stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Seyyid Kutub
Eleştiriler ve savunma

Çalışmaları bazı radikal Müslümanları yıkıcı bir şekilde tetikleyen Kutb'a karşı eleştiriler de vardır. Yoldaki İşaretler'in yayımlanması ve Nasır hükûmetine karşı başarısızlıkla sonuçlanan komplonun ardından, ana akım Müslümanlar Kutub'un "fiziksel güç" ve cihadın hükûmetleri devirmek, toplumlara ve Müslüman dünyasının "kurum ve geleneklerine" saldırmak için kullanılması gerektiği iddiasına karşı çıktılar. El-Ezher Üniversitesi bilginleri, ölümünün ardından Seyyid Kutub'u "sapkın" (münharif) ilan ederek sapkınlık listelerine koydular.
Öte yandan, birtakım Ilımlı Müslümanlar; onun şeriat anlayışını, yani şeriatın sadece mükemmel ve eksiksiz değil, aynı zamanda insanlar için tamamen erişilebilir ve dolayısıyla her türlü sorunun çözümü olduğu anlayışını sorguladı. Ayrıca Müslüman olmayan tüm kültürün dışında, ilk dört halifeyi takip eden yüzyıllar boyunca oluşturulan Müslüman öğrenim, kültür ve güzelliğini de İslam dışı ve değersiz bularak reddetmesi de eleştirildi.
Muhafazakâr eleştiriler daha da ileri giderek Kutub'un daha önce 1950'lerde "İslam'da Sosyal Adalet" gibi çalışmalarında önerdiği sosyal adalet ve yeniden dağıtımcı ekonomi, köleliğin yasaklanması gibi reformist fikirleri "batılı" ve bid'at diye kınadı. Onlar Kutub'u amatör bilimsellik, içtihadın aşırı kullanımı, Allah'ın yasal kıldığın köleliği yasa dışı olarak ilan etmek ve icma'da yenilikle (Kutub'ın görüşüyle bu, bilim insanları ile sınırlı olmamalı, tüm Müslümanlar tarafından yapılmalıydı) suçladılar. Kutub, Müslüman Kardeşler'in Yusuf el-Karadavi gibi alimler tarafından temsil edilen ve Kutub'un Cahiliye'ye ilişkin fikirlerini tekfirci aşırıcılık olarak sert bir şekilde eleştiren ılımlı gruplarının da tepkisini çekmiştir.
Eleştiriler ve savunma > Savunanlar

Çeşitli zümrelerin muhalefetine rağmen, Hasan el-Benna düşünce okuluna bağlı Müslüman Kardeşler'in ana akımı, Kutb'u "yaşayan şehit" olarak anmaktadır. Müesses Bennacı gruplar ana akımlarda siyasi katılım yoluyla İslam devletlerini kurmak için yavaş yaklaşımı tercih etse de, Müslüman Kardeşler'in de, devrimci eylemlere ilham veren Milyonlar gibi Kutb'un eserlerini popülerleştirmeye devam eden militan Kutbist grupları vardır ve muhafazakâr tabanlardan destek almak için Kutbun mirasını güçlü bir şekilde savunurlar. Bu Kutub'un çağdaş rejimlere karşı "Cihad bi's-Sayf" (kılıçla cihat) projesine örtülü bir destek stratejisi olarak tanımlanırken; Müslüman Kardeşler eğitim, seferberlik ve yürütme yoluyla uzun vadeli İslamlaştırma stratejisine odaklanmaktadır. Grup içindeki gerilimlere rağmen, Kutubçu ideologlar Müslüman Kardeşler'in çeşitli kademelerinde aşırı derecede etkili olmaya devam etmektedir.
