stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Tôn giáo đời nhà Thương
Việc thực hành tôn giáo > Thực hành tang lễ và các lăng mộ

Tại kinh đô Ân Khư tọa lạc nghĩa trang dành cho vương tộc, đặt tại nơi hiện là Tây Bắc Cương thuộc thành phố An Dương. Nơi này đóng vai trò là nơi an nghỉ của giới tinh hoa, và được chia thành hai khu vực Đông-Tây có lẽ là để phục vụ cho mục đích chính trị của vua Vũ Đinh. Có chín ngôi mộ dành cho các vị vua, trong đó bảy ngôi mộ nằm ở khu vực phía Tây, nhưng chỉ có tám ngôi mộ được hoàn thành. Các nghiên cứu sâu hơn cho thấy những ngôi mộ này được xây dựng theo cách cho thấy mối quan hệ giữa những cá nhân được chôn cất với nhau. Khi nghiên cứu cấu trúc tổng thể của nghĩa trang, các học giả cũng chỉ ra rằng vị trí các ngôi mộ thẳng hàng với cực bắc, nơi được cho là nhà của các tổ tiên nhà Thương dưới cái tên Thượng đế.
Các ngôi mộ dành cho vua được xây dựng trước khi nhà vua qua đời. Ngoài ra, thi thể của nhà vua có thể sẽ được bảo quản tạm thời trong khi các ngôi mộ đang được xây dựng. Quan tài và đồ đạc được chuẩn bị ở nơi khác trước khi được đưa đến lăng. Nhà vua, trong quan tài của mình, sẽ được chôn cất trong một căn buồng gỗ ở trục trung tâm, chôn xung quanh là động vật tế, người hầu và các sản phẩm bằng đồng như bình và vũ khí. Sau đó, căn phòng được niêm phong và nhà Thương lấp đầy đất vào lăng mộ trong khi thực hiện các nghi lễ phụ họa. Một số lăng mộ cũng phục vụ cho mục đích nghi lễ và được đặt bên dưới là các đền thờ. Một nền móng đặc biệt gần lăng mộ hoàng gia có thể là một hội trường dâng lễ, nhưng các học giả vẫn tranh luận về việc xác định nó thực sự là công trình gì.
Những ngôi mộ có kích thước nhỏ hơn đã được tìm thấy trên khắp An Dương nhưng chủ yếu tập trung ở phía tây của quần thể cung điện. Chúng dành riêng cho tầng lớp tinh hoa nhỏ và có thiết kế tương tự như lăng mộ hoàng gia. Có một ngôi mộ gia đình của một thầy bói có tên xuất hiện trên một số bản khắc kim văn. Bên ngoài kinh đô, di chỉ nhà Thương ở Tô Phụ Đồn (thuộc tỉnh Sơn Đông) có một ngôi mộ bốn dốc, là ngôi mộ duy nhất thuộc loại đó được phát hiện bên ngoài kinh đô; nó có thể là nơi chôn cất một thủ lĩnh thù địch địa phương hoặc một người được vua nhà Thương sủng ái. Một địa điểm khác có sự pha trộn của tôn giáo nhà Thương với các nền văn hóa bản địa, với một nghĩa trang của một thủ lĩnh có quan hệ mật thiết với một vương phi của Vũ Đinh. ​​Các ngôi mộ không phải của giới thượng lưu bên ngoài khu vực kinh đô thường không có đồ tùy táng.
Việc thực hành tôn giáo > Truy tặng thụy hiệu

