Lịch sử thế giới
Thời kỳ trung đại > Đại Trung Đông

Bài chi tiết: Lịch sử Trung Đông, Lịch sử Bắc Phi, Lịch sử Caucasus, và Lịch sử Trung Á
Trước khi Hồi giáo xuất hiện vào thế kỷ thứ 7, Trung Đông bị chi phối bởi Đế quốc Byzantine và Đế quốc Sasanian, hai bên thường xuyên chạm trán nhau để giành quyền chiếm hữu một số vùng lãnh thổ tranh chấp. Đây không chỉ là một cuộc chiến quân sự mà còn là sự cạnh tranh văn hóa, khi Văn hóa Kitô giáo Byzantine đối đầu với các truyền thống Hỏa giáo Ba Tư. Việc Hồi giáo ra đời đã đánh dấu sự trỗi dậy của một thế lực mới, nhanh chóng vượt qua cả hai đế chế này.
Muhammad, người sáng lập Hồi giáo, đã khởi xướng các cuộc chinh phục ban đầu của người Hồi giáo vào thế kỷ thứ 7. Ông dựng lên một chính thể thống nhất mới tại bán đảo Ả Rập, chính thể ấy nhanh chóng mở rộng lãnh thổ dưới triều đại Rashidun và Umayyad. Đỉnh cao của sự mở rộng đó là việc thiết lập quyền cai trị của người Hồi giáo trên ba châu lục (Á, Phi và Âu) vào năm 750 CN. Triều đại Abbasid kế cận đã chèo lái Thời đại hoàng kim của Hồi giáo – một kỷ nguyên rực rỡ về tri thức, khoa học và sáng tạo – nơi triết học, nghệ thuật và văn học phát triển mạnh mẽ. Các học giả Hồi giáo đã lưu giữ và tổng hợp những tinh hoa tri thức từ Hy Lạp và Ba Tư cổ đại, tiếp thu kỹ thuật sản xuất giấy từ Trung Quốc và hệ đếm thập phân theo vị trí từ Ấn Độ. Đồng thời, họ còn có những đóng góp quan trọng mang tính nguyên bản trong nhiều lĩnh vực khác nhau, chẳng hạn như sự phát triển của đại số do Al-Khwarizmi khởi xướng và hệ thống triết học toàn diện của Avicenna. Nền văn minh không chỉ mở rộng qua các cuộc chinh phục mà còn nhờ vào nền kinh tế thương mại sôi động. Nhiều thương nhân mang theo cả hàng hóa lẫn đức tin Hồi giáo đến các khu vực như Trung Quốc, Ấn Độ, Đông Nam Á và châu Phi.
Sự thống trị của người Ả Rập tại Trung Đông chấm dứt vào giữa thế kỷ 11 khi người Seljuk, một nhánh của người Turk, di cư từ vùng đất tổ tiên của họ ở phía bắc xuống phía nam. Người Seljuk về sau phải đối mặt với sức ép từ châu Âu trong Thập tự chinh – một loạt các cuộc chiến tranh tôn giáo nhằm mục đích đẩy lùi sự hiện diện của người Hồi giáo và tái kiểm soát Đất Thánh. Song các cuộc Thập tự chinh cuối cùng đã không đạt được mục tiêu đề ra mà ngược lại còn làm suy yếu Đế quốc Byzantine, đặc biệt là với vụ cướp phá Constantinople [en] vào năm 1204. Đầu thế kỷ 13, một làn sóng xâm lược mới xuất hiện khi người Mông Cổ càn quét qua khu vực này nhưng cuối cùng họ đã bị lu mờ bởi bởi người Turk và sự thành lập của Đế quốc Ottoman tại vùng đất nay là Thổ Nhĩ Kỳ vào khoảng năm 1299.
Vào thế kỷ 7, Bắc Phi chứng kiến sự lụi tàn của Châu Phi thuộc Byzantine [en] và các vương quốc Berber trong những cuộc chinh phục ban đầu của người Hồi giáo. Từ thế kỷ 10, các vùng lãnh thổ châu Phi thuộc vương triều Abbasid dần bị thâu tóm bởi vương triều Fatimid, với trung tâm quyền lực đặt tại Ai Cập. Sau đó, nhà Fatimid được thay thế bởi vương triều Ayyubid vào thế kỷ 12, rồi tiếp đến là vương triều Mamluk vào thế kỷ 13. Ở vùng Maghreb và Tây Sahara, vương triều Almoravid đã thống trị từ thế kỷ 11, nhưng về sau bị sáp nhập vào Đế quốc Almohad vào thế kỷ 12. Sự sụp đổ của nhà Almohad đã mở đường cho sự hình thành của nhiều triều đại mới như Marinid ở Morocco, Zayyanid ở Algeria và Hafsid ở Tunisia.
Khu vực Caucasus từng là chiến trường của hàng loạt cuộc chiến tranh giữa Đế chế Byzantine và Đế chế Sasanian. Tuy nhiên, hai cường quốc đối địch nói trên dần kiệt quệ do các cuộc xung đột liên miên. Điều này tạo điều kiện cho nhà Rashidun dễ dàng mở rộng lãnh thổ vào nơi đây trong các cuộc chinh phục ban đầu của người Hồi giáo. Vào thế kỷ 11, người Seljuk đã thảo phạt Armenia và Gruzia. Tiếp nối, người Mông Cổ xâm lược Caucasus vào thế kỷ 13.
Những người du mục từ vùng thảo nguyên Trung Á tiếp tục là mối đe dọa cho các xã hội định cư trong thời kỳ trung đại, nhưng chính họ cũng phải đối mặt với những cuộc xâm lấn từ người Ả Rập và Trung Quốc. Trung Quốc đã mở rộng lãnh thổ vào Trung Á trong thời nhà Tùy (581–618). Tại đây, người Trung Quốc đụng độ với các bộ tộc du mục người Turk, một nhóm dân tộc đang dần trở thành thế lực chi phối trong khu vực. Ban đầu mối quan hệ giữa hai bên chủ yếu mang tính hợp tác – nhưng tới năm 630, nhà Đường bắt đầu tấn công người Turk và chiếm lĩnh nhiều vùng thuộc sa mạc Ordos. Sang thế kỷ 8, Hồi giáo bắt đầu lan rộng vào Trung Á và nhanh chóng trở thành tôn giáo chủ đạo của phần lớn dân cư, dù cho Phật giáo vẫn giữ được vai trò quan trọng ở phía đông khu vực. Từ thế kỷ 9 đến thế kỷ 13, Trung Á bị phân chia giữa một số quốc gia hùng mạnh bao gồm Đế quốc Samanid, Seljuk và Khwarazmian. Các nước này sau đó được kế tục bởi người Mông Cổ vào thế kỷ 13. Năm 1370, Thiếp Mộc Nhi, một lãnh tụ người Turk chịu ảnh hưởng từ truyền thống quân sự Mông Cổ, đã chinh phục hầu hết khu vực và lập nên Đế quốc Timurid. Tuy đế chế rộng lớn này sụp đổ không lâu sau khi Thiếp Mộc Nhi qua đời, các hậu duệ của ông vẫn duy trì quyền kiểm soát tại một vùng lãnh thổ trọng yếu ở Trung Á và Iran. Họ đã dẫn dắt thời kỳ Phục hưng Timurid [en], nổi bật với sự phát triển rực rỡ của nghệ thuật và kiến trúc.