stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Adigece dilbilgisi
İsim > İsmin durumları

Çoğulluk '-хэ' /-xa/ sonekiyle gösterilir.
кIалэ [t͡ʃʼaːɮa] ('çocuk'), кIалэхэ [t͡ʃʼaːɮaxa] ('çocuklar') olur.
шы [ʃə] ('at'), шыхэ [ʃəxa] ('atlar') olur.
Adigece ayrıca adları dört durumda tanımlar. Bunlar yalın, özgeçişli (ergative), araç, and evirgen'dir.
| Durum | Sonek> Kiril | Sonek> IPA | Örnek |
| --- | --- | --- | --- |
| Yalın | р | /r/ | кIалэр [t͡ʃʼaːlar] ('çocuk') |
| Ergatif | м | /m/ | кIалэм [t͡ʃʼaːlam] ('çocukların') |
| Araçsal | (м)кIэ | /(m)t͡ʃʼa/ | кIалэмкIэ [t͡ʃʼaːɮamt͡ʃʼa] ('çocukla') |
| Evirgen | эу | /aw/ | кIалэу [t͡ʃʼaɮaw] ('çocuk olarak') |
İsim > İsmin durumları > Yalın durum

- р /r/ sonekini alır. (Örnek: кIалэр [t͡ʃʼaːɮar] 'çocuk', кIалэхэр [t͡ʃʼaːɮaxar] ('çocuklar'), шыр [ʃər] 'at'). Bu durumun iki ana işlevi vardır:
Geçişsiz fiillerin öznesini belirtir.
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| кIалэр | еджапIэм | мэкIуагъэ |
| кIалэ-р | еджапIэ-м | мэ-кIо-агъэ |
| [t͡ʃʼaːɮar] | [jad͡ʒaːpʼam] | [makʷʼaːʁa] |
| çocuk (yalın) | okula (erg.) | gitti |
"Çocuk okula gitti."
Geçişli fiillerin direkt nesnesini belirtir
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| бзылъфыгъэм | джанэр | егъэкъабзэ |
| бзылъфыгъэ-м | джанэ-р | егъэкъабзэ |
| [bzəɬfəʁam] | [d͡ʒaːnar] | [jaʁaqaːbza] |
| kadın (erg.) | gömleği (yalın) | temizliyor |
"Kadın gömleği temizliyor."
İsim > İsmin durumları > Ergatif durum (Eşişlevsel durum)

-м /-m/ sonekini alır. (örneğin кIалэм [t͡ʃʼaːɮam] 'çocuğun', кIалэхэмэ [t͡ʃʼaːɮaxama] 'çocukların'', шым [ʃəm] 'atın). Çoğul olduğunda -мэ (-ma) sonekini alır. Bu durumun birkaç işlevi vardır:
Geçişli fiillerin öznesini belirtir
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| бзылъфыгъэм | джанэр | егъэкъабзэ |
| бзылъфыгъэ-м | джанэ-р | егъэкъабзэ |
| [bzəɬfəʁam] | [d͡ʒaːnar] | [jaʁaqaːbza] |
| kadın (erg.) | gömleği (yalın) | temizliyor |
"Kadın gömleği temizliyor."
Geçişsiz fiillerin direkt nesnesini belirtir.
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| кIалэр | тхылъым | еджэ |
| кIалэ-р | тхылъ-ым | еджэ |
| [t͡ʃʼaːɮar] | [txəɬəm] | [jad͡ʒa] |
| çocuk (yalın) | kitabı (erg.) | okuyor |
"Çocuk kitabı okuyor."
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| кIалэр | чъыгым | еплъы |
| кIалэ-р | чъыгы-м | еплъы |
| [t͡ʃʼaːɮar] | [t͡ʂəɣəm] | [japɬə] |
| çocuk (yalın) | ağaca (erg.) | bakıyor |
"Çocuk ağaca bakıyor."
Eylemin durumunu belirtirken, mesela konumun özelliği, eylemin züresi
чылэ /t͡ʃəɮa/ köy → чылэм /t͡ʃəɮam/ köyde
мэзахэ /mazaːxa/ karanlık (ay karanlığı) → мэзахэм /mazaːxam/ karanlıkta
чэщы /t͡ʃəɕə/ gece → чэщым /t͡ʃəɕəm/ geceleyin
пчэдыжьы /pt͡ʃadəʑə/ sabah → пчэдыжьым /pt͡ʃadəʑəm/ sabahleyin
зэман /zamaːn/ geçmiş zaman → зэманым /zamaːnəm/ geçmiş zamanda
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| тыгъуасэ | чылэм | сыщыIагъ |
| тыгъуасэ | чылэ-м | сы-щыI-агъ |
| [təʁʷaːsa] | [t͡ʃəɮam] | [saɕəʔaːʁ] |
| dün | köyde (erg.) | bulundum |
"Dün köyde bulundum (köydeydim)"
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| лIыр | мэзым | хэт |
| [ɬʼər] | [mazəm] | [xat] |
| adam (arg.) | ormanda (erg.) | dikiliyor |
"Adam ormanda."
İsim > İsmin durumları > Araç - yön durumu

