Serbest bölge
Türkiye'de serbest bölgeler > Tarihçe > 1940-50'li yıllar

1940'lı yılların sonuna kadar etkilerini gösteren ekonomik durgunluk ile ithal ikameci ekonomi modeli nedeniyle serbest bölge planlamaları geri planda kalmıştır. Bu dönemde yürürlüğe konulan 24.05.1946 tarihli ve 4893 sayılı "Şark Halı ve Kilimleriyle Benzerleri ve Hayvan Postları İçin Kurulacak Serbest Yer Hakkında Kanun"  kapsamında, Türkiye üzerinden transit olarak gerçekleştirilen halı, kilim ve kürklerin ticaretinin kolaylaştırılması, bu ürünlerin belirlenen bir alanda işlenerek ihraç edilmesinden gelir elde edilmesi planlanmış, ancak Eminönü civarında bir antrepo bu işe ayrılmışsa da yine uzun soluklu bir sonuç elde edilememiştir.
1950'li yıllardan itibaren yükselmeye başlayan liberalleşme eğilimleri nedeniyle serbest bölge planlamaları yeniden gündeme gelmiştir. İktidar değişimiyle birlikte artan devletçilik temelli politikaların terk edilmesi ve serbest rekabetçi politika uygulamaları baş göstermiştir. Ancak bu politikalar kısa sürede negatif sonuçlar doğurmuş ve 1950'li yılların ikinci yarısı itibarıyla ekonomi politikası yeniden korumacı hale gelmiştir. Bu dönemde, 1927 yılında çıkarılan Kanun yerine 21.12.1953 tarih ve 6209 sayılı "Serbest Bölge Kanunu" yürürlüğe girmiş, Kanun kapsamında hükûmete istenilen alanda serbest bölge ilan etme yetkisi veren "Serbest Bölge Nizamnamesi" adlı tüzük düzenlemesi ise üç yıl gecikmeli olarak, yani 03.08.1956 tarihinde yayımlanabilmiştir.
16 maddeden oluşan bir çerçeve düzenleme olan bu Kanun, serbest bölge sınırlarını belirleme yetkisini Bakanlar Kuruluna vermekte, serbest bölgelerde yapılabilecek faaliyetleri tespit etmekte, serbest bölgeleri gümrük hattı dışında sayarak bu alanlarda Gelir ve Kurumlar Vergisi hariç olmak üzere vergi, pasaport, gümrük ve yabancılara ilişkin diğer kanunlardaki hükümlerin uygulanmayacağına hükmetmektedir. Bölgenin işletilmesi ise devlet tarafından yapılabileceği gibi özel bir şirket eliyle de yapılabileceği hususuna yer verilmiştir. Bu Kanun ve tüzük düzenlemeleriyle birlikte, ilk girişim 29.12.1956 tarihli ve 4/8160 no.lu Bakanlar Kurulu Kararı  ile İskenderun Limanı'nda bir serbest bölge kurulmasına, bölgenin işletilmesin ise TCDD'ye verilmesine karar verilmiştir. Alanın işletmesi daha sonraları Gümrük Bakanlığı'na bırakılmış, bir parti krom cevheri sevk edilmiş ancak ürünler ihraç edilemeden topraklaşmış, ardından da demir çelik tesisinin kuruluşu aşamasında istimlak edilerek bölge işlerliğini kaybetmiştir. İkinci olarak, 1953 tarihli Kanun kapsamında 10.05.1958 tarihli 4/10315 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ve buna ek sözleşme ile İstanbul Tuzla'da belirlenen alanda bir serbest bölge kurulmasına ve bölgenin işletmesinin 25 yıl süreyle Verdi Limited Ortaklığı'na bırakılmasına karar verilmiştir. Ancak bu girişim de sonuçsuz kalmıştır. Ekonomi politikalarının, sabit kur, ithalat yasakları, tarife dışı engeller, kotalar, tüketim malları üretiminde kullanılacak ürünlerde düşük gümrük vergisi uygulaması gibi özellikleri bulunan ithal ikameci model ile kurgulanması nedeniyle iç pazara yönelik satışlarına yoğunlaşan sanayicilerden 1980'li yıllara dek serbest bölge kurulması talepleri sıklıkla dile getirilmemiştir.