Sarıkamış Harekâtı
Savaş öncesi

Kafkas cephesindeki muharebeler 1 Kasım'da Rus kuvvetlerinin Osmanlı sınırını geçmesiyle başlamıştır. Türklerin Rus sınırına (Sarıkamış'ın 30 kilometre güneybatısından geçerdi) en yakın birlikleri Hasankale'deki 11. Kolorduya bağlı 18. ve 34. tümenlerdi (11. Kolordunun diğer tümeni olan 33. Tümen Tutaktaydı). Hasan İzzet Paşa barış döneminde hazırlanan plana uyarak, Rus kuvvetlerinin büyüklüğünü tespit etmeden, 18. ve 34. Tümenleri erkenden Erzurum'un doğusundaki Höyükler mevziine çekmiştir. Hasan İzzet Paşa keşif amacıyla Yusuf İzzet Bey komutasındaki 2 bin süvariden oluşan 2. Nizamiye Süvari Tümenini Köprüköy'ün doğusuna kadar gelen Rus kuvvetlerinin üzerine yollamıştır. Düşmana karşı başarıyla muharebe eden binbaşı Yusuf İzzet Bey düşmanı 8 bin piyade ve 1 alay süvari olarak tahmin etmiştir. Bu zayıf Rus kuvvetini bozguna uğratarak, yeniden Höyükler mevziine dönmek için 11. Kolorduyu ve 9. Kolordunun 28. Tümenini Hasan İzzet Paşa aceleyle Rus kuvvetlerinin üzerine göndermiştir. 7 Kasım'da 1. Köprüköy muharebesi başlamıştır. 7-9 Kasım arasında 24 taburdan oluşan Türk birliği (18. ve 34. Tümen: 18 tabur, 28. Tümenin 2 alayı: 6 tabur) Rus kuvvetlerini cephe taarruzlarıyla geri atarak Köprüköy'e çekilmeye zorlanmıştır. Türk ordusunun 1. Dünya Savaşı'nda girdiği ilk muharebe olan 1. Köprüköy Muharebesinde, Rus ordusunu geri çekilmeye zorlaması Türk askerlerine büyük moral kaynağı olmuştur, bu zamana kadar tüm Kafkasya Savaşlarında sürekli taarruz eden ve toprak ele geçiren Rus ordusu komutanları (özellikle 1. Kafkasya Kolordusu Kumandanı General Bergmann) için moral çöküşüne sebep olmuştur. Fakat 21 Kasım'a kadar sadece kısmi cephe taarruzlar uygulayan ve 21 Kasım'da kar fırtınası altında Türk ordusuna geri çekilme emri vererek ağır zayiata uğramasına sebep olan Hasan İzzet Paşa, Türk ordusunun inisiyatif ve moral avantajının kaybedilmesine sebep olmuştur. 8 Kasım'daki zaferden sonra Hasan İzzet Paşa kurmay başkanı Alman Yarbay Felix Guse'nin tavsiyesiyle Türk ordusunu Höyükler'e geri çekilme emrini yazdırdı. 11. Kolordu kumandanı Galip Paşa, geri çekilmek için bir neden olmadığını ve sebepsiz yere vatan toprağını düşmana bırakmanın Türk askerlerinin moralini bozacağını söyleyerek bu emri geri aldırdı. Geri kalan 27 tabur Türk birliği (29. Tümen (9 tabur), 33. Tümen (9 tabur), 37. Tümen (6 tabur) ve 28. Tümenin geride bırakılan 1 alayı (3 tabur). Son Bayburt'tan gelen 17. Tümen 17 Kasım'da cepheye ulaşmıştır) 4 gün sonra 12 Kasım'da cepheye ulaşmıştır. Bundan sonra 21 Kasım'a kadar ufak kesintiler haricinde Türk-Rus muharebeleri şiddetle devam etmiştir. Türkler her tarafta Rus kuvvetlerini geri atarak Ruslardan 30 kilometre kadar araziyi geri almıştır. Fakat Hasan İzzet Paşa cephanenin azalması ve Türk ordusunun kuzeyinde, Narman tarafındaki Rus kuvvetleri hakkında abartılı bilgiler aldığı için 21 Kasım gecesi Türk ordusunu 15 kilometre geri çekilme emri verdi. İstanbul'dan Enver Paşa ve Hasan İzzet Paşa'nın altında bulunan diğer komutanlar geri çekilme kararının yanlış bir karar olduğunu Hasan İzzet Paşa'ya inandırmaya çalışsalar da başarısız oldular. 21 Kasım gecesi çıkan korkunç kar fırtınasında Türk ordusu ağır zayiata uğradı. Geri çekilmeden sonra askerlerin morali bozulmuş ve firar vakaları artmıştır. Ruslar Türklerin geri çekileceğini beklemedikleri için Türklere karşı taarruza geçerek, Türklerin düştüğü zor durumdan faydalanamamışlardır. Bu geri çekilmeden sonra muharebeler çatışma şeklinde 22 Aralık Sarıkamış taarruzuna kadar devam etmiştir.
