Kar gözlüğü
Etnografya > Eskimo kar gözlüğü

Eskimo kar gözlüğü (İng. Eskimo snow goggles, Inuit snow goggles, Inupiaq snow goggles, Yupik snow goggles, Eskimo snow blinders, Inuit sun glasses), bütün Eskimo-Aleut halkları tarafından kullanır. Kar körlüğünden korunmak için Eskimolar kar gözlüklerini yörelerindeki morsun fildişi, balina kemiği, rengeyiği ile sığın boynuzu, kemiği, toynağı, tahta, ladin odunu, huş kabuğu gibi yerli malzemeyi kullanarak yaparlar. Bağlama ipi olarak rengeyiğinin tendon kirişleri kullanılır. Kemik ya da fildişinden (şimdilerde ise tahtadan) yapılan kar gözlüklerine çizgi biçiminde çok dar görme yarığı açılır. Parlamayı azaltmak için iç yüzeyinde is kullanılır. Londra'da British Museum'da kemik ve diğer malzemelerden yapılmış Sibirya, Alaska ve Grönland kar gözlükleri bulunur. Eskimo kar gözlüklerinin yapımında en çok kullanılan malzeme rengeyiği boynuzudur. Fildişi ve kemik de kullanılan diğer malzemedir. Tahta kullanımı ticaretin gelimesinden sonra olmuştur. Eskimo kar gözlükleri yüze (göz ve burun köküne) uygun yapılır. Eskimo kar gözlükleri pinhole spectacles olup glasses sayılmazlar.
Eskimo kar gözlükleri hem kardan ve buzdan yansıyan güneşin ultraviyole ışıklarından gözü kar körlüğüne karşı korumak, hem de dar görme yarığının stenopaeic etkisi sebebiyle 3 diyoptriye eşdeğer görme gücü artırılır. Aynı zamanda Eskimolardaki yüksek miyopi oranını düşürmeye yardımcı olabilir. Avcılık (ve buna bağlı olarak da hayatta kalma) ancak iyi görme gücüyle verimli olabilir.
Kar ve deniz buzu üzerinde saatlerce seyahat edenlerin ya da avlananların güneş ışığının kardan ve buzdan yansıyarak korunmasız olan gözlerde acı verici geçici körlüğe neden olduğu gibi ciddi tahribat da yapar. Bundan korunmak için Eskimolar kar gözlüğü kullanırlar. Thule kültüründe (Proto-İnuit) de fildişi ya da kemikten kar gözlükleri kullanılmıştır.
Rusya'da Sirenik Yupikleri ile Sibirya Yupiklerinin yaşadığı Provideniya'daki müzede tahta kar gözlüğü bulunur.
St. Lawrence Adasındaki Sibirya Yupikleri kar gözlüklerini morsun fildişinden ya da tahtadan yaparlar.
Alaska Yupikleri kar gözlüklerini (nigaugek) tamamen tek parça tahtadan oyarak ya da dış kısmını deniz kıyısındaki sert otlardan örerek, göze gelen iç kısmını ise bu ot örgüyü deriyle dikerek de yaparlar. Gözlüğün iç kısmı her zaman siyah renkte boyanır ve bazen Yupik maskeleri gibi düzenlenir. Kutup tilkisi kar ve buz üzerinde avlanırken keskin görme yeteneğiyle bilinir ve Yupik kar gözlükleri tilki maskesi olarak da düzenlenir; böylece tilkinin görme gücü avcıya aktarılmış olur. Görme yarığının çizgi gibi daracık yapılması aynı zamanda görüş keskinliği de sağlar. Yupik kar gözlüklerinde görme delikleri bazen çizgi biçiminde daracık değil oldukça açık yapılmış örnekleri de bulunur. Kar gözlükleri bölgelerine göre değişik stillerde olabiliyor. Scammon Bay (Marayaaq) yöresinde sahile vuran Picea glauca türünden ladin ağacı odun ve kütüklerinden kar gözlüğü yapılır ve iç kısmı tahta kaşık gibi oyulur.
