Sermaye şirketi
Tarihçe > Merkantilizm

Hollanda Doğu Hindistan Şirketi (VOC) ve Hudson's Bay Şirketi gibi Hollandalı ve İngiliz imtiyazlı şirketler, 17. yüzyılda Avrupa uluslarının sömürge girişimlerine liderlik etmek için kuruldu. Hollanda hükümeti tarafından onaylanan bir tüzüğe göre hareket eden Hollanda Doğu Hindistan Şirketi, Portekiz güçlerini yendi ve Avrupa'nın baharat talebinden yararlanmak için Maluku Adaları'na yerleşti. VOC'deki yatırımcılara, hisse sahipliğinin kanıtı olarak kağıt sertifikalar verildi ve hisselerini orijinal Amsterdam Menkul Kıymetler Borsası'nda takas edebildiler. Hissedarlara ayrıca şirketin kraliyet tüzüğünde açıkça sınırlı sorumluluk verildi. * Kolonilerdeki gelişmenin her aşamasında, İngiltere Hükümetinin denetleme etkisi bulunmayışı çarpıcı bir özellik oluşturmuştur. Georgia dışındaki tüm koloniler, ya hisseli şirketler ya da Saray tarafından verilen imtiyazlara dayalı feodal mülk sahiplikleri olarak ortaya çıkmıştır. Gerçekte, Kral‘ın Yeni Dünya yerleşimleri üzerindeki egemenliğini hisseli şirketlere ya da mülk sahiplerine  devretmiş bulunması, Amerika’daki kolonicilerin dış denetlemelerden kurtulmuş olduğu anlamına gelmemektedir. Sözgelimi, Virginia Şirketi’ne bağışlanan imtiyaza göre, tüm hükümet yetkisi şirketin kendisine verilmişti. Buna karşın saray, şirket merkezinin  İngiltere’de olmasını istiyordu. Böylelikle, Virginia’daki Yerleşimciler, sanki Kral’ın mutlak egemenliği sürüyormuş gibi, kendi hükümetleri konusunda hiç söz sahibi olmayacaklardı.
İngiltere'de hükümet, belirli bir bölge üzerinde bir tekel verilmesiyle bir kraliyet imtiyaznamesi veya bir Parlamento Yasası uyarınca şirketler oluşturuldu. 1600'de kurulan en iyi bilinen örnek, Londra'daki Doğu Hindistan Şirketi idi. Kraliçe I. Elizabeth, şirkete Ümit Burnu'nun doğusundaki tüm ülkelerle ticaret yapma münhasır hakkı verdi. Şu anda bazı şirketler, hükümet adına hareket ederek, yurtdışındaki sömürülerinden gelir elde edeceklerdi. Daha sonra, şirket, tıpkı çoğu şirketin esas olarak Kraliyet Donanması'nın ticaret yollarını kontrol etme yeteneğine bağımlı olması gibi, İngiliz ve daha sonra İngiliz askeri ve sömürge politikasıyla giderek daha fazla entegre oldu. * Buna karşın koloniler, saraya tabi olduklarını asla düşünmediler. Aksine, temelde, Londra’daki makamlarla gevşek bağlantıları bulunan, İngiltere’nin kendisine benzeyen topluluklar ya da devletler oldukları görüşünü korudular. Dış kaynaklı mutlak yönetim, şu ya da bu şekilde ortadan kalktı. İngilizlerin siyasal özgürlük yolundaki uzun süreli mücadele geleneklerinin mirasçısı olan koloniciler,  özgürlük kavramlarını Virginia’nın ilk imtiyaz belgesine işlediler.  Buna göre, İngiliz koloniciler, “bu İngiltere Krallığı’nda doğmuş ve ona tabi imişler gibi” tüm özgürlüklerden,  ayrıcalıklardan ve bağışıklıklardan yararlanacaklardı. Bu nedenle, Magna Carta’nın ile örf ve adet  hukukunun tanıdığı  haklara sahip olacaklardı. 1618’de Virginia Şirketi, kendisi tarafından atanmış olan valiye bir talimat göndererek büyük çiftliklerdeki özgür yerleşimcilere, koloninin gönencine ilişkin kararları almak için vali ile ve atanmış meclisle birlikte çalışacak temsilcilerini seçme hakkı verilmesi gerektiğini bildirdi.
