Che Guevara
Uluslararası diplomasi > Cezayir ziyareti ve siyