stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Azerbaycan'ın kültürel etkileri
Dil > Geliştirildiği alan

Fuat Köprülü, günümüzde Azerbaycan dili olarak adlandırılan Türk edebiyat lehçesinin tarihsel olarak Horasan'dan Anadolu'ya, Kafkaslar'dan Bağdat'a kadar yayıldığını belirtiyor. Batı Anadolu (Osmanlı) Türkçesi ile Azerbaycan dili arasındaki sınır 14. yüzyılın ikinci yarısında görülmeye başlandı. Muhammed Ergin bu sınırı Samsun - Sivas - İskender hattında görüyor. Küçük Asya'yı 2 parçaya ayıran bu hattın doğu kısmı Azerbaycan dilinin lehçelerinin yayıldığı alandır. Bazı yazarlar Doğu Anadolu'yu 13-14. yüzyıllarda Azerbaycan edebi dilinin beşiği olarak görmektedir.
13. ve 14. yüzyıllarda Azerbaycan dili sadece Azerbaycan'ın değil, İran, Irak ve kısmen Doğu Anadolu Türklerinin de edebi diliydi. Azerbaycanlı yazar olarak kabul edilen Gazi Burhaneddin, Azerbaycan'da hiç don yaşamamıştır. Azerbaycan edebiyatının diğer temsilcileri Mustafa Zarir Erzurumlu, İzzeddin Hasanoğlu ise Horasanlıydı. Mustafa Zarir "Yusuf ile Züleyha" şiirini Suriye ve Mısır topraklarında yazmasına rağmen eser Azerbaycan'ın edebi bir örneği olarak değerlendirilmektedir.
Dil açısından bakıldığında Yıldırım Beyazıt ile Gazi Burhaneddin, Fetih Sultan Mehmet ile Uzun Hasan, Yavuz Sultan Selim ile Şah İsmail Hatai arasındaki çekişme sadece askeri ve siyasi değildi. Bu tarihi olaylar sırasında Ortadoğu'daki Türk etno-kültürel topraklarının iki ana bileşeninin yanı sıra iki Türk edebiyat dili olan Osmanlı ve Azerbaycan dillerinin sınırları belirlendi. Yavuz Sultan Selim'in 15. yüzyılın başında Şah İsmail Hatai'ye karşı kazandığı zaferden sonra Küçük Asya'nın doğu kısmı Osmanlı İmparatorluğu'nun bir parçası oldu. Ancak Osmanlı edebiyat dilinin Doğu Anadolu'da yayılması yüzyıllar boyu devam eden bir süreç olmuş ve bu bölgenin şairleri Azerbaycan dilinde eserler vermeye devam etmişlerdir. Mesela Şükru Bitlisi, Bitlis Türkmen lehçesiyle yazdığı "Salimname" adlı eseri Yavuz Sultan Salim'e hediye etti. Ahmet Uğur bu eserin dilinin Azerice olduğunu düşünmektedir. 17. yüzyıl seyyahı Evliya Çelebi, Doğu Anadolu ve Diyarbakır Türkçesi lehçelerini Acem, yani Azerbaycan diline benzer olarak değerlendirmiştir.
İran'da Azerbaycan dili neredeyse Gazvin'e kadar konuşulmaktadır. Gelujah, Azerbaycan'ın dil bölgesinin en doğu noktası olarak kabul edilse de, Horasan'da da Azerbaycan yerleşim bölgeleri bulunmuştur. Selçuklu, Kaşkay, Afşar, Songur (Kermanşah'ta ), Aynallu, Gelujah (Mazandaran'da ), Diyarbakır Türkçesi, Irak Türkmencesi, Afgan Gilzbaş lehçesi  Azerbaycan dilinin lehçeleri olarak kabul edilir. Horasan Türklerinin konuştuğu Türkçe, Azerbaycan ve Türkmen dilleri arasında bir ara dil olarak kabul edilmektedir. Dağıstan dillerinin Samur-Lezgi grubuna dahil olan diller (Lezgi, Rutul, Agul, Tabasaran, Sakhur, Udin, Şahdağ halkları) Azerbaycan Türkçesinden önemli ölçüde etkilenmiştir.  Kumuk dili de Oğuz (Azerbaycan) etkisine sahiptir.
