực lượng tập kích được chia làm ba mũi tấn công vào các vị trí trọng điểm. Sau 30 phút nổ súng, căn cứ tiểu đoàn đã bị kiểm soát. Đến 2 giờ 30 phút sáng ngày 11 tháng 8, các đơn vị chiến đấu đã làm chủ được trận địa, thu về một lượng lớn đạn dược, vật tư quân sự, tiền tệ của chính phủ Sài Gòn cùng nhiều nhu yếu phẩm. Lần đầu tiên kể từ năm 1954, Dầu Tiếng được xem là trận đánh lớn mở màn của lực lượng vũ trang miền Đông Nam Bộ khi đánh chiếm thành công một căn cứ quân sự cấp quận của Việt Nam Cộng hòa, góp phần khai thông liên lạc giữa căn cứ Đông và Tây, tạo điều kiện thuận lợi cho Xứ ủy di chuyển về khu vực này nhằm mục đích chỉ đạo các hoạt động kháng chiến.
Sự trắng trợn của trận công kích đã gây chấn động tận gốc rễ người Việt Nam và xét về khía cạnh này thì cuộc tấn công có thể là một điều tốt... Việt Cộng đã trinh sát kỹ lưỡng nơi đây. Họ biết hầu hết Trung đoàn đã đi, họ biết chính xác phòng vũ khí ở đâu, họ biết chính xác tòa nhà nào mà các sĩ quan ngủ và hướng về đó. Sự việc này thực sự khiến người Việt Nam phải bối rối.
— Tướng Samuel Williams – Cố vấn Trưởng Phái bộ Quân sự Hoa Kỳ gửi thư cho đồng nghiệp cũ nhận định về việc quân cộng sản đột kích vào Trung đoàn 32 đầu năm 1960.
Trước sức ép từ nền Đệ Nhất Cộng hòa, Xứ ủy tiếp tục ra quyết định tập trung lực lượng tiến hành một cuộc tấn công lớn làm đòn bẩy thúc đẩy phong trào khởi nghĩa toàn miền Nam. Năm 1960, Lê Thanh được điều động làm Phó ban Quân sự Miền và tham gia Ban chỉ huy trận đánh Tua Hai cùng với Tám Kiến Quốc, Tám Cao và Mười Năng. Đêm 28 Tết rạng sáng ngày 26 tháng 1, lệnh tiến công căn cứ bắt đầu, lực lượng đột kích chia làm bốn mũi trọng điểm, trong đó hai mũi cuối do Lê Thanh trực tiếp chỉ huy chịu trách nhiệm tiến công từ hướng Nam – Đông Nam, đánh vào khu quân xa và đại đội trọng pháo nhằm mục đích chiếm kho vũ khí. Khi đã kiểm soát trận địa phía Nam, ông sử dụng ba xe vận tải thu giữ được để vận chuyển vũ khí về căn cứ. Tuy nhiên vừa di chuyển được khoảng một cây số thì chiếc đầu tiên bị trật bánh, buộc hai xe còn lại tiếp tục tiến vào rừng. Khi gặp chướng ngại vật, một trung đội được lệnh nhanh chóng chuyển vũ khí xuống, băng xuyên rừng và đi bộ. Riêng Lê Thanh cũng mang về căn cứ đến 16 khẩu Colt 12 vào ngày hôm sau.
Sự kiện này đã gây sốc cho chính phủ Ngô Đình Diệm và các cố vấn Mỹ, một nghiên cứu đến từ Đại sứ quán Hoa Kỳ, Phái bộ Cố vấn Hỗ trợ Quân sự (MAAG) và CIA về những tác động của trận chiến đã khuyến nghị quân đội miền Nam cần được huấn luyện về chiến tranh du kích để đối phó lại mối đe dọa ngày càng tăng đến từ lực lượng cộng sản. Các phân tích của giới chức Mỹ nhận định cuộc tấn công là một "minh họa ấn tượng" về "chiến thuật ngày càng hung hãn của Việt Cộng", qua đó bộc lộ rõ những vấn đề khó khăn mà quân đội Sài Gòn gặp phải trong quá trình "kiểm soát tình hình an ninh nội bộ". Vụ việc đã chứng tỏ "sự táo bạo", "khả năng Việt Cộng xâm nhập vào Quân lực Việt Nam Cộng hòa" và có dấu hiệu cho thấy quân nổi dậy được "một số người dân địa phương bí mật hỗ trợ". Cuộc đột kích và các hành động tương tự khác xảy ra vào đầu năm 1960 khiến Đại sứ quán Mỹ kết luận rằng vấn đề nổi dậy đã leo thang từ một mối đe dọa tiềm ẩn lâu dài nay trở thành "vấn đề số một" đối với nền nội các Diệm. William Colby – Trưởng trạm CIA tại Sài Gòn trong nhiệm kỳ 1959–1962, cho biết: "vào đầu năm 1960, miền Nam Việt Nam đã bắt đầu cảm giác — và nhận thấy — kết quả của chiến dịch tổ chức và chiêu mộ cộng sản", việc một trung đoàn của chính phủ miền Nam bị tấn công bất ngờ đã "gây ra nỗi sợ hãi trong giới Sài Gòn." Đây là lần đầu tiên lực lượng vũ trang miền Nam tập kích thành công vào cơ sở quân sự cấp trung đoàn của chính quyền Sài Gòn. Phía Việt Nam nhận định sự kiện này đã đánh dấu một cột mốc quan trọng mở đầu cho cao trào Đồng khởi ở Nam Bộ. Địa điểm diễn ra cuộc chiến sau này cũng đã được Bộ Văn hóa – Thông tin công nhận là di tích lịch sử cấp quốc gia vào ngày 23 tháng 7 năm 1993.