-мкIэ /mt͡ʃʼa/ veya -кIэ /t͡ʃʼa/ eklerini alır. (örneğin кIалэмкIэ [t͡ʃʼaːɮamt͡ʃʼa] '(belirli bir) çocukla / (belirli bir) çocuğu kullanarak', кIалэкIэ [t͡ʃʼaːɮat͡ʃʼa] 'bir çocukla / bir çocuğu kullanarak', кIалэхэмкIэ [t͡ʃaːɮaxamt͡ʃʼa] '(belirli) çocuklarla / (belirli) çocukları kullanarak', кIалэхэкIэ [t͡ʃʼaːɮaxat͡ʃʼa] 'çocuklarla / çocukları kullanarak', тхалъэмкIэ [txaɬemt͡ʃʼa] '(belirli bir) kalemle / (belirli bir) kalemi kullanarak', тхалъэкIэ [txaɬet͡ʃʼa] 'kalemle / kalemi kullanarak'); Bu ek Şapsığ diyalekinde -мгьэ /mɡʲa/ veya - гьэ /ɡʲa/ ve Bjeduğ diyalektinde -мджэ /md͡ʒa/ veya -джэ /d͡ʒa/ şeklinde kullanılır. Bu durumun birkaç işlevi vardır:
Eylemin aracı veya aletini belirtirken:
тхалъэм /txaɬem/ kalem → тхалъэкIэ /txaɬet͡ʃʼa/ kalemle / kalemi kullanarak
тхалъэм /txaɬem/ kalem → тхалъэмкIэ /txaɬemt͡ʃʼa/ (belirli bir) kalemle / (belirli bir) kalemi kullanarak
уатэ /waːta/ çekiç → уатэкIэ /waːtat͡ʃʼa/ çekiçle / çekici kullanarak
уатэ /waːta/ çekiç → уатэмкIэ /waːtamt͡ʃʼa/ (belirli bir) çekiçle / (belirli bir) çekici kullanarak
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ыцIэр | къэлэмымкIэ | къитхэгъ |
| ы-цIэ-эр | къэлэм-ымкIэ | къи-тхы-эгъ |
| [ət͡sʼar] | [qalaməmt͡ʃʼa] | [qəjtxaʁ] |
| adını (yalın) | (belirli bir) kalemle (araç d.) | yazdı |
"Adını kalemle yazdı."
| --- | --- |
нэрыплъымкIэ: елъэгъу
нэрыплъ-ымкIэ: елъэгъу
[narəpɬəmt͡ʃʼa]: [jaɬaʁʷə]
(belirli bir) dürbünle (araç d.): görüyor
"Dürbünle görüyor."
Kullanılan dili belirtmek
адыгэбзэ /aːdəɣabza/ Çerkesçe → адыгэбзэкIэ /aːdəɣabzat͡ʃʼa/ Çerkesçeyle
адыгэбзэ /aːdəɣabza/ Çerkesçe → адыгэбзэмкIэ /aːdəɣabzamt͡ʃʼa/ Çerkesçeyle.
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| кIалэр | адыгэбзэкIэ | мэгущаIэ |
| кIалэ-р | адыгэбзэ-кIэ | мэгущаIэ |
| [t͡ʃʼaːɮar] | [aːdəɣabzat͡ʃʼa] | [maɡʷəɕaːʔa] |
| çocuk (arg.) | Çerkesçeyle (araç d.) | konuşuyor |
"Çocuk Çerkesçeyle konuşuyor."
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| радиом | къиIохэрэр | урысыбзэкI |
| радио-м | къи-Iо-хэ-рэ-р | урысыбзэ-кI |
| [radʲɪom] | [qəjʔʷaxarar] | [wərəsəbzat͡ʃʼ] |
| Radyoda (arg.) | söylenenler (yalın) | Rusça ile (araç d.) |
"Radyoda söylenenler Rusça."
Hareketin yönünü belirtmek:
гъогу /ʁʷaɡʷ/ yol → гъогумкIэ /ʁʷaɡʷəmt͡ʃʼa/ yoldan
унэ /wəna/ ev → унэмкIэ /wənamt͡ʃʼa/ evden
хы /xə/ deniz → хымкIэ /xəmt͡ʃʼa/ denizden
Америкэ /aːmerika/ Amerika → АмерикэмкIэ /aːmerikamt͡ʃʼa/ Amerika'dan
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| хымкIэ | жьыбгъэр | къэкIы |
| хы-мкIэ | жьыбгъэ-р | къэ-кIы |
| [xəmt͡ʃʼa] | [ʑəbʁar] | [qat͡ʃʼə] |
| denizden (araç d.) | rüzgâr (yalın) | çıkmak |
"Rüzgâr denizden geliyor."
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| унэмкIэ | кIалэхэр | макIох |
| унэ-мкIэ | кIалэ-хэ-р | макIо-х |
| [wənamt͡ʃa] | [t͡ʃʼaːɮaxar] | [maːkʷʼax] |
| evden (araç d.) | çocuklar (yalın) | gidiyorlar |
"Çocuklar evden gidiyorlar."
İsim > İsmin durumları > Evirgen