Dil > Yayılması > İran

Safevi İmparatorluğu'nda Azerbaycan dili, hükûmetin, sarayın dili, Gilzbaş askeri teşkilatının ve dini liderlerin dili, devleti yöneten hanedanlığın ana diliydi. Saray dilinin Azerice olması nedeniyle başkentlerde (Tebriz, Kazvin ve İsfahan) bu dilin kullanılması teşvik edildi. 17. yüzyılda iktidardaki şah hanedanının İsfahan'da ikamet etmesi ve Tebriz'den gelen Azerbaycan Türklerinin İsfahan'ın Abbasabad denilen banliyösüne yerleşmeleri sonucunda burada Azerbaycan dili yaygın olarak konuşuluyordu. Gezgin Engelbert Kempfer, Azerbaycan Türkçesinin bu dili ana dili olarak konuşan krallardan zengin ve ileri gelenlere, kraldan iyilik gören herkese yayıldığını belirterek, bu dili bilmemenin ayıp sayıldığını ifade etti. Avrupalı misyonerler Azerbaycan Türkçesinin daha iyi anlaşılabilmesi için bu dilde gramer kitapları ve sözlükler hazırladılar.
Safevi Şahları gibi Kızılbaşlar da Türk dilinin Azerice türünü konuşuyorlardı. Kızılbaşların işgal ettiği Şirvan, Azerbaycan, Irak, Bağdat ve Erivan'da İranlılar çocuklarına Türkçe öğrettiler. 1590 yılına kadar Azerbaycan dışındaki bazı vilayetlerin Kızılbaşlar tarafından yönetilmesi (Şiraz'da Dulkadir, Yezd'de Afşar, Herat'ta Şamlı) Azerbaycan dilinin yayılmasını etkilemiş, dolayısıyla kuzeybatı İran dışındaki gruplar Azerice dilini konuşmuştur. Azerbaycan dilinin Laristan, Şiraz, Kaşan ve Kum'da konuşulduğuna dair tarihi bilgiler bulunmaktadır. 17. yüzyılda Şiraz ve Kaşan'da Türkçenin konuşulmaması, Kızılbaşların bu bölgelerde iktidarda olmamasıyla açıklanabilir.
Kaçar Devleti döneminde sarayın dili Azerbaycan dili idi ve Azerbaycan kabilelerinden oluşan  ordunun dili, Farsça ile birlikte her iki sarayda da yaygındı. (Tebriz ve Tahran). Kaçar hükümdarları görev yaptıkları Tebriz'de veliaht olunca etrafı Azerbaycanlılar tarafından kuşatılmış, Türk diline, kültürüne ve geleneklerine daha çok bağlı olmuşlar, tahta çıktıktan sonra çevrelerini Azerbaycan Türkleriyle doldurmuşlardır. Bunlardan biri olan Muhammed Şah Kaçar, İran ve Şiraz'da "Muhammed Şah Türk-i Azerbaycan Hazretleri" olarak anılmaktaydı.
Dil > Yayılması > Kafkasya

Yüzyıllar boyunca Azerbaycan dili, İran, Kafkaslar ve Güneydoğu Dağıstan'da ticarette ve etnik gruplar arası ilişkilerde ortak dil olarak kullanıldı. Bölgeler arası etkisi 18. yüzyıla kadar devam etti. Safevi döneminden itibaren Azerbaycan dili Taliş dilini daha güçlü bir şekilde bastırmaya başladıktan sonra Safevi döneminde Taliş bölgesinin yöneticilerinin çoğu, Azerbaycan dilinin yayılmasını ve yerel çevreye tanıtılmasını gönüllü olarak teşvik etti. Önemli çevreler Azerbaycan dilinin yayılmasını güçlü bir şekilde destekledi. Bu durum Azerbaycan dilinin Taliş'te güçlü bir konuma gelmesine, eğitim ve konuşma dili olarak kullanılmasına yol açmıştır.
