stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Eski Anadolu Türkçesi
Dönemlendirme > Beylikler Dönemi Türkçesi

Anadolu'nun siyasi tarihinde Anadolu Selçuklu Devleti'nin yıkılmasından Osmanlı Devleti'nin imparatorluk hâline gelmesine kadar geçen döneme Beylikler Dönemi Türkçesi denilir. 13. yüzyılın sonu ile 15. yüzyılın başlarına kadar uzanan bu dönemde Türk dili, Selçuklu döneminin devamı olarak artık Eski Türkçenin izlerinden arınmış müstakil bir yazı dili olma konumuna geçmiştir. Bu geçişte özellikle Anadolu beyliklerinin önemi ve etkisi çok büyüktür. Selçuklu döneminde Arapça ve Farsçanın etkisine rağmen yazı dili olarak varlığını bir ölçüde hissettiren Türkçe, beylikler devrinde ön plana geçmiş ve gelişmiş bir yazı dili olarak genel anlamda kuruluşunu bu devirde sağlamıştır. Bu yüzden Eski Anadolu Türkçesi için ayrı bir önem taşımaktadır.
Beylikler devrinde Selçuklu döneminin aksine eser bolluğu yaşanmış, çok sayıda telif ve tercüme niteliğinde eserler hemen her beyliğin sınırlarında verilmiştir. Beylerin kendileri de bu gelişmeye özellikle destek vermiş; Gülşehrî, Âşık Paşa, Hoca Mesud, Şeyhoğlu Mustafa, Kadı Burhâneddin, Ahmedî ve Darîr dönemin öne çıkan isimleri olmuşlardır. Özellikle Âşık Paşa verdiği Türkçe eserlerle bu dilin Anadolu'da edebiyat dili olarak görülmesine önemli katkıda bulunmuştur. En önemli eseri olarak görülen Garibnâme'de Türkçeye önem verilmesi gerektiğini belirtmiş ve o dönemde çoğunlukla Farsça eserler verilmesine karşın Garibnâme'yi bilinçli olarak Türkçe yazmıştır. Oğuz Türkçesinin yanı sıra Doğu Türkçesine de hakim olan Kadı Burhâneddin'in eserlerindeyse Eski Anadolu Türkçesiyle birlikte bu dillerin de etkisi görülmektedir. Darîr'in ortaya koyduklarındaysa Azeri lehçesi özellikleri görülmektedir. Yapıtlarını Farsça olarak kaleme alan Gülşehrî, Hoca Mesud, Şeyhoğlu Mustafa ile Ahmedî Anadolu Türk edebiyatı birikimine önemli katkılar yapmalarının yanı sıra eserlerinden yapılan çeviriler Türkçeye önemli ölçüde katkı sağlamıştır.
12. ve 13. yüzyıllarda Kuzeydoğu Anadolu ile Azerbaycan, Ermenistan bölgelerine gelen Türklerin yerleşmelerini ve bu maksatla yaptıkları savaşları anlatan destan Dede Korkut Kitabı da yüzyıllarda sözlü olarak aktarıldıktan sonra yine Beylikler Dönemi Türkçesinde anonim bir kişi tarafından kaleme alınmıştır. Oğuzların eski
dönemlerini anlatan eser, hem Türk dili hem de Türk kültürü için eşsiz bir başvuru kaynağıdır.
Dönemlendirme > Osmanlı Türkçesine Geçiş Dönemi Türkçesi

