Feqiyê Teyran
Feqîyê Teyran’ın İlmi ve Edebi Kişiliği

Feqîyê Teyran, eserlerini manzum olarak kaleme almış ve şiirin, nesre kıyasla muhatabı daha fazla etkileyerek onu aktif bir dinleyici konumuna getirdiğine inanmıştır. Şiirlerinde genellikle halkın anlayabileceği sade bir dil kullanmış, ancak bazı eserlerinde daha derin ve soyut bir üsluba yönelmiştir. Şairin eserleri genel olarak iki ana gruba ayrılabilir: Halkı irşat etmeye yönelik didaktik şiirler ve kendi düşünce dünyasını yansıtan felsefi şiirler. Örneğin, "Dılo Rabe" adlı şiirinde yalın bir dil kullanarak irşat edici bir üslup benimserken, "Feqî û Melâ" adlı eserinde Melayê Cizîrî ile giriştiği edebi atışmada daha derin ve düşünsel bir anlatım tercih etmiştir. Feqîyê Teyran, Kur'anî harfleri ve Hurûf-i Mukattaa’yı metaforik bir anlatım aracı olarak kullanmış, harflerin ve seslerin özünde birlik ifade ettiğini ve ilk yaratıcının Allah olduğunu eserlerinde dile getirmiştir. Ayrıca, Divanı’nda Kur’an’da adı geçen 25 peygamberden 17’sinin ismine yer vermiş, Lokman, Hızır ve Zülkarneyn gibi peygamber olup olmadıkları tartışmalı isimleri de anmıştır. Peygamber kıssalarını özellikle tasavvufi bir bakış açısıyla yorumlamış, onların mucizelerine manevi ve metafiziksel bir anlam yüklemiştir. Örneğin, Musa’nın Allah’ın zatını görme olayını da bu perspektiften ele almış ve şiirlerinde bu konulara derinlemesine değinmiştir.
| --- | --- |
Kürtçe:    Çirayê Tûrû etware,  Nebi Musa ewê carê,  Behiş bibûj’ber didare,  ji nura bejn û balayê:    Turun çırası ve etrafında,   Nebi Musa bir keresinde,  Bayılmıştı simasının önünde,   kamet ve endamın nurundan.  

Feqîyê Teyran, eserlerinde Kur’an ve hadislerden sıkça faydalanmış, özellikle Kur’an kıssalarını ibret alma amacıyla işlemiştir. Allah’ı dünya gözüyle görmenin mümkün olmadığını savunmuş ve bu bağlamda Musa kıssasını tasavvufi bir bakış açısıyla ele almıştır. Şeytan, cin, Samiri, melekler, Ashâb-ı Kehf gibi Kur’an’da geçen varlık ve olayları da divanında işlemiş, ahiret senaryoları, cennet ve cehennem tasvirleri gibi konulara geniş yer vermiştir. Ayrıca, Muhammed’in Tâhâ, Yâsîn gibi Kur’an’daki isimlerini ve diğer dini kavramları da eserlerinde sıkça kullanmıştır. Hadislere yaklaşımı ise birebir alıntıdan ziyade anlam aktarımı şeklinde olmuştur. Örneğin, şeytanın ihtiyar kılığında görünmesi, şüpheli durumlardan kaçınılması, insanın korku ile ümit arasında yaşaması gibi hadislerin anlamlarını şiirlerinde işlemiştir. Bunun yanı sıra, insanın dünyada bir yolcu olması, kabir azabı, şefaat gibi konulara yer vererek İslam’ın ikinci temel kaynağı olan hadisleri önemsediğini göstermiştir. Feqîyê Teyran’ın eserlerinde kelam ilmi de önemli bir yer tutmaktadır.  Esmâü’l-Hüsnâ, Allah’ın sıfatları, Ru'yetullah gibi klasik kelam meselelerine değinmiş, ayrıca beden-ruh ilişkisi, mucize, keramet ve ahiret gibi konuları da işlemiştir. Bu konuları ele alırken itikadi çizgiyi korumaya özen göstermiş ve tasavvufun nazari yönünü de ihmal etmemiştir. Bu yönüyle, kelam ve tasavvufu sentezleyen “tasavvufi kelam” anlayışını benimsemiş ve eserlerine yansıtmıştır.
