stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Sư đoàn 23 Bộ binh Quân lực Việt Nam Cộng hòa
Đơn vị trực thuộc và phối thuộc

| Stt | Đơn vị | Chú thích | Stt | Đơn vị | Chú thích |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  1 |  Trung đoàn 44 |  |  10 |  Biệt đội Quân báo |  |
|  2 |  Trung đoàn 45 |  |  11 |  Biệt đội Kỹ thuật |  |
|  3 |  Trung đoàn 53 |  |  12 |  Biệt đội Tác chiến Điện tử |  |
|  4 |  Đại đội Tổng hành dinh |  |  13 |  Tiểu đoàn Quân y |  |
|  5 |  Đại đội Trinh sát |  |  14 |  Tiểu đoàn Truyền tin |  |
|  6 |  Đại đội Quân cảnh |  |  15 |  Tiểu đoàn Tiếp vận |  |
|  7 |  Đại đội Công vụ |  |  16 |  Tiểu đoàn Công binh Chiến đấu |  |
|  8 |  Đại đội Quân vận (Quân xa) |  |  17 |  Trung đoàn Pháo binh | Các Tiểu đoàn: 230 (155 ly), 231, 232, 233 (105 ly). Phối thuộc và dưới sự điều động của Tư lệnh Sư đoàn |
|  9 |  Đại đội Hành chính Tài chính |  |  18 |  Thiết đoàn 8 | Thuộc "Lữ đoàn 2 Kỵ binh". Phối thuộc và dưới sự điều động của Tư lệnh Sư đoàn |
Bộ Tư lệnh Sư đoàn và Chỉ huy Trung đoàn tháng 3/1975

| Stt | Họ và Tên | Cấp bậc | Chức vụ | Chú thích |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  1 |  Lê Trung Tường Võ bị Huế K2 |  Chuẩn tướng |  Tư lệnh |  |
|  2  |  Vũ Thế Quang Võ bị Đà Lạt K4 |  Đại tá |  Tư lệnh phó |  |
|  2 |  Hà Thúc Tứ Võ bị Đà Lạt K4 |  Đại tá |  Tham mưu trưởng |  |
|  3 |  Phùng Văn Quang |  Đại tá |  Chỉ huy Trung đoàn 45 |  |
|  4 |  Võ Ân Võ bị Đà Lạt K18 |  Đại tá |  Chỉ huy Trung đoàn 53 | Được thăng cấp Đại tá sau khi Ban Mê Thuột thất thủ |
|  5 |  Ngô Văn Xuân Võ bị Đà Lạt K17  |  Trung tá |  Chỉ huy Trung đoàn 44 |  |
Trung đoàn Pháo binh

Đơn vị phối thuộc
| Stt | Họ và Tên | Cấp bậc | Chức vụ | Đơn vị | Chú thích |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  1 |  Đặng Nguyên Phả Võ khoa Thủ Đức K4 |  Trung tá |  Chỉ huy trưởng |  Bộ Chỉ huy Trung đoàn |  |
|  2 |  Phạm Ngọc Thúy Võ khoa Thủ Đức K4 |  Trung tá |  Chỉ huy phó |  nt |  |
|  3 |  Vương Thế Hiển Võ khoa Thủ Đức K6 |  Trung tá |  Tiểu đoàn trưởng |  Tiểu đoàn 230 |  |
|  4 |  Đào Đắc Đạo |  Thiếu tá |  Tiểu đoàn trưởng |  Tiểu đoàn 231 |  |
|  5 |  Lê Hoàng Lương Võ bị Đà Lạt K20 |  Thiếu tá |  Tiểu đoàn trưởng |  Thiểu đoàn 232 |  |
|  6 |  Biện Công Văn |  Thiếu tá |  Tiểu đoàn trưởng |  Tiểu đoàn 233 |  |
Tư lệnh Sư đoàn qua các thời kỳ

