Manna Krallığı
Kültür > Metal İşleme

Eski zanaatkarlar genellikle doğal kaynakların onlara sağladığı imkanlardan faydalanmışlardır. Puluadi bölgesi ile yakın komşulukta bulunan Marlıktəepe buluntuları, onların metal eşya üretiminde nasıl bir zanaatkarlık ve ustalığa ulaştığını göstermektedir. Asur hükümdarları, bu bölgelerden metalları yanı sıra onlardan yapılmış eşyaları da ele geçiriyor veya haraç olarak alıyorlardı. II. Asurnasirpal, Zamualı Ameka'nın "çok sayıda eşya, bakır kaplar, bakır kaseler, bakır tepsiler, onun sarayının hazinesini ve toplanmış gelirlerini ele geçirdiği" hakkında bilgi vermektedir. III. Salmanasar, Gilzan'dan haraç olarak gümüş, altın, kurşun, ayrıca bakır kaplar almıştır. V. Şamşi-Adad Gizilbunda'da gümüş kaplar, kaliteli altın ve bakır ele geçirmiştir.
Hasanlıtepe, Marlıktepe, Ziviye ve Nahçıvan bölgesinde yapılan kazılar sonucunda elde edilen eşyalar, ayrıca Güney Azerbaycan bölgesinden MÖ 1. binyılın başlarına tarihlenen rastlantısal buluntular, bu bölgede yaşamış halkın zanaat üretiminde yüksek bir seviyeye ulaştığını doğrulamaktadır. Ayrıca, bulunan eşyaların bazılarının olağanüstü inceliği ve zarafeti, zanaatkarların çok büyük bir zevke sahip olduğunu göstermektedir. II. Asurnasirpal daha önce bu vilayetlerden başkenti Kalhu'ya zanaatkarlar getirdiğini bildirmiştir. Buluntular, zanaatkarların erişilebilen tüm malzeme türlerini kullandıklarını, metal, ahşap, kemik, kil ve taştan eşyalar yaptıklarını göstermektedir. Buradan bulunan eşyaların bazılarında Asur, Urartu veya İskit sanatlarının etkileri görülmektedir, bazı eşyalar ise sadece acemi bir taklitten ibarettir. Yakın Doğu'nun geniş bir bölgesine yayılan tasvirlerin genel karmaşık konuları vardı.
Ancak zanaat eserlerinin büyük bir kısmı, mükemmelliği ve form çeşitliliği ile en eski zamanlardan itibaren burada gelişen yerel sanatın özgünlüğünü göstermektedir. Benzerlik işaretleri ve taklit unsurları, çeşitli vilayetler ve devletler arasında eskiden beri mevcut olan karşılıklı ilişkinin doğal bir sonucuydu. Mevcut kara yollarına ek olarak, Diyala ve Habur nehirleri gibi su yolları da şüphesiz Asur ile mal mübadelesine büyük ölçüde yardımcı oluyordu. Yakın Doğu'yu Ege kıyıları ile birleştiren yollar arasında Azerbaycan'dan Trabzon'a, oradan da Karadeniz yoluyla batıya giden yollar büyük öneme sahipti. Azerbaycan'dan Küçük Asya'nın batı kıyılarına giden yol uygun, kolay bir yoldur ve bu yolda kültürel alışveriş için, hatta tekerlekli taşıma için de herhangi bir engel yoktur. Hasanlu'daki eski kalenin alanında yapılan kazı sırasında bir zanaatkar atölyesi, atölyede döküm yöntemiyle bronz direkler, baltalar yapmak için kalıp kırıkları, ayrıca süs eşyaları yapmak için kalıplar bulunmuştur.
Manna'nın metal zanaatkarlarının çalışma tekniği, tek parçalı ve çift parçalı açık kalıplarda döküm işleri, kabartma, damgalama ve oyma işlemlerini içermekteydi. Tarımda hem bronz hem de demir pulluklar, demir bıçaklı oraklar kullanılıyordu. Bunların birkaç örneği kazı sırasında Hasanlu'dan bulunmuştur. Bronz saban modelleri Marlıktepe mezarlarında ortaya çıkarılmıştır. Yukarıda belirtilen tüm yerlerde ortaya çıkarılan mezarlarda, ayrıca Hasanlu kalesinde daha fazla silah bulunmuştur.
Savaş sırasında Hasanlu kalesi yıkılmış, savaşan tarafların silahları kalenin harabeleri altında kalmıştır. Bu silahlar bronz ve demirden yapılmıştır, bazıları altın ve gümüşle zengin bir şekilde süslenmiş ve ayrıca kakma tekniğiyle işlenmiştir. Bronzdan ve demirden yapılmış dar ve düz ok uçları bu dönem için karakteristiktir.