Şu'aybi okulunun lideri, Suudi İslam bilgini Hamud ibn Ukla Eşşu'aybi, Kutub'u savunduğu etkili bir yazıyı yazdı. Kutub'u "müceddid" olarak öven Şuaybi, Kutub muhaliflerini çifte standartlara sahip olmakla suçladı. Kutub'u tevhidi destekleyen ve zorbaların karşısında şeriatı savunan bir "şehit" olarak yüceltti. Eser, çağdaş Selefi-Cihadist hareketler arasında popüler hale gelecekti. İbn-i Ukla şöyle yazdı:
"Seyyid kendi döneminde, müfredatı zalimlerle savaşmak ve onları kâfir ilan etmek olan insanların ilimleri arasında bir ilim olarak kabul edildi. O aynı zamanda insanları Rablerine ibadete ve bütün kanunların Allah'tan başkasına ait olmadığını vaaz eden eşsiz vaizlerden biriydi. Cemal Abdünnâsır ve benzerleri gibi Allah'ın ve Peygamberinin düşmanlarına boyun eğmedi... Hiç kimse onun ölümüne onlardan daha fazla sevinmedi... Seyyid Kutub'un (Allah ona rahmet etsin) hedef alınması sadece kişiliğinden kaynaklanmıyordu... Bıçaklanmasının amacı onun düşüşü değildi... Düşmanlarını ve takipçilerini hala endişelendiren şey, Müslümanların çocukları arasında yayılmasından korktukları müfredatıdır.".
Muhammed Nasirrüddin el-Elbani (ölüm 1999) Seyyid Kutub'a karşı önceki eleştirisini yumuşatarak şöyle dedi:
"Evet, Seyyid Kutub'ı reddetmek gerekir, ama sakin ve tarafsız bir şekilde. Evet. Fakat bu, ona düşmanlık göstermemiz ya da onun bazı iyiliklere sahip olduğunu unutmamız gerektiği anlamına gelmez. Önemli olan, o bir Müslüman ve bir İslam yazarı... dava uğruna öldürülmüştür ve onu öldürenler Tanrı'nın düşmanlarıdır".
Miras

Seyyid Kutub, yalnızca fikirleriyle değil, aynı zamanda Ebul A'la Mevdudi, Hasan el-Benna ve Ruhullah Humeyni gibi önemli İslamcıların yanı sıra birçok kişinin şehitlik olarak gördüğü ölümüyle de modern çağın en etkili Müslüman düşünür ve aktivistlerinden kabul ediliyor. Dünyanın dört bir yanındaki militan İslamcılara göre, Kutub'un Müslüman bir ülkede idam edilmesi, İslam dünyasındaki hükûmetlerin battığı ahlaksızlığın derinliklerini simgeliyordu. Mısır'ın kendi içinde, Seyyid Kutub'un öldürülmesi, şeriatın uygulanması için çağrıda bulunan yeni nesil militan İslamcıları doğurdu; Abdüsselam Faraj, 'Ömer Abdurrahman, Şükri Mustafa, vb. Yazarlar Daniel Benjamin ve Steven Simon'a göre, Harici tekfircilik, ibn Teymiyye'nin fetvaları ve politik reçeteleri, Raşid Rıza'nın Selefiliği, Mevdudi'nin çağdaş cahiliyye kavramı ve Hassan al-Benna'nın siyasi aktivizmi gibi "modern İslamcılığın temel unsurlarını bir araya getiren kişi Seyyid Kutub'tu."
Kutub'un birçok dile de çevrilen yazılı eserleri yaygın olarak bulunmaktadır. En bilinen eseri Ma'alim fi'l-Tariq olmakla birlikte Kutub'un teorisinin büyük bir kısmı Fi zilal al-Qur'an (Kur'an'ın Gölgesinde) adlı Kur'an tefsirinde bulunabilir. Bu 30 ciltlik eser, klasik tefsirlerin bazı yapısal özelliklerini korurken, Amin el-Huli'nin edebi analizinden büyük ölçüde ödünç aldığı yenilikçi yorumlama yöntemiyle dikkat çekicidir. Eseri yazmaktaki temel amacı, Müslümanların bilincinde ve hayal gücünde inancın merkeziliğini yeniden tesis etmek ve İslam geleneğinin yenilenmesine yol açacak siyasi ve sosyal bir süreci başlatacak bilişsel bir devrimi ateşlemekti.
