stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Trịnh Tạc
Tây vương Trịnh Tạc > Huynh đệ tương tàn

Ngày 28 tháng 5 năm 1657, Trịnh Tráng qua đời, Trịnh Tạc lên thay. Vì Trịnh Toàn ở Nghệ An được nhiều người tín phục, chúa Trịnh Tạc đem lòng ngờ vực, ghen ghét. Trịnh Tạc sai con trưởng là Phú quận công Trịnh Căn ra Nghệ An giả tiếng giúp Trịnh Toàn nhưng thực chất là để giám sát; lại sai con thứ là Thọ quận công Trịnh Lệ, Vũ quận công Trịnh Đống, cùng bọn Phan Hưng Tạo, Trần Văn Tuyển, Phùng Viết Thu làm đốc thị, các quân đều tiến qua phía nam sông Lam. Trịnh Toàn thấy Trịnh Căn đến, cảm thấy lo lắng nên lui quân về An Trường, Trịnh Căn thì đóng quân ở Phù Long.
Trịnh Tạc sai sứ đến trách cứ Trịnh Toàn về việc cha chết mà không về để tang, rồi triệu về kinh. Thủ hạ của Trịnh Toàn lo sợ sang hàng quân Nguyễn. Trịnh Toàn lo sợ, đến hỏi ý của Trịnh Căn. Trịnh Căn dụ Trịnh Toàn về kinh. Toàn nghe theo; khi về đến nơi Trịnh Tạc cùng tay chân thêu dệt cho Trịnh Toàn tội mưu phản, rồi tống giam vào ngục. Sau đó ông sai Hoàng Nghĩa Giao và Phan Kiêm Toàn đến Nghệ An giúp đỡ Trịnh Căn trấn giữ nơi này.
Tây vương Trịnh Tạc > Chiến tranh với họ Nguyễn

Bài chi tiết: Trịnh Nguyễn phân tranh
Bấy giờ chiến tranh Trịnh - Nguyễn đã ở thời kì khốc liệt với việc quân Nguyễn bắc tiến, giành được bảy huyện phía nam sông Lam, uy hiếp mạnh mẽ đối với Bắc Hà. Tháng 6 năm 1658, tên quan lang Công Cẩn ở sách Trọng Hợp làm phản, hợp tác với chúa Nguyễn, nhanh chóng bị đánh dẹp. Hai bên giữ thế giằng co trong suốt hai năm 1658, 1659.
Sau một số trận giằng co, quân Nguyễn cũng phải hưu chiến vì không đủ lực lượng tổng tấn công ra bắc. Nguyễn Hữu Dật sai người ra bắc câu kết với các lực lượng phản Trịnh như Phạm Hữu Lễ ở Sơn Tây, họ Mạc ở Cao Bằng, họ Vũ ở Tuyên Quang (Chúa Bầu). Tuy nhiên hai bên dùng dằng, ỷ lại vào nhau. Trịnh Tạc phát giác việc Hữu Lễ mưu phản nhưng không cầm quân chinh phạt vì làm như vậy sẽ làm kinh động vua Lê và dân chúng quanh kinh kỳ, tạo thời cơ cho các lực lượng Mạc, Vũ và Nguyễn tấn công sẽ càng nguy hiểm hơn. Ông dùng mưu dụ và giết chết Phạm Hữu Lễ. Các cánh Vũ, Mạc vốn có toan tính riêng chứ không thực lòng muốn giúp Nguyễn, chỉ trông chờ quân Nguyễn đánh mạnh ra bắc mới hành động. Vì thế khi Hữu Lễ bị trừ rồi các cánh Mạc, Vũ không dám cử động, quân Nguyễn cũng hết trông đợi nội ứng.
Trịnh Tạc quyết định tăng thêm quân cho chiến trường phía nam. Nhờ có viện binh tiếp sức, đến cuối năm 1660, Trịnh Căn đại thắng quân Nguyễn, giành lại bảy huyện phía nam sông Lam và Bắc Bố Chính như cũ. Mùa đông năm tiếp theo, 1661, Trịnh Tạc kèm Lê Thần Tông đi Phù Lộ thuộc Bắc Bố Chính, chuẩn bị tấn công quân Nguyễn. Lần này ông vẫn để Trịnh Căn làm Nguyên soái, Đào Quang Nhiêu làm Thống suất, ngoài ra còn có Lê Thì Hiến, Hoàng Nghĩa Giao làm đốc suất... Cánh quân Trịnh tiên phong vượt sông Gianh đóng ở xã Phúc Tư. Quân Nguyễn chống đỡ có hiệu quả, giết tướng Trịnh là Hoan Trung. Đến tháng 3 ÂL, Trịnh Căn thua trận bỏ chạy, Trịnh Tạc lại đưa nhà vua trở về kinh sư, chấm dứt lần giao tranh thứ sáu của hai họ Trịnh - Nguyễn.
Sau 10 năm hưu chiến, vào giữa năm 1672, Trịnh Tạc lại đưa vua Lê Gia Tông đi đánh Nam Bố Chính, Trịnh Căn làm Nguyên soái thủy quân, thống lĩnh 3 vạn đi đánh, Trịnh Tạc và nhà vua đóng ở Bắc Bố Chính. Chúa Nguyễn sai con thứ tư là Hiệp làm Nguyên soái ra chống, có Nguyễn Hữu Dật, Nguyễn Mỹ Đức hỗ trợ, chúa Nguyễn đích thân dẫn đại quân tiếp ứng. Quân Trịnh áp sát lũy Trấn Ninh nhưng Nguyễn Hữu Dật dựa vào thành lũy kiên cố mà đẩy lui được quân Trịnh. Lúc đó đã vào mùa đông, thời tiết giá rét, Trịnh Căn lại bị bệnh nặng nên Trịnh Tạc phải lui quân. Sau trận đó, trong suốt hơn 100 năm, hai họ Trịnh Nguyễn không giao chiến thêm lần nào nữa.
Tây vương Trịnh Tạc > Dẹp bắc

