stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Maglavit

| Maglavit |
| --- | --- |
—  Xã  —
 

 

MaglavitVị trí ở România
Quốc gia:  România
Hạt: Dolj
Thủ phủ: Maglavit 
Dân số (2002)
 • Tổng cộng: 5.821 người
Múi giờ: EET (UTC+2)
 • Mùa hè (DST): EEST (UTC+3)
Mã bưu chính: 207360 
Maglavit là một xã thuộc hạt Dolj, România. Dân số thời điểm năm 2002 là 5821 người.
Chú thích

↑  “Communes of Romania” (bằng tiếng Anh). statoids.com. Truy cập ngày 14 tháng 6 năm 2012.
Petrorhagia saxifraga

| Petrorhagia saxifraga> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
Bộ (ordo): Caryophyllales
Họ (familia): Caryophyllaceae
Chi (genus): Petrorhagia
Loài (species): P. saxifraga
Danh pháp hai phần
Petrorhagia saxifraga (L.) Link, 1831 
Petrorhagia saxifraga là loài thực vật có hoa thuộc họ Cẩm chướng. Loài này được (L.) Link miêu tả khoa học đầu tiên năm 1831.
Arsenic

Đối với các định nghĩa khác, xem Arsenic (định hướng).
Arsenic (tên cũ: arsen, bắt nguồn từ từ tiếng Pháp arsenic), còn được viết là a-sen, arsen, thạch tín là một nguyên tố hóa học có ký hiệu As và số nguyên tử 33. Arsenic lần đầu tiên được Albertus Magnus (Đức) viết về nó vào năm 1250. Khối lượng nguyên tử của nó bằng 74,92. Arsenic là một á kim gây ngộ độc và có nhiều dạng thù hình: màu vàng (phân tử phi kim) và một vài dạng màu đen và xám (á kim) chỉ là số ít mà người ta có thể nhìn thấy. Ba dạng có tính kim loại của arsenic với cấu trúc tinh thể khác nhau cũng được tìm thấy trong tự nhiên (các khoáng vật arsenic sensu stricto và hiếm hơn là arsenolamprit cùng pararsenolamprit), nhưng nói chung nó hay tồn tại dưới dạng các hợp chất arsenua và arsenat. Vài trăm loại khoáng vật như thế đã được biết tới. Arsenic và các hợp chất của nó được sử dụng như là thuốc trừ dịch hại, thuốc diệt cỏ, thuốc trừ sâu và trong một loạt các hợp kim.
Trong tiếng Việt, arsenic thường được gọi là thạch tín (chữ Hán: 石信) - vốn là từ chỉ quặng oxide của nó - arsenic trioxide (As2O3), cũng là chất độc như arsenic. Nhưng thạch tín là arsenolit, một dạng khác của arsenic và có độc, hình thành thứ cấp như là sản phẩm phong hóa (oxy hóa) của các khoáng vật sulfide chứa arsenic trong các mạch nhiệt dịch.
Trạng thái oxy hóa phổ biến nhất của nó là -3 (arsenide: thông thường trong các hợp chất liên kim loại tương tự như hợp kim), +3 (arsenat (III) hay arsenit và phần lớn các hợp chất arsenic hữu cơ), +5 (arsenat (V): phần lớn các hợp chất vô cơ chứa oxy của arsenic ổn định). Arsenic cũng dễ tự liên kết với chính nó, chẳng hạn tạo thành các cặp As-As trong sulfide đỏ hùng hoàng (α-As4S4) và các ion As43- vuông trong khoáng coban arsenide có tên skutterudit. Ở trạng thái oxy hóa +3, tính chất hóa học lập thể của arsenic chịu ảnh hưởng bởi sự có mặt của cặp electron không liên kết.
Cần phân biệt giữa arsenic vô cơ và arsenic hữu cơ, trong khi arsenic vô cơ có độc tính mạnh, arsenic hữu cơ có nguồn gốc tự nhiên từ sự phân hủy các loài cá, hải sản, không có độc tính và đào thải nhanh chóng khỏi cơ thể con người.
Đặc trưng đáng chú ý