Nhà Thương có truyền thống đặt thụy hiệu cho các thành viên vương tộc dựa trên một hệ thống có cấu trúc thường sử dụng tên lịch Can Chi. Có 10 ngày trong tuần có tên theo Can được sử dụng cho tổ tiên: giáp 甲, ất 乙, bính 丙, đinh 丁, mậu 戊, kỷ 己, canh 庚, tân 辛, nhâm 壬, và quý 癸. Một trường hợp đặc biệt duy nhất là đến Vương Hợi, một thủy tổ mờ nhạt có tên kết hợp Địa Chi thứ 12 thay vì một trong mười Can. Có vẻ như quá trình đặt tên ngày cho tổ tiên liên quan đến bói toán, cho phép các yếu tố xác định và sự thao túng của con người. Không có lời giải thích toàn diện nào về lý do Can Chi được sử dụng để đặt thụy hiệu tổ tiên.
David Nivison đã suy đoán về những mô hình có vẻ cố hữu trong truyền thống đặt tên, chẳng hạn như đặt tên theo ngày đầu tiên của năm vua lên ngai vàng, hạn chế đặt Can quý cho các linh hồn triều đại và tránh đặt cùng tên với vị vua trước. Các vương phi đời Thương được đặt tên Can không tuân thủ các quy tắc dành cho các vị vua. Tuy nhiên, tất cả các linh hồn tổ tiên đều có xu hướng nhận tế vật vào ngày mang Can trong thụy hiệu của họ; chẳng hạn, Tổ Ất nhận tế vật vào ngày ất 53 lần trong số 90 ngày trong một nghiên cứu gần đây.
Thụy hiệu của một số vị vua có thể liên quan đến thần học nhà Thương, đặc biệt là những cái tên có Can giáp, đinh và ất, có lẽ là sự mô phỏng của khối vuông cực Bắc. Khi được gọi bằng những Can như vậy, các linh hồnn đó sẽ được coi là những vị thần quyền năng có ý chí ảnh hưởng đáng kể đến cõi sống.
Vì có nhiều vua hơn số Can, nhà Thương đã thêm các tiền tố giống như tính từ cho họ. Một số tiền tố chỉ ra mối quan hệ gia đình của chủ thể đối với nhà vua trị vì và thường có ý nghĩa rộng hơn nhiều so với ý nghĩa hiện đại của chúng:
Những người họ hàng sống trước người cai trị đương nhiệm hai hoặc nhiều thế hệ sẽ được gọi là tổ 祖 ('ông', 'ông họ') và tỉ 妣 ('bà', 'bà họ').
Phụ 父 ('cha', 'chú') và mẫu 母 ('mẹ', 'cô') được dùng cho các linh hồn của thế hệ trước. Ví dụ, các con trai của Vũ Đinh gọi ông bằng thụy hiệu "Phụ Đinh".
Chỉ tìm thấy biểu đồ cho nam giới cùng thế hệ, đó là huynh 兄, ('anh trai', 'anh em họ').
Nhà Thương gọi vợ của vua trị vì là phụ 婦.
Các con trai và cháu trai của vua được gọi là tử 子. Từ này đôi khi được hiểu là họ của vua, trong khi một số người hiểu là cách gọi người con trai cả của gia đình. Từ này có thể được dịch là 'lãnh chúa'.
Nhà Thương cũng áp dụng các tiền tố khác như Đại 大 'lớn hơn' và Tiểu 小 'nhỏ hơn'. Có ba vị vua – Tiên Giáp, Ốc Giáp và Tượng Giáp – có tiền tố thụy hiệu không rõ nghĩa.
Việc thực hành tôn giáo > Đền thờ