Họ Mạc từ đời Bình An vương Trịnh Tùng đã mất ngôi cai trị ở Thăng Long, nhờ vào sự can thiệp của nhà Minh để rút lên cát cứ tại Cao Bằng. Sau đó từ thời Thanh vương Trịnh Tráng, họ Mạc nhiều lần quấy phá nhiều nơi ở Bắc Bộ, quân Trịnh nhiều lần đi dẹp nhưng chưa không diệt được. Năm 1661, nhân quân Trịnh bị quân Nguyễn đánh bại, họ Mạc lại nổi lên ở Thất Tuyền. Trịnh Tạc sai Trịnh Kiền và Phùng Viết Tu dẫn quân chống, quân Mạc phải bỏ chạy. Đầu năm 1666, Mạc Kính Vũ đánh giết Thông quận công Lê Sĩ Trí, Trịnh Tạc sai Trịnh Đống và Lê Thì Hiến đánh Cao Bằng, Kính Vũ phải bỏ trốn.
Năm 1667, Trịnh Tạc dẫn quân đánh Cao Bằng, cử Trịnh Căn làm tổng chỉ huy cùng các tướng Đinh Văn Tả, Lê Thì Hiến, Lê Sĩ Triệt, Hồ Sĩ Dương tiến đánh Cao Bằng. Kính Vũ bỏ trốn sang nhà Thanh. Tháng 2 ÂL năm 1668, Trịnh Tạc rút quân về Thăng Long, để Đinh Văn Tả ở lại trấn giữ Thất Tuyên, giết các thủ lĩnh họ Mạc, còn lại đều tha.
Mạc Kính Vũ lại sang nương nhờ nhà Thanh ở Trung Quốc. Năm 1669, sứ nhà Thanh sang, ép vua Lê phải trả Cao Bằng cho họ Mạc. Các quan Đại Việt ra sức tranh nghị nhưng không được, giằng co nhau đến hơn 40 ngày. Trịnh Tạc sau đó nói rằng: "Thờ nước lớn phải cung kính theo mệnh lệnh", rồi tâu nhà vua hãy gượng mà làm theo. Vì thế họ Mạc lại được trở về Cao Bằng.
Lại nói về thế lực của chúa Bầu họ Vũ ở Tuyên Quang, vốn hơn 100 năm bán li khai với chính quyền Lê - Trịnh. Khi đó chúa Bầu Vũ Công Đắc và Ma Phúc Trường có thù hằn với nhau, Công Đắc lo sợ bèn viết thư xin về triều, trả đất Tuyên Quang; nhưng giữa đường thì bị bọn trộm hạ sát, có lời đồn là do Ma Phúc Trường làm. Triều đình bắt giam Phúc Trường và phong cho con của Công Đắc là Vũ Công Tuấn lên thay trấn thủ Tuyên Quang (1669). Năm sau, con em Phúc Trường là Phúc Lan, Phúc Điện làm phản, Trịnh Tạc sai Lê Thì Hiến đi đánh, giết được Phúc Lan và buộc Phúc Điện phải chạy sang nhà Thanh, sau cũng bị giao trả lại và bị giết. Nhưng về sau Vũ Công Tuấn cũng không thần phục và thường đem quân quấy phá các vùng xung quanh.
Năm 1677, sau khi chiến tranh với họ Nguyễn chấm dứt, Trịnh Tạc lại sai Đinh Văn Tả đưa quân tấn công Cao Bằng. Trước kia Ngô Tam Quế phản nhà Thanh, Kính Vũ thần phục họ Ngô còn chính quyền Đại Việt không theo. Đến lúc đó Tam Quế sắp bị diệt, Kính Vũ cũng không được nhà Thanh ủng hộ nữa. Nhân đó chúa Trịnh mới cử quân tấn công. Tháng 8 ÂL, quân Lê - Trịnh hạ được Cao Bằng, Mạc Kính Vũ trốn sang Long châu; đến năm 1683 thì bị nhà Thanh giao trả cho Đại Việt. Từ đó chấm dứt việc họ Mạc cát cứ Cao Bằng.
Gia đình > Chính thất