Arsenic về tính chất hóa học rất giống với nguyên tố đứng trên nó là phosphor. Tương tự như phosphor, nó tạo thành các oxide kết tinh, không màu, không mùi như As2O3 và As2O5 là những chất hút ẩm và dễ dàng hòa tan trong nước để tạo thành các dung dịch có tính acid. Acid arsenic (V), tương tự như acid phosphorric, là một acid yếu. Tương tự như phosphor, arsenic tạo thành hydride dạng khí và không ổn định, đó là arsin (AsH3). Sự tương tự lớn đến mức arsenic sẽ thay thế phần nào cho phosphor trong các phản ứng hóa sinh học và vì thế nó gây ra ngộ độc. Tuy nhiên, ở các liều thấp hơn mức gây ngộ độc thì các hợp chất arsenic hòa tan lại đóng vai trò của các chất kích thích và đã từng phổ biến với các liều nhỏ như là các loại thuốc chữa bệnh cho con người vào giữa thế kỷ XVIII.
Khi bị nung nóng trong không khí, nó bị oxy hóa để tạo ra arsenic trioxide; hơi từ phản ứng này có mùi như mùi tỏi. Mùi này cũng có thể phát hiện bằng cách đập các khoáng vật arsenide như arsenopyrit bằng búa. Arsenic (và một số hợp chất của arsen) thăng hoa khi bị nung nóng ở áp suất tiêu chuẩn, chuyển hóa trực tiếp thành dạng khí mà không chuyển qua trạng thái lỏng. Trạng thái lỏng xuất hiện ở áp suất 20 átmốtphe trở lên, điều này giải thích tại sao điểm nóng chảy lại cao hơn điểm sôi. Arsenic nguyên tố được tìm thấy ở nhiều dạng thù hình rắn: dạng màu vàng thì mềm, dẻo như sáp và không ổn định, và nó làm cho các phân tử dạng tứ diện As4 tương tự như các phân tử của phosphor trắng. Các dạng màu đen, xám hay 'kim loại' hơi có cấu trúc kết tinh thành lớp với các liên kết trải rộng khắp tinh thể. Chúng là các chất bán dẫn cứng với ánh kim. Tỷ trọng riêng của dạng màu vàng là 1,97 g/cm³; dạng 'arsenic xám' hình hộp mặt thoi nặng hơn nhiều với tỷ trọng riêng 5,73 g/cm³; các dạng á kim khác có tỷ trọng tương tự.
Lịch sử

Từ arsenic là vay mượn từ tiếng Ba Tư زرنيخ Zarnikh nghĩa là "opiment vàng" (tức thư hoàng). Zarnikh được vay mượn sang tiếng Hy Lạp thành arsenikon, nghĩa là đàn ông hay hiệu nghiệm. Arsenic đã được biết đến và sử dụng tại Ba Tư và một vài nơi khác từ thời cổ đại. Do các triệu chứng ngộ độc arsen là hơi mập mờ, nên nó thường được sử dụng để giết người cho tới tận khi phát hiện ra thử nghiệm Marsh, một thử nghiệm hóa học rất nhạy để phát hiện sự tồn tại của nó. Thử nghiệm ít nhạy hơn nhưng phổ biến hơn là thử nghiệm Reinsch. Do việc sử dụng nó bởi giai cấp cầm quyền để sát hại lẫn nhau cũng như hiệu lực và tính kín đáo của nó, nên arsenic được gọi là thuốc độc của các vị vua và vua của các thuốc độc.
Trong thời kỳ đồ đồng, arsenic thường được đưa vào trong đồng thiếc để làm cho hợp kim trở thành cứng hơn (gọi là "đồng thiếc arsen").
Albertus Magnus (1193-1280) được coi là người đầu tiên cô lập được arsenic nguyên tố vào năm 1250. Năm 1649, Johann Schröder công bố hai cách điều chế arsenic.
Ở Anh, trong thời đại Victoria, 'arsenic' ('arsenic trắng' không màu, kết tinh, hòa tan) được trộn lẫn với dấm và đá phấn và phụ nữ ăn nó để cải thiện nước da mặt của họ, làm cho da mặt của họ trở thành nhạt màu hơn để thể hiện họ không làm việc ngoài đồng. Arsenic cũng được cọ xát vào mặt và tay phụ nữ để 'cải thiện nước da'. Việc sử dụng ngẫu nhiên arsenic trong làm giả thực phẩm đã dẫn tới ngộ độc kẹo Bradford năm 1858, gây ra cái chết của khoảng 20 người và làm khoảng 200 người khác bị bệnh do ngộ độc arsenic.
Một tên Hán Việt của arsenic đó là thạch tín (石信), hay còn gọi là nhân ngôn, do chữ tín 信 bao gồm bộ nhân đứng 亻 ghép với chữ ngôn 言. Tuy nhiên, chữ thạch tín thường được dùng để chỉ khoáng vật có thành phần chủ yếu là arsenic trioxide (As2O3).
Phổ biến

