stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Tamar
Tahta çıkışı

Tamar, III. Giorgi'nin prenses Guranduhti'den olan kızıydı. III. Giorgi, ölümünden sonra anlaşmazlıkları önlemek için Tamar'ı vârisi ilan etti ve 1179'dan itibaren krallığı birlikte yönetti. Giorgi'nin ölümü üzerine 1184'te Tamar tahta çıktı.
Tamar'ın tahta çıkmasının ardından feodal aristokratlar yitirmiş oldukları ayrıcalıkları geri almak için mücadeleye giriştiler. Hazineden sorumlu Kutlu Arslan, kraliçenin yetkilerinin sınırlandırılmasını istedi. “Karavi” adıyla yeni bir devlet organı oluşturulacaktı. “Karavi”nin üyeleri aristokratlar olacak ve bütün kararları onlar alacaktı. Bu kararı kraliçeye bildirip onaylamasını istediler. Kendi hükümdarlığını biçimsel hale getiren bu öneriyi Tamar kabul etmedi. Tamar, Kutlu Arslan’ı görevinden aldı ve ileri gelenlerle konuşarak sorunu çözüme bağladı. Kutlu Arslan’ın yönetimdeki etkisi tamamen ortadan kalktı ve “Karavi” yerine kraliçenin sarayının karar verme yetkisi kabul edildi.
Evliliği

kraliçenin evlendirilmesi de önemli sorunlardan biri oldu. Çünkü kraliçenin kocası, krallığının ikinci önemli kişisi olacaktı ve bundan dolayı adayın seçimi önem taşıyordu. Sonunda Gürcü kaynaklarında Giorgi Rusi olarak anılan bir Rus prensiyle evlendirildi. 1185 yılında evlenen Tamar, Giorgi Rusi'den ayrıldı ve 1188 yılında Davit Soslan ile evlendi. 1191 yılında bazı ileri gelenler Giorgi Rusi'nin Gürcistan'a dönmesini destekleyerek büyük bir ayaklanma başlattı. Tamar, ayaklanmacıları yenilgiye uğrattı ve Giorgi Rusi tutsak alarak Rusya'ya geri gönderdi. Giorgi Rusi, bir kez daha Gürcistan'a döndüyse de bu kez fazla taraftar bulamadı ve kolayca yenilgiye uğratıldı.
Yönetimi

Ülke içindeki karışıklıkların bastırılmasından ve düzenin sağlanmasından sonra, Tamar dış ilişkilere önem vermeye başladı. 1192'de Giorgi (Laşa Giorgi) adlı oğlu doğan Tamar, onun onuruna bugün Azerbaycan sınırları içinde kalan Bardav kentine sefer yaptı. 1190'larda Azerbaycan atabeyi Ebu Bekir iyice güçlenmişti. Ebu Bekir, Gürcistan'ın egemenliğini tanıyan Şirvan'a savaş açtı. Şirvanşah, Gürcü krallığından yardım istedi. Davit Soslan komutasında ordu harekete geçti ve iki ordu 1195 yılında Şamkor'da karşılaştı. Gürcüler, halifenin yolladığı bayrağın da bulunduğu büyük bir ganimet ele geçirdiler.
Öte yandan, uzun zamandır Anadolu Selçukluları da Gürcistan'a karşı savaşa hazırlanıyordu. Anadolu Selçuklu sultanı II. Süleyman Şah, Tamar'a bir mektup yollayarak egemenliğini tanımasını istedi. Tamar, Anadolu Selçuklu elçisini geri göndererek ordunun hazırlanmasını buyurdu. Davit Soslan komutasındaki ordu, Basiani'ye hareket etti. 1202 yılında iki ordu burada karşılaştı. Anadolu Selçukluları bu savaşta yenilgiye uğratıldı. Gürcüler ile Anadolu Selçuklular arasındaki savaş daha sonra da sürdü ve Gürcüler 1204 yılında Kars'ı ele geçirdiler.
Bizans İmparatoru I. Andronikos'un (1183-1185 arası hükümdar) oğlu Manuil Komnenos ile Tamar'ın kızkardeşi Rusudan'ın oğlu Aleksios Komnenos'un Trabzon İmparatorluğu'nu kurmasına destek verdi ve bu devleti koruma altına aldı.
1206 yılında Davit Soslan öldü ve Tamar, oğlu Laşa Giorgi'yi yardımcısı olarak atadı.
Ölümü