Kar ve deniz buzundaki güneşin parlamasını ve yansımasını azaltmak için kullanılan Yupik kar gözlükleri polaroid gözlüklerin erken formudur. Gökyüzünün mavi olduğu bir günde bir saatten daha az bir sürede kardan yansıyan güneş ışıkları gözleri yakar ve aşırı kaşıntılı ve sulanmalı kar körlüğü birkaç gün sürer. Bunun sık sık tekrarlanması gözlerde kalıcı hasara neden olur. Her Yupik ailesi avcı ve balıkçı olup, körlük aile için açlık demektir. Batı Alaska Yupiklerinde kış sonundan Haziran başlarına kadar kullanılır. Yupik kar gözlükleri geleneksel olarak tahta (ak ladin), boynuz, fildişi, balina kemiği, balina çubuğu ve huş kabuğundan yapılır. Geyik (rengeyiği ya da sığın) derisiyle de kaplanabilir. Boya olarak hematit (kırmızı), kaolin kili (beyaz), fok yağı lambasının isi (siyah) fermente balık yumurtası ile fok yağı karıştırılarak kullanılır. Sürülen bu boya lambanın ısısıyla sabitlenir. Görme yarıkları yılın zamanına göre dar ya da geniş olabilir. Bazıları kısa bazıları ise özellikle de Batı Alaska'dakiler uzun siperliklidir. Şamanların ruhlar dünyasını görebilmesi için Yupik maskelerinde de kullanılmıştır.
Supikler Alaska Yarımadasında ilkbaharda rengeyiği ya da ayı avı için kar gözlükleri kullanılır. Bunları tahta, kemik hatta balina çubuğu gibi malzemeden yaparlar. Prince William Sound yöresinde balina çubuklu göz siperlikleri kürk şapkanın içine dikilir.
İnyupikler kar gözlüklerini kemik ya da rengeyiğinin toynağından yaparlar. Siperlikli kar gözlükleri de görülür. Norton Sound yöresindeki Qawiaraq İnyupikleri ayrıca Dall yaban koyununun toynağını sıcak suda yumuşatarak biçim verirler ve her iki toynağı ticari boncuklarla süslü tendonlarla birbirine bağlarlar. North Slope İnyupikleri de sonradan boncuk kullanmışlardır ve bombeli yaparak siperlik görevi de yüklemişlerdir. Tahta kar gözlükleri dondurucu değildir ve çok rahattır. İnyupik kar gözlükleri Alaska yerli sanatı içinde değerlendirilir. Anaktuvuk Pass yöresindeki Nunamiut İnyupiklerinin tahta maskelerinde kar gözlüğü motifi de kullanılır.
Kanada'nın Arktik bölgesindeki (Kuzey Kanada) İnuitler özellikle de ilkbahardaki güneşin kar ve buzdaki yansımasından kar körlüğüne uğramamak için tahta, kemik ya da boynuzdan yapılan kar gözlüğü kullanır ve bu gözlüklerde daracık yatay görme yarığı bırakılır. Gözlükler fok derisinden dar kayışlarla başa takılır. Arktik bölgede kar gözlüğü özellikle de avcılar için en önemli hayatta kalma gerecidir.
Grönland'da yaşayan Grönland İnuitleri kar gözlüğü kullanırlar. Batı Grönland'da Upernavik yöresinde 1912 yılında toplanan deri bağcıklı tahta kar gözlüğü National Museum of the American Indian müzesinde bulunmaktadır.
Doğu Grönland İnuitleri (Tunumiit) güneşin kardaki yansımalarından korunmak için tahtadan yapılan kar gözlüğü (inniikkilaq) kullanır. Göz çevresi kavisli yapılan bu gözlüklerde görme yarığı daracık çizgi biçimindedir.