Bài chi tiết: Hóa sinh học arsenic
Năm 2005, Trung Quốc là nhà sản xuất arsenic trắng hàng đầu, chiếm gần 50% sản lượng thế giới. Sau đó là Chile và Peru, theo báo cáo của Khảo sát Địa chất Vương quốc Anh.
Arsenopyrit một cách không chính thức gọi là mispickel (FeAsS) là khoáng vật chứa arsenic phổ biến nhất. Khi bị nung nóng trong không khí, arsenic thăng hoa ở dạng arsenic(III) oxide để lại các oxide sắt.
Các hợp chất quan trọng nhất của arsenic là arsenic(III) oxide, As2O3, ('arsenic trắng'), opiment sulfide vàng (hay thư hoàng) (As2S3) và hùng hoàng đỏ (As4S4), lục Paris, calci arsenat, chì hydro arsenat. Ba hợp chất cuối cùng từng được sử dụng trong nông nghiệp làm thuốc trừ sâu và thuốc độc. Thư hoàng và hùng hoàng trước đây được dùng làm thuốc màu trong hội họa, hiện nay đã bị bỏ do độc tính và khả năng phản ứng của chúng. Mặc dù arsenic đôi khi được tìm thấy như là arsenic tự nhiên trong thiên nhiên nhưng nguồn kinh tế chính của nó là khoáng vật arsenopyrit nói trên đây; nó cũng tìm thấy trong các arsenide kim loại như bạc, cobalt (cobaltit: CoAsS và skutterudit: CoAs3) hay nickel, hay như là các sulfide, và oxy hóa như là các khoáng vật arsenat như mimetit, Pb5(AsO4)3Cl và erythrit, Co3(AsO4)2. 8H2O, và hiếm hơn là các arsenit ('arsenit' = arsenat (III), AsO33- chứ không phải arsenat (V), AsO43-).
Ngoài các dạng vô cơ như nói trên, arsenic cũng tồn tại trong nhiều dạng hữu cơ trong môi trường. Arsenic vô cơ và các hợp chất của nó, khi đi vào chuỗi thức ăn, được trao đổi tích cực thành dạng ít độc hơn của arsenic thông qua quá trình methyl hóa. Ví dụ, Scopulariopsis brevicaulis, một loài nấm mốc sinh ra một lượng đáng kể trimethylarsin nếu arsenic vô cơ tồn tại. Hợp chất hữu cơ arsenobetain tìm thấy trong một số hải sản như cá và tảo, cũng như trong nấm ăn với hàm lượng lớn. Trung bình một người tiếp nhận khoảng 10-50 µg/ngày. Giá trị khoảng 1.000 µg không phải là bất thường sau khi tiêu thụ cá và nấm nhưng ở đây có rất ít nguy hiểm trong việc ăn cá do hợp chất arsenic trong cá là gần như không độc hại.
Ứng dụng