Gürcü ordusu, 1210 yılında kuzey İran'a sefere çıktı ve pek çok kaleyi ele geçirdi. Tamar, 1213 yılında öldü ve Gelati'de toprağa verildi. Tamar, Gürcü krallığını gücünün doruğuna ulaştırdı ve onun döneminde Gürcistan, tarihinin en geniş sınırlarına ulaştı. Vefat ettiği dönemde Gürcistan'ın sınırları, Gence'den Erzurum'a değin uzanıyordu.
Kraliçe Tamar, Vardzia'dan bir fresk
Organel

Organel, hücre içerisinde bulunan kendi içinde özelleşmiş yapılardır. Vücut için organ ne ise hücre için de organel olduğu düşüncesiyle organ sözcüğüne Fransızca küçültme eki olan -el eklenerek oluşturulmuştur.
Özellikle karmaşık yapıdaki ökaryotik hücrelerde birçok organel çeşidi bulunur. Organeller mikroskobun bulunuşundan sonra gözlemlenmeye ve tanımlanmaya başlanmıştır. Bazı hücrebilimcilerin savlarına göre birçok büyük organelin endosimbiyotik bakterilerden köklendiği öne sürülür.
Mitokondri (çoğu ökaryotlarda)
Plastitler (bitkilerde ve alglerde)
Kloroplast
Kromoplast
Lökoplast
Elayoplast
Proteinoplast
Rodoplast (kırmızı algde)
Apikoplast (sıtma parazitinde)
Bu sava göre diğer organellerin de endosimbiyotik kökleri olduğu öne sürülür. Ancak bu sav bilim çevrelerinde genelde kabul görmemiş ve doğrulanmamıştır.
Temel ökaryotik organeller tablosu

| Organel | Görevi | Yapısı | Bulunduğu Yapılar | DNA, RNA |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Kloroplast (plastit) | fotosentez | çift kat zarlı | bitkiler, öglenalar | var |
| Endoplazmik retikulum | madde taşıma | tek kat zarlı | bütün ökaryotlar | yok |
| Golgi aygıtı | madde depolama, paketleme, salgılama | tek kat zarlı | bütün ökaryotlar | yok |
| Mitokondri | enerji üretimi | çift kat zarlı | çoğu ökaryotlar | var |
| Koful | madde depolama ve homeostaz | tek kat zarlı | ökaryotlar | var |
| Ribozom | Protein Sentezi | zarsız | bütün canlılarda | sadece RNA |
| sentrozom | hücrelerin bölünmesinde rol alır. | zarsız | hayvan hücreleri | yok |
Wikimedia Commons'ta  ile ilgili ortam dosyaları bulunmaktadır.
| g t Hücre ve organellerin yapıları |
| --- | --- |
Endomembran sistem: Hücre zarı • Çekirdek (ve Çekirdekçik) • Endoplazmik retikulum • Golgi aygıtı • Parentezom • Otofaji • Veziküller (Eksozom • Lizozom • Endozom • Fagozom • Koful)  Sitoplazmik granül: Melanozom • Peroksizom (Glioksizom, Peroksizom) • Weibel-Palade cisimciği
Hücre iskeleti: Mikrofilamentler • Ara filamentler • Mikrotübüller • Prokaryotik hücre iskeleti • MTOMlar: Sentrozom/Sentriyol • Bazal cisimcik • Eksen direği cisimciği •Miyofibril
Endosimbiyontlar: Mitokondri • Plastitler (Kloroplast • Kromoplast • Lökoplast)
Diğer internal: RNA: Ribozom  • Vault • Sitoplazma •  Proteazom
Eksternal: Undulipodyum: Sil/Kamçı • Aksonem • Işınsal çubuk • Hücre duvarı • Akrozom
| g t Biyolojik organizasyon |
| --- | --- |
 Biyosfer > Biyom > Ekosistem > Komünite > Popülasyon > Organizma > Sistem > Organ > Doku > Hücre > Organel > Makromolekül > Biyomolekül 
| --- | --- |
Otorite kontrolü :  BNF: cb122529076 (data)  GND: 4043772-3  LCCN: sh85021661  NDL: 00569972  NKC: ph255232  NLI: 987007284824805171  TH: H1.00.01.0.00009
Yıldırım Gürses