-эу /aw/ sonekini alır. (örneğin кIалэу [t͡ʃʼaːɮaw] 'çocuk'), шэу [ʃaw] 'at'). Kfar Kama Çerkes diyalektinde -ыу /əw/ son ekini alır. Bu durumun birkaç işlevi vardır:
Özne tarafından farklı bir kalitenin özne tarafından belirtilmesi:
| 0 | 1 | 2 | 3 |
| --- | --- | --- | --- |
| лIыр | нахь | баеу | мэхъогъ |
| лIы-р | нахь | бае-эу | мэхъу-эгъ |
| [ɬʼər] | [naːħ] | [baːjaw] | [maχʷaʁ] |
| adam | daha | zengin (inv.) | oldu |
"Adam daha zengin oldu."
| 0 | 1 | 2 | 3 |
| --- | --- | --- | --- |
| пшъэшъэ Iаер | неущы | дахэу | мэхъощт |
| [pʂaʂa aːjar] | [nawɕə] | [daːxəw] | [maχʷaɕt] |
| çirkin kız | yarın | güzel (inv.) | olacak |
"Çirkin kız yarın güzel olacak."
| 0 | 1 | 2 | 3 |
| --- | --- | --- | --- |
| лавэр | мэучъыIымэ | мыжъоу | мэхъу |
| лавэ-р | мэучъыIы-мэ | мыжъо-эу | мэхъу |
| [laːvar] | [mawt͡ʂəʔəma] | [məʒʷaw] | [maχʷə] |
| lav (yalın) | soğuduğunda | kaya (inv.) | olur |
"Lav soğuduğunda bir kaya olur."
İnsanların belirli mesleklerini belirtir:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| силI | кIэлэегъаджэу | мэлажьэ |
| си-лIы | кIэлэегъадж-эу | мэлажьэ |
| [səjɬʼ] | [t͡ʃʼaɮajaʁaːd͡ʒaw] | [maɮaːʑa] |
| kocam | öğretmen olarak (inv.) | çalışıyor |
"Kocam öğretmen olarak çalışıyor."
İsim > Özne ve nesne eksikliği

Günlük konuşma dilinde gergeften (sözün gelişinden) özne de nesne de düşürülebilir.
Özne ve nesnenin ikisi de ifade edilirse:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| кIалэм | пшъашъэр | елъэгъу |
| кIалэ-м | пшъашъэ-р | елъэгъу |
| [t͡ʃʼaːɮam] | [pʂaːʂar] | [jaɬaʁʷə] |
| çocuk (erg.) | kızı (yalın) | görüyor |
"Çocuk kızı görüyor."
Direkt nesne ifade edilirse:
| --- | --- |
кIалэм: елъэгъу
кIалэ-м: елъэгъу
[t͡ʃʼaːɮam]: [jaɬaʁʷə]
çocuk (erg.): görüyor
"Çocuk onu görüyor."
Özne ifade edilirse:
| --- | --- |
пшъашъэр: елъэгъу
пшъашъэ-р: елъэгъу
[pʂaːʂar]: [jaɬaʁʷə]
kızı (yalın): görüyor
"O kızıgörüyor."
Özne ve nesnenin ikisi de ifade edilmezse:
İsim > İsim ve sıfat

Çerkesçe'de bir ismin yanına sıfat gelirse sıfat daima isimden hemen sonra gelir ve ayrıca ismin durumunu belirten sonekleri alır.
Yalın durum
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| пшъэшъэ | дахэр | макIо |
| [pʂaʂa] | [daːxar] | [maːkʷʼa] |
| kız | güzel (yalın) | gidiyor |
"Güzel kız gidiyor."
Ergatif durum
| 0 | 1 | 2 | 3 |
| --- | --- | --- | --- |
| кIалэ | кIыхьэм | ешхы | мыер |
| [t͡ʃʼaːɮa] | [t͡ʃʼəħam] | [jaʃxə] | [məjar] |
| çocuk | uzun (erg.) | yiyor | elmayı (yalın) |
"Uzun çocuk elmayı yiyiyor."
Araç durumu
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| къэлэм | папцIэмкIэ | сэтхэ |
| [qalam] | [papt͡sʼamt͡ʃʼa] | [satxa] |
| kalem | keskin (araç d.) | yazıyorum |
"Keskin  kalemle yazıyorum."
Evirgen durum
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| пшъашъэр | пшъэшъэ дахэу | мэхъущт |
| [pʂaːʂar] | [pʂaʂa  daːxaw] | [maχʷəɕt] |
| kız (yalın) | güzel kız (olarak) (inv.) | olacak |
"Kız güzel bir kız olacak."
Bu durumda bütün cümlenin sadece bir isim ve bir sıfattan oluşur, sıfat ayrıca isimden önce de gelebilir. Bu durumda sıfat isimden sonra veya önce geldiğinde sonek almaz.
| --- | --- |
дахэ: пшъашъэр
[daːxa]: [pʂaːʂa]
güzel: kız (yalın)
"Kız güzel."
İsim > Fiillerden isim üretme

