Nihilizm
Tarih > Nietzsche

Nihilizm genellikle, Batı kültürünün yaygın bir fenomeni olarak nihilizme ayrıntılı bir teşhis koyan Alman filozof Friedrich Nietzsche ile ilişkilendirilir. Kavram Nietzsche'nin çalışmalarında sıkça yer alsa da, Nietzsche bu terimi farklı anlamlar ve çağrışımlarla çeşitli şekillerde kullanmıştır.
Nietzsche'nin düşüncesinin gelişimiyle ilgili olarak, 1869'dan itibaren “nihilist” temalarla ilgilenmesine rağmen, nihilizmin kavramsal bir kullanımının ilk kez 1880'in ortalarında el yazısı notlarında ortaya çıktığı araştırmalarda belirtilmiştir. Bu dönem, Rusya'da nihilist olaylarla ilgili gazete haberlerine dayanarak sözde “Rus nihilizmini” yeniden inşa eden popüler bir bilimsel çalışmanın yapıldığı dönemdir. Üç baskı yapan bu eser sadece geniş bir Alman okur kitlesi tarafından bilinmekle kalmadı, aynı zamanda Nietzsche üzerindeki etkisi de kanıtlanabilir olmuştur.
Karen L. Carr, Nietzsche'nin nihilizm tanımını “Bir gerilim durumu, değer vermek veya ihtiyaç duyduğumuz şeyler ile dünyanın nasıl işlediği arasındaki orantısızlık” olarak tanımlamaktadır. Dünyanın, sahip olmasını istediğimiz ya da uzun zamandır sahip olduğuna inandığımız nesnel bir değere ya da anlama sahip olmadığını anladığımızda, kendimizi bir krizin içinde buluruz. Nietzsche, Hristiyanlığın gerilemesi ve fizyolojik dekadansın yükselişiyle birlikte nihilizmin aslında modern çağın karakteristiği olduğunu ileri sürer, ancak nihilizmin yükselişinin hala tamamlanmadığını ve henüz üstesinden gelinmediğini ima eder. Nihilizm sorunu özellikle Nietzsche'nin not defterlerinde (ölümünden sonra yayınlanmıştır) belirgin hale gelmesine rağmen, yayınlanmış eserlerinde tekrar tekrar bahsedilir ve burada bahsedilen birçok sorunla yakından bağlantılıdır.
Nietzsche nihilizmi dünyanın ve özellikle de insan varoluşunun anlam, amaç, anlaşılabilir hakikat veya temel değer açısından içinin boşaltılması olarak nitelendirmiştir. Bu gözlem kısmen Nietzsche'nin bakış açısından ya da “bilginin” her zaman bir şeyin birileri tarafından oluşturulduğu düşüncesinden kaynaklanmaktadır. Bilgi, her zaman bakış açısına bağlıdır ve asla salt gerçek değildir. Bunun yerine, dünyayı anladığımız ve ona anlam verdiğimiz yorumlar mevcuttur. Yorumlama onsuz yapamayacağımız bir şeydir, hatta öznelliğin bir koşuludur. Dünyayı yorumlamanın bir yolu, insanların dünyayı, özellikle de kendi düşünce ve eylemlerini anlamlandırmalarının temel yollarından biri olan ahlaktan geçer. Nietzsche güçlü ya da sağlıklı bir ahlakı, yani söz konusu kişinin onu kendisinin inşa ettiğinin farkında olduğu bir ahlakı, yorumlamanın dışarıdan bir şeye atfedildiği zayıf ahlaktan ayırt etmektedir.
Nietzsche, çalışmalarındaki önemli konulardan biri olan Hristiyanlığı, defterlerinde “Avrupa Nihilizmi” başlıklı bir bölümde uzun uzadıya nihilizm sorunu bağlamında ele alır. Burada Hristiyan ahlak öğretisinin insanlara içsel bir kıymet, dünyadaki kötülüğü meşrulaştıran bir Tanrı inancı ve nesnel bilgi için bir temel sağladığını ifade eder. Bu anlamda, nesnel bilginin mümkün olduğu bir dünya inşa ederken, Hristiyanlık nihilizmin ilkel bir biçimine, anlamsızlığın umutsuzluğuna karşı bir panzehirdir. Bununla birlikte, Hristiyan doktrinindeki doğruluk unsuru tam da onun hakikate doğru ilerleyişindeki felaketidir, Hristiyanlık sonunda kendini bir kurgu olarak bulur ve bu da kendi kendini ortadan kaldırır. Bu nedenle Nietzsche, Hristiyanlığı “ondan çok uzak yaşadığımız için değil, çok yakın yaşadığımız için” geride bıraktığımızı belirtmektedir.  Bu sebepten dolayı Hristiyanlığın kendi kendini ortadan kaldırması nihilizmin bir başka biçimini oluşturur. Hristiyanlık kendini yorum olarak ortaya koyan bir yorum olduğu için, Nietzsche bu çözülmenin şüpheciliğin ötesinde tüm anlamlara karşı bir güvensizliğe yol açtığını belirtir.
