Çiçek hastalığı
Korunma

Ana madde: Çiçek aşısı
Çiçek hastalığını önlemek için kullanılan en eski yöntem variola minör virüsü ile inokülasyondur (bu yöntem daha sonra olası karışıklığı önlemek için çiçek aşısının kullanılmaya başlanmasından sonra variolasyon olarak anılmaya başlanmıştır) ve muhtemelen bu uygulama Avrupa'ya gelmeden çok önce Hindistan, Afrika ve Çin'de uygulanmıştır.
İnokülasyonun Hindistan'da ortaya çıktığı fikrine karşı çıkılmıştır çünkü eski Sanskrit tıp metinlerinin çok azında inokülasyon süreci anlatılmaktadır. Çin'de çiçek hastalığına karşı inokülasyon yapıldığına dair kayıtlar 10. yüzyılın sonlarına kadar gitmektedir ve bu işlem 16. yüzyılda Ming Hanedanı döneminde yaygın olarak uygulanmıştır.
Eğer başarılı olursa, inokülasyon çiçek hastalığına karşı kalıcı bir bağışıklık sağlıyordu. Kişi variola virüsü ile enfekte olduğu için ciddi bir enfeksiyon ortaya çıkabilir ve kişi çiçek hastalığını başkalarına bulaştırabilirdi. Variolasyonun ölüm oranı yüzde 0,5-2'ydi ve bu oran hastalığın yüzde 20-30'luk ölüm oranından çok daha düşüktü.
Çin'deki inokülasyon uygulamasına ilişkin iki rapor 1700 yılında Londra'daki Royal Society'ye ulaştı; biri Çin'de görev yapan East India Company'nin bir çalışanından rapor alan Dr. Martin Lister tarafından, diğeri ise Clopton Havers tarafından.
Mary Wortley Montagu, Osmanlı İmparatorluğu'nda kaldığı süre boyunca çiçek inokülasyonunu gözlemlemiş, mektuplarında bu uygulamayla ilgili ayrıntılı bilgiler yazmış ve 1718'de ülkesine döndüğünde İngiltere'de bu uygulamayı coşkuyla desteklemiştir.
Voltaire'e (1742) göre Türkler inokülasyon uygulamasını komşu Çerkesya'dan almışlardır. Voltaire, Çerkeslerin bu tekniği nereden aldıkları konusunda spekülasyon yapmaz, ancak Çinlilerin "bu yüzyıldır" uyguladıklarını bildirir.
1721 yılında Cotton Mather ve meslektaşları Boston'da yüzlerce kişiyi inoküle ederek tartışmalara yol açmıştır. Dr. Thomas Dimsdale, 1767 yılında The present method of inoculating for the small-pox adlı kitabını yayınladıktan sonra Rusya İmparatoriçesi Büyük Katerina ve oğlu Grandük Pavel'i inoküle etmek üzere Rusya'ya davet edilmiş ve 1768 yılında bunu başarıyla gerçekleştirmiştir.
1796'da İngiltere'nin kırsal kesimindeki Berkeley, Gloucestershire'da bir doktor olan Edward Jenner, çiçek hastalığına karşı bağışıklığın, bir kişiye inek çiçeği lezyonundan alınan materyalin inoküle üretilebileceğini keşfetti. İnek çiçeği, variola ile aynı aileden bir poxvirüstür. Jenner, inokülasyon için kullanılan materyale Latince inek anlamına gelen vacca kökünden gelen vaccine (Türkçe: Aşı) adını verdi.
Prosedür variolasyondan çok daha güvenliydi ve çiçek hastalığı bulaşma riski içermiyordu. Çiçek hastalığını önlemek için aşılama kısa sürede tüm dünyada uygulanmaya başlandı. 19. yüzyılda çiçek aşısı için kullanılan sığır çiçeği virüsünün yerini vaccinia virüsü aldı. Vaccinia, sığır çiçeği ve variola virüsü ile aynı ailedendir ancak genetik olarak her ikisinden de farklıdır.