Arsenic đã từng được sử dụng nhiều trong thế kỷ XX làm thuốc trừ sâu cho các loại cây ăn quả. Việc sử dụng nó đôi khi tạo ra các tổn thương não đối với những người phun thuốc này. Ở nửa cuối thế kỷ XX, mononatri methyl arsenat (MSMA), một dạng hợp chất hữu cơ ít độc hại hơn của arsenic đã thay thế cho vai trò của hydro arsenic chì trong nông nghiệp.
Lục Scheele hay arsenat đồng, được sử dụng trong thế kỷ XIX như là tác nhân tạo màu trong các loại bánh kẹo ngọt.
Ứng dụng có nhiều e ngại nhất đối với cộng đồng có lẽ là trong xử lý gỗ bằng arsenat đồng chromi hóa, còn gọi là CCA hay tanalith. Gỗ xẻ xử lý bằng CCA vẫn còn phổ biến ở nhiều quốc gia và nó được sử dụng nhiều trong nửa cuối thế kỷ XX như là vật liệu kết cấu và xây dựng ngoài trời. Nó được sử dụng khi khả năng mục nát hay phá hoại của côn trùng là cao. Mặc dù việc sử dụng gỗ xẻ xử lý bằng CCA đã bị cấm tại nhiều khu vực sau khi các nghiên cứu chỉ ra rằng arsenic có thể rò rỉ từ gỗ vào trong đất cận kề đó, một rủi ro khác là việc đốt các loại gỗ cũ đã xử lý bằng CCA. Việc hấp thụ trực tiếp hay gián tiếp tro do việc đốt cháy gỗ xử lý bằng CCA có thể gây ra tử vong ở động vật cũng như gây ra ngộ độc nghiêm trọng ở người; liều gây tử vong ở người là khoảng 20 gam tro. Các mẩu thừa của gỗ xử lý bằng CCA từ các khu vực xây dựng hay bị phá huỷ cũng có thể bị sử dụng một cách vô ý tại các lò sưởi thương mại hay tại nhà ở.
Trong các thế kỷ XVIII, XIX và XX, một lượng lớn các hợp chất của arsenic đã được sử dụng như là thuốc chữa bệnh, như arsphenamin (bởi Paul Ehrlich) và arsenic trioxide (bởi Thomas Fowler).
Arsphenamin cũng như neosalvarsan được chỉ định trong điều trị giang mai và bệnh trùng mũi khoan, nhưng đã bị loại bỏ bởi các thuốc kháng sinh hiện đại.
Trioxide arsenic đã được sử dụng theo nhiều cách khác nhau trong suốt 200 năm qua, nhưng phần lớn là trong điều trị ung thư. Cục Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) vào năm 2000 đã cho phép dùng hợp chất này trong điều trị cho các bệnh nhân với bệnh bạch cầu cấp tính tiền myelin và kháng lại ATRA. Nó cũng được sử dụng như là dung dịch Fowler trong bệnh vẩy nến.
Axetoarsenit đồng được sử dụng như là thuốc nhuộm màu xanh lục dưới nhiều tên gọi khác nhau, như 'Lục Paris' hay 'lục ngọc bảo'. Nó gây ra nhiều dạng ngộ độc arsen.
Các ứng dụng khác:
Nhiều loại thuốc trừ sâu, chất độc trong nông nghiệp.
Sử dụng trong nuôi dưỡng động vật, cụ thể là tại Hoa Kỳ như là phương pháp ngăn ngừa bệnh và kích thích phát triển.
Gali arsenide là một vật liệu bán dẫn quan trong, sử dụng trong các mạch tích hợp (IC). Các mạch tích hợp này nhanh hơn (nhưng cũng đắt tiền hơn) so với các mạch dùng silic. Không giống như silic, nó là khe hở năng lượng trực tiếp, và vì thế có thể sử dụng trong các diode laser và LED để trực tiếp chuyển hóa điện thành ánh sáng.
Cũng được sử dụng trong kỹ thuật mạ đồng và pháo hoa.
Độc tính