| Stt | Họ và tên | Cấp bậc | Tại chức | Chú thích |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  1 |  Nguyễn Thế Như Võ bị Liên quân Viễn Đông Đà Lạt |  Trung tá |  8/1955-9/1956 | Tư lệnh đầu tiên. Sau là Đại tá Chỉ huy trưởng Trường Hạ sĩ quan Đồng đế (1957-1958). Năm 1963, Giải ngũ ở cấp Đại tá |
|  2 |  Nguyễn Văn Vĩnh Võ bị Đà Lạt K5 |  Trung tá |  9/1956-9/1958 | Sau là Đại tá |
|  3 |  Bùi Dzinh Võ bị Đà Lạt K3 |  Trung tá |  9/1958-5/1959 | Giải ngũ ở cấp Đại tá sau đảo chính 1/11/1963 |
|  4 |  Trần Thanh Phong Võ bị Huế K2 |  Trung tá |  5/1959-5/1961 | Nguyên là Thiếu tướng tùng sự ở Bộ Quốc phòng. Ngày 1 tháng 12 năm 1972 tử nạn máy bay tại Tuy Hòa. Được truy thăng Trung tướng |
|  5 |  Lê Quang Trọng Võ bị Huế K2 |  Đại tá |  5/1961-12/1963 | Giải ngũ ở cấp Đại tá |
|  6 |  Hoàng Xuân Lãm Võ bị Đà Lạt K3 |  Đại tá Chuẩn tướng (8/1964) |  12/1963-10/1964 | Sau cùng là Trung tướng Phụ tá Tổng trưởng Quốc phòng |
|  7 |  Lữ Lan Võ bị Đà Lạt K3 |  10/1964-8/1965 |  |  |
|  8 |  Nguyễn Văn Mạnh Võ bị Huế K1 |  Đại tá Chuẩn tướng (11/1965) |  8/1965-11/1966 | Sau cùng là Trung tướng Chỉ huy trưởng trường Cao đẳng Quốc phòng |
|  9 |  Trương Quang Ân Võ bị Đà Lạt K7 |  Đại tá Chuẩn tướng (6/1968) |  11/1966-9/1968 | Tử nạn trực thăng ngày 8 tháng 9 năm 1968. Được truy thăng Thiếu tướng |
|  10 |  Võ Văn Cảnh Võ bị Địa phương Trung Việt Huế K3 |  Đại tá Chuẩn tướng (7/1970) |  9/1968-1/1972 | Sau cùng là Thiếu tướng phụ tá Tổng trưởng Nội vụ |
|  11 |  Lý Tòng Bá Võ bị Đà Lạt K6 |  Đại tá Chuẩn tướng (5/1972) |  1/1972-10/1972 | Sau cùng là Chuẩn tướng Tư lệnh Sư đoàn 25 Bộ binh |
|  12 |  Trần Văn Cẩm Võ bị Địa phương Trung Việt Huế K1 |  Đại tá Chuẩn tướng (11/1972) |  10/1972-11/1973 | Sau cùng là Chuẩn tướng Tư lệnh phó Quân đoàn II |
|  13 | Lê Trung Tường |  Đại tá Chuẩn tướng (4/1974) |  11/1973-14/3/1975 |  |
|  14 |  Lê Hữu Đức Sĩ quan Giáo phái Cao Đài Đồng hóa |  Đại tá |  Từ 15/3/1975 | Ngày 14 tháng 3 năm 1975 tại Phước An, Darlac, tướng Lê Trung Tường bị thương về Sài Gòn điều trị. Ngay ngày hôm sau, Đại tá Lê Hữu Đức, nguyên Tham mưu phó Đặc trách Bình định và Phát triển Quân khu 2 được Thiếu tướng Phạm Văn Phú Tư lệnh Quân đoàn II cử thay thế chức vụ Tư lệnh Sư đoàn (Lúc này phiên hiệu Sư đoàn chỉ còn trên danh tính, thực tế thì tổ chức và quân số của Sư đoàn đã thất tán). |
Chú thích

