Azerbaycan ulusal basını
Tarihi > 20. Yüzyılın Başında Azerbaycan Medyası

20. yüzyılda ise Azerbaycan dilinde çıkan ilk gazete, Mehmed Ağa Şahtahtinski'nin 1903 yılında Tiflis'te yayımladığı toplumsal-siyasi, ekonomik, bilimsel, edebi "Şarki-rus" gazetesi olmuştur. Gazetenin Azerbaycan'da toplumsal düşünce tarihinin gelişiminde özel bir yeri olmuştur. Gazetede seküler bilimler, ana dili, kadın özgürlüğü ile ilgili ilerici düşünceler yer buluyordu. "Şarki-rus" gazetesi Celil Memmedguluzade, Mirza Alekber Sabir, Abbas Sıhhat, Ömer Faik Nemanzade, Hüseyin Cavid, Memmed Said Ordubadi, Eligulu Qemkusar, Eli Nezmi gibi büyük aydınları etrafında toplamayı başarmıştı. Gazetenin en büyük hizmetlerinden biri de Celil Memmedguluzade'yi bir gazeteci olarak ortaya çıkarması oldu. O, medyada demokratik akımın yerleşmesinde önemli rol oynayan profesyonel bir editör olarak bu gazetede yetişmiştir.
Çar hükümetinin Ekim beyannamesinden sonra ülkenin her tarafına yayılan medya, buluttan sıyrılıp çıkan yıldızlar gibi parlamaya başlamıştı. O dönemde Azerbaycan aydınları arasında siyasi-toplumsal düşüncenin yönünü, ideolojik mücadeleleri belirlemek, bunların ne kadar çelişkili, karmaşık koşullarda sürdüğünü bilmek için 1917 yılına kadar çıkan, kapanan ve yeniden çıkan, adını, adresini, hatta yolunu değiştiren çeşitli gazete ve dergileri gözden geçirmek yeterlidir. Bakü'de "Kaspi" matbaasının yanı sıra Tiflis'te ve Gence'de küçük matbaalar ortaya çıkmıştı. Özellikle Orucov kardeşlerinin bu alandaki faaliyetleri sonucu matbaalar genişliyor, gerek gazete, dergi ve gerekse kitap yayımı için büyük imkanlar sağlanıyordu. Şuşa, Nahçivan gibi şehirlerde de zayıf, sınırlı imkanlarla olsa da matbaa binaları kuruluyordu.
"Tekâmül" dergisi, ilk sayısını Mehmed Hadi'nin "El Feryadı" adlı özgürlükçü şiiriyle başlatır. Şair, milletin saadetini özgürlükte görmektedir. Ancak "Tekâmül" uzun süre devam edememiştir. 1907 yılında yerine "Yoldaş" yayımlanmış, o da kısa sürede kapanmıştır. Bu dönemde çeşitli dünya görüşlerini temsil eden gazete ve dergiler yayımlanmış ve hızla birbirinin yerini almıştır. Bunlar arasında "Molla Nasreddin", "Davet-Koç", "Bakinski Raboçi", "Debistan", "Hilal", "Tereggi", "Tuti", "Kelniyyet", "Babayi- Emir" gibi yayınlar yer almaktadır.
Gazeteler arasında nispeten sürekli demokratik bir çizgi Haşım Bey Vezirov'un yayımladığı "Taze Hayat" (1907–1908), "İttifak" (1908–1909), "Seda" (1909–1911), "Sedayi-Vatan" (1911–1912), "Sedayi-Hakk", "Sedayi-Kafkas" (1915–1916) gazetelerinde görülmektedir.
"Mezeli" dergisi, "Molla Nasreddin"den sonra basın tarihinde en mizahi dergidir. Burada günün siyasi hayatı keskin bir kalemle yansıtılmıştır. "Mezeli" sadece genel meselelerle değil, ülkenin iç durumu ve şehir hayatıyla da ilgilenmiştir. Bu dergide, eski kafalılar, cahiller, eğitim ve kültür düşmanları, rüşvetçiler ve sahte din adamları şiddetle eleştirilmiştir. "Mezeli"de Ali Nazmi, Memmed Said Ordubadi, Aliağa Vahid, Cenneti gibi güçlü kalem sahipleri yer almıştır.
"Debistan" (1906–1907), "Rehber" (1906), "Mekteb" (1911–1917) ise eğitim ve okul meselelerinden bahseden pedagojik dergilerdir. Burada sade dille şiirler, hikâyeler, masallar ve atasözleri yayımlanmıştır. Süleyman Sani Ahundov'un "Korkulu Nağıllar"ı ve bir dizi yazarın (Abdulla Şaik, M. A. Aliyev, A. M. Mustafayev ve diğerleri) yazdığı "Gülmeli Nağıllar" bu yayınların en faydalı yazılarındandır.
"Şarki-rus" gazetesi etrafında oluşan yaratıcı ekip, Azerbaycan basınının gelişiminde yeni bir dönemin başlaması için zemin oluşturmuştur. Celil Memmedguluzade'nin inisiyatifi, editörlüğü ve yayıncılığı ile 1906 yılı 7 Nisan'da Tiflis'te haftalık illüstrasyonlu ilk Azerbaycan satirik dergisi "Molla Nəsreddin" yayımlanmıştır. "Molla Nasreddin" dergisi 1906-1917 yıllarında Tiflis'te, 1921'de Tebriz'de, 1922-1931 yıllarında Bakü'de yayımlanmıştır. 748 sayısı (340'ı Tiflis'te, 8'i Tebriz'de, 400'ü Bakü'de) çıkmıştır.