Çalışmalarının etkisi Batılılaşma, modernleşme ve siyasi reform gibi konulara ve "İslam ve Batı" arasındaki kaçınılmaz ideolojik çatışma teorisine (Medeniyetler Çatışması), ulus ötesi bir ümmet kavramına ve cihadın kapsamlı uygulamasına kadar uzanmaktadır. Kutub'un İslamı savunma, sosyal adalet ve eğitim konularındaki teorik çalışmaları sadece Müslüman Kardeşler dışında Müslüman Kardeşler'in Suriye kolunun kurucusu Mustafa el-Siba'i, Endonezyalı Hamka ve Iraklı (Şii) Muhammed Bakır el-Sadr gibi her kesimden Müslüman alimler üzerinde de önemli izler bırakmıştır. Afganistanlı Hikmetyar, 1966 yılında Kutub'un ölümünü radyoda duyduktan sonra İslamcı olduğunu söylüyor. "Muhtemelen Amerika doğumlu ilk aktivist Selefi vaiz" olarak kabul edilen Ali al-Tamimi'nin başlıca entelektüel etkilerinden biri Kutub'dur. Kutub'un eserleri Arap gençliği ve siyasi muhalifler arasında popülerliğini korurken, Sünni İslamcıların çoğunluğu Kutub'un önerilerini modası geçmiş, pratik olmayan ve aşırıcılığa eğilimli olarak görmektedir.
İran'ın Dini Lideri Ali Hamaney eserini Farsçaya çevirdi. 50'li ve 60'lı yıllardan itibaren Farsçaya çevrilen ve İran İslam devrimi üzerindeki kesin etkisi nedeniyle, 15-16 Şubat 2015 tarihlerinde Tahran'da düzenlenen Seyyid Kutub'un Görüşlerini Yeniden Okumak ve Yeniden İncelemek başlıklı eleştirel bir konferans, "Bugünün İran'ında Seyyid Kutub'un yaşayan mirasının canlı bir örneği" olarak tanımlandı.
Miras > El Kaide ve İslami Cihat

Kutub'un Mısır ve diğer yerlerdeki İslami isyancı ve terörist gruplar üzerinde etkisi oldu. El Kaide üzerindeki etkisi, yazıları, takipçileri ve özellikle Mısır'daki hapisten çıktıktan sonra Suudi Arabistan'a taşınan ve İslami İlimler profesörü olan kardeşinin, editörlük, yayın ve tanıtımını yapan Muhammed Kutub aracılığıyla hissedildi.
Muhammed Kutub'un öğrencilerinden biri ve daha sonra ateşli bir takipçisi olan Eymen ez-Zevahiri, Mısır İslami Cihad üyesi, sonra da Usame bin Ladin'in akıl hocası ve El Kaide'nin ikinci Emiri oldu. Zevahiri, Kutub'a amcası Mahfuz Azzam tarafından tanıtıldı. Azzam, Kutub'un öğrencisi, ardından koruyucusu, kişisel avukatı ve mirasının vasisi oldu. Azzam ile röportaj yapan Lawrence Wright'a göre, "genç Ayman el-Zevahiri, amcası Mahfuz'dan defalarca Kutub'un karakterinin saflığını ve hapishanede katlandığı eziyeti dinledi." Zevahiri , Şövalyeler Altında Peygamber Sancağı adlı eserinde Kutub'a biat etti. El-Zevahiri şunları yazdı:
"Seyyid Kutub, İslam'da Tevhid'in öneminin altını çizdi ve onunla düşmanları arasındaki savaşın özünde, Allah'ın birliği konusunda ideolojik bir farklılık olduğunu vurguladı. Bu güce kimin sahip olduğu meselesidir: Allah ve onun şeriatı veya insan yapımı, materyalist kanunlar. . . . Kutub ... Nasır rejimi tarafından baskı ve işkence gördü ... Kutub'un mesajı, Allah'ın birliğine ve ilahi yolun üstünlüğüne inanmaktı ve hâlâ da öyledir. Bu mesaj, iç ve dış İslam düşmanlarına karşı İslam devriminin ateşini körükledi.".