Bài chi tiết: Ngộ độc arsen
Arsenic và nhiều hợp chất của nó là những chất cực độc. Arsenic phá vỡ việc sản xuất ATP thông qua vài cơ chế. Ở cấp độ của chu trình acid citric, arsenic ức chế pyruvat dehydrogenase và bằng cách cạnh tranh với phốtphat nó tháo bỏ phosphorylat hóa oxy hóa, vì thế ức chế quá trình khử NAD+ có liên quan tới năng lượng, hô hấp của ti thể và tổng hợp ATP. Sản sinh của peroxide hiđrô cũng tăng lên, điều này có thể tạo thành các dạng oxy hoạt hóa và sức căng oxy hóa. Các can thiệp trao đổi chất này dẫn tới cái chết từ hội chứng rối loạn chức năng đa cơ quan (xem ngộ độc arsen) có lẽ từ cái chết tế bào do chết hoại, chứ không phải do chết tự nhiên của tế bào. Khám nghiệm tử thi phát hiện màng nhầy màu đỏ gạch, do xuất huyết nghiêm trọng. Mặc dù arsenic gây ngộ độc nhưng nó cũng có vai trò là một chất bảo vệ..
Arsenic nguyên tố và các hợp chất của arsenic được phân loại là "độc" và "nguy hiểm cho môi trường" tại Liên minh châu Âu theo chỉ dẫn 67/548/EEC.
IARC công nhận arsenic nguyên tố và các hợp chất của arsenic như là các chất gây ung thư nhóm 1, còn EU liệt kê arsenic trioxide, arsenic pentoxide và các muối arsenat như là các chất gây ung thư loại 1.
Arsenic gây ra ngộ độc arsen do sự hiện diện của nó trong nước uống, "chất phổ biến nhất là arsenat [HAsO42-; As(V)] và arsenit [H3AsO3; As(III)]". Khả năng của arsenic tham gia phản ứng oxy hóa-khử để chuyển hóa giữa As (III) và As (V) làm cho khả năng nó có mặt trong môi trường là hoàn toàn có thể. Theo Croal và ctv thì "việc hiểu về điều gì kích thích oxy hóa As (III) và/hoặc hạn chế khử As (V) có liên quan tới xử lý sinh học các khu vực ô nhiễm. Nghiên cứu các tác nhân oxy hóa As (III) tự dưỡng thạch hóa học và các tác nhân khử As (V) dị dưỡng có thể giúp hiểu về oxy hóa và/hoặc khử arsenic.
Độc tính > Phơi nhiễm nghề nghiệp

Phơi nhiễm arsenic ở mức cao hơn trung bình có thể diễn ra ở một số nghề nghiệp. Các ngành công nghiệp sử dụng arsenic vô cơ và các hợp chất của nó bao gồm bảo quản gỗ, sản xuất thủy tinh, các hợp kim phi sắt và sản xuất bán dẫn điện tử. Arsenic vô cơ cũng tìm thấy trong khói tỏa ra từ các lò cốc gắn liền với công nghiệp nấu kim loại.
Hợp chất

Acid arsenic (H3AsO4)
Acid arsenơ (H3AsO3)
Arsenic trioxide (As2O3)
Arsin (Trihydride arsenic AsH3)
cadmi arsenide (Cd3As2)
Gali arsenide (GaAs)
Chì hydro arsenat (PbHAsO4)
Arsenic cũng xuất hiện trong trạng thái oxy hóa II, nhưng chỉ trong cation As24+, As (II) không tìm thấy ở dạng khác.
Đồng vị

Bài chi tiết: Đồng vị của arsen
Arsenic được đề xuất như là vật liệu làm giàu uranium cho vũ khí hạt nhân (côban là vật liệu khác được biết đến nhiều hơn). Một bìa As75, được rọi bằng luồng neutron mãnh liệt có năng lượng cao từ vũ khí nhiệt hạch đang nổ, có thể chuyển hóa thành đồng vị phóng xạ As76 với chu kỳ bán rã 1,0778 ngày và sinh ra khoảng 1,13 MeV bức xạ gama, làm gia tăng đáng kể năng lực phóng xạ của bụi phóng xạ của vũ khí trong vài giờ.
Mẫu Arsenic trong ống nghiệm
Biểu tượng giả kim thuật cho arsenic.
Một mẫu lớn chứa arsenic tự nhiên.
Cardamine paucifolia

