stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Aruppukkottai

| Aruppukkottai |
| --- | --- |

Aruppukkottai
Quốc gia:  Ấn Độ
Bang: Tamil Nadu
Độ cao: 97 m (318 ft)
Dân số (2001)
 • Tổng cộng: 83,999
Múi giờ: UTC+05:30
Mã điện thoại: 4566
Aruppukkottai là một thành phố và khu đô thị của quận Virudhunagar thuộc bang Tamil Nadu, Ấn Độ.
Địa lý

Aruppukkottai có vị trí 9°31′B 78°06′Đ﻿ / ﻿9,52°B 78,1°Đ﻿ / 9.52; 78.1 Nó có độ cao trung bình là 97 mét (318 foot).
Nhân khẩu

Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Aruppukkottai có dân số 83.999 người. Phái nam chiếm 50% tổng số dân và phái nữ chiếm 50%. Aruppukkottai có tỷ lệ 79% biết đọc biết viết, cao hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 85%, và tỷ lệ cho phái nữ là 73%. Tại Aruppukkottai, 9% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.
Đài Phát thanh - Truyền hình Philippines

Philippine Broadcasting Service (PBS) (Paglilingkod Panghimpapawid ng Pilipinas) còn được biết đến như Bureau of Broadcast Services (BBS) (Kawanihan ng Lingkurang Pagsasahimpapawid) là một đài phát thanh quốc gia của Philippines. Thuộc sở hữu của chính phủ Philippines và Văn phòng điều hành truyền thông của Tổng thống. PBS vận hành các thương hiệu radio quốc gia: Radyo Pilipinas 1, Radyo Pilipinas 2, FM1 và Capital FM2, cũng như đài quốc tế Radyo Pilipinas Worldwide. PBS, cùng với đối tác truyền hình của mình là Đài Truyền hình Nhân dân Philippines (PTV), Radio Philippines Network và Intercontinental Broadcasting Corporation tạo thành nhánh truyền thông của PCOO.
| --- | --- |

Loại hình: Cơ quan Nhà nước
Ngành nghề: State media
Tiền thân: Bureau of Broadcasts (1972-1986)
Thành lập: ngày 12 tháng 9 năm 1947; Lỗi: Tham số đầu tiên không thể được phân tích như một ngày hoặc thời gian. (ngày 12 tháng 9 năm 1947)
Trụ sở chính: Quezon City, Philippines
Thành viên chủ chốt: Rizal Giovanni "Bong" Aportadera, Jr. (Director General)
Chủ sở hữu: Government of the Philippines  (Presidential Communications Operations Office)
Số nhân viên: 509
Website: pbs.gov.ph pbsradio.ph
| --- | --- |

Kiểu: Truyền hình radio
Có mặt tại: Nationwide (AM/FM, affiliate stations, and G Sat) Worldwide (shortwave)
Khẩu hiệu: Tagapag-ugnay ng Pamahalaan at ng Mamamayan (Converging Government and Citizens)
Các đài phát thanh: See list
Khu vực phát sóng: Philippines
Ngày lên sóng chính thức: International: 1996; 29 năm trước (1996) National: 5 tháng 6 năm 2017; 7 năm trước (2017-06-05)
Liên kết với: PTV China Radio International BBC World Service
Trang mạng: radyopilipinas.ph
Ngôn ngữ: tiếng Philippines   tiếng Anh
Thay thế: Radyo ng Bayan (1996–2017)
| --- | --- |
Kiểu: FM radio network (Top 40/CHR, OPM)
Có mặt tại: Nationwide
Khẩu hiệu: Your Hit Music Nation!
Khu vực phát sóng: Philippines
Ngày lên sóng chính thức: 1 tháng 11 năm 2017; 7 năm trước (2017-11-01)
Trang mạng: FM1.ph
Ngôn ngữ: English
| --- | --- |
Kiểu: FM radio network (Classic hits, OPM)
Có mặt tại: Nationwide
Khẩu hiệu: Your Hit Back Music Nation!
Khu vực phát sóng: Philippines
Ngày lên sóng chính thức: 25 tháng 1 năm 2017; 7 năm trước (2017-01-25)
Tên cũ: FM2 (2017—2020)
Trang mạng: FM2.ph
Ngôn ngữ: English
Là một trong những cơ quan trực thuộc PCOO, PBS / BBS nhận được tài trợ từ Ngân sách Quốc gia hàng năm và doanh thu từ các nhà quảng cáo.
Lịch sử