| Yıldırım Gürses |
| --- | --- |
Yıldırım Gürses ve yaşamında 38 yıllık hayat arkadaşı Ayla Gürses
Genel bilgiler
Doğum: 21 Ocak 1938(1938-01-21) Bursa, Türkiye
Ölüm: 18 Kasım 2000 (62 yaşında) İstanbul, Türkiye
Başladığı yer: Türk
Tarzlar: Türk Sanat Müziği
Meslekler: Müzisyen, Tenor, Bestekâr
Eş: Ayla Gürses (e. 1962; ö. 2000)

Yıldırım Gürses (21 Ocak 1938, Bursa - 18 Kasım 2000, İstanbul), Türk şarkıcı ve besteci.
Yaşamı

Liseyi Bursa Erkek Lisesi'nde okudu ve Ankara İktisadi ve Ticari Bilimler Akademisi'ni kazanarak üniversite eğitimine devam etti. Yirmi yaşında 1959 yılında Ankara Devlet Operası imtihanına girdi ve Türkiye birincisi oldu. Opera'da 7-8 ay çalıştıktan sonra ayrıldı ve TRT Ankara Radyosu sınavını yine üstün başarıyla birincilikle kazanarak çalışmalarına burada devam etti, 1961 yılında üniversiteden mezun oldu. Bu yıllarda kendi bestelerini "Kazablanka Gazinosu"'nun sahnelerinde seslendiriyordu.
Müzik kariyeri

1965 yılında Hürriyet Gazetesi'nin Altın Mikrofon Yarışması'na sözü, müziği kendisine ait Gençliğe Veda isimli plağı ile yirmi kişiye yakın Türk ve batı müziğinden oluşan orkestrası eşliğinde katılarak birinciliği kazandı ve böylece Klasik Türk müziğinde çok sesliliğe geçiş dönemini başlatmış oldu.
Altın Mikrofon'daki bu başarının ardından Yıldırım Gürses, albüm, konser ve müzik çalışmalarına hız verdi. Sanatçı popüler müziğin en önemli isimlerinden biri haline geldi. Son Mektup, Mazideki Aşk, Bir Kırık Kalp, Bir Garip Yolcu, Sonbahar Rüzgârları parçaları ile başarı yakaladı. Bu öyle bir başarıydı ki müzik hayatında 30'a yakın albüm yaptı. Ayrıca Yıldırım Gürses film müziklerinde de besteleri kullanılan en başarılı sanatçılardan biriydi. Türk sanat müziği sanatçısı Onur Akay, Yıldırım Gürses'le 15 sene önce yaptığı ve hiçbir yerde yayınlanmayan söyleşiyi, 2015 yılında Aydınlık Gazetesi'nde yayınladı. Söyleşide, Yıldırım Gürses'in ilk bestesinin, İçime Hep Hüzün Doluyor olmadığı ortaya çıktı.
Müzik kariyeri > 80'li yıllar

Seksenli yılların başında Ajda Pekkan ile birlikte Affetmem Asla Seni ile yeni bir hamle yaptı. Aynı albümde yer alan Dertliyim Arkadaş ve sonra çıkan Eller Eller ile Gül Dudaklım sanatçının ses getiren şarkıları oldu. Sanatçının diğer önemli şarkılarından bazıları Mevsimler Yas Tutup Çöller Ağlasın, Liseli Kız, Çal Kanunum Çal, Mazideki Aşk olmuştur. Aynı zamanda Arif Nihat Asya'nın "Fetih Marşı" isimli şiirinin sanatçı tarafından yapılan yorumu çok beğenilmiştir. Yıldırım Gürses'in önemli bestelerinden biri "içime hep hüzün doluyor" sözleriyle başlayan rast makamındaki şarkısıdır. Yine 80'li yıllarda Hoş Sada Albümü ile Türkiye'de en çok satan albümler arasında yer aldı ve çok başarılı konserler verdi, ayrıca sanatçı Emel Sayın ile birlikte Neşe-i Muhabbet müzikalini gerçekleştirdi, müzikal Yıldırım Gürses'in bestelerinden oluşmaktaydı, müzik direktörü de Yıldırım Gürses'ti. Bu müzikal de yine Türkiye'de yıllarca izlenme rekorları kırmıştır.
Yıldırım Gürses'e ait 350 beste bulunmakta olup 1986 yılında bizzat Yıldırım Gürses kurucusu ve başkanı olmak üzere ekibi ile birlikte MESAM'ı kurdu ve böylece Türkiye'de ilk kez bestekâr ve söz yazarlarının haklarını koruyan "Türkiye Musiki Eseri Sahipleri Meslek Birliği" adı altında bir meslek birliği kurmuş oldu. Yaşamında 30'a yakın albüm yapan ünlü sanatçının son olarak da 1999 yılında "best of" albümü Anılarla Yıldırım piyasaya çıktı.
Ölümü

