stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Lý Nhân Tông
Qua đời

Tháng Chạp năm Đinh Mùi, Nhân Tông ốm nặng. Ông gọi các đại thần Lưu Khánh Đàm và Lê Bá Ngọc vào giao việc giúp Thái tử Lý Dương Hoán. Về việc tang lễ, ông dặn:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ |  "Trẫm nghe phàm các loài sinh vật không loài nào không chết. Chết là số lớn của trời đất, lẽ đương nhiên của mọi vật. Thế mà người đời không ai là không thích sống mà ghét chết. Chôn cất hậu làm mất cơ nghiệp, để tang lâu làm tổn tính mệnh, trẫm không cho là phải. Ta đã ít đức, không lấy gì làm cho trăm họ được yên, đến khi chết đi lại khiến cho thứ dân mặc áo xô gai, sớm tối khóc lóc, giảm ăn uống, bỏ cúng tế, làm cho lỗi ta thêm nặng, thiên hạ sẽ bảo ta là người thế nào! Trẫm xót phận tuổi thơ phải nối ngôi báu, ở trên các vương hầu, lúc nào cũng nghiêm kính sợ hãi. Đã 56 năm nay, nhờ anh linh của tổ tông, được hoàng thiên phù hộ, bốn biển yên lành, biên thùy ít biến, chết mà được xếp sau các bậc tiên quân là may rồi, còn phải thương khóc làm gì? Trẫm từ khi đi xem gặt lúa đến giờ, bỗng bị ốm, bệnh kéo dài, sợ không kịp nói đến việc nối ngôi. Mà Hoàng thái tử Dương Hoán tuổi đã tròn một kỷ, có nhiều đại đội, thông minh thành thật, trung nghiêm kính cẩn, có thể theo phép cũ của trẫm mà lên ngôi Hoàng đế. Nay kẻ ấu thơ chịu mệnh trời, nối thân ta truyền nhgiệp của ta, làm cho rộng lớn thêm công nghiệp đời trước. Nhưng cũng phải nhờ quan dân các ngươi một lòng giúp rập mới được. Này Bá Ngọc, ngươi thật có khí lượng của người già cả, nên sửa sang giáo mác, để phòng việc không ngờ, chớ làm sai mệnh, trẫm dù nhắm mắt cũng không di hận. Việc tang thì chỉ 3 ngày bỏ áo trở, nên thôi thương khóc; việc chôn thì nên theo Hán Văn Đế, cốt phải kiệm ước, không xây lăng mộ riêng, nên để ta hầu bên cạnh tiên đế".  | ” |
Ngày Đinh Mão (tức ngày 15 tháng 1 năm 1128), nhà vua mất ở điện Vĩnh Quang, ở ngôi 55 năm, thọ 61 tuổi. Ông được tôn miếu hiệu là Nhân Tông (仁宗), thụy hiệu là Hiếu Thiên Thể Đạo Thánh Văn Thần Vũ Sùng Nhân Ý Nghĩa Hiếu Từ Thuần Thành Minh Hiếu Hoàng Đế (憲天體道聖文神武崇仁懿義孝慈純誠明孝皇帝).
Nội vũ vệ Lê Bá Ngọc tuyên đọc chiếu chỉ và giúp vua nhỏ tuổi trị nước, cùng với các đại thần Dương Anh Nhĩ, Mâu Du Đô. Thái tử Lý Dương Hoán lên nối ngôi, tức là Lý Thần Tông.
Tác phẩm

