Bồn Man
Lịch sử > Lan Xang suy yếu và sự trở lại của người Việt

Những năm thế kỷ 16 có thể coi là giai đoạn thịnh vượng cuối cùng trong lịch sử Bồn Man với nhiều công trình nghệ thuật và kiến trúc được ra đời trong thời kỳ này. Tại kinh đô Xieng Khouang có nhiều đền tháp đã được xây dựng theo phong cách bản địa đặc trưng tức là những mái nhà thấp đơn giản với 'eo' ở phần móng. Le Boulanger mô tả đây là "một thành phố lớn và đẹp đẽ được bảo bọc bởi các hào nước và pháo đài rộng lớn và bao quanh đấy là những ngọn đồi. Sự xa hoa của 62 ngôi chùa và bảo tháp, trong đó hai bên hông cất giấu những hòm kho báu, đã mang lại cho thủ đô danh tiếng lan truyền nỗi sợ hãi đến khắp vùng".
Bình Ninh thực lục mô tả:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | Thổ tù là họ Lư Cầm nối đời làm Xà (tù trưởng) trải đến Quận trấn. Phía Bắc lấy được nước Hồ Mường, phía Tây thông với Ai Lao đất rộng người nhiều, làm chủ các man. Bèn lập cung thất, đóng ở Trình Quang. Chỗ ấy khe suối ở hai bên (1 là Nậm Tem, 1 là Nậm Nhiêu) 4 mặt đều là núi, bên Nam trong sang núi Hồng Mang, bên Bắc dựa Khánh Đát, bên đông giáp Bồ Chôn, bên Tây liền núi Chông Vong. Bốn thế cao ngất. Dưới đền đất thấp chân núi Chiêm Chuốt đóng quân ở đấy". | ” |
Suối hai thế kỷ XVI - XVII; Bồn Man vẫn phụ thuộc mạnh mẽ vào Lan Xang cho đến khi Lan Xang bước vào thời kỳ suy sụp. Năm 1707, Lan Xang bị phân liệt và bước vào thời kỳ Tam quốc với Luang Prabang - Nam Chưởng ở phía bắc, Vientiane - Vạn Tượng ở trung tâm và Champasak ở phía nam. Bồn Man lúc này thiết lập quan hệ triều cống cho Luang Prabang và hỗ trợ cho vương quốc này chống lại sự xâm lấn của Taungoo Miến Điện và Ayutthaya Xiêm La những thập kỷ sau đó.
Sự suy yếu của Lan Xang cũng đã tạo cơ hội cho Đàng Ngoài của các chúa Trịnh đang đà cường thịnh. Sau cái chết của vua Shouligna Vongsa năm 1694, chính quyền chúa Trịnh đã nhân cơ hội can thiệp vào Lan Xang bằng cách đón về một ông hoàng thân Việt là Sai Ong Hue (sử Việt gọi là Triều Phúc). Năm 1696, chúa Trịnh Căn lệnh cho Trấn thủ Nghệ An Đặng Tiến Thự hộ tống Sai Ong Hue về làm vua xứ Voi. Đây chính là vua Setthathirath II mạt chủ của Lan Xang đồng thời là vua đầu tiên của Vientiane một trong Tam quốc Lào. Cũng vì vậy, Vạn Tượng từ thế ngang hàng nay phải xưng thần và cống nạp cho chính quyền chúa Trịnh ở Đàng Ngoài.
Năm 1720, Muang Phuan phụ giúp vương quốc Luang Prabang trong cuộc chiến chống lại vương quốc của người Miến và người Xiêm. Dưới sự lãnh đạo của Chao Kham Sattha, Muang Phuan một lần nữa tham gia cuộc chiến với vùng Thakhek, 1 chư hầu của Vương quốc Vientiane.