Yıldırım Gürses 18 Kasım 2000 tarihinde geçirdiği kalp krizi sonucu 62 yaşında hayatını kaybetti.
Özel hayatı

1962 yılında kendisi gibi TRT ses sanatçısı olan Ayla Gürses'le evlendi. Bu evlilikten Beyazıt adını verdiği bir oğlu dünyaya geldi.
Diskografi

1978 - Gençliğe Veda
1979 - Takvim Yaprakları
1983 - Hoş Sada
1984 - Hoş Sada 2
1985 - Çoban Yıldızı
1992 - Çoban Yıldızı
1999 - Yelkenler Biçilecek
1999 - Anılarla Yıldırım
Yıldırım Gürses'in Zincirlikuyu Mezarlığı'ndaki mezarı, İstanbul
Çağ

Başlığın diğer anlamları için Çağ (anlam ayrımı) sayfasına bakınız.
Çağ, başlangıcı ve sonu belli olan, tarihte ayrı bir özelliğe sahip zaman bölümüdür.
İnsana ait kültürel evrim çağları

Ayrıca bakınız: İnsan türünün evrimi
Çağlar günümüzden 2,5 milyon yıl önce, kültürel evrimin, organik evrimin önüne geçmesi ile başlamıştır; Tarih Öncesi Çağlar ve Tarih Çağları olmak üzere ikiye ayrılır.
Bu dönemlerin isimlendirilmesinde, insanlığı etkileyen evrensel nitelikli olaylar esas alınmıştır. Bu dönemler belirlenirken sosyal, siyasal, kültürel ve ekonomik gelişmeler önemli rol oynamıştır. Yazının bulunmasıyla “Tarih Öncesi Dönemler” sona ermiş, “Tarihî Dönemler” başlamıştır.
Tarihî Dönemler (Tarih Çağları) her toplumda aynı zamanda yaşanmamıştır. Yazıyı bulup kullanmayı başaran toplumlar, Tarih Çağları'na daha önce geçmişlerdir.
İnsana ait kültürel evrim çağları > Tarih öncesi Çağlar (Prehistorik)

Ayrıca bakınız: Tarih öncesi çağlar
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| Taş Devri | Eski Taş Çağı  Yontma Taş Devri  Paleolitik Çağ | 2,5 milyon yıl - MÖ 12000 |
| Taş Devri | Orta Taş Çağı  Avrupa'da Mezolitik Çağ  Ön Asya'da Protoneolitik Çağ | MÖ 12000 - MÖ 9000 |
| Taş Devri | Cilalı Taş Devri  Neolitik Kültür Evresi | MÖ 9000 - MÖ 5500 |
| Bakır Devri  Bakır Taş Çağı Kalkolitik Çağ Maden Taş Çağı | Erken Kalkolitik | MÖ 5000 - MÖ 3000 |
| Bakır Devri  Bakır Taş Çağı Kalkolitik Çağ Maden Taş Çağı | Orta Kalkolitik | MÖ 5000 - MÖ 3000 |
| Bakır Devri  Bakır Taş Çağı Kalkolitik Çağ Maden Taş Çağı | Geç Kalkolitik | MÖ 5000 - MÖ 3000 |
İnsana ait kültürel evrim çağları > Tarih Çağları (Historical)

