Azerbaycan mimarisi
Tarihi > Orta Çağlarda Mimarlığın Gelişimi

Arap hilafetinin yükselişi döneminde Azerbaycan mimarisinin gelişim merkezi Berde şehriydi. Kaynaklarda "bu diyarların Bağdat'ı" olarak adlandırılan Berde'de geniş inşaat faaliyetleri yürütülmüş, birçok cami, dini bina, kervansaray, pazar, hamam ve benzeri yapılar inşa edilmiştir. IX-X. yüzyıllarda hilafetin zayıflamasıyla Azerbaycan'da küçük feodal devletlerin ortaya çıkması sonucu X-XII. yüzyıllarda farklı mimarlık okulları oluştu: Arran, Tebriz, Nahçıvan-Meraga, Şirvan-Abşeron.
Azerbaycan mimarlık okulları arasında ortak üslup yakınlığı vardı. Arran mimarlık okuluna (Gence, Berde, Beylegan) ait sanatçıların yaptığı binaların çoğu, Gence depremi (1139) ve Moğol istilaları (XIII. yüzyıl) sırasında yıkılmıştır. Gence ve Beylegan'da yapılan arkeolojik araştırmalar, çeşitli yapı ve bina kalıntılarını gün yüzüne çıkarmıştır. Gence Çayı üzerindeki üç köprü (XII. yüzyıl), Beylegan'daki yaşam binaları, hamam ve diğer yapı kalıntıları, Arran mimarlık okulunun üslup özellikleri hakkında net bir fikir vermektedir. Nahçıvan mimarlık okulunun eserlerinde çok renkli çini ile yapılan süslemeli baş kemer kompozisyonlarının kullanımı, Şirvan-Abşeron okuluna ait yapılarda ise sade mimari bölmeler ve dekoratif oyma süslemeler ön plana çıkmaktadır. Tebriz okulunun en iyi eserleri ise mimari yapının ihtişamı ve süslemelerin çeşitliliği ile dikkat çeker.
Günümüze kadar ulaşan orantılı yapılar, zengin süslemeler içeren kule biçimli türbeler ve diğer yapılarda Nahçıvan okulunun üslup özellikleri görülmektedir. Bu okulun en yüksek zirvesini, Nahçıvan'daki Yusif bin Kuseyir Türbesi (1162) ve Mümine Hatun Türbesi (1186) ile günümüzde mevcut olmayan dini yapılar kompleksi oluşturur. Bu yapıların mimarı Ecemî Ebu Bekir oğlu Nahçıvanî'nin eserleridir. Ecemî’nin üslubuna devrin rasyonel yapıları, ince işçilik ve süsleme zarafeti, kompozisyonun uyumu, süslemelerin estetiği ve matematiksel düşüncenin sanatsal bir birleşimi damgasını vurur. Onun kompozisyon ve süsleme yöntemleri, Azerbaycan'daki ve birçok ülkedeki türbe yapıları üzerinde büyük etki yaratmıştır. Maraga'daki Göy Gümbez Türbesi (1196, mimar Ahmet Muhammed oğlu), Ecemî’nin üslubuna özellikle yakındır. Marağa anıtları, Azerbaycan mimarlığının gelişiminde önemli bir yer tutmuştur. Günümüze ulaşan en eski eserlerden biri, 1148 yılında yapılmış Kırmızı Gümbez Türbesi'dir (mimar Bekir Muhammed). Bu dönemde Urmiye'de inşa edilen Üç Gümbez Türbesi (1185, mimar Ebu Mansur Musa oğlu) de mimari yapısı bakımından Marağa anıtlarına yakındır.
Nahçıvan okulunun tuğla yapılarda geliştirdiği mimari üsluplar, taştan yapılmış türbelerde de görülmektedir. Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti’nin Cuga köyü yakınındaki Gülüstan Türbesi (XIII. yüzyılın başı), Fuzuli ilçesindeki Babı köyündeki Şeyh Babı Yakubi Türbesi (1273-1274; mimarı Ali Macideddin olduğu düşünülmektedir) ve Aşağı Veyselli köyündeki Mirali Türbesi (XIII-XIV. yüzyıllar) bu üslupları yansıtır. Berde'deki (1322; mimar Ahmet bin Eyyub el-Hafiz Nahçıvanî) ve Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti’nin Karabağlar köyündeki (çift minareli türbe; minareler XII-XIII. yüzyıl başları, türbe XIV. yüzyıl başları) türbelerin benzerliği ve her ikisinin de XIV. yüzyıl başlarında inşa edilmiş olması, bu eserlerin aynı mimar tarafından yapıldığına işaret eder.
Saray 3 avlu ve 9 anıttan oluşmaktadır. Bunlar; Saray binası, Divanhane, Derviş Türbesi, Doğu Kapısı (portal), Saray Camii, Key-Kubad Camii, Saray Türbesi, hamam ve ovdan (su kuyusu) olarak sıralanır. Kompleks binaları, birbirinden 5-6 metre yükseklikte yer alan 3 avluya dağılmıştır. Sarayın bulunduğu alanın karmaşık topografyası nedeniyle bu kompleks tek bir mimari plana sahip değildir. Buna rağmen binalar birbiriyle çelişmez. Aksine biri diğerini güzelleştirir. Farklı noktalardan bakıldığında, yapıların saray topluluğunun bir parçası olduğu net bir şekilde görülür. Kompleksin tüm yapıları, yerel badamdamm taşından yapılmıştır. Görünen o ki, kompleksin diğer yapıları arasında en çok tahribata uğrayan saray binası olmuştur.