Vào ngày 8 tháng 5 năm 1933, Chính phủ Insular do Hoa Kỳ tài trợ đã thành lập và vận hành đài phát thanh DZFM (sau đó là KZFM) tại Philippines với tần số 710 kilohertz với công suất 10.000 watt. Vào tháng 9 năm 1946, hai tháng sau khi Philippines trở thành một quốc gia độc lập KZFM đã được chuyển giao cho chính phủ Philippines. Với việc chuyển giao đã ra đời Đài phát thanh truyền hình Philippines. PBS là tổ chức phát sóng thứ hai sau Đài phát thanh truyền hình Manila.
Vào tháng 10 năm 2019, Trung Quốc đã quyên tặng hơn 30 triệu thiết bị phát thanh vô tuyến trị giá 130PHP cho Đài Phát thanh Truyền hình Philippines (PBS). Việc quyên góp bao gồm thiết bị phòng phát sóng trực tiếp, thiết bị phát sóng FM và thiết bị phát sóng trung bình. Văn phòng Hoạt động Truyền thông của Tổng thống (PCOO) sẽ sớm bắt đầu cải tạo ít nhất 14 (10 giờ sáng và bốn đài FM) trạm PBS Radyo Pilipinas trên toàn quốc.
Tổng thống Rodrigo Duterte tuyên bố rằng Quốc hội sẽ thông qua luật đề xuất sáp nhập PBS với đối tác truyền hình của mình PTV để thành lập "Tập đoàn Phát thanh Nhân dân (PBC)", trở thành một đài thống nhất bao gồm đài phát thanh, truyền hình, báo in và phương tiện truyền thông trực tuyến.
Nền tảng

Radyo Pilipinas (trước đây gọi là Radyo ng Bayan), đài phát thanh AM hàng đầu của PBS-BBS, nằm ở tần số 738 kHz trên băng tần AM với công suất 50 kW hoạt động từ thứ Hai đến thứ Sáu, từ 4:00 sáng đến 12:00 MN, thứ Bảy từ 5:00 sáng đến 11:00 tối và Chủ nhật từ 5:00 sáng đến 9:00 tối. Là đài phát thanh hàng đầu của chính phủ.
Radyo Pilipinas Dos (trước đây gọi là Sports Radio và Radyo Magasin) nằm ở tần số 918 kHz trên dải AM với công suất 50 kW hoạt động hàng ngày từ 6:00 sáng đến 9:00 tối. RP2 chủ yếu phát sóng chương trình nói chuyện thể thao và một vài nội dung thông tin chung như các vấn đề hiện tại và lối sống.
Năm 2016, PBS đã thành lập bộ phận đài FM sau khi bổ nhiệm Carlo Jose Magno Villo làm Phó Tổng Giám đốc. Từ năm 2016 cho đến tháng 1 năm 2020, Villo đứng đầu bộ phận FM, bao gồm các mạng FM: FM1 và FM2.
Trạm phát > Radio