Ayrıca bakınız: Dünya tarihi
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| İlk Çağ     (Antik tarih) | Tunç Devri  | Erken Tunç Çağı  (MÖ 3300–2000) | Erken Tunç Çağı I | MÖ 3300–3000 |  |
| İlk Çağ     (Antik tarih) | Tunç Devri  | Erken Tunç Çağı  (MÖ 3300–2000) | Erken Tunç Çağı II | MÖ 3000–2700 |  |
| İlk Çağ     (Antik tarih) | Tunç Devri  | Erken Tunç Çağı  (MÖ 3300–2000) | Erken Tunç Çağı III | MÖ 2700–2200 |  |
| İlk Çağ     (Antik tarih) | Tunç Devri  | Erken Tunç Çağı  (MÖ 3300–2000) | Erken Tunç Çağı IV | MÖ 2200–2000 |  |
| İlk Çağ     (Antik tarih) | Tunç Devri  | Orta Tunç Çağı  (MÖ 2000–1550) | Orta Tunç Çağı I | MÖ 2000–1750 |  |
| İlk Çağ     (Antik tarih) | Tunç Devri  | Orta Tunç Çağı  (MÖ 2000–1550) | Orta Tunç Çağı II | MÖ 1750–1650 |  |
| İlk Çağ     (Antik tarih) | Tunç Devri  | Orta Tunç Çağı  (MÖ 2000–1550) | Orta Tunç Çağı III | MÖ 1650–1550 |  |
| İlk Çağ     (Antik tarih) | Tunç Devri  | Geç Tunç Çağı  (MÖ 1550–1200) | Geç Tunç Çağı I | MÖ 1550–1400 |  |
| İlk Çağ     (Antik tarih) | Tunç Devri  | Geç Tunç Çağı  (MÖ 1550–1200) | Geç Tunç Çağı II A | MÖ 1400–1300 |  |
| İlk Çağ     (Antik tarih) | Tunç Devri  | Geç Tunç Çağı  (MÖ 1550–1200) | Geç Tunç Çağı II B | MÖ 1300–1200 |  |
| İlk Çağ     (Antik tarih) | Demir Devri  (MÖ 1190 - MÖ 330)  |  |  |  |  |
| İlk Çağ     (Antik tarih) | Demir Devri  (MÖ 1190 - MÖ 330)  | Geometrik Dönem | Geometrik Dönem | MÖ 1100 - 900 |  |
| İlk Çağ     (Antik tarih) | Demir Devri  (MÖ 1190 - MÖ 330)  | Oryantalizan Dönem | Oryantalizan Dönem | MÖ 900 - 800 |  |
| İlk Çağ     (Antik tarih) | Demir Devri  (MÖ 1190 - MÖ 330)  | Arkaik Dönem | Arkaik Dönem | MÖ 800 - 480 |  |
| İlk Çağ     (Antik tarih) | Demir Devri  (MÖ 1190 - MÖ 330)  | Klasik Dönem | Klasik Dönem | MÖ 480 - 334 |  |
| İlk Çağ     (Antik tarih) |  | Helenistik Dönem | Helenistik Dönem | MÖ 334 - 30 |  |
| İlk Çağ     (Antik tarih) |  | Roma Dönemi | Roma Dönemi | MÖ 30 - MS 303 |  |
| İlk Çağ     (Antik tarih) |  | Roma'dan Bizans'a geçiş Dönemi | Roma'dan Bizans'a geçiş Dönemi | MS 303 - 5. yüzyıl |  |
| Orta Çağ  |  | Erken Bizans Dönemi | Erken Bizans Dönemi | MS 5. yüzyıl - 7. yüzyıl |  |
| Orta Çağ  |  | İkonaklazma Dönemi | İkonaklazma Dönemi | MS 726 - 842 |  |
| Orta Çağ  |  | Orta Bizans Dönemi | Orta Bizans Dönemi | MS 842 - 1204 |  |
| Orta Çağ  |  | Latin istilası Dönemi | Latin istilası Dönemi | MS 1204 - 1261 |  |
| Orta Çağ  |  | Geç Bizans Dönemi | Geç Bizans Dönemi | MS 1261 - 1453 |  |
| Yeni Çağ | İstanbul'un fethi | İstanbul'un fethi | İstanbul'un fethi | İstanbul'un fethi | MS 1453 - 1789 |
| Yakın Çağ  | Fransız ihtilali | Fransız ihtilali | Fransız ihtilali | Fransız ihtilali | MS 1789 - günümüz |
Dünya'nın jeolojik evrim çağları

Ana madde: Jeolojik devir
| Devir | Zaman | Dönem | Bölüm |
| --- | --- | --- | --- |
| Fanerozoik Devir  (545 myö - günümüz) | Senozoik (65,5 myö - günümüz) | Kuvaterner  (1,81 myö - günümüz) | Holosen (0,01 myö - günümüz) |
| Fanerozoik Devir  (545 myö - günümüz) | Senozoik (65,5 myö - günümüz) | Kuvaterner  (1,81 myö - günümüz) | Pleistosen (1,81 myö - 0,01 myö) |
| Fanerozoik Devir  (545 myö - günümüz) | Senozoik (65,5 myö - günümüz) | Neojen  (23,8 myö - 1,81) | Pliyosen (5,32 myö - 1,81 myö) |
| Fanerozoik Devir  (545 myö - günümüz) | Senozoik (65,5 myö - günümüz) | Neojen  (23,8 myö - 1,81) | Miyosen (23,8 myö - 5,32 myö) |
| Fanerozoik Devir  (545 myö - günümüz) | Senozoik (65,5 myö - günümüz) | Paleojen  (65,5 myö - 23,8) | Oligosen (33,7 myö - 23,8 myö) |
| Fanerozoik Devir  (545 myö - günümüz) | Senozoik (65,5 myö - günümüz) | Paleojen  (65,5 myö - 23,8) | Eosen (55,0 myö - 33,7 myö) |
| Fanerozoik Devir  (545 myö - günümüz) | Senozoik (65,5 myö - günümüz) | Paleojen  (65,5 myö - 23,8) | Paleosen (65,5 myö - 55,0 myö) |
| Fanerozoik Devir  (545 myö - günümüz) | Mezozoik (251,1 myö - 65,5 myö) | Kretase (142 myö - 65,5 myö) | Kretase (142 myö - 65,5 myö) |
| Fanerozoik Devir  (545 myö - günümüz) | Mezozoik (251,1 myö - 65,5 myö) | Jura (205,1 myö - 142 myö) | Jura (205,1 myö - 142 myö) |
| Fanerozoik Devir  (545 myö - günümüz) | Mezozoik (251,1 myö - 65,5 myö) | Trias (251,1 myö - 205,1 myö) | Trias (251,1 myö - 205,1 myö) |
| Fanerozoik Devir  (545 myö - günümüz) | Paleozoik (545 myö - 251,1 myö) | Permiyen (292 myö - 251,1 myö) | Permiyen (292 myö - 251,1 myö) |
| Fanerozoik Devir  (545 myö - günümüz) | Paleozoik (545 myö - 251,1 myö) | Karbonifer (354 myö - 292 myö) | Karbonifer (354 myö - 292 myö) |
| Fanerozoik Devir  (545 myö - günümüz) | Paleozoik (545 myö - 251,1 myö) | Devoniyen (417 myö - 354 myö) | Devoniyen (417 myö - 354 myö) |
| Fanerozoik Devir  (545 myö - günümüz) | Paleozoik (545 myö - 251,1 myö) | Silüryen (440 myö - 417 myö) | Silüryen (440 myö - 417 myö) |
| Fanerozoik Devir  (545 myö - günümüz) | Paleozoik (545 myö - 251,1 myö) | Ordovisyen (495 myö - 440 myö) | Ordovisyen (495 myö - 440 myö) |
| Fanerozoik Devir  (545 myö - günümüz) | Paleozoik (545 myö - 251,1 myö) | Kambriyen (545 myö - 495 myö) | Kambriyen (545 myö - 495 myö) |
Kambriyen öncesi  (~4500 myö - 545 myö): Proterozoik Devir (2500 myö - 545 myö)
Kambriyen öncesi  (~4500 myö - 545 myö): Arkeyan Devir (3600 myö - 2500 myö)
Kambriyen öncesi  (~4500 myö - 545 myö): Hadean (~4500 myö - 3600 myö)
myö = milyon yıl önce
Kozmolojik Çağlar

| Başlaması | Sonu | Dönem |
| --- | --- | --- |
| 0 s | 1×10-43 s | Planck dönemi |
| 1×10-43 s | 1×10-36 s | Büyük birleşme dönemi |
| 1×10-36 s | 1×10-32 s | Enflasyonist dönem |
| 1×10-32 s | 1×10-12 s | Elektrozayıf dönem |
| 1×10-12 s | 1×10-6 s | Kuark dönemi |
| 1×10-6 s | 1 s | Hadron dönemi |
| 1 s | 3 dk | Lepton dönemi |
| 3 dk | 380000 yıl | Foton dönemi |
Matteucci Madalyası

| Matteucci Madalyası |
| --- | --- |

Dağıtan: İtalyan Bilimler Akademisi
Ülke: İtalya
Verilmeye başlandığı yıl: 1868 (155 yıl önce)
Son verildiği yıl: 2021 (2 yıl önce)
Matteucci Madalyası fizikçilere verilen bir İtalyan ödülüdür. Forlì bölgesinden Carlo Matteucci adlı kişiden adını alır. Fizik alanında çalışan bilim insanlarının bilime temel katkılarını ödüllendirmek için verilmeye başlanmıştır. 10 Temmuz, 1870 tarihli İtalyan Kraliyet Kararnamesine göre İtalyan Bilimler Topluluğu'nun Carlo Matteucci'den bağış alarak bu ödülü vermeye başlamasına izin verilmiştir.
Kazananlar

1868 Hermann von Helmholtz
1875 Henri Victor Regnault
1876 William Thomson
1877 Gustav Kirchoff
1878 Gustav Wiedemann
1879 Wilhelm Weber
1880 Antonio Pacinotti
1881 Emilio Villari [it]
1882 Augusto Righi
1887 Thomas Edison
1888 Heinrich Hertz
1894 John William Strutt
1895 Henry Augustus Rowland
1896 Wilhelm Röntgen and Philipp Lenard
1901 Guglielmo Marconi
1903 Albert Michelson
1904 Marie Curie and Pierre Curie
1905 Henri Poincaré
1906 James Dewar
1907 William Ramsay
1908 Antonio Garbasso
1909 Orso Mario Corbino
1910 Heike Kamerlingh Onnes
1911 Jean Perrin
1912 Pieter Zeeman
1913 Ernest Rutherford
1914 Max von Laue
1915 Johannes Stark
1915 William Bragg and Lawrence Bragg
1917 Antonino Lo Surdo
1918 Robert W. Wood
1919 Henry Moseley
1921 Albert Einstein
1923 Niels Bohr
1924 Arnold Sommerfeld
1925 Robert A. Millikan
1926 Enrico Fermi
1927 Erwin Schrödinger
1928 Chandrasekhara Venkata Raman
1929 Werner Heisenberg
1930 Arthur Compton
1931 Franco Rasetti
1932 Frédéric Joliot-Curie and Irène Joliot-Curie
1956 Wolfgang Pauli
1975 Bruno Touschek
1978 Muhammed Abdüsselam
1979 Luciano Maiani
1980 Gian Carlo Wick
1982 Rudolf Peierls
1985 Hendrik Casimir
1987 Pierre-Gilles de Gennes
1988 Lev B. Okun
1989 Freeman Dyson
1990 Jack Steinberger
1991 Bruno Rossi
1992 Anatole Abragam
1993 John Wheeler
1994 Claude Cohen-Tannoudji
1995 Tsung-Dao Lee
1996 Wolfgang K.H. Panofsky
1998 Oreste Piccioni
2001 Theodor W. Hänsch
2002 Nicola Cabibbo
2003 Manuel Cardona
2004 David Ruelle
2005 Yannis İliopulos
2006 Giorgio Bellettini [it]
2016 Adalberto Giazotto
2017 Marco Tavani [de]
2018 Gianluigi Fogli
2019 Federico Capasso
2020 Massimo Inguscio
2021 Amos Maritan
Gecikmiş tatmin
Arka plan > Bilişsel-duygusal işlem sistemi