Anadolu beylikleri döneminde Türkçenin ön plana çıkışı beylerin şair ve yazarları çeşitli vesilelerle Türkçe yazmaya sevk etmesi sonucunda hem Türkçe yazılan eserlerin sayısı artmış hem de Oğuzca yazı dili konumuna geçme yolunda çok önemli adımlar atmıştır. Ancak 15. yüzyıldan sonra beylikler döneminde görülen sade Türkçeyle yazma geleneği yavaş yavaş terk edilmeye başlanmıştır.
Osmanlı Beyliği büyüdükçe Türk saraylarının bulunduğu merkezler aynı zamanda birer kültür merkezi konumuna gelmiştir. Bilimde ve edebiyatta devletin gelişimine paralel olarak büyük gelişmeler kendini gösterdi. Ancak bu gelişmeyle birlikte Arapça ve Farsçanın kullanımı ve bu dillere verilen değer de artmaya başladı. Medresedeki eğitim öğretim işinde Arapça ve Farsça ağırlık kazandı. Bunun sonucu olarak da Türk dili önceki yüzyıllarda olduğu gibi aşağı görülmeye başlanmıştır. Şairler, Arapça ve Farsça yazmayı övünç saymışlardır. Bunun neticesinde Türkçe gerilemeye başlamıştır.
Bu yüzyılın eserlerinde bir geçiş döneminin bütün özelliklerini bulmak mümkündür. Birçok Türkçe kelime, Arapça ve Farsça eşanlamlılarıyla yan yana kullanılmakta, edatlar ile birbirine bağlanmış uzun iç içe yabancı cümleler yanında kısa, açık ve Türkçenin yapısına uygun cümleler de yer alabilmektedir. Türkçenin deyimleri yine yer yer varlığını korumaktadır. Ne var ki, bir önceki yüzyıla oranla artık denge Türkçenin aleyhine dönmeye başlamıştır.
Bu dönemde on yedi eser veren Ahmed-i Dâ'i'nin yapıtları Osmanlı Türkçesine Geçiş Dönemi Türkçesinin dilini yansıtan eserler arasında sayılmaktadır. Şeyhî'nin tarzını yeni dönemde sürdüren yegâne kişi olan Şeyhî klasik İran edebiyatı zevkiyle yetişmiş ve Türkçeye böyle bir sanat anlayışı içinde millîleşen eserler kazandırmıştır. Yazdığı Vesîletü'n-necât ile mevlid edebiyatına yön veren Süleyman Çelebi de dönemin öne çıkan şairlerinden olmakla birlikte bu dönemde II. Murad Muradî, II. Mehmed Avnî, II. Bayezid Adlî ve Cem Sultan ise Sultan mahlaslarıyla eserler vermişlerdir.
Alfabe

Ayrıca bakınız: Osmanlı alfabesi
| Harf | Çağdaş Türkçe | Harf | Çağdaş Türkçe |
| --- | --- | --- | --- |
|  ا  | a, e, i |  ص  | s |
|  ب  | b |  ض  | d |
|  پ  | p |  ط  | t |
|  ت  | t |  ظ  | z |
|  ث  | s |  ع  | a |
|  ج  | c |  غ  | ğ, g |
|  چ  | ç |  ف  | f |
|  ح  | h |  ق  | k |
|  خ  | h |  ك  | k |
|  د  | d |  ل  | l |
|  ذ  | d, z |  م  | m |
|  ر  | r |  ن  | n |
|  ز  | z |  و  | o, ö, u, ü, v |
|  ژ  | j |  ه  | h |
|  س  | s |  لا  | la, le |
|  ش  | ş |  ى  | i, y, ı |
Ses bilgisi

Tarihî Türkçe metinlerde ses bilgisi özellikleri olarak görülen özelliklerin büyük bir bölümü yazım meselesi olarak da değerlendirilebilir. Yazım ve ses bilgisine ait özellikler birbirinden tamamıyla ayrılmamışlardır. Eski metinlerde, kullanılan yazı dolayısıyla kelimelerin telaffuzunu doğru ve tam olarak tespit etmek oldukça güçtür.
Ses bilgisi > Ünlüler > Ünlü değişmeleri

Türkçede gerek söz köklerinde, gerek eklerde bulunan ünlüler çeşitli sebeplerin tesiriyle gelişmiş ve değişikliklere uğramışlardır. Bunların tarihî seyrini, saha ve lehçelerini göz önünde tutarak belirtmek gerekir.
Ses bilgisi > Ünlüler > Ünlü değişmeleri > i/e meselesi

