Azerbaycanlıların Ermenistan'dan Tehciri (1948–1953)
Arka plan > Ermenilerin bölgeye yerleştirilmesi

1829 yılında Ivan Chopin Erivan'a geldi ve bölgeyi incelemeye başladı. Araştırmalarını daha sonra devlet için yayınladı. "Kameral'noe Opisanie" ("İdari Sayım") başlıklı bu kitap, bölgedeki etnik ve demografik göstergeler hakkında bilgi veren o döneme ait tek kaynaktır. Bu kitaba göre, Rus işgalinden kısa bir süre sonra, bölgede yaşayan Müslümanların sayısı (eski Nahçıvan, Erivan ve Ordubad hanlıkları kastediliyor) Ermenilerden birkaç kat daha fazlaydı. Ancak bu sayıma Rus işgali sırasında öldürülen savaşçılar dahil edilmemiştir. Rus işgalinin tamamlanmasının ardından bölgenin elit sınıfının, bürokratlarının ve hayatta kalan yerel savaşçıların bölgeyi terk ederek Kaçar İmparatorluğu'nun diğer bölgelerine göç ettiği de bilinmektedir. Aslen İran Ermenisi olan George Bournoutian, bu faktörleri göz önünde bulundurarak, Rus işgalinden sonra bölgeyi terk eden 20.000 kişi rakamından bahseder.  Liste aşağıdaki gibidir:
1826 istatistikleri:
Toplam Müslüman sayısı: 117,849
Toplam Hristiyan sayısı: 25,151
Görüldüğü gibi, Rus İmparatorluğu'nun bölgedeki işgalini tamamladığı ve bunu Kaçar İmparatorluğu'na kabul ettirdiği 1828 Türkmençay Antlaşması'na kadar bölgede yaşayan Müslümanların sayısı Ermenilerin yaklaşık beş katıydı. Ancak Rus işgalinden sonra önemli sayıda Müslüman bölgeden göç etmek zorunda kalmıştır. Rus işgalinin ardından komşu Osmanlı ve Kaçar imparatorluklarından Ermenilerin bölgeye kitlesel olarak yerleştirilmesiyle rakamlar dramatik bir şekilde değişmiştir.
1832'den itibaren istatistikler:
Toplam Müslüman sayısı: 82,073
Toplam Hristiyan sayısı: 82,377
Rakamlardan da görülebileceği gibi, Müslümanların sayısı sadece altı yıl içinde yaklaşık 35.000 azalırken, Ermenilerin sayısı yaklaşık 57.000 artmıştır. Bunun nedeni iki komşu imparatorluktan gelenlerdi. İki imparatorluktan tehcir edilen Ermenilerin ve yerel Ermenilerin sayısı aşağıdaki gibidir:
Osmanlı İmparatorluğu'ndan: 21,666
Kaçar İmparatorluğu'ndan: 35.560
Yerel Halk: 25,151
Rus yönetimi tarafından Ermeni vilayeti kurulduktan sonra da Ermeni göçleri artarak devam etmiştir. Edmund Herzig ve Marina Kürkçiyan eserlerinde, Kaçar İmparatorluğu'ndan 45.000, Osmanlı İmparatorluğu'ndan ise 100.000 Ermeni'nin Rus yönetimi altında bu vilayete göç ettiğini belirtmişlerdir. Simon Payaslian kitabında, sadece Ekim 1829'da 7.668 ailenin bu bölgeye göç ettiğini ve nihayetinde 14.047 ailenin (90-100 bin kişiyi temsil eden) bölgeye taşındığını belirtmiştir.
