Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti Parlamentosu
Parlamentonun sonu

1920 yılında 26-27 Nisan gecesi Kızıl Ordu savaş ilan etmeden Azerbaycan devletinin sınırları aştı ve Bakü'ye saldırıya geçti. Bakü aynı zamanda denizden de kuşatıldı. 27 Nisan sabahı erken saatlerde silahlı komünist gruplar, hem şehir içinde hem de dışında önemli tesislere el koydu. Nitekim, Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti'nin devrilmesi bağlamında işgalcilerin emirlerine göre hareket eden komünist bir heyet; Azerbaycan Komünist Partisi Merkez Komitesi, Rusya Komünist Partisi'nin Kafkasya Bölge Komitesi Bakü Bürosu ve Merkez İşçi Konferansı adına Azerbaycan Parlamentosunun iktidarı devretmesini isteyen bir ültimatom yayınladı. O sırada, hükûmet başkanı Nasib Bey Yusufbeyli'nin 30 Mart'ta istifasının ardından Mehmed Hasan Hacınski başkanlığındaki özel bir komisyona yeni bir hükûmet kurma talimatı verilmişti. Azerbaycan Bolşevikleriyle yakın ilişkileri olan Mehmed Hasan Hacınski, komünistlerle görüştü. Ültimatomun ve komisyonun yaptığı görüşmelerin sonuçları, Mehmed Yusuf Caferov başkanlığındaki parlamentonun son (145.) oturumunda tartışıldı. 27 Nisan saat 20.45'te başlayan toplantı 23.25'e kadar sürdü. M.E.Resulzade'nin önerisi ile görüşmeler sırasında meclisin kapıları halka açıldı. M.E. Resulzade konuşmasında şunları söyledi:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | Efendiler! Milletin bilgisi olmadan tarihi kararımızı vermeyelim. Ülke meclisinin kapısını açık bırakalım ki herkes ne kadar tehlikeli bir durumda olduğumuzu ve hangi kararı vereceğimizi bilsin. Bu nedenle meclisimizin kapılarını millete kapatmamayı ve milletin bilgisi olmadan karar vermemeyi öneriyorum. | ” |
Ültimatom hakkında bilgi veren M.H. Hacınski, iktidarın bu gece komünistlere devredilmesi gerektiğini söyledi. Aksi takdirde Azerbaycan Komünist Partisi Merkez Komitesi, iktidarı Kızıl Ordu'ya devretmek için elinden geleni yapacağını belirtmişti. Komünistler ayrıca, iktidar onlara devredilmezse, Müsavat partisi de dahil olmak üzere Parlamento'da temsil edilen siyasi partilerin yasaklanacağı konusunda uyardılar. Bu yüzden M.H. Hacınski, hükûmetin gönüllü olarak devredilmemesi halinde sonuçların tüm sorumluluğunun Parlamento üyelerine ait olduğu konusunda uyardı. M.H. Hacınski konuşmasının sonunda milletvekillerini mevcut durumda "ulusun kurtuluşu için" tek doğru kararı vermeye çağırdı. Ancak Samed Ağa Ağamalıoğlu, Kara bey Karabeyov, Aslan bey Safikürdski, Mehmed Emin Resulzade ve Sultanmecid Ganizade; M.H. Hacınski hükûmetinin komünistlere kayıtsız şartsız teslim olma teklifine karşı çıktı. Ancak kan dökülmesini önlemek için sadece belirli koşullarda, ülkenin bağımsızlığını korumak şartıyla, komünistlere iktidarın devrine desteklerini ifade ettiler. Sonuç olarak Parlamento, oy çoğunluğuyla iktidarı aşağıdaki koşullarda komünistlere devretmeye karar verdi:
Sovyet hükûmeti tarafından yönetilen Azerbaycan'ın tam bağımsızlığı korunacaktır;
Azerbaycan Komünist Partisi tarafından kurulan hükûmet geçici bir organ olacaktır;
Azerbaycan'ın nihai hükûmet biçimi, herhangi bir dış baskıdan bağımsız bir şekilde, Azerbaycan'ın yüksek yasama organı olan işçi, köylü ve asker temsilciler sovyeti tarafından belirlenecektir;
Tüm hükûmet çalışanları görevde kalacak ancak önemli pozisyonunda olanlar değiştirilebilecektir;
Yeni kurulan geçici komünist hükûmet, Parlamento ve Hükûmet üyelerinin can ve mallarının dokunulmazlığını garanti edecektir;
Kızıl Ordu'nun Bakü'ye girmesini engellemek için önlemler alınacaktır;
Yeni hükûmet, nereden olursa olsun, Azerbaycan'ın bağımsızlığını baltalamayı amaçlayan tüm yabancı güçlere karşı kararlı önlemler alacaktır.
Sonuç olarak, toplam 23 ay süren Azerbaycan Halk Cumhuriyeti, Sovyetler Birliği tarafından işgal edildi. Azerbaycan halkının tarihindeki ilk parlamenter cumhuriyet olan Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti; Türk-İslam dünyası da dahil olmak üzere tüm Doğu'da demokratik, laik, hukuk devletinin ilk örneği oldu.
Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti Parlamentosunun ilk oturumu
1919'da Bakü Devlet Üniversitesi Amblemi