Henüz tam olarak açıklanamamış bir konudur. Çünkü tarihî seyir içerisinde seslerin gelişimi her iki şekilde de görülmektedir. Yani /i/ > /e/ ve /e/ > /i/ böyle ikili gelişim göstermiştir. Bazı dilciler aynı sözcüğün hem /i/'li hem de /e/'li şeklinin bulunmasından dolayı /e/ ve /i/ karışımı bir ses ileri sürmüşlerdir. Ancak bazı dilciler ise buna karşı çıkmışlar ve bazı lehçelerde de aynı şekilde ikilik gösteren diğer ünlülerin nasıl açıklanacağını ileri sürerek bu görüşü kabul etmemişlerdir. Bu konuda tarihî araştırmalar sonucunda aşağıdaki veriler ortaya çıkmıştır.
Eski Anadolu Türkçesi metinlerinde kök hecede /i/ bulundurduğu hâlde bugün standart Türkiye Türkçesinde /e/'li olan kelimeler:
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| bil | biş | dir- | di- | gice | girü | il | il | ir- | iriş- | ir | irte | iş | it- | siz- | vir- | yi- | yidi | yidek | yiğ | yil | yil- | yim | yir | yit- | eriş- | yitür- |
| bel | beş | der- | de- | gece | geri | el, yabancı | el, memleket | er- | eriş- | erken | erte | eş | et- | sez- | ver- | ye- | yedi | yedek | yeğ | yel | yel- | yem | yer | yet- | kafi gel- | yetiştir |
Ölçünlü Türkçede /i/'li olan bazı kelime kökleri tarihî dönem metinlerinde düzenli olmamakla beraber /e/'li görülmektedir:
| 0 | 1 | 2 | 3 |
| --- | --- | --- | --- |
| eyü | gey- | get- | eşit- |
| iyi | giy- | git- | işit- |
Arapça ve Farsça alıntı kelimelerdeki /i/ > /e/ ve /e/ > /i/ geçişi (kise-kese, mişe-meşe, div-dev, binamaz-beynamaz vb.) Türkçedeki değişmeyle benzerlik göstermesi bakımından dikkate değerdir.
Ses bilgisi > Ünlüler > Ünlü değişmeleri > u/o ve ü/ö değişimi

Arap alfabesinde bu sesler için ayrı işaretler bulunmadığından "uğra-", "uyan-", "güzel" vb. sözcüklerin /o/ ve /ö/ ile mi yoksa /u/ ve /ü/ ile mi yazılmış olduğunu kesin olarak belirlemek güçtür. Bu konuda Türkçede ilk hece dışında o/ö seslerinin bulunmadığının dikkate alınması gerekir.
Ses bilgisi > Ünlüler > Ünlü uyumu

Büyük ünlü uyumu, Türkçenin tarihî dönemlerinin bütününde sağlam bir şekilde korunduğu gibi bu dönemde de korunmuştur. Küçük ünlü uyumu ise daha önceki dönemlerde düzenli bir biçimde korunmadığı gibi bu dönemde de tam olarak sistemleşmemiştir.
Ses bilgisi > Ünlüler > Büyük ünlü uyumu

Bu uyum, Türkçenin her devrinde olduğu gibi bu dönemde de sistemli bir şekilde kendini göstermektedir. Yine de bu durumun bazı istisnaları vardır. Aidiyet eki olan ve getirildiği sözcüğü sıfat yapan -ki eki kök ünlüye uymazken "havadağı kuş", "andağı ulu kiçi", "uçmakdağı kevser" vb. örneklerde art ünlü şeklinin bulunması dikkat çekicidir. Ek fiil i-‘nin iyelik ekli -duk sıfat-fiil olan "idüg-i" sözcüğünde ek gibi değerlendirildiğinden ünlü uyumuna tabi tutulmuştur. Buna az "ıduğın", "hak ıdığun", "fettan ıduğın" vb. gibi farklı örnekler bulmak da mümkündür. İken zarf-fiili ise "sever-iken", "kapar-iken" vb. örneklerindeki gibi bugün olduğu şekilde Eski Anadolu Türkçesinde de büyük ünlü uyumuna uyumuna tabi tutulmamıştır.
Ses bilgisi > Ünlüler > Küçük ünlü uyumu