| Tên gọi | Dấu hiệu | Tần số | Năng lượng (kW) | Vị trí |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Radyo Pilipinas 1 Manila | DZRB | 738 kHz | 50 kW | Metro Manila |
| Radyo Pilipinas 2 Manila | DZSR | 918 kHz | 50 kW | Metro Manila |
| Radyo Pilipinas Baguio | DZEQ | 999 kHz | 5 kW | Baguio |
| Radyo Pilipinas Tabuk | DZRK | 837 kHz | 5 kW | Tabuk, Kalinga |
| Radyo Pilipinas Bontoc | DWFR | 972 kHz | 5 kW | Bontoc, Mountain Province |
| Radyo Pilipinas Laoag | DWFB | 954 kHz | 5 kW | Laoag |
| Radyo Pilipinas Vigan | DWAE | 747 kHz | 5 kW | Vigan |
| Radyo Pilipinas Agoo | DZAG | 97.1 MHz | 5 kW | Agoo, La Union |
| Radyo Pilipinas Dagupan | DZMQ | 576 kHz | 10 kW | Dagupan |
| Radyo Pilipinas Tayug | DWRS | 756 kHz | 5 kW | Tayug, Pangasinan |
| Radyo Pilipinas Batanes | DWBT | 94.3 MHz | 5 kW | Basco, Batanes |
| Radyo Pilipinas Tuguegarao | DWPE | 729 kHz | 10 kW | Tuguegarao |
| Radyo Pilipinas Lucena | DWLC | 1017 kHz | 10 kW | Lucena |
| Radyo Pilipinas Palawan | DWMR | 648 kHz | 10 kW | Puerto Princesa |
| Radyo Pilipinas Naga | DWRB | 549 kHz | 10 kW | Naga |
| Radyo Pilipinas Albay | DWJS | 621 kHz | 5 kW | Legazpi, Albay |
| Radyo Pilipinas Virac | DWDF | 94.3 MHz | 5 kW | Virac, Catanduanes |
| Radyo Pilipinas Iloilo | DYLL | 585 kHz | 15 kW | Iloilo |
| Radyo Pilipinas Cebu | DYMR | 576 kHz | 15 kW | Cebu |
| Radyo Pilipinas Tacloban | DYCT | 102.3 MHz | 5 kW | Tacloban |
| Radyo Pilipinas Sogod | DYSL | 1170 kHz | 5 kW | Sogod, Southern Leyte |
| Radyo Pilipinas Calbayog | DYOG | 882 kHz | 10 kW | Calbayog |
| Radyo Pilipinas Borongan | DYES | 657 kHz | 5 kW | Borongan, Eastern Samar |
| Radyo Pilipinas Zamboanga | DXMR | 1170 kHz | 10 kW | Zamboanga |
| Radyo Pilipinas Cagayan de Oro | DXIM | 936 kHz | 10 kW | Cagayan De Oro |
| Radyo Pilipinas Gingoog | DXRG | 1242 kHz | 10 kW | Gingoog |
| Radyo Pilipinas Iligan | DXDX | 105.5 MHz | 5 kW | Iligan |
| Radyo Pilipinas Davao | DXRP | 675 kHz1 | 15 kW | Davao |
| Radyo Pilipinas Butuan | DXBN | 792 kHz | 5 kW | Butuan |
| Radyo Pilipinas Tandag | DXJS | 837 kHz | 5 kW | Tandag, Surigao del Sur |
| Radyo Pilipinas Jolo | DXSM | 1224 kHz | 5 kW | Jolo, Sulu |
| Radyo Pilipinas Tawi-Tawi | DXAS | 104.7 MHz | 1 kW | Bongao, Tawi-Tawi |
Nhà Đường
Từ nguyên

"Đường" (唐) là tên cũ của nước Tấn, một nước chư hầu thời nhà Chu nằm ở khu vực trung tâm của tỉnh Sơn Tây ngày nay. Thời Nam–Bắc triều, Lý Hổ—một trong Bát Trụ Quốc của triều Tây Ngụy—được phong là Lũng Tây quận công (隴西郡公). Sau khi mất, Lý Hổ được nhà Bắc Chu truy hiệu là Đường quốc công (唐國公), được con là Lý Bính thừa kế. Năm 582, con của Lý Bính là Lý Uyên kế thừa tước vị Đường quốc công, về sau được thăng tước là Đường vương (唐王). Sau khi Lý Uyên soán ngôi Tùy Cung Đế, ông đã sử dụng quốc hiệu là "Đường".
Lịch sử > Thành lập