| Cardamine paucifolia> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
Bộ (ordo): Brassicales
Họ (familia): Brassicaceae
Chi (genus): Cardamine
Loài (species): C. paucifolia
Danh pháp hai phần
Cardamine paucifolia Hand.-Mazz., 1931 
Cardamine paucifolia là một loài thực vật có hoa trong họ Cải. Loài này được Hand.-Mazz. mô tả khoa học đầu tiên năm 1931.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Cardamine paucifolia”. Truy cập ngày 9 tháng 6 năm 2013.
Desmodium alamanii

| Desmodium alamanii> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
(không phân hạng): Rosids
Bộ (ordo): Fabales
Họ (familia): Fabaceae
Chi (genus): Desmodium
Loài (species): D. alamanii
Danh pháp hai phần
Desmodium alamanii DC. 
Desmodium alamanii là một loài thực vật có hoa trong họ Đậu. Loài này được DC. miêu tả khoa học đầu tiên.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Desmodium alamanii”. Truy cập ngày 5 tháng 6 năm 2013.
Itazura na Kiss

Itazura na Kiss (イタズラなKiss, Itazura na Kissu?), được biết tại Việt Nam với tên gọi Bắt đầu từ một nụ hôn, Thơ ngây hay Nụ hôn tinh nghịch, là một xê-ri manga và anime của tác giả Tada Kaoru, được phát hành lần đầu vào năm 1991 bởi Nhà xuất bản Shueisha trên tạp chí Margaret Magazine. Itazura na Kiss nhanh chóng trở nên nổi tiếng ngay khi nó ra đời và chính nó đã làm nên tên tuổi của tác giả Tada Kaoru. Đáng tiếc vào ngày 11 tháng 3 năm 1999 bà đột ngột qua đời vì tai nạn trong khi đang chuyển nhà, vì vậy Itazura na Kiss không bao giờ được hoàn thành. Mặc dù vậy, theo lời người chồng của bà, Nishikawa Shigeru, anime Itazura na Kiss sẽ tiếp tục được thực hiện và hoàn tất trong tương lai.
Sơ lược cốt truyện

Kotoko là một cô gái vừa ngốc nghếch lại hậu đậu nhưng là người luôn luôn lạc quan, vui vẻ. Cô rất tốt bụng, chân thành, và đáng yêu. Kotoko học cực kì dốt. Cô luôn luôn học lớp F, từ tiểu học đến đại học đều mang danh lớp F. Nhưng không vì thế mà cô không dám tỏ tình với người mình thích là Irie Naoki. Naoki là một chàng trai cực kỳ thông minh với chỉ số IQ lên tới 200, luôn học lớp A, cái gì cũng giỏi từ thể thao đến học hành nhưng anh chàng lại rất lạnh lùng và đặc biệt rất xem thường những cô nàng ngốc nghếch như Kotoko.
Anh thường xuyên nhắc Kotoko nhớ rằng cô là người không cùng đẳng cấp trí tuệ với anh, cô ngu ngốc và không có giá trị gì so với thời gian vàng ngọc của anh. Thậm chí, ở series sau này, khi hai người đang ở trường đại học dự lễ kỷ niệm tốt nghiệp, anh ta còn bỏ lại Kotoko một mình, vì công việc của anh quan trọng hơn.
Sau khi bị trận động đất làm cho sập nhà, gia đình Kotoko đã dọn tới nhà một người bạn cũ của bố cô. Bất ngờ là, người cô và người chú tốt bụng nhiệt tình, chủ ngôi nhà đó lại là bố mẹ của Naoki. Naoki vài ngày trước vừa mới từ chối thư tình của Kotoko. Và từ đây bắt đầu cuộc sống chung cùng một mái nhà của Kotoko và Naoki với nhiều tình huống hài hước của Kotoko và Naoki. Kotoko không ngừng theo đuổi Naoki (mặc dù bị từ chối rất thẳng thừng nhưng Kotoko vẫn kiên trì theo đuổi) và rồi cũng đạt được thành quả là hai người kết hôn với nhau. Từ đây bắt đầu cuộc hôn nhân nhiều kịch tính của đôi bạn trẻ. Cuộc hôn nhân của cặp đôi kỳ lạ này cũng gặp nhiều trắc trở có những giận hờn rồi xa nhau nhưng rồi cũng được đoàn tụ vui vẻ bên nhau. Và kết thúc là tình huống Kotoko có em bé làm mọi người trong nhà đều bất ngờ. Đến đây thì tác giả bất ngờ qua đời để lại kết thúc mở này mặc dù hơi tiếc nhưng ta cũng có thể thấy tương lai sáng sủa của cặp đôi này.
Anime