Çarlık Rusyası, Güney Kafkasya'yı işgal ettikten sonra (19. yüzyılın başlarında), Azerbaycan dilinin Doğu Transkafkasya'da yayılmasını destekledi. Sebebi ise yerel üst sınıfta Farsçanın yerini Azerbaycan dilinin alması ve bölgedeki İran nüfuzunun azaltılmasıydı. SA Raevsky 1837'deki mektubunda şöyle yazmıştı: "Avrupa'da, genel olarak Asya'da Fransızca kadar gerekli olan bir dil olan Tatarcayı (Azerbaycanca) öğrenmeye başladım."  Elize Reklu, Güney Kafkasya Türklerinin dilinin Kafkasya'daki unsurları kültürleştirme görevini yerine getirdiğini belirtti. Azerbaycan edebiyatının temsilcileri Sayat Nova ve Molla Veli Vidadi'nin yaşadığı Gürcü sarayında Azerbaycan dili iyi anlaşılmıştı.
Ayrıca bazen komşu ülkelerde Azerbaycan dili ana dili iletişimin dışına itmiştir. Brockhaus ve Efron'un ansiklopedik sözlüğünde, "ikincisiyle olan yakın komşuluk ve sürekli ilişki nedeniyle Tabasaranlılar Azerbaycan lehçelerini benimsediler ve yavaş yavaş ana dillerini unuttular." şeklinde bahsedilmiştir. Tabasaran halkının Azerice konuşması geleneksel olmasına rağmen, bu iki dillilik modern zamanlarda ortadan kalkmıştır.
FT Markov, Süryanilerin kendi aralarında Aysorca konuştuklarını, ancak Erivan bölgesinde evrensel olarak kabul edilen "diğer uluslarla ilişkilerinde Tatarca (Azerbaycan) kullandıklarını" belirtmektedir. Bunun dışında Azerbaycan dili tarihsel olarak Darginler, Hristiyan-Tatlar, Yahudi-Tatlar ve Tushetis tarafından da kullanılmıştır. Sakhurlar, tarihi olarak bilinen dönemden beri daima Sakhur-Azerbaycan iki dilliliği (her iki dili aynı anda bilmek) halinde olmuşlardır.
Dil > Azerbaycanlılar

Azerbaycan kökenli kelimeler Rusça, Gürcüce, Ermenice, Nah-Dağıstan (Lezgi, Avar, Lak, Arçin vb.) ve İran (Farsça, Tat, Taliş, Kürtçe, Gilak, Osetçe ) dillerinde kullanılmaktadır.
Talış dilindeki bazı kelimelerin eski Türk alfabesinde geçmesi Azerbaycan-Talış dili ilişkilerinin çok eski olduğunu göstermektedir. 18. yüzyılda Azerbaycan dilinden Tabasaran diline birçok terim aktarılmıştır. Azerbaycanlılar Tabasaranlar ile Ortadoğu ülkeleri arasında bir nevi aracılık rolü üstlenmişlerdir. Bilimsel çalışmalara göre Fars kökenli bazı sosyal terimler Azerbaycan üzerinden Güney Dağıstan'a geçmiştir. İran'da konuşulan Gilan dili, İran'ın kuzeybatısındaki Azerbaycan lehçeleriyle sürekli temas halinde olmuştur.
13. yüzyıl bilim adamı Hovhannes Erznkatsi'nin eserlerinde Azerbaycan kökenli kelimelere rastlamak mümkündür. "Büyük Pyotr'un Ermeni halkıyla ilişkileri" kitabında Ermeni belgeleri hakkında yorum yapan Ezov, "Ermeni günlük dilinde yazılanların çoğunun Tatarca (Azerbaycan) kelimelerle dolup taştığını" belirtmektedir. Ayrıca Arapça ve modern Farsçadan alınan kelimelerin Orta Ermeniceye asimile edilmesinde (dile uyum sağlanmasında) Doğu Anadolu Türkçesi ve Azerbaycan lehçeleri önemli bir aracı rol oynamıştır.