макIо /maːkʷ'a/ - gidiyor → макIорэ /maːkʷ'ara/ - giden (kişi)
машхэх /maːʃxax/ - yiyorlar → машхэхэрэ /maːʃxaxara/ - yiyen kişiler
мэлэжагъ /malaʒaːʁ/ - çalıştı → мэлэжагъэ /malaʒaːʁa/ - çalışan kişi
| 0 | 1 | 2 | 3 |
| --- | --- | --- | --- |
| дыу | кIалэхэмкIэ | макIорэм | еплъ |
| дыу | кIалэ-хэ-мкIэ | макIо-рэм | еплъ |
| [dəw] | [t͡ʃʼaːɮəxamt͡ʃʼa] | [maːkʷʼaram] | [japɬ] |
| şu (oradaki) | çocuklar (araç d.) | giden kişi (erg.) | bak |
"Şu çocuklar arasında gidene baksana"
| --- | --- |
макIорэр: сишы
макIо-рэр: си-шы
[maːkʷʼarar]: [səjʃ]
giden kişi (yalın): benim erkek kardeşim
"Giden kişi erkek kardeşim."
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| мэлажьэхэрэмэ | къысаIуагъ | ар |
| мэлажьэ-хэ-рэ-мэ | къы-са-Iуагъ | ар |
| [maɮaːʑaxarama] | [qəsaːʔʷaːʁ] | [aːr] |
| çalışan insanlar (erg.) | bana söylediler | o |
"Çalışan insanlar  onu bana söylediler. "
İsim > Sıfattan isim türetme

дахэ /daːxa/ - güzel → дахэр /daːxar/ - güzel kişi (yalın durum).
IашIу /aːʃʷʼə/ - tatlı → IашIухэр /aːʃʷʼəxar/ - tatlı olanlar (yalın durum).
мэзахэ /mazaːxa/ - karanlık → мэзахэм /mazaːxam/ - karanlıkta (ergatif durum).
чъыIэ /t͡ʂəʔa/ - soğuk → чъыIэм /t͡ʂəʔam/ - soğukta (ergatif durum).
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| кIуачIэхэр | тиунэ | къэгъакIох |
| кIуачIэ-хэ-р | ти-унэ | къэ-гъа-кIо-х |
| [kʷʼaːt͡ʃʼaxar] | [təjwna] | [qaʁaːkʷʼax] |
| güçlü olanlar (yalın) | evimiz | gelmelerini sağla |
"Güçlüleri evimize getir."
| 0 | 1 | 2 | 3 |
| --- | --- | --- | --- |
| унэм | шъукъихьэжь | чъыIэм | шъуигъэсмэджэщт |
| унэ-м | шъу-къ-ихьэ-жь | чъыIэ-м | шъуи-гъэ-смэджэ-щт |
| [wənam] | [ʃʷəqiħaʑ] | [t͡ʂəʔam] | [ʃʷiʁasmad͡ʒat] |
| ev (erg.) | içeri girin | soğuk (erg.) | sizi hasta yapacak |
"Eve girin, soğuk sizi hasta yapacak."
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| сымаджэхэмэ | шъукъадж | япэу |
| сымаджэ-хэ-мэ | шъу-къадж | япэ-эу |
| [səmaːd͡ʒaxama] | [ʃʷəqaːd͡ʒ] | [jaːpaw] |
| hasta olanlar (egs.) | çağır (onları) | öncelikle |
"Öncelikle hasta olanları çağırın."
Çerkesçe'de ölçülebilir veya karşılaştırılabilir her sıfat -агъэ /-aːʁa/ soneki eklenerek isme dönüştürülebilir. Örneğin:
дахэ /daːxa/ - güzel → дахагъэ /daːxaːʁa/ - güzellik
кIуачIэ /kʷʼaːt͡ʃʼa/ - güçlü → кIуачIагъэ /kʷʼaːt͡ʃʼaːʁa/ - dayanıklılık
псао /psaːwa/ - bütün, sağlam → псэуагъэ /psawaːʁa/ - sağlık durumu
делэ /dajla/ - deli → делагъэ /dajlaːʁa/ - delilik
псынкIэ /psənt͡ʃʼa/ - hızlı → псынкIагъэ /psənt͡ʃʼaːʁa/ - hız
Iазэ /ʔaːza/ - yetenekli → Iэзагъэ /ʔazaːʁa/ - yetenek
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| Сянэ | ипсэуагъэ | сыфэгуаIэ |
| С-янэ | и-псэу-агъэ | сы-фэ-гуаIэ |
| [sijaːna] | [jipsawaːʁa] | [səfaɡʷaːʔa] |
| annem | sağlık durumu | onun için endişeleniyorum |
"Annemin sağlık durumu için endişeleniyorum."
Fiiller

