Azerbaycan milliyetçiliği
Tarihi > Sovyet Döneminde Azerbaycan'da Milliyetçilik

Sovyet dönemi boyunca Azerbaycan halkının millî kültürel değerleri Sovyet uygarlığının değerlerinin doğrudan etkisi altında kalmıştır. Planlı ekonomi, Komünist Partisi’nin egemenliğine dayalı tek partili siyasi sistem, piyasa ilişkilerinin kaldırılması ve Rus olmayan halkların kültürel mirasının kademeli olarak yok edilmesi komünist uygarlığın temel değerleriydi. Bu değerler Marksist-Leninist ideolojiye dayanıyordu ve toplumsal gelişmenin objektif yönüyle çelişki içindeydi. Bu yüzden komünist uygarlığın değerleri yapaydı. Komünist uygarlığın değerleri aynı zamanda Azerbaycan halkının millî değerleriyle de çelişiyordu. Komünist uygarlık ve millî kültür arasındaki ilişkiler Sovyet hükümetinin millî politikasıyla düzenleniyordu. Bu politika Sovyet tarihinin başlarında (1920'li yıllar) korenizatsiya (yerlileştirme) ilkelerine dayanıyordu. Korenizatsiya siyaseti kısmen bölgesel milliyetçiliği teşvik ediyordu. Tadeusz Swietochowski’ye göre "Sovyet milletinin oluşturulmasına yönelik faaliyetlerin en belirgin yönü 1923’ten sonra başlayan korenizatsiya (yerlileştirme) politikasıydı. Bu, sadece yerlilerin parti ve hükümette yüksek görevlere getirilmesine kadar ilerliyordu. Korenizatsiya ayrıca Rusça olmayan diğer dillerin Rus diliyle eşitliğini savunuyor ve ulusları Sovyet yönetimiyle barıştırmayı amaçlıyordu." Korenizatsiya sayesinde Azerbaycan entelektüellerinin çoğu Sovyet iktidarını ve Sovyet hükûmetinin millî politikasını destekliyordu. Onlar korenizatsiyanın sağladığı elverişli koşullardan yararlanarak millî eğitimin, millî dilin, edebiyatın ve sanatın gelişimini destekliyorlardı. Ancak 1930’lu yılların ortalarında Sovyet millî politikası gerçek yüzünü gösterdi. Millî kültürü ve milliyetçiliğin tüm tezahürlerini bastırmaya başladı. Bölgesel milliyetçiliğin yok edilmesi Rus şovenizminin artışıyla gözlemleniyordu. Rus komünistleri totaliter devletin gücünü kötüye kullanıyordu. Toplumun tüm alanlarında aktif bir Ruslaştırma politikası yürütüyorlardı. Rus komünistlerinin bazı demokratik ve uluslararası sloganlarla, ayrıca yerel yönetim ve kültürel özerklik gibi bazı hakları millî bölgelere vermeleriyle millî politikalarının özünü gizlemeyi başarmalarına rağmen, Sovyetler Birliği’nin yapısı ne olursa olsun, millî politikası totaliter milliyetçilikten başka bir şey değildi. Oysa Sovyetler Birliği federatif bir devlet olarak halkların kendi kaderini tayin etme ilkeleri üzerine kurulmuştu. Ancak 1930'ların başına kadar millî sorunun demokratik çözümüne dair tüm temel fikirler ya göz ardı ediliyor ya da sınıf mücadelesi fikirleriyle değiştiriliyordu.
Sovyet millî siyasetinin temel meselelerinden biri tüm millî bölgelerde siyasi, ekonomik, toplumsal ve kültürel alanlarda reformların hayata geçirilmesiydi. Geri kalmış millî bölgeler bu reformlarla toplumsal, ekonomik, siyasi ve kültürel gelişimlerinde gerçek bir ilerlemeye ulaştılar. Bu reformlar bir yandan millî bölgelerde Sovyet iktidarını pekiştirmiş, Ruslaştırma sürecini hızlandırmış, diğer yandan ise bölgesel milliyetçilik tehlikesini ortadan kaldırmıştı. Totaliter devlet toplumun tüm alanlarında Ruslaştırma politikasını uygulamak için oldukça elverişli bir ortam oluşturmuştu. Siyasi alandaki Ruslaştırma belirtileri Rusya (merkez) ile Rus olmayan cumhuriyetler arasındaki ilişkilerde görülüyordu. Hükûmetin yerel organları merkezin kontrolü altındaydı. Millî çıkarları savunan herhangi bir kuruluşun faaliyeti yasaklanmıştı. Ekonomik alanda Ruslaştırma politikasının belirtileri ekonominin merkezileşmesinde ve özel mülkiyetin yasaklanmasında görülüyordu. Bu belirtiler millî bölgelerin çıkarlarını göz önünde bulundurmuyor ve onların ekonomik potansiyellerini engelliyordu. Merkezi yönetim cumhuriyetler arasında katı iş bölümü temelinde kurulmuş SSCB'nin birleşik ekonomik kompleksinin işlemesini sağlıyordu. Millî bölgelerin birbirine ve Rusya'ya bağımlılığını korumak için merkez bazı bölgelerdeki fabrikaların çalışmasının diğer bölgelerdeki fabrikaların çalışmasına bağlı olduğu bir sistem kurmuştu. Bu nedenle millî bölgeleri ekonomik yollarla birbirine bağlayarak oluşturulan bu birleşik ekonomik kompleks totaliter devletin ekonomik temeli olarak hizmet ediyordu.