↑  Nghị định số 612/QP/NĐ ngày 8 tháng 8 năm 1955 của Thủ tướng Ngô Đình Diệm
↑  Sư đoàn Dã chiến gồm các Sư đoàn: 1, 2, 3, 4, với quân số hơn 8.500 người mỗi Sư đoàn, là những Sư đoàn có biên chế, trang bị mạnh, được huấn luyện tác chiến chính quy để đảm đương nhiệm vụ chủ yếu là ngăn chặn quân chủ lực của miền Bắc vào.
Sư đoàn Khinh chiến gồm các Sư đoàn: 11, 12, 13, 14, 15, 16, với quân số hơn 5.000 người mỗi Sư đoàn, là Sư đoàn được tổ chức biên chế, trang bị gọn nhẹ hơn, đảm nhận nhiệm vụ chủ yếu là bảo đảm an ninh nội địa, kết hợp tiếp sức chi viện cho các Sư đoàn dã chiến khi cần.
↑  Khi đó, 3 Sư đoàn Khinh chiến 12, 13, và 16 được giải thể và bổ sung về các Sư đoàn còn lại để thành lập 7 Sư đoàn Bộ binh gồm các Sư đoàn: 1, 2, 5, 7, 21, 22, 23, với quân số hơn 10.500 người mỗi sư đoàn.
↑  Sư đoàn 16 là hậu thân của Sư đoàn 6 Khinh chiến được thành lập tại Quảng trị cùng ngày với Sư đoàn 5, và có lệnh giải tán ngày 31 tháng 3 năm 1959.
↑  Căn cứ Hàm Rồng là một địa điểm nằm cạnh núi Hàm Rồng cách Pleiku 10 km về phía nam, trước đó là nơi đồn trú của Bộ tư lệnh một đơn vị quân đội Mỹ cấp Sư đoàn
↑  Bốn tỉnh nam cao nguyên gồm: Darlac, Tuyên Đức, Quảng Đức và Lâm Đồng
↑  Ba tỉnh nam duyên hải gồm: Khánh Hòa, Ninh Thuận, Bình Thuận.
↑  "Lịch sử Quân sự Việt Nam" - Tập 11: "Cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước 1954-1975". Chương II. Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia. 2005.
↑  Tuyển chọn từ các sư đoàn 304, 308, 350 Quân đội Nhân dân Việt Nam.
↑  Thuộc Sư đoàn 325A.
↑  Nguyên là Trung đoàn 101B, thuộc Sư đoàn 325B.
↑  Thuộc Quân khu Tây Bắc.
↑  Là đơn vị chủ lực của MACV tại Tây Nguyên.
↑  Đây là các đơn vị cơ động, được điều động tùy theo từng thời điểm khác nhau.
↑  Hoàng Minh Thảo. Chiến đấu ở Tây Nguyên. Phần 10. Nhà xuất bản Quân đội Nhân dân. 2004.
↑  Hồi ký của đại tá Trịnh Tiếu. Dẫn theo Tướng lĩnh Sài Gòn tự thuật. Nhà xuất bản Công an Nhân dân. Hà Nội. 2006.
↑  Thượng tướng Giáo sư Hoàng Minh Thảo đã chiến đấu tại Tây Nguyên từ năm 1965-1975 ở vị trí Tư lệnh Mặt trận Tây Nguyên. Chính ông trong một lần ra Hà Nội đã từng bàn với Đại tướng Võ Nguyên Giáp về kế hoạch chọn Buôn Ma Thuột làm hướng tấn công chiến lược. Lý lẽ của ông là cả một Tây nguyên mênh mông, Quân đội miền Nam chỉ có một Sư đoàn 23, cả vùng nam Tây Nguyên chỉ có một Trung đoàn 53. Các Liên đoàn Biệt Động quân sức chiến đấu kém, dễ tiêu diệt. Kế hoạch của ông được Võ Nguyên Giáp nhiệt liệt tán thành
↑  Từ số 1 đến số 3 là đơn vị "Tác chiến" trực thuộc Sư đoàn
↑  Đại tá Vũ Thế Quang sinh năm 1933 tại Hà Nội.
↑  Đại tá Hà Thúc Tứ sinh năm 1931.
↑  Đại tá Võ Ân sinh năm 1941 tại Thừa Thiên.
↑  Trường Sĩ quan Trừ bị Thủ Đức
↑  Trung tá Phạm Ngọc Thúy sinh năm 1932 (VN), mất 2010 tại Hoa Kỳ.
↑  Cấp bậc khi nhậm chức
↑  Đại tá Lê Quang Trọng sinh năm 1925 tại Thừa Thiên.
Serolis antarctica

| Serolis antarctica> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Lớp (class): Malacostraca
Bộ (ordo): Isopoda
Họ (familia): Serolidae
Chi (genus): Serolis
Loài (species): S. antarctica
Danh pháp hai phần
Serolis antarctica Beddard, 1886 
Serolis antarctica là một loài chân đều trong họ Serolidae. Loài này được Beddard miêu tả khoa học năm 1886.
Chú thích

