Meta fetişizmi
Gelişim

Meta fetişizmi teorisi (Almanca: Warenfetischismus), Karl Marx'ın dinsel hurafeleri analiz ederken ve politik ekonomistlerin inançlarını eleştirirken kullandığı fetişler ve fetişizm ifadelerinden kaynaklanmaktadır. Marx, "fetişizm" kavramını, dinin kökenine ilişkin materyalist bir teori öneren Charles de Brosses'un 1760 tarihli Fetiş Tanrılar Kültü adlı eserinden ödünç almıştır. Ayrıca, 1840'larda, Auguste Comte'un fetişizm hakkındaki felsefi tartışması ve Ludwig Feuerbach'ın dinin psikolojik yorumu da Marx'ın meta fetişizminin gelişimini etkiledi.
Marx'ın fetişizmden ilk kez bahsetmesi, 1842'de, Almanya'yı dini gerekçelerle savunan Karl Heinrich Hermes'in bir gazete makalesine verdiği yanıtta ortaya çıktı. Hermes, fetişizmi dinin en kaba biçimi olarak gören Alman filozof Hegel ile aynı fikirdeydi. Marx bu argümanı ve Hermes'in dini, insanı "duyusal iştahların üstüne" çıkaran şey olarak tanımlamasını reddetti. Bunun yerine Marx, fetişizmin "duyusal iştahların dini" olduğunu ve iştahların fantezisinin, fetiş tapanını, cansız bir nesnenin tapanının arzularını tatmin etmek için doğal karakterini teslim edeceğine inandırdığını söyledi. Bu nedenle fetiş tapanının kaba iştahı, hizmet etmeyi bıraktığında fetişi parçalar.
Fetişizmden bir sonraki söz, 1842'de Rheinische Zeitung gazetesinin "Odun Hırsızlığı Yasası Üzerine Tartışmalar" hakkındaki makalesindeydi; burada Marx, İspanyolların altın fetişizminden ve Almanların odunu bir meta olarak fetişizminden bahsediyordu:
Küba vahşileri altını İspanyolların bir fetişi olarak görüyorlardı. Onun şerefine bir şölen kutluyorlardı, etrafında bir daire oluşturup şarkı söylüyorlardı ve sonra onu denize atıyorlardı. Küba vahşileri Ren Eyalet Meclisi oturumunda hazır bulunmuş olsalardı, odunu Renlilerin fetişi olarak görmezler miydi? Ancak daha sonraki bir oturum onlara hayvanlara tapınmanın bu fetişizmle bağlantılı olduğunu öğretecekti ve insanları kurtarmak için tavşanları denize atacaklardı.
Marx, 1844 Ekonomik ve Felsefi El Yazmaları'nda Avrupa'nın kıymetli maden para fetişinden söz ediyordu:
Değerli metallerin şehvetli parıltısıyla hâlâ gözleri kamaşmış olan ve bu nedenle hâlâ metal paranın fetişistleri olan uluslar, henüz tam anlamıyla gelişmiş para ulusları değildir. Fransa ile İngiltere arasındaki zıtlığa dikkat edin. Teorik bilmecelerin çözümünün ne ölçüde pratiğin bir görevi olduğu ve pratik aracılığıyla gerçekleştiği, gerçek pratiğin ne ölçüde gerçek ve pozitif bir teorinin koşulu olduğu, örneğin fetişizmde gösterilir. Fetiş tapanının duyusal bilinci Yunanlınınkinden farklıdır, çünkü onun duyusal varoluşu farklıdır. Duyu ve tin arasındaki soyut düşmanlık, insanın doğaya olan duygusu, insanın doğa duygusu ve dolayısıyla insanın doğal duygusu henüz insanın kendi emeği tarafından üretilmediği sürece gereklidir.
Etnolojik not defterlerinde, John Lubbock'un Uygarlığın Kökeni ve İnsanın İlkel Durumu: Vahşilerin Zihinsel ve Toplumsal Koşulları (1870) adlı eserinin arkeolojik raporlaması üzerine yorumlarda bulundu. Politik Ekonominin Eleştirisinin Ana Hatları'nda (Grundrisse, 1859), Fransız ekonomist Frédéric Bastiat'nın liberal argümanlarını eleştirdi; ve fetişler ve fetişizm hakkında Marx şunları söyledi:
Gerçek tarihte, ücretli emek köleliğin ve serfliğin çözülmesinden -ya da Doğu ve Slav halklarında olduğu gibi, komünal mülkiyetin çöküşünden- doğar ve uygun, çığır açan biçimiyle, lonca ekonomisinin, malikaneler sisteminin, emeğin ve ayni gelirin, kırsal yan uğraş olarak yürütülen sanayinin, küçük ölçekli feodal tarımın vb. gerilemesi ve çöküşünden emeğin tüm toplumsal varlığını ele geçiren biçimdir. Tüm bu gerçek tarihsel geçişlerde, ücretli emek, emeğin her yönden, gelirinde, içeriğinde, konumunda, kapsamında vb. sabitlendiği ilişkilerin çözülmesi, yok edilmesi olarak ortaya çıkar. Dolayısıyla, emeğin istikrarının ve karşılığının olumsuzlanması olarak ortaya çıkar. Afrikalının fetişinden Voltaire'in "Yüce Varlık"ına ya da Kuzey Amerikalı bir vahşinin av takımından İngiltere Merkez Bankası'nın sermayesine doğrudan geçiş, Bastiat'nın balıkçısından ücretli işçiye geçiş kadar tarihe aykırı değildir.
