Zorla kaybetme
İnsan hakları hukuku

Uluslararası insan hakları hukukunda, devlet eliyle kaybetmeler Viyana Beyannamesi ve Eylem Programı'ndan bu yana "zorla kaybetme" olarak adlandırılmaktadır. Örneğin, bu uygulama OAS'nin Kişilerin Zorla Kaybedilmesine İlişkin Amerikalılar Arası Sözleşmesi'nde özel olarak ele alınmaktadır. Nazi Almanyası'nın Gece ve Sis programı gibi silahlı çatışmalar sırasında zorla kaybetmelerin sistematik olarak gerçekleştiğine dair kanıtlar da vardır ve bunlar savaş suçu teşkil edebilir.
Şubat 1980'de Birleşmiş Milletler, "evrensel bir yetkiyle kurulan ilk Birleşmiş Milletler insan hakları tematik mekanizması" olan Zorla veya İrade Dışı Kaybetmeler Çalışma Grubu'nu kurdu. Ana görevi "kaybolduğu bildirilen aile üyelerinin akıbetini veya nerede olduğunu belirlemede ailelere yardımcı olmaktır." Ağustos 2014'te çalışma grubu 88 farklı devlette 43.250 çözülmemiş kayıp vakası rapor etmiştir.
BM Genel Kurulu tarafından 20 Aralık 2006 tarihinde kabul edilen Bütün Kişilerin Zorla Kaybedilmeye Karşı Korunmasına Dair Uluslararası Sözleşme, zorla kaybetmelerin yaygın veya sistematik bir şekilde uygulanmasının insanlığa karşı bir suç teşkil ettiğini belirtmektedir. Sözleşme, mağdurların ailelerine tazminat talep etme ve sevdiklerinin kaybedilmesiyle ilgili gerçeğin ortaya çıkarılmasını isteme hakkı vermektedir. Sözleşme, zorla kaybetmeye maruz kalmama hakkının yanı sıra, kaybedilen kişinin yakınlarının kaybedilen kişinin hakikatini ve nihai akıbetini bilme hakkını da sağlar. Sözleşme, bu suçun önlenmesi, soruşturulması ve cezalandırılmasına ilişkin çeşitli hükümler içermektedir. Ayrıca, mağdurların ve yakınlarının hakları ve esaretleri sırasında doğan çocukların haksız yere ortadan kaldırılmasına ilişkin hükümler de içermektedir. Sözleşme ayrıca, hem uygulamanın bastırılması hem de suçla ilgili insani yönlerin ele alınmasında uluslararası işbirliği yükümlülüğünü ortaya koymaktadır. Sözleşme, uluslararası düzeyde izleme ve koruma gibi önemli ve yenilikçi işlevlerle görevlendirilecek bir Zorla Kaybetmeler Komitesi kurmaktadır. Halihazırda, Zorla Kaybetmelere Karşı Uluslararası Koalisyon adlı uluslararası bir kampanya, sözleşmenin evrensel olarak onaylanması için çalışmaktadır.
Kayıplar iki düzeyde işliyor: sadece muhalifleri ve eleştirmenleri susturmakla kalmıyor, aynı zamanda daha geniş bir toplumda belirsizlik ve korku yaratarak muhalif ve eleştirel olacağını düşündükleri diğer kişileri de susturuyorlar. Kayıplar, Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Evrensel Bildirisi'nde (İHEB) ilan edilen birçok temel insan hakkının ihlalini beraberinde getirir. Kaybedilen kişi için bunlar arasında özgürlük hakkı, kişisel güvenlik ve insani muamele hakkı (işkenceye maruz kalmama dahil), adil yargılanma hakkı, hukuki danışmanlık ve kanun önünde eşit korunma hakkı ve masumiyet karinesi hakkı bulunmaktadır. Çoğu zaman hayatlarının geri kalanını kayıplar hakkında bilgi aramakla geçiren aileleri de mağdurdur.
Uluslararası Ceza Mahkemesini kuran Roma Statüsü'ne göre zorla kaybetmeler, herhangi bir sivil nüfusa yönelik yaygın veya sistematik bir saldırının parçası olarak, saldırının bilgisi dahilinde işlendiğinde insanlığa karşı suç teşkil etmektedir. Roma Statüsü zorla kaybetmeleri uluslararası insan hakları hukukundan farklı olarak "kişilerin bir devlet veya siyasi bir örgüt tarafından veya bunların yetkilendirmesi, desteği veya rızasıyla tutuklanması, alıkonulması veya kaçırılması, ardından özgürlükten yoksun bırakıldıklarının kabul edilmemesi veya bu kişilerin akıbeti veya nerede oldukları hakkında bilgi verilmemesi, bu kişilerin uzun bir süre boyunca hukukun koruması dışına çıkarılması" olarak tanımlamaktadır (Madde 7.2(i))