↑  Schotte, M. (2010). Serolis antarctica Beddard, 1886. In: Schotte, M., Boyko, C.B, Bruce, N.L., Poore, G.C.B., Taiti, S., Wilson, G.D.F. (Eds) (2010). World Marine, Freshwater and Terrestrial Isopod Crustaceans database. Gebaseerd op informatie uit het Cơ sở dữ liệu sinh vật biển, te vinden op http://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=175153
Acinodendron medium

| Acinodendron medium> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
Bộ (ordo): Myrtales
Họ (familia): Melastomataceae
Chi (genus): Acinodendron
Loài (species): A. medium
Danh pháp hai phần
Acinodendron medium (D.Don) Kuntze, 1891 
Acinodendron medium là một loài thực vật có hoa trong họ Mua. Loài này được (D. Don) Kuntze mô tả khoa học đầu tiên năm 1891.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Acinodendron medium”. Truy cập ngày 10 tháng 6 năm 2013.
Rhaphidostegium cirrhifolium

| Rhaphidostegium cirrhifolium> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
Ngành (divisio): Bryophyta
Lớp (class): Bryopsida
Bộ (ordo): Hypnales
Họ (familia): Sematophyllaceae
Chi (genus): Rhaphidostegium
Loài (species): R. cirrhifolium
Danh pháp hai phần
Rhaphidostegium cirrhifolium (Arn.) A. Jaeger, 1878 
Rhaphidostegium cirrhifolium là một loài rêu trong họ Sematophyllaceae. Loài này được (Arn.) A. Jaeger mô tả khoa học đầu tiên năm 1878.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Rhaphidostegium cirrhifolium”. Truy cập ngày 11 tháng 6 năm 2014.
Rhynchoryza

| Rhynchoryza |
| --- | --- |

Phân loại khoa học 
Giới:: Plantae
nhánh:: Tracheophyta
nhánh:: Angiospermae
nhánh:: Monocots
nhánh:: Commelinids
Bộ:: Poales
Họ:: Poaceae
Phân họ:: Oryzoideae
Tông:: Oryzeae
Phân tông:: Zizaniinae
Chi:: Rhynchoryza Baill.
Loài:: R. subulata
Danh pháp hai phần
Rhynchoryza subulata (Nees) Baill.

Các đồng nghĩa
 Oryza sect. Rhynchoryza (Baill.) Roshev.  Oryza subg. Rhynchoryza (Baill.) Pilg.  Oryza subulata Nees  Oryza caudata Döll
Rhynchoryza là một chi thực vật có hoa trong họ Hòa thảo (Poaceae). Loài duy nhất được biết đến thuộc chi Rhynchoryza là Rhynchoryza subulata, có nguồn gốc ở Brazil (Rio Grande do Sul), Argentina (Santa Fe, Buenos Aires, Entre Ríos, Corrientes, Chaco), Paraguay và Uruguay.
Chú thích

1 2  Kew World Checklist of Selected Plant Families
↑  Tropicos, Rhynchoryza Baill.
↑  The Plant List (2010). “Rhynchoryza”. Truy cập ngày 26 tháng 9 năm 2013.[liên kết hỏng]
Asclepias aequicornu

| Asclepias aequicornu> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Eudicots
Bộ (ordo): Gentianales
Họ (familia): Apocynaceae
Chi (genus): Asclepias
Loài (species): A. aequicornu
Danh pháp hai phần
Asclepias aequicornu E.Fourn., 1885 
Asclepias aequicornu là một loài thực vật có hoa trong họ La bố ma. Loài này được E.Fourn. mô tả khoa học đầu tiên năm 1885.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Asclepias aequicornu”. Truy cập ngày 10 tháng 6 năm 2013.
Serolis arntzi

| Serolis arntzi> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Lớp (class): Malacostraca
Bộ (ordo): Isopoda
Họ (familia): Serolidae
Chi (genus): Serolis
Loài (species): S. arntzi
Danh pháp hai phần
Serolis arntzi Brandt, 2003 
Serolis arntzi là một loài chân đều trong họ Serolidae. Loài này được Brandt miêu tả khoa học năm 2003.
Chú thích