Usame bin Ladin'in yakın üniversite arkadaşı olan Muhammed Cemal Halife, Wright'a, bin Ladin'in  Kral Abdülaziz Üniversitesi'nde Muhammed Kutub tarafından verilen haftalık halka açık derslere düzenli olarak katıldığını ve kendisi ve bin Ladin'in "Seyyid Kutub okuduğunu" söyledi. Bizim neslimizi en çok etkileyen oydu" diyor.
Enver el-Evlaki, Yemen'de hapisteyken Kutub'un eserlerinden etkilendi. Kutub'un eserlerinden günde 150-200 sayfa okurdu ve okuması sırasında kendisini "yazara o kadar daldırmıştım ki, Seyyid'in hücremde benimle doğrudan benimle konuştuğunu hissederdim"der.
Öte yandan, Creighton Üniversitesi'nden John Calvert, "el Kaide tehdidinin" Kutub'un "çağdaş İslamcılığa gerçek katkısı" konusundaki "anlayışımızı tekelleştirdiğini ve çarpıttığını" belirtiyor.
Miras > 1979 İran Devrimi Üzerindeki Etkisi

Kutub, Ruhullah Humeyni ve 1979 İran Devrimi'ne önderlik eden Şii entelektüeller için önemli bir etki kaynağıydı. Humeyni yönetimindeki İran İslam Cumhuriyeti, 1984'te Kutub'un "şehitliğini" onu parmaklıklar ardında gösteren ikonik bir posta pulu çıkararak onurlandırdı. Mevcut İran Dini Lideri Ali Hameney ve kardeşi Muhammed Ali Hamenei, Aḥmad Aram, Hadi Hosroşahi gibi önde gelen isimler Kutub'un eserlerini Farsçaya çevirdi.
Kutub'un eserlerine olan ilgi İran devrimini takip eden yıllarda zirveye ulaşmış olsa da, İranlı İslamcılar zaman içinde Kutub'a ve onun militan fikirlerine karşı çıkmaya başladılar. Bir eleştiri kaynağı, Kutub'un fikirlerinin Sünni etkisinde olduğu gerekçesiyle onu (mezhepsel nedenlerle) sapkınlıkla suçlayan ana akım Şii din adamlarından geldi. Ebu Faḍl Raẓavī Ardakānī, Seyyid Ibrāhīm Mīlānī, Morteza Mutahhiri gibi din adamları, Kutub'un fikir ve söylemlerine karşı çıkan çeşitli risaleler yazdılar ve eserlerini İran'da yayanları kınadılar.
Kanun Gençlik Düşünce Merkezi adlı bir İslami gençlik örgütü, 2015 yılında Tahran'da İran devriminin önde gelen dini liderleri ve entelektüellerinin katıldığı Kutub'un düşüncesi üzerine bir konferans düzenledi. Katılımcıların çoğu Kutub hakkında (onu aşırılık yanlısı fikirlerin bir savunucusu olarak) olumsuz değerlendirmelerde bulundular. Tahran Üniversitesi'nden Doç. Dr. Ali Ekber Alihani, tüm toplumları Cahili ve Tevhidi olarak ikiye bölen "ikili dünya görüşü" ve karamsar adalet anlayışı vb.nin İslam Devleti (İD) gibi terörist grupların vahşetleriyle doruk noktasına ulaşan, gayrimüslimlere karşı şiddetli bir nefret yarattığını savundu. Ahmad Rahdar, Kutub'un tavizsiz militan eylem çağrısının El Kaide, İslam devleti vb. cihatçı grupların entelektüel temeline hizmet etttiğini söyledi. Tarihçi Musa Necefi, Kutub'un İran devrimindeki rolünü küçümsedi ve devrimci sembolizmin Humeyni ve takipçileri tarafından kanalize edilen Şii geleneğin doğasında olduğunu savunarak Kutub'u, yüzeysel ve Müslümanların kitlesel tekfirine ve dini aşırılığa yönelik olan gerici ve mezhepçi bir alim olarak nitelendirdi. Ruhban olmayan bazı entelektüeller onu savunma girişimlerini sürdürse de Seyyid Kutub, İran'daki çağdaş Humeynici alimler arasında olumsuz görülüyor.