Eskimo kar gözlüklerinin ve Grönland kar körlüğünün  kronolojik tarihçesi:
| --- | --- |
Yıl: Açıklama
0-500: Sibirya'da Eski Bering Denizi Kültürü
1000'den önce: Newfoundland'da Dorset Kültürüne ait kar gözlükleri
13. yy sonu: İtalya'da gerçek optik gözlüklerin icadı
yaklaşık 1600: Thule'den kar gözlüğü parçaları
1721: Hans Egede'nin Grönland'ı kolonileştirmesi
1752: Tüccar Lars Dalager tarafından erkeklerde sakatlık yapan kar körlüğünü tanımlar
1867: W. H. Dall: "Yukon Eskimoları içi siyahlatılmış, parlamayı kısıtlamak için dar bir yarık bırakılan tahta kar gözlüğü kullanır"
1878: Nordenskiöld'ün Kuzeydoğu geçit keşif gezisinde Grönland tipi ("görüş için yalnızca dar bir aralık") tahta kar gözlüklerinin tespiti. Yalnızca dört kar körlüğü vakası
1891-92: Doğu Grönland'a Danimarkalıların keşif gezisi: Herkes bir çift tahta kar gözlüğü kullanıyor
1908-11: V. Stefansson'un fotoğraflarında Kanada'da Prince Albert Boğazında yedi İnuitin yukarı alnına kıvrılmış kar gözlüğü ile birinin takılı vaziyette resmi bulunuyor
1908-09: C. M. Norman-Hansen (1861-1947), Grönland'daki kar körlüğü üzerine çalışan ilk oftalmolog
1929: Valdemar Hertz (1869-1959), kar gözlüğü reçetesi yazan oftalmolog
1951: Jean Malaurie'nin deneyimleri: kar körlüğü için göze birkaç damla kerosen damlatma
1969: J. S. Philpotts (oftalmolog): Doğu Grönland'da Tiniteqilaq köyünde yerliler kar gözlüğü kullanmaya devam ediyorlar
1994: Doğu Grönland'da Sermiligaaq köyünde Odin Maratse tarafından yapılan kar gözlüğü Tasilaaq Museum tarafından satın alındı. Kar gözlükleri burada uzun zamandır kullanılmıyor.
Eskimo dillerinde kar gözlüğü için kullanılan terimler:
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Eskimo dili | tekil | ikil | çoğul | açıklama |
| Supikçe |  | iingalarsuutek |  |  |
| Supikçe (Doğu: Chenega, Nanwalek, Port graham) | iinguaq |  |  | eye glasses |
| Supikçe (Batı: Ugashik) | íngihsún |  |  |  |
| Sibirya Yupikçesi (St. Lawrence Adası) | iyegaan | iyegaatek | iyegaatet | “snow goggles” and also means “eyeglasses” or “sunglasses” |
| Alaska Yupikçesi |  | nigaugek | nigauget |  |
| Alaska Yupikçesi |  | iingirvailkutak |  | wooden sunglasses |
| Alaska Yupikçesi | iinguaq | iinguak | iinguat | gözlük (eyeglasses); harfiyen: taklit göz (imitation eye, pretend eye, false eye) |
| Nunivak Çupikçesi |  | igguag |  |  |
| İnyupikçe |  | irgaak   irgak |  | iri (göz) + -[g]ak (postbase: that of a ...) |
| İnyupikçe (Seward) |  | igraak |  | metatetik |
| İnyupikçe | illuksiun | illuksiutik |  | snow goggles with narrow slits < -siun + -k (dual maker) < illuk- to be snowblind |
| İnyupikçe |  | yugluktaak   yuġluktaak   yuġluqtaak (North Slope)   yukłuktaak (Qawiaraq)   lugluktaak (Point Hope) |  | wooden snow goggles |
| Batı Kanada İnuitçesi (Siglit) |  | idjgaak |  |  |
| Doğu Kanada İnuitçesi |  |  | ᐃᓪᓗᒌᑯᑎᑦ illugiikutit |  |
| Doğu Kanada İnuitçesi (Kivalliq) |  | ᐃᓪᒑᒃ ilgaak |  |  |
| Doğu Kanada İnuitçesi (South Baffin, North Baffin-Iglulik) | ᐃᒡᒐ igga | ᐃᒡᒑᒃ iggaak [iɣɣāk] |  |  |
| Doğu Kanada İnuitçesi (Nunavik Tarramiut) |  | ijauttīk |  |  |
| Nunatsiavut İnuitçesi |  | iggâk |  |  |
| Grönland İnuitçesi (Batı) |  | Ø | isarussat | spectacles (South Gr.), snow-goggles |
| Grönland İnuitçesi (Batı) |  | Ø | issat   iššat (Kuzeybatı)   itsāt (Upernavik)   | spectacles |
| Grönland İnuitçesi (Doğu) |  | Ø | ittāt | eye-glasses, snow-googles |
| Grönland İnuitçesi (Doğu) | inniikkilaq | Ø |  | snow-googles |
| Grönland İnuitçesi (Kuzey) |  | ixxāk |  | eye-glasses, snow-googles |