↑  Schotte, M. (2010). Serolis arntzi. In: Schotte, M., Boyko, C.B, Bruce, N.L., Poore, G.C.B., Taiti, S., Wilson, G.D.F. (Eds) (2010). World Marine, Freshwater and Terrestrial Isopod Crustaceans database. Gebaseerd op informatie uit het Cơ sở dữ liệu sinh vật biển, te vinden op http://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=258114
Asterobemisia lata

| Asterobemisia lata> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Hemiptera
Phân bộ (subordo): Sternorrhyncha
Liên họ (superfamilia): Aleyrodoidea
Họ (familia): Aleyrodidae
Phân họ (subfamilia): Aleyrodinae
Chi (genus): Asterobemisia
Loài (species): A. lata
Danh pháp hai phần
Asterobemisia lata Danzig, 1966 
Asterobemisia lata là một loài côn trùng cánh nửa trong họ Aleyrodidae, phân họ Aleyrodinae.
Asterobemisia lata được Danzig miêu tả khoa học đầu tiên năm 1966.
Chú thích

↑  Jon H. Martin & Laurence A. Mound (2007) "An annotated check list of the world’s whiteflies (Insecta: Hemiptera: Aleyrodidae)" Zootaxa 1492: 1-84 Link
Rhaphidostegium cavifolium

| Rhaphidostegium cavifolium> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
Ngành (divisio): Bryophyta
Lớp (class): Bryopsida
Phân lớp (subclass): Bryidae
Bộ (ordo): Hypnales
Họ (familia): Sematophyllaceae
Chi (genus): Rhaphidostegium
Loài (species): R. cavifolium
Danh pháp hai phần
Rhaphidostegium cavifolium (Hook. f. & Wilson) A. Jaeger, 1878 
Rhaphidostegium cavifolium là một loài Rêu trong họ Sematophyllaceae. Loài này được (Hook. f. & Wilson) A. Jaeger miêu tả khoa học đầu tiên năm 1878.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Rhaphidostegium cavifolium”. Truy cập ngày 10 tháng 8 năm 2013.
Thước loga

Một chiếc thước loga 10 inch cơ bản (Pickett N902-T simplex trig)
Thước loga (tiếng Anh: slide rule) là một loại máy tính analog (máy tính chuyên xử lý dữ liệu biến thiên). Thước loga chủ yếu dùng cho mục đích nhân chia số liệu; các tính toán về lũy thừa, căn bậc, lôgarit hay lượng giác, nhưng lại không được sử dụng trong các phép cộng trừ. Dù có tên gọi và hình dáng giống với một chiếc thước thông thường, thước loga không phải dụng cụ đo kích thước hay kẻ đường thẳng.
Chú thích

↑  Berrey, Lester V.; van den Bark, Melvin (1953). American Thesaurus of Slang: A Complete Reference Book of Colloquial Speech (ấn bản thứ 2). Crowell. OCLC 319462.
↑  Petroski, Henry (2011). An Engineer's Alphabet: Gleanings from the Softer Side of a Profession. Cambridge University Press. tr. 46–47. ISBN 9781139505307. Truy cập ngày 21 tháng 3 năm 2017.
↑  Roger R. Flynn (tháng 6 năm 2002). Computer sciences. 1. Macmillan. tr. 175. ISBN 978-0-02-865567-3. Truy cập ngày 30 tháng 3 năm 2013. The slide rule is an example of a mechanical analog computer...
↑  Swedin, Eric G.; Ferro, David L. (ngày 24 tháng 10 năm 2007). Computers: The Life Story of a Technology. JHU Press. tr. 26. ISBN 978-0-8018-8774-1. Truy cập ngày 30 tháng 3 năm 2013. Other analog mechanical computers included slide rules, the differential analyzer built by Vannevar E. Bush (1890–1974) at the...
↑  Peter Grego (2009). Astronomical cybersketching. Springer. tr. 12. ISBN 978-0-387-85351-2. Truy cập ngày 30 tháng 3 năm 2013. It is astonishing to think that much of the routine mathematical work that put people into orbit around Earth and landed astronauts on the Moon in the 1960s was performed using an unassuming little mechanical analog computer – the 'humble' slide rule.
↑  Ernst Bleuler; Robert Ozias Haxby (ngày 21 tháng 9 năm 2011). Electronic Methods. Academic Press. tr. 638. ISBN 978-0-08-085975-0. Truy cập ngày 30 tháng 3 năm 2013. For example, slide rules are mechanical analog computers,
↑  Harry Henderson (ngày 1 tháng 1 năm 2009). Encyclopedia of Computer Science and Technology, Revised Edition. Infobase Publishing. tr. 13. ISBN 978-1-4381-1003-5. Truy cập ngày 30 tháng 3 năm 2013. Another analog computer, the slide rule, became the constant companion of scientists, engineers, and students until it was replaced... logarithmic proportions, allowing for quick multiplication, division, the extraction of square roots, and sometimes the calculation of trigonometric functions.
Sữa

