Memlûk Devleti
Tarihçe > Burcî Memlûkler > Ortaya çıkışları

Kalavun, gerek büyük askerî faaliyetleri sebebiyle ve gerekse birbiriyle çekişme halinde olan ümerâ ve memlûk gruplarından hiçbirisine muhtaç olmamak amacıyla kendine bağlı yeni bir memlûk grubu kurmak istedi. Bunların mevcut memlûklerle aynı asıldan olmamasını da tercih eden Kalavun bu grubu yeni bir unsurdan, Çerkeslerden teşkil etmeye karar verdi. O sıralarda Hazar Denizi'nin kuzeyi ile Karadeniz'in doğusunda yaşayan Çerkeslerin Türkler, Hârezmliler ve diğerleriyle akrabalık bağı da yoktu. Kalavun'un yeni memlûk grubunu neden sadece Çerkeslerden teşkil ettiği kesin olarak bilinmemektedir. Bunun başlıca iki ana sebebi olmalıdır: Birincisi, Moğol İstilası sebebiyle ülkeleri istila edilen Çerkeslerin köle pazarlarında çok bol bulunması ve bu sebeple fiyatlarının düşük olmasıdır. İkincisi ise o sıralarda Türklerin çoğunluğunun artık İslâmiyet'i kabul etmiş olup köle pazarlarında daha az sayıda bulunması sebebiyle fiyatlarının yüksek olması. Çerkesler de Türkler gibi yakışıklı, güçlü, kuvvetli, cesur ve itaatkâr idiler.
Sebepler ne olursa olsun, Kalavun 1281 yılına doğru bu düşüncesini tatbik ederek kendi, çocukları ve Müslümanlar için koruyucu kaleler gibi olmaları ümidiyle çok sayıda Çerkes memlûkü satın almaya başladı. Bunları sarayının bulunduğu Kal'atü'l-Cebel'deki burçlara yerleştirdi. Bundan dolayı bu memlûk grubuna el-Memâlîk el-Burciyye (Burcî Memlûkler) veya asıllarından dolayı el-Memâlîk el-Çerâkise (Çerkes Memlûkleri) adı verildi. Kalavun kısa zamanda o kadar çok Çerkes memlûkü satın aldı ki saltanatının son zamanlarına doğru bunların sayısı 3 bini geçmişti. Kalavun, bu yeni memlûklerin Türk memlûkleri ile karışmamasına dikkat edip onların yetiştirilmesine hususi bir itina gösterdi. Hatta bizzat kendi onlara kargı kullanma ve ok atma temrinleri yaptırdı. Giyim-kuşam ve yeme-içmeleri bile diğerlerinden güzel, süslü ve zengin idi.
Babaları gibi, Kalavun'un oğulları da pek çok Çerkes memlûkü satın aldılar. Böylece gerek sayı gerekse terbiye ve birbirlerine bağlılıkları sebebiyle el-Burciyye grubu saltanata doğru yürümeye başladı. Diğer memlûk grupları ve halkla temas ettirilmeyen el-Burciyye grubunu sayıları arttıkça ve kıdem kazandıkça günlük hayattan tamamen tecrit etmek mümkün değildi. Nitekim el-Burciyye'ye, Kalavun'un oğlu ve halefi Halil'in saltanatı esnasında ilk defa kale burçlarından ve kışlalarından dışarı çıkarak gecelememek şartıyla Kahire'ye inmelerine izin verildi. Böylece ilk defa gerçek hayatı tanımaya başlayan el-Burciyye siyasi olaylara da karışmaya başladı.