Bài chi tiết: Tùy mạt Đường sơ
Triều đại của Đường Thái Tông () thường được xem là kiểu mẫu để các bậc quân vương Đông Á đời sau noi theo.
Lũng Tây Lý thị là một gia tộc thuộc tầng lớp quý tộc quân sự, cát cứ ở vùng tây bắc vào thời nhà Tùy. Họ tự xưng là dòng dõi phụ hệ của thủy tổ Đạo giáo Lão Tử, tướng Lý Quảng thời nhà Hán và Vũ Vương Lý Cảo nước Tây Lương thời Thập lục quốc. Các hoàng đế nhà Đường cũng mang dòng dõi Tiên Ti theo mẫu hệ, vì mẹ của Đường Cao Tổ, Độc Cô thị, là người Tiên Ti.
Lưu thủ Thái Nguyên Lý Uyên vốn là em họ của Tùy Dạng Đế, có thanh thế và rất giàu kinh nghiệm trận mạc. Sau thất bại trong ba lần xâm lược Cao Câu Ly đầy tốn kém của Dạng Đế, quốc lực nhà Tùy suy yếu trầm trọng, dẫn đến sự bùng nổ của hàng loạt cuộc khởi nghĩa nông dân trên khắp cả nước.  Năm 617, Lý Uyên cùng các con khởi binh tạo phản ở Thái Nguyên. Mùa đông cùng năm, sau khi chiếm được kinh đô Đại Hưng, ông lập Thái tử Dương Hựu làm hoàng đế, tôn Tùy Dạng Đế làm thái thượng hoàng, đồng thời giữ vai trò nhiếp chính cho hoàng đế bù nhìn. Ngày 18 tháng 6 năm 618, sau khi nhận được tin Dạng Đế bị Vũ Văn Hóa Cập sát hại, Lý Uyên phế Dương Hựu, tự lập làm hoàng đế, đổi quốc hiệu là "Đường".
Lý Uyên, tức Đường Cao Tổ, tại vị đến năm 626 thì bị Tần vương Lý Thế Dân ép nhường ngôi. Lý Thế Dân bắt đầu cầm quân từ năm 18 tuổi, cung kiếm, đao thương đều rất giỏi, nổi danh với nhiều trận đột kích kỵ binh hiệu quả. Trong trận Hổ Lao diễn ra vào ngày 28 tháng 5 năm 621, Lý Thế Dân đã giành chiến thắng ngay cả khi phải đối mặt với lực lượng áp đảo quân số của Đậu Kiến Đức (573–621). Ngày 2 tháng 7 năm 626, trong chính biến Huyền Vũ Môn, vì lo ngại bị ám sát, Lý Thế Dân phục kích và giết chết em trai là Lý Nguyên Cát (sinh 603) cùng huynh trưởng là Thái tử Lý Kiến Thành (sinh 589). Ngay sau đó, Đường Cao Tổ thoái vị, Lý Thế Dân lên ngôi, tức Hoàng đế Đường Thái Tông.
Bất chấp việc hạ bệ cha và giết anh em ruột đi ngược lại với quan điểm về lòng hiếu thảo của Nho giáo, Đường Thái Tông đã chứng tỏ được năng lực của bản thân, biết lắng nghe ý kiến từ những thành viên tài trí nhất trong bộ sậu của mình. Năm 628, ông cho cử hành đại lễ Phật giáo tưởng niệm thương vong chiến tranh. Một năm sau, Đường Thái Tông cho xây dựng tu viện Phật giáo tại những địa điểm từng diễn ra các trận đánh lớn để các nhà sư có thể tụng kinh siêu độ vong linh cho những người đã ngã xuống, mà trong đó có cả kẻ thù của ông.
Lịch sử > Mở rộng lãnh thổ

Sau khi ổn định tình hình trong nước, Đường Thái Tông theo đuổi chính sách bành trướng lãnh thổ. Năm 630, nhân lúc Đông Đột Quyết xảy ra nội loạn, tướng Lý Tĩnh (571–649) dẫn quân Bắc phạt, bắt sống Khả hãn Hiệt Lợi và tiêu diệt nhà nước này. Sau chiến thắng này, các bộ lạc thảo nguyên lần lượt quy phục nhà Đường, tôn Đường Thái Tông là "Thiên Khả Hãn". Trong những năm cuối đời, Thái Tông tiếp tục thực hiện các chiến dịch lớn về phía Tây nhằm vào các tiểu quốc ốc đảo nằm dọc theo Con đường tơ lụa tại Lòng chảo Tarim như Cao Xương vào năm 640, Yên Kỳ vào năm 644 và 648, và Quy Từ vào năm 648. Sau khi Thái Tông qua đời vào năm 649, Đường Cao Tông tiếp tục khuếch trương thế lực về phía Tây. Năm 657, sau khi tướng Tô Định Phương đánh bại được Khả hãn A Sử Na Hạ Lỗ, Hãn quốc Tây Đột Quyết chính thức bị Đại Đường thôn tính.
Tại khu vực Đông Bắc, Thái Tông phát động một cuộc xâm lược quy mô lớn nhằm vào Cao Câu Ly vào năm 644. Tuy giành được những thắng lợi sơ khởi song quân Đường phải rút lui do không thể xuyên thủng phòng tuyến của Uyên Cái Tô Văn (603–666). Năm 660, dưới thời Cao Tông, quân Đường với sự trợ giúp của Tân La đã thành công đánh bại Bách Tế. Tàn quân Bách Tế cầu viện đồng minh là Yamato (Nhật Bản), song liên quân hai nước này bị quân Đường và Tân La dưới sự chỉ huy của Tô Định Phương và Kim Dữu Tín (595–673) tiêu diệt trong trận Bạch Giang vào tháng 8 năm 663. Về phần Cao Câu Ly, nước này đã bị suy yếu trầm trọng bởi những xung đột nội bộ và việc để mất nhiều thành trì trọng yếu ở biên ải vào tay quân Đường trong năm 645. Năm 668, Cao Câu Ly thất thủ trước liên quân Đường – Tân La do Lý Thế Tích (594–669) chỉ huy.
Lịch sử > Võ hậu cướp ngôi