Một ly sữa bò đã được thanh trùng theo phương pháp Pasteur
Sữa là chất lỏng màu trắng được sản xuất bởi tuyến vú của động vật có vú. Đây là nguồn dinh dưỡng chính cho động vật có vú non (bao gồm cả trẻ sơ sinh bú sữa mẹ) trước khi chúng có thể tiêu hóa thức ăn cứng.
Các yếu tố miễn dịch và các thành phần điều chỉnh miễn dịch trong sữa góp phần tăng cường khả năng miễn dịch của sữa. Sữa đầu thời kỳ cho con bú, được gọi là sữa non, chứa các kháng thể giúp tăng cường hệ thống miễn dịch và do đó làm giảm nguy cơ mắc nhiều bệnh. Sữa chứa nhiều chất dinh dưỡng, bao gồm canxi và protein, nhưng cũng có lactose và chất béo bão hòa.
Là một sản phẩm nông nghiệp, sữa bò được thu thập từ các loài động vật nuôi ở trang trại. Năm 2011, các trang trại bò sữa đã sản xuất khoảng 730 triệu tấn (800 triệu tấn Mỹ)  sữa từ 260 triệu con bò sữa.
Ấn Độ là nước sản xuất sữa lớn nhất thế giới và là nước xuất khẩu sữa bột gầy hàng đầu, nhưng lại xuất khẩu ít sản phẩm sữa khác. Do nhu cầu về các sản phẩm từ sữa ở Ấn Độ ngày càng tăng nên cuối cùng nước này có thể trở thành nước nhập khẩu ròng các sản phẩm từ sữa. New Zealand, Đức và Hà Lan là những nước xuất khẩu sản phẩm sữa lớn nhất. Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ khuyến cáo trẻ trên 12 tháng tuổi nên uống hai khẩu phần sản phẩm sữa mỗi ngày.
Hơn sáu tỷ người trên toàn thế giới tiêu thụ sữa và các sản phẩm từ sữa, và từ 750 đến 900 triệu người sống trong các hộ gia đình chăn nuôi bò sữa.
Lịch sử

Con người bắt đầu sử dụng thường xuyên sữa của các loài động vật có vú trong quá trình thuần hoá chúng, tức từ khi phát minh ra nông nghiệp, hay còn gọi là cuộc cách mạng thời kỳ đồ đá mới. Tiến trình này xảy ra một cách độc lập ở nhiều nơi trên thế giới, trong khoảng 9000 - 7000 năm TCN ở Tây Nam Á cho đến khoảng 3500 - 3000 năm TNC ở châu Mỹ. Những con vật cho sữa nhiều nhất: trâu, bò, cừu và dê được nuôi đầu tiên ở Tây Nam Á, mặc dù bò nhà có nguồn gốc từ các quần thể bò rừng châu Âu.
Việt Nam vốn không có ngành chăn nuôi trâu bò sữa truyền thống nên không có các giống trâu bò sữa chuyên dụng đặc thù nào. Chăn nuôi bò sữa chỉ xuất hiện ở Việt Nam từ những năm đầu của thế kỷ XX.
Sữa tự nhiên