Doğrudan veya dolaylı olarak Oset dilindeki kültürle ilgili pek çok kelime Azerbaycan dilinden geçmiştir.
Edebiyat > Türk dünyası ve İran > 14. - 15. yüzyıllar

İran Azerbaycanı ve İran'ın yanı sıra Azerbaycan dilindeki edebiyat, 14. yüzyıldan itibaren Güney Kafkasya, Doğu Anadolu ve Irak'ın bazı bölgelerinde yüksek düzeyde gelişmiştir. 16. yüzyıla kadar Azerbaycan, Çağatay ve Osmanlı edebiyatları coğrafi olarak bağlantılı bölgede kalmamış ve bu edebiyatların sevenleri sadece edebiyatın ortaya çıktığı bölgeden kalmamıştır. Azerbaycanlı şairler Nesimi ve Fuzuli'nin Osmanlı edebiyatının gelişimindeki etkisi bunun bir örneğidir. Klasik Türk edebiyatına ait tuyug dörtlüklerinin oluşumu, başlangıçta Azeri bölgesindeki halk edebiyatından etkilenmiş, daha sonra Çağatay ve Osmanlı edebiyatına geçmiştir. Azerbaycan edebiyatı Osmanlı, Türkmen ve Çağatay edebiyatları arasında köprü görevi üstlenmiştir. Osmanlı devletinde, başkentten uzak bölgelerde, hac ve ticaret yolları üzerinde hareket eden kervanlar aracılığıyla Osmanlı şairleri ile Azerbaycan ve Doğu Türk şairleri arasında bir tür gazel ve diğer şiir türleri "mübadelesi" gerçekleştirililmekteydi.
Memlük sultanları ve emirleri Türkçe eserler yazmış veya Arapça ve Farsça tercümeler yapmış, mevcut eserlerin kopyalarını kütüphaneler için yaptırmışlardır. Böylece hem Azerbaycan'la hem de diğer Türk bölgeleriyle entelektüel bir bağ oluşmuştur. Burji Memlükleri döneminde (1382-1517) Azerbaycanlı yazarlar çalışma ve himaye amacıyla Memluk saltanatına geldiler. Aslen Azerbaycanlı olan Demirdaş (?-1523), Memluk Mısır'ına köle olarak götürüldü ve burada Halvati Sufi tarikatının Kahire şubesini (Demirdashiyya) kurmuştur.
Azerbaycanlılar ile Türkçe konuşan Memlükler arasındaki edebi alışveriş, bilim adamları için hâlâ ilginç bir araştırma konusu olmaya devam etmektedir.  Bunun bir örneği, eski Azerbaycan edebiyatının bir örneği olan İzzeddin Hasanoğlu'nun şiirinin bir Memluk el yazmasında bulunmasıdır.  İlk Azerbaycan şairi olan İzzeddin Hasanoğlu'nun şiirleri 14. yüzyılda Harezm, Kıpçak ve Mısır topraklarında okunmuş, divanı 15. yüzyılda Anadolu ve Azerbaycan'da meşhur olmuştur.  Safevilerin Şiiliği resmi din haline getirmesinden sonra İran ve Azerbaycan'ın Türkçe konuşan şairleri ya Mısır ve Suriye'ye (Memlük himayesinde yaşamak üzere) ya da Osmanlı İmparatorluğu'na gittiler.
Sultan Ahmed Celayir (?-1410) ve Abdulgadir Maragai'nin şiirleri, Celayiri sarayında Azerbaycan Türkçesinin edebiyat dili olarak kullanıldığını göstermektedir. Ahmed Celayir'in Azerbaycan dilinde yarattığı gazel ("Eylamez") Türklerin ve Türk dilinin devamlılığını sağlamış, Celay-Türk kimliğinin kaynaşmasında öne çıkan, Moğolca ve Türkçenin kaynaşması açısından güzel bir örnek teşkil etmektedir.
İmadeddin Nesimi'nin şiirinin etkisi tüm Türk dünyasında hissedilmiştir. Alişir Navain'in Timurlu şair Nesimi'yi övmesi onun Orta Asya Türk dünyasında önemli bir şahsiyet olarak görüldüğünü göstermektedir.