Bài chi tiết: Võ Chu
Tuy nhập cung với danh phận tài nhân thấp kém, Võ Tắc Thiên vươn lên nắm giữ quyền lực tối thượng vào năm 690 và thành lập triều đại Võ Chu tồn tại trong một thời gian ngắn. Võ hậu giành được đại quyền bằng những thủ đoạn tàn nhẫn và đầy toan tính. Một trong những thuyết âm mưu nổi tiếng nhất cho rằng chính Võ Tắc Thiên đã giết con gái và đổ lỗi cho Vương Hoàng hậu, khiến bà bị phế truất. Năm 655, Cao Tông đột quỵ, Võ hậu buông rèm nhiếp chính, đích thân xử lý quốc sự với các đại thần. Nhiều người nghi ngờ chính bà là người ra tay sát hại con ruột là Thái tử Lý Hoằng khi ông đột ngột qua đời năm 675. Nguyên nhân có thể là do ông đã dần chứng tỏ thực lực bản thân và thường xuyên ra mặt ủng hộ những chính sách mà Võ hậu phản đối. Thái tử kế tiếp, Lý Hiền, tuy cam chịu thủ phận, nhưng vẫn bị mẹ khép vào tội mưu phản và đày đến biên ải, ít lâu sau thì bị bức tử.
Năm 683, Đường Cao Tông băng hà và được nối ngôi bởi người con lớn tuổi nhất còn sống của Võ hậu là Đường Trung Tông. Trung Tông cố gắng bổ nhiệm quốc cữu làm tể tướng, nhưng đã bị Võ hậu phế truất và thay thế bởi em trai là Duệ Tông chỉ sau sáu tuần tại vị. Sự việc đã kích động một nhóm tông thất nổi dậy vào năm 684, nhưng họ bị triều đình đàn áp chỉ trong vòng hai tháng. Ngày 16 tháng 10 năm 690, Võ hậu cải nguyên niên hiệu thành Thiên Thuận, quốc hiệu thành Chu (周), chính thức lên ngôi đại thống, trở thành nữ hoàng đế đầu tiên và duy nhất trong lịch sử Trung Quốc. Đường Duệ Tông bị giáng xuống làm thái tử và bị buộc phải đổi sang họ Võ của mẹ.
Trong khoảng thời gian tại vị, về mặt đối nội, Võ Tắc Thiên tập trung phát triển kinh tế xã hội, tiến hành cải cách chữ viết, duy trì sự ổn định trong nước. Về mặt đối ngoại, bà tiến hành các cuộc chiến ở Nội Á, giành lại quyền kiểm soát lãnh thổ An Tây độ hộ phủ từng rơi vào tay người Thổ Phồn. Là một người sùng đạo, Võ Tắc Thiên khuyến khích phát triển Phật giáo, hạ lệnh trong nước tích cực xây dựng chùa chiền, tăng cường biên dịch kinh Phật. Sau 15 năm tại vị, Võ Tắc Thiên bị ép phải thoái vị vào này 22 tháng 2 năm 705 trong một cuộc chính biến cung đình. Đường Trung Tông phục vị, khôi phục quốc tính thành họ Lý và quốc hiệu "Đường" như cũ. Vài tháng sau, Võ hậu qua đời.
Trước khi lên ngôi, nhằm hợp pháp hóa quyền cai trị của mình, Võ hậu đã cho một nhóm nhà sư biên soạn Đại Vân kinh (大雲經)  ca ngợi bà là Phật Di Lặc hóa thân xuống trần gian để trở thành một vị Chuyển Luân Thánh Vương làm chủ thiên hạ, phổ độ chúng sinh. Phần lớn các cải cách của Võ Tắc Thiên đều bị những người kế nhiệm hủy bỏ sau khi bà qua đời. Tuy nhiên, có thể nói, thành tựu lớn nhất của Võ Tắc Thiên là hạn chế quyền lực của tầng lớp quý tộc Tây Bắc, tạo điều kiện cho những người đến từ các gia tộc khác hay khu vực khác của Trung Quốc có cơ hội thể hiện tiếng nói trong triều đình.
Lịch sử > Triều đại của Đường Huyền Tông

