Zengezur
Tarih

Antik ve erken Orta Çağ'da Zengezur toprakları Mada Krallığı'nın, İskit Krallığı'nın ve Sunik veya Sisakan adı altında Atropatena Devletinin bir parçasıydı, Azerbaycan ise Alban devletinin bir parçasıydı. 6. yüzyılın ortalarında I. Hüsrev Anuşeva'nın idari reformu sonucunda Adurbadagan bölgesi kurularak Azerbaycan'ın kuzeyi ve güneyi tek ad altında birleştirildi. 7. yüzyılın başlarında Bizans İmparatoru II. Herakli'nin Sasani kralı II. Hüsrev Perviz ile yaptığı savaşta kazandığı zafer, Pers egemenliğindeki ülkelerde başlayan bağımsızlık eğilimlerini güçlendirdi.
Sonuç olarak Syunik prensliği bağımsızlığını kazandı. Moisei Kalankatli "Alban Tarihi" adlı eserinde 7. yüzyılın başında bağımsız bir Sunik prensliğinin varlığına dikkat çekiyor Antik kaynaklarda bu bölgeye Sisakan veya Sünik, Arap kaynaklarında ise Siyojan adı verilmiştir. Araştırmacılar, Sisakan toponiminin o bölgede yaşayan eski Türk boylarından geldiğini tespit ederek, bunun Saka ismiyle ilgili olduğunu yazıyor..
Alban tarihçi bilgin Moisey Kalankatuklu, "Alban Tarihi" adlı eserinde bu bölgede yaşayan Alban kabile toplulukları, Gargarlar, Hazarlar, Hunlar ve diğer Türk boyları hakkında bilgiler vermektedir.
Alban ülkesinin doğu bölümünü oluşturan Zengezur, Aras nehri boyunca Meğri'den Akara'ya, kuzeyde Kapicic, Kustup dağlarına, Zengezur sıradağlarından Bergüşad dağlarına kadar geniş bir alanı kaplar. 7. yüzyılın ikinci yarısında Zengezur, Alban devletiyle birlikte Arapların eline geçti
Arap halifeliğinin zayıflaması sırasında eski Albanya topraklarında küçük Azerbaycan feodal devletleri ortaya çıktı..
Cavidan, Cavanshir, Babek zamanında Zengezur, Hürremi hareketinin ana merkezi, Araplara karşı savaşlar, 30 yıldan fazla süren savaşların yeriydi. Zengezur'da ateşe tapanların tapınakları bulunuyordu. Araplar, Albanya'yı (Kuzey Azerbaycan) işgal ederek Güney Azerbaycan-Nahçıvan-Biçenek-Gorus-Laçın-Berde yönünde ilerlediler.
1065 yılında Büyük Selçuklu Devleti'nin hükümdarı Alp Arslan, Gafan şehrini ele geçirerek Sünik beyliğinin varlığına son verdi. 150 yıl süren Selçuklu hakimiyeti Zengezur bölgesindeki Türk-İslam nüfuzunu genişletmiş ve buralara çok sayıda Türk boyu yerleşmiştir.
1236 yılında Moğol-Tatarlar, 1395 yılında ise Emir Timur, Karabağ ve Zengezur'u ağır kayıplar vererek ele geçirmiş, birliklerine çok direndikleri için buraları yağmalamış ve 10 bin ailenin buradan doğuya nakledilmesini emretmiştir. Bu yürüyüşü canlı olarak gören ve kaydeden Foma Mesoplu, "Afgan Tarihi" ve Yesay Hasan Celal'in "Alban Ülkesinin Kısa Tarihi" adlı eserlerinde bu göç hakkında bilgi bırakmış. Kandahar yakınlarına sadece 4 bin aile yerleşti. Yerel halk, yerinden edilen bu insanlara kendi isimleriyle "Ağvan" adını vermiş ve bu isim fonetik değişikliğe uğrayarak bütün bir milletin ve ülkenin adı hem de adresi "Afgan" olarak değiştirilmiştir.
Zengezur, Azerbaycan Karakoyunlu (1410-68), Akkoyunlu devletinin (1468-1502) ve 1502'de Safevi altın beylerinin yönetimine girdi. 1420 yılında Erzurum'da Akkoyunlu hükümdarı Kara Osman'ı mağlup edip Nahçıvan ve Zengezur topraklarını ele geçiren Kara İskender, çok sayıda Ermeni ailesini Irevan ve Zengezura taşıdı. Osmanlılar ile Safeviler arasında Karabağ-Zengezur için uzun kanlı savaşlar olmuş, bu nedenle o zamanların "Detaylı defterlerinde" Zengezur'daki yerleşim yerlerinin çoğunun boş, ıssız ve harabeye dönüştüğü belirtiliyor.