Bu uyum, Türkçenin ilk devirlerinden beri genelleşmediği gibi Eski Anadolu Türkçesi devrinde de genelleşmemiştir. Eski Anadolu Türkçesinde de genelleşmeyen bu durum devam etmekte ve ayrıca eski yazı dilinden farklı olarak birçok sözcükte ve ekte yuvarlaklaşma kendini göstermektedir. Düz ünlü taşıması gereken eklerin yuvarlak ünlülü olduğu görülmektedir. Bu yuvarlaklaşma Eski Anadolu Türkçesinin en önemli ses bilgisel özelliklerinden birini teşkil etmektedir. Yuvarlaklaşmanın çeşitli sebepleri vardır.
Ses bilgisi > Ünlüler > Küçük ünlü uyumu > Sözcüklerde yuvarlaklaşma

Eski Türkçe devrinde mevcut olan -ġ ve -g'ler düşerken kendilinden önceki ünlüyü yuvarlaklaştırmıştır. Bu ses olayı düşmekten ziyade bir kaynaşma mahiyeti taşımaktadır. Bu şekilde yuvarlak ünlü taşıyan sözcüklerden "kapu", "sevü" gibi sözlerde yuvarlaklaşmaya -ġ ve -g'nin düşmesi kadar, /p/ ve /v/ gibi dudak ünsüzleri de sebep olmuştur denilebilir. Bu durum arıġ > aru, bilig > bilü ve kapıġ > kapu vb. örneklerde görülebilir.
Dudak ünsüzleri /b/, /m/, /p/ tesiri ile de "demir"in "demür"e, "kirpik"in "kirpük"e dönüşmesi gibi bazı sözcüklerde yuvarlaklaşma görülmektedir. -uk/-ük ve -ġaru/-gerü gibi bazı eklerin bünyesinde bulunan yuvarlak ünlüler sebebiyle "tanış-uk", "art-uk", "del-ük", "iç-gerü>içerü", "yokgaru>yokaru" örneklerinde de görülebileceği üzere bu olay ortaya çıkar. Bunların dışında "altun", "berü", "azuk" gibi bir sebebe bağlı olmayan yuvarlaklaşmalar da vardır.
Ses bilgisi > Ünlüler > Küçük ünlü uyumu > Eklerde yuvarlaklaşma

Eklerin yazılışında görülen kalıplaşmış durumlar Eski Anadolu Türkçesinde de belirli bir biçimde olmuştur. Bunları iki grupta incelenmektedir.
Ünlüsü aslında yuvarlak olan ekler: -up/üp ile -uban/-üben zarf-fiil ekleri, -dur-/-dür- ettirgenlik eki, -ur-/-ür- ettirgenlik eki, -gür- ettirgenlik eki, sun/-sün emir eki ve -dur/-dür bildirme eki.
Ünlüsü sonradan yuvarlaklaşan ekler: -m/-n teklik ve çokluk iyelik ekleri, -un/-nun ilgi eki, -suz sıfat yapım eki, -du görülen geçmiş zaman birinci ve ikinci tekil şahıs eki, -du görülen geçmiş zaman birinci çoğul şahıs eki, -uz birinci çoğul şahıs bildirme eki, -avuz istek birinci çoğul şahıs eki, -vuz birinci çoğul şahıs şart eki, -ur geniş zaman eki ve -u zarf-fiil eki.
Ses bilgisi > Ünlüler > Küçük ünlü uyumu > Düz ünlü taşıyan ekler

