Kız Kulesi (Bakü)
Mimari özellikleri

Yüksekliği ve dış görünümüyle Abşeron'un ve hatta tüm Azerbaycan’ın savunma kuleleri arasında benzersiz olan Kız Kulesi, özellikle planının eşsiz formasıyla dikkat çeker. Bu eşsizliği, yuvarlak kuleye bitişik çıkıntı oluşturmuştur. Araştırmacılar bu çıkıntıyı bazen destek duvarı, bazen dalgakıran, bazen de gizli hazine yeri olarak değerlendirmişlerdir. Cafer Kiyasi, işlevi tam belirlenmemiş bu detayın üst kısmının kale savunucuları için ek bir savaş alanı olabileceğini belirtmektedir. Abşeron kalelerinin tüm savunma gücü çatılarına toplanırdı ve kaleye yapılan saldırılara direnç, esas olarak kulelerin düz damlarından gösterilirdi. Kız Kulesi'de çıkıntının yuvarlak kule yüksekliğine ulaşması, zamanında bu üst platformlar arasında doğrudan bir bağlantı olduğunu gösterir. Çıkıntı, en fazla saldırının beklendiği doğu tarafına yerleştirilmiştir. Azerbaycan mimarisi'de, kale yapısında savunmayı güçlendirmek için ileri çıkarılmış yapılar olarak Cavanşir Kalesi örnek gösterilebilir.
Abşeron kalelerinin kulelerinde olduğu gibi, Kız Kulesi’nde de yüksek silindirik yapı dışarıda aşağıdan yukarıya doğru hafifçe daralırken, içeride tam tersine katlar yükseldikçe genişler (birinci katta iç çap 6,25 m, son katta 7,0 m). Bu şekilde kalenin mühendislik ve görüş dayanıklılığı artırılmıştır. Kız Kulesi, devasa bir kaya üzerine inşa edilmiştir. En yüksek kısım olan 30 metreye ulaşan yuvarlak kule, eğimli düz kayanın üzerinde yer alır. Kuleden ayrılan çıkıntı biraz daha alçaktır. Çıkıntının yüksek ve kalın taş kütlesi, kulenin çevresine dokunur. Adeta burularak kule silindirine dönüşür. Dışarıdan ve yukarıdan bakıldığında bu, yapının "9" şeklinde inşa edilmiş olduğu izlenimini verir.
Kule çıkıntısının üst kısımlarındaki çıkıntılı yatay taş sıralarının plastik kaplaması (bu sıralar arasındaki çöküntüler başlangıçta beyaz kireç harcıyla doluydu), yüzeylerde özgün bir estetik ve spiral şeklinde ek bir hareket yaratır. Kız Kulesi'nin görünümünde dinginlik ve gerginlik, organik bir şekilde birleşerek yenilmezlik ve ele geçirilemezlik sembolü yaratmıştır. Bakü Kız Kulesi, usta bir sanatçının güçlü bir estetik düzeye yükselttiği, ihtişam sembolüne dönüştürdüğü sadelik örneğidir.
Kalenin birinci katının yüksekliği 3 metre, diğer katların yüksekliği ise ortalama 2,5 metredir. Katlar arasındaki bağlantı, kalenin güneydoğu duvarının içine inşa edilmiş merdivenlerle sağlanmaktadır. Birinci kat ile ikinci kat arasında bağlantı, sadece tavanda bulunan dairesel bir delikten ip veya merdivenle sağlanabilmektedir. Kalenin kapısı geçmişte birkaç katmandan oluşmaktaydı. Kapı yerinin kemerli tavanında kalan inşaat kalıntıları bunu kanıtlamaktadır. Ayrıca kapının ağzında birkaç kuyu da bulunmaktaydı. Böylelikle, Orta Çağ'da Kız Kalesi'ne girmek isteyen herkes bu kuyuların yanından dikkatlice geçerek, merdivenle kapıya çıkmak, giriş yolu üzerindeki kapılardan geçmek ve nihayetinde birinci kata ulaşmak zorundaydı. Ortadaki delikten üst katlara çıkmak için ip merdiven kullanılmaktaydı.