Xem thêm: chăn nuôi gia súc lấy sữa
Sữa tự nhiên hoặc sữa tươi bao gồm sữa mẹ và sữa các loài động vật như sữa bò, sữa dê, sữa trâu, sữa cừu, sữa lạc đà, sữa tuần lộc,... qua việc chăn nuôi gia súc lấy sữa.
Tất cả động vật có vú đều có khả năng sinh ra sữa,  tuy nhiên vì mỗi loài lại có nhu cầu khác nhau và sống trong những môi trường khác nhau, nên sữa của chúng cũng rất khác nhau về hàm lượng của các thành phần trong sữa. Sữa mẹ (người) loãng, ít dinh dưỡng  và chỉ có 4% chất béo, 1,3% protein và 7,2% đường lactose, khoảng 90% còn lại chỉ là nước, hàm lượng này gần như tương đương với sữa ngựa vằn.
Thời gian đầu, khi con người làm quen với sữa, trong sữa có một loại đường gọi là lactose, và cơ thể trẻ sơ sinh tạo ra một loại enzyme đặc biệt gọi là lactase, khiến trẻ hấp thụ được lactose có trong sữa mẹ, đến sau khi trẻ cai sữa, cơ thể không còn tiết ra loại enzyme này nữa. Nhưng qua quá trình tiến hóa, khoảng 5.000 năm trước, ở một số người ở miền nam Châu Âu, khi đã trưởng thành cơ thể vẫn tiếp tục sản xuất ra enzyme lactase (gọi là loại 'lactase vĩnh trú') giúp họ uống sữa mà không bị tác dụng phụ. Nhưng nhiều người Châu Phi, Châu Á và Nam Mỹ  không có enzyme này, nên họ có thể bị đầy hơi, trướng bụng, đau bụng và thậm chí bị tiêu chảy khi uống nhiều sữa.
Sữa tươi từ động vật thường được thanh trùng theo phương pháp Pasteur để kiểm soát vi khuẩn và bảo quản thực phẩm đủ lâu cho đến khi được tiêu thụ.
Sữa tiệt trùng (UHT) được xử lý ở nhiệt độ cao hơn so với sữa thanh trùng và sau đó được làm mát nhanh, giúp tiêu diệt vi khuẩn và cho phép sản phẩm có hạn sử dụng dài hơn. Thêm vào đó, các sữa có ký hiệu UHT thường được đóng gói trong các loại vật liệu như polyethylene, giấy, nhôm lá có một lớp màng polyethylene. Sau khi mở, nếu để tủ lạnh có thể sử dụng được trong ít nhất 10 ngày. Vị của sữa tiệt trùng ngọt hơn và cũng thường ít béo.
Sữa nhân tạo

Xem thêm: Chế phẩm sữa
Sữa nhân tạo là sữa do con người chế biến lại từ sữa tươi. Có nhiều dạng sữa nhân tạo:
- Sữa đặc không đường (evaporated) là loại sữa được sấy cho đến khi lượng nước trong sữa bay hơi tới 60%.
- Carrageenan/Carrageenin (một dạng gôm thực vật) được thêm vào sữa trước khi nó được xử lý để ổn định các protein casein.
- Sữa đặc có đường là sữa đã loại bỏ 50% nước và cho thêm 1 lượng đường bằng 44% trọng lượng của sản phẩm cuối cùng. Hàm lượng đường cao sẽ giúp ức chế sự phát triển của vi khuẩn trong sữa đặc.
- Sữa bột, sữa công thức là loại sữa tươi đã được tách nước hoàn toàn, để khô sau đó nghiền nhỏ, tán nhỏ thành bột.
- Sữa thực vật là tên gọi chung của những sản phẩm sữa có nguồn gốc 100% từ thực vật. Sữa thực vật chế biến từ các loại hạt như hạt hạnh nhân, các loại đậu...  Sữa đậu nành có nhiều  protein tốt, và nếu được bổ sung calci, thì chất dinh dưỡng của sữa đậu nành có thể sánh ngang tầm với sữa bò. Các loại sữa thực vật khác như sữa hạnh nhân, sữa yến mạch, sữa dừa và sữa gạo không có nhiều chất dinh dưỡng như thế.
Có một số sản phẩm sữa lên men như bơ, phô mai, kem chua (sour cream) và sữa chua là sản phẩm sữa tươi có thêm vào một loại vi khuẩn và được ủ men trong một khoảng thời gian nhất định.
Hiện nay vì nhiều công ty sữa chế tạo sữa có thêm thành phần Melamine là một chất cấm sử dụng trong thực phẩm khiến dư luận hoang mang và vì thế gây cho việc kinh doanh sữa khó khăn.
Tính phổ biến