Bölgede yaşayan Türklerin bir kısmı yerleşik bir hayat sürerken, bir kısmı yarı göçebe, bir kısmı da tamamen göçebeydi. Bölgede yaşayan Kürtlerin yaşam tarzı da Türklerinkine benzerdi. Burada yaşayan başlıca Türk aşiretleri arasında Karapapaklar, Ayrımlar, Kengerler, Kazaklar, Kaçarlar, Bayatlar, Karakoyunlular, Akkoyunlular, Çobankare, Seyidli, Saadlı, Sadaraklı (Kaçar grubu), Muğanlı ve diğerleri yer alıyordu. Ermenilerin Kaçar İmparatorluğu'ndan tehcirinin yasal dayanağı Türkmençay Antlaşması iken, Osmanlı İmparatorluğu'ndan tehcirinin yasal dayanağı Edirne Antlaşması'dır. Bu dönemde komşu imparatorluklardan yaklaşık 57.000 Ermeni göç etmiş olmasına rağmen, Rusya'nın bölgeyi işgalini tamamlamasını takip eden birkaç yıl içinde bile Ermenilerin bölgede çoğunluğu oluşturamadığı açıktır. Ermeniler ancak Kırım Savaşı ve 1877-1878 Rus-Türk Savaşları'ndan sonra bölgede hakimiyet kurabilmişlerdir. Bundan sonra bile Erivan şehrinin sakinlerinin çoğunluğu Müslümandı. Bu durum 20. yüzyılın başlarına kadar devam etti. İngiliz gezgin ve siyasetçi H. F. B. Lynch'e göre 1890'larda Ermeniler şehirde çoğunlukta değildi.
Bölgede 1873 yılında yapılan nüfus sayımına göre Erivan Vilayeti'nde 538.000'den biraz fazla kişinin yaşadığı ortaya çıkmıştır. Bunların 292.978'i Ermeni, 239.042'si ise Müslümandı. Bu sayımda ayrıca bölgede yaşayan Rusların, Süryanilerin, Rumların ve diğer milletlerin temsilcilerinin varlığı da kaydedilmiştir. Görüldüğü gibi, Kırım Savaşı'ndan önce ve sonra gelen Ermenilerin de yardımıyla bölgedeki Ermenilerin sayısı Müslümanların sayısını çoktan geçmişti. 1886 yılında yapılan nüfus sayımında bölgede 670.400 kişinin yaşadığı tespit edilmiştir. Bir sonraki genel nüfus sayımı 1897 yılında yapıldı. Bu sayımın sonuçlarına göre, 1877-1878 savaşı ve Anadolu'daki Ermeni ayaklanmaları nedeniyle bölgeye yeni Ermeni göçlerinin olduğu ve Ermeniler ile Müslümanlar arasındaki sayı farkının Ermeniler lehine daha da arttığı görülmüştür. Nüfus sayımına göre Erivan Vilayeti'nde toplam 829.556 kişi yaşamaktaydı. Bunların 441.000'ini Ermeniler oluştururken, Azerbaycan Türkleri sadece 313.176 kişiydi. 1914 yılına gelindiğinde 412.583 Müslüman yaşarken, Ermenilerin sayısı 613.559'a ulaşmıştı. Görüldüğü üzere, Rus işgalinin ilk yıllarında on binlerce Ermeni'nin Osmanlı ve Kaçar imparatorluklarından bugünkü Ermenistan topraklarına ve Nahçıvan bölgesine kitlesel olarak göç ettirilmesinden sonra, iki etnik grubun sayıları aşağı yukarı eşitlenmiştir. Ancak 1914 yılına gelindiğinde iki etnik grup arasında önemli bir fark oluşmuştur. Bu fark, I. Dünya Savaşı sırasındaki demografik değişiklikler ve Azerbaycanlıların kitlesel olarak sürülmesi ve soykırıma uğraması nedeniyle daha da açılmıştır. Ermenistan'daki Azerbaycanlılar için 20. yüzyıl, ülkenin demografik yapısını tamamen değiştiren baskı, ayrımcılık ve kitlesel, çoğu zaman şiddetli sürgünlerin yaşandığı bir dönem olmuştur.  