Edebiyat > Türk dünyası ve İran > Safevi dönemi

Azerbaycanlı şair Habibi, Azerbaycan dilinin yanı sıra Osmanlı Türkçesiyle de şiirler yazmıştır. Şakiri Sinan Çelebi, Safayi Çelebi, Celalzade Mustafa Çelebi, Hayati Çelebi, Tutmachi gibi 16. yüzyıl şairleri Habibi'ye hürmetler yazarak onun Osmanlı şiirindeki yerinin önemini ortaya koymuşlardır.
Safeviler döneminde " Şah İsmail ", " Aslı ile Kerem ", " Aşık Garib ", " Köroğlu " gibi Azerbaycan halk destanları yaratılmıştır. Yerel lehçeler ile klasik dil arasında köprü görevi gören bu destanlar Osmanlı, Özbek ve Fars edebiyatlarına nüfuz etmiş, hatta Azerbaycan halkıyla ilişkiler neticesinde "Aşık Garib" destanı Ermenilere ve Gürcülere aktarılmıştır. Bu lirik ve destansı romanslar, Türk edebiyatının Osmanlı ve Çağatay kollarına kıyasla Azerbaycan edebiyatının karakteristik bir özelliği olarak değerlendirilebilir.
Çoğu araştırmacı " Köroğlu " destanının kökeninin Güney Kafkasya, büyük olasılıkla Azerbaycan olduğu konusunda hemfikirdir. Destan buradan hem doğuya hem de batıya (Anadolu ve Balkanlar) doğru ilerlemiştir. 17. yüzyılda Kafkasya'da yayılan ve daha sonra Orta Asya'ya taşınan Köroğlu destanı, ana karakter üzerinden Kafkasya, Horasan ve Türkmenistan arasındaki yakın ilişkiyi göstermektedir. Destanın 19. yüzyıla ait Azerbaycan Türkçesi Tebriz el yazmasında Köroğlu'nun faaliyetleri güney Hazar bölgesi Mazandaran ve sınır şehri Merv'de geçmektedir. Türkmenistan'da yayılan "Köroğlu" destanının versiyonlarında Azerice yer adları kullanılmakta ve olaylar Gürcistan ortamında geçmektedir.
Abdulbaki Nihavendi'nin Babür devlet komutanı Abdurrahim Han Baharlı'nın Türk lehçeleri hakkındaki bilgisi dahil olmak üzere bir dizi tarihi kaynağın ışığında, artık sözde İran Türkçesi veya Azerbaycan dilinin Hindistan'da çevre Türk dilinin bir parçası olduğu varsayılmaktadır. . Bununla birlikte Fuzuli'nin divan nüshası, anadili İran Türkçesi veya Azerice olan kişiler tarafından Hindistan'a Türkçe bir metin getirildiğinin ilk doğrudan metinsel kanıtıdır.
Safeviler döneminde İran'ın Karkiya hanedanına mensup Gilan hükümdarı Ahmed Han şiir ve müzikle ilgilendiğinden Farsçanın yanı sıra Azerice de yazmıştır.
Edebiyat > Türk dünyası ve İran > Fuzuli mirası

Muhammed Fuzuli, Türk edebiyat dünyasının en büyük ve en ünlü şairlerinden biri olarak kabul edilir. Azerbaycan ve Osmanlı edebiyatını büyük ölçüde etkilemiş, hatta bazen Osmanlı şairi olarak da anılmıştır. Bunun nedeni dili ya da kültürü değil, şiirlerinin çoğunu Osmanlı'nın Irak'ı fethinden sonra yazmış olmasıdır. Fuzûlî'nin yaratıcılığı hem Anadolu hem de Çagatay edebiyatını etkilemiştir. Daha sonraki her iki geleneğin yazarları, Fuzûlî'nin şiirleri aracılığıyla geleneksel temaları ve fikirleri yeniden yorumlama yeteneği nedeniyle onun eserlerini kullanmışlardır. Bu durum iki edebiyat geleneğini birbirine yaklaştırmış, Fuzuli'nin yaratıcılığı Ortadoğu halklarının edebiyatının gelişimini büyük ölçüde etkilemiştir.