Stanley Rosen, Nietzsche'nin nihilizm kavramını “her şeye izin verildiği” bir anlamsızlık durumuyla ilişkilendirir. Ona göre, dünyanın temel gerçekliğine ya da sadece insani fikirlere karşılık gelen daha yüksek metafizik değerlerin yitirilmesi, tüm insani fikirlerin bu nedenle değersiz olduğu düşüncesine yol açacaktır. İdealizmi reddetmek böylece nihilizmle neticelenir, çünkü yalnızca benzer şekilde aşkın olan idealler, nihilistin hala dolaylı olarak sahip olduğu önceki ölçütlere uygundur. Hristiyanlığın dünyaya değer biçme konusunda bir kaynak olarak hizmet etme yetersizliği, Nietzsche'nin Şen Bilim'deki ünlü deli aforizmasında kendini gösterir. Tanrı'nın ölmesi, özellikle de “onu biz öldürdük” ifadesi, Hristiyan doktrininin kendi kendini ortadan kaldırmasına benzemektedir. Nietzsche'ye göre bilimlerin, insanın evrimin bir ürünü olduğunu, Dünya'nın yıldızlar arasında özel bir yeri olmadığını ve tarihin ilerlemeci olmadığını gösteren ilerlemeleri nedeniyle, Hristiyan Tanrı kavramı artık bir ahlak için temel oluşturamaz.
Anlam yitimine verilen bu tepkilerden biri, Nietzsche'nin Schopenhauer'in kötümser felsefesinde tanıdığı pasif nihilizm olarak adlandırdığı durumdur. Nietzsche'nin Batı Budizmi olarak da adlandırdığı Schopenhauer'in öğretisinde, acıyı azaltmak için kişinin kendisini irade ve arzulardan ayırması gerektiği savunulur. Nietzsche bu tutumu “hiçlik istenci” şeklinde nitelendirir. Buna göre, dünyada değerli hiçbir şey bulunmadığı için yaşam kendi kendine sırt çevirir. Dünyadaki tüm değerlerin bu şekilde biçilip atılması nihilistin karakteristik özelliğidir, ancak bu noktada nihilist çelişkili görünür zira bu “hiçlik istenci” hala bir değer biçme ya da isteme biçimidir. Bunu “nihilistler açısından bir tutarsızlık” olarak tanımlamaktadır:
Bir nihilist, dünyanın olduğu haliyle olmaması gerektiğine ve olması gerektiği haliyle de var olmadığına hükmeden kişidir. Bu görüşe göre, varoluş eylemimizin, acı çekmemizin, istememizin, hissetmemizin hiçbir anlamı yoktur. 'Boşuna' sözü nihilistlerin pathos'udur, aynı zamanda pathos olarak nihilistlerin bir tutarsızlığıdır.
-Friedrich Nietzsche, KSA 12:9 [60], Güç İstenci, Bölüm 585
Nietzsche'nin nihilizm sorunuyla ilişkisi karmaşık bir ilişkidir. Nihilizm sorununa son derece kişisel bir sorun olarak yaklaşır ve modern dünyanın bu çıkmazının kendisinde “bilinçli hale gelen” bir sorun olduğunu belirtir. Nietzsche'ye göre, ancak nihilizmin üstesinden gelindiğinde bir kültür gelişmek için gerçek bir temele sahip olabilecektir. Nihilizmin gelişini hızlandırmak istemesinin tek nedeni, nihai gidişini de hızlandırabilmekti.
Hristiyanlığın kendini ortadan kaldırmasının ardından en azından başka bir tür nihilizmin, tüm değer ve anlamın yok edilmesinden sonra durmayıp ardından gelen hiçliğe boyun eğen bir tür nihilizmin ortaya çıkma ihtimali olduğunu ifade etmektedir. Öte yandan bu alternatif, ''etkin'' nihilizm, yeni bir şey inşa etmek için alanı düzeltmek üzere yok etmeyi tercih edecektir. Nihilizmin bu biçimi Nietzsche tarafından “bir güç belirtisi” olarak tanımlanır; eski değerlerin çürümesine boyun eğen pasif nihilizmin aksine, geçmişi temizlemek ve kendi inanç ve yorumlarını ortaya koymak için eski değerlerin kasıtlı olarak yok edilmesidir. Değerlerin bu kasıtlı yıkımı ve nihilizm durumunun yeni bir anlam inşa edilerek aşılması, bu aktif nihilizm, Nietzsche'nin başka bir yerde özgür ruh ya da Böyle Buyurdu Zerdüşt ve Deccal'deki Üstinsan (Übermensch) olarak adlandırdığı, kendi değerlerini ortaya koyan ve hayatını kendi sanat eseriymiş gibi yaşayan güçlü birey modeliyle ilişkilendirilebilir. Yine de “aktif nihilizmin” bu duruş için gerçekten doğru terim olup olmadığı sorgulanabilir ve bazıları Nietzsche'nin nihilizmin ortaya çıkardığı sorunları yeteri kadar ciddiye alıp almadığını sorgulamaktadır.
Tüm bunlara rağmen, Jean Grenier'e göre Nietzsche asla bir nihilist olmamıştır. "Güç İstenci" adlı kitabında belirttiği üzere Nietzsche, Nihilizm'i sonuna kadar yaşamış ve onu aşmıştır. Nihilizm'in aşılması gereken bir şey olduğunu savunur. Peki, Nihilizm nasıl aşılır? Bu soruya verdiği cevap şöyledir: "Bizler doğadaki tüm ahlakı reddetmiyoruz, ahlakın evrensel olduğu iddiasını reddediyoruz ve bir ahlak kuralını reddederken veya kabul ederken onun hayatı geliştirici mi yoksa engelleyici mi olduğuna bakıyoruz."[kaynak belirtilmeli]