Hem Azerbaycan'ın hem de Ermenistan'ın 1918'de bağımsızlıklarını ilan etmeleri, her iki devletin de aynı toprakları kendi sınırları içine katmaya çalışması nedeniyle durumu daha da kötüleştirdi. Bu süreç, Azerbaycanlıların Ermenistan topraklarından kitlesel olarak yok olmasıyla sonuçlanmıştır. Yüzyıllardır bu bölgede yaşayan Azerbaycanlılar, ırk ayrımcılığına ve sosyal izolasyona maruz kaldılar. Birinci Dünya Savaşı sırasında Osmanlı İmparatorluğu'ndan çok sayıda Ermeni bu bölgeye getirilmiştir. Özellikle, Osmanlılara karşı savaşan askeri liderler Andranik Ozanyan ve Ruben Ter-Minasyan'ın eylemleri nedeniyle, Anadolu'dan gelen Ermeniler, bir zamanlar Ermenilerin ve Azerbaycan Türklerinin birlikte yaşadığı bölgelere yerleştirildi. Bölgenin asıl sakinleri komşu ülkelere ya da Azerbaycan'ın kendisine kaçtı. Sonuç olarak birçok Müslüman köyü yok edildi. 1918 yazında Andranik ve Şahnazaryan'ın savaşçıları Zengezur bölgesine saldırdı. Berlin Üniversitesi'nde profesör olan Alman tarihçi Jörg Baberowski, Eylül ayı başlarına kadar 18 Müslüman köyünü yaktıklarını ve 500 kadını öldürdüklerini bildirmektedir. Bu olayın dikkat çekici bir başka yönü de, polis şefinin raporuna göre, saldırının Müslümanların mallarına el koymak isteyen Ermeni köylülerin talebi üzerine gerçekleştirilmiş olmasıdır. Sonbahar boyunca Müslüman köylerine yapılan saldırıların sayısı ve etkisi Baberowski tarafından sayısız olarak nitelendirilmiştir. Sadece Zengezur bölgesinden 50.000'den fazla Müslüman göç etmek zorunda kaldı. Bu saldırılar sonucunda Zengezur bölgesinde yaşayan Müslümanlar Cebrayıl ve Cevanşir bölgelerine kaçmak zorunda kaldı. 100'den fazla köy tamamen yok edildi ve yaklaşık 10.000 kişi öldürüldü. Anastas Mikoyan tarafından 1919 yılında Güney Kafkasya'daki siyasi durum hakkında hazırlanan bir raporda şöyle deniyordu:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | "Ülke [Ermenistan] içinde anarşi, silahlı çetelerin hakimiyeti, ölümcül kıtlık, salgın hastalıklar ve dahası Müslümanların her an sistematik olarak yok edilmesi söz konusudur. Bu durum her an Azerbaycan'ın savaş ilan etmesine yol açabilir." | ” |
Bu dönemde Azerbaycan Türklerinin yaşadığı birçok bölge tahrip edildi. Taşnaklar, öncelikli hedefleri Müslümanlar olmak üzere "ülkeyi yabancılardan arındırma" politikası izlediler. Bu süreç esas olarak Yeni Beyazıt, Erivan, Eçmiyazin ve Şerur-Dereleyez bölgelerinde gerçekleşiyordu. Baberovski, Yeni Beyazıt bölgesini örnek olarak gösteriyor. Ona göre, bu bölgedeki sistematik temizlik sonucunda 100'den fazla Müslüman köyü neredeyse tamamen yok edilmiş ve Mayıs 1919'a kadar bu bölge Müslümanlardan tamamen "temizlenmiştir".