Tác phẩm của Lý Nhân Tông hiện chỉ còn ba bài thơ, một vài bức thư gửi triều đình nhà Tống, bốn bài hịch và chiếu. Tất cả đều viết bằng chữ Hán.
Ba bài thơ tứ tuyệt đều thuộc loại thơ thù tặng, gồm: "Truy tán Vạn Hạnh Thiền sư" (Truy khen Thiền sư Vạn Hạnh), "Tán Giác Hải Thiền sư, Thông Huyền Đạo nhân" (Khen Thiền sư Giác Hải và Đạo sĩ Thông Huyền), "Truy tán Sùng Phạm Thiền sư" (Truy khen Thiền sư Sùng Phạm).
Bức thư có giá trị nhất có tên là "Thỉnh hoàn Vật Dương, Vật Ác nhị động biểu". Đây là bức thư gửi cho hoàng đế Nhà Tống, nhân hội nghị Vĩnh Bình giữa hai nước, nhằm đòi lại hai động là Vật Dương và Vật Ác. Lời lẽ trong thư mềm mỏng, khiêm nhượng, nhưng vẫn khôn khéo vạch được mưu mô chiếm đất và sự dối trá của nhà Tống.
Bài chiếu có nhiều nét ý vị là bài "Lâm chung di chiếu" (Chiếu để lại lúc mất). Đây là bài văn biểu lộ rõ phong cách của người viết, đã hé mở cho thấy một tấm lòng nhân hậu, cao cả, không muốn lạm dụng địa vị cao sang để phiền nhiễu dân; chỉ muốn trước sau lúc nào cũng giữ được ý nguyện "trăm họ được yên", "bốn bể yên vui, biên thùy ít loạn".
Nhận định

Sử thần đời Lê sơ Ngô Sĩ Liên, trên lập trường Tống Nho, đã nhận xét về Lý Nhân Tông trong Đại Việt sử ký toàn thư:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ |  Vua trán dô mặt rồng, tay dài quá gối, sáng suốt thần võ, trí tuệ hiếu nhân, nước lớn sợ, nước nhỏ mến, thần giúp người theo, thông âm luật, chế ca nhạc, dân được giàu đông, mình được thái bình, là vua giỏi của triều Lý. Tiếc rằng mộ đạo Phật, thích điềm lành, đó là điều lụy cho đức tốt. | ” |
— Ngô Sĩ Liên 
Trong bài Đại Việt thông giám tổng luận, sử thần Lê Tung thời Lê Tương Dực viết:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ |  Nhân Tông tính trời nhân hiếu, có tiếng đức tốt, trọng kén chọn danh thần, đặt khoa thi tiến sĩ, có quan hầu kinh diên, xuống chiếu mở đường nói, cầu người hiền, nghe lời can, nhẹ thuế khoá, ít phu dịch, cho nên thân được hưởng thái bình, dân trở nên giàu thịnh, đáng gọi là bậc vua giỏi nối đời thái bình vậy. Song Lãm Sơn mở tiệc để mẫu hậu dạo chơi; Quy Điền đúc chuông cho bọn tăng ni lừa phỉnh, đó là chỗ kém. | ” |
— Lê Tung 
Lý Nhân Tông cũng là một vị vua khổ luyện, phấn đấu đạt đến độ "học thức cao minh, hiểu sao đạo lý" (Phan Huy Chú). Chính vì vậy, đánh giá tổng quát về ông, các sử gia từ Lê Văn Hưu, Ngô Sĩ Liên đến Phan Huy Chú, Lê Quý Đôn v.v... đều xem ông là "vị vua giỏi", "vị anh quân" của vương triều nhà Lý.
Gia quyến

