Polonya tarihi (1945–89)
Komünistlerin yönetimindeki Polonya'nın kuruluşu (1944–1948) > Komünist gücün konsolidasyonu

Kızıl Ordu Polonya'ya girmeden önce, Sovyetler Birliği, Polonya'nın kendi etki alanına girmesini sağlamak için Batı yanlısı direnişi organize bir güç olarak ortadan kaldırma stratejisi izliyordu. 1943'te Katyn katliamının açığa çıkmasının ardından Stalin, Londra'daki sürgündeki Polonya hükümetiyle ilişkilerini askıya aldı. Şubat 1945'teki Yalta Konferansı'nda Sovyetler Birliği, Polonya İşçi Partisi (Polska Partia Robotnicza, PPR) dahil olmak üzere komünistlerden ve sürgündeki ve Polonya'daki Batı yanlısı Polonyalı unsurlardan oluşan bir koalisyon hükûmetinin kurulmasına ve daha sonra yapılacak serbest seçimler için düzenleme yapılmasına izin vermeyi kabul etti.
Savaş öncesi Polonya Komünist Partisi, Stalin'in 1938'deki tasfiyelerinde ortadan kaldırıldıktan sonra (yaklaşık beş bin Polonyalı komünist Rusya'ya getirildi ve öldürüldü), Marceli Nowotko, Bolesław Mołojec ve Paweł Finder liderliğindeki hayatta kalan bir grup, 1941'de Moskova'daki Sovyetleri, Polonya Partisini yeniden kurmaya ikna etti. Yeni Polonya İşçi Partisi'nin komplocu çekirdeği Ocak 1942'de Varşova'da toplandı ve yukarıdaki liderlerin orada öldürülmesi veya tutuklanmasından sonra, Władysław Gomułka 1943'ün sonunda PPR'nin ilk sekreteri olarak ortaya çıktı. Gomułka, Polonya sol hareketinin ulusal geleneğine bağlı bir komünistti. 1930'larda Rusya ve Ukrayna'da eğitim görürken deneyimlediği Sovyet uygulamalarından nefret ediyordu, ancak Sovyetler Birliği ile ittifakın tarihsel gerekliliğine ikna olmuştu. 1938-39'da yasadışı işçi örgütleme faaliyetleri nedeniyle Polonya'da hapsedilmesi nedeniyle tasfiyelerden sağ kurtulmuş olabilir. Alman işgali boyunca, Gomułka Polonya'da kaldı ve Sovyetler Birliği'nde örgütlenen Stalin ve Wanda Wasilewska tarafından Polonya Yurtseverler Birliği’nin bir parçası değildi. 1945 Polonya toplumunda, Gomułka'nın partisi diğer siyasi gruplara kıyasla marjinal olarak küçüktü.
Polonya topraklarının kurtarılması ve 1944'te Ana Ordu'nun Fırtına Harekatı'nın başarısız olmasıyla, savaş sonrası Polonya'nın kontrolü, Nazi Almanyası'nın işgalci güçlerinden Kızıl Ordu'ya ve Kızıl Ordu'dan Polonya Ulusal Kurtuluş Komitesi'ni (Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego, PKWN) kuran komünistlere geçti (Temmuz 1944'ün sonlarında Lublin'de varlığını sürdüren erken bir hükûmet). Polonyalı komünistler, başlangıçta küçük bir halk desteğine sahip olmalarına rağmen, gelişmekte olan Polonya siyasetinde  en etkili Polonya faktörü oldular. PKWN, Nisan Anayasası aksine , Polonya Mart Anayasası'nın yasal sürekliliğini tanıdı. 6 Eylül 1944'te PKWN, sonuçları ülkenin eskimiş sosyal ve ekonomik yapısını temelden değiştirecek olan önemli toprak reformu kararnamesini yayınladı. Bir milyondan fazla köylü ailesi, daha büyük mülklerin parsellenmesinden yararlandı.