Miras > 9/11 Komisyon Raporunda Tanınma

9/11 Komisyon Raporu'nun (2004) 2. Bölümü, "Yeni Terörizmin Temeli", Kutub'un Usame Bin Ladin'in dünya görüşünü etkilediğini aktarır:
"[Kutub], Batı'nın kazanımlarını tamamen maddi buluyor ve hiçbir şeyin kendi vicdanını tatmin etmeyeceği ve onun (batının) varlığını haklı çıkaramayacağını' savunuyordu.[n. 12]
"Kutb'un yazılarından üç temel tema ortaya çıkıyor. Birincisi, dünyanın barbarlık, ahlaksızlık ve inançsızlıkla (Peygamber Muhammed'e verilen vahiylerden önceki cahiliye dönemi için dini bir terim olan cahiliyye olarak adlandırdığı bir durum) kuşatıldığını iddia etti. Kutub, insanların yalnızca İslam ile cahiliyye arasında seçim yapabileceğini savundu. İkinci olarak, Müslümanlar da dahil olmak üzere daha fazla insanın, kendi İslam görüşünden çok cahiliyyeye ve onun maddi rahatlıklarına ilgi duyduğu konusunda uyardı; Cahiliyye bu nedenle İslam'a galip gelebilirdi. Üçüncüsü, Kutub'un Tanrı ile Şeytan arasında bir mücadele olarak tasavvur ettiği şeyde hiçbir orta yol yoktur. Bu nedenle, onun tanımladığı şekliyle tüm Müslümanların bu mücadelede silaha sarılması gerekir. Fikirlerini reddeden herhangi bir Müslüman, helâk edilmeye layık bir kafirdir."
Çalışmaları

Edebi
Mahammat al-Sha'ir fi'l-Hayah wa Shi'r al-Jil al-Hadir (Şairin Hayattaki Görevi ve Çağdaş Neslin Şiiri), 1932
al-Shati al-Majhul (Bilinmeyen Sahil), 1935
Naqd Kitab: Mustaqbal al-Thaqafa fi Misr (Bir Kitabın Eleştirisi Taha Husain: Mısır'da Kültürün Geleceği), 1939
Al-Taswir al-Fanni fi'l-Qu'ran (Kur'an'da Sanatsal İmgeler), 1945
Al-Atyaf al-Arba'a (Dört Görünüş), 1945
Tifl min al-Qarya (Köyden Bir Çocuk), 1946
Al-Madina al-Mashura (Büyülü Şehir), 1946
Kutub wa Shakhsiyyat (Kitaplar ve Şahsiyetler), 1946
Askwak (Dikenler), 1947
Mashahid al-Qiyama fi'l-Qur'an (Kuran'da Kıyametin Yönleri), 1946
Al-Naqd al-Adabi: Usuluhu wa Manahijuhu (Literary Criticism: Its Foundation and Methods'), 1948
"Gördüğüm Amerika", 1949, Kamal Abdel-Malek'te yeniden basıldı, ed., 2000, America in an a Arab Mirror: Images of America in Arabic Travel Literature: An Anthology, Palgrave. Portland Eyalet Üniversitesi'nden PDF .
Teorik
Al-Adala al-Ijtima'iyya fi'l-Islam (İslam'da Sosyal Adalet), 1949
Ma'rakat al-Islam wa'l-Ra's Maliyya (İslam ve Kapitalizm Arasındaki Savaş), 1951
Al-Salam al-'Alami wa'l-Islam (Dünya Barışı ve İslam), 1951
Fi Zilal el-Kur'an (Kur'an'ın Gölgesinde), ilk taksit 1954
Dirasat İslamiyya (İslami İlimler), 1953
Hadha'l-Din (Bu Din İslam'dır), nd (1954'ten sonra)
Al-Mustaqbal li-hadha'd-Din (Bu Dinin Geleceği), nd (1954'ten sonra)
Khasais al-Tasawwur al-Islami wa Muqawamatuhu (İslami Davranışın Özellikleri ve Değerleri), 1960
Al-Islam wa Mushkilat al-Hadara (İslam ve Medeniyet Sorunları), nd (1954'ten sonra)
Ma'alim fi'l-Tariq (Yoldaki Yön İşaretleri veya Kilometre Taşları), 1964 (Yvonne Ridley tarafından gözden geçirildi.)