Çerkesçe'de diğer Kuzeybatı Kafkas dilleri gibi, fiil konuşmaın en çok çekim gören kısmıdır. Fiiller genellikle zaman, kişi, rakam vb ile çekimlenir.
Fiiller > Geçişkenlik

| 0 | 1 | 2 | 3 |
| --- | --- | --- | --- |
| Томэр | машхэ | тиунэкIэ |  |
| Том-эр | машхэ | ти-унэ-кIэ |  |
| [tomar] | [maːʃxa] | [tiwnat͡ʃʼa] |  |
| Tom (yalın) | yiyiyor | evimizde (araç d.) / evimizle (araç d.) |  |
"Tom evimizde yiyiyor."
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| кIалэр | тиунэ | къакIо |
| кIалэ-эр | ти-унэ | къа-кIо |
| [t͡ʃʼaːɮar] | [tiwna] | [qaːkʷʼa] |
| çocuk (yalın) | evimiz | geliyor |
"Çocuk evimize geliyor."
| 0 | 1 | 2 | 3 |
| --- | --- | --- | --- |
| пшъашъэр | маплъэ | тиунэ | пакIэ |
| пшъашъэ-эр | маплъэ | ти-унэ | пакIэ |
| [pʂaːʂar] | [maːpɬa] | [tiwna] | [paːt͡ʃʼa] |
| kız (yalın) | bakıyor | evimiz | yönü |
"Kız evimize doğru bakıyor."
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| Томэм | ешхы | мые |
| Том-эм | ешхы | мые |
| [tomam] | [jaʃxə] | [məja] |
| Tom (erg.) | yiyiyor | elma |
"Tom elma yiyiyor."
| 0 | 1 | 2 | 3 |
| --- | --- | --- | --- |
| Иусыфым | пшъашъэр | тиунэ | егъакIо |
| Иусыф-ым | пшъашъэ-эр | ти-унэ | е-гъа-кIо |
| [jəwsəfəm] | [pʂaːʂar] | [tiwna] | [jaʁaːkʷʼa] |
| Joseph (erg.) | kız (yalın) | evimiz | o onu gitmeye zorluyor |
"Joseph kızı evine gitmeye zorluyor.
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| кIалэм | еплъы | пшъашъэр |
| кIалэ-эр | еплъы | ти-унэ |
| [t͡ʃʼaːɮam] | [japɬə] | [pʂaːʂar] |
| çocuk (erg.) | bakıyor | kız (yalın) |
"Kız çocuğa bakıyor."
Fiiller > Fiil çekimi

| 0 | 1 | 2 | 3 |
| --- | --- | --- | --- |
|  | ayakta duruyor | oturuyor | uzanıyor |
| Gövde duruşu | щыт (ɕət) | щыс (ɕəs) | щылъ (ɕəɬ) |
| Üzerinde | тет (tat) | тес (tas) | телъ (taɬ) |
| Altında | чIэт (t͡ʃʼat) | чIэс (t͡ʃʼas) | чIэлъ (t͡ʃʼaɬ) |
| Arasında | хэт (xat) | хэс (xas) | хэлъ (xaɬ) |
| Bir bölgenin içinde | дэт (dat) | дэс (das) | дэлъ (daɬ) |
| Yakında | Iут (ʔʷət) | Iyc (ʔʷəs) | Iулъ (ʔʷəɬ) |
| İçinde | ит (jət) | иc (jəs) | илъ (jəɬ) |
| Asılı veya bağlı | пыт (pət) | пыc (pəs) | пылъ (pəɬ) |
| Gövde üzerinde | гот (ɡʷat) | гоc (ɡʷas) | голъ (ɡʷaɬ) |
| Köşede veya arkadasında | къот (qʷat) | къоc (qʷas) | къолъ (qʷaɬ) |
| Yanında | бгъодэт (bʁʷadat) | бгъодэc (bʁʷadas) | бгъодэлъ (bʁʷadaɬ) |
Diğer örnekler:
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | üzerine atıyor | üzerinde ölüyor | kalıyor | içine giriyor | zıplıyor | üzerine bakıyor | üzerine düşüyor | kalkıyor | ayrılıyor/uzaklaşıyor |
| Gövde duruşu | щедзы (ɕed͡zə) | - | - | - | щапкIэ (ɕaːpkʲʼa) | щаплъэ (ɕaːpɬa) | щэфэ (ɕafa) | щых (ɕəx) | - |
| Üzerinde | тедзэ (ted͡za) | тэукIэхьагъ (tawkʲaħaːʁ) | танэ (taːna) | тахьэ (taːħa) | тапкIэ (taːpkʲʼa) | таплъэ (taːpɬa) | тафэ  (taːfa) | тэх (tax) | тэкI (takʲ) |
| Altında | чIедзэ (t͡ʃʼed͡za) | чIэукIэхьагъ (t͡ʃʼawkʲaħaːʁ) | чIанэ (t͡ʃʼaːna) | чIахьэ (t͡ʃʼaːħa) | чIапкIэ (t͡ʃʼaːpkʲʼa) | чIаплъэ  (t͡ʃʼaːpɬa) | чIафэ (t͡ʃʼaːfa) | чIэх (t͡ʃʼax) | чIэкI (t͡ʃʼakʲ) |
| Arasında | хедзэ (xed͡za) | хэукIэхьагъ (xawkʲaħaːʁ) | ханэ (xaːna) | хахьэ (xaːħa) | хапкIэ (xaːpkʲʼa) | хаплъэ (xaːpɬa) | хафэ  (xaːfa) | хэх (xax) | хэкI (xakʲ) |
| Bir bölgenin içinde | дедзэ (ded͡za) | дэукIэхьагъ (dawkʲaħaːʁ) | данэ (daːna) | дахьэ (daːħa) | дапкIэ (daːpkʲʼa) | даплъэ (daːpɬa) | дафэ (daːfa) | дэх (dax) | дэкI (dakʲ) |
| Arkasında veya yakında veya etrafında | Iуедзэ (ʔʷed͡za) | IyукIэхьагъ (ʔʷəwkʲaħaːʁ) | Iуанэ (ʔʷaːna) | Iуахьэ (ʔʷaːħa) | IуапкIэ (ʔʷaːapkʲʼa) | Iуаплъэ (ʔʷaːpɬa) | Iофэ (ʔʷafa) | Iух (ʔʷəx) | IукI (ʔʷəkʲ) |
| İçinde | редзэ (red͡za) | иукIэхьагъ (jəwkʲaħaːʁ) | енэ (jana) | ехьэ (jeːħa) | епкIэ (japkʲʼa) | еплъы (jeːpɬə) | ефэ (jafa) |   их (jəx) | икI (jəkʲ) |
| Asılı veya bağlı | педзэ (ped͡za) | пыукIэхьагъ (pəwkʲaħaːʁ) | пэнэ (pana) | пэхьэ (paħa) | пэпкIэ (papkʲʼa) | пэплъэ (papɬa) | пэфэ (pafa) | пых (pəx) | пыкI (pəkʲ) |
| Gövde üzerinde | гуедзэ (ɡʷed͡za) | гоукIэхьагъ (ɡʷawkʲaħaːʁ) | гуанэ (ɡʷaːna) | гуахьэ (ɡʷaːħa) | гуапкIэ (ɡʷaːpkʲʼa) | гоплъэ  (ɡʷaapɬa) | гуафэ (ɡʷaːfa) | гох (ɡʷax) | гокI (ɡʷakʲ) |
| Köşede | къуедзэ (qʷed͡za) | къоукIэхьагъ (qʷawkʲaħaːʁ) | къуанэ (qʷaːna) | къуахьэ (qʷaːħa) | къуапкIэ (qʷaːpkʲʼa) | къоплъэ  (qʷapɬa) | къуафэ (qʷaːfa) | къох (qʷax) | къокI (qʷakʲ) |
| Yanında | бгъодедзэ (bʁʷaded͡za) | бгъодэукIэхьагъ (bʁʷadawkʲaħaːʁ) | бгъоданэ (bʁʷadaːna) | бгъодахьэ (bʁʷadaːħa) | бгъодапкIэ  (bʁʷadaːpkʲʼa) | бгъодэплъэ (bʁʷadapɬa) | бгъодафэ (bʁʷadaːfa) | бгъодэх (bʁʷadax) | бгъодэкI (bʁʷadakʲ) |
Fiiller > Fiil çekimi > Gövde duruşu