Cha: Lý Thánh Tông Lý Nhật Tôn.
Mẹ: Linh Nhân Hoàng hậu Lê thị (靈仁皇后 黎氏 1044 - 1117), Nguyên phi (元妃) của Thánh Tông. Sau khi Dương Thái hậu (楊太后) qua đời, bà trở thành Hoàng thái hậu nhiếp chính.
| STT | Danh hiệu | Tên | Sinh mất | Ghi chú |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | Thánh Cực Hoàng Hậu (聖極皇后) |  | ? - 1095 | Lập năm 1072, mất năm 1095 |
| 2 | Chiêu Thánh Hoàng Hậu (昭聖皇后) |  | ? - 1108 | Lập năm 1072 cùng với bà Thánh Cực, mất năm 1108 |
| 3 | Lan Anh Hoàng Hậu (蘭英皇后) |  | ?-? | tháng 1 năm Hội Tường Đại Khánh thứ sáu |
| 4 | Khâm Thiên Hoàng Hậu (欽天皇后) |  | ?-? | tháng 1 năm Hội Tường Đại Khánh thứ sáu |
| 5 | Chấn Bảo Hoàng Hậu (震寶皇后) |  | ?-? | tháng 1 năm Hội Tường Đại Khánh thứ sáu |
| 6 | Thần Anh Thái hậu |  | ?-? | Nguyên là Phu nhân,mẹ nuôi của Lý Thần Tông,danh hiệu Thái hậu do Thần Tông tôn phong. |
Lý do vua Lý Nhân Tông không có con trai và có hai người cháu làm con nuôi
| STT | Danh hiệu | Tên | Sinh mất | Ghi chú |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | Lý Thần Tông  (李神宗) | Lý Dương Hoán (李陽煥) | 1116-1138 | Con ruột Sùng Hiền Hầu em trai của Lý Nhân Tông - sau này được nối ngôi, tức là vua Lý Thần Tông. |
| 2 | Kiến Hải Vương  (建海王) | Lý Dương Côn (李陽焜) | ?-? | Ông là con ruột của Thành Quảng Hầu một tông thất nhà Lý. Do lo sợ việc tranh giành ngôi báu nên khoảng cuối năm 1127, Đô đốc Thủy quân  Lý Dương Côn cùng gia quyến đã lên thuyền sang Cao Ly tỵ nạn. Cháu đời thứ sáu của Lý Dương Côn là Lý Nghĩa Mẫn trở thành một võ quan chuyên quyền thời vua Cao Ly Minh Tông. |
Vua Lý Nhân Tông chỉ có một người con gái ruột và coi như bảo bối được gả cho Dương Tự Minh
| STT | Danh hiệu | Tên | Sinh mất | Ghi chú |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | Diên Bình Công Chúa (延平公主) |  |  | Vào năm Đinh Mùi (1127) vua Lý Nhân Tông liền mời Dương Tự Minh về triều ban thưởng nhiều của cải vàng bạc, gả con gái là công chúa Diên Bình cho và tổ chức đám cưới tại Kinh đô, phong cho chức Châu mục vùng thượng nguyên và trấn trị cả phủ Phú Lương rộng lớn, một vị trí chiến lược quan trọng trong công cuộc bảo vệ biên cương đất nước. |
Chú thích

1 2 3 4 5  Nhiều tác giả 1993, tr. 109.Lỗi sfn: không có mục tiêu: CITEREFNhiều_tác_giả1993 (trợ giúp)
1 2  Nhiều tác giả 1993, tr. 107.Lỗi sfn: không có mục tiêu: CITEREFNhiều_tác_giả1993 (trợ giúp)
1 2 3  Khuyết danh 1993, tr. 53.
↑  Nhiều tác giả 1993, tr. 108.Lỗi sfn: không có mục tiêu: CITEREFNhiều_tác_giả1993 (trợ giúp)
1 2  Quốc sử quán triều Nguyễn 1998, tr. 138-139.
1 2  Hoàng Xuân Hãn 1949, chương III: "Cầm quyền bính"
↑  Quốc sử quán triều Nguyễn 1998, tr. 143.
↑  Hoàng Xuân Hãn 1949, chương XIII: "Coi đất miền nam"
↑  Quốc sử quán triều Nguyễn 1998, tr. 138.
↑  Ngô Sĩ Liên 1993, tr. 114.
↑  Ngô Sĩ Liên 1993, tr. 111-112.
1 2  Viên Ngọc Lưu (4 tháng 3 năm 2008). “Lý Nhân Tông - Vị vua tài đức”. Quê Hương Online. Bản gốc lưu trữ ngày 3 tháng 3 năm 2019. Truy cập 21 tháng 1 năm 2017.
↑  Quốc sử quán triều Nguyễn 1998, tr. 141.
↑  Lan Phương (14 tháng 2 năm 2014). “Lý Nhân Tông – vị vua tuổi Ngọ xuất sắc nhất triều Lý”. Đài Phát thanh và Truyền hình Hà Nội. Bản gốc lưu trữ ngày 2 tháng 2 năm 2017. Truy cập 20 tháng 1 năm 2017.
↑  Thu Hà - Đức Bình (26 tháng 9 năm 2010). “Kỳ tích đê sông Hồng”. Báo Tuổi trẻ. Truy cập 21 tháng 1 năm 2017.
↑  Khuyết danh 1993, tr. 56.
↑  Khuyết danh 1993, tr. 61.
↑  Ngô Sĩ Liên 1993, tr. 115.
↑  Quốc sử quán triều Nguyễn 1998, tr. 145.
↑  Đề cử: tên chức quan thời Lý, quản lý ruộng đất và tài sản của nhà chùa.
↑  Tức chùa Một Cột.
↑  Động Ma Sa: thuộc địa phận huyện Đà Bắc, tỉnh Hòa Bình ngày nay.
↑  Thư gia theo Lê Quý Đôn là ty lại (người giúp việc văn thư giấy tờ ở các nha môn). (Kiến văn tiểu lục, Bản dịch, Nhà Xuất bản Sử học, 1962, tr. 189). Phan Huy Chú kể tên một số "thư gia" như nội hỏa thư gia, ngự khố thư gia, chi hậu thư gia, nội thư gia, lệnh thư gia (Lịch triều hiến chương loại chí, t. 2: Quan chức chí, Nhà Xuất bản Sử học,1961, tr. 6). Các "thư gia" khác đều chưa rõ.
↑  Quế phủ: tức phủ Quế Châu, nay là Quế Lâm, tỉnh Quảng Tây, Trung Quốc.
↑  Linh Nhân Thái hậu Lê thị, năm 1073 giết hại Thượng Dương Hoàng hậu để đoạt quyền nhiếp chính.
↑  Đại Việt sử ký toàn thư, quyển 3
↑  Lược theo GS Nguyễn Huệ Chi, mục từ "Lý Càn Đức" in trong Từ điển văn học (bộ mới). Nhà Xuất bản Thế giới, 2004, tr. 910-911.
↑  Đại Việt Sử Ký Toàn Thư, Bản kỷ, Quyển III: Thánh Tông, Nhân Tông, Thần Tông.
↑  Vũ Ngọc Khánh, sách đã dẫn, tr. 69.
↑  Đại Việt sử ký toàn thư, Bản kỷ quyển 3
Krk