İslam Dünya Görüşünün Temel İlkeleri
İslam Anlayışı ve Özellikleri
İslam ve evrensel barış
Başkalarıyla ortak yazılar
Al-Atyaf al-'Arba'ah (Dört Hayalet), 1945. Kardeşleriyle birlikte yazdı : Muhammed, Aminah ve Hamidah
Rawdah al-Atfal, nd Gazeteci ve feminist Amīnah Saʻīd (1914–1995) ve Freud'u Mısır ve Arap dünyasında popülerleştiren psikanalist Yūsuf Murād (1902-1966) ile birlikte yazılmış çocuk kitabı.
Al Jadid fi al-'Arabiyyah (Arap Diline Yeni [Yaklaşım]), nd Arap dili üzerine bir ders kitabı
Al Jadid fi al-Mahfuzât (Arap Edebiyatına Yeni [Yaklaşım]), nd Arap edebiyatı üzerine bir ders kitabı
Seyyid Kutub hapiste olduğu yıllarda
Enver el-Evlaki
El Kaide'nin ilk lideri Usame bin Ladin .
İsmail Hakkı Bursevî

İsmâil Hakkı Bursevî, (d. H. Zilkâde 1063/ M. Ekim 1653, Aydos, Bulgaristan - ö. H. 9 Zilkâde 1137/ M. 20 Temmuz 1725, Bursa), mutasavvıf, Celvetî şeyhi, müfessir, şâir.
Tefsir, hadis, tasavvuf, şiir, hutbe, gramer gibi birçok dalda çok sayıda eser verdi. Yaşadığı devre göre oldukça sade bir üslûp ve lisân kullanmıştır. Bursa'da yaşadığı için Bursevî; bir müddet Üsküdar'da ikamet ettiği için Üsküdârî; Celvetiyye tarikatına mensup olduğu için Celvetî mahlaslarıyla anılmış olsa da, bilhassa Bursevî nâmıyla bilinir. İstanbul'un Üsküdar ilçesinde mukîm, Bayramiyye tarikatının Celvetiyye kolunun kurucusu Aziz Mahmut Hüdâyî'nin halifesidir.
İbnü’l-Arabî, Sadreddin Konevî ve Mevlana Celâleddîn Rûmî çizgisinde bir tasavvuf anlayışına sahip Bursevî, vahded-î vücûd anlayışının Anadolu topraklarında yayılmasında etkili olmuş bir kişidir. Yirmi seneden uzun süre çalışarak meydana getirdiği Rûhu'l Beyan başlıklı Kur'an-ı Kerîm tefsiri, Osmanlı döneminde yazılan tefsirlerin en önemlilerinden birisi olarak kabul edilir.
Hayatı

Bugün Bulgaristan sınırlarında bulunan, Osmanlı İmparatorluğu'nun Rumeli eyaletinde Burgaz şehrine bağlı Aydos kasabasında dünyaya geldi. Baba tarafından tasavvufa aşina, anne tarafından da ilmiyye sınıfına mensup bir aileden gelmekteydi. Şiirlerinde  Hakkı mahlasını kullanmış; ilmî eserlerinde ise İsmâil Hakkı olarak tanınmıştır.
Babası Mustafa Efendi, İstanbul Aksaray'da yaşamakta iken 1652 yılında İstanbul Esir Hanı'nda çıkan büyük yangında evi yanıp kül olunca Aydos'a yerleşmişti. Yedi yaşında annesi Kerime Hanım'ı yitirerek öksüz kalan İsmail Hakkı'ya Aydos'ta büyükannesi baktı.