Çiçek aşısının mevcut formülasyonu, bulaşıcı vaccinia virüsünün canlı bir virüs preparatıdır. Aşı, aşı solüsyonuna batırılan çatallı (iki uçlu) bir iğne kullanılarak yapılır. İğne cilde (genellikle üst kola) birkaç saniye içinde birkaç kez batırmak için kullanılır. Başarılı olursa, aşı yerinde üç veya dört gün içinde kırmızı ve kaşıntılı bir şişlik oluşur. İlk hafta içinde bu şişlik büyük bir kabarcığa dönüşür ("Jennerian vezikülü" olarak adlandırılır) ve içi irinle dolup akmaya başlar. İkinci hafta boyunca kabarcık kurumaya başlar ve bir kabuk oluşur. Kabuk üçüncü haftada küçük bir yara izi bırakarak düşer.
Aşinia aşısı tarafından indüklenen antikorlar maymun çiçeği, inek çiçeği ve variola (çiçek) virüsleri gibi diğer ortopoxvirüsler için çapraz koruyucudur. Nötralize edici antikorlar ilk kez aşılamadan 10 gün sonra ve yeniden aşılamadan yedi gün sonra tespit edilebilir. Tarihsel olarak aşı, aşılananların yüzde 95'inde çiçek hastalığı enfeksiyonunu önlemede etkili olmuştur.
Çiçek aşısı, üç ila beş yıl boyunca yüksek düzeyde bağışıklık ve sonrasında azalan bağışıklık sağlar. Bir kişi daha sonra tekrar aşılanırsa, bağışıklık daha da uzun sürer. 1950'lerde ve 1960'larda Avrupa'da çiçek hastalığı vakaları üzerinde yapılan çalışmalar, hastalığa yakalanmadan 10 yıldan daha kısa bir süre önce aşılanmış kişiler arasında ölüm oranının yüzde 1,3; 11 ila 20 yıl önce aşılanmış kişiler arasında yüzde 7 ve enfeksiyondan 20 veya daha fazla yıl önce aşılanmış kişiler arasında yüzde 11 olduğunu göstermiştir. Buna karşın, aşılanmamış kişilerin yüzde 52'si ölmüştür.
Çiçek aşısı ile ilişkili yan etkiler ve riskler vardır. Geçmişte, ilk kez aşılanan 1.000 kişiden yaklaşık 1'i, aşı yerinde toksik veya alerjik reaksiyon (eritema multiforme), aşı virüsünün vücudun diğer bölgelerine yayılması ve diğer bireylere yayılması gibi ciddi ancak yaşamı tehdit etmeyen reaksiyonlar yaşamıştır. İlk kez aşılanan her 1 milyon kişiden 14 ila 500'ünde potansiyel olarak yaşamı tehdit eden reaksiyonlar meydana gelmiştir. Geçmiş deneyimlere dayanarak, aşı olan 1 milyon kişide 1 veya 2 kişinin (yüzde 0,000198), çoğunlukla aşı sonrası ensefalit veya aşı bölgesinde şiddetli nekroz (progresif vaccinia olarak adlandırılır) sonucu ölebileceği tahmin edilmektedir.
Bu riskler göz önüne alındığında, çiçek hastalığı etkin bir şekilde ortadan kaldırıldıkça ve doğal olarak ortaya çıkan vakaların sayısı aşı kaynaklı hastalık ve ölümlerin sayısının altına düştükçe, rutin çocukluk aşılaması 1972'de Amerika Birleşik Devletleri'nde durduruldu ve 1970'lerin başında çoğu Avrupa ülkesinde terk edildi. Sağlık çalışanlarının rutin aşılanmasına ABD'de 1976'da, askerlerin aşılanmasına ise 1990'da son verilmiştir (ancak Orta Doğu ve Kore'ye giden askerî personele hala aşı yapılmaktadır). 1986 yılına gelindiğinde rutin aşılama tüm ülkelerde durdurulmuştur. Artık öncelikle mesleki maruziyet riski taşıyan laboratuvar çalışanları için önerilmektedir. Bununla birlikte, variola virüsünün biyolojik bir silah olarak kullanılma olasılığı, yeni aşıların geliştirilmesine olan ilgiyi yeniden canlandırmıştır. Çiçek aşısı aynı zamanda maymun çiçeğinin önlenmesinde de etkilidir ve bu nedenle uygulanmaktadır.