Bazı ekler, kökün ünlüsü ne olursa olsun daima düz ünlü taşımaktadırlar. Yazımlarının son zamanlarına kadar klişeleşmiş olarak devam etmesi bu düz oluş hadisesinin bir sesbilgisel özellik olduğu kadar bir yazım meselesi olduğunu da göstermektedir.
+I/+nI belirtme durum eki: kanum+ı, sözlerün+i, ayşümüz+i vb.
+ı/+sI üçüncü tekil ve çoğul iyelik ekleri: boynuz+ı, arpa ok+ı, kapu+sı vb.
-dI görülen geçmiş zaman üçüncü tekil ve çoğul şahıs eki: ol-dıysa, tüken-di, öp-di vb.
mı soru eki: sakınur mı, ola mı, gül mi vb.
+cI/-(ı)n/-(ı)l/+lık/-ıcı yapım ekleri: kapu+cı, et+ci, ol-ın-dı, bul-ın-duk, al-ıcı, gör-ici vb.
-gıl ikinci tekil ve çoğul emir eki: ol-gıl, gel-gil, sev-gil, kırma-gıl vb.
-mış öğrenilen geçmiş zaman: koy-mış, göyün-miş, kırıl-mış, sev-miş vb.
-sın ikinci tekil şahıs fiil çekimlerinde ve bildirme ekinde: bulur-sın, san-sın; konuk+sın, eyü+sin vb.
-sız fiil çekimlerinde ikinci çoğul şahıs ve bildirme ekinde: düze-siz, ana-sız, canlarum+sız, dermanlarum+sız vb.
-ınca zarf-fiil eki: kıl-ınca, gör-ince, kal-ınca vb.
ısar gelecek zaman: sev-iser, kıl-ısar, yak-ısar vb.
Ses bilgisi > Ünlüler > Ünlü türemesi

Eski Anadolu Türkçesinde ancak sözcük ortasında "az+a+cuk", "yig+i+rek+dür" gibi birkaç örnekte görülmektedir. Bunun sebebi ya aruz vezni dolayısıyla ya da ünsüzlerin yan yana telaffuz edilmemelerine bağlı olarak ünlü harflerin türemesidir.
Ses bilgisi > Ünlüler > Ünlü düşmesi

Sözcük başında "ısıtma>sıtma", "udı-ku>uyu-ku>yuku" gibi az sayıda örnekte görülen ve az rastlanılan bir olaydır. Sözcük ortasındaysa ünlü düşmesi oldukça yaygındır. Bunun sebebi "gönül>gönli", "beniz>benzi", "oğul>oğlı" örneklerinde görülebileceği üzere Türkçede orta hece ünlüsünün vurgusuz olmasıdır. Bunun dışında "ister isen>istersen" ve "saça idin>saçaydın" örneklerindeki şekilde i- yardımcı eyleminin /i/'si düşmektedir.
Ses bilgisi > Ünlüler > Kaynaşma

Kaynaşma, ünlü ile biten bir sözcükten sonra ünlü ile başlayan bir ek veya sözcük geldiğinde "ne+içün>niçün", "ne+it->nit-", "şu+ol>şol" ve "ne+ise+ne>nesne" örneklerinde olduğu gibi ünlülerden birinin düşerek iki sözcüğün birleşmesi olayına denmektedir.
Ses bilgisi > Ünsüzler > Ünsüz değişmeleri > k>h değişimi

Türkçede sözcük başında /h/ ünsüzü yoktur. Bugün /h/ ile başlayan bazı sözcükler Eski Türkçe döneminde "kanı" ve "kangı"da olduğu gibi /k/ ile yazılmışlar, bu durum Eski Anadolu Türkçesinde de devam etmiştir. Sözcük ortasında bulunan bazı hece başı k- ünsüzlerinin Eski Anadolu Türkçesinde k>h değişimine uğrayarak kullanıldığı görülmektedir. "uy-hu", "ko-hu", "ar-ha" kelimeleri buna örnek olarak gösterilebilir. "çok>çoh", "ok>oh", "ırak>ırah" ve "yoksul>yohsul" örneklerinde olduğu üzere sözcük ve hece sonundaki bazı /k/ ünsüzleri /h/ olmaktadır.
Ses bilgisi > Ünsüzler > Ünsüz değişmeleri > k>g değişimi

Eski Türkçedeki /k/ ünsüzleri Batı Türkçesinde /g/'ye gelişmiştir. Bu, gel-, git-, gir-, göç-, gök, gizle-, gözet- örneklerindeki gibi yaygın olarak görülmekle birlikte değişmeyen örneklere de rastlanmaktadır. Örneğin kendü, key, kiçi, kişi kelimelerinin baş harfleri değişmeden kalmaktadır.
Ses bilgisi > Ünsüzler > Ünsüz değişmeleri > ġ>g değişimi