Yedi yıl Edirne'de öğrenim gördü. Edirne'deki öğrenimini tamamlayınca İstanbul'a gitti ve Fatih'teki Atpazarı Meydanı'nda bulunan Kul Camii'nin imamı olduğu için Atpazarı şeyhi olarak tanınmış Celvetî şeyhi Atpazarî Osman Fazlı'ya intisâb oldu. 1675'te şeyhin halifesi olarak Üsküp'e gitti ve vaazlar verdi. Bu dönemde Üsküp müftüsünü ve şehrin bazı ileri gelenlerini eleştirmesi nedeniyle birçok kişiyi karşısına aldı. Üsküp'te altı yıl kaldıktan sonra muhaliflerinin etkisi ile önce Köprülü'ye nakledildi, sonra Ustrumca'da görev yaptı.
Bursa halifesinin ölümü üzerine 1684-1685 yılında Bursa'ya yerleşti ve onun yerini aldı. Ulucami'de ve diğer bazı camilerde vaaz verdi. Vaazlarında Kur'ân-ı Kerîm'i Fatiha Suresi'nden başlayarak tefsir etmiş; vaazda söylediklerine tasavvufî yorumlar ekleyip şiirler zikrederek yazıya geçirmiştir. Rûḥu’l-beyân (1705) adlı tefsiri bu şekilde tamamlandı.
Her sene şeyhi Osman Fazlı'yı İstanbul'da  ziyaret eden Bursevî, Osman Fazlı'nın Mağusa'ya sürgün edilmesi üzerine 1689-1690 yılında onu Mağusa'da ziyaret etti. Bu ziyaret sırasında şeyhi onu kendisi yerine tayin etti.
Bursevî, Sadrazam Elmas Mehmed Paşa'nın daveti üzerine Padişah II. Mustafa'nın I. ve II. Avusturya seferlerine katılıp vaazlarıyla askere cesaret verdi. İki defa hacca gitti (1700 ve 1710 yılları). Üç yıl Tekirdağ'da, üç yıl Şam'da yaşadıktan sonra İstanbul'a yerleşti, Üsküdar'daki Ahmediye Camii'nde vaizliğe başladı. Celvetiyye tarikatının merkezini Üsküdar'a taşıdı. Birçok paşa, vezir ve devlet adamıyla görüşmelerde bulundu; Damat İbrahim Paşa kendisine bir ev hediye etti.
Dostlarının  daveti üzerine 73 yaşında iken Bursa'ya döndü ve eser yazmakla meşgul oldu. Bursa'da Tuz Pazarı civarınd Cami-i Muhammedi adını verdiği bir cami ve bir tekke yaptırdı. 20 Temmuz 1725'te Bursa'da öldü. Vasiyeti gereği tekkesinde toprağa verildi.
Tasavvufi görüşleri

İsmail Hakkı Bursevî, Şeyh Üftade, Aziz Mahmud Hüdayi ve Atpazarî Osman Fazlı Efendi'den sonra Celvetiyye tarikatının en önemli ismi kabul edilir. Vahdet-i vücud anlayışının Anadolu toprakları üzerinde yayılmasında rolü olmuştur bir kişidir. Bu görüşü herkesin anlayabileceği örneklerle, âyet ve hadislerle destekleyerek vahdet-i vücûd anlayışının şerîat dışı bir görüş olmadığını dile getirmesi, görüşlerinde aşırı giden bazı akımları eleştirmiş olması sayesinde devrin uleması ve halk nezdinde fazla olumsuz bir tepki görmemiştir.
Osmanlı alim, müfessir ve şeyhleri içinde eserlerinin çokluğuyla tanınan İsmail Hakkı Bursevî, Kutub Osman Efendi'den de ders almış, 1685'te Osman Fazlı Efendi'nin tayin etmesiyle Bursa'ya gidişinden sonra orada Mevlânâ'nın Mesnevî'sinden alıntılarla zenginleştirdiği sohbetleriyle büyük şöhret kazanmıştır. Hayatının yirmi üç yılını adadığı Rûhu'l Beyan isimli tefsirinin de büyük bir kısmını burada yazdı. Arapça kaleme aldığı Rûḥu'l-beyân'ın yazımı 3 Eylül 1705'te, Ulu Cami'de vaaz olarak halka aktarımı 17 Eylül 1705'te tamamlandı; tefsirin hatim meclisine büyük bir kalabalık katıldı. Pek çok hikâye ve menkıbeye yer vermesi eserin halk arasından yaygınlık kazanmasını sağlamıştır. Vaktinin tamamını tefsirle geçirmemiş, Rûḥu'l-beyân'ı yazarken başka hacimli eserlerde meydana getirmişti. Mesnevî'sinin birinci cildinin ilk yedi yüz kırk sekiz beytini açıkladığı Rûhü’l-Mesnevî, bu eserlerden birisidir. Son yapıtı olan Kitab-el Netice'de, insanın kendi yanlışlarına karşı eleştirel, ama başkalarınınkine karşı hoşgörülü ve sevecen davranabilmesinin en büyük ahlâk ilkesi olduğunu savunmaktadır.