Sữa là loại thức uống đặc biệt, dạng lỏng, dễ tiêu hóa và dễ hấp thu, cung cấp nhiều chất dinh dưỡng, khoáng chất giúp tăng chiều cao, chắc xương và có mùi vị thơm ngon.[cần dẫn nguồn] Từ lâu sữa được sử dụng rộng rãi khắp nơi trên thế giới.
Vấn đề gây tranh cãi

Một số nghiên cứu cho thấy việc uống sữa nhiều có thể làm tăng nguy cơ bị một số vấn đề về sức khỏe. Chẳng hạn, dị ứng sữa bò là một phản ứng miễn dịch bất lợi của cơ thể đối với một số protein trong sữa bò. Sữa còn chứa casein, một hợp chất khi phân hủy trong dạ dày người sẽ tạo ra casomorphin, một loại peptide có tính gây nghiện.
Một nghiên cứu đã chứng minh rằng những người tiêu thụ nhiều sữa và sản phẩm sữa có nguy cơ bị bệnh Parkinson cao hơn. Nhiều nguồn nghiên cứu cũng cho rằng có mối tương quan giữa việc hấp thụ nhiều calci (2000 mg mỗi ngày, tương đương với sáu cốc sữa mỗi ngày) và bệnh ung thư tuyến tiền liệt. Một nghiên cứu lớn đặc biệt chỉ ra thủ phạm là sữa ít chất béo. Một báo cáo đánh giá xuất bản bởi Quỹ Nghiên cứu Ung thư Thế giới và Viện Nghiên cứu Ung thư Mỹ liệt kê ít nhất 11 nghiên cứu đã chỉ ra sự liên quan giữa việc tiêu thụ quá nhiều sản phẩm sữa và bệnh ung thư tuyến tiền liệt.
Nhiều nghiên cứu y học cũng cho thấy sự liên quan giữa việc tiêu thụ sữa và sự tăng nặng của một số bệnh như bệnh Crohn, bệnh Hirschsprung, và bệnh Behçet.
Ngữ nghĩa khác

Từ "sữa" còn là từ để chỉ một số loại thức uống dinh dưỡng có màu trắng đục ví dụ như: sữa đậu nành, sữa đậu xanh, sữa đậu phộng... mặc dù trong nguyên liệu chế biến các loại thức uống này có thể không có sữa trong đó. Ngoài ra, "sữa" còn chỉ các loại chất có màu trắng tương tự như sữa, ví dụ: keo sữa, sữa rửa mặt, sữa dưỡng thể,...
Chwalimki

| Chwalimki |
| --- | --- |
—  Village  —
 
Chwalimki
Country:  Ba Lan
Voivodeship: West Pomeranian
County: Szczecinek
Gmina: Barwice
Múi giờ: UTC+1, UTC+2 
Chwalimki [xfaˈlʲimkʲi] là một ngôi làng thuộc khu hành chính của Gmina Barwice, thuộc hạt Szczecinek, West Pomeranian Voivodeship, ở phía tây bắc Ba Lan. Nó nằm khoảng 8 kilômét (5 mi) phía đông Barwice, 15 km (9 mi) về phía tây của Szczecinek và 130 km (81 mi) về phía đông của thủ đô khu vực Szczecin.
Trước năm 1945, khu vực này là một phần của Đức. Đối với lịch sử của khu vực, xem Lịch sử của Pomerania.
Asterobemisia silvatica

| Asterobemisia silvatica> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Animalia
Ngành (phylum): Arthropoda
Lớp (class): Insecta
Bộ (ordo): Hemiptera
Phân bộ (subordo): Sternorrhyncha
Liên họ (superfamilia): Aleyrodoidea
Họ (familia): Aleyrodidae
Phân họ (subfamilia): Aleyrodinae
Chi (genus): Asterobemisia
Loài (species): A. silvatica
Danh pháp hai phần
Asterobemisia silvatica Danzig, 1964 
Asterobemisia silvatica là một loài côn trùng cánh nửa trong họ Aleyrodidae, phân họ Aleyrodinae.
Asterobemisia silvatica được Danzig miêu tả khoa học đầu tiên năm 1964.
Chú thích

↑  Jon H. Martin & Laurence A. Mound (2007) "An annotated check list of the world’s whiteflies (Insecta: Hemiptera: Aleyrodidae)" Zootaxa 1492: 1-84 Link