Chính phi Trịnh Thị Ngọc Lung, tên thụy là Từ Hậu, người làng Sài Sơn (huyện Vĩnh Phúc) Thanh Hóa. Con gái ông Thái tể Quảng quận công Trịnh Vĩnh Phúc, mẹ là Nguyễn thị, con gái của Thái tể Quỳnh Quốc công Nguyễn Mậu Nghị, người ở huyện Lôi Dương. Bà là người đôn hậu, chăm sóc Lê Gia Tông cùng Chiêu Tổ Trịnh Căn hết sức chu đáo từ nhỏ, được kính phong làm Quốc Thái mẫu. Khi Gia Tông băng, đến thăm táng, khóc rất thương tâm như chính mình mất con vậy. Mất ngày 5 tháng 9, thọ 94 tuổi. Tôn lăng ở làng Nguyệt Áng (huyện Lôi Dương).
Gia đình > Thứ thất

Thái phi Vũ Thị Ngọc Lễ, tên thụy là Từ Tá, người xã Thạch Lỗi (huyện Cẩm Giàng) Hải Dương, con gái ông Hồng Nhân Công. Sinh ra Chiêu Tổ Khang vương Trịnh Căn. Mất ngày 22 tháng 7. Tôn lăng ở sứ Mạnh Sơn.
Tây vương phi Vũ Thị Ngọc Tấn, người làng La Miên, huyện Quỳnh Côi, trấn Sơn Nam Hạ xưa, nay là thôn La Vân, xã Quỳnh Hồng, huyện Quỳnh Phụ, tỉnh Thái Bình.
Chiêu nghi Vũ Thị Ngọc Huấn (1604 - 1686), người Minh Cảo, Từ Liêm, con nuôi của Thượng tướng quân, Tham đốc Đồng tri Vũ Tất Phù. Sinh quận chúa Ngọc Cang
Chiêu Nghi Mai Thị Ngọc Tiến
Chiêu nghi Trần Thị Thoi hay Bột, gia tặng Minh Châu công chúa, hiệu là Diệu Ngọc, thụy Đoan Trang, mất ngày 28 tháng 2, táng tại huyện An Sơn, xã Thụy Khuê.
Chiêu nghi Đặng Thị Cúc (1610 - 1668), thụy Diệu Hộ, người làng Ổi Lỗi, xã Hoa Xá, huyện Gia Phúc (nay là thôn Phương Khê, xã Hồng Hưng, huyện Gia Lộc, tỉnh Hải Dương). Cha là Tả hiệu điểm Văn Xá hầu Đặng Quang Tiến, mẹ là Bùi Thị Tính.
Nội thị Cung tần Lương Thị Ngọc Vinh, hiệu Thái Chân, tên theo Phật là Tĩnh Huệ Tiên Cung Khánh Quang Bồ tát. Bà người xã An Hòa huyện Ý Yên phủ Nghĩa Hưng. Xuất thân trong gia đình có nghề gia truyền ca hát, khi trở thành cung tần của Tây Định vương Trịnh Tạc bà sinh cho Vương một quận chúa.
Gia đình > Con trai