Bölgede bulunan bir İngiliz gazeteci de bugün Ermenistan sınırları içinde kalan bölgede, özellikle de Zengezur bölgesinde Azerbaycan Türklerine karşı yürütülen etnik temizlik politikasına tanıklık etmiştir. Ayrıca yarı resmi Azerbaycan gazetesi "Azerbaycan", Avrupa'nın konuya ilgisizliğinden duyduğu şaşkınlığı dile getirmiştir. Azerilere yönelik katliamların itirafları da vardı. Bir Ermeni başpiskoposu 1920 tarihli notlarında katliamların yapıldığını itiraf etmiştir. Zengezur'daki etnik temizliği 1915'te Osmanlı İmparatorluğu tarafından Ermenilere karşı gerçekleştirilen katliamlarla karşılaştırmasına rağmen, çatışmadan Osmanlı yanlısı politikalar izleyen Tatarları (Azerileri) sorumlu tutmuştur. Bu katliamlar sırasında boşaltılan köyler, Andranik tarafından Bitlis ve Van'dan getirilen Ermeni köylülerle yeniden doldurulmuştur. Richard Hovhannisyan, Andranik'in politikasını "Zengezur'u Ermeni toprağına dönüştürme" sürecinin başlangıcı olarak tanımlar. 1919 yazında Karabağ'daki Ermeniler bastırıldıktan sonra Zengezur'a yönelik bir operasyon için hazırlıklar başladı. Mehmed Emin Resulzâde bu harekât için zamanın geldiğini belirtti. 20 Kasım 1919'da Tiflis'te müzakereler başladı ve 23 Kasım'da Ermenistan ve Azerbaycan başbakanları Hatisian ve Nesib Bey Yusufbeyli bir barış anlaşması imzaladı, ancak uygulanması mümkün olmadı. Devam eden askeri operasyonlar sırasında bölgedeki son Azeri köyü olan Acıbac da boşaltıldı. Taşnak liderleri tarafından gerçekleştirilen toplu katliamlardan ve etnik temizlikten kurtulanlar Hakari Nehri boyunca uzanan dağ sığınaklarına ve Nahçıvan'a kaçmak zorunda kaldılar. Azerbaycan ve Ermenistan'ın Bolşevik ordusu tarafından işgal edilmesinin ardından bölgede yeni sınırlar oluşturuldu. Bolşeviklerin başlangıçta Zengezur'un Azerbaycan'da kalmasını savunmalarına rağmen, Zengezur bölgesi ikiye bölündü. Bunun başlıca nedenleri, Garegin Njdeh'in Bolşeviklere karşı isyanı ve talepleri ile 1918-1920 yılları arasında gerçekleştirilen katliam ve sürgünler nedeniyle bölgenin etnik yapısında meydana gelen önemli değişikliklerdir. Örneğin, 1897 nüfus sayımına göre Zengezur bölgesinde yaşayan 137,9 bin kişinin 63,6 bini (%46,2) Ermeni, 73,0 bini (%53) ise Müslümandı. Ancak 1922 tarım sayımı, 73,0 bin kişiden geriye sadece 6,5 bin (%10,2) Müslüman kaldığını ortaya koymuştur. Buna karşılık Ermenilerin sayısı %46,2'den %89,5'e yükselmişti.  Tom de Waal'a göre, 1921'de Taşnak lideri Garegin Nzhdeh Zengezur'u ele geçirmiş ve Azerbaycan Türklerinin hayatta kalanlarını kovarak Ermeni yazar Claude Mutafyan'ın üstü kapalı bir şekilde bölgenin "yeniden Ermenileştirilmesi" olarak tanımladığı şeyi başarmıştır. Genel olarak, Erivan Valiliği izlendiğinde, 1918 ve 1921 yılları arasında 180 bin Azerbaycanlının (burada yaşayan toplam Azerbaycanlı nüfusun üçte ikisi) Ermenistan'dan kaybolduğu anlaşılmaktadır. Ya öldürülmüşler ya da komşu ülkelere veya bölgelere kaçmışlardır.
Yabancı ülkelerden gelen otuz Ermeni aile Basarkeçer ilçesinin Kırkbulag ve Gödekli köylerine, birkaç Ermeni aile de Böyük Vedi, Şirazlı, Karalar köylerine yerleşmiştir, Vedi bölgesinde Taytan ve Afşar, Erivan çevresinde Zeytun, Nor Areş, Kilikya, Malatya ve Kirza yerleşimlerinin yanı sıra Leninakan, Kirovakan ve Oktomberyan şehirlerinde yerleşmiştiler.
Çehel Sütun Sarayı'nın Safevi tarihi sahnelerini tasvir eden duvar resimleri
Erivan Rus-Müslüman kız okulunun öğretmenleri ve öğrencileri (1902).
Luigi Villari'nin fotoğrafında, 20. yüzyılın başlarında Erivan pazarındaki Azerbaycanlılar.
Rus İmparatorluğu'na ait bir kartpostalda Erivanlı bir kızın resmi.
Aleksandropol'den Azerbaycanlılar. Rus İmparatorluğu'nun bir kartpostalında görüntü.