|  Krk  |
| --- | --- |
Bašćanska Draga

Địa lý
Vị trí: Biển Adriatic
Tọa độ: 45°4′B 14°36′Đ﻿ / ﻿45,067°B 14,6°Đ﻿ / 45.067; 14.600
Diện tích: 405,78 km2 (15.667,3 mi2)
Độ cao tương đối lớn nhất: 568 m (1.864 ft)
Đỉnh cao nhất: Obzova
Hành chính
Croatia
County: Primorje-Gorski Kotar
Thành phố lớn nhất: Krk (6,243 dân)
Nhân khẩu học
Dân số: 19,286 (tính đến 2011)
Mật độ: 44 /km2 (114 /sq mi)
Krk (phát âm [kr̩̂k]; tiếng Đức: Vegl; tiếng Latinh: Curicta; tiếng Ý: Veglia; tiếng Dalmatia Vegliot: Vikla; tiếng Hy Lạp cổ đại Kyrikon, Κύρικον) là một hòn đảo của Croatia nằm ở phía bắc của biển Adriatic, gần thành phố Rijeka trong vịnh Kvarner và thuộc huyện Primorje-Gorski Kotar. KRK nối liền với lục địa nhờ cầu Krk, được hoàn thành 1980. Trung tâm hành chính là thành phố Krk.
Trong nhiều năm, Krk has được xem là hòn đảo Adriatic lớn nhất, với một diện tích là 405,78 km2 (156,67 dặm vuông Anh), tuy nhiên với sự đo lường gần đây cho thấy Cres một hòn đảo bên cạnh cũng có một diện tích tương đương. Krk là đảo Adriatic có dân số đông nhất, tổng cộng là 19.286 (2011) người.
Địa lý

Trong những đảo của Croatia, Krk có nhiều làng cư trú nhất, tổng cộng là 68. Đảo này được chia ra theo truyền thống làm 7 xã:
Baška (dt. Weschke, it. Besca): 1.752 dân
Dobrinj (dt. Dobrauen, it. Dobrigno): 2.108 dân
Malinska-Dubašnica (dt. Durischal, it. Malinsca): 3.394 dân
Omišalj (dt. Moschau, it. Castelmuschio): 3.098 dân
Punat (dt. Sankt Maria, it. Ponte): 2.028 dân
Stadt Krk, 6.494 dân (2011)
Vrbnik (dt. Vörbnick, it. Verbenico): 1.245 dân
Ở trên đảo Krk cũng có 2 hồ (Jezero và Ponikve), một vài con sông nhỏ, trong đó có Vela Rika, Dobrinjski Potok, Vretenica, và nhiều hang động.
Kinh tế và cơ sở hậu cần