Feqîyê Teyran, eserlerinde İslam inanç esaslarını ve fıkıh ilkelerini ortak bir çerçevede ele alarak şeriat kavramı altında birleştirmiştir. Divanında, inanç veya fıkıh konularını işlerken bu disiplinleri ayrı ayrı adlandırmak yerine şeriat kavramını kullanmayı tercih etmiştir. Kur’an ve hadislerden kaynaklanan bazı olay ve durumları da bu kavramın içine dâhil ederek, İslam’ın temel öğretilerini bir bütün halinde değerlendirmiştir. Ayrıca, Feqîyê Teyran’ın ilimleri tasnif ettiği de görülmektedir. İslami ilimleri "şeriat" başlığı altında ele alırken, tasavvufu ise en üst mertebe olan "marifet" seviyesine yerleştirmiştir. Bu yaklaşım, onun tasavvufa duyduğu derin ilgiyi ve marifeti, manevi bilginin en yüce noktası olarak gördüğünü ortaya koymaktadır.
Feqîyê Teyran, sufi düşüncelerini mecazlar ve semboller üzerinden ifade etmiş, özellikle kuşlar, su, mevsimler ve hayvanlar gibi doğa unsurlarını birer mecaz olarak kullanmıştır. "Cizre Suyun Ördeği" adlı şiirinde, ördeği sema ve raks eden sufîlere benzeterek tasavvufi hareketin doğayla uyumunu vurgulamıştır. Tevhit anlayışını ele aldığı "Feqî û Bılbıl" adlı şiirinde ise sevgi ve aşk kavramlarıyla tüm insanların aslında tevhit hakikatine yatkın olduğunu, ancak izafi engellerin az bir çabayla aşılabileceğini dile getirmiştir. Ona göre, tevhide ulaşmak, yalnızca kelam ve teorik bilgiyle (kâl) değil, doğrudan deneyim ve manevi hâl (hal) bilgisiyle mümkündür. Bu anlayış, tasavvufun zahirî ilimlerden çok içsel keşfe ve ruhsal arınmaya dayandığını vurgulayan bir yaklaşımdır.
Feqîyê Teyran’ın şiirlerinde günlük Kürtçe ön planda olmakla birlikte, dönemin İslam medeniyetinde etkili olan Arapça, Farsça ve Türkçe kelimelere de sıkça yer vermiştir. Bu dillerden ödünç alınan kelimeler, özellikle dini ve tasavvufi içerik taşımakta olup, İslam düşüncesinin ve kültürel etkileşimin divanına yansıdığını göstermektedir. Feqî’nin bu çok dilli üslubu, hem eserlerine derinlik katmakta hem de onu daha geniş bir entelektüel ve manevi çevreyle buluşturmaktadır. Kur’an ve hadislerin etkisi, sadece konularında değil, kelime seçiminde de belirgin olup, İslam medeniyetinin ortak kültürel mirasını şiirlerinde yaşatmıştır. Feqîyê Teyran, eserlerinde yaşadığı dönemin sosyal dilini ve İslam medeniyetinin etkili dillerini bir araya getirmiştir. Teşbih, kinaye, istiare gibi edebi sanatları kullanarak şiirlerine sanatsal bir derinlik katmış, belagat ilminin inceliklerinden faydalanmıştır. Melayê Cizîrî’nin divanında görülen estetik dil ve sembolik anlatım, Feqîyê Teyran’ın eserlerinde de kendini göstermektedir. Şairin divanında yer alan “mey, serxoş, şarap” gibi kelimeler, fıkhî anlamlarından ziyade mecaz ve tasavvufi semboller olarak kullanılmış, ilahi aşk ve vecd halini ifade etme aracı olarak değerlendirilmiştir.