Trung tâm nghi lễ của nhà Thương nằm trên một ngọn đồi bị ngăn cách bởi sông Hoàn, được tân trang lại trong suốt quá trình tồn tại của thời cuối Thương. Tình trạng của địa điểm khai quật không cho phép xác lập cấu trúc xác định của khu phức hợp này. Tuy nhiên, các nghiên cứu hiện đại đều đồng ý về một số điểm, rằng khu vực trung tâm của khu là nơi diễn ra các nghi lễ hiến tế chính, được gọi là Ất, trong khi khu vực phía nam có các công trình nghi lễ nhỏ. Giáp cốt văn chép rằng các đền thờ (tông 宗) thường bao gồm đường 堂), đình (庭) và môn (門). Chữ giáp cốt nhà Thương biểu thị ngôi đền cho thấy rằng có thể ngôi đền đó chứa các tấm bia tâm linh, mặc dù chưa từng có tấm bia nào như vậy được chứng thực khảo cổ một cách rõ ràng. Một số tên mà nhà Thương sử dụng để chỉ cụ thể các tòa nhà nghi lễ có thể liên quan đến thần học của họ, vì những ký tự đó thường chứa biểu thị hình vuông.
Trong trường hợp của khu phức hợp Ất ở trung tâm, địa điểm nghi lễ chính của nhà Thương, những công trình đó đều tách biệt với các khu sinh sống của vương tộc. Khu phức hợp này bắt đầu bằng một lối vào lớn với các tòa tháp , kết nối gián tiếp với một cây cầu trung tâm, sau đó dẫn đến một sảnh tiếp tân có sáu cầu thang. Phía sau nó là một cặp sảnh có hàng cột với chín phòng, cùng với một bục lớn nơi một bàn thờ hình chóp có độ cao lớn hơn bất kỳ công trình nào khác, tọa lạc. Các tòa nhà phía nam dường như được thiết kế phỏng theo khu Ất với tỷ lệ 1:10. Ngoài ra, nhà Thương còn xây dựng những công trình có cột-không có tường phía trên các lăng mộ hoàng gia, chẳng hạn như đền thờ Phụ Hảo, được xây dựng trên lăng mộ của bà.
Hoàng gia và các nhóm tín đồ được độc quyền tiếp cận các công trình tôn giáo. Văn tự cho thấy nhà vua thường xuyên cầu nguyện trong các ngôi đền, với tư thế quỳ gối, tay cầm các vật nghi lễ. Các dòng chữ khắc cho thấy nhà Thương cũng thông cáo cho các linh hồn bằng các báo cáo nghi lễ được viết trong các ngôi đền. Các bàn thờ ngoài trời, không được đặt trong các cấu trúc mái, dường như chỉ được dành cho hai mục đích. Chúng bao gồm việc dùng làm bàn thờ banh, nơi người Thương thực hiện các nghi lễ hiến tế và thờ cúng các linh hồn của thiên nhiên, và dùng làm bàn thờ bằng đất cho thần đất Thổ. Năm nghi lễ chính của chu kỳ hiến tế thường được cử hành cho tổ tiên tại các tòa nhà trên đỉnh lăng mộ của họ, thường được nhắc tới trong giáp cốt văn.
Việc thực hành tôn giáo > Chức sắc tôn giáo

Quan niệm của nhà Thương về những người thực hành tôn giáo tập trung vào nhà vua, người đóng vai trò là trung gian cao nhất giữa cõi người và cõi tâm linh. Nói cách khác, ông được coi là một quân vương-giáo chủ. Ông được các nhóm chức sắc tôn giáo hỗ trợ, được chia thành các đội chuyên biệt, mặc dù không mang tính quan liêu như hiện nay người ta thường nghĩ. Rất có thể các chức sắc tôn giáo này đóng vai trò trung tâm trong chính quyền nhà Thương. Các nhóm này thường bao gồm:
Các thầy bói (đa bốc 多卜). Có khoảng 120 thầy bói, nhiều người trong số họ có tên trên giáp cốt văn.
Thư lại (sử 史), được giao nhiệm vụ ghi lại quẻ bói toán bằng văn tự lên xương.
Các nhà thiên văn học, những người đã quan sát sao Hỏa và nhiều sao chổi, một kỳ tích đáng chú ý.
Những vũ công (vũ 舞). Như nhiều văn tự cho thấy, họ nhảy múa trong khi cầm đuôi bò. Một số học giả đã liên kết các điệu múa nhà Thương với vu 巫.
Các nhà phụng vụ (chúc 祝), những người xuất hiện nhiều lần trong các văn bản.
Phu nhân của Vũ Đinh là Phụ Hảo dường như cũng đóng một vai trò trong các vấn đề tôn giáo. Ví dụ, một văn bản ghi lại rằng bà đã tổ chức một buổi tế lễ trong đó 500 tù nhân người Khương đã được hiến tế.
Có vẻ như các nghề nghiệp tôn giáo của nhà Thương có thể được tiếp thu thông qua nhiều hình thức học tập. Các văn bản do các viên chức thư lại của Vũ Đinh viết có chứa từ "học" 學, thường đi kèm với một tên nghi lễ để ám chỉ sự giáo dục tôn giáo cho các chức sắc. Ngoài ra, có những dòng chữ khắc dường như được sử dụng để giảng dạy, được Quách Mạt Nhược mô tả là những dòng chữ khắc mẫu được giáo viên sử dụng. Tuy nhiên, nhiều học giả đã đặt câu hỏi đối với bản chất của những dòng chữ khắc đó như một công việc thực hành. Những đề xuất khác đã được đưa ra. Người ta cũng thường tin rằng nhà Thương có thể đã xây dựng các địa điểm chuyên biệt để giảng dạy tôn giáo.\
Việc thực hành tôn giáo > Thực hành tôn giáo ở địa phương

