Manna Krallığı
Toplum

Yazılı kaynaklarda Urmiya çevresi havza bölgesinden MÖ 3. binyılın ikinci yarısından itibaren bahsedilmektedir. Bu bölgeye ait en eski etnik ad "kuti" olarak geçmektedir. Kutilerin yazılı kaynaklarda ilk kez bahsedildiği dönemde, ana geçim kaynağı hayvancılık olan bir kabile birliğinin oluştuğu belirtilmiştir. İ.H. Aliyev, kuti dilini Kafkas-Hurri dil grubuna dahil eder. İ.M. Dyakonov ise kuti dilinin, Elam dilleri grubuna yakın olabileceğini öne sürer. Ayrıca, kuti dilinin karmaşık fonetik yapıya sahip Hurri diliyle de yakınlığı olabileceğini düşünür. Sonraki dönem araştırmalarında ise kuti dili, Doğu Kafkas dilleri ailesine dahil edilmiştir. G.A. Melikişvili, kuti dilini "Zagros-Elam" grubuna dahil eder. Prof. M. İsmayılov, Prof. G. Geybullayev, Prof. F. Celilov ve diğerleri ise kutileri Türk dilli olarak kabul ederler.
Urmiye Gölü'nün güneydoğusunda yer alan bölgeler hakkında bilgi veren MÖ 3. binyılın sonlarına ait Akad kaynaklarında Lullubu (Lullupum, Luilume, Lullu) kabilesinin adı geçer. G.A. Melikişvili, lullubu ve Elam dillerinin akrabalığını ileri sürmüştür. O, "Zagros-Elam grubu" dillerini modern Kafkas dillerine yakın olarak kabul eder, ancak G. Geybullayev lullubu etnonimleri, teonimleri ve toponimlerini inceleyerek onların Türk dilli olabilecekleri olasılığını öne sürmüştür. Urmiye havzası halkının etnik olarak oluşmasında, MÖ 3. binyılın sonlarından itibaren bilinen Hurriler önemli bir rol oynamıştır. Onlar, Kuzey Mezopotamya'dan ve Suriye'den Urmiye Gölü'ne kadar geniş bir bölgede yayılmışlardır. Bu bölgede, ayrıca Kuzeybatı İran'ın ve Kafkasya'nın bir bölümünde yayılmış olan Kur-Aras kültürünün Hurrilerin dağılımı ile ilişkili olduğu düşünülmektedir. Hurri dilinde farklı dönemlere ait çok sayıda yazılı belge günümüze ulaşmıştır. Son yıllarda yapılan dilbilimsel araştırmalar sonucunda, Hurri ve ona yakın olan Urartu dilinin Doğu Kafkas dillerinin bir koluna ait olduğunu kanıtlayan yeni bulgular elde edilmiştir. MÖ 1. binyılın başlarında, Urmiye Gölü'nün güneyindeki bölge "Zamua" olarak tanınmaya başlamıştır. Bu isim, lullubu kabilelerinden birine ait yerli bir isim olarak kabul edilir. Daha sonra bu bölge "Lullubu" ismini korumuştur ve Manna devleti yükseldiğinde bile bu isim korunmuştur.
İ.M. Dyakonov, Manna devletinin güney eyaletlerinin halkını Kuti-Lullubu etnik grubuna, Diyala ve Kerka nehirlerinin yukarı kesimindeki halkı ise Kassi etnik grubuna ait olarak değerlendirir. Çivi yazılı ve antik kaynakları inceleyen İ.H. Aliyev, MÖ 3.-1. binyıllarda Güney Azerbaycan bölgesinde yerleşmiş halkların dil ve etnik-maddi kültür açısından Zagros-Elam ve Hurri etnoslarıyla yakınlığını temellendirmeye çalışır.
Mannada çoğunluk oluşturan Mannalılarla birlikte diğer kabileler, örneğin Sunbiler, Taurallar ve Daliler de vardı. Ancak etnik konsolidasyon belirtileri gözle görülür hale gelmekteydi. Örneğin, Manna kralı, sadece Urartu kralının işgal ettiği toprakları geri almak için çaba göstermemekte, aynı zamanda "Dağıtılmış Mannalıların kendi yerine geri dönmelerini" sağlamaya çalışmaktaydı.
1957-1958 yıllarında Hasanlıtepe'de keşfedilen kemik materyalleri, ayrıca O. Steyn'in 1936'da burada kazdığı materyallerin incelenmesi, yerel halkın genellikle uzun kafalı, Akdeniz tipi olduğunu göstermektedir. T.A. Ratbun, uzun bir süre boyunca burada nüfusun fiziksel tipinin yeknesak ve sabit kaldığı, ayrıca farklı kültürler dönemi temsilcileri arasında belirgin bir fark görülmediği sonucuna varmıştır. R. Dyson da bu tipin MÖ 1. binyılın başlarında Hasanlıtepe, Göytepe vb. yerlerde yaygın olduğunu belirtir. O, yalnızca MÖ 9.-8. yüzyıllarda Tepe Sialk'da, ayrıca Hazar Denizi kıyısındaki I. Şahtepe'de kısa kafalı, hatta çok kısa kafalı bireylerin ortaya çıkmaya başladığını belirtir.
Hasanlıtepe kazıları sırasında bulunan çeşitli sanat eserleri üzerinde insan figürleri keşfedilmiştir. Bu figürler, kaplar, mühürler ve bir tunç sapta süs olarak yer almıştır. Bu figürlerin geniş burunları, kaşlarla birleşik alınları, aralıklı gözleri, kısa sakalları ve omuzlara kadar dökülen uzun saçları vardır. Kemik kalıntılarına dayanarak, V. Crawford bu insanların orta boylu (yaklaşık 165 cm) oldukları sonucuna varmıştır. T.A. Ratbun ise daha kesin bir ölçü vererek erkeklerin ortalama boyunu 168,32 cm, kadınlarınkini ise 159,55 cm olarak belirtir.