Mậu quận công Trịnh Đức. Không có con trai nên cho cháu ngoại là Trịnh Ức phụng tự
Thiệu công Trịnh Úc.
Thiếu bảo Đường quận công Trịnh Lương. Không có con trai, có con gái lấy Điền quận công Đặng Đình Sinh, do cháu ngoại là Giai Thọ hầu phụng tự.
Chiêu Tổ Khang Vương Trịnh Căn (1633 - 1709. Mẹ là Thái phi Vũ Thị Ngọc Lễ.
Lý Trung công gia phong Thái vương Trịnh Đống (? - 1681).
Điện nghĩa công Trịnh Ốc (? - 1681).
Đại tư không Phái quận công Trịnh Thâu (? - 1700).
Đề đốc Diệu quận công Trịnh Ký.
Thiếu bảo Thiều quận công Trịnh Pháp. Ông thích chơi nghề Giát, thường chế đồ giát vàng, giát bạc để chơi. Thời bấy giờ gọi ông là Thợ giát.
Quốc lão Tuyên Trung công tiến phong Tuyên Mậu Công Trịnh Quán.
Liêu Quân công Trịnh Phức phạm tội ác nghịch, con cháu phải cải sang họ mẹ.
Trà Quân công Trịnh Cầm phạm tội ác nghịch, con cháu phải cải sang họ mẹ.
Gia đình > Con gái

Trịnh Thị Ngọc Thuyên (1626 - 1707), trưởng nữ. Mẹ là Thái phi Vũ Thị Ngọc Lễ. Là chị cùng mẹ với Khang vương Trịnh Căn. Tôn phong Ôn Cung Đoan Tĩnh Thái trưởng Quận thượng chúa, thụy là Từ Đức. Lấy Yên quận công Đặng Tiến Thự (1631 - 1698).
Trịnh Thị Ngọc (? - 1648). Mẹ là Thái phi Vũ Thị Ngọc Lễ, chị cùng mẹ với Khang vương Trịnh Căn. Lấy Yên quận công Đặng Tiến Thự. Sau khi bà mất, Chúa lại gả chị bà là bà Ngọc Thuyên cho ông Thự làm Kế thất.
Trịnh Thị Ngọc Án, mẹ là Chiêu nghi Vũ Thị Ngọc Huấn.
Trịnh Thị Ngọc Cang, mẹ là Chiêu nghi Vũ Thị Ngọc Huấn.
Trịnh Thị Ngọc Áng, Hoàng hậu của Lê Hy Tông,thuỵ Khoái Đạt Hoàng hậu.
Trịnh Thị Ngọc Sanh, gả cho Nguyễn Đức Trung
Tượng Trấn Vũ trong đền Quán Thánh, được chúa Trịnh Tạc sai đúc vào năm 1677.
São Miguel das Missões

| Di sản thế giới UNESCO |
| --- | --- |

Vị trí: São Miguel das Missões, Rio Grande do Sul, Brasil
Một phần của: Khu truyền giáo của dòng Tên ở Guarani (Brasil) và các phế tích ở São Miguel das Missões; (Argentina): San Ignacio Mini, Santa Ana, Nuestra Señora de Loreto, và Santa Maria la Mayor
Tiêu chuẩn: Văn hóa:(iv)
Tham khảo: 275bis-001
Công nhận: 1983 (Kỳ họp 7)
Mở rộng: 1984
Tọa độ: 28°32′36″N 54°15′57″T﻿ / ﻿28,54333°N 54,26583°T﻿ / -28.54333; -54.26583
Vị trí của São Miguel das Missões tại Brasil
São Miguel das Missões (phát âm tiếng Bồ Đào Nha: [sɐ̃w̃ miˈɡɛw dɐz miˈsõȷ̃s]; tiếng Bồ Đào Nha cho Khu truyền giáo của Thánh Micae) còn được gọi là São Miguel Arcanjo, và trước đây tên tiếng Tây Ban Nha là Khu truyền giáo San Miguel Arcángel là một di sản thế giới của UNESCO nằm ở thị trấn São Miguel das Missões, phía tây bắc của bang Rio Grande do Sul, miền nam Brasil.
Lịch sử

São Miguel das Missões được xây dựng từ 1735 đến khoảng 1745 với tên gọi ban đầu là San Miguel Arcángel. Đây là một trong những thuộc địa Tây Ban Nha dòng Tên ở Argentina, Brazil, Paraguay và Bolivia. Các nhà truyền giáo dòng Tên Tây Ban Nha đã thành lập khu truyền giáo với mục tiêu chuyển đổi tôn giáo cho những người Guaraní sang Cơ đốc giáo và bảo vệ người dân địa phương khỏi những người buôn bán nô lệ Bồ Đào Nha được biết đến là Bandeirantes.
Hiệp ước Madrid năm 1750 đưa khu vực từ Tây Ban Nha sang Bồ Đào Nha và các nhiệm vụ của các linh mục dòng Tên được lệnh di chuyển đến lãnh thổ Tây Ban Nha, phía tây của sông Uruguay. Các bộ lạc Guarani từ chối việc rời khỏi quê hương. Điều này dẫn đến chiến tranh Guarani, và chấm dứt của sứ mạng này sau khi một trận chiến chống lại một đội quân của hai đế quốc thực dân Bồ Đào Nha-Tây Ban Nha, dẫn đến việc thực thi lại biên giới mới được sắp xếp lại giữa hai cường quốc này.
Nhà thờ Angelopolitana được xây dựng vào những năm 1920 gần thành phố Santo Ângelo, là mô hình sau này của São Miguel das Missões. Các kiến trúc thuộc địa Tây Ban Nha của di tích và địa điểm khảo cổ của São Miguel das Missões là một phần di sản của UNESCO vào năm 1984. Các khu vực được bảo vệ bao gồm 1,229.8 km2 (474,8 mi ²).
Tiếng Miyako