el-Burciyye'nin seslerini duyurdukları ilk olay efendilerinin oğlu ve kendi efendileri Halil'i öldüren Baydara'nın katledilmesidir. Küçük yaştaki I. Muhammed'in ilk saltanatı esnasında Türk memlûkleri Ketboğa'yı desteklerken el-Burciyye de Sencer eş-Şucâî'ye destek vermişlerdi. Ancak Sencer'in Kalavun ailesi için değil de kendi menfaati için çalıştığını gören el-Burciyye ondan desteğini çekmiş ve böylece Ketboğa da Sencer'i öldürmüştü. el-Burciyye'nin kader birliği yaptığı I. Muhammed'in 10 yaşında bir çocuk olması sebebiyle önce Ketboğa ve arkasından Hüsâmeddin Lâçin sultan olmuştu. Bu iki hükümdar zamanında el-Bahriyye (Türk memlûkleri) ile el-Burciyye (Çerkes memlûkleri) arasındaki mücadele kızıştı. Ketboğa ve Hüsâmeddin Lâçin'in her ikisi de el-Burciyye'nin nüfuzuna karşı koyabilmek için el-Bahriyye'ye dayandı. el-Burciyye de bu ikisinin şahsında Türk memlûklerine karşı mücadele ettiklerini çok iyi biliyorlardı. Ketboğa'nın el-Burciyye'nin şevketini kırmak için onları muhtelif yerlere dağıtması sebebiyle el-Burciyye de isyanlar çıkarmıştı.
Sonunda Gürcü, bir suikast tertipleyerek Hüsâmeddin Lâçin'i öldürdü. Kalavun ailesine bağlılıklarını sürdüren el-Burciyye, Gürcü ve Tuğcu gibi el-Burciyye ileri gelenlerine rağmen I. Muhammed'i ikinci kez tahta çıkardılar. I. Muhammed'in bu ikinci saltanatı esnasında el-Burciyye'den pek çoğu emir olup yüksek mevkilere getirildiler. Artık güçlerinin farkına varan el-Burciyye, I. Muhammed'in çıkarlarından önce kendi çıkarlarını düşünmeye başladı. el-Burciyye'nin lideri olan Baybars el-Çaşnigîr ve Sellâr'ın tahakkümünden halkın sevgi ve desteği ile kurtulmak isteyen I. Muhammed, tahttan feragat edince artık el-Burciyye için saltanat yolu açılmış ve böylece Baybars el-Çaşnigîr sultan olmuştu. el-Burciyye'den birinin sultan olması Türk memlûklerini hemen harekete geçirdi. Bir taraftan Mısır'da vuku bulan kıtlık ve vebanın sebep olduğu memnuniyetsizlik ve diğer taraftan I. Muhammed'in faaliyetleri ve Türk memlûklerinin isyanıyla baş edemeyen II. Baybars'ın saltanatı uzun sürmemiş ve I. Muhammed üçüncü kez sultan olmuştu. O, bu üçüncü saltanatı esnasında demir eli ile devlete hâkim olmuş, hem Türk hem de Çerkes ümerâsına karşı koyarak önce II. Baybars'ı öldürtmüş ve artık Çerkes memlûkü satın almayı da durdurmuştu. I. Muhammed'in oğulları ve torunlarının saltanatı esnasında el-Burciyye tekrar güçlendi.
Muhammed'in oğlu I. Şâban zamanında Gurlu'nun liderliğinde isyan edip Hacı'yı sultan yaptılar. Türk memlûklerin Gurlu'yu öldürüp Arıktay'ı saltanat nâibi yapmaları üzerine Türklerden bunalan Hacı onlara karşı el-Burciyye ile işbirliği yaptı. Ancak Türkler erken davranarak Hacı'yı öldürüp 1347'de Hasan'ı sultan yaptılar. el-Burciyye'nin önünde artık Türklerle açıktan açığa mücadeleden başka çıkar yol kalmamıştı. Türk memlûklerinin en önde geleni Yelboğa en-Nâsırî idi. Yelboğa 1361'de Hasan'ı öldürerek yerine kardeşinin oğlu II. Selâhaddin'i sultan yapmış ve böylece saltanat I. Muhammed'in torunlarına geçmişti. Kendisinin tahta oturttuğu bu yeni sultanı da beğenmeyen Yelboğa kısa süre sonra onun yerine II. Şâban'ı sultan yaptı. Çocuk sultan II. Şabân, Yelboğa'nın sayıları 4 binden fazla olan memlûklerinin menfaatleri için farklı klikler oluşturup birbirlerine düşmelerinden de yararlanarak Yelboğa'yı öldürmeye muvaffak oldu ise de Yelboğa memlûkleri toptan isyan ettiler. Bu isyancıların içinde aslen Çerkes olan Berkuk da vardı.