Che Guevara
İlk siyasi faaliyetler > Guatemala aktivistliği

Ana madde: 1954 Guatemala Darbesi
Ernesto Guevara, Guatemala'da dokuz aydan biraz fazla kaldı. Guevara 7 Temmuz 1953'te bu kez Bolivya, Peru, Ekvador, Panama, Kosta Rika, Nikaragua, Honduras ve El Salvador'a gitmek üzere yeniden yola çıktı. Guevara, Guatemala'ya gitmeden önce 10 Aralık 1953'te San José, Kosta Rika'dan teyzesi Beatriz'e bir haber gönderdi. Mektupta Guevara, United Fruit Company'nin hâkimiyet alanından geçtiğinden ve bu yolculuğun onu şirketin kapitalist sisteminin ortalama vatandaş için dezavantajlı olduğuna ikna ettiğini belirtiyordu. Daha muhafazakâr akrabalarını korkutmak için saldırgan bir ton benimsemişti ve mektup Guevara'nın o zamanlar ölmüş olan Joseph Stalin'in bir resmi üzerine bu "ahtapotlar yok edilene kadar" dinlenmeyeceğine dair yemin etmesiyle sona eriyordu. Aynı ayın ilerleyen günlerinde Guevara, Başkan Jacobo Árbenz'in toprak reformu ve diğer girişimler yoluyla latifundia tarım sistemini sona erdirmeye çalışan demokratik olarak seçilmiş bir hükûmetin başında bulunduğu Guatemala'ya vardı. Bunu başarmak için Başkan Árbenz, büyük arazi işletmelerinin ekilmeyen tüm kısımlarına el konulacağı ve topraksız köylülere yeniden dağıtılacağı büyük bir toprak reformu programını yürürlüğe koymuştu. En büyük toprak sahibi ve reformlardan en çok etkilenen, Árbenz hükûmetinin 225.000 dönümden (91.000 hektar) fazla ekilmemiş araziyi aldığı United Fruit Company'ydi. Ülkenin gittiği yönden memnun olan Guevara, "kendini mükemmelleştirmek ve gerçek bir devrimci olmak için ne gerekiyorsa yapmak" için Guatemala'da ev yapmaya karar verdi.
Guevara Guatemala City'de, sol eğilimli Alianza Popular Revolucionaria Americana'nın (APRA) bir üyesi olarak siyasi açıdan iyi bağlantıları olan Perulu bir ekonomist olan Hilda Gadea Acosta'yı aradı. Guevara'yı Árbenz hükûmetindeki bir dizi üst düzey yetkiliyle tanıştırdı. Daha sonra 26 Temmuz 1953'te Santiago de Cuba'daki Moncada Kışlası'na düzenlenen saldırı aracılığıyla Fidel Castro'ya bağlı bir grup Kübalı sürgünle temas kurdu. Bu dönemde, Arjantin'de kullanılan che ifadesini (çok amaçlı bir söylem ifadesi) sıkça kullanması nedeniyle ünlü lakabını edindi. Guatemala'da geçirdiği süre boyunca Guevara diğer Orta Amerikalı sürgünler tarafından misafir edildi; bunlardan biri olan Helena Leiva de Holst ona yemek ve kalacak yer sağladı, Rusya ve Çin'de Marksizm üzerine çalışmak için yaptığı seyahatleri anlattı ve Guevara ona "Invitación al camino" adlı bir şiir ithaf etti.
Mayıs 1954'te piyade ve hafif topçu silahları taşıyan bir gemi komünist, Çekoslovakya tarafından Árbenz hükûmeti için gönderildi ve Puerto Barrios'a ulaştı. Sonuç olarak, 1953'ten beri Başkan Dwight D. Eisenhower tarafından "PBSuccess" kod adlı çok yönlü CIA operasyonuyla Árbenz'i iktidardan uzaklaştırmakla görevlendirilen Amerika Birleşik Devletleri hükûmeti, Guatemala'yı radyo ve havadan atılan broşürlerle Árbenz karşıtı propagandaya boğarak karşılık verdi ve kayıtsız uçaklar kullanarak bombalama saldırılarına başladı. Amerika Birleşik Devletleri ayrıca Árbenz hükûmetini ortadan kaldırmaya yardımcı olmak için Carlos Castillo Armas liderliğindeki birkaç yüz Árbenz karşıtı Guatemalalı mülteci ve paralı askerden oluşan bir silahlı güce sponsor oldu. 27 Haziran'da Árbenz istifa etmeyi tercih etti. Bu, Armas ve CIA destekli güçlerinin Guatemala şehrine girmesine ve 7 Temmuz'da Armas'ı başkan seçen bir askerî cunta kurmasına olanak sağladı. Armas rejimi daha sonra şüpheli komünistleri toplayıp idam ederek, daha önce gelişen işçi sendikalarını ezerek ve önceki tarım reformlarını tersine çevirerek iktidarı sağlamlaştırdı.
Guevara, Árbenz adına savaşmaya hevesliydi ve bu amaçla komünist gençler tarafından örgütlenen silahlı bir milise katıldı. Ancak bu grubun eylemsizliği karşısında hayal kırıklığına uğrayan Guevara kısa süre sonra tıbbi görevlerine geri döndü. Darbenin ardından tekrar savaşmak için gönüllü oldu, ancak kısa süre sonra Árbenz Meksika elçiliğine sığındı ve yabancı destekçilerine ülkeyi terk etmelerini söyledi. Guevara'nın defalarca yaptığı direniş çağrıları darbe destekçileri tarafından not edildi ve öldürülmek üzere belirlendi. Gadea tutuklandıktan sonra Guevara Arjantin konsolosluğunda koruma istedi ve birkaç hafta sonra güvenli geçiş izni alıp Meksika'ya gidene kadar burada kaldı.
Árbenz hükûmetinin devrilmesi ve sağcı Armas diktatörlüğünün kurulması, Guevara'nın ABD'yi Latin Amerika ve diğer gelişmekte olan ülkelere özgü sosyoekonomik eşitsizliği gidermeye çalışan her hükûmete karşı çıkan ve yok etmeye çalışan emperyalist bir güç olarak görmesini pekiştirdi:
Son Latin Amerika devrimci demokrasisi -Jacobo Árbenz'in demokrasisi- ABD'nin soğukkanlı ve önceden planlanmış saldırganlığı sonucunda başarısızlığa uğradı. Görünürdeki lideri, nadir bir tesadüf eseri aynı zamanda United Fruit Company'nin hissedarı ve avukatı olan Dışişleri Bakanı John Foster Dulles'tı.
Guevara'nın, silahlı mücadele yoluyla elde edilen ve silahlı bir halk tarafından savunulan Marksizmin bu koşulları düzeltmenin tek yolu olduğuna dair inancı güçlendi. Gadea daha sonra şunu yazmıştır: "Onu silahlı mücadelenin ve emperyalizme karşı inisiyatif almanın gerekliliğine nihayet ikna eden Guatemala oldu. Oradan ayrıldığında bundan emindi."