Ekonomi Politiğin Eleştirisine Katkı (1859) adlı eserinde Marx, John Ramsay McCulloch'un Politik Ekonominin Doğuşu, İlerlemesi, Tuhaf Nesneleri ve Önemi Üzerine Bir Söylem (1825) adlı eserine atıfta bulunarak, "Doğal halinde madde... her zaman değerden yoksundur" demiş ve Marx da buna katılarak, "Bu, McCulloch'un bile, 'maddi' ve benzeri yarım düzine önemsiz şeyin değer unsurları olduğunu iddia eden Alman 'düşünürlerinin' fetişizminin ne kadar üstünde olduğunu gösteriyor" demiştir.
Ayrıca, Kapital: Politik Ekonominin Eleştirisi, Cilt 1 (1867) adlı eserin eki olan "Üretim Sürecinin Doğrudan Sonuçları" (yaklaşık 1864) adlı el yazmasında Marx şöyle demiştir:
... kapitalist üretim sürecinde, sermayenin üretim araçları ve sermaye olarak tanımlanan nesneler olarak var olduğu bir kullanım değerlerinin çözülmez kaynaşması buluruz, oysa gerçekte karşı karşıya olduğumuz şey belirli bir toplumsal üretim ilişkisidir. Sonuç olarak, bu üretim biçimine yerleştirilen ürün, onunla uğraşmak zorunda olanlar tarafından meta ile eşitlenir. Politik ekonomistlerin fetişizminin temelini oluşturan şey budur.
Dolayısıyla Karl Marx, ekonomik ve etnolojik çalışmalardan türetilen fetiş ve fetişizm kavramlarını, meta fetişizmi teorisinin geliştirilmesine uyguladı; bu teoride, ekonomik bir soyutlama (değer) psikolojik olarak bir nesneye dönüştürülür (şeyleştirilir), insanlar bu nesnenin kendi başına içsel bir değere sahip olduğuna inanmayı seçerler.
Meta fetişizmi, Marksist teorinin en özgün kavramlaştırmalarından birisidir. Bu kavram Kapital'de açık bir şekilde kullanılır ve belirgin olarak tanımlanır. "Metaların fetişizmi ve Bunun Sırrı" başlıklı bölümde, hem metanın fetişist karakterinin doğası, hem de bunun neden açıkça görünür olmadığı anlatılır. Bu bölüm, Kapital'de çok uzun olmayan ama çarpıcı ve etkileyici bir bölümdür.
"İlk bakışta bir meta", der Marks bu bölümün başında, "çok önemsiz ve kolayca anlaşılır bir şey gibi gelir. Oysa metanın tahlili, aslında onun metafizik incelikler ve teolojik süslerle dolu pek garip bir şey olduğunu göstermiştir". Devamında konu, metanın niteliğindeki kullanım değeri ve değişim değeri şeklinde ortaya konulan ayrım temelinde irdelenir ve açıklanır. Çünkü ürünün kullanım değeri açısından bir sorun yoktur, sorun ya da fetişistik nitelik değişim değeriyle birlikte belirmektedir. Şöyle belirtir Marks:
Bu kavramın Marksist teori içinde de özgül bir yeri vardır. Birçok farklı Marksizm anlayışı Meta fetişizminden farklı değerlendirmeler ortaya koyar. Meta fetişizmi, en genel anlamda, kapitalist pazar sistemi içinde, toplumsal ilişkilerin maddi yapısal ögelerini gösterir. Belli bir şekilde ekonomik, sosyal ve düşünsel/kültürel içerimleri olan bir kavramdır bu. Öyle ki, metaların fetişist nitelikleri sonucunda, insanlar bir yanılsama ortamında yaşamakta, kendilerine ve kendi gerçekliklerine yabancılaşmaktadırlar. Böylece Meta fetişizmi kavramı İdeoloji teorisi, toplum teorisi, ekonomo-politik teorisi ve benzeri alanların merkezi bir kavramı durumundadır.
Metaların Fetişizmi ve Bunun Sırrı. Metanın kullanım ve değişim değeri bakımından incelenmesini takiben; Karl Marks: Kapital, Cilt: I 2 Eylül 2006 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
Sahibini ve akrabalarını doğal dünyada koruyan doğaüstü güçlere sahip Güney Afrika fetiş heykelciği (yaklaşık 1900)
Bir siyasi poster, refahın temeli olarak altın sikkeyi gösteriyor (yaklaşık 1896)