Vùng trồng nho làm rượu Krk (kroat. Krčko vinogorje) được biết tới nhờ loại nho trắng Žlahtina, mà đã được trồng lâu đời tại xã Vrbnik, ngoài ra cây Ô Liu cũng được trồng nhiều ở đảo này. Vì là vùng đất Karst (đá vôi) ít có nhiều điều kiện trồng trọt, nên từ hàng trăm năm nay họ sống nhờ nuôi dê, cừu để lấy len, thịt và làm Pho mát dê.
Krk sống chủ yếu nhờ khách du lịch, và vì gần Nam Đức, Áo, Thượng Ý nên là một nơi du lịch đông khách. Sau khi khối Đông Âu sụp đổ lại có nhiều du khách đến từ Hungary, Cộng hòa Séc, Romania và các nước Đông Âu khác. Ở phía Đông Bắc đảo có phi trường quốc tế Rijeka (RJK).
Hình ảnh

Cầu nối Krk với đất liền
Cảng ở thành phố Krk
Bờ biển đá tiêu biểu của đảo Krk
Thành phố Vrbnik ở Krk
Nhìn từ một ngọn đồi xuống Baška
Chú thích

↑  Vitale, Ksenija, Miroslava Vaclava-Kova, Georgios P. Gallios (2009), Water Treatment Technologies for the Removal of High-Toxity Pollutants, Springer, 1st ed. p. 20. ISBN 90-481-3496-X
↑  
Duplančić Leder, Tea; Ujević, Tin; Čala, Mendi (tháng 6 năm 2004). “Coastline lengths and areas of islands in the Croatian part of the Adriatic Sea determined from the topographic maps at the scale of 1: 25 000” (PDF). Geoadria. Zadar. 9 (1): 5–32. Truy cập ngày 21 tháng 1 năm 2011.
Natri nitrat

Natri nitrat là hợp chất hoá học có công thức NaNO3. Muối này còn được biết đến với cái tên diêm tiêu Chile hay diêm tiêu Peru (do hai nơi này có lượng trầm tích lớn nhất) để phân biệt với kali nitrat, là một chất rắn màu trắng tan trong nước. Dạng khoáng vật còn có tên là nitratin, nitratit hay soda niter.
Natri nitrat được dùng như một chất nguyên liệu; trong phân bón, nghề làm pháo hoa, nguyên liệu của bom khói, chất bảo quản, và như một tên lửa đẩy, cũng như thủy tinh và men gốm. Hợp chất này đang được khai thác cho các mục đích trên.
Lịch sử

Những chuyến hàng natri nitrat đầu tiên đến châu Âu cập bến ở Anh vào khoảng những năm 1820-1825, nhưng không tìm được khách hàng nào và bị đổ xuống biển để tránh thuế. Tuy nhiên, cùng với thời gian, các mỏ muối ở Nam Mỹ đã trở thành một nguồn kinh doanh màu mỡ (năm 1859, cả nước Anh tiêu thụ tổng cộng 47.000 tấn). Chile tiến hành cuộc chiến với liên minh Peru và Bolivia trong cuộc chiến tranh Thái Bình Dương 1879-1884 và tiếp quản nguồn quặng lớn nhất. Năm 1919, Ralph Walter Graystone Wyckoff khám phá ra cấu trúc tinh thể của nó nhờ dùng phương pháp tinh thể học tia X.
Nguồn tài nguyên

