Bizans ikonoklazmı
Bizans'ta ikona anlayışı > İkonaların manevi anlamı

İmparatorluğun erken dönemlerinde önemli bir felsefi öğreti olarak taraftar bulan Yeni Platonculuk, zaman içerisinde Hristiyan kültürü ile iç içe geçerek ikona kültünün ortaya çıkmasında önemli rol oynamıştır. İkonaların kutsiyeti, tasvir edilen kutsal kişinin benliğini bir şekilde yakaladığı ve o kişiyle ikona aracılığı ile iletişim kurulabileceği inancına dayanıyor ve ilahi güçlerle insanoğlu arasındaki mesafeyi kapatmaya yarayan araçlar olarak görülüyorlardı. Dolayısıyla ikonalara edilen dualar doğrudan tasvir edilen kutsal kişiye yöneltilmiş oluyordu. İkonalardaki tasvirler de bu inanca uygun olarak cepheden iri gözlerle dua eden kişiye bakar biçimde yapılarak duygu belirtmeyen bir ifade büründürülüyor ve manevi bir hava katılarak belli bir ölçüde iletişimin iki yönlü olması, ilahi ve dünyevi hayat arasında bağlantının kurulması amaçlanıyordu. Hristiyanlar, kutsal kişilerin özünü taşıyan bu tasvirlere buna uygun biçimde bütün sadakatlerini veriyor ve oldukça saygılı yaklaşıyorlardı. Çocuğu olmayan Elisabet ve Zekeriya çiftinin Herakleia'daki Aziz Glikeria Kilisesi'ni ziyaretleri sırasında bir ikonadaki azizin kendilerine görünerek onlara çocukları olacağını müjdelemesinin ardından Yahya'nın doğduğunun anlatıldığı öykü ikonalar ile resmedilen kutsal kişi arasındaki özdeşleştirmenin boyutunu göstermektedir. Bu öyküde olduğu gibi ikonalar, bir papaz ya da piskopos aracılığı bulunmaksızın ilahi iletişim sağlıyor ve bağlılıklarını özel olarak gösteren bireylere özel teselli kaynağı olarak bu anlamda pagan ev tanrılarının yerine getirdiği işlevi yerine getiriyordu.
İkona kelimesi, başlarda herhangi bir tasvir anlamına gelmekteyken 4. yüzyıla gelindiğinde özellikle İsa, Meryem, azizler, şehitler, piskoposlar ve keşişlerin balmumu tekniği ile yapılan portreleri için kullanılan bir tabir hâle gelmiştir. İkonalar Noel gibi dinî bayramlarda şehirlerde dolaştırılıyor, Kutsal Cumartesi gibi dinî günlerdeyse kutsal kişilerin tasvirleri mozaik ve renkli freskler şeklinde canlandırılarak teşhir ediliyordu. Boyanan paneller metal, mozaik, mine gibi çeşitli maddeler üzerine kopya edilip çerçeveleniyor, değerli taşlarla bezenmiş gümüş örtülerle örtülüyor ve boyalı yüzü korumak için önlerine gümüşten peçeler takılıyordu. İkonalar, şehirlerin koruyucusu olarak görülüyor ve işgal tehlikesi belirdiğinde koruma sağlaması amacıyla kale duvarları üzerinde gezdiriliyordu. İlk olarak Kamulianai'de bir kadının kuyuda kuru hâlde bulduğuna inanılan İsa tasviri işlenmiş bez parçası ile gerçekleştirilen bu adet, daha sonraları tüm imparatorluğa yayılmıştır. Aynı şekilde Birinci İznik Konsili'nin resmedildiği 318 papazın tasviri Nikaia'da, Meryem'in ikonası ise Konstantinopolis'te aynı önemli görevi yerine getirmekteydi. Bu inanç yalnızca sıradan halk arasında değil; I. Sergios ve Filippikos örneklerinden görüleceği üzere üst derece devlet erkanında da yaygındı. İkona kültü Konstantinopolis'te öyle yer edinmişti ki şehre Theotokos'un koruduğu şehir anlamına gelen Theotokopolis adı konmuş, II. Mehmed'in şehri kuşattığı sırada son kez şehri koruması amacıyla gezdirilen Meryem ikonasının yere düşmesi halkın moralini son derece bozmuştu.
Antik tanrıların kültlerinin heykel ve resim yoluyla yayılmasına benzer şekilde azizlerin öykülerinin yayılmasında da ikonalar aynı işlevi yerine getirdiler. Hristiyan hacılar gittikleri yerlerde azizlerin tasvirleriyle süslenmiş kiliseler buluyorlar, bu kiliselerde bulunan bazı ikonalar şifa kaynağı olduğu kanıtlanan güçlü bir sağaltıcı sıvı yayıyorlardı. Bu yolla iyileştiğine inanan hacıların sağaltıcının tasvirini taşıyan kilden ya da gümüşten mataralar, kapaklı portatif ikonalar ve kolyelere takılan ikonalar gibi eşyalar azizlerin öyküleriyle birlikte farklı diyarlara yayılmıştır.