16. yüzyıldan 19. yüzyıla kadar Fars-Türk kültürü alanında yaygın olarak bilinen ve hayranlık duyulan Fuzûlî'nin eseri, görüldüğü gibi sadece Osmanlı İmparatorluğu, İran ve Orta Asya'da değil, aynı zamanda  Hint kütüphane kataloglarında görüldüğü üzere Hint yarımadasında da ün kazanmıştır. Şiirleri o kadar popülerdi ki, farklı dil kökenlerinden gelen yazıcılar tarafından farklı yazı sistemleri kullanılarak geniş bir alana kopyalandı. Sonuç olarak Osmanlı, Orta Asya ve İran olarak üç benzersiz Fuzûlî metin geleneği ortaya çıkmıştır. Fuzuli'nin bazı eserleri İngilizceye çevrilmiştir. " Sohbetül-esmar " adlı eser, Türkolog Gunnar Carring tarafından 1936 yılında Lund'da " İngilizce: The Contest of the Fruits Yarışması " adıyla, "Leyla ile Mecnun" adlı eser ise yazar-çevirmen Sufi Huri tarafından 1970 yılında Londra'da basılmıştır İngilizce: Leyla and Mejnun " tercüme edildi.
Muhammed Fuzuli'nin "Leyli ve Mecnun" adlı eseri özellikle Hindistan'ın Müslüman bölgelerinde popülerdi. Müslüman Hintler Güney Afrika gibi yerlere göç ettikçe Leyla ve Mecnun'un popülaritesi orada da yayıldı. Bu durum Fuzûlî'nin Güney Afrikalı Müslümanlar arasındaki önemini artırdı. Güney Afrikalı Müslümanlar, Leyli ve Mecnun'u kültürel ve edebi açıdan Romeo ve Juliet'in Batı için temsil ettiği şeyin İslami eşdeğeri olarak görmektedirler.
Fuzûlî'nin musiki bilgisi, şiirlerinin ahengi ve ifade gücüyle birleşerek onları müzik bestelemeye uygun hale getirir. Gazelleri Türkiye'de hem üst sınıfın temsilcileri hem de klasik Türk müziğinin halk müziğiyle birleştiği ana kültür merkezleri dışındaki sanatçılar tarafından büyük beğeni toplamıştır. Fuzuli, Azerbaycan, Türkiye, İran ve Irak gibi ülkelerde ünlü bir şair olmaya devam etmektedir.
Arnavutça dilinde yazılan en eski ve en uzun destan olan (Dalip bey Fraşeri tarafından) "Şehitler Bahçesi", Fuzuli'nin " Hadiqatus-suada " adlı eserine dayanılarak yazılmıştır. Eser, Bektaşi Arnavutlarının Fuzuli ile rekabete yönelik ilk girişimi olup Bektaşi'nin Arnavut yaşamındaki etkisini göstermektedir.
Edebiyat > Türk dünyası ve İran > Modern çağ

Muhammedhuseyn Şehriyar'ın " Selam olsun Haydarbaba'ya " şiiri kısa sürede sadece Azerbaycan'da değil, tüm Türk dünyasında ünlenmiştir.
Azerbaycanlı şair İmadeddin Nesimi yaşadığı dönemde ve sonraki yıllarda Ermeniler arasında büyük bir üne kavuşmuş ve şiirleri Ermeniler tarafından okunmuştur. Ermenilerin Azerbaycanlılara çok yakın yaşaması sonucunda Azerbaycanlı şair Govsi Tebrizi'nin şiirleri Ermeniler arasında okundu ve onun sözlerine şarkılar bestelendi. Bu durum Govsi Tebrizi'yi yaşadığı coğrafyada şiirini diğer milletlere sevdirebilen ender şairlerden biri yapmaktadır.