Xem thêm: Đường Huyền Tông
Dưới và sau triều đại của Võ Tắc Thiên, chốn cung đình xuất hiện nhiều nữ nhân nổi bật, bao gồm Thượng Quan Uyển Nhi (664–710), một nhà thơ, nhà văn và nội quan thân cận của Võ hậu, giữ nhiệm vụ xử lý tấu chương. Năm 706, Vi Hoàng hậu (mất 710) thuyết phục Đường Trung Tông cho phép mình cùng các chị em ruột và con gái của bà tham dự triều chính. Năm 709, bà yêu cầu hoàng đế trao cho nữ giới quyền mẹ truyền con nối (mà trước đây vốn chỉ là cha truyền con nối). Năm 710, Vi Hoàng hậu hạ độc sát hại Trung Tông, đưa Thái tử Lý Trọng Mậu mới 15 tuổi lên ngôi. Hai tuần sau, Lý Long Cơ cùng thủ hạ vào cung giết Vi Hoàng hậu, phục hồi đế vị cho cha là Duệ Tông. Tương tự như Trung Tông trước đó, Duệ Tông hoàn toàn không có thực quyền khi ông bị Thái Bình công chúa khống chế. Tình trạng nữ nhi tham chính chỉ kết thúc khi Duệ Tông truyền ngôi cho Lý Long Cơ, tức Đường Huyền Tông và âm mưu chính biến của Thái Bình công chúa bị dập tắt vào năm 712.
Nhà Đường bước vào giai đoạn đỉnh cao dưới triều đại kéo dài 44 năm của Đường Huyền Tông, một thời kỳ hoàng kim được đánh dấu bởi tỷ lệ lạm phát kinh tế thấp cùng lối sống cung đình không quá phô trương. Được xem là một nhà lãnh đạo cấp tiến và nhân từ, Huyền Tông thậm chí đã bãi bỏ án tử hình vào năm 747. Tất cả các án tử hình đều phải do đích thân hoàng đế phê chuẩn (số lượng tương đối ít, ví dụ năm 730 chỉ có tổng cộng 24 vụ hành quyết được thông qua). Huyền Tông cố gắng giữ cân bằng chính trị bằng cách bổ nhiệm các phe phái vào những vị trí trong lục bộ một cách công bằng. Là một người thấm nhuần tư tưởng Nho giáo, Thượng thư hữu thừa tướng Trương Cửu Linh (673–740) thực hiện các biện pháp nhằm giảm thiểu lạm phát và gia tăng nguồn cung tiền bằng cách duy trì sự lưu thông của tiền đúc tư nhân. Tuy nhiên, chính sách tiền tệ của nhà Đường đã thay đổi dưới nhiệm kỳ của người kế nhiệm Lý Lâm Phủ. Là một người trưởng giả, kỹ trị, ông ủng hộ sự độc quyền của triều đình đối với việc phát hành tiền đúc. Kể sau năm 737, Huyền Tông đặt sự tin tưởng vào Lý Lâm Phủ, người ủng hộ chính sách đối ngoại bành trướng và sử dụng các tướng lĩnh không phải là người Hán. Tuy nhiên, chính sách này rốt cuộc đã tạo điều kiện cho một cuộc nổi dậy quy mô lớn chống lại nhà Đường.
Lịch sử > Sụp đổ