| Tiếng Miyako |
| --- | --- |
宮古口/ミャークフツ Myākufutsu
Phát âm: [mjaːkufutss̩]
Sử dụng tại: Okinawa, Nhật Bản
Khu vực: Quần đảo Miyako
Phân loại: Nhật BảnLưu CầuLưu Cầu NamTiếng Miyako
Phương ngữ: Miyako trung tâm Ōgami Ikema-Irabu                 
Mã ngôn ngữ
ISO 639-3: mvi
Glottolog: miya1259

ELP: Miyako
Video về một người người nói tiếng Miyako, quay ở Hoa Kỳ cho Wikitongues.
Tiếng Miyako (宮古口/ミャークフツ Myākufutsu/Myākufutsї [mjaːkufutss̩] or 島口/スマフツ Sumafutsu/Sїmafutsї) là một cụm phương ngữ nói ở quần đảo Miyako, nằm về phía tây nam đảo Okinawa. Dân số tổng cộng toàn quần đảo là 52.000 (tính đến 2011). Tiếng Miyako là một ngôn ngữ Lưu Cầu Nam, gần gũi nhất với tiếng Yaeyama. Không rõ số người nói thành thạo; do chính sách ngôn ngữ của Nhật Bản, ngôn ngữ này thường gọi là phương ngữ Miyako (宮古方言 (Cung Cổ phương ngôn), Miyako hōgen?). Thế hệ trẻ chủ yếu dùng tiếng Nhật làm ngôn ngữ chính. Trong số các ngôn ngữ Nhật Bản, tiếng Miyako nổi bật ở chỗ nó cho phép sự hiện diện của phụ âm phi mũi ở cuối âm tiết.
Sự đa dạng nội tại

Phương ngữ khác biệt nhất là ở đảo Tarama. Ngoài ra, còn có tiểu cụm phương ngữ Ikema–Irabu và Miyako trung tâm. Do mức độ thông hiểu lẫn nhau thấp, Tarama có thể được là một ngôn ngữ riêng biệt.
Một ví dụ minh hoạ cho sự đa dạng nội tại: tên gọi của cây ráy là /biʋkasːa/ trong tiếng Miyako trung tâm (Hirara, Ōgami), /bɯbɯːɡamː/ ở Ikema, /bɭ̆bɭːɡasː/ ở Irabu (Nagahama), /bivːuɭ̆ɡasːa/ ở Tarama (đây là một từ mượn từ ngôn ngữ Nam Đảo: /biːɡaʔ/ trong tiếng Tagalog).
Âm vị học

Mô tả dưới đây chủ yếu dựa trên phương ngữ Ōgami, một dạng tiếng Miyako trung tâm, nói trên hòn đảo nhỏ nhất toàn quần đảo, lấy từ Pellard (2009). Ngoài ra, phương ngữ Irabu cũng được mô tả sơ lược.
Các phương ngữ Miyako trung tâm không có hệ thống trọng âm âm vực.
Âm vị học > Nguyên âm