Hem çağdaşlar hem de tarihçiler tarafından "evrendeki en büyük tüccar topluluğu" olarak etiketlenen İngiliz Doğu Hindistan Şirketi, şirketin göz kamaştırıcı derecede zengin potansiyelinin yanı sıra hem acımasız hem de sömürücü olabilecek yeni iş yöntemlerini sembolize etmeye başlayacaktı. 31 Aralık 1600'de Kraliçe I. Elizabeth, şirkete Doğu Hint Adaları ve Afrika ile ticaret konusunda 15 yıllık bir tekel verdi. 1711'e gelindiğinde, Doğu Hindistan Şirketi'ndeki hissedarlar yatırımlarından neredeyse yüzde 150'lik bir getiri elde ediyorlardı. Müteakip hisse senedi teklifleri, Şirketin ne kadar kazançlı hale geldiğini gösterdi. 1713–1716'daki ilk hisse senedi teklifi 418.000 £, 1717–1722'deki ikincisi ise 1.6 £ topladı milyon.  * Kendi kendini yönetme hakkı verilmiş olan Massachusetts Körfezi Şirketi’nde de buna benzer bir durum gelişti.  Böylelikle, tüm yetkiler kolonide oturan kimselere bırakıldı.  Başlangıçta, şirketin Amerika’ya ilk gelmiş olan bir düzine dolayında üyesi otokratik bir yönetim kurmayı denediler; fakat, kısa bir süre sonra diğer koloniciler kamu yönetiminde söz sahibi olmak istediler ve istekleri kabul edilmezse bunun kitle halinde göçe neden olacağını belirttiler.
Benzer bir imtiyazlı şirket olan South Sea Company, İspanyol Güney Amerika kolonilerinde ticaret yapmak için 1711'de kuruldu, ancak daha az başarı ile karşılandı. Güney Denizi Şirketi'nin tekel haklarının, Büyük Britanya'ya bölgede otuz yıl boyunca ticaret yapması için bir asiento veren İspanyol Veraset Savaşı'nın ardından bir anlaşma olarak 1713'te imzalanan Utrecht Antlaşması ile desteklediğini iddia edildi. Aslında İspanyollar düşmanca davrandılar ve yılda sadece bir geminin girmesine izin verdiler. Sorunlardan habersiz, İngiltere'deki yatırımcılar, şirket destekçilerinin abartılı kâr vaatleriyle kandırılarak binlerce hisse satın aldı. 1717'de, Güney Denizi Şirketi o kadar zengindi ki (hala gerçek bir iş yapmamıştı), İngiliz hükümetinin kamu borcunu üstlendi. Bu, (muhtemelen Güney Denizi Şirketi'ni rekabetten korumak amacıyla) Kraliyet Tüzüğü olmadan herhangi bir şirketin kurulmasını yasaklayan 1720 Bubble Yasası gibi hisse fiyatının enflasyonunu daha da hızlandırdı. Hisse fiyatı o kadar hızlı yükseldi ki, insanlar sadece daha yüksek bir fiyattan satmak için hisse almaya başladılar ve bu da hisse fiyatlarının yükselmesine neden oldu. Bu, ülkenin gördüğü ilk spekülatif balondu, ancak 1720'nin sonunda balon "patladı" ve hisse fiyatı 1000 sterlinden 100 sterlinin altına düştü. İflaslar ve suçlamalar hükümet ve yüksek toplum tarafından sekerken, şirketlere ve hatalı yöneticilere karşı hava buruktu. * Yalnız iki koloniye ilişkin imtiyaz belgelerine özyönetim hükmü konulmamıştı. Bu yerlerden biri,  II. Charles’in kardeşi (daha sonra Kral II. James olacak olan)  York Dükü’ne bağışlanan New York, diğeri de  bir “mutemetler” grubuna bağışlanan Georgia idi. İki kolonide de yönetim hükümleri kısa ömürlü oldu ve kolonicilerin yasama kuruluşlarında temsil edilme konusundaki ısrarlı taleplerine direnemeyen yetkililer kısa sürede boyun eğdiler.
18. yüzyılın sonlarında, şirketler hukuku üzerine İngilizce ilk incelemenin yazarı olan Stewart Kyd, bir şirketi şöyle tanımladı: * Daha güneyde, Hollandalılarla bağlantısı olan bir İsveç ticaret şirketi, bundan üç yıl sonra, Delaware Nehri kıyısında ilk yerleşim bölgesini kurmayı denedi. Konumunu pekiştirecek kaynakları bulunmayan New Sweden, giderek New Netherland ve daha sonra da Pennsylvania ve Delaware içinde eridi.