Azerbaycan folkloru
Epik Tür > Masallar

Epik türün en sevilen ve en büyük türü olan masal, insanların eski dönemlerde yarattığı ve ağızdan ağıza geçerek değişip zenginleşmiş, günümüze kadar ulaşmış bir türdür. Masallarda iyilikle kötülük, ışıkla karanlık, hayatla ölüm, hakla haksızlık mücadelesi eder ve her zaman iyilik kötülüğe, hak haksızlığa, ışık karanlığa galip gelir. Sihir, büyü, ejderha gibi unsurlar masalların çoğunda sıkça karşılaşılan fantastik güçlerdir. Bu türdeki olaylar genellikle ana karakter etrafında döner ve bu karakter idealize edilir. Masalın olumlu kahramanı karşılaştığı tüm zorlukları aşar ve kötü güçlere karşı zafer kazanarak arzularına ulaşır.
Eşyaların ve doğa olaylarının kişileştirilmesi, insanlara özgü özelliklerin eşyalar ve hayvanlara aktarılması, olayların geniş epik sahnelerle anlatılması masalların temel özelliklerindendir. Masallar genellikle "karavelli" adı verilen ve nazım biçiminde söylenen küçük bir önsözle başlar. Bu da masalı diğer türlerden ayıran temel bir özelliktir. Karavelli, masalın ana içeriğiyle uyuşmaz. Karavelliden sonra "bir varmış, bir yokmuş, Allah’tan başka kimse yokmuş", "Günlerden bir gün, Mehmet Nasir’in köşesinde" gibi giriş cümleleri söylenir. Masallarda olayları birbirine bağlamak için geleneksel cümleler kullanılır: "Masal dili hızlıdır", "Az gitti, uz gitti...", "Derelerden sel gibi, tepelere yel gibi...", "Orada ayla yıl, burada özetle..." ve benzeri. Masallar kendine özgü bir sonla biter.
Konularına, anlatım biçimine ve yöntemlerine göre masallar birkaç gruba ayrılır. Her birinin kendine özgü özellikleri vardır:
Sihirli Masallar: Sihirli güçlerin yer aldığı masallara sihirli masallar denir. Kahramanlar devlerle, ejderhalarla ve çeşitli büyülerle savaşır. Kahraman, arzusuna ulaşmak için sıradan kötü güçlerle değil, sihirli kötü güçlerle mücadele etmek zorundadır. Kötü güçlerle mücadelede masalın kahramanına iyiliksever sihirli güçler (simurg kuşu, uçan halı vb.) yardım eder. "Melik Mehmet", "Şems ve Kamer", "Sihirli Yüzük", "Şehzade Mütalib", "Beyaz Atlı Oğlan", "Vur, Değneğim, Vur" gibi masallar sihirli masallardır.
Hayvanlar Hakkında Masallar: Karakterleri çeşitli hayvanlardan oluşan masallar, hayvanlar hakkında masallar olarak adlandırılır. Bu masallardaki karakterler alegorik olarak sunulur; aslan — zalimlik, tavşan — korkaklık, kurt — yırtıcılık sembolüdür. Haksızlık ve adaletsizlikle mücadele motifleri önemli bir yer tutar. Toplumda olduğu gibi, iyilik ve kötülüğü temsil eden hayvanlar da iki gruba ayrılır. "Tilkinin Kurnazlığı", "Yaşlı Aslan", "Gri Kısrak", "Aslan ve Tilki", "Aptal Kurt", "Beyaz Kuş Masalı", "Tilki ve Kurt" gibi masallar hayvanlar hakkında masallardır.
Tarihi Masallar: Tarihi kişiliklerin yaşam ve faaliyetleriyle ilgili ortaya çıkan masallara tarihi masallar denir. Edebiyatımızda III. Dara, İskender, Anuşirvan, Şah Abbas ile ilgili masallar vardır. Örneğin,"Şah Abbas ve Sütçü", "Şah Abbas ve İbret Taşı", "Şah Abbas ve Fahreddin" masalları, tarihi masallardır.
Sosyal-Mahalli Masallar: Sosyal hayatta meydana gelen olaylarla ilgili masallara sosyal-mahalli masallar denir. Halkın sosyal yaşantısını, toplumsal eşitsizlik ve sınıfsal zulmü konu alır. "Hançerli Fatma", "Alihan", "Ağa Kızı ve Fakir Oğlan", "Kızıllı Kadir", "Yarım Tavşan", "Kahraman Oğlan" masalları sosyal-mahalli masallar olarak adlandırılır.
Bu kapsamda, Azerbaycan halk masalları çok zengin bir mirasa sahiptir ve hem içerik hem de anlatım açısından çeşitlilik gösterir.