Nguồn natri nitrat tự nhiên lớn nhất được tìm thấy ở Chile và Peru, nơi các muối nitrat kết rắn lại trong các trầm tích gọi là quặng caliche. Trong hơn một thế kỷ, nguồn cung cấp chủ yếu cho thế giới được khai thác bằng thuốc nổ từ hoang mạc Atacama ở bắc Chile cho đến khi, sang thế kỷ 20, hai nhà hoá học người Đức Fritz Haber và Carl Bosch phát triển một quá trình sản xuất amonia từ không khí theo quy trình công nghiệp (xem quy trình Haber). Khi chiến tranh thế giới thứ nhất bùng nổ, nước Đức bắt đầu biến đổi amonia từ quy trình này sang diêm tiêu Chile nhân tạo, rất thiết thực như nguồn nguyên liệu tự nhiên trong việc sản xuất thuốc súng và các loại vũ khí khác. Vào thập niên 1940, quá trình chuyển đổi này gây nên một kết quả đầy kịch tính trong nhu cầu natri nitrat trong tự nhiên.
Chile vẫn là nguồn dự trữ caliche lớn nhất, với nhiều mỏ đang hoạt động ở các vùng Pedro de Valdivia, María Elena và Pampa Blanca, và ở đó nó thường được mệnh danh là vàng trắng. Natri nitrat, kali nitrat, natri sunfat và iod vẫn được khai thác bằng quá trình caliche. Cộng đồng dân cư vùng mỏ Humberstone và Santa Laura được tuyên bố là di sản thế giới vào năm 2005.
Natri nitrat được sản xuất trong công nghiệp bằng phản ứng trung hoà axit nitric với natri cacbonat.
Ứng dụng

Natri nitrat được dùng trong phạm vi rộng như là một loại phân bón và nguyên liệu thô cho quá trình sản xuất thuốc súng vào cuối thế kỷ 19. Nó có thể kết hợp với sắt hydroxide để tạo nhựa thông.
Natri nitrat không nên bị lầm lẫn với hợp chất liên quan, natri nitrit.
Nó có thể dùng trong sản xuất axit nitric khi phản ứng với axit sunfuric rồi tách axit nitric ra thông qua quá trình chưng cất phân đoạn, còn lại là bã natri hydrosunfat. Những người săn vàng dùng natri nitrat để điều chế nước cường toan có thể hoà tan vàng và các kim loại quý khác.
Ứng dụng ít gặp hơn là một chất oxi hoá thay thế trong pháo hoa như là một sự thay thế kali nitrat chủ yếu có trong thuốc nổ đen và như một thành phần cấu tạo trong túi lạnh.
Natri nitrat còn được dùng chung với kali nitrat cho việc bảo quản nhiệt, và gần đây, cho việc chuyển đổi nhiệt trong các tháp năng lượng mặt trời.
Ngoài ra nó còn dùng trong công nghiệp nước thải cho sự hô hấp tuỳ ý của vi sinh vật. Nitrosomonas, một loài vi sinh vật, hấp thụ nitrat thay vì oxi, làm cho loài này có thể phát triển tốt trong nước thải cần xử lý.
Mối quan tâm về sức khoẻ

Giông như natri nitrit, natri nitrat tạo nitrosamin, một chất gây ung thư ở người, gây nên sự phá huỷ DNA và làm gia tăng thoái hoá tế bào. Các nghiên cứu đã chỉ ra mối liên quan giữa hàm lượng nitrat và nguy cơ chết do Alzheimer, đái tháo đường, và Parkinson, có thể thông qua ảnh hưởng của nitrosamin lên DNA. Nitrosamin, hình thành từ thịt được xử lý bằng natri nitrat và nitrit, có liên quan đến ung thư dạ dày và ung thư thực quản. Natri nitrat và nitrit có liên quan đến nguy cơ cao mắc ung thư đại trực tràng. Quỹ Nghiên cứu ung thư Vương quốc Anh tuyên bố rằng một trong những nguyên nhân mà thịt chế biến làm tăng nguy cơ ung thư ruột kết là lượng nitrat chứa trong đó. Một lượng nhỏ nitrat trong thịt như chất bảo quản bị phân tích thành nitrit, thêm vào đó là lượng nitrit có sẵn trong thịt. Nitrit này sau đó phản ứng với các thức ăn giàu protein (như thịt) để tạo ra các hợp chất N-nitroso. Một vài hợp chất này được biết có khả năng gây ung thư. N-nitroso không chỉ hình thành khi thịt được xử lý mà còn khi thịt được tiêu hoá trong cơ thể.
Roridula