Kültürel alanda Ruslaştırma politikasının uygulanması diğer süreçlere göre daha zor olmuştur. Bu durum kültürel alanın insanların iç dünyası, tarihi gelenekleri, millî ve manevi değerleriyle sıkı bir şekilde bağlantılı olmasından kaynaklanmaktadır. Bu alanda Ruslaştırmanın başarıya ulaşması toplumun diğer alanlarında da bu politikanın uygulanmasına önemli ölçüde etki edebilirdi. Bölgesel milliyetçiliğin önünü kesmek için Sovyetler Birliği Komünist Partisi ve Sovyet hükûmeti millî kültürlerin temellerini yavaş yavaş yıkarak millî bilincin oluşum sürecine engel oluyordu. Sovyet Rusyası Ruslaştırma politikasında Çarlık Rusyası’nı bile geride bırakmıştı. Şu gerçeğe dikkat edelim: Rus misyoneri Prof. Dr. Nikolay İlmenski tarafından XIX. yüzyılda Türk halklarını Ruslaştırma yöntemi 1930'larda uygulandı. Bu yönteme göre Türk dillerinin alfabeleri Rus alfabesine uyarlanmış, bunların her biri ayrı yerel dil olarak kabul edilmiştir. Bu uygulama Türk halkları arasında Azerbaycan, Özbek, Kırgız, Türkmen vb. çeşitli edebî dillerin oluşumuna neden olmuştur. Böylelikle, Türk halkları Kiril alfabesini kabul etmek zorunda kalmıştır.
Ruslaştırma politikası Azerbaycan aydınlarının önde gelen temsilcilerinin belirli bir direnişiyle karşılaşmıştır. Bu direniş millî kültür ile komünist uygarlık arasında bir çatışma olarak değerlendirilebilir. Sovyet hükûmeti bu direnişi 1930'ların sonlarında büyük bir terörle bastırdı. Azerbaycan aydınlarının çoğu fiziksel olarak yok edildi.
Böylece, Sovyet KP ve Sovyet hükûmetinin millî siyaseti bir yandan Azerbaycan'da milliyetçiliğin tezahürlerinin bastırılmasını, diğer yandan ise Rus şovenizminin gelişimini teşvik ediyordu. Yukarıda belirtildiği gibi millî kültürel değerler komünist uygarlığıyla çelişiyordu. Bu nedenle komünist uygarlığının değerleri idari yöntemlerle uygulanıyordu. Bu tür bir nüfuz etme yoluyla millî kültürel değerler içinde yeni bir değerler sistemi oluşturuluyordu. Bu bir altkültür değerler sistemi idi. Altkültür değerleri insan gruplarının yaşamında belirli bir rol oynuyordu. Ancak komünist uygarlığının bir yan ürünü olarak altkültür millî kültürel değerlerle komünist uygarlığı değerleri arasındaki çelişkiyi ortadan kaldıramadı. Bu çelişki Azerbaycan'da milliyetçiliğin şekillenmesinin temel sebeplerinden biri oldu. Millî kültürün ana unsurlarından biri olan milliyetçiliğin komünizmden daha güçlü bir kuvvet olduğu anlaşıldı. Bu çelişkinin yanı sıra Azerbaycan'da milliyetçiliğin yeniden canlanmasına sebep olan iki faktör daha vardı: Birincisi, yukarıda da belirtildiği gibi milliyetçilik tüm halkların toplumsal gelişiminde objektif ve kaçınılmaz bir aşamadır. Geçici olarak durdurulabilir, ancak milliyetçilik millî kültürel değerlere dayanır. Millî kültürel değerler vatan, millet, onun kültürü ve tarihine bağlılığı ifade eder. Bu değerler bireyleri kişiliğe dönüştürür ve millî devletin kurulmasını teşvik eder. Tarihe göre millî kültürel değerler özellikle kriz dönemlerinde bu değerler asimilasyon tehlikesi altındayken etkisini gösterir. İkincisi, Azerbaycan halkı yabancı egemenlik altında bulunmuş ve millî bağımsızlığı yoktu. Bu durum Azerbaycan'da millî özgürlük hareketinin gelişmesi için elverişli bir zemin hazırlamıştı. Ancak Rus şovenizminin Sovyet totaliter sistemi bu fırsatın gerçekleşmesi önündeki en büyük engeldi.