Safevi Devleti'nin zayıflamasından yararlanan Rus İmparatoru I. Petro'nun 10 Kasım 1724'te Ermenilerin Hazar Denizi kıyıları, Darbend ve Bakü ile topraklara yerleştirilmesini resmîleştirmesiyle başladı. Bu fermana göre Ermeniler, Rus İmparatorluğu'nun Güney Kafkasya'dan Basra Körfezi'ne kadar geniş toprakları ele geçirme planının uygulanmasında "beşinci kuvvet" rolünü oynayacaktı. Bu planın bir parçası olarak Rus generallere, Azerbaycan halkını her ne şekilde olursa olsun yaşadıkları yerlerden tahliye etmeleri emredildi. Ancak Rusya'nın Kafkasya'daki askeri başarısızlıkları, Ermenilerin planlı yerleşimi politikasını geçici olarak dondurdu.
1828 yılında Rusya ile İran arasında imzalanan Türkmençay Barış Antlaşması ile Azerbaycan toprakları iki parçaya bölünmüştür. Aras Nehri'nin kuzeyindeki Azerbaycan toprakları Rus İmparatorluğu'na, Aras Nehri'nin güneyindeki Azerbaycan toprakları ise Kaçarlar'a - bugünkü İran İmparatorluğu'na verildi.
Türkmençay barış anlaşması sonucunda 40.000 Ermeni Azerbaycan'ın çeşitli bölgelerine yerleştirildi. 1829 Edirne Barışı sonuçlarına göre Osmanlı topraklarında yaşayan 90.000 Ermeni Azerbaycan'a yerleştirildi. Çoğunlukla Nahçıvan, Irevan ve Karabağ hanlıklarına yerleşmişlerdi.
Amerikalı bilim adamı Justin McCarthy, Güney Kafkasya'da, daha doğrusu Azerbaycan'da Ermeni kolonilerinin kurulmasıyla ilgili yazılarında şunları söylüyordu: "1828-1920 yılları arasında nüfusun demografik kompozisyonunun değiştirilmesi politikası sonucunda Ermeniler lehine iki milyondan fazla Müslüman yaşadıkları bölgelerden zorla sürüldü ve kesin olarak bilinmiyor.
Ruslar, 1828 ve 1854'te iki kez Doğu Anadolu'ya saldırdı, ancak her iki durumda da geri çekilmek zorunda kaldılar. geri çekildiler, 100.000 Ermeniyi yanlarında Kafkasya'ya getirip yurtlarından sürülen ve yok edilen Türklerin yerlerine yerleştirdiler.
Zengezur Çarlık Rusyası döneminde Yelizavetpol bölgesinin bir parçasıydı. 1905-1907 ve 1914-1920 yıllarında silahlı Ermeni çetelerinin gerçekleştirdiği katliamlar sonucunda bu ilçede yarım milyona yakın bölge insanı hayatını kaybetmiştir. O yıllarda Zengezur'da 115 Müslüman köyü yok edildi. 4 bin 472 kadın ve çocuk Ermeni silahlı kuvvetleri tarafından vahşice katledildi.
Osmanlı Devleti ile imzalanan antlaşmaya göre bölge, Şubat devriminden sonra kurulan Ermenistan Halk Cumhuriyeti topraklarına dahil değildi ancak sözleşmeyi Kabul edmeyen Andranik Ozanyan, Osmanlı ordusundan kaçarak bölgeyi terk etti. bölgeyi işgal etti.
Osmanlı birliklerinin Mondros Antlaşması'na dayanarak Azerbaycan'ı terk etmesinden sonra İngilizler, APC bünyesinde oluşturulan Karabağ Valiliği'ni tanıdı ve Şuşa, Cavanşir, Cebrayıl ilçeleriyle birlikte Zengezur ilçesi de topraklarına dahil edildi. Andranik bölgeyi terk etse de Dron'un birlikleri bölgenin bir kısmını kontrolleri altında tutmayı başardı. Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti hükûmeti, ülkenin toprak bütünlüğünü sağlamak amacıyla Zengezur'a asker gönderme kararı aldı. Bu amaçla Harbiye Nezareti 30 Ekim 1919'da özel bir Zengezur müfrezesi oluşturdu. Müfrezenin başkanı 1. Piyade Tümeni Komutanı Tümgeneral Cavad Bey Şihlinski idi. 30 Ekim'de müfreze, başlangıç mevzileri doğrultusunda Hankendi'den Zengezur'a doğru hareket etmeye başladı. Farklı yönlere hareket eden ilk ve sağ ve sol müfrezeler Digh yerleşimine doğru ilerleyecekti.
