Lịch sử thế giới
Thời kỳ cổ đại > Cái nôi của những nền văn minh

Bài chi tiết: Cái nôi của nền văn minh, Thời kỳ đồ đồng, và Thời kỳ đồ sắt
Thời kỳ đồ đồng chứng kiến sự phát triển của các thành phố và nền văn minh. Những nền văn minh sơ khai thường xuất hiện gần các con sông lớn, khởi đầu là Lưỡng Hà (3300 TCN) nằm giữa hai dòng sông Tigris và Euphrates, kế đến là nền văn minh Ai Cập dọc theo sông Nile (3200 TCN), nền văn minh Norte Chico ở vùng duyên hải Peru (3100 TCN), nền văn minh thung lũng sông Ấn ở Pakistan và tây bắc Ấn Độ (2500 TCN), cuối cùng là nền văn minh Trung Hoa dọc theo sông Dương Tử và Hoàng Hà (2200 TCN).
Những xã hội nói trên dần phát triển một số đặc điểm chung bao gồm chính quyền trung ương, nền kinh tế và cơ cấu xã hội phức tạp, cùng với hệ thống lưu trữ thông tin. Các nền văn hóa ấy đã tạo ra nhiều phát minh quan trọng, chẳng hạn như bánh xe, toán học, nghề luyện đồng, thuyền buồm, bàn xoay gốm, dệt vải, kỹ thuật xây dựng các công trình kiến trúc hoành tráng và chữ viết. Bên cạnh đó, thuyết đa thần cũng được hình thành với trung tâm là đền thờ, nơi các thầy tế và nữ tu thực hiện những nghi lễ hiến tế.
Chữ viết đóng vai trò thiết yếu trong việc quản lý các thành phố, truyền đạt ý tưởng và lưu giữ thông tin. Chữ viết có lẽ đã phát sinh một cách độc lập tại ít nhất bốn nền văn minh cổ đại: Lưỡng Hà (3300 TCN), Ai Cập (khoảng 3250 TCN), Trung Quốc (1200 TCN) và vùng đất thấp Trung Bộ châu Mỹ (trước 650 TCN). Hệ thống chữ viết cổ xưa nhất là chữ hình nêm Lưỡng Hà, khởi đầu dưới dạng các ký hiệu tượng hình mô phỏng trực quan sự vật, rồi chúng dần được giản lược và mang tính trừu tượng hơn. Bên cạnh chữ hình nêm, một số hệ thống chữ viết cổ đại có sức ảnh hưởng lớn khác bao gồm chữ tượng hình Ai Cập và chữ Indus. Ở Trung Quốc, chữ viết được sử dụng lần đầu tiên dưới thời nhà Thương (1766–1045 TCN).
Giao thông vận tải được cải thiện nhờ các tuyến đường thủy bao gồm sông ngòi và biển cả, không chỉ giúp triển khai sức mạnh quân sự mà còn thúc đẩy sự trao đổi hàng hóa, tư tưởng và phát minh. Thời đại đồ đồng cũng chứng kiến sự ra đời của những công nghệ quân sự mới trên bộ, chẳng hạn như kỵ binh và xe ngựa chiến – giúp lục quân tăng cường đáng kể tốc độ hành quân. Hoạt động thương mại ngày càng trở nên quan trọng khi các xã hội đô thị trao đổi hàng hóa chế tác để lấy nguyên liệu thô từ những vùng đất xa xôi, từ đó tạo nên các mạng lưới thương mại rộng lớn và đặt nền móng cho quá trình toàn cầu hóa sơ khai. Chẳng hạn, ngành sản xuất đồng điếu ở Tây Nam Á đòi hỏi phải nhập khẩu thiếc từ những nơi xa xôi như nước Anh.
Sự phát triển của các thành phố thường kéo theo sự hình thành của các nhà nước và đế quốc. Tại Ai Cập, ban đầu khu vực này được chia thành Thượng và Hạ Ai Cập. Tuy nhiên, đến khoảng năm 3100 TCN, toàn bộ thung lũng sông Nile đã được thống nhất dưới một vương triều duy nhất. Khoảng năm 2600 TCN, nền văn minh thung lũng sông Ấn đã xây dựng những thành phố lớn như Harappa và Mohenjo-daro. Lịch sử Lưỡng Hà gắn liền với những cuộc chiến tranh triền miên giữa các thành bang, khiến quyền bá chủ thay đổi luân phiên từ thành phố này sang thành phố khác. Trong khoảng thời gian từ thế kỷ 25 đến thế kỷ 21 TCN, khu vực này chứng kiến sự trỗi dậy của các đế chế như Akkad và Tân Sumer. Tại đảo Crete, nền văn minh Minos đã thành hình vào khoảng năm 2000 TCN và được xem là nền văn minh đầu tiên của châu Âu.