Bu bölgelerde MÖ 8. yüzyılın ortalarından itibaren Yakın Doğu'da büyük miktarlarda ortaya çıkan "İskit" tipi ok uçlarına rastlanmamıştır. Kılıçların sapları ustalıkla süslenmiş, bazı kılıçların sapları metal tel ile sarılmıştır. Kemik ve ahşapla süslenmiş saplar da mevcuttur. Bir kılıcın sapı geometrik desenli varakla kaplanmıştır. Üçlü olarak düzenlenen, gözleri kemikten yapılmış dokuz adet kabartma insan başı ile süslenmiş bronz bir topuz dikkat çekmektedir.
Hasanlu harabelerinde iki tip – sivri ve taraklı savaşçı miğferleri bulunmuştur. Bronz taraklar, bronz başlıklara veya dokuma ve deri başlıklara tutturuluyordu. Taraklı miğferlerden birinin tarağında belirgin geometrik desen ve başlığında yılan tasvirleri vardı. Sivri, koni biçimli miğferler Asur ordusu için karakteristikti. MÖ 1. binyılın taraklı kask miğferleri takan Urartu savaşçıları da II. Sarduri dönemine yakın Asur miğferleri tarzında miğferler takmaya başlamışlardı. Biri bronzdan, diğeri demirden olan iki yanaklık da bulunmuştur.
Eski Hasanlıtepe'nin yerleşimi büyük olasılıkla sivri miğferli Asurlular veya Urartular tarafından yok edilmiş olabilir, dolayısıyla taraklı miğferi yerel halkın savaşçıları giyiyordu denilebilir. Bunu ayrıca III. Salmanasar'ın Balavat kapısında taraklı miğfer giymiş dağ halkı ile savaşan sivri miğferli Asurlular gösterilmiştir.
Marlıktepe'de nadir bir miğfer bulunmuştur. Bu miğferin bir krala ait olabileceği düşünülmekte ve gösterişli dekoratif görünümüne rağmen pratik olarak kullanıldığına inanılmaktadır. Miğferin kendisi bronzdan yapılmış, üzerine altın ve gümüş kakmalarla sakallı bir tanrı, ellerini kaldırarak ibadet eden tanrıçalar ve onların başının üzerinde kanatlarını açmış bir kuş tasvir edilmiştir. Miğferin arka kısmında tüyleri veya tüylü süsleri takmak için bir tüp bulunmaktaydı. Bu miğferin şekli, MÖ 7. yüzyılın ortalarına ait Asur kabartmalarında tasvir edilen Elam savaşçısının başından yere düşen miğfere benzemektedir.
Savaşçının giysisine deriye veya kumaşa tutturmak için delikleri olan bronz omuzluklar da dahil edilmiştir. Metal eşyalar, parçalara takılan çok sayıda farklı kabartma süs eşyaları, ayrıca düğmeler, perçinler, iğneler vb. ile temsil edilmiştir. Damgalama yöntemiyle resimler işlenmiş bronz ve demir şeritler bulunmuştur. Muhtemelen bunlar deri kemerlere tutturulmuştu, bazen bronz şeritlerin perçinleri demirden, demir şeritlerin perçinleri ise bronzdan oluyordu. Hasanlu'da bulunan altın ve gümüş eşyalar da zanaatkarların yüksek ustalığını güzel bir örnek olarak göstermektedir. Defalarca adını andığımız altın kase ve ayrıca gümüş kadeh özellikle ilgi çekicidir. Altın kasenin üzerinde tanrılara kurban sunma töreni, mitlerden veya halk arasında yaygın olarak bilinen destandan sahneler tasvir edilmiştir.
R. Dyson onun M.Ö. IX. yüzyıldan çok önce – M.Ö. I. binyılın başlarında yapıldığını kabul eder. E. Porada bu kadehi daha eski bir döneme – M.Ö. XII-X. yüzyıllara tarihlendirir. R. Dyson'a göre, üzerinde Hurri dönemi Mezopotamyalıları ve Suriyelileri hatırlatan tasvirler olan bu kadeh, belirtilen eyaletler için nadir bir nesne olup, buraya dışarıdan getirilmiş veya Mannalıların askerî harekâtları sırasında ele geçirilmiş olabilir. Ancak diğer eyaletlerde keşfedilen nesnelerle benzerlik taşısa da, Hasanlu altın kadehi, tasvir üslubu ve yapımının teknik özellikleri bakımından hepsinden farklıdır. Hasanlu'da keşfedilen buluntular ve Marlıktepe'de yüksek ustalıkla yapılmış çok sayıda mücevher buluntuları, bu buluntuların yerel menşeli olduğunu ve gelişmiş, kendine özgü bir mücevherat sanatı okulunun var olduğunu düşündürmektedir. Gümüş bir kadehin üzerinde altın ve gümüş alaşımından (elektrum) yapılmış rölyefli tasvirler bulunmaktadır ve bunlar muhtemelen bir zafer sahnesini temsil eder: yenilmişler savaş arabasının arkasında sürüklenmektedir. Her iki nesnedeki tasvirlerde aynı kompozisyon yöntemi kullanılmıştır. Üzerinde griffonlar ve kanatlı boğaların kabartma tasvirleri olan Marlıktepe altın kapları ilgi çekicidir. Bu altın kaplardan biri özellikle öne çıkar. Üzerinde hayat ağacının iki yanında arka ayakları üzerinde kalkmış, kanatlı dört boğanın başlarının kabartma tasviri vardır; bu hayvanların 2 santimetre öne çıkan rölyefli başları ayrı olarak yapılmamış, kabın gövdesiyle birlikte dövme tekniğiyle tek parça halinde yapılmıştır.