Bên cạnh thiên tai cũng như nạn phiên trấn cát cứ, Khởi nghĩa Hoàng Sào nổ ra vào năm 874 khiến triều đình nhà Đường phải mất cả thập kỷ để đàn áp. Hai thành Trường An và Lạc Dương bị cướp phá, quốc lực nhà Đường ngày càng suy kiệt và vĩnh viễn không thể phục hồi sau cuộc nổi dậy này, tạo điều kiện cho các thế lực quân sự trỗi dậy và thay thế. Các băng đảng thổ phỉ lớn hoành hành ở các vùng nông thôn vào những năm cuối triều Đường, tổ chức buôn lậu muối bất hợp pháp, phục kích cướp bóc các đoàn thương nhân hay thậm chí là vây hãm nhiều thành trì. Trong bối cảnh nạn cướp bóc hoành hành và xung đột phe phái trong triều đình giữa hoạn quan và quan lại, các gia đình thuộc tầng lớp quý tộc, vốn tích lũy được nhiều đất đai và chức vụ, phần lớn đều mất tài sản hoặc bị cho ra rìa.
Vào hai thập kỷ cuối cùng của nhà Đường, sự sụp đổ từ từ của chính quyền trung ương dẫn đến sự trỗi dậy của hai nhân vật quân sự hùng mạnh đối địch nhau, tranh giành quyền kiểm soát miền Bắc Trung Quốc, là Chu Ôn và Lý Khắc Dụng. Quân đội nhà Đường đánh bại Hoàng Sào với sự giúp đỡ từ bộ tộc Sa Đà dân tộc Đột Quyết ở Sơn Tây. Với những chiến công của mình, Lý Khắc Dụng được phong làm tiết độ sứ, tước vị Tấn Vương và được ban quốc tính. Chu Ôn vốn là một tay buôn lậu muối, sau trở thành một tướng lĩnh trong đội quân nổi dậy của Hoàng Sào, nhưng đã quy thuận triều đình. Nhờ có công trong cuộc chiến chống Hoàng Sào, Chu Ôn được ban tên "Toàn Trung" và được bổ nhiệm làm Tuyên Vũ tiết độ sứ.
Năm 901, từ cơ sở quyền lực tại thành Đại Lương (Khai Phong ngày nay), Chu Toàn Trung giành quyền kiểm soát kinh đô Trường An, khống chế thiên tử. Năm 903, ông ép Đường Chiêu Tông phải dời đô đến Lạc Dương, chuẩn bị cho âm mưu soán vị. Năm 904, ông sát hại Đường Chiêu Tông, tôn hoàng tử Lý Chúc mới 12 tuổi làm hoàng đế mới, tức Đường Ai Đế. Để ngăn ngừa sự phản kháng, trong hai năm 905 và 906, Chu Toàn Trung sát hại toàn bộ anh em cũng như mẹ của Đường Ai Đế là Hà Thái hậu và hàng chục quan lại trong triều. Năm 907, Chu Toàn Trung soán ngôi nhà Đường, thành lập nhà Hậu Lương, mở đầu thời kỳ Ngũ đại Thập quốc. Năm 908, Chu Toàn Trung hạ độc giết Đường Ai Đế.
Đại kình địch của Chu Toàn Trung là Lý Khắc Dụng qua đời vào năm 908, nhưng vì lòng trung thành với nhà Đường, ông không bao giờ xưng đế. Con trai của ông là Lý Tồn Úc (tức Hậu Đường Trang Tông) thừa hưởng tước vị Tấn vương và chức vụ Hà Đông tiết độ sứ của cha, tiếp tục cuộc chiến trường kỳ chống lại Hậu Lương. Năm 923, Lý Tồn Úc xưng đế, khôi phục quốc hiệu "Đường". Cuối năm đó, ông tiêu diệt nhà Hậu Lương, thống nhất miền Bắc Trung Quốc. Miền Nam Trung Quốc sẽ vẫn bị chia cắt thành nhiều vương quốc nhỏ khác nhau cho đến khi phần lớn Trung Quốc được thống nhất dưới thời nhà Tống (960–1279). Giai đoạn này cũng chứng kiến sự trỗi dậy của nhà Liêu của người Khiết Đan, trở thành thế lực kiểm soát khu vực Đông Bắc Trung Quốc và Mãn Châu. Mặc dù thủ lĩnh người Khiết Đan là Gia Luật A Bảo Cơ từng liên minh cùng Lý Khắc Dụng để chống Chu Toàn Trung, nhưng chính nhà Liêu cuối cùng đã hỗ trợ một thủ lĩnh Sa Đà khác là Thạch Kính Đường lật đổ Hậu Đường và thành lập nhà Hậu Tấn vào năm 936.
Hành chính và chính trị