Örnekler:
кIалэр щыт, пшъашъэр щыс, лIэр щылъ - Çocuk ayakta, kız oturuyor ve adam uzanıyor.
кIалэм ицуакъо ежь щэфэ - Çocuğun ayakkabısı ona uyuyor. (щэфэ = uymak)
кIалэм ицуакъо щэхы - Çocuk ayakkabısını çıkarıyor.
Fiiller > Fiil çekimi > Üzerinde

Bir çatı, bir sandalye, bir dağ, bir masa veya bir yatak gibi bir şeyin üzerindeki nesneler veya onların üzerinde yapılan fiiller.
Örnekler:
кIалэр унашъхьэм тет - Çocuk çatıda duruyor.
дэшхынэр анэм телъ - Yiyecek masada.
кIалэр пIэм тапкIэ - Çocuk yatakta zıplıyor.
телевижынэр анэм тафэ - Televizyon masaya uyuyor.
анэм кIалэр тэкIы - Çocuk masadan iniyor.
Fiiller > Fiil çekimi > Altında

Bir ağaç, mağara veya masa gibi bir şeyin üzerindeki nesneler veya onların üzerinde yapılan fiiller.
Örneğin:
кIалэр унэчIэгъым чIэт - Çocuk evin altında duruyor.
машинэр гьэраджым чIэт - Araba garajda.
кIалэр чъыгым чIэлъ, пшъашъэр чъыгым чIэс - Çocuk ağacın altında uzanıyor ve kız oturuyor.
машинэр гьэраджым чIафэ - Araba garaja sığıyor.
пшъашъэр гьэраджым чIахьэ - Kız garaja giriyor.
кIалэр анэм чIэкIы - Çocuk masanın altından çıkıyor.
Fiiller > Fiil çekimi > Arasında