Bilişsel-duygusal kişilik sistemi (CAPS) olarak adlandırılan, iyi desteklenen bir öz-düzenleme teorisi, hazzı ertelemenin, provokasyonla karşı karşıya kalındığında "sıcak düzenleyici stratejiler" (yani, duygusal, dürtüsel, otomatik tepkiler) yerine "soğuk düzenleyici stratejiler" (yani, sakin, kontrollü ve bilişsel stratejiler) kullanma yeteneğinden kaynaklandığını öne sürer. "Sıcak" işlemede, kişi baştan çıkaran nesne hakkında ve özellikle en çekici unsurları hakkında dikkatle düşünür ve daha sonra anında ödüle daha az direnebilir. Havalı stratejilerin kullanılması, davranış üzerinde daha fazla kontrole dönüşebilir. Etkili "havalı" stratejiler, dikkatin dağılmasını ve daha az çekici görünmesi için baştan çıkarıcı uyaranın algısını yeniden yapılandırmayı içerir. Örneğin, davranış sorunları olan ergenlik öncesi erkek çocuklar üzerinde yapılan bir çalışmada, çocuklar başka tarafa bakmak veya dikkatlerini dağıtmak gibi "havalı" stratejiler kullandıklarında sözel ve fiziksel saldırganlıklarında bir azalma gösterdi. Dikkati dağıtmanın en etkili türü, dikkati ani ayartmalardan uzaklaştıran başka bir arzu edilen ödül hayal etmek gibi görünüyor.
Kişinin yeteneğini etkileyen faktörler > Sinirsel-bilişsel faktörler

Bir kişinin bir durumu çerçeveleme şekli, bir kararın sonucunu büyük ölçüde etkiler. "Sıcak" ve "havalı" stratejiler üzerine yapılan araştırmalar, çocukların beklediklerini bilişsel olarak gerçek bir ödül olarak temsil ettiklerinde, ödülün uyandırıcı, "sıcak" niteliklerine (tat, koku, ses, his vb.) - Hazzın kontrolü ve gecikmesi azalırken, soyut, “cool” niteliklerine (şekil, renk, sayı vb.) odaklanarak dikkati ödülün bir sembolüne yönlendirmek, öz kontrolü artırabilir ve gecikmeyi artırabilir. Optimum öz kontrol ve tatmin için en uzun gecikme, dikkati rakip bir öğeye, özellikle de rakip bir öğenin uyandırıcı, "sıcak" niteliklerine yönlendirerek elde edilebilir. Örneğin şeker yemeyi beklerken patlamış mısırın tadı ve kokusu düşünüldüğünde gecikmeler artar. Bu, bir bireyin hedefe yönelik amaçlar için dış uyaranların bilişsel temsilini manipüle etme yeteneğini gösterir.
Tatmini ertelemek, bilişsel kontrol gerektiren anlık haz için dürtüyü kontrol etmekle aynıdır. Orta beyinde bulunan ventral striatum, limbik sistemin ödül merkezi ve aynı zamanda bir zevk merkezi olan kısmıdır. Limbik sistem her zaman anlık zevk potansiyeline tepki verecektir. Bu içgüdüyü geçersiz kılmak için, akıl yürütme ve rasyonel düşünce ile de ilişkili olan prefrontal korteksin aktif olması gerekir. Prefrontal korteks aynı zamanda beynin bir kişinin dikkatinin odağını belirleyen bölümüdür, bu da gecikmiş hazzı kolaylaştıran daha iyi bir çerçeveleme sağlar. Ergenlik ve erken yetişkinlik döneminde, prefrontal korteks daha karmaşık hale gelmek ve beynin geri kalanıyla bağlantı kurmak için gelişir ve olgunlaşır. Bu nedenle daha büyük çocuklar ve yetişkinler, hazzı erteleme görevlerini küçük çocuklara göre daha kolay bulurlar. Bununla birlikte, hazzı ertelemeye yönelik göreceli yetenek, geliştirme boyunca sabit kalır. Dürtülerini daha iyi kontrol edebilen çocuklar, aynı zamanda daha iyi kontrole sahip yetişkinler olarak büyürler. Ertelenmiş hazları uygulamak, yaşam boyunca bilişsel yetenekler için oldukça faydalıdır.