Abay Dağlı
Eserleri

Abay Dağlı olarak bilinen Cemil Ağayev, muhacireti öncesinde ve sırasında birkaç başka takma ad kullandı. Azerbaycan'da bulunduğu süre içinde "Kırmızı Şamhor", "Nuha İşçisi", "Edebiyat", "Komünist", "Genç Pedagog" gazetelerinde "Şuşalı", "Ağayev Cemil", "A.Cəmil" imzalarıyla yazılar ve şiirler yayımladı. Muhaciret yıllarında "A.M.D.", "M.D", "Rana", "A. Anar", "A. Dağlı", "Abay Mirza", "Abay Mirza Dağlı", "Abay Dağlı" ve diğer takma adlarla yazılar yazdı. Bakü'de yaşayan akrabalarına ve kız kardeşi Hanım'a mektuplarını "Abay Ağa" adıyla imzaladı.
Türkiye'de kaldığı süre boyunca "Esir Canlar" (1957), "Bir Mayıs Gecesi" (1960), "Fuzuli" (1961, 1968), "Okullular" (1963), "Sakarya" (1965), "Atatürk" (1966), "Babamızın Gençliği" (1967, 1973), "Sakarya Çetesi" (1969), "Malazgirt'ten Sakarya'ya" (1971), "Sakarya'da 22. Gün" (1971), "Baba Anıları" (1974), "Albay" (1975 ), "Dede Korkut" (1977) ve diğer oyunları yazdı ve yayınladı.
1951 yılında Ankara'da "Rana" imzasıyla yayımlanan "Onlar Türktüler" adlı kitap, Sibirya'ya sürgün edilen Türklerin mücadelesini anlatıyor. Abay Dağlı, bu çalışmayı cephede şehit olan bir hemşerinin kanlı çantasında bulunan yazılardan yola çıkarak yaptığını kaydetti. O bilinmeyen yazarın üslubunu eserde tutmaya çalışmıştır. "Uzak menfaalarda" adlı eserin birinci bölümü, Sibirya'ya sürgün edilen Türklerin çektikleri acıları ve bundan kurtulmak için düzenledikleri ayaklanmaları anlatır. Eser ağırlıklı olarak 3 kişinin, Nadir, Kamran ve Muradağa'nın mücadelesini anlatıyor. Nadir, Azerbaycanlı öğrencilere Türk çocuğu dediği için tutuklanan öğretmen, Kamran Rus subaylarına tokat attığı için tutuklanan asker ve Muradaga, kolektif çiftlik muhalifi olarak yakalanıp gerçek adını saklayan bir Kaçak Karabekirdir. Bu üç kişi kampta 95 grubu birleştirir ve bir ayaklanma başlatır. Eserin ikinci bölümü olan "Kanlı Cephelerde"de Sovyet askeri sistemi, Kremlin'in Velikorus şovenizmine dayalı Türk ve Müslüman karşıtı politikası onun ana hedefleri olarak seçilmiştir.
Türk Kurtuluş Savaşı konulu "Sakarya" (1965), "Atatürk" (1966), "Sakarya Çetesi" (1969), "Malazgirt'ten Sakarya'ya" (1971), "Sakarya'da 22. Gün" (1971) 1965 ile 1974 arasında) ve "Babanın Anıları" (1974) adlı altı oyun yazdı ve yayınladı. Sakarya Karargâhı adlı oyununda Milli Mücadele tarihini canlı, dramatik bir şekilde anlatmıştır. Daha sonra oyunun tek perde ve üç tablodan oluşan derli toplu versiyonu üzerinde çalıştı ve 1969 yılında "Sakarya Çetesi" adıyla kitap olarak yayımladı.
Azerbaycan ve Türk lehçelerinde yazılmış, 3 perde ve 9 resimden oluşan "Fuzuli" manzum oyunu ilk olarak 1961 yılında küçük bir tirajla Ankara'da, 1968 yılında ise Türk Füzuli bilgini Prof. Dr. Ali Nihad Tarlanın girişi ile İstanbulda basıldı.
Azerbaycan bağımsızlığını kazandıktan sonra Abay Dağlı'nın "Onlar Türklerdi" (1993), "Dede Korkut" (2000) ve "Seslerem seni" (2000) adlı kitapları Bakü'de yayınlandı.
6 Kasım 2000 tarihinde Abay Dağlı'nın kız kardeşi Xanım hanımın arşive sunduğu 310 belgeye dayanarak Azerbaycan Devlet Edebiyat Arşivi'nde "Şair, yayıncı, edebiyat eleştirmeni Mirza Abay Dağlı (Agayev Cemil İbrahim oğlu)" fonu kurulmuşdur. Burada onun hayatı ve yaratıcılığına ilişkin 1924-1997 yıllarını kapsayan belgeler toplanmıştır.