Bài chi tiết: Danh sách các tập anime Itazura na Kiss
Madeleine của Pháp và Bretagne

Bài này viết về Madeleine của Pháp, Vương hậu của Tô Cách Lan. Đối với Thành viên khác của Vương tộc Valois tên  Madeleine, xem Madeleine của Pháp.
| Madeleine của Pháp Madeleine de France |
| --- | --- |

Vương hậu Scotland
Tại vị: 1 tháng 1 năm 1537 – 7 tháng 7 năm 1537   (187 ngày)
Tiền nhiệm: Margaret của Anh
Kế nhiệm: Marie xứ Guise
Thông tin chung
Sinh: (1520-08-10)10 tháng 8, 1520 Saint-Germain-en-Laye, Paris, Pháp
Mất: 7 tháng 7 năm 1537(1537-07-07) (16 tuổi) Cung điện Holyrood, Edinburgh, Scotland
An táng: Tu viện Holyrood
Phối ngẫu: James V của Scotland 
Vương tộc: Nhà Valois-Angoulême   Nhà Stuart (kết hôn)
Thân phụ: François I của Pháp 
Thân mẫu: Claude của Pháp và Bretagne 
Madeleine của Pháp và Breatagne, Madeleine của Pháp hay Madeleine của Valois (tiếng Pháp: Madeleine de Valois; tiếng Anh: Madeleine of Valois; Tiếng Tây Ban Nha: Magdalena de Valois; 10 tháng 8 năm 1520 - 7 tháng 7 năm 1537) là một Vương nữ của Vương quốc Pháp thời kỳ nhà Valois, người đã trở thành Vương hậu của Vương quốc Scotland với tư cách là người vợ đầu tiên của Vua James V.
Cuộc hôn nhân được sắp xếp như một điều kiện của Hiệp ước Rouen. Vua James ban đầu được hứa hôn với một cô dâu khác, nhưng ông thích Madeleine hơn. Họ kết hôn nhưng sức khỏe của bà rất yếu ớt, và bà qua đời 6 tháng sau đám cưới, mang lại cho bà biệt danh "Vương hậu mùa hè" của người Scotland.
Tiểu sử

Madeleine được sinh ra tại Saint-Germain-en-Laye ở Pháp, là người con thứ 5 và là con gái thứ 3 của Vua François I của Pháp. Mẹ bà là Vương hậu Claude, con gái lớn của Vua Louis XII của Pháp và Anna I xứ Breizh, do đó Claude vừa là Vương hậu lại vừa mang tước hiệu Nữ Công tước của Breizh kế thừa từ mẹ.
Từ khi sinh ra Madeleine vốn đã yếu ớt, bà lớn lên ở vùng thung lũng Loire ấm áp và ôn hòa của Pháp thay vì ở Paris, vì Quốc vương François sợ rằng cái lạnh sẽ phá hủy sức khỏe mỏng manh của bà. Cùng với em gái Marguerite, bà may mắn được người bác ruột của mình, Marguerite xứ Angoulême, là chị gái bố ruột nuôi dưỡng và tiến hành giáo dục. Điều này kéo dài cho đến khi cha bà tái hôn và người vợ mới, Leonor của Castilla, thì họ mới đón bà về nhà riêng. Lớn lên khó khăn như vậy, trước khi sinh nhật thứ 16 tuổi, vương nữ Madeleine bắt đầu có biểu hiện bị mắc bệnh lao, một loại bệnh nan y vào thời điểm ấy.
Ba năm trước khi Madeleine ra đời, Hiệp ước Rouen của Pháp được thành lập để củng cố Liên minh Auld sau thất bại của Scotland tại Trận Flodden. Một cuộc hôn nhân với một Vương nữ Pháp cho Quốc vương Scotland là James V, đây là một trong những điều khoản của hiệp ước này. Vì vậy vào tháng 4 năm 1530, John Stewart, Công tước xứ Albany, được bổ nhiệm làm ủy viên để hoàn tất cuộc hôn nhân giữa James V và Công chúa Madeleine.
Tuy nhiên, vì Madeleine không có sức khỏe tốt, một quý công nương người Pháp khác, Marie của Bourbon đã được đề xuất. Marie xứ Bourbon sẽ được tặng của hồi môn như thể cô là con gái của Quốc vương Pháp.
Cưới cho Vua James V của Scotland

