Gizli Müsavat
İlk gizli örgütün faaliyyeti

İşgali müteakip Bolşevikler Azerbaycan'nın bütün siyasi partileri karşısında yeni hükûmeti tanıma talebi koydu. Nihayetinde sözkonusu siyasi partilerin pek çoğu faaliyetlerini durdurup Azerbaycan Komunist Partisi üyeliğini kabul ettiler.
Büyük nüfuz sahibi olan Müsavat Partisi'ne gelince, bu partide, Kızıl Ordu ülkeyi istila eder etmez iç çekişmeler yaşanmaya başlandı ve sonuçta partinin sol kesimi üstünlük elde etti. Gizli Merkezî Komite (bundan sonra MK harfleriyle işaretlenecektir) üyesi Memmed Sadıg Guliyev'e göre, Müsavat Partisi'nin sol fraksiyonu “bürokrasiye ve parti içine sızmış burjuvazi unsurlara karşı mücadele edeceklerini açıkladılar”. Solcu Müsavat'ın teşebbüs grubuna 25 kişi üye oldu. Bunlar arasında Abdül Vahhab Memmedzade (Yurtsever), Memmed Sadıg Guliyev, Rasim Gasımov ve Seyid Zerger gibi üyelerin isimleri soruşturma dosyasında belirtilmektedir. Söz konusu mücadelenin manevî lideri ise 1918 senesinde Azerbaycan'ın bağımsızlığını ilan eden Azerbaycan Milli Komitesi'nin eski başkanı Memmed Emin Resulzade idi.
29 Nisan 1920 senesinde Müsavat Partisi'nin olağanüstü kongresi yapıldı. Kongrede, birkaç üye partinin dağıtılması ve Bolşeviklerin yanında yer alması çağrısında bulundu. Fakat söz konusu teklif partinin pek çok üyesi tarafından  kabul görmedi. Ancak çoğunluk bu girişimi reddetti ve Azerbaycan'ın bağımsızlığının yeniden sağlanması ve işgalcilerin ülkeden sürülmesi konusunda ısrar etti. Bu talepler doğrultusunda Bakü Devlet Ünversitesi öğrencileri daha fazla etkinliklerde bulundular.
Kongrede yukadıra isimleri geçen üyeler dâhil, Müsavat Partisi'nin yeni MK'sı de seçildi. Partideki bazı üyelerin Bolşevikler için açık faaliyette bulunma yönündeki talepleri partinin mezkûr üyeleri tarafından kabul görmedi ve reddedildi. İstilaya karşı gizli bir dayanışma ve karşı koymanın oluşturulması yönündeki eylem 1920–1922 tarihleri arasında gerçekleştirildi. Müsavat Partisi üyelerinin inancı dünyanın karmaşık olduğu bir dönemde işgalin uzun sürmeyeceği yönündeydi. Bu nedenle onlara göre sadece parti yapılanması değil, aynı zamanda askerî yapılanmanın da oluşturulması gerekmektedir. Bu bağlamdaki çalışmalar iki eksende yürütülmüştür. Bunlardan birisi, Azerbaycan'ın bağımsızlığına kavuşması gerektiği yönündeki tebliğ, diğeriyse istilacı güçlere karşı silahlı isyanın organize edilmesiydi.
Gizli örgütün yönetici kesiminin ilk gizli toplantısı, mücadele harekâtının en aktif üyelerinden birisi olan Azerbaycan Devlet Üniversitesi'nin terapötik hastanesinin doktoru Dadaş Hasanzade’nin evinde gerçekleştirildi. On yıllar sonra parti lideri M. E. Resulzade onu bu sözlerle hatırladı:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | Bu mücadelenin tarihsel kurumları ve onları kanları ve ruhları ile kutsallaştıran kahramanlar var. Bu kahramanlar sadece Ulusal Konsey, Parlamento veya hükümete mensup olanları tekelleştirmiyor... Parlamento ve hükümet dışında... Dr. Dadaş Hasanzade ve diğerleri gibi birçok isimsiz kurbanımız ve şehitimiz var. | „ |

Bu toplantılarda Cumhuriyete büyük hizmetleri geçmiş ve hicret etmiş kişiler şiddetli eleştirilere maruz kaldılar. MK başkanı M. Memmedzade ve diğerleri hicret etmiş mezkûr kişileri ülkeyi en ağır durumdayken terk etmelerinden ve yurtdışında her hangi bir icraatta bulunmamalarından dolayı suçlamaktaydılar. Onlara göre sürgünde olanlara güvenmek imkansızdır. Binaenaleyh ülke bağımsızlığı için tehdit oluşturan güçlere karşı mücadeleyi Azerbaycan’da bulunan ve bağımsızlık uğruna mücadele edenlerin bizzat kendilerinin organize etmesi ve Bolşeviklere karşı isyan hazırlıkları içinde bulunmaları gerekmektedir.
1922 senesinden itibaren, söz konusu gizli örgüt “İstiklal” adlı bir gazete yayınlamaya başladı. Bu gazetenin toplamda 18 sayısı basıldı ve her sayısı 30–50 nüshadan oluşmaktaydı. Ayrıca, gazetenin basıldığı gizli matbaada partinin programı, tüzüğü ve çeşitli bildiriler basılıp dağıtılmaktaydı.