Nhà nước Thương bao gồm vùng kinh đô, mà họ gọi là Đại Ấp Thương" 大邑商, cùng các khu vực mở rộng do các thành viên vương tộc quản lý, mặc dù các khu vực này thay đổi theo thời gian và khó phân định. Các khu vực bên ngoài lãnh thổ nhà Thương cũng chịu ảnh hưởng về mặt văn hóa. Nhiều bằng chứng, mặc dù không nhiều như ở thủ đô, cho thấy sự hiện diện của tôn giáo Thương ở những vùng đất đó.
Bốn mảnh xương giáp cốt được phát hiện ở Trịnh Châu, một địa điểm nằm cách Ân Khư 200 km về phía nam, và được phát hiện có chứa những dòng chữ khắc ngắn có thể được viết dưới thời trị vì của Vũ Đinh. Một số mai rùa khai quật ở Đại Tân Trang (Sơn Đông) chứa một số dòng chữ bói toán có điểm tương đồng với văn phong bói toán của các thầy bói dưới quyền Vũ Đinh. Hàng trăm mảnh giáp cốt có dòng chữ khắc đã được khai quật từ địa điểm Chu Nguyên, quê hương của triều đại nhà Chu. Những thứ này có lẽ được sản xuất thời hai vị vua cuối cùng của nhà Thương và những năm đầu của nhà Tây Chu, với văn phong và thư pháp riêng biệt. Chúng đề cập đến việc người Chu thờ cúng tổ tiên nhà Thương, đặc biệt là các vị vua gần thời của họ nhất. Tuy nhiên, các học giả vẫn không đồng ý về bản chất của những lời bói toán này. Ngoài giáp cốt, đồng khí của nhà Thương từ các vùng đất bên ngoài dường như thể hiện cả đặc điểm của nhà Thương và địa phương, chẳng hạn như những đồ đồng được thu thập từ Hán Trung (Thiểm Tây).
Vị vương tử sở hữu nhóm giáp cốt Hoa Viên Trang Đông địa có lẽ đã định cư tại đất Nhung 戎, một vùng đất bị chinh phục và sáp nhập vào lãnh thổ nhà Thương. Ông đã ra lệnh xây dựng một ngôi đền thờ tổ tiên với các bài vị, thực hiện các lễ tế bằng cả vật liệu địa phương và nhập khẩu, và cho phép người thân tham gia vào các nghi lễ chung. Vị hoàng tử này thậm chí còn đóng vai trò thầy bói trong 26 quẻ bói khác nhau, điều mà Vũ Đinh không bao giờ làm. Tuy nhiên, ông ta hiếm khi tôn thờ các tổ tiên tiền triều đại và các thần thiên nhiên. Một số quẻ bói của Vũ Đinh đề cập đến vùng đất tên là Tử 子, một lãnh thổ đôi khi được cho phép thực hiện các nghi lễ hiến tế của nhà Thương.
Thật khó để có cái nhìn rõ ràng về các nghi lễ không phải của vương tộc thực hiện, vì các giáp cốt văn hầu như không đề cập đến những nghi lễ đó. Tuy nhiên, các địa điểm khác cũng đã tìm thấy các tài liệu cho thấy ảnh hưởng tôn giáo của nhà Thương. Tại di chỉ Quan Đế Miếu, người ta đã khai quật được những ngôi mộ gần giống hệt với những ngôi mộ ở An Dương. Khu vực mà sử Trung Quốc gọi là Đại Bành có lẽ có tập tục thực hành nghi lễ hiến tế người.
Ảnh hưởng chính trị