Phương ngữ Ōgami có 5 nguyên âm.
| --- | --- |
i~ɪ: ɨ~ɯ   u~ʊ
ɛ: 
: ɑ
/ɯ/ hoàn toàn không làm tròn, khác với u tiếng Nhật và khi đứng sau /s/, nó được đẩy ra giữa. /u/ biến thiên với [ʊ]. /ɛ/ biến thiên từ [e] đến [æ].
Phương ngữ Ōgami cho phép sự hiện diện của nhiều chuỗi nguyên âm. Nguyên âm dài được xem là hai nguyên âm ngắn giống nhau ở kề nhau.
Hai âm vị *i và *u trong ngôn ngữ tiền thân được giữa hoá và hợp nhất thành /ɨ/, trong khi *e và *o được đẩy lên thành lần lượt /i/ và /u/. Mặt lưỡi khi phát âm /ɨ/ đặt ở gần rặng chân răng; đặc điểm này từng được mô tả là mang tính "đầu lưỡi", dù đúng ra phải là mặt lưỡi. /ɨ/ ở sau /p/ và /k/ được nâng vượt ra khu vực cấu nguyên âm, trở thành phụ âm âm tiết /s̩/, và ở các phương ngôn có phụ âm hữu thanh, thành /z̩/ khi đứng sau /b/ và /ɡ/:
Trừ /ɨ/, nguyên âm cao ở phương ngữ Ōgami không trải qua sự vô thanh hoá khi ở cạnh phụ âm vô thanh như nguyên âm cao tiếng Nhật (ví dụ, trong tiếng Nhật, nguyên âm cao /u/ trong từ kuchi 'miệng' được vô thanh hoá).
Trong phương ngữ Irabu, có 5 nguyên âm chính cộng 2 nguyên âm vừa chỉ hiện diện trong một số tiểu từ và từ mượn.
| Trước |  | Giữa |  | Sau |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| i |  | ï |  | u |
|  | (e) |  | (o) |  |
|  |  | a |  |  |
Âm vị học > Phụ âm

Phương ngữ Ōgami có chín phụ âm, không có sự phân biệt vô thanh-hữu thanh (đa số phương ngữ tiếng Miyako có sự phân biệt vô thanh-hữu thanh).
|  | Đôi môi | Âm môi-răng | Chân răng | Ngạc mềm |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Mũi | m |  | n |  |
| Tắc | p |  | t | k |
| Vỗ |  |  | ɾ |  |
| Xát |  | f | s |  |
| Tiếp cận |  | ʋ |  |  |
Âm tắc có xu hướng hơi bật hơi ở đầu từ và hữu thanh hoá ở giữa từ. Có khoảng một tá từ cho phép người nói tuỳ ý phát âm phụ âm đầu thành âm hữu thanh, như babe ~ pape (tên một loài cá) hay gakspstu ~ kakspstu 'kẻ tham ăn'; Pellard đề xuất rằng hầu hết là từ mượn (babe mượn từ các dạng tiếng Miyako khác, gaks- là từ gốc Hán; chỉ một từ gama ~ kama 'hang' không rõ ràng là từ mượn).
/k/ có thể được xát hoá khi đứng trước /ɑ/: kaina 'cánh tay' [kɑinɑ ~ xɑinɑ], a꞊ka 'tôi (chủ cách)' [ɑkɑ ~ ɑxɑ ~ ɑɣɑ].
/n/ là [ŋ] ở cuối từ và đồng hoá thành ([m~n~ŋ]) tuỳ theo theo phụ âm kế tiếp. Khi [ŋ] cuối từ được gấp đôi, nó trở thành [nn]; chẳng hạn tin [tiŋ] 'bạc (kim loại, chủ cách)' trở thành tinnu [tinnu] 'bạc (đối cách)'. /n/ có xu hướng vô thanh hoá sau /s/ và /f/. Ngược lại, /m/ không bị đồng hoá và luôn giữ nguyên giá trị, như ở mku 'bên phải', mta 'đất', im 'biển'.
/f/ là âm xát môi-răng, không phải âm đôi môi, còn /s/ vòm hoá thành [ɕ] trước nguyên âm trước /i ɛ/: pssi [pɕɕi] 'lạnh'. Một số người nói chèn [t] giữa /n/ và /s/, như trong ansi [ɑnɕi ~ ɑntɕi] 'do đó'.
/ʋ/ cũng là âm môi-răng và có xu hướng trở thành âm xát [v] khi nhấn mạnh hay được gấp đôi, như ở /kuʋʋɑ/ [kuvvɑ] 'bắp chân'. Nó có thể là phụ âm âm tiết hoá, như mọi âm vang trong phương ngữ Ōgami: vv [v̩ː] 'bán'. Có sự phân biệt giữa /ʋ/ cuối từ với nguyên âm sau cao: /paʋ/ '(con) rắn', /pau/ 'gậy', /paɯ/ 'ruồi' trở thành [pɑvvu, pɑuju, pɑɯu] khi ở dạng đối cách với tiểu từ -u.
Có nhiều loạt phụ âm có thể đi liền nhau (mna 'vỏ', sta 'dưới', fta 'nắp'). Một vài cụm trong số này có thể khá khác thường:
Âm vị duy nhất có âm tắc gấp đôi là tta, tiểu từ trích dẫn.
Có một số từ không có nguyên âm:
Nychioptera opada

| Nychioptera opada> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Lepidoptera
Họ (familia): Erebidae
Chi (genus): Nychioptera
Loài (species): N. opada
Danh pháp hai phần
Nychioptera opada Franclemont, 1966 
Nychioptera opada là một loài bướm đêm trong họ Erebidae.
Chú thích