Giai đoạn này biên niên Bồn Man sử chép rất sơ sài và ta không có thêm thông tin gì ngoại trừ danh sách các vị vua. Đến thời vua Chao Kham Sattha (1723 - 1751), Bồn Man là xứ cống nộp cho cả Luang Prabang, Vạn Tượng và Đàng Ngoài của chúa Trịnh. Năm 1751, Chao Ong Lo (Chiêu Ông Lạc theo sử Trung Quốc, Trấn quận theo sử Việt) lên ngôi quốc chủ và lãnh thổ Bồn Man lúc này bao gồm tỉnh Xieng Khouang và một phần tỉnh Hua Phan hiện nay. Chao Ong Lo có ý định nổi dậy thoát khỏi sự áp chế của Vạn Tượng, và điều này khiến cho Vạn Tượng quyết định áp dụng các biện pháp trừng phạt lên Bồn Man. Họ ủng hộ một hoàng đệ là Chao Ong Bun (Chiêu Ông Bồn hay Lư Cầm Hương) lên làm vua thay thế Trấn quận. Cuộc tranh chấp này đã khiến đất nước lâm vào cảnh loạn li. Cuối cùng Chao Ong Lo đã thắng thế so người em trai và giữ vững được ngai vàng của mình nhưng Chao Ong Bun không bị tiêu diệt hoàn toàn mà vẫn giữ được vị thế Phó vương. Năm 1759, Trấn quận qua đời, Phó vương Lư Cầm Hương lên kế thừa ngôi chúa.
Thông tin về tranh chấp giữa Bồn Man và Vạn Tượng thời kỳ này cũng được chính quyền chúa Trịnh nắm được. Tuy nhiên do chính Đàng Ngoài cũng đang gặp khó khăn bởi phong trào nông dân khởi nghĩa lan rộng nên họ chưa rảnh tay lo đến phía Tây. Sử ký tục biên ghi nhận vào năm 1755 đời chúa Trịnh Doanh, thủ lĩnh Trấn Ninh là Bồn Xà sai sứ đến cống nộp cho triều đình Lê Trịnh, mà bức thư dâng lễ cống của không xưng họ tên gì cả. Trong thư xin cho 6 năm một lần dâng lễ cống, và xin cấm chỉ sứ thần Ai Lao không được đi qua lãnh thổ của Trấn Ninh. Các quan trong phủ Chúa không chấp nhận; đòi họ lễ cống mỗi 3 năm, và trong thư dâng lễ cống phải viết đủ họ tên người tù trưởng. Năm sau 1756, Trấn Ninh Bồn Man và Ai Lao Vạn Tượng đều dâng thư kể tội lẫn nhau lên chúa Trịnh và xin nhà chúa trợ giúp binh đánh nước còn lại. Triều đình Lê Trịnh có lẽ không quan tâm đến vấn đề phía Tây nên không giúp sức cho bên nào cả...
Khoảng năm 1763, Bồn Man bị một hoàng thân nhà Lê là Lê Duy Mật chiếm cứ (bắt giam tù trưởng Trấn Ninh Chao Ong Bun), chống lại nhà Lê-Trịnh. Theo biên niên sử Bồn Man, một ông hoàng An Nam vì tranh ngôi với vua anh không thành mà chạy trốn đến Trấn Ninh. Người này có chị gái (tức công chúa nhà Hậu Lê đem gả cho tiên vương Bồn Man (Chao Ong Lo), và đã dùng binh biến bỏ tù tù trưởng Chao Ong Bun cùng hoàng tộc, chiếm giữ Bồn Man làm căn cứ chống lại chúa Trịnh.
Năm 1770, chúa Trịnh Sâm điều quân sang đánh dẹp Lê Duy Mật, chiếm được Trấn Ninh. Sau trận này, chúa Trịnh cho gọi dòng dõi Bồn Man đang lưu vong ở Lào trở về, dựng Chao Kam Men (Chiêu Cầm Muộn hay Lư Cầm Uẩn) làm Chính xà, Chao Sum Pu (Chiêu Sầm Phổ hay Lư Cầm Khâm) con trai của Chao Ong Lo, làm Phó xà cùng nhau cai trị Trấn Ninh. Kể từ đây, Trấn Ninh Bồn Man lại là thuộc phiên của Đại Việt. Sau khi Chính xà Lư Cầm Uẩn chết, con trai là Chao No Mang (Chiêu Nặc Mang) lên nối ngôi đến năm 1782 thì bị Phó xà Chao Sum Pu lật đổ. Chao Sum Pu lên ngôi quốc chủ trị vì suốt 21 năm sau đó.