Köroğlu destanının Ermenice örnekleri, Azerbaycan şubelerinin tercümesi, değiştirilmesi veya aynı yapı ve gelenek içerisinde yeni şubelerin oluşturulmasıdır. 18. yüzyılın başlarında Ermeni İlyas Museğyan, Tebriz bölgesinin Azerbaycan dilindeki şarkılarından Köroğlu destanıyla ilgili şiirleri Ermeni harfleriyle kaydetmiştir.
Birçok Ermeni aşık hem Ermenice hem de Azerice şiirler yazmıştır fakat bazıları sadece Azerice yazmayı tercih etmiştir. Ünlü örnekleri arasında Horomsime Akuletsi, Miran, Seyyad, Miskin Burcu, Hpvakim Markaryan ve Şirin yer almaktadır. Gül Artun'un şaheseri o kadar güzeldi ki Azerbaycan destanlarında yer almıştır. Hummet Alizadeh'e göre "Nevruz" destanının ilk nüshası ve "Tahir ile Zehra" destanının ikinci nüshası kendisine aittir. 17. yüzyılın Ermeni aşığı Dallek Murad, Azerbaycan dilinde beyit, usta mektubu ve kifilbandlar yazmıştır. Bir diğer Ermeni aşık Nagash Hovnatan ise Azerbaycanlılar arasında popüler olan "Mayilam"ı yazmıştır.
Güney Kafkasyalı aşıklar şarkılarını bölge Ermenilerinin de çok iyi anladığı Azerbaycan dilinde yazmışlardır. 18. yüzyılda Ermeni ve Gürcü aşıklar, Azerbaycan aşk şiirlerini ve destanlarını unutmamak için Ermeni ve Gürcü yazı sistemiyle kaydetmişlerdir. Bu tür el yazmalarının birçoğu şu anda Matenadar ve Kürdistan Devlet Müzesi'nde korunmaktadır. 18. yüzyılda Gürcü alfabesiyle yazılan metinler, Sayat Nova'nın Azerbaycan dilindeki el yazmaları, Azerbaycan-Osmanlı karışık dilindeki İncil el yazmaları örnek olarak gösterilebilir.
Sayat Nova, Azerbaycan dilinde 115 şiir yazmış olup, eseri Orta Çağ Azerbaycan aşık sanatıyla ilgilidir. 1758 yılı Azerbaycan dilindeki faaliyetinin en sıcak dönemiydi. Sayat Nova'nın Tiflis, Telavi ve diğer şehirlerde Azerbaycan dilinde şarkılarını seslendirdiği sanılmaktadır.
Edebiyat > Dağıstan

Dağıstan edebiyatında Türk dilinin konumu yerel dillerden üstündü. Azerbaycan şiirinin gelişmesinde Güney Dağıstan halklarının rolü olmuştur.  Lezgi, Tabasaran, Rutul ve Agul şairleri 17. yüzyılda zaten Azerbaycan dilini edebiyatta kullanmışlardır. 18. yüzyılda Dağıstan halklarının dillerinde Azerbaycan destanları yaratıldı. Şirvan'da ünlü Azerbaycanlı aşıklarla tanışan Lezgi aşığı Kuchkhur Said, ana dilinin yanı sıra Azerice beyit şeklinde şarkılar yazabiliyor, şiirler yazabiliyordu.
Azerice yazan Tabasaran şairleri arasında Hacı Muhammed Zulgadirski (18. yüzyıl), Tabasaran Ahmed (18. yüzyılın sonu - 19. yüzyılın başı) bulunmaktadır. Şirvan ve Guba hanlıkları ile olan bağlantılar nedeniyle Âşık sanatı Tabasaran'da yayıldı. Aşıklar, Şahsanam ile Garib'in, Leyla ile Mecnu'nun, Aslı ile Karam'ın aşkını anlatan şarkılar söylerken, Azerbaycanlı aşk aşıklarının da etkisiyle yerel aşk şairleri ortaya çıkmıştır. Tabasaran halkı ile Azeriler arasındaki karşılıklı kültürel ilişkiler sonucunda Tabasaran severler hem Azerice hem de Tabasaran dillerinde Azerbaycan destanlarını seslendirdiler.