Bu ses, Türk lehçelerinin tasnifinde ölçüt olarak alınan seslerden birisidir. Yani Türk dilinin gelişim seyri içerisinde önemli bir yer tutar.
Tek heceli sözcüklerin sonunda bulunan /ġ/ sesi Batı Türkçesinde "döger", "görmeg", "beg" örneklerindeki gibi /g/ olmuştur. Birden fazla heceli sözcüklerin sonundaki ġ/g sesi ile eklerin sonundaki ġ/g sesiyse Eski Anadolu Türkçesinde düşmektedir. Buna uygun olarak "yaylag" kelimesi "yayla" halini almışken "ceriğ" ise "çeri" olmuştur. Yapım eklerinde ve sözcük bünyesine dahil hecelerde de ġ/g ünsüzlerinin henüz Eski Anadolu Türkçesine gelmeden düştüğü görülür. Buna göre asıl hali "emgek" olan "emek", "kulgak" ise "kulak" olarak dile yerleşmiştir. Sıfat-fiil ve zarf-fiil ekleri başındaki ġ/g ünsüzleri Eski Anadolu Türkçesinin baş evrelerinde düşmüştür.
Ses bilgisi > Ünsüzler > Ünsüz değişmeleri > g>v değişimi

Bu değişim Türkçede sözcük ve hece sonuyla, sözcük ortasında ve hece başında g>v biçiminde gelişmiştir. Bugün g>v veya g>v> y şeklinde gelişme gösteren /g/ ünsüzünün Eski Anadolu Türkçesi döneminde döş-, sög-, "düğün", "değirmen", "yiğit" kök ve kelimelerindeki şekilde korunduğu görülmektedir.
Ses bilgisi > Ünsüzler > Ünsüz değişmeleri > b>v değişimi

Eski Anadolu Türkçesinde sözcük ve ek başında "bar>var", "bir->vir-", "bile biz>bilevüz", "yabuz>yavuz" örneklerindeki gibi görülen bir değişimdir.
Ses bilgisi > Ünsüzler > Ünsüz değişmeleri > b>p değişimi

"Barmak", "bınar" gibi kelimelerdeki asli olan /b/ ünsüzünün Eski Anadolu Türkçesinde kendini koruduğu görülür.
Ses bilgisi > Ünsüzler > Ünsüz değişmeleri > t>d değişimi

Eski Anadolu Türkçesinde bu ses değişimi tutarlı değildir. Çoğunlukla /d/'li olmakla birlikte /t/'li şekiller de vardır. /d/'li değişimlere "tek>dek", "ter>der", "terzi>derzi", "tilki>dilkü" gibi kelimelerde rastlanırken /t/'li örneklere "tağ>dağ", "tokuz>dokuz" ve "turu>duru" verilebilir.
Ses bilgisi > Ünsüzler > Yer değiştirme

Yer değiştirme "hoyrat>horyat", "müslüman>müsülman", "çölmek>çömlek" örneklerinde görüleceği üzere sözcük içinde seslerin yer değiştirmesi olayıdır.
Ses bilgisi > Ünsüzler > Ünsüz türemesi

Ünlü ile başlayan bir ek veya edat getirileceği zaman arada yardımcı +n+ ve +y+ ünsüzleri türer. Buna "ev+i+n+e", "bu+n+lar", "başla-y-a", "alma-y-a" gibi örnekler gösterilebilir. "ısı>ıssı", "ası>assı", "usını>ussını" örneklerinde görülebileceği gibi de /s/ ikizleşmesi Eski Anadolu Türkçesinin ünsüz türemesi özellikleri arasında yer tutmaktadır.
Ses bilgisi > Ünsüzler > Ünsüz düşmesi

Dilde iki tür ünsüz düşmesine rastlanılmaktadır. Birincisi "keltür->getür-" ve "oltur->otur-" değişiminde görülen iç seste /l/ düşmesidir. İkincisi ise "yılan"ın "ılan", "yıldız"ın "ılduz" olmasını sağlayan ön seste /y/ düşmesidir.
Ses bilgisi > Ünsüzler > Hece yutulması