Nhà nước Thương dựa vào các đồng minh có mối quan hệ với vương tộc để tồn tại ổn định, tuy vậy các mối quan hệ này có thể chuyển từ bạn thành thù. Một lời giải thích cho việc các vua Thương có thể giành được sự ủng hộ của đồng minh là vì họ đã đưa các vị thần của họ vào tôn giáo của mình. Một trong số đó có lẽ là Quỳ. Bằng cách tôn thờ các vị thần của đồng minh, nhà vua sẽ đảm bảo ảnh hưởng tốt của ông  namđến họ.
Đối với nhà Thương, đàn ông vẫn đóng vai trò lớn hơn phụ nữ cũng giống như tổ tiên có ảnh hưởng lớn hơn tổ tiên 
nữ. Do đó, việc thụ thai con trai được triều đại nhà Thương coi là vấn đề quan trọng. Người ta quan sát thấy sự can thiệp của tổ tiên đóng vai trò quyết định giới tính của trẻ em, mặc dù giáp cốt văn cho thấy nhà Thương cũng coi ngày sinh có liên quan đến sự hình thành giới tính. Điều này có thể được chứng minh bằng các quẻ bói toán về việc Phụ Hảo mang thai, những quẻ này tiết lộ những ngày sẽ khiến đứa trẻ trở thành con trai hay con gái.
Lịch sử phát triển > Nguồn gốc

Trước sự hình thành nhà nước ở Trung Quốc bắt đầu nhen nhóm, khu vực này là nơi sinh sống của nhiều liên minh bộ lạc. Trong nhiều trường hợp, họ có niềm tin chung vào thế giới tâm linh, thường kết hợp các yếu tố tương tự như của shaman giáo. Các học giả như Trương Quang Trị đề xuất sự tồn tại shaman giáo trong truyền thống của các nền văn hóa thời kỳ đồ đá mới này, nhưng lý thuyết của họ không được bất kỳ bằng chứng rõ ràng nào ủng hộ. Người ta cho rằng các linh hồn rất mạnh mẽ; do đó, người Trung Quốc thời đồ đá mới muốn giao tiếp với họ thông qua nhiều phương pháp khác nhau, từ cầu nguyện, tùy táng đến hiến tế động vật. Ngoài ra, ở nhiều vùng của Trung Quốc, các nền văn hóa đồ đá mới còn thực hành bói toán bằng các vật liệu xương, cụ thể là xương bả vai của trâu bò, cừu, lợn và hươu.
Thần học thời nhà Thương có thể bắt nguồn từ các nền văn hóa trước đó. Một số nền văn hóa tiền sử Trung Quốc đã tạo ra những hiện vật mang họa tiết 'AZ', có lẽ là tổ tiên của họa tiết Thao thiết đời Thương. Họa tiết này có lẽ là hình mô phỏng thời đồ đá mới của cùng một vùng cực Bắc mà người Trung Quốc đời nhà Thương đã quan sát được. Có thể có mối liên hệ giữa họa tiết 'AZ' và truyền thống sùng bái tổ tiên của nhà Thương, vì bản thân họa tiết này có thể đại diện cho các linh hồn tổ tiên thời đồ đá mới, hoặc ít nhất là một đối tượng thờ cúng tâm linh mang đến sự bảo vệ cho con người. Một thiết kế hình chữ nhật của nền văn hóa Tề Gia phía tây bắc Trung Quốc cũng có thể là tổ tiên của hoa văn được tìm thấy trên đồng khí nhà Thương.
Trong chính sử truyền thống của Trung Quốc, tập tục sùng bái các vị thần đã tồn tại từ triều đại trước của nhà Thương là nhà Hạ (k. 2070 – 1600 TCN). Ví dụ, vị vua thứ hai của nhà Hạ là Khải được mô tả trong nhiều văn bản như một thầy tế trung gian giao tiếp với Thượng đế và thực hiện nghi lễ hiến tế cho người đã khuất (Bá Ích). Kinh Thư cũng đề cập đến việc Thượng đế nhận được lễ vật hàng năm của Đế Thuấn, thậm chí trước cả thời nhà Hạ. Mặc dù những giai đoạn này thường được coi là huyền thoại, nhưng di chỉ tương ứng của Văn hóa Nhị Lý Đầu (k. 2100 – 1500 TCN) cùng thời đã cung cấp bằng chứng về các hoạt động tôn giáo sử dụng đồng khí mà về sau được nhà Thương tiếp thu và phát triển, chẳng hạn như việc sử dụng giáp cốt để bói toán.
Lịch sử phát triển > Thời đầu, giữa và cuối đời Thương