Kulenin güney ve güneydoğu taraflarında, özellikle denizi kontrol altında tutmak için mazgallar yapılmıştır. Bu mazgallar aynı zamanda kalenin içine temiz hava girişini sağlama işine de hizmet etmiştir. 1962-1963 yıllarında kalenin birinci katında arkeolojik kazılar yapılmıştır. 5 metre derinliğe kadar devam eden bu kazılar sonucunda, yapının temellerinin deniz tarafına eğimli büyük bir kaya üzerine inşa edildiği anlaşılmıştır. Bu durumdan yola çıkarak, yapıya deniz tarafından bitişik olan payandanın, bu eğime karşı kale için ana destek rolü oynadığı sonucuna varılmıştır.
1964 yılında kalede yapılan araştırmalar sırasında, temelden 14 metre yükseklikte içeriye doğru uzanan büyük ahşap kirişlerin varlığı tespit edilmiştir. Bu kirişlerin ne amaçla kullanıldığı bilinmemektedir. Muhtemelen bu kirişler, payandanın içinde gizli bir yapıyla bağlantılı olabilir veya depreme karşı amortisör görevi görmüş olabilir. Yapılan kesin hesaplamalar sonucunda, kalenin duvarının temeldeki kalınlığının 5 metre, üst kısımlarda ise yaklaşık 4,5 metre olduğu belirlenmiştir.
Kız Kulesi'nin inşaat yapısındaki ilginç özelliklerden biri de içinde kayadan oyulmuş su kuyusudur. Çapı 0,7 metre olan bu kuyu, kalenin güneydoğu duvarının içindedir. Su kuyusunda kazı çalışmaları yapılmıştır. Kuyudan çıkan maddi kültür kalıntıları, buranın 12. yüzyıldan itibaren kullanıldığını göstermektedir. Yapılan hesaplamalar sonucunda kuyunun deniz suyuyla hiçbir bağlantısı olmadığı anlaşılmıştır. Kuyunun suyu kimyasal analiz edilmiş ve içmeye tamamen uygun olduğu belirlenmiştir. Kuyunun ağız kısmı, kalenin üçüncü katının zemin seviyesinden başlayıp duvar boyunca aşağıya doğru 13 metre devam eder. Kuyunun güvenliğini sağlamak için onu kale duvarının içine gizlemişlerdir. Kuyunun kuzey ve güney duvarlarında inip çıkmak için 10–12 cm derinliğinde ayak basamakları vardır. Kuyunun 12 metre derinliğinde duvar genişler. Kız Kulesi ile Şirvanşahlar Sarayı arasında gizli bir yeraltı yolunun, su kuyusunun alt kısmından başlamış olabileceği tahmin edilmektedir. 1982 yılında İçerişehir'in doğu tarafında yapılan geniş çaplı arkeolojik kazılar sonucunda ortaya çıkarılan ilk yeraltı yolu, Orta Çağ'da Bakü'nün ana ticaret caddesi sayılan Şamahı Kale Kapısı'ndan başlayıp Salyan kapısına doğru giden ana caddenin doğu tarafında kuzey-güney yönünde yer almaktadır.
Kalenin güneybatı tarafındaki duvarının içinde, ikinci kattan başlayarak yedinci kata kadar taşla özenle örülmüş, kuyu şeklinde bir oyuk vardır. Her katta bu oyuğun bulunduğu yerde yarım daire şeklinde bir niş açılmıştır. Oyuğun içine, uzunluğu 40–45 cm, çapı 25–30 cm, duvar kalınlığı ise 2,2 cm olan seramik borular, yukarıdan aşağıya doğru birbirine geçirilerek yerleştirilmiştir. Boruların birbirine geçirilmiş kısımları (dış yüzeyi ve duvarının dışı) kireç harcıyla güçlendirilmiştir. Birinci kattan başlayarak kalenin temel kısmına kadar giden boruları, 22 x 18 cm boyutlarında dörtgen şekilli seramik oluklar takip eder. Bu oluklar duvarın içinden dışarıya doğru yönelir. Seramik borular ve oluklar üzerinde çömlekçi çarkının izleri net bir şekilde görülmektedir.