| Roridula |
| --- | --- |
Roridula gorgonias
Phân loại khoa học
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
(không phân hạng): Asterids
Bộ (ordo): Ericales
Họ (familia): Roridulaceae Engl. & Gilg, 1924 nom.cons.
Chi (genus): Roridula L. (1764)
 Phân bố của chi Roridula
Các loài
 Roridula dentata  Roridula gorgonias
Roridula (từ tiếng La tinh roridus có nghĩa là "như sương") là một chi thực vật có ở Nam Phi, trong khi chúng có nhiều thích ứng của loại thực vật ăn thịt, chẳng hạn như sự sở hữu các lông tơ có chất dính để bẫy côn trùng rất giống như ở chi Drosera, nhưng chúng lại không trực tiếp tiêu hóa các con mồi đã dính bẫy, do không có các enzym tiêu hóa. Thay vì thế, chúng có quan hệ cộng sinh với Pameridea roridulae, một loài côn trùng cánh nửa sinh sống trên cây và ăn thịt các côn trùng dính bẫy. Các loài cây này có lẽ thu được chất dinh dưỡng rất nhanh chóng từ phân và chất thải lỏng của loài côn trùng cộng sinh này qua các biểu bì lá. Loài cây này được coi là thực vật ăn thịt hay thực vật tiền ăn thịt về thực chất là vấn đề của ngữ nghĩa học. Chi này chỉ chứa 2 loài cây bụi nhỏ là Roridula gorgonias Planch., 1848 và Roridula dentata L., 1764, và nó là chi duy nhất của họ Roridulaceae.
Hệ thống Cronquist năm 1981 xếp họ này trong bộ Rosales.
Các đơn vị phân loại gán sai chỗ

Roridula arabica Roem. & Schult. (1818) [=Cleome droserifolia]
Roridula droserifolia (Delile) Forsk. (1775) [=Cleome droserifolia]
Roridula tetrandra Vitm. (1790) [=Cleome droserifolia]
Bún

| --- | --- |
Bún gạo khô
Loại: Mì gạo
Xuất xứ: Châu Á
Vùng hoặc bang: Đông Á, Ấn Độ và Đông Nam Á
Thành phần chính: Gạo
Biến thể: Guilin mǐfěn
 Nấu ăn: Bún   Media: Bún
Một tô bún riêu
Trong ẩm thực châu Á, bún là loại thực phẩm dạng sợi tròn, trắng mềm, được làm từ tinh bột gạo, tạo sợi qua khuôn và được luộc chín trong nước sôi. Là một nguyên liệu, thành phần chủ yếu để chế biến nhiều món ăn mà tên món ăn thường có chữ bún ở đầu (như bún cá, bún mọc, bún chả, bún thang, bún qua cầu Vân Nam (Trung Quốc), laksa (Malaysia), bún bò Nam Bộ, bún bò Huế, bún thịt nướng..., bún là một trong những loại thực phẩm phổ biến nhất chỉ xếp sau các món ăn cơm và phở.
Từ nguyên

Từ bún là một từ Hán Việt cổ, bắt nguồn từ cách phát âm trong tiếng Hán trung cổ sơ kỳ của một từ tiếng Hán được viết bằng chữ Hán là "粉". E. G. Pulleyblank phục nguyên cách phát âm trong tiếng Hán trung cổ sơ kỳ của từ "粉" là punˀ. Chữ Hán "粉" có âm Hán Việt tiêu chuẩn hiện đại là phấn, âm này bắt nguồn từ cách phát âm trong tiếng Hán trung cổ hậu kỳ của từ "粉". Pulleyblank phục nguyên cách phát âm trong tiếng Hán trung cổ hậu kỳ của từ "粉" là fjyn´ (do punˀ biến đổi thành, về sau fjyn´ biến đổi thành fun´) và fun´ (do fjyn´ biến đổi thành). Theo Pulleyblank âm Hán Việt phấn của chữ "粉" bắt nguồn từ âm fjyn´ của từ "粉".
Phân biệt bún và thực phẩm dạng sợi khác

Về cơ bản bún, mì sợi, bánh phở, bánh đa, miến hay hủ tiếu khô đều sử dụng tinh bột của ngũ cốc, chủ yếu là gạo tẻ, có quy trình làm bột và ra thành phẩm gần tương tự nhau. Tuy vậy, giữa chúng ít nhiều có sự phân biệt nhất định theo thành phần nguyên liệu hoặc phương thức chế biến: Bún được làm thủ công, sử dụng tinh bột gạo tẻ, sợi có tiết diện tròn, mềm. Mì sợi dùng tinh bột gạo tẻ hoặc bột mì, đôi khi kết hợp với một số nguyên liệu khác như trứng (mì trứng); được cắt sợi vuông hoặc sợi tròn nhỏ và thường được phơi khô. Bánh phở dùng tinh bột gạo tẻ, tráng mỏng và cắt thành sợi dài. Bánh đa có cách làm gần tương tự như bánh phở nhưng có thể kết hợp với cả bột đao, và thành phẩm thường được phơi khô; có loại bánh đa như bánh đa cua dùng bột gạo kết hợp với thịt cua, phơi khô. Miến có sợi tiết diện hình vuông nhỏ, thường làm từ bột đao, bột dong, phơi khô thành phẩm. Một sản phẩm khác, thịnh hành tại miền Nam Việt Nam, gần tương tự như bún là món hủ tiếu, tuy có sợi nhỏ, dai và dài nuột hơn sợi bún.
Quy trình làm bún