Trong hàng thiên niên kỷ tiếp theo, các nền văn minh dần phát triển hưng thịnh trên khắp thế giới. Đến năm 1600 TCN, nền văn minh Mycenae ở Hy Lạp bắt đầu hình thành. Tuy nhiên, nó suy tàn trong Thời kỳ đồ đồng muộn sụp đổ (Late Bronze Age collapse, khoảng 1300–1000 TCN) – một sự kiện làm rung chuyển nhiều nền văn minh quanh Địa Trung Hải. Tại Ấn Độ, thời kỳ Vệ Đà (1750–600 TCN) đã đặt nền móng cho nhiều khía cạnh văn hóa quan trọng, trong đó có sự ra đời của Ấn Độ giáo. Từ khoảng năm 550 TCN, nhiều vương quốc và nước cộng hòa độc lập gọi chung là Mahajanapadas đã hiện diện trên khắp tiểu lục địa Ấn Độ.
Những người nói nhóm ngôn ngữ Bantu bắt đầu mở rộng lãnh thổ ra khắp Trung Phi, Đông Phi và Nam Phi từ khoảng năm 3000 TCN cho đến năm 1000 Công nguyên (CN). Quá trình bành trướng này, cùng với những cuộc tiếp xúc giữa họ với các nhóm dân bản địa khác, đã dẫn tới sự thoái lui của người Pygmy và Khoisan khỏi vùng đất nguyên thủy của họ. Đồng thời, người Bantu còn góp phần lan tỏa mô hình nông nghiệp hỗn hợp và kỹ thuật luyện sắt trên khắp châu Phi hạ Sahara, tạo tiền đề cho sự hình thành của các nhà nước về sau.
Văn hóa Lapita xuất hiện tại quần đảo Bismarck (gần New Guinea) vào khoảng năm 1500 TCN và đã tiến hành định cư trên nhiều hòn đảo hoang sơ thuộc Châu Đại Dương xa xôi [en]. Họ dần mở rộng phạm vi di trú của mình đến tận Samoa vào khoảng năm 700 TCN.
Tại châu Mỹ, nền văn hóa Norte Chico hình thành ở Peru vào khoảng năm 3100 TCN. Người Norte Chico đã xây dựng những công trình kiến trúc công cộng đồ sộ tại thành phố Caral, có niên đại từ năm 2627 TCN đến năm 1977 TCN. Chính thể Chavín sau này đôi khi được xem là nhà nước Andes đầu tiên, với trung tâm là khu phức hợp tôn giáo ở Chavín de Huantar. Một số nền văn hóa Andes quan trọng khác bao gồm Moche (nổi tiếng với các tác phẩm gốm sứ mô tả nhiều khía cạnh của đời sống thường nhật) và Nazca (nổi tiếng với những hình vẽ khổng lồ trên sa mạc được gọi là đường Nazca). Tại Trung Bộ châu Mỹ, nền văn minh Olmec phát triển vào khoảng năm 1200 TCN và được biết đến với những bức tượng đầu người khổng lồ được chạm khắc từ đá bazan. Họ cũng phát minh ra lịch Trung Bộ châu Mỹ, vốn dĩ được các nền văn hóa sau này như Maya và Teotihuacan kế thừa và sử dụng. Trong khi đó, các xã hội ở Bắc Mỹ chủ yếu là những cộng đồng săn bắn hái lượm mang tính bình đẳng, đồng thời bổ sung một số loại cây trồng thuộc Tổ hợp Nông nghiệp phía Đông [en] vào chế độ ăn uống của mình. Họ xây dựng các công trình bằng đất nổi bật như Watson Brake (4000 TCN) và Poverty Point (3600 TCN), cả hai đều tọa lạc ở bang Louisiana ngày nay.