Vua James V đã ký hợp đồng kết hôn với Marie xứ Bourbon, và đến Pháp vào năm 1536 để gặp bà, nhưng cuối cùng ông lại say mê Madeleine quá mức, khiến cho ông đã yêu cầu Vua François I kết hôn với vương nữ Madeleine. Vua François ban đầu lo sợ vì thời tiết ở Scotland rất khắc nghiệt và lạnh giá, sẽ ảnh hưởng đến sức khoẻ con gái mình nên ban đầu ông đã từ chối.
James V tiếp tục ép Vua François vì Madeleine, và mặc dù có sự dè dặt và nỗi sợ hãi dai dẳng, nhưng Vua François miễn cưỡng cho phép kết hôn khi Madeleine quan tâm đến việc kết hôn với Vua James rất rõ ràng. Cặp đôi kết hôn vào ngày 1 tháng 1 năm 1537, tại Nhà thờ Đức Bà ở Paris.. Vua François cũng cung cấp cho Madeleine một của hồi môn rất hào phóng, và rất cần thiết, điều này đã thúc đẩy đáng kể ngân sách cho Vương quốc Scotland. Theo hợp đồng hôn nhân được thực hiện tại Blois, vương nữ Madeleine từ bỏ yêu sách của bà và bất kỳ người thừa kế nào của bà cho ngai vàng Pháp. Nếu Vua James V chết trước, Madeleine sẽ giữ lại tài sản trọn đời của mình bao gồm các Bá quốc vùng Fife, Strathearn, Ross và Orkney với Cung điện Falkland, Lâu đài Stirling và Lâu đài Dingwall, với Galloway và Lâu đài Threave.
Sau nhiều tháng lễ hội và lễ kỷ niệm, cặp đôi rời Pháp đến Scotland vào tháng 5 năm 1537. Đến thời điểm này, sức khỏe của Madeleine đã xấu đi nhiều hơn và bà bị bệnh nặng khi cặp đôi đến Scotland. Họ đến Leith lúc 10 giờ ngày Whitsun-eve, tức ngày 19 tháng 5 năm 1537.
Một danh sách chi tiết các món quà cưới từ Vua François cũng đã được cho là tồn tại. Một số cận thần người Pháp của bà cũng đến và được bao gồm trong số mười một thành viên có tên trong đoàn tùy tùng của bà: quản gia cũ của bà, Anne de Boissy, Madame de Montreuil; Bà chủ Bren; thư ký của bà, Jean de Langeac, Giám mục Limoges; chủ hộ, Jean de St Aubin; Charles de Marconnay; bác sĩ, thạc sĩ Partix; John Crammy và Pierre de Ronsard; lông thú Gillan; đồ tể John Kenneth; thợ cắt tóc Anthony.
Vương hậu Madeleine đã viết cho cha mình từ Edinburgh vào ngày 8 tháng 6 năm 1537, nói rằng mình đã khỏe hơn và các triệu chứng bệnh đã giảm bớt. Tuy nhiên, một tháng sau, vào ngày 7 tháng 7 năm 1537, một tháng trước sinh nhật thứ 17 của bà, Madeleine đã mất trong vòng tay của chồng bà tại Edinburgh. Vương hậu Madeleine đã được an táng trong Nhà thờ Vương thất Holyrood ở Edinburgh, bên cạnh Vua James II của Scotland. Ngôi mộ đã bị một đám đông mạo phạm vào năm 1776 và cái đầu được cho là "vẫn còn đẹp" của bà đã bị đánh cắp.