Bài chi tiết: Hành chính thời nhà Đường
Hành chính và chính trị > Luật pháp và thể chế chính trị

Sau khi lên ngôi, Đường Thái Tông thực hiện nhiều cải cách nhằm giải quyết các vấn đề nội bộ từng là mối họa của các triều đại trước đó. Ông tham khảo luật cũ triều Tùy để san định bộ pháp điển mới, gọi là Đường luật (唐律), trở thành cơ sở cho hệ thống luật pháp của các triều đại sau này và các nước lân bang như Việt Nam, Nhật Bản và Triều Tiên. Bộ Đường luật sớm nhất còn tồn tại đến ngày nay, "Vĩnh Huy luật sớ", ban hành vào năm 653, gồm 12 quyển chia thành 500 điều, quy định các tội danh và hình phạt khác nhau, với thứ tự khung hình phạt từ nhẹ nhất đến nặng nhất là "si hình" (đánh roi), "trượng hình" (đánh trượng), "lưu hình" (đày), "đồ hình" (lao động khổ sai) và "tử hình" (giết).
Luật nhà Đường nhìn chung tuy khoan dung hơn luật pháp các triều đại trước, song vẫn phản ánh sự phân biệt đẳng cấp và giai cấp, ví dụ nếu tôi tớ giết chủ hoặc cháu giết chú, hình phạt sẽ khác với chủ giết tớ, hoặc chú giết cháu. Tóm lại, nếu một người nằm trong diện "bát nghị" phạm tội, chỉ cần không phạm phải một trong thập ác, đều có thể được giảm nhẹ hoặc miễn chịu hình phạt. Luật pháp nhà Đường là cơ sở hình thành và phát triển của hệ thống pháp luật Trung Hoa sau này. Hình thức và nội dung cơ bản của Đường luật tuy phần lớn được giữ nguyên trong pháp điển các triều đại sau này, song một số chỗ đã được sửa chữa và san định, chẳng hạn như những cải thiện về quyền sở hữu tài sản của phụ nữ trong luật lệ nhà Tống.
Nhà Đường kế thừa thể chế chính trị nhà Tùy, áp dụng quan chế Tam tỉnh Lục bộ. Tam tỉnh là Trung thư tỉnh, Môn hạ tỉnh và Thượng thư tỉnh, có nhiệm vụ biên soạn, xét duyệt và quán triệt chấp hành các chính lệnh, chính sách trung ương. Lục bộ trực thuộc Thượng thư tỉnh, bao gồm Lại bộ, Hộ bộ, Lễ bộ, Binh bộ, Hình bộ, Công bộ, có vai trò thi hành các chính sách, song mỗi bộ đều được giao những nhiệm vụ khác nhau. Hệ thống Tam tỉnh tuy không duy trì lâu dài sau khi nhà Đường chấm dứt, song hệ thống Lục bộ vẫn tiếp tục tồn tại đến khi chế độ quân chủ Trung Quốc sụp đổ vào năm 1912.
Tuy các vị hoàng đế sáng lập nhà Đường luôn muốn tái hiện lại sự vinh quang của nhà Hán (202 TCN–220), song tổ chức hành chính nhà Đường về cơ bản mô phỏng hệ thống cũ thời Nam–Bắc triều. Về mặt quân sự, nhà Đường duy trì chế độ Phủ binh của nhà Bắc Chu (thế kỷ thứ 6), binh lính khi thì đóng quân ở Trường An hoặc nơi biên ải, khi thì về địa phương canh tác ruộng đất. Nhà Đường kế thừa chế độ Quân điền từ triều Bắc Ngụy (386–534), song có nhiều cải tiến.