Bakü Ateşgahı
Tarih > XIX–XX. yüzyıllarda

19. yüzyılda Rusya-İran savaşlarının sona ermesi ve Güney Kafkasya'nın tamamen Rusya İmparatorluğu'na katılmasından sonra Surahanı Ateşgahı, Rusya'da popülerlik kazanmaya başladı ve Avrupa ile Rusya'dan birçok gezgin mabedi ziyaret etti. 1820'de Fransız konsolosu Gamba mabedi ziyaret etti. Gamba'nın sözlerine göre o dönemde mabette Hindu rahipleri ve Zerdüşt takipçisi Gebr rahipleri yaşıyordu.
1840'ta Derbent şehrini ziyaret eden Karayim alimi Avraam Firkoviç, burada Bakülü Zerdüştlerle dini tartışmalar yapmış ve bu bilgileri "Avney-Zikaron" adlı eserinde kaydetmiştir. Rus komutanının rakibini Brahmin olarak tanıtmasına rağmen, tartışmadan onun bir Zerdüşt olduğu anlaşılır. Firkoviç ona, "Neden ateşe tapıyorsunuz? Ateş de diğer şeyler gibi yaratılmış değil midir?" diye sorar. Bakılı Zerdüşt ise, ateşe değil, onu yaratana ibadet ettiklerini, ateşin yaratıcının bir sembolü olduğunu söyler. Yaratıcıyı ifade etmek için kullanılan "K'rt'" terimi, Pehlevi dilindeki "Kerdar" yani Yaratıcı'dır. Ayrıca dikkat çeken bir diğer nokta, tartışmanın Türkçe yapılması ve Bakülü Zerdüşt'ün Azerbaycan Türkçesini rahatça konuşabilmesidir.
1858'de Ateşgah'ı ziyaret eden Fransız yazar Alexandre Dumas (baba), mabette hizmet eden rahipleri Parslar, Gebrler ve Maglar olarak adlandırmıştır. 19 Eylül 1863'te mabedi İngiliz Ashcer ziyaret etmiş ve mabedi "Ateş Dja" olarak adlandırmış, İran ve Hindistan'dan hacıların burada yaşadığını belirtmiştir.
1872'de mabedi Alman baron Max Tillman ziyaret eder ve sonrasında anılarında şöyle yazar: "Bombay'daki Pars topluluğu rahiplerini buraya göndermiştir ve onun birkaç yıl içinde değiştirilmesi bekleniyor. Onun burada bulunması çok önemlidir çünkü buraya İran sınırlarından (Yezd, Kirman) ve Hindistan'dan birçok hacı geliyor, birkaç ay ya da yıl burada yaşıyorlar."
1876'da İngiliz gezgin James Bruce mabedi ziyaret eder ve Bombay Parslarının bağışlarının mabetteki rahiplerin geçimi için kullanıldığını belirtir. Aynı dönemde Ateşgah'ta bulunan Pierre Ponafidin, mabette Bombay'dan iki Pars Mobedi'nin hizmet verdiğini yazmıştır. Bruce'dan sonra mabedi ziyaret eden Ernest Orsol, 1864'te Pars Mobed'in ölümünden sonra Bombay Parslarının buraya yeni rahipler göndermeye çalıştığını, ancak zamanla hacıların mabede ilgisinin azaldığını ve 1880'de mabette kimsenin kalmadığını yazmıştır. Buna rağmen, 1879'da Ateşgah'ta bulunan O'Donovan, burada Gebrlerin dini ibadetlerine tanık olduğunu anlatır.
1898'de "Men and Women of India" dergisinde yayınlanan "Bakü'deki Eski Zerdüşt Mabedi" başlıklı makalede yazar, Ateşgah'ı "Pars mabedi" olarak adlandırmış ve son Zerdüşt rahibinin 30 yıl önce (1860'larda) mabede gönderildiğini belirtmiştir. 1905'te C. Henry, kitabında yaklaşık yirmi beş yıl önce (1880'lerde) Surahanı'daki son Pars rahibinin öldüğünü yazmıştır.
Petrol ve doğalgaz sanayisinin gelişmeye başladığı dönemde, 1855'te Ateşgah yakınlarında bir fabrika inşa edilir ve mabedin doğal ateşleri yavaş yavaş sönmeye başlar. 1887'de alevleri zayıflamış olan mabedi Rus İmparatoru III. Aleksandr ziyaret eder. 6 Ocak 1902'de Bakü Ateşgahı'nın son doğal ateşi de söner.
20. yüzyılın başlarında araştırmacı M. S. Sayapin, Surahanı'dan 11 km uzaklıktaki Hövsan sakinlerinden aldığı bilgiyi kaydederek, 19. yüzyılın ikinci yarısında mabedin etrafında hala ateşe tapan yaşlıların yaşadığını, ancak çocuklarının Müslüman olduğunu belirtmiştir. 1925'te "Azerbaycan'ın İncelemesi ve Araştırılması Derneği"nin daveti üzerine Bakü'ye gelen Pars profesörü C.C. Modi, o dönemin ülke lideri Samad ağa Ağamalıoğlu ile bir araya gelir. Görüş sırasında bilim insanı, Pars geleneğinin her zaman Azerbaycan'ı "ebedi ateşler ülkesi" olarak kaydettiğini ve bu ziyaretini Vourukaş denizi ve ebedi ateş mabedine bir hac olarak kabul ettiğini belirtir. Ayrıca Pars elyazmalarında "Hazar denizinin batı kıyısındaki ateş mabetleri" hakkında bilgiler bulunduğunu söyler. Modi, Hazar kıyısında bir ayin gerçekleştirir, ardından Kız Kalesi'ni ziyaret eder ve son olarak o zamanlar terkedilmiş olan Surahanı Ateşgahı'nı ziyaret eder. Bilim insanı, burada bulunan çok sayıda Hindu yazıtı nedeniyle mabedi bir Hindu hac merkezi olarak kabul eder.
1925'ten sonra elli yıl boyunca mabed terk edilmiş durumda kalmıştır. 1975'te kapsamlı restorasyon çalışmalarının ardından Ateşgah yeniden ziyarete açılmıştır. 2007'de mabette yeniden restorasyon çalışmaları gerçekleştirilmiştir.
21 Mart Nevruz günü ziyaretçi akınına uğrayan Ateşgah'ta Zerdüşt dinine inananlar, geçmiş dönemde çilehane olarak kullanılan şimdi müzeye çevrilmiş odaları ziyaret ederler. Her odanın giriş kapısının üzerinde de Sanskritçe yazılı kitabeler asılmıştır. Bu kitabeler Azerbaycan Türkçesine çevrilmemiş, sadece bir kitabenin altına Farsça tercümesi yazılmıştır.