Bu muharebeler Ekim ayında gerçekleşmiş olsa bile, Doğu Anadolu'ya kış erken geldiği için hem Rus hem de Türk tarafı donma vakaları ve tifüs salgınından dolayı ağır zayiata uğramıştır. Ali İhsan Sabis'e göre bu muharebelerde Osmanlı ordusunun kaybı 2.000 kadar ölü, 6.000 kadar yaralı ve kalanları tutsak ve kaçak olmak üzere 11.800 er 212 subaydır fakat Köprüköy havalisinde yapılan savaş alanına Muş'tan hareket ederek gelen 34. Tümen yolda firariler dolayısıyla mevcudu 12 binden 8 bine inmiş ve Van'dan gelen 33. Tümenin mevcudu ise firariler dolayısıyla 3 bine inmişti. Çoğunlukla İç Anadolu erlerinden oluşan 9. Kolorduda firari oranı daha düşük olsa da, o Kolorduda da %10-15 oranında firar vardı. Bu yüzden Barış dönemi mevcudu 96,000 olan 3. Ordunun (XI, IX Kolordular ve 37. Bağdat Tümeni), meydan muharebesine 70 binden fazla asker getirememişti. Diğer yandan Türklere karşı çoğunlukla tahkimatlı siperlerde savunma yapan Rus ordusunun (yaklaşık 70,000 asker) kaybı ise general Yudenich'e göre 1.000 kadar ölü ve 4.000 kadar donmuş olarak 6.000'dir. Yudenich yaralı sayısını vermemektedir. Paul Muratoff ise Rus ordusunun zayiatını 7 bin olarak vermektedir.
21 Kasım'da 3. Ordu'nun galip durumdayken geri çekilmesi üzerine Erzurum ve Trabzon valileri, Teşkilatı Mahsusa liderleri tarafından Hasan İzzet Paşa aleyhinde Enver Paşa'ya şikayet telgrafları gelmeye başladı. Bu yüzden 3. Ordu'nun durumu hakkında telaşa kapılan Enver Paşa durumu mahallinde tetkik etmek için Kafkasya'ya hareket etmek istedi. Fakat Kabinedeki diğer nazırlar, Enver Paşa'nın Harbiye Nazırı olarak başkent İstanbul'dan ayrılmaması gerektiğini söylediler. Bu yüzden Enver Paşa 25 Kasım'da kendi yerine Hafız Hakkı Bey'i cepheyi teftiş etmek üzere Kafkasya'ya gönderdi. Hafız Hakkı Bey 26 Aralık akşamı Trabzon'a ve 29 Kasım'da Erzurum'a ulaşmıştır. Buradan çektiği telgraflarla Türk Genelkurmayını Kafkas cephesinde yaptığı incelemeler hakkında bilgilendirdi.
Enver Paşa Gelene Kadar Hafız Hakkı Bey'in Yaptığı İncelemeler hülâsaten şöyleydi:
Trabzon-Erzurum arasındaki menzil teşkilatı düzenli bir şekilde çalışmamaktadır, şose tahrip ve terk edilmiş bir halde ve yük taşıma hayvanları az ve bakımsızdır. Yolun düzgün olduğu yerlerde birkaç kamyonet çalıştırılmaktadır. Bu yüzden bu duruma acil çare bulunmazsa 3. Ordu'nun yiyecek, giyecek ve cephane eksikliği çekeceği kesindir (bu durum düzeltilemediği için 1918'e kadar 3. Ordu yiyecek, giyecek ve cephane eksikliği çekmiştir).
Rusların sağ kanadına doğru Oltu üzerinden kuşatma harekâtı icra etmek mümkündür. 9. ve 10. Kolordu'lar bu iş için görevlendirilmelidir. 11. Kolordu ise cephede Rusları oyalamak için bırakılmalıdır.
9. ve 10. Kolordu'ya bu zorlu kuşatma işi için metanet ve cesarete sahip olan bir kumandan tayin edilmesi lazımdır (Hafız Hakkı Bey bu maddede şahsını kastediyor).
3. Ordu Kumandanı Hasan İzzet Paşa ve Alman kurmay başkanı Binbaşı Guse mütereddittir. Bu yüzden Guse görevden alınarak, Hasan İzzet Paşa'yı aktif harekete özendirecek başka bir kurmay başkanı getirilmelidir.