Molla Halil Siirdî
Molla Halil'in İlmi Şahsiyeti

Molla Halil, ilim yolculuğuna Hizan, Bitlis, Siirt, Gevaş, Bahçesaray, Şirvan ve İmadiye’de eğitim alarak başlamıştır. Müderrislik hayatı ise İmadiye, Cizre ve Hizan’da devam etmiş, ancak en uzun süre ilim ve eğitim faaliyetlerini sürdürdüğü yer Siirt olmuştur.  Molla Halil es-Si’irdî, küçük yaşlarda babası Molla Hüseyin’in yanında ilim tahsiline başladı. Babası, onun keskin zekâsını ve öğrenme yeteneğini fark edince, dönemin büyük âlimlerinden olan ve “Ma‘rifetnâme” adlı eseriyle tanınan Erzurumlu İbrahim Hakkı’ya götürdü. Rivayete göre, İbrahim Hakkı,kendisini görüp ona hayır duası ederek, “Allah sana bol ilim, salih amel ve uzun ömür nasip etsin!” temennisinde bulundu.
İlim yolculuğuna erken yaşta başlayan Molla Halil, bölgedeki birçok önemli âlimden ders aldı. Kur’ân-ı Kerîm’i ve tecvîd ilmini, babasının da hocası olan Karesuvî’den öğrenerek temel dinî eğitimini tamamladı. Bu süreçte aldığı eğitim, onun klasik İslami ilimlerde derinleşmesini sağladı ve ilerleyen yıllarda pek çok ilim dalında eserler vermesine zemin hazırladı.
Molla Halil es-Si’irdî, ilim tahsiline erken yaşlarda başlayarak çevre medreselerinde eğitim aldıktan sonra, bugün Kürdistan Bölgesel Yönetimi sınırları içinde bulunan Duhok’a bağlı İmâdiye’deki Kubbehân Medresesi’nde uzun süre öğrenimine devam etmiştir. Eğitim hayatı boyunca farklı coğrafyalarda önemli âlimlerden ders alarak ilmi birikimini geliştirmiştir.
Hizan’da Molla Abdurrahman el-Belâkî’den Şafiî mezhebi fıkhına dair "el-Envâr" ve Hâfız Şîrâzî’nin "Dîvân" adlı eserlerini okumuştur. Bitlis’te ise Molla Ramazan el-Hazvînî’den Sarf ilmi üzerine dersler almıştır. Siirt’e bağlı Tillo’da, aynı zamanda halasının eşi olan Molla Ahmed el-Hâfız’dan eğitim görmüş, Halenze köyünde ise Molla Mahmud’dan "Mesâbîh" adlı eseri okumuştur.
Bitlis’te başladığı sarf ilmi eğitimini Van’ın Gevaş kasabasında sürdürmüş, ardından Bahçesaray’da Molla Muhammed b. Ahmed el-Kevnâsî’den Beyrûstî’ye ait "Terkîb" adlı eserle birlikte "Şerhü’l-Muğnî" ve "Hüsamkâtî" kitaplarını okumuştur. Aldığı bu geniş çaplı eğitim, onun ilerleyen yıllarda pek çok alanda yetkin bir âlim olarak tanınmasını sağlamıştır.
Molla Halil es-Si’irdî’nin Kevnâsî’den kırâat ilmi aldığına dair kesin bir bilgi bulunmamaktadır. Eğitimini sürdürmek üzere tekrar Bitlis’in Hizan ilçesine dönen Si’irdî, burada Molla Abdulhadi el-Arvasî’den mantık ilmi üzerine "Mukaddimât" adlı eseri okumuştur.Daha sonra Hoşap’a giderek Molla Hüseyin el-Hoşabî’den "Şerhü’ş-Şemsiyye" ve onun haşiyelerini tahsil etmiştir. Ardından Cizre’ye geçerek Şeyh Ferec’in yanında "Şerhu ‘Akâidi’n-Nesefî" ve şerhlerini okuduktan sonra tekrar Hoşap’a dönmüştür. Hoşap’ta Molla Hasan el-Pizenî, Molla Absüsselâm ve Molla İsmail’den "Muhtasaru’l-Me‘ânî" adlı eseri okumuş, ayrıca Molla Hasan’dan "Yûsuf ve Züleyha" adlı eseri tahsil etmiştir. Bu süreçte aldığı dersler, onun mantık, kelam ve edebiyat gibi alanlarda derinleşmesini sağlamış ve akademik kimliğinin temel taşlarını oluşturmuştur.
Molla Halil es-Si’irdî, bölgedeki medreselerde uzun yıllar süren eğitiminin ardından, bugün Kürdistan Bölgesel Yönetimi sınırları içinde bulunan Duhok’a bağlı İmâdiye’ye giderek tahsilini sürdürmüştür. Burada, dönemin önemli âlimlerinden İmâdiye müftüsü Molla Mahmûd el-Behdînî’nin yanında "Minhâcü’l-Usûl" adlı eseri okuyarak eğitimini tamamlamış ve icazet almıştır. Tasavvuf alanındaki icazetini ise Musul yakınlarındaki Reşidiye köyünde bulunan Kadiri tarikatı şeyhi Şeyh Ahmed er-Reşîdî’den aldığı rivayet edilmektedir. Eğitimini tamamladıktan sonra Hizan’daki Meydan Medresesi’nde müderrislik yapmaya başlamış, burada beş yıl ders verdikten sonra babasının isteği üzerine Siirt’e yerleşmiştir. Siirt’te, Medrese-i Fahriye’de yaklaşık otuz yıl boyunca tedris faaliyetlerini sürdürerek birçok öğrenci yetiştirmiştir. Molla Halil es-Si’irdî, ağırlıklı olarak mensur eserler yazsa da, çeşitli ilmi alanlara katkı sağlayan manzum eserler de kaleme alarak yaşadığı dönemde ilmi faaliyetlere büyük ivme kazandırmıştır. Günümüzde hâlâ devam eden Şark medreselerindeki icazet silsileleri çoğunlukla ona dayanmaktadır. Bu nedenle, medrese eğitiminden geçen ve icazet alan birçok âlimin hocası kabul edilmiş, bölge halkı tarafından “Hocaların Hocası” ve “Bütün ilimlerde bütün âlimlerin hocası” unvanlarıyla anılmıştır. Tüm imkânsızlıklara rağmen ilmi üretkenliğini sürdürerek, eğitim ve öğretim faaliyetlerine kesintisiz devam etmiştir. Cehaletle mücadeleyi temel bir misyon olarak benimseyen Molla Halil, bilginin yayılmasının önemine inanmış ve bu doğrultuda hem âlimlere hem talebelere hem de halka yönelik kırktan fazla eser kaleme almıştır. Telif ettiği eserler, Şark medrese geleneğinin şekillenmesine katkıda bulunmuş, ilmi mirası sonraki nesillere aktarılmaya devam etmiştir. Çalışmaları, bölgedeki klasik medrese sisteminin temel taşlarından biri haline gelmiş ve İslami ilimler alanında kalıcı bir etki bırakmıştır.
Molla Halil'in Basîratü’l-Kulûb fi Kelâmi ‘Allâmi’l-Guyûb adlı eserinin bir nüshası