İran rehine krizi

Washington, DC'de İranlıların sınır dışı edilmesini belirten bir pankart taşıyan kişi, 1979
İran rehine krizi (Farsça: تسخیر سفارت آمریکا), İran ile Amerika Birleşik Devletleri arasında yaşanan diplomatik bir açmazdır. Aralarında geleceğin İran Savunma Bakanı Hüseyin Dehkan, geleceğin Devrim Muhafızları Başkomutanı Muhammed Ali Caferi ve geleceğin İran Ordusu Genelkurmay Başkanı Muhammed Bakıri'nin de bulunduğu, İran Devrimi'ni destekleyen İmam'ın Çizgisinin Müslüman Öğrenci Takipçileri'ne mensup bir grup silahlı üniversite öğrencisinin, Tahran'daki ABD Büyükelçiliği'ni ele geçirip onları rehin almasının ardından 53 Amerikalı diplomat ve vatandaş, İran'da rehin tutuldu. Rehineler, 4 Kasım 1979'dan 20 Ocak 1981'de serbest bırakılmalarına kadar 444 gün boyunca alıkonuldu. Bu kriz İran-Amerika Birleşik Devletleri ilişkileri tarihinde önemli bir dönüm noktası olarak kabul edilmektedir.
Batı medyasında kriz, “intikam ve karşılıklı anlayışsızlık'tan oluşan bir karışıklık” olarak tanımlandı. ABD Başkanı Jimmy Carter, rehin alma olayını bir “şantaj” eylemi ve rehineleri de “terörizm ve anarşinin kurbanları” olarak nitelendirdi. İran'da bu olay, İran Devrimi'ni baltalama girişimleri ve 1979'da devrilen İran Şahı Muhammed Rızâ Pehlevî'ye uzun süredir verdiği destek de dahil olmak üzere, ABD'ye ve ABD'nin İran'daki etkisine karşı bir eylem olarak görüldü. Şah Pehlevi devrildikten sonra kendisine sığınma hakkı tanındı ve kanser tedavisi için ABD'ye kabul edildi. Yeni İran rejimi, yönetimi sırasında gizli polisi aracılığıyla İranlılara karşı işlemekle suçlandığı suçlardan yargılanmak üzere geri dönmesini talep etti. Bu talepler reddedildi ve İran, ABD'nin bu ihlallerde suç ortaklığı yaptığını düşündü. ABD, rehin alma olayını, diplomatlara tutuklanmaya karşı dokunulmazlık tanıyan ve diplomatik yerleşkeleri dokunulmaz kılan Viyana Sözleşmesi gibi uluslararası hukuk ilkelerinin korkunç bir ihlali olarak gördü. Şah, Aralık 1979'da ABD'den ayrıldı ve nihayetinde Mısır'a sığındı. 27 Temmuz 1980'de, 60 yaşındayken kanser komplikasyonlarından öldü.
Yakalanmaktan kurtulan altı Amerikalı diplomat, 27 Ocak 1980'de CIA ve Kanada'nın ortak operasyonuyla kurtarıldı. Diplomatik görüşmelerin rehinelerin serbest bırakılmasını sağlamada başarısız olmasının ardından kriz, 1980 başlarında doruk noktasına ulaştı. Carter, ABD Ordusu'na, İran yakınlarındaki sularda devriye gezen USS Nimitz ve USS Coral Sea'nin de aralarında bulunduğu savaş gemilerini kullanarak bir kurtarma operasyonu - Kartal Pençesi Operasyonu - gerçekleştirmesi emrini verdi. Helikopterlerden birinin bir nakliye uçağına çarpması sonucu 24 Nisan 1980'deki başarısız girişim, bir İranlı sivilin ölümü ve sekiz Amerikan askerinin kazayla hayatını kaybetmesiyle sonuçlandı. ABD Dışişleri Bakanı Cyrus Vance, başarısızlığın ardından görevinden istifa etti. Eylül 1980'de Irak, İran'ı işgal ederek İran-Irak Savaşı'nı başlattı. Bu olaylar, İran hükûmetinin ABD ile müzakerelere başlamasına ve Cezayir'in arabuluculuk yapmasına yol açtı.
Siyasi analistler, bu açmazın Carter'ın başkanlığının devam eden çöküşünde ve 1980 başkanlık seçimlerini ezici çoğunlukla kaybetmesinde önemli bir faktör olduğunu belirttiler. Rehineler, Cezayir Anlaşması'nın imzalanmasından bir gün sonra, Amerikan Başkanı Ronald Reagan'ın yemin ederek göreve başlamasından sadece birkaç dakika sonra resmen serbest bırakıldılar. Kriz, İran'da Ayetullah Ruhullah Humeyni'nin prestijini ve Batı ile ilişkilerin normalleşmesine karşı çıkan teokratların siyasi gücünü artırdı. Kriz aynı zamanda İran'a karşı Amerikan ekonomik yaptırımlarına yol açarak iki ülke arasındaki bağları daha da zayıflattı.