Kiş Kilisesi
Tarihi > Varsayımlar

Araştırmacıların Yelisey'in kilse inşa ettiği Kiş köyü hakkında çeşitli varsayımları bulunmaktadır. Z. N. Yampolski bu yerleşim biriminin Şeki'de bulunan Kiş köyü, R. B. Göyüşov ise bu köyün Hocavend ilindeki Kiş köyü olduğunu iddia etmiştir.
Strabon antik Albanların dini hakkında bilgi verirken, onların Helios, Zeus ve Selene'ye tapındıklarını, Selene'ye ise özel bir saygı gösterdiklerini yazmıştır. "Selene tapınağı İberya sınırları yakınında yer alır. Buradaki rahip, kraldan sonra ikinci kişidir. O, geniş ve iyi yerleşmiş kutsal toprakları ve tapınak kölelerini yönetir."
Z. N. Yampolski M.Ö. V. yüzyıldan M.S. II. yüzyıla kadar olan kaynakları inceleyerek Albaniya'da tapınak, Tanrı'ya adanmış bir vilayetin var olduğunu belirtmiştir. A. E. Krımski Selene tapınağının Şeki vilayetinde yer aldığını, K. V. Trever ise Şeki vilayetinin M.Ö. I. yüzyılda İberya sınırlarından uzakta bulunduğunu ve bu tapınağın Kum Bazilikası'nın yerinde olduğunu söylemiştir.
Selene tapınağının yerinde Kiş kilisesini inşa eden, Şeki yakınlarında öldürülen Havari Aziz Yelisey, ikona, Cotaari kilisesi Şeki vilayetinin günümüzdeki Şeki-Zaqatala bölgesini kapsadığını göz önünde bulundurduğumuzda, bu kutsal bölgenin Şeki vilayeti olduğu tahmin edilmektedir. Şeki vilayeti Güneydoğu'da Kebele, Batı ve Güneybatı'da Kambisena, Kuzeydoğu'da Lpina ile sınır komşusuydu. Onun kuzey sınırı İberya'ya kadar uzanıyordu. Şeki vilayetinin kutsal bir bölge olduğu fikrini destekleyen bir başka gerçek de eski Şeki vilayeti içinde yer alan Şeki-Balaken bölgesinde Kum Bazilikası (IV. – V. yüzyıllar), Lekit Kilisesi (V. – VI. yüzyıllar), Zeyzid (VI. – VII. yüzyıllar) gibi tapınakların bulunmasıdır; bunlar da daha önce dini törenlerin gerçekleştirildiği eski tapınak kalıntıları üzerine inşa edilmiştir. Bu süreç Ermenistan ve Gürcistan'da da aynı şekilde gerçekleşmiştir. Araplar Azerbaycan'ı işgal ettikten sonra onlar da pagan veya Hristiyan tapınaklarının üzerine camiler inşa etmiş veya bu tapınakları camiye dönüştürmüşlerdir. Buna örnek olarak İçerişehir'deki Cuma Camii ve Katuk Manastırı (V. – XII. yüzyıllar) gösterilebilir.
Kiş tapınağının inşası hakkında da araştırmacılar arasında çelişkili görüşler bulunmaktadır. 2000-2001 yıllarında Kiş tapınağında yapılan arkeolojik kazılarda Norveç tarafını temsil eden arkeolog-danışman Prof. Bernard Sturfiel tapınağın XI. – XII. yüzyıllarda inşa edildiğini iddia etmiştir.
O, görüşünü şu üç hipoteze dayandırarak kanıtlamaya çalışmıştır:
Kiş tapınağının inşası sırasında temel kazılan toprak katmanından alınan örneklerin radyokarbon analiz sonuçlarının 990-1160 yıllarına ait olduğunu belirterek tapınağın temelinin en alt katmanının da bu tarihlerde atıldığını;
Tapınağın en alt mezarlarının bu bölgeye gelen ilk Hristiyanlara ait olduğunu ve bu mezarlardaki insan kemiklerinin radyokarbon analiz sonuçlarının 980-1060 yıllarına ait olduğunu belirterek Kiş'e Hristiyanların bu tarihte geldiğini;
Mihrabın arkeolojik incelemesinden elde edilen sonuçlara dayanarak Kiş tapınağının üç aşamalı faaliyet döneminin ilk aşamasında diofizit, ikinci ve üçüncü aşamalarında ise monofizit mezhebine bağlı olduğuna dayanarak tapınağın havariler tarafından değil, XI. – XII. yüzyıllarda gelen Hristiyanlar tarafından inşa edildiğini öne sürmüştür.
Bir diğer Norveçli bilim insanı Byon Veggi Kiş'te Hristiyanlığın varlığını kanıtlayan yazılı bir kaynağın V. yüzyıldan daha eski olmadığını belirterek tapınağın inşasını bu tarihten sonraya tarihlendirmiştir.
2000-2001 yıllarında Kiş tapınağında yapılan arkeolojik kazılara başkanlık eden mimar Prof. Dr. Vilayet Kerimov arkeolojik kazıların sonuçlarına dayanarak Kiş tapınağının basit teknefli bazilikadan kubbeli mimariye kadar beş inşa aşamasını belirlemiştir. Prof. Dr. V. Kerimov Kiş tapınağının mimari özelliklerinin Kafkasya Albaniyası'nın erken Hristiyanlık dönemine ait olduğunu belirtmektedir.