Feqîyê Teyran, klasik Kürt şairlerinden üslup açısından farklı bir çizgiye sahiptir. Sade ve akıcı bir dil kullanarak eserlerini halkın anlayabileceği bir şekilde kaleme almış, zaman zaman fabllar aracılığıyla didaktik anlatıma başvurmuştur. Arapça ve Farsça kelimeleri sınırlı düzeyde kullanmış, eserlerinde Kürt kültürüne özgü motifleri ve imgeleri ön planda tutmuştur. Bu nedenle şiirleri, Kürt edebiyatının yerel unsurlarını güçlü bir şekilde yansıtır.  Onun şiirleri, döneminin diğer şairleriyle kıyaslandığında, Arapça ve Farsça terimlerin çok daha az kullanıldığı açıkça görülmektedir. Kürtçe'nin zengin anlatım gücünü ön plana çıkararak halkın günlük diliyle eserler vermiştir. Teşbih, telmih, mecaz, istiare gibi edebi sanatları ustalıkla kullanmış, şiirlerine sanatsal bir derinlik katmıştır. Feqîyê Teyran’ın dili ve sanatı, kendisinden sonraki birçok Kürt şairi ve yazarı etkilemiş, Kürt edebiyatında önemli bir miras bırakmasını sağlamıştır. Onun eserleri, hem halk edebiyatına hem de klasik Kürt şiirine köprü niteliği taşımış ve Kürt kültürünün edebi zenginliğini yansıtan en önemli kaynaklardan biri olmuştur.
Feqîyê Teyran’ın şiirleri, hem dil hem de biçim açısından klasik Kürt edebiyatında özgün bir yere sahiptir. Onun edebi üslubu, hem halkın anlayabileceği sade ve akıcı bir dile dayanırken hem de geleneksel aruz ölçüsünün yanı sıra hece ölçüsünü de belirli şiirlerinde kullanmasıyla dikkat çeker.Şiirlerinde kafiye düzeni ve ritmik yapı önemli bir yer tutar. Kafiyeyi kırma, tef’ileleri değiştirme ve yeni ölçüler ekleme gibi biçimsel yeniliklere başvurarak, klasik şiir formunu esnetmiş ve ona yeni bir soluk kazandırmıştır. Bazı şiirlerinde "etê/etî" gibi tekrarlanan kelimeler kullanarak ritmik bir yapı oluşturmuş, ancak tüm şiirleri kafiye düzenine sıkı sıkıya bağlı kalmamıştır.
Gramatik açıdan, ergatif yapıların bazı şiirlerinde bilinçli olarak esnetildiği ya da ihmal edildiği, geleneksel edebî formların ise daha az kullanıldığı görülmektedir. Kurmanci lehçesinin hem eril hem de dişil çekimlerini eserlerinde işlemiş, böylece dilin tüm yönlerini kullanmıştır. Feqîyê Teyran’ın şiirlerinde felsefi ve tasavvufi düşünceler, dini öğretiler, aşk ve irfan temaları iç içe geçmiş, bu unsurlar genellikle mesnevi ve kaside tarzındaki şiirlerinde derinlemesine işlenmiştir. Manzum hikâye anlatımına sıkça başvurarak, şiirlerine anlatı unsurları katmış ve kasidelerinin çoğunu ahenkli ve kafiyeli bir yapı üzerine inşa etmiştir. Ayrıca, şairin şiirlerinde eş anlamlı kelimeler ve tekrar edilen kavramlar yoğun olarak kullanılmış, şiirlerin müzikalitesini artırmak amacıyla süslemeli anlatım ve ritmik tekrarlar tercih edilmiştir. Bu özellikler, onun şiirlerinin hem halk edebiyatına hem de klasik Kürt şiir geleneğine katkıda bulunmasını sağlamıştır.