↑  Bisby, F.A.; Roskov, Y.R.; Orrell, T.M.; Nicolson, D.; Paglinawan, L.E.; Bailly, N.; Kirk, P.M.; Bourgoin, T.; Baillargeon, G.; Ouvrard, D. (2011). “Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist”. Species 2000: Reading, UK. Truy cập ngày 28 tháng 6 năm 2014.
↑  Beccaloni, G. W., Scoble, M. J., Robinson, G. S. & Pitkin, B. (Editors). (2003) The Global Lepidoptera Names Index (LepIndex). (Geraadpleegd maart 2013).
Hays, Texas

| Hays, Texas |
| --- | --- |
—  Thành phố  —
 
 
 Vị trí trong Quận Hays, Texas
 Vị trí quận Hays trong tiểu bang Texas ở Hoa Kỷ
Hays, Texas
Quốc gia: Hoa Kỳ
Tiểu bang: Texas
Quận: Quận Hays
Dân số (2010)
 • Tổng cộng: 217
 • Mùa hè (DST): CDT (UTC-5)
Mã điện thoại: 512
Hays là một thành phố thuộc quận Hays, tiểu bang Texas, Hoa Kỳ. Năm 2010, dân số của xã này là 217 người.
Dân số

Dân số năm 2000: 233 người.
Dân số năm 2010: 217 người.
Martin Scorsese

| Martin Scorsese |
| --- | --- |
Scorsese vào năm 2024
Sinh: Martin Charles Scorsese 17 tháng 11, 1942 (82 tuổi) Thành phố New York, New York, Mỹ
Tư cách công dân:  Hoa Kỳ  Ý
Nghề nghiệp: Đạo diễn Nhà sản xuất điện ảnh Nhà biên kịch Diễn viên
Năm hoạt động: 1962–nay
Phối ngẫu: Laraine Marie Brennan (cưới 1965⁠–⁠ld.1971) Julia Cameron (cưới 1976⁠–⁠ld.1977) Isabella Rossellini (cưới 1979⁠–⁠ld.1982) Barbara De Fina (cưới 1985⁠–⁠ld.1991) Helen Schermerhorn Morris (cưới 1999)
Bạn đời: Illeana Douglas (1989–1997)
Con cái: 3, bao gồm Domenica và Francesca
Cha mẹ: Catherine Scorsese Charles Scorsese
Giải thưởng: Danh sách
Chữ ký

Martin Marcantonio Luciano Scorsese (sinh ngày 17 tháng 11 năm 1942), thường được biết đến với nghệ danh Martin Scorsese, là một nam nhà làm phim người Mỹ gốc Ý. Ông được biết đến nhiều nhất qua vai trò đạo diễn các bộ phim hình sự - tội ác như Taxi Driver (1976), Goodfellas (1990) hay The Departed (2006), tác phẩm đã giúp ông giành giải Oscar cho đạo diễn xuất sắc nhất đầu tiên sau 5 lần đề cử. Diễn viên hợp tác thành công nhất với Scorsese phải kể tới Robert De Niro, 3 bộ phim của Martin Scorsese trong đó Robert De Niro thủ vai chính đã lọt vào Danh sách 100 phim hay nhất của Viện phim Mỹ.
Tiểu sử

Martin Scorsese sinh năm 1942 tại thành phố New York trong một gia đình gốc Ý. Bố của Martin là ông Luciano Charles Scorsese (1913–1993) còn mẹ là bà Catherine Scorsese (1912–1997), cả hai đều làm việc ở Garment District của thành phố New York. Ngay từ khi còn nhỏ Martin đã bộc lộ niềm yêu thích với điện ảnh, đặc biệt là với các tác phẩm của Chủ nghĩa hiện thực mới Ý như Kẻ cắp xe đạp (Ladri di biciclette). Vì niềm yêu thích này Scorsese đã theo học tại Trường Điện ảnh của Đại học New York (NYU phim school), tại đây ông đã giành được bằng cử nhân và thạc sĩ nghệ thuật (Master of Fine Arts) chuyên ngành đạo diễn năm 1966. Trong thời gian học ở trường Martin đã thực hiện một số bộ phim ngắn như What's a Nice Girl Like You Doing in a Place Like This? (1963), It's Not Just You, Murray! (1964) và The Big Shave (1967).
Sự nghiệp > Thập niên 1970