En yaygın örneklerine bildirme eki olarak kullanılan tur- fiilinin geniş zamanı olan "durur" şeklinde rastlanmaktadır.
Ses bilgisi > Ünsüzler > Ünsüz benzeşmesi > Yazımı kalıplaşmış ekler

Tonsuzla biten sözcüklere getirilen eklerin başındaki ünsüzün, ünsüz uyumuna göre tonsuz olması gerektiği hâlde Eski Anadolu Türkçesi metinlerinde bu kurala uyulmadığı görülür. Bu durum, eklerin kalıplaşmış bir hâlde yazılmasından kaynaklanmaktadır. Bu ekler şunlardır:
+da bulunma durumu eki: el+de, yol+da, kanal+da vb.
+dan ayrılma durumu eki: inayet+den, iş+den, kaş+dan vb.
-du görülen geçmiş zaman eki: gönderdüm, aktardum, asdum vb.
-duk+ sıfat-fiil eki: geç-dük+inde, aç-duğ+ını vb.
dur- fiilden eylem yapım eki: çek-dür-ür, yol-dur-acak, kaz-dur-dı vb.
+dur bildirme eki: h+dur, çok+dur vb.
Ses bilgisi > Ünsüzler > Ünsüz benzeşmesi > İç seste tonlulaşma

Türkçede iki ünlü arasında kalan tonsuz ünsüzün kalıplaşması olayı olup iki biçimde görülmektedir:
-t->-d: git-er>gider, işitenler>işidenler vb.
-k->-g: yüzük>yüzüği, işlemek>işlemeğe vb.
Biçim bilgisi > Ad çekim ekleri > Çoğul eki

Türk dilinin her döneminde en işlek çoğul eki olan +lar bu dönemde de kullanılmıştır ve sonuna geldiği kelime eğer tekil ise çoğul hâle getirmiştir. Buna örnek olarak "yazar" kelimesi tekil iken "yazar+lar" şeklindeki kullanım kelimeyi çoğullaştırmaktadır.
Biçim bilgisi > Ad çekim ekleri > İyelik ekleri

Tekil ve çoğul olmak üzere iki ana ekten oluşan iyelik ekleri sonuna eklendiği kelimeye aidiyet anlamı katmaktadır. Teklik kişi iyelik ekleri +m/+um, +ñ/+uñ, +Iı/+sı iken çokluk kişi ekleri +muz/+umuz, +ñuz/+uñuz ve +ları'dır.
Biçim bilgisi > Ad çekim ekleri > Durum ekleri

Ad çekim ekleri içinde kapsamı en geniş, çeşidi en fazla olan eklerdir. Sözcüklerin başka sözcüklerle ilişki kurmasını sağlayan dil bilgisi kategorisidir.
Biçim bilgisi > Ad çekim ekleri > Durum ekleri > İlgi durum eki

+uñ/+nuñ'dan ibaret olan bu ekler teklik ve çokluk birinci şahıs zamirler için kullanıldığında +um biçimine dönüşür. Buna göre normalde "kapunuñ", "gülüñ", "lalenüñ" şeklindeyken "benüm", "bizüm" olarak kullanılır.
Biçim bilgisi > Ad çekim ekleri > Durum ekleri > Belirtme durumu eki

+ı/+(y)ı biçiminde olan belirtme durumu ekleri kök kelimeye eklendiğinde "bizi", "sözi", "seni", "nidasını" biçimini almaktaysa da üçüncü şahıs iyelik eklerinden sonra +n belirtme eki kullanılır ve "hisabın", "deryasın", "düşmanın" şeklindeki gibi olur. Ayrıca kökün "bizni", "canumnı", "sıratnı" hâlini almasını sağlayan +nI ile eksiz belirtme durumu da vardır. Sonuncusu "kapum+Ø çaldı", "bir kadeh+Ø içelüm" örnekleriyle gösterilebilir.
Biçim bilgisi > Ad çekim ekleri > Durum ekleri > Yönelme durumu eki

Yalnızca +a ekinden ibaret olan yönelme durumu eki "düşmana", "bunlara", "hidmete", "derdüne" şeklinde kelimeye eklenir.
Biçim bilgisi > Ad çekim ekleri > Durum ekleri > Bulunma durumu eki