Tôn giáo của nhà Thương, như các nghiên cứu chỉ ra, dường như không chỉ giới hạn ở kinh đô mặc dù có bằng chứng hạn chế, như trường hợp xương khắc chữ ở Đại Tân Trang có nhiều văn bản bói toán. Tuy nhiên, có rất ít bằng chứng cho thấy văn bản tôn giáo trước thời kỳ cuối Thương. Giáp cốt trước thời kỳ cuối Thương không có cùng phong cách sắp xếp như những mảnh xương cùng loại thời kỳ này. Một lượng lớn xương như vậy xuất hiện ở các địa điểm trước thời kỳ cuối Thương, cho thấy sự phổ biến của thuật bói toán, mặc dù nó cũng có khả năng được thực hành bởi những người không phải tầng lớp tinh hoa.
Một số vị vua cuối triều Thương đã thực hiện các cải cách tôn giáo, chẳng hạn như một vị vua không xác định (có thể là Vũ Đinh), người có một cuộc cải cách được ghi chép thiên "Cao Tông dung nhật" trong Thượng thư (Kinh Thư), và Tổ Giáp, vị vua đã tiến hành cải cách tôn giáo rõ rệt thể hiện qua những văn bản giáp cốt. Các cải cách của Tổ Giáp là một lịch trình nghi lễ toàn diện bao gồm 5 nghi lễ chính, được Edward Shaughnessy mô tả là cứng nhắc một cách bảo thủ và là sự phản ánh về sự co thắt lớn của vương quốc nhà Thương. Vào thế kỷ XX, các nhà Hán học cũng nhận thấy rằng việc đi lệch so với truyền thống bói toán cũ được các đời vua cuối cùng thực hành cũng là sản phẩm của các cải cách.
Vào các giai đoạn sau của thời đại, bản chất của các hoạt động tôn giáo nhà Thương đã thay đổi. Thần tối cao "Đế" và các linh hồn thiên nhiên thường xuyên xuất hiện trong các quẻ bói toán dưới triều đại của Vũ Đỉnh, nhưng hiếm khi được nhắc đến trong các đời vua cuối cùng khi tổ tiên trở thành những vị thần quan trọng nhất. Những quẻ bói toán sau này có xu hướng lạc quan và thường không yêu cầu tổ tiên hành động theo ý muốn của nhà vua, điều này có thể cho thấy rằng người nhà Thương đã thay đổi niềm tin của họ về sức mạnh của tổ tiên và khả năng của người sống trong việc tác động đến các linh hồn này. Đồng thời, việc sùng bái tổ tiên trở nên có hệ thống hơn và một thể chế tế lễ mới có thể đã được sử dụng thay thế. Nhà Thương cũng đã thay đổi việc thờ cúng một số linh hồn tương tự tổ tiên, chẳng hạn như Hoàng Doãn – linh hồn được sùng bái rộng rãi trong thời Vũ Đinh nhưng bị thay thể bởi Y Doãn vào đời Vũ Ất.
Lịch sử phát triển > Di sản

Vị thần tối cao là "Đế" vẫn tồn tại cho đến ngày nay thông qua cái tên "Thượng đế", và vẫn được tôn thờ ở các quốc gia thuộc vùng văn hóa Á Đông. Từ "Thượng đế" đôi khi được dùng để chỉ Thiên Chúa của Cơ đốc giáo và Ngọc Hoàng.
Các lễ hội truyền thống ở Trung Quốc, Việt Nam và các quốc gia chịu ảnh hưởng khác sử dụng hệ thống Can Chi có nguồn gốc trực tiếp từ lịch của nhà Thương . Truyền thống hiện tại đặt tên cho các năm, tháng, ngày và thậm chí cả giờ theo 10 Thiên can và 12 Địa chi. Ý nghĩa biểu tượng của nam giới mà nhà Thương tin rằng thậm chí còn mở rộng đến Trung Quốc đương đại khi mà sinh con trai được kỳ vọng nhiều hơn sinh con gái.
Các đồ đồng khí do nhà Thương sản xuất có giá trị to lớn đối với di sản văn hóa của nền văn minh Trung Hoa cổ đại.
Đánh giá bởi những triều đại sau đời Thương > Nhà Chu

