Çataldere, Ardahan
Tarihçe

Çataldere köyünün eski adı Kundzuleti'dir. Gürcüce bir yer adı olan Kundzuleti (კუნძულეთი), "adası olan yer" anlamına gelir. Nitekim Gürcü araştırmacı Konstantine Martvileli, bu yer adının Gürcüce "ada" anlamındaki "kundzuli" (კუნძული) kelimesinden geldiğini belirtmiş, köyün kurulu olduğu yerin bir adaya benzediğini yazmıştır.
Kundzuleti, tarihsel Artaani bölgesinde yer alır. Bu yerleşimi Osmanlılar 16. yüzyılın ortasında Gürcülerden ele geçirmiştir. 1595 tarihli ve Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan adlı Osmanlı mufassal defterinde köyün adı Kunzulud (كونزولود) biçiminde kaydedilmiştir. Köyün mezrası ise Zminda Marine (زمندە مارینە) adını taşıyordu. Gürcüce Tzminda Marine'den (წმინდა მარინე) değişime uğramış olan bu yer adı "Azize Marine" anlamına gelir. Bu tarihte köy, Gürcistan Vilayeti içinde Ardahan-i Büzürg livasının Güney nahiyesine bağlıydı. Nüfusu 21 Hristiyan haneden (105 kişi) oluşuyordu. Köyde buğday, arpa, yonca tarımı ve arıcılık yapılıyor, domuz ve koyun besleniyordu.
Kundzuleti köyü, uzun süre Osmanlı egemenliğinde kaldıktan sonra, 93 Harbi'nin ardından 1878'de imzalanan Berlin Antlaşması'yla Ruslara bırakıldı. Rus idaresinin Kunzulut (Кунзулут) olarak kaydettiği köy Ardahan sancağının Ardahan kazasına bağlıydı ve 1886 yılında nüfusu 135 kişiden oluşuyordu. 1595 tarihli mufassal defterde erkeklerin çoğu Gürcü adları taşımasına rağmen, bu tarihte nüfusun tamamı "Türk" olarak kaydedilmiştir.
Birinci Dünya Savaşı yıllarında Ardahan bölgesini gezen Gürcü araştırmacı Konstantine Martvileli Kundzuleti köyü hakkında şunları yazmıştır: "Değirmenköy’den Kundzuleti (კუნძულეთი) köyüne vardım. Kundzuleti Gürcüce bir isim ve adadan (კუნძული) gelir. Kundzuleti köyünün kurulu olduğu yer gerçekten de adaya benziyor. Kundzuleti pek çok açıdan tarihte çok önemli bir yer. Ben kısaca söz edeceğim: Kundzuleti, burada yaşayan yaşlıların anlattığına göre, Gürcülerin tarihinde çok önemli bir role sahipmiş. Burada Gürcülerin şarap mahzenleri varmış. Burada bulunan kvevriler de bunu gösteriyor. Ayrıca köyün merkezinin dışındaki eski köy yerleşmelerin adları dikkat çekici: Melikure (მელიყურე), Kahçala (კახჭალა), Sağometi (საღომეთი), Kançoçi (კანჭოჭი), Sağvine (საღვინე) ve köylülerin hatırlayamadığı benzer başka pek çok isim. Burada üzüm bağı varmış. Bugün de elma, erik gibi başka meyve bahçeleri var. Burada toprakta izler var, toprağın yüzeyindeki yüksekçe yerler bugün de fark ediliyor. Taşlardan mı yoksa sonradan bu şekilde sağlamlaştırılmış, bilemiyorum. Bu izler bize burada üzüm bağı olduğunu gösteriyor. Burada üzüm bağı olmasaydı bu taşların yeri ne olabilir? Burada yüksekçe yerde dev taşlar var. Her biri tonlarca ağırlıkta olmalı. Harç kullanılmadan saraya benzer bir yapı inşa edilmiş. Duvarları bugün de duruyor. Sadece taştan çatı örtüsü çökmüş ve taşlar yapının içinde duruyor. Hemen yanında bir mezarlık var. Burada at ve başka hayvan biçimli taşlar duruyor. Bu taşlarda Gürcüce yazılar ve haçlar varmış ancak zaman içinde silinmiş, ama izleri kalmış. Etrafta çok fazla insan kemiği var. Mezarlık ile etrafında üç kilise varmış, geriye sadece taşlar kalmış.
Kundzuleti köyü, Birinci Dünya Savaşı'nın sonunda Rusların bölgeden çekilmesinin ardından bir süre Gürcistan'ın sınırları içinde kaldı. Bu durum, 7 Mayıs 1920 tarihinde imzalanan Moskova Antlaşması'yla da Sovyet Rusya tarafından kabul edildi. Ancak Kızıl Ordu'nun Gürcistan'ı işgali sırasında, 16 Mart 1921'de imzalanan Moskova Antlaşması uyarınca Kundzuleti Türkiye'ye bırakıldı.
Kundzuleti, 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde Kunzulut (قونزولوت) adıyla Kars vilayetinin Ardahan kazasının merkez nahiyesine bağlıydı. 1935 genel nüfus sayımında "Konzulut" olarak kaydedilmiş olan köyde 514 kişi yaşıyordu. Kunzulut veya Kundzuleti Türkçe olmadığı için adı 1959 yılında 7267 sayılı kanunla Çataldere olarak değiştirilmiştir. Nitekim köyün adı 1955 genel nüfus sayımında "Kunzulut", 1960 genel nüfus sayımında "Çataldere" olarak geçer. 1965 genel nüfus sayımında Çataldere'nin nüfusu 894 kişiden oluşuyor ve bu nüfus içinde 310 kişi okuma yazma biliyordu.
Köyün yaklaşık 3 km doğusundaki tepe üzerinde, Ballıkaya (Kunzut) kalesine ait kalıntılar ile çevresinde yerleşime ait izler bulunmaktadır.