Bu ek de yalnızca +da ekinden ibarettir ve "dünyada", "omzında", "katında" şeklinde örneklenebilir.
Biçim bilgisi > Ad çekim ekleri > Durum ekleri > Ayrılma durumu eki

Yine tek bir ekten ibaret olup bu ek kök kelimelere "gendüden", "canumdan", "zerresinden", "goncadan" örneklerindeki şekli veren +dan'dır.
Biçim bilgisi > Ad çekim ekleri > Durum ekleri > Araç durumu eki

"gündüzin", "ilkin", "yayan", "hakkın" örnekleriyle gösterilebilecek +(ı)n, "fikriyle", "Allah'ıla", "ihlasıyla" örneklerindeki gibi +la/ile ve "edep birle", "ikisi bile"de olduğu gibi bile/birle eklerinden ibarettir.
Biçim bilgisi > Ad çekim ekleri > Durum ekleri > Eşitlik durumu eki

Eşitlik durumu kelimeye +ca eki getirilerek "yolınca", "dilince", "okımışca" örneklerindeki şekilde oluşturulsa da "geldügince sorarıdum", "şah adı anıla durdukça zamanda olduğu" örneklerinde olduğu gibi -dık sıfat-fiiliyle birlikte kullanıldığında kelimeyi zarfa dönüştürür.
Biçim bilgisi > Ad çekim ekleri > Durum ekleri > Yön gösterme durumu eki

Bu kapsamda iki ek bulunmaktadır. Birincisi +ra olup "taşra", "içre" ile örneklenmektedir. İkincisiyse "ilerü" ve "arkaru"da görüldüğü üzere +aru ekidir.
Biçim bilgisi > Ad çekim ekleri > Soru eki

Soru ekinin daima düz şekli kullanılmış olup kelimeye mütemadiyen "gördü mi?" ve "aldı mı?" biçimini vermiştir.
Biçim bilgisi > Ad çekim ekleri > Bildirme ekleri

Haberin geniş zaman biçimini ifade etmek için kullanılan birinci ve ikinci şahıs ekleri şahıs zamirlerinden üçüncü şahıs eki ise tur- eyleminden meydana gelmiştir. Haberin bilinen geçmiş zaman, belirsiz geçmiş zaman ve dilek kipi ise i- ek-fiili ile yapılır.
Biçim bilgisi > Ad çekim ekleri > Bildirme ekleri > Geniş zaman

Geniş zaman, tekil kişilere -am, -sın ve -dur ekleriyle; çoğul kişilere ise -uz, -sız ve -durlar ekleriyle gelirler.
Biçim bilgisi > Ad çekim ekleri > Bildirme ekleri > Bilinen geçmiş zaman

Yalnızca i-di ve i-dü ekleridir ve kelimeyle birleştiğinde "gül-idün", "var idi", "gürbüz idi", "pür-safa-y-idük" görüntülerini alırlar.
Biçim bilgisi > Ad çekim ekleri > Bildirme ekleri > Belirsiz geçmiş zaman

Eski Anadolu Türkçesinin belirsiz geçmiş zaman yapma eki yalnızca i-miş olup "berk-imiş", "hurremmiş", "asa dinilen ejdehayimiş" şeklinde kullanılır.
Biçim bilgisi > Ad çekim ekleri > Bildirme ekleri > Dilek kipi

"neyisem", "değülsen", "ay ise", "yog ise", "gün ise" örneklerinde de görüldüğü üzere i-se eki dilin dilek kipi olarak işlev görmektedir.
Biçim bilgisi > Eylem çekimleri > Fiil çekimi

Eski Anadolu Türkçesi döneminde eylem çekiminde kullanılan üç grup şahıs eki vardır. Birincisinde geniş zaman, şimdiki zaman, belirsiz geçmiş zaman, gelecek zaman, istek ve gereklilik kipleri için şahıs zamiri menşeli şahıs ekleri kullanılmaktadır. İkincisi görülen geçmiş zaman ve şart kipinde kullanılan şahıs ekleri ise iyelik menşelidir. Sonuncusundaysa emir kipinde kullanılan şahıs ekleri vardır.