Một trong những văn bản cổ điển của nhà Chu là Kinh Thư chứa đựng nhiều thiên đánh giá về đạo đức về truyền thống nhà Thương, chẳng hạn như niềm tin vào việc tổ tiên Thành Thang sẽ giáng họa xuống những kẻ không xứng đáng. Ngoài ra, Kinh Thư còn nêu bật thuật bói toán bằng lửa và giáp cốt của nhà Thương bằng cách nhắc đến tích Bàn Canh nhấn mạnh đến những người không tự phụ phản đối kết quả bói toán trên mai rùa. Tuy nhiên, văn tự đời nhà Chu dường như cũng tập trung vào việc chỉ trích lối sống xa hoa và sự thiếu hiểu biết của các vị vua cuối cùng của nhà Thương, và các tác phẩm của Tây Chu không hề đề cập đến những khía cạnh tôn giáo rất quan trọng như việc hiến tế người của nhà Thương cũng như các nữ thần mà triều đại này sùng bái .
Đánh giá bởi những triều đại sau đời Thương > Nhà Hán

Thái Sử công nhà Hán là Tư Mã Thiên, viết "Sử ký" 1.000 năm sau khi nhà Thương sụp đổ, đã đi sâu vào đánh giá tôn giáo của nhà Thương. Tư Mã Thiên cho rằng người nhà Thương sở hữu một lòng tin mạnh vào bói toán và tế tự, những đã suy thoái từ lòng mộ đạo thành mê tín dị đoan. Burton Watson coi những lời này của Tư Mã Thiên là sử liệu có căn cứ, phù hợp với bằng chứng thu thập được từ khảo cổ học hiện đại. Tư Mã Thiên tiếp tục mô tả các hoạt động của triều đại nhà Thương, ca ngợi các vị vua sùng tín và nhắc tới những tác động tiêu cực của việc xúc phạm đến các vị thần của các vua Vũ Ất và Đế Tân (Trụ vương). Những thụy hiệu của các vua Thương trong "Sử ký" phần lớn đều trùng khớp với những thụy hiệu trên giáp cốt văn do chính thư lại nhà Thương ghi chép. Tuy nhiên, những mô tả của ông về tôn giáo đời Thương không phải là không có sai sót, vì nó bị ảnh hưởng bởi các sắc thái đặc điểm của triều đại nhà Hán.
Vào thời nhà Hán, nhận thức tôn giáo về "Đế" đã được đã thay đổi. Trong khi chữ này vẫn giữ nguyên ý nghĩa là "đấng tối cao", nó chủ yếu được sử dụng như một tiền tố hoặc hậu tố để thêm vào một từ khác nhằm thần thánh hóa ý nghĩa của nó. Sách Hoài Nam tử thời Tây Hán, một tập hợp sách biên soạn bởi các học giả do hoàng thân Lưu An dẫn đầu, mô tả Đế là thực thể trải dài khắp bầu trời và nằm trên một ngôi sao tham chiếu cực Bắc tương tự như thời nhà Thương, ngôi sao Kochab thuộc chòm sao Tiểu Hùng. Các văn bản đời Hán cũng đồng nhất "Đế" với "Thái Nhất" 太一, vị thần tiên được người đời Hán cho là đối tượng sùng bái của triều đại nhà Chu.
Carex onoei

| Carex onoei> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Monocots
Bộ (ordo): Poales
Họ (familia): Cyperaceae
Chi (genus): Carex
Loài (species): C. onoei
Danh pháp hai phần
Carex onoei Franch. & Sav., 1875 
Carex onoei là một loài thực vật có hoa trong họ Cói. Loài này được Franch. & Sav. mô tả khoa học đầu tiên năm 1875.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Carex onoei”. Truy cập ngày 11 tháng 6 năm 2013.
Carex omurae