Quy trình làm bún nhìn chung khá cầu kỳ và mất nhiều thì giờ tuy về cơ bản trong mọi làng nghề, mọi gia đình làm bún thủ công đều có cách thức tương tự: gạo tẻ được lựa chọn kỹ càng để lấy gạo dẻo cơm, thường là gạo mùa. Gạo được vo, đãi sạch và đem ngâm nước qua đêm. Sau đó đưa gạo đã ngâm vào máy xay nhuyễn cùng với nước để tạo thành bột gạo dẻo, nhão. Bột lại được ủ và chắt bỏ nước chua, rồi đưa lên bàn ép, xắt thành quả bột to cỡ bắp chân người lớn. Các quả bột lại tiếp tục được nhào, trộn trong nước sạch thành dung dịch lỏng rồi đưa qua màn lọc sạch sạn, bụi tấm để tạo thành tinh bột gạo.
Tinh bột gạo được cho vào khuôn bún. Khuôn bún thường làm bằng chất liệu dạng ống dài, phía đầu khuôn có một miếng kim loại đục các lỗ tròn. Công đoạn vắt bún thường được thực hiện bằng tay hoặc dùng cánh tay đòn để nén bột trong khuôn qua các lỗ. Bột chảy đều qua các lỗ khi khuôn bị vặn, nén, tạo thành sợi bún, rơi xuống nồi nước sôi đặt sẵn dưới khuôn. Sợi bún được luộc trong nồi nước sôi khoảng vài ba phút sẽ chín, và được vớt sang tráng nhanh trong nồi nước sạch, nguội để sợi bún không bị bết dính vào nhau.
Cuối cùng là công đoạn vớt bún trong nồi nước tráng và dùng tay vắt thành con bún, lá bún, hoặc bún rối. Bún thành phẩm được đặt trên các thúng tre có lót sẵn lá chuối, hong khô và ủ trước khi đem ra chợ bán.
Hiện nay bún đã được sản xuất bằng máy, làm tăng sản lượng bún, rút ngắn thời gian.
Các loại bún

Trong ẩm thực Việt Nam, bún là loại thực phẩm dạng sợi tròn, trắng mềm, được làm từ tinh bột gạo tẻ, tạo sợi qua khuôn và được luộc chín trong nước sôi. Là một nguyên liệu, thành phần chủ yếu để chế biến nhiều món ăn mà tên món ăn thường có chữ bún ở đầu (như bún cá, bún mọc, bún chả, bún thang, v.v.), bún là một trong những loại thực phẩm phổ biến nhất trong cả nước, chỉ xếp sau các món ăn dạng cơm, phở.
Các loại bún > Bún rối

Bún rối là loại bún sau khi được vớt ra khỏi nồi nước tráng, được để trong thúng một cách tương đối lộn xộn không có hình thù khối rõ rệt. Bún rối là loại tương đối phổ biến và thích hợp cho nhiều món ăn, đặc biệt là các món bún nước như bún bò Huế, bún thang, bún riêu v.v.
Các loại bún > Bún vắt

Bún vắt hay bún lá: các sợi bún được vắt thành từng dây có đường kính độ 4-5mm, dài cỡ 30–40 cm. Khi ăn các lá bún này được cắt thành từng đoạn ngắn. Thích hợp cho một số món bún dạng chấm như bún đậu mắm tôm, bún chả, bún nem v.v.
Các loại bún > Bún nắm

Bún nắm là các sợi bún được nắm thành từng bánh nhỏ, bẹt. Ít phổ biến hơn hai loại bún nói trên.