Yalta kararlarından yana olan komünistler, Doğu Avrupa'yı sıkı bir şekilde Sovyetler Birliği'nin etkisi altına sokmaya yönelik Sovyet planı dahilinde Sovyet desteğinin avantajlarından yararlandılar; güvenlik servisleri gibi önemli devlet daireleri üzerinde kontrol uyguladılar (Polonya muadilleri geliştirilinceye kadar güvenlik Sovyet NKVD'nin elindeydi). 1944'ün sonlarında, Varşova Ayaklanmasının yenilgiye uğratılmasının ve PKWN'nin popülist programının teşvik edilmesinin ardından, sürgündeki Londra hükûmetinin delegasyonu, Polonyalıların çoğunluğu tarafından giderek başarısız bir girişim olarak görülüyordu, siyasi-askeri örgütleri izole edildi ve yeni komünist siyasi ve idari güçlere karşı direniş kesin olarak zayıfladı. Nüfus, yıllarca süren baskı ve çatışmadan bıkmıştı ve PKWN Manifestosu'nda ifade edilen fikirler ve bunların ilerici uygulaması, genişleyen sosyal desteği çekti. Toprak reformunun ötesinde, PKWN Manifestosu daha fazla radikal mülkiyet değişikliği öngörmemişti ve sanayinin kamulaştırılmasından söz edilmemişti. Aksine, ekonomik ilişkiler düzgün bir şekilde düzenlendiğinde ticari mülkiyetin sahiplerine geri dönmesi gerekiyordu. 1944'ten itibaren kurtarılmış bölgelerde, ilan edilen sloganlara yanıt olarak, işçiler kendiliğinden mevcut fabrika kurulumlarını devraldı, işçi konseyleri kurdu, yeniden inşa, etkinleştirme ve üretimi üstlendi. PPR'nin fabrikaları talep etmesi ve kendi kurallarını dayatması için hatırı sayılır bir emek mücadelesi ve zorlama gerekliydi.
PKWN, Ocak 1945'ten itibaren Polonya Cumhuriyeti Geçici Hükümeti (Rząd Tymczasowy Rzeczypospolitej Polskiej, RTRP) olarak yeniden şekillendirildi. Bu hükûmete bir sosyalist olan Edward Osóbka-Morawski başkanlık ediyordu, ancak komünistler, çoğunlukla Michał Rola-Żymierski gibi PPR olmayan Sovyet çalışanları, önemli görevlerin çoğunu elinde tutuyordu. Nisan 1945'te bir Polonya-Sovyet dostluk ve işbirliği anlaşması imzalandı; Polonya'daki komünist olmayan siyasi güçlerle gelecekteki Batı veya göçmen etkisi veya iç işbirliği olanaklarını ciddi şekilde sınırladı. Ardışık erken Sovyet etkisindeki hükûmetler, Ocak 1944'te işgal altındaki Varşova'da Gomułka ve onun PPR'si tarafından kurulan, seçilmemiş, komünist kontrollü parlamentoya, Devlet Ulusal Konseyi'ne (Krajowa Rada Narodowa, KRN) tabiydi. Komünist hükûmet yapıları, kendi yarı-parlamentosunu, Ulusal Birlik Konseyi'ni (Rada Jedności Narodowej, RJN) kurmuş olan ve giderek daha fazla izole edilen sürgündeki Polonya hükûmeti tarafından tanınmadı.
Yalta anlaşması, Polonya'da "tüm demokratik ve Nazi karşıtı unsurların" bir hükûmet birliğini şart koşuyordu. Sürgündeki Polonya hükûmetinin Başbakanı Stanisław Mikołajczyk Kasım 1944'te görevinden istifa etti ve Yalta şartlarını kabul ettikten sonra Moskova'ya gitti ve burada Bolesław Bierut ile bir "ulusal birlik" hükûmeti şeklini müzakere etti. Mikołajczyk, sürgündeki diğer birkaç Polonyalı liderle birlikte Temmuz 1945'te Polonya'ya döndü.
Yeni Polonya Ulusal Birlik Geçici Hükümeti (Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej, TRJN) 1947 seçimlerine kadar Polonya hükûmeti olarak adlandırıldı (28 Haziran 1945'te kuruldu). Osóbka-Morawski başbakan olarak kaldı, Gomułka birinci başbakan yardımcısı ve Mikołajczyk ikinci yardımcısı ve tarım bakanı oldu. Hükûmet "geçici" idi ve Potsdam Konferansı kısa süre sonra, düzenli bir hükûmet kurulmadan önce serbest seçimlerin yapılması ve kalıcı bir anayasal sistemin kurulması gerektiğini ilan etti.
Polonya'nın eski ve yeni sınırları, 1945
20. yüzyılda Polonya ve Almanya'nın farklı sınırlarını ve bölgelerini gösteren harita, Almanya ve Polonya'nın şu anki alanları koyu gri renkte
Varşova’nın Tahribatı, Ocak 1945
22 Temmuz 1944'te resmi olarak yayınlanan PKWN Manifestosu.