Diğ'in Ermeni silahlı kuvvetlerinden temizlenmesi, hem Karabağ'a giden stratejik yol hem de bölgenin kontrol altında tutulması açısından büyük önem taşıyordu. Müfreze komutanı Şıhlinski'nin emrine göre 1. müfrezenin taarruza 3 Kasım'da başlaması, müfrezenin piyade birliklerinin 2 topla Sultanlar köyü istikametine ilerlemesi, süvari birliklerinin ise istikametine doğru ilerlemesi gerekiyor. Sadinlar köyüne gidip orada muharebe öncesi pozisyon alın. Saldırı sırasında sağdan müfrezenin korunması, Sultan Bey Sultanov önderliğinde yerel partizanlara emanet edildi. Azerbaycan birliklerinin başarısıyla Diğ yönündeki çatışmalar başlasa da tutulması mümkün olmadı.
28 Nisan 1920'de Azerbaycan'da Sovyet iktidarının kurulmasından sonra bölgenin büyük bir kısmı filen Ermeni kuvvetlerinin kontrolu altına girdi. Ayrıca Karabağ'ın dağlık kesiminde Ermeni güçlerinin saldırıları devam etti. Azerbaycan SSC (Geçici Devrimci Komite) hükûmeti 30 Nisan 1920 tarihli bir notla, Ermenistan'ın Zengezur ve Karabağ'daki askerlerini temizlemesini talep etti.
10 Ağustos 1920'de Rus K(b)P'nin Kafkasya ofisi, Azerbaycan'ın Bolşevik liderliğinin izni olmadan Nahçivan'ın Şerur-Dereleyez bölgesini Ermenistan'a devretme kararı alırken, Azerbaycan ve Ermenistan arasındaki topraklar - Karabağ ve Zengezur "tartışmalı" ilan edildi. Azerbaycan ve Ermenistan arasındaki topraklar. 29 Kasım 1920'de bölgelerdeki Taşnak hükûmeti henüz tamamen çökmemiş olmasına rağmen Ermenistan'da Sovyet hükûmetinin kurulduğu açıklandı.
Zengezur'un Ermenistan'a nakledilmesi, Azerbaycan K/b/P Merkez Komitesi Siyasi ve Teşkilat Bürolarının 30 Kasım 1920'de yapılan ortak toplantısında kararlaştırıldı. Kararda, nüfusu Kürtlerden oluşan Zengezur bölgesinin Batı Zengezur ilçesi ve Doğu Zengezur ilçesi - Kürdistan bölgesi olmak üzere 2 parçaya bölünmesi önerildi. Sonuç olarak Zengezur ilçesinin 6.742 metrekaresi ortaya çıktı. 3.105 metrekare Azerbaycan SSC'sinde 3.637 metrekare kaldı. batı kısmı ise Ermenistan'a verildi.
1988 yılında sadece Zengezur'da değil, Göyçe, Daraleyaz, İrevan ve Vedi'de -bugünkü Ermenistan olarak adlandırılan topraklarda- yaşayan Azerbaycanlılar ata yurtlarından sürüldü. Kitlesel terörizme maruz kalan Azerbaycanlıların son temsilcilerinin Zengezur'u terk etmek zorunda bırakılmasının ardından kendilerine ait yüzlerce tarihi, maddi ve kültürel eser Ermeniler tarafından yok edildi.
Modern Azerbaycan Cumhuriyeti, bölgeyi kendi toprağı olarak görse de, Ermenistan dövleti'ne karşı toprak iddiasında bulunmamaktadır. Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev Ata topraklarımız, İrevan hanlığı, Zengezur bölgesi ve diğer topraklar artık Ermenistan dövletinin toprakları olmuştur. Bunlar bizim tarihi topraklarımızdır, ancak biz Ermenistan'a karşı toprak iddiasında bulunmuyoruz. Çünkü bugün Ermenistan'ın bulunduğu topraklar Azerbaycan'ın kadim Türk topraklarıdır diyerek duyurdu.
Bu toprakları kendi toprağı sayan modern Azerbaycan Cumhuriyeti, bu topraklar üzerinde Ermenistan Cumhuriyeti'ne karşı hak talebinde bulunamazdı. Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev, yaptığı açıklamada, "Atalarımızın toprakları, İrevan Hanlığı, Zengilan bölgesi ve diğer topraklar artık Ermeni devletinin toprakları haline gelmiştir." "Bunlar bizim tarihi topraklarımız ama biz bu toprakları Ermenistan'dan talep etmiyoruz, buna hakkımız olmasına rağmen. Sıfır, Ermenistan'ın bulunduğu bölge eski Türklerin ve Azerbaycanlılarin toprağıdır."