| Carex omurae> Phân loại khoa học |
| --- | --- |
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Monocots
Bộ (ordo): Poales
Họ (familia): Cyperaceae
Chi (genus): Carex
Loài (species): C. omurae
Danh pháp hai phần
Carex omurae T.Koyama 
Carex omurae là một loài thực vật có hoa trong họ Cói. Loài này được T.Koyama mô tả khoa học đầu tiên năm 1955.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Carex omurae”. Truy cập ngày 11 tháng 6 năm 2013.
Carex obispoensis

| Carex obispoensis |
| --- | --- |

Phân loại khoa học
Giới (regnum): Plantae
(không phân hạng): Angiospermae
(không phân hạng): Monocots
Bộ (ordo): Poales
Họ (familia): Cyperaceae
Chi (genus): Carex
Loài (species): C. obispoensis
Danh pháp hai phần
Carex obispoensis Stacey 
Carex obispoensis là một loài thực vật có hoa trong họ Cói. Loài này được Stacey mô tả khoa học đầu tiên năm 1936.
Chú thích

↑  The Plant List (2010). “Carex obispoensis”. Truy cập ngày 11 tháng 6 năm 2013.
Shinee

| Shinee 샤이니 |
| --- | --- |

SHINee vào năm 2021
Thông tin nghệ sĩ
Nguyên quán: Seoul, Hàn Quốc
Thể loại: R&B, dance-pop, electropop, K-pop
Năm hoạt động: 2008–nay
Hãng đĩa:  SM Entertainment  EMI Music Japan  Avex Taiwan
Hợp tác với: SM Town

Thành viên: Onew   Jonghyun (†)   Key  Minho  Taemin  

Website: Tiếng Hàn Tiếng Nhật

Tên tiếng Triều Tiên
Hangul: 샤이니
Romaja quốc ngữ: Syaini
McCune–Reischauer: Syaini
 
Shinee (thường được viết cách điệu là SHINee, /ˈʃaɪniː/ shy-nee; 샤이니; Tiếng Nhật: シャイニー) là một nhóm nhạc nam R&B Hàn Quốc được thành lập bởi công ty SM Entertainment vào ngày 25 tháng 5 năm 2008. Tên gọi Shinee là từ kết hợp giữa tính từ "Shine" và đuôi danh từ "ee", có ý nghĩa là "Những người được ánh sáng chiếu rọi" với mong muốn nhận được sự yêu thích của các fan âm nhạc với nhiều quốc tịch và lứa tuổi khác nhau trên toàn thế giới. Nhóm đang hoạt động với 4 thành viên gồm Onew, Key, Minho và Taemin. Trước đó Jonghyun là thành viên thứ 5 của nhóm nhưng đã qua đời vào tháng 12 năm 2017 vì tự tử.
Nhóm chính thức ra mắt tại thị trường Nhật Bản vào ngày 22 tháng 6 năm 2011 bằng việc ra mắt đĩa đơn Replay (Kimi wa Boku no Everything) phiên bản Tiếng Nhật, và đã đạt danh hiệu "Nghệ sĩ lọt vào top 3 trong 3 lần liên tục phát hành đĩa kể từ khi ra mắt" trong danh sách các nghệ sĩ nước ngoài. Nhóm đã đạt được thành tích mà chưa có nghệ sĩ nào đạt được kể từ bảng xếp hạng đĩa đơn được thiếp lập 44 năm trước kể từ tháng 1 năm 1968, từ việc phát hành album Tiếng Nhật đầu tiên The First vào ngày 7 tháng 12 năm 2011.
Được biết đến là một thành viên kỳ cựu và là một trong những nhóm nhạc thành công nhất K-Pop, SHINee còn được biết đến là "Nhóm nhạc của những kỉ lục và giải thưởng". Ngoài ra nhóm còn gây ấn tượng với khán giả bởi phong cách thời trang, ngoại hình đẹp mắt và khả năng hát và nhảy đồng đều.