19. yüzyılda Kuzey Azerbaycan ile Güney Dağıstan arasındaki tarihi ve kültürel ilişkilerin artması, Dağıstanlı yazarların Azerbaycan dilinde yazdığı eserlerinde de artışa yol açmıştır. Lezgi yazılı edebiyatının kurucusu Yetim Emin, ana dili Lezgi ve Arap dillerinin yanı sıra Azerice de yazmıştır. Azerbaycan dilini tercih eden diğer Dağıstanlı yazarlar ise Dağıstan'ın halk şairi Süleyman Stalski ve Darbend aşığı Şaul Simendu'ydu. 20. yüzyılın başında Darbend aşığı Şaul Simendu, İbrani yazı sistemini kullanarak Azerbaycan dilinde şiirler yazmıştır.
Lezgilerin önde gelen şairi Yetim Emin, çocukluğundan beri eserlerine aşina olduğu Molla Panah Vagif'in güçlü etkisini hissetti. Emin'in Lezgi ve Azerice şiirlerinde, özellikle Azerice yazdığı eserlerin ilk dönemlerinde Vagif şiirinin ruhu hissedilmektedir. Vagif ile Emin arasındaki yaratıcı ilişkiyi inceleyen edebiyatçı M. Yarahmadov, Yetim Emin'in Vagif'in ideolojik halefi olduğu sonucuna varır.
Müzik

Abdulgadir Maragai, Celair döneminin müzisyeni. Elmira Shakhtakhtinskaya]]
Azerbaycan'da müzik formları güneyde Kürdistan'a, doğuda Zencan ve Kazvin'e kadar uzanan bölgede mevcuttur. Hızlı ritmiyle Orta Asya müziğinden ayrılan Azerbaycan şehir müziği, Hiva'ya (Harezm ) yayıldı, Buhara ve Taşkent'e ulaştı.
Celair dönemi müzisyenlerinden Abdulgadir Maraghai'nin Azerice yazdığı şiirler, müzikli toplantılarda Türk dilinin önemini göstermektedir.  Maragai, Türkçe müzik eserini Timurlu hükümdarı Timur'a hediye etti, eser Timur tarafından çok beğenildi.
Kaçarlar, Tebriz saraylarında (veliahtın kaldığı yer) Azerbaycan dilindeki radifdastgah geleneğine benzer bir müzik geleneğini sürdürüyorlardı. Bu saray müziği Azerbaycan muğamının temelini oluşturdu. Etnograflar, radif-destgahın Farsça konuşulan bölgelerin müzik normlarına uymadığını belirtirken, Jin While bu sistemin doğrudan 12'li muğam sisteminden gelmediğini, Azeri kökenli gibi göründüğünü kaydetti. Destgah sisteminin İran'a, aslen Azerbaycanlı olan ve Azerbaycanlı ve Türk müzisyenleri Tahran saraylarına getiren Kaçarların çalışmaları nedeniyle geldiği varsayılmaktadır.
Sadigjan'ın Azerbaycan tarını yaratmasının ardından bu müzik aleti hızla İran, Azerbaycan, Ermenistan, Gürcistan'da ve biraz sonra Dağıstan, Türkmenistan, Özbekistan, Tacikistan ve Türkiye'de popüler hale geldi. Modern zamanlarda Mavaraunnahr'da Uygur rubabı ve Özbek rubabının yerini Azerbaycan katranı almıştır. Özbekistan'da Azerbaycan katranında herhangi bir değişiklik yapılmadı çünkü katran olabilecek en iyi seviyedeydi. Azerbaycan-İran tarı, Sovyet döneminden itibaren Tacikler tarafından ulusal müzik kültürünün bir parçası olarak kabul edilmektedir.
Bakhshis (aşıklar), Azerbaycan modeli destanları her zaman Horasan Türkçesine uyarlamamışlardır. Mesela Horasan Türkçesini bilen Kürt şairi Aslı ile Kerem destanının Azerice versiyonunu benimsemiştir. Bu, üstün yeteneklinin öğrendiğini göstermenin bir biçimi olabilir.