Năm 1967 Martin Scorsese thực hiện bộ phim dài đầu tay, một tác phẩm đen trắng có tựa đề Who's That Knocking at My Door. Diễn viên và biên kịch của bộ phim là những bạn học của ông ở NYU Film School, Harvey Keitel và Thelma Schoonmaker, cả hai sau này đều tiếp tục cộng tác với Martin trong rất nhiều phim khác.
Bước vào thập niên 1970, Martin Scorsese trở thành bạn và người cộng tác của một nhóm các nhà làm phim trẻ nhưng đầy triển vọng của Hollywood, họ gồm Francis Ford Coppola, Brian De Palma, George Lucas và Steven Spielberg, tất cả sau này đều trở thành những đạo diễn xuất sắc và trụ cột của điện ảnh Mỹ. Năm 1973 ông thực hiện bộ phim Mean Streets, một tác phẩm thuộc dòng hình sự - tội ác theo đúng phong cách Scorsese. Bộ phim sau khi ra mắt đã được đánh giá cao đồng thời là bệ phóng cho sự nghiệp của Martin cùng hai diễn viên chính trong phim, Robert De Niro và Harvey Keitel.
Ba năm sau Mean Street, Scorsese lần thứ hai mời De Niro vào vai chính trong bộ phim mới của ông, Taxi Driver, bộ phim được đánh giá vào loại kinh điển của thể loại phim tội ác, đồng thời thể hiện nhiều sáng tạo của Scorsese trong việc đạo diễn, biên tập và xử lý hình ảnh. Taxi Driver đã giành Giải Cành cọ vàng tại Liên hoan phim Cannes năm 1976 đồng thời có được 4 đề cử giải Oscar trong đó có giải Vai nam chính cho De Niro và Vai nữ phụ cho cô bé 14 tuổi Jodie Foster.
Thành công của Taxi Driver đã khích lệ Martin Scorsese thực hiện tác phẩm kinh phí lớn đầu tiên, bộ phim ca nhạc New York, New York. Tuy vậy không như mong đợi của Martin, New York, New York thất bại cả về doanh thu và nghệ thuật, nó đã khiến ông rơi vào trạng thái suy sụp tinh thần và nghiện ngập.
Sự nghiệp > Thập niên 1980

Năm 1980, sự nghiệp và cả sức khỏe của Martin Scorsese được vực lại nhờ thành công của Raging Bull. Một lần nữa Robert De Niro được Martin mời vào vai chính của phim, tay đấm quyền Anh nổi tiếng Jake La Motta. Bộ phim được đánh giá là một trong những tác phẩm điện ảnh xuất sắc nhất của thập niên 1980 và đem lại cho Robert De Niro Giải Oscar vai nam chính đầu tiên, bản thân Martin cũng có đề cử Giải Oscar cho đạo diễn xuất sắc nhất đầu tiên nhưng người chiến thắng ở hạng mục này lại là Robert Redford (với Ordinary People).
Liền sau Raging Bull, Scorsese và De Niro tiếp tục hợp tác lần thứ 5 trong The King of Comedy (1983). Không được đánh giá cao khi công chiếu và cũng thất bại về mặt doanh thu, nhưng The King of Comedy về sau đã được nhận xét như là tác phẩm điện ảnh xuất sắc của trường phái biểu hiện.
Năm 1987 Martin thực hiện The Color of Money, bộ phim đầu tiên của ông có tính giải trí và thương mại cao. Tác phẩm đã đem lại cho Paul Newman giải Oscar vai nam chính và tạo cơ sở tài chính để Scorsese thực hiện dự án ông đã ấp ủ từ lâu, The Last Temptation of Christ (1988). Dựa theo cuốn sách gây nhiều tranh cãi của Nikos Kazantzakis, bộ phim mô tả lại cuộc đời của Giê-su với màu sắc chân thực của một con người. Nội dung gây tranh cãi nhất của phim, đồng thời khiến giáo dân Công giáo nhiều nước tiến hành biểu tình khi phim công chiếu, đó là việc Martin xây dựng Giê-su (do Willem Dafoe thủ vai) cưới và gây dựng gia đình cùng Mary Magdalene (Barbara Hershey thủ vai) cũng những ảo giác của Giê-su ở trên cây thập tự. Tuy gặp nhiều phản đối nhưng The Last Temptation of Christ vẫn được đánh giá cao về mặt nghệ thuật, Martin cũng có đề cử Oscar thứ hai, lần này ông thất bại trước Barry Levinson (đạo diễn Rain Man).