Aynı nesnede birden fazla metalin kullanılması yöntemi ustalıkla uygulanıyordu. Marlıktepe'de gövdesi gümüş, namlusu altın bir kap bulunmuştur. Ziviye definesi eşyaları arasında altın işlemeli gümüş bir tabak vardır. Metal kap buluntuları arasında hayvan başı şeklinde yapılmış ritonlar da dikkat çeker. R. Ghirshman'ın belirttiği gibi, hayvan figürlü ritonlar Batı Asya'da yaygındı. Onlar Asur, Urartu, İran ve Manna topraklarındaki kazılarda bulunmuştur. R. Ghirshman ritonları üç tipe ayırır: hayvan gövdeli ritonlar (M.Ö. VIII. yüzyıla kadar), hayvan başlı ritonlar (M.Ö. VIII. yüzyıldan başlayarak Med döneminde) ve Ahameniş dönemine ait boynuz ritonlar. M.Ö. I. binyılın başlarına tarihlenen çeşitli şekillerdeki ritonlar daha çok Batı İran'da yayılmıştır. Hasanlu buluntuları, bu ritonların Mannalılar arasında da yayıldığını göstermektedir. Kazılar sırasında buzağı ve at başı şeklinde kötü korunmuş ritonlar, ayrıca koyun başı şeklinde küçük bir bakır riton bulunmuştur. Koyunun gözleri, kaşları ve burun deliklerinin üzerindeki şeritler Mısır mavisi pastayla süslenmiştir. Ritonun çemberi, hayvan tasviri olan bir gümüş frizle tamamlanır. Koyunun boynuzu da gümüş yaprakla kaplanmıştır.
Takı eşyaları arasında bakır, tunç, gümüş ve altın kolyeler, küpeler, bilezikler, kemerler ve altın, karnelyan ve deniz kabuklarından yapılmış çok sayıda boncuk bulunur. Bu süs eşyaları çeşitli yöntemlerle: damgalama, oyma, dökme ve delme yöntemleriyle yapılır, ayrıca bükülmüş tunç ve altın tel kullanılırdı. Hasanlu'da ölen kadınların bulunduğu bir binada bakır yüzükler, uzanmış aslan figürlü demir halkalı büyük tunç iğneler bulunmuştur. Bunlardan bazılarında bakır zincirler sabitlenmiştir. Burada ayrıca altın kolye uçları da bulunmuştur. R. Dyson bunları Aşşurnasirpal dönemi rölyeflerinde görülen tasvirlerle karşılaştırır. E. O. Negahban, Marlıktepe'de bulunan yedi köşeli yıldız tasviri olan rölyefli altın kolye ucunu da bu tasvirlerle karşılaştırır.
Marlıktepe'den bir altın kolye, burma tellerden yapılmış kelebek şeklinde süslerle sıra halinde dizilmiş yuvarlak ve uzun boncuklarla süslenmiştir. Hasanlu'dan da benzer burma tellerden yapılmış süs eşyaları bulunmuştur. R. Ghirshman onu M.Ö. IX-VIII. yüzyıllara tarihlendirir. Marlıktepe'de açık ağızlı, dişi bir kabartma aslanla tamamlanmış bir altın bilezik de dikkat çekicidir. Aslan başının gözlerine ve kulaklarına halkalar ve noktalar eklenmiştir. Bu bilezik, bilinen en eski aslan başlı bileziktir. Benzer bir aslan başlı bilezik Ziviye'den de bulunmuştur. E. Porada onu M.Ö. VIII-VII. yüzyıllara tarihlendirir. Ziviye'den, yerel Mannalı zanaatkarların ürünü olarak kabul edilen iki altın kemerin parçaları da bulunmuştur. Tüm altın levhalarda kemerin deri kısmına sabitlemek için delikler bulunur. Kesici aletle yapılan işlemelerde, törende yer alan bir insan grubu tasvir edilmiştir.