Bursevi, Osman Fazlı Efendi'nin ölümünden sonra şeyh olmuştur. Bursevî'nin ölümünden sonra oğlu Şeyh Bahaeddin Efendi, Şeyh Bahaeddin Efendi'nin çocuğu olmadığı için onun ölümünden sonra halifelerinden Hikmetî Mehmed Efendi dergaha şeyh olmuştur. Bundan sonraki dönemlerde dergahta şeyhlik yapanların hemen hemen tamamını Hikmetî Mehmed Efendi ve onun soyundan gelenler oluşturmuştur.
Eserleri

Yüz otuza yakın eseri vardır. Bazı eserler kendisine yanlış atfedildiğinden, bazı eserlerinin birden fazla ismi olması nedeniyle karıştırıldığından eserlerinin sayısı tam olarak bilinmez. Eserlerinin çoğu Türkçe, kırk kadarı Arapçadır. İslâmî ilimlerde derin bilgiye sahip  bulunması ve çok sayıda eser vermiş olmasına rağmen tasavvuf sahasında şöhret bulmuş olan Bursevî'nin en ünlü eseri Ruhu'l-Beyan adlı ünlü Arapça Kur'an tefsiridir.
Hemen hemen bütün eserlerinde yeri geldikçe nesre ara verip nazıma yer vermiştir. Şiirleri bir divanda toplanmıştır. Sanat anlayışı da dini esaslara ve tasavvufi düşünceye dayanmaktadır. Divanının yanı sıra şiir şerhi niteliğindeki "Kitâbu’l-Envâr, Kitâbü’nNetîce, Tuhfe-i Atâiyye, Tuhfe-i Ömeriyye, Ferâhu'r-Rûh ve Silsilenâme adlı eserlerin yazarıdır.
Bursevi'nin bestecilik yönü de vardır. Kendisinin ve mürşîdi Aziz Mahmud Hüdayi'nin bazı şiirlerini bestelemiştir.
Galeri

Tuz Pazarındaki İsmail Hakkı Bursevî Camii
İsmail Hakkı Bursevî Tuz Pazarındaki türbesi
İsmail Hakkı Bursevî Tuz Pazarındaki mezartaşı kitabesi (bir kısım Latin alfabesi transkripti: İsmail Hakkı Hazretlerinin irtihalinden üç sene evvel... vefatı tarihini meşhur nutku aliyelerinden...)
Yünören, Şenkaya

| Yünören |
| --- | --- |
Mahalle
Mahallenin haritadaki yeri
 Erzurum'un Türkiye'deki konumu
YünörenYünören'in Erzurum 'daki konumu
Koordinatlar: 40°38′29″N 42°17′29″E﻿ / ﻿40.6414°K 42.29143°D﻿ / 40.6414; 42.29143
Ülke:  Türkiye
İl: Erzurum
İlçe: Şenkaya
Coğrafi bölge: Karadeniz Bölgesi
İdare
 • Yönetici: Muhtar İhtiyar heyeti
Rakım: 1640 m
Nüfus (2022): 52
Zaman dilimi: UTC+03.00 (TSİ)
İl alan kodu: 0442
İl plaka kodu: 25
Posta kodu: 25360
Yünören, Erzurum ilinin Şenkaya ilçesine bağlı bir kırsal mahalledir.