Bakü Kalesi
Kalenin Kapıları > Dörtgen kale(Donjon)

15. yüzyılda, Bakü Kalesi'nin doğu duvarının yanında, özellikle kuzeyden gelecek düşmana karşı direnmek amacıyla dörtgen bir kale (donjon) inşa edilmiştir. Burçlar ve yarım daire biçimindeki kaleler savunma sisteminin ayrılmaz parçalarıydı. Kalenin yüksekliği 16 metre, duvar kalınlığı ise 2 metredir. Askerlerin hızlı hareket edebilmesi için kale duvarının alt kısmı boyunca devam eden bir yeraltı yolu, Çift Kale Kapısı'na doğru yönlendirilmiştir. Bu yeraltı yolu şehri kuzeyden çevreliyordu.
Orta Çağ'da, barış dönemlerinde de savaş durumlarında da bu kale silah deposu (cephanelik) olarak kullanılmıştır. Kale-burç yapısı esas olarak iki amaç taşımaktaydı: kale duvarlarının görüntüsünün ihtişamını artırarak Bakü'nün kuzey tarafındaki savunmasını daha da güçlendirmek, alanı kontrol altında tutmak ve geniş kapalı bir alana sahip kaleyi silah deposu olarak kullanmak. Bu dörtgen kaleye donjon da denir. Rusların Bakü'ye gelişinden sonra kalede silah depolarının sayısı daha da arttı. Kalenin güney duvarının köşesinde bir su kuyusu bulunur; bu, insanların uzun süre kale içinde sığınak bulmasına yardımcı olmaktaydı.
Orta Çağ'da Bakü şehri kuzey, doğu ve batı tarafından iki katlı devasa kale duvarlarıyla çevrelenmişti. Kale duvarları sık sık düşman saldırıları sırasında yıkıldığından birçok kez onarılmıştır. Son olarak kale duvarları 1950'li yıllarda restore edilmiştir. Son restorasyondan sonra kale duvarlarında 25 yarım daire biçiminde, bir adet ise dörtgen biçiminde kale tipi burç ("donjon" ya da "cephanelik") kalmıştır.
Abdürreşid Baküvi, şehrin kale duvarları hakkında ilginç bilgiler vererek şöyle yazmıştır:
"Şehrin son derece sağlamlaştırılmış iki ana kalesi vardır: Bunlardan büyüğü denize yakındır. Dalgalar onun duvarını yıkıyor. Bu, Tatarların ele geçiremediği kaledir. Üst kısmı girintili çıkıntılı örülmüştür. İkinci kale birincisinden yüksektedir."
Burada şüphesiz, Baküvi'nin belirttiği birinci kale Kız Kalesi'dir. İkinci kalenin ise Dörtgen kale burcu olduğu tahmin edilmektedir. Dörtgen kale burcu, coğrafi konumu ve şehrin yer şekillerine göre Kız Kalesi'nden daha yüksekte bulunmaktadır. A. Baküvi'ye göre de Kız Kulesi şehri güneyden, Dörtgen kale ise kuzeyden koruyordu.
Orta Çağ yazarlarına göre, Bakü şehrinde 70 yarım daire şeklinde ve kuzey kale duvarlarının içinde 1 adet dörtgen kale tipi burç (donjon ya da cephanelik) bulunmaktaydı. Bakü'yü betimleyen eski fotoğraflarda, reprodüksiyonlarda ve grafik çizimlerde bu dörtgen kale tipi burç net bir şekilde tasvir edilmiştir. Halk arasında bu kaleye "cephanelik" deniyordu (cephanelik, yani silah deposu).
Kale burcunun inşa tarihi hakkında iki görüş vardır. Bazı bilim insanları, onun Bakü'nün kale duvarlarıyla aynı tarihte — 12. yüzyılda inşa edildiğini söyler. Diğer araştırmacılar ise kalenin 14. yüzyılın sonu ile 15. yüzyılın başında — Şirvanşahlar Devleti’nin gelişme döneminde inşa edildiğini iddia eder. Ünlü araştırmacı Sara Aşurbeyli, mimar A. G. Rehimova'nın 1971 yılında yayımladığı "Bazı Mimari Eserlerin İnşa Tarihi Hakkında" adlı makalesine dayanarak kale-burcun 15. yüzyılda yapıldığını yazar. Bu görüş daha gerçekçidir, çünkü Şirvanşahlar’ın saray şairi Badr Şirvani’nin methiyelerinde belirtildiğine göre, dörtgen kalenin de içinde olduğu bazı mimari eserleri Şirvanşah I Halilullah’ın kardeşi, Bakü hâkimi Kazanfer Şah, şehrin kuzey tarafından savunmasını daha da güçlendirmek için 1428-1429 yıllarında inşa ettirmiştir.