İnsanlar, deniz, su, orman, mezarlık gibi diğer nesnelerin arasındaki nesneler veya bunların arasında gerçekleşen fiiller.
Örnekler:
кIалэр хым хэт, пшъашъэр рсым хэт - Çocuk denizde, kız suda.
кIалэр хым хапкIэ, пшъашъэр хым хэхьэ - Çocuk denizin içinde zıplıyor, kız denize giriyor.
кIалэр хым хаплъэ, пшъашъэр хым хэплъы - Çocuk denize bakıyor, kız denizden bakıyor.
кIалэр мэзым хэт - Çocuk ormanda.
кIалэр дыухэмэ яхэт - Çocuk şunların arasında.
кIалэр дыу цIыфхэмэ яхафэ - Çocuk şu insanlara uyuyor (uyum sağlıyor).
кIалэр хэхалъэм хэлъ - Çocuk mezarda uzanıyor.
кIалэр къещхырэм хэкIы - Çocuk yağmurdan kaçıyor.
Fiiller > Fiil çekimi > Bir bölgenin içinde

Birisinin bahçesi, köyü, şehri gibi bazı aralardaki nesneler veya buralarda gerçekleşen fiiller.
Örnekler:
кIалэр койым дэс - Çocuk köyde.
кIалэр къалэм дэлъыщт - Çocuk kasabada kalacak.
кIалэр сищагу дахьэ - Çocuk bahçeme giriyor.
машинэр койым дэт - Araba köyde.
кIалэр щагум дэкIы - Çocuk bahçeden çıkıyor.
Fiiller > Fiil çekimi > Arkasında veya yakında veya etrafında

Bir şeyin yakınındaki nesneler veya bunların üzerinde gerçekleşen fiiller.
Örnekler:
кIалэр чъыгым идэжь Iут - Çocuk ağacın etrafında duruyor. (идэжь = onun yakınında).
о Iус гьэу - Sen oraya otur.
цIыфхэр чъыгым Iофэх - İnsanlar ağacın etrafına sığıyorlar.
кIалэр чъыгым Iуахьэ - Çocuk ağacın yakınına gidiyor.
кIалэр чъыгым IокIы - Çocuk ağaçtan uzaklaşıyor.
Fiiller > Fiil çekimi > İçinde

Binalar, evler, arabalar, klozetler, kutular, odalar, roketler gibi şeylerin içindeki nesneler veya bunların üzerinde yapılan fiiller.
Örnekler:
кIалэр унэм ис - Çocuk evin içinde oturuyor. - Çocuk evin içinde.
тхьапэхэ машинэм илъых - Kâğıtlar arabanın içindeler.
кIалэр унэм ехьэ - Çocuk eve giriyor.
кIалэр унэм епкIэ - Çocuk evin içinde zıplıyor.
цIыфхэр унэм ефэщтых - İnsanlar evin içine sığacaklar.
кIалэр унэм екIы - Çocuk evden çıkıyor.
Fiiller > Fiil çekimi > Asılı veya bağlı

Ağaçlar, elbiseler, kloset gibi şeyler veya kişiler üzerinde asılı duran nesneler veya bunların üzerinde gerçekleşen fiiller.
Örnekler:
кIалэр къутамэм пыс - Çocuk dalın üzerinde oturuyor.
мыехэр чъыгым пытых - Elmalar ağacın üzerinde (asılı).
машинэм гъунджэхэ пытых - Arabanın (asılı olan) camları var.
кIалэр чъыгым пэпкIэ, пшъашъэр чъыгым пэплъэ - Çocuk ağaçta zıplıyor, kız ağaca bakıyor.
хъэзаным джанэр пылъ - Gömlek dolapta (asılı).
кIалэм иджанэ Iашэхэ пылъых - Çocuğun gömleğinde silah var (asılı).
кIалэр пекIы бэнанэ - Çocuk (asılı olan) muz topluyor.
Fiiller > Fiil çekimi > Gövde üzerinde

İnsanlar, hayvanlar, bitkiler gibi birinin/bir şeyin vücuduna/gövdesine bağlı nesneler veya bunların üzerindeki eylemler.
Örnekler:
уцым къэсхэ готых - Bitkinin dikenleri var (üzerinde).
цум бжъэхэ готых - Öküzünboynuzları var (üzerinde).
кIалэм Iэ гот - Çocuğun kolu var (üzerinde).
кIалэр шым гос - Çocuk at üzerinde oturuyor.
кIалэр шым гозы - Çocuk attan düşüyor.
кIалэр гокIы шым - Çocuk attan iniyor.
кIалэр цум ибжъэхэ гуекIы - Çocuk öküzün boynuzunu koparıyor.
Fiiller > Fiil çekimi > Köşede

Örnekler:
кIалэр удэ къот - Çocuk orada (ayakta) duruyor.
кIалэр къурнэм къохьэ - Çocuk köşeye doğru yaklaşıyor.
кIалэр къурнэм къот - Çocuk köşede duruyor.
кIалэр къурнэм къокIы - Çocuk köşeden çıkıyor.
Fiiller > Fiil çekimi > Yanında

Örnekler:
кIалэм бгъодэт пшъашъэр - Kız çocuğun yanında (ayakta) duruyor.
унэхэ зыбгъодэтых - Evler birbirleriyle yan yana duruyorlar.
машинэм къыбгъодахь - Arabanın yanından gir.
кIалэм бгъодэкI - Çocuğun yanından uzaklaş (onun vücudundan ayrıl).
Fiiller > Zaman > Geçmiş zaman

1. tip:
Fiillerin 1. tip geçmiş zamanını oluşturmak için -aгъ /-aːʁ/ ekleriz. Bu eylemin gerçekleştirildiğini gösterir fakat süresini veya bitirilme durumunu göstermez.
Örnekler:
кIо /kʷʼa/ git → мэкIуагъ /makʷʼaːʁ/ gitti
къакIу /qaːkʷʼ/ gel → къэкIуагъ /qakʷʼaːʁ/ geldiler
шхэ /ʃxa/ ye! → мэшхагъ /maʃxaːʁ/ yediler
Iо /ʔʷa/ söyle → иIуагъ /jəʔʷaːʁ/ söyledi
еплъ /japɬ/ bak → еплъэгъ /japɬaʁ/ baktı
шхы /ʃxə/ (onu) ye → ишхэгъ /jəʃxaʁ/ (onu) yedi
| Çoğulluk | Şahıs | Kiril | IPA | Manası |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Tekil | Birinci şahıs | сыкIуагъ, седжагъ | skʷʼaːʁ, sajd͡ʒaːʁ | Gittim, okudum |
| Tekil | İkinci şahıs | укIуагъ, уеджагъ | wkʷʼaːʁ, wajd͡ʒaːʁ | Gittin, okudun |
| Tekil | Üçüncü şahıs | мэкIуагъ, еджагъ | makʷʼaːʁ, jad͡ʒaːʁ | Gitti, okudu |
| Çoğul | Birinci şahıs | тыкIуагъ, теджагъ | tkʷʼaːʁ, tajd͡ʒaːʁ | Gittik, okuduk |
| Çoğul | İkinci şahıs | шъукIуагъ, шъуеджагъ | ʃʷkʷʼaːʁ, ʃʷajd͡ʒaːʁ | Gittiniz, okudunuz |
| Çoğul | Üçüncü şahıs | мэкIуагъэх, еджагъэх | makʷʼaːʁax, jad͡ʒaːʁax | Gittiler, okudular |

| --- | --- |
Сиунэ: сщышхагъ
[siwna]: [sʃəɕxaːʁ]
evim: yedim
"Evimde yedim."
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| тыгъусэ | мые | сщэфэгъ |
| [təʁʷaːsa] | [məja] | [sʃafaʁ] |
| dün | elma | satın aldım |
"Dün elma aldım."
2. tip:
Bu geçmiş zamanın hikâyesi veya sürekli geçmiş zamanın hikâyesidir. Bu -эгъагъ /-aʁaːʁ/ sonekiyle oluşturulur. Eylemin geçmiş belirli bir zamanda yaşanmış olduğunu gösterir.
Örnekler:
кIо /kʷʼa/ git → мэкIогъагъ /makʷʼaʁaːʁ/ gitmişti
къакIу /qaːkʷʼ/ gel → къэкIогъагъ /qakʷʼaʁaːʁ/ gelmişti
шхэ /ʃxa/ ye! → мэшхэгъагъ /maʃxaʁaːʁ/ yemişti
Iо /ʔʷa/ söyle → иIогъагъ /jəʔʷaʁaːʁ/ söylemişti
еплъ /japɬ/ bak → еплъыгъагъ /japɬəʁaːʁ/ bakmıştı
шхы /ʃxə/ ye → ишхыгъагъ /jəʃxəʁaːʁ/ yemişti
| Çoğulluk | Şahıs | Kiril | IPA | Manası |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Tekil | Birinci şahıs | сыкIогъагъ, седжэгъагъ | skʷʼaʁaːʁ, sajd͡ʒaʁaːʁ | Gitmiştim, okumuştum |
| Tekil | İkinci şahıs | укIогъагъ, уеджэгъагъ | wkʷʼaʁaːʁ, wajd͡ʒaʁaːʁ | Gitmiştin, okumuştun |
| Tekil | Üçüncü şahıs | мэкIогъагъ, еджэгъагъ | makʷʼaʁaːʁ, jad͡ʒaʁaːʁ | Gitmişti, okumuştu |
| Çoğul | Birinci şahıs | тыкIогъагъ, теджэгъагъ | tkʷʼaʁaːʁ, tajd͡ʒaʁaːʁ | Gitmiştik, okumuştuk |
| Çoğul | İkinci şahıs | шъукIогъагъ, шъуеджэгъагъ | ʃʷkʷʼaʁaːʁ, ʃʷajd͡ʒaʁaːʁ | Gitmiştiniz, okumuştunuz |
| Çoğul | Üçüncü şahıs | мэкIогъагъэх, еджэгъагъэх | makʷʼaʁaːʁax, jad͡ʒaʁaːʁax | Gitmiştiler, okumuştular |

| --- | --- |
Сиунэ: сщышхэгъагъ
[siwna]: [sʃəɕxaʁaːʁ]
evim: yemiştim
"Evimde yemiştim."
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| тыгъусэ | мые | сщэфгъагъ |
| [təʁʷaːsa] | [məja] | [sʃafʁaːʁ] |
| dün | bir elma | satın aldım |
"Dün elma almıştım."