Derbent, Dağıstan
Tarih > Kısa süreli Osmanlı hakimiyeti ve Rusya'nın ilhakı

Derbent, uzun bir süre İran egemenliği altında kaldı. Osmanlıların 1578 yılında Safevî Devleti'ne karşı giriştiği savaşın başındaki Kafkasya seferi sırasında Lala Mustafa Paşa komutasındaki Türk ordusu Gürcistan'ın ardından Şirvan'ı da ele geçirince, Derbent halkından yedi kişilik bir heyet 5 Ekim 1578'de Ereş'te bulunan Mustafa Paşa'nın yanına giderek bağlılık sundular ve bir idarecinin tayinini istediler. Bu suretle şehir ilk kez Osmanlı egemenliğine girerken, Şirvan'ı muhafaza etmekle görevlendirilen Özdemiroğlu Osman Paşa aynı yılın sonunda Safevî ordusuna karşı Şamahı'yı Aras Han ve Şahoğlu muharebelerinde savunduktan sonra, kışlamak üzere daha müstahkem bir mevki olan Derbent'e çekildi ve 1583'e kadar burayı askerî merkez olarak kullandı. 1607'ye kadar süren Osmanlı egemenliği döneminde Derbent; Şaburan, Ahtı, Kuba, Müskür, Küre, Çırak ve Rustav sancaklarından meydana gelen eyaletin merkezi oldu.Safevî Şahı Abbas 1607 yılında Derbent'i Osmanlılardan geri aldı.
Derbent'i 1647'de gören Evliya Çelebi, Demirkapı adını kullanarak bu ismin eski surlardaki kapılardan birinin demirden yapılmış olup, uzun süre ayakta kalması dolayısıyla verildiğini aktararak, Şefî Han idaresindeki şehrin kalesinin içinde 1.200 toprak örtülü ev, güney duvarına bitişik büyük bir saray, bunun yanında minaresi yıkılmış eski bir cami (Cuma Camii), ona yakın Osmanlı üslûbunu andıran mimarisiyle bir hamam, ayrıca doğuya açılan Kayık Kapısı civarında Özdemiroğlu Osman Paşa Camii ile hanları ve dükkânlarının yer aldığını anlatmakta, şehrin varoşunda ise 1.000 ev, birçok cami, han, hamam ve çarşıların bulunduğunu yazmaktadır. Evliya Çelebi, Derbend ahalisinin Sünnî-Şâfiî mezhebine mensup olduğunu, Çin'den, Orta Asya'dan, Rusya'dan birçok tüccarın ticaret için buraya geldiğini ve gümrük vergisinin önemli nisbetlere ulaştığını da ifade etmektedir.
Büyük Petro tarafından Rus-İran Savaşı'nın başında 1722 Ağustos'unda ele geçirilen kent, 12 Eylül 1723'te imzalanan Sen Petersburg Antlaşması'yla Rusya'ya bırakıldıysa da, gerek Osmanlı tehdidi karşısında gerek Nadir Şah'ın İran'da merkezî idareyi yeniden kurmasının ardından, 1735 yılında imzalan Gence Antlaşması'yla yeniden İran'a verildi. Ancak kısa süre sonra Nadir Şah'ın öldürülmesiyle (1747) Afşar Hanedanı'nın sona ermesinin ardından kurulan yarı bağımsız Azerbaycan hanlıklarıyla birlikte, başkenti Derbent olan Derbent Hanlığı da kuruldu.
Kısa ömürlü olan bu hanlık, 1759 sonbaharında Feth Ali Han'ın yönetimindeki Kuba Hanlığı'nın idaresi altına girdi. 1796'da Gürcü Kartli-Kaheti Kralı II. Erekle'nin Kaçarlı Ağa Muhammed Şah'ın saldırısına karşı Rusya'dan yardım istemesi üzerine, aynı yılın baharında General V. Zubov'un idaresindeki Rus kuvvetleri tarafından kuşatıldı. Denizden ve karadan yapılan bir haftalık kuşatma sonunda 10 Mayıs'ta ele geçirildi. Çariçe II. Katerina'nın ölümü (17 Kasım 1796) üzerine Derbent'i boşaltan Ruslar, General Glassenapp komutasındaki orduyla 3 Temmuz 1806'da şehri yeniden işgal ettiler. Kuba Hanı Şeyh Ali Han'ın ve diğer hanlıkların mühimmat ve sayı bakımından üstün Ruslar karşısında, Osmanlılar'ın ve İran'ın yardım ve teşviklerine rağmen burayı alma çabaları bir sonuç vermedi. Rus-İran Savaşı'nın (1804-1813) ve sonrasında imzalanan 1813 tarihli Gülistan Antlaşması'nın bir sonucu olarak, Derbent ve daha geniş olarak Dağıstan, İran tarafından zorla ve geri alınamaz bir şekilde Rus İmparatorluğu'na devredildi.
Rusya'nın Kafkasya Valiliği Dağıstan Oblastı'nın 1886 nüfus sayımında, 15.265 nüfuslu Derbent'in 8.994'ü (%58,9'u) İran kökenliydi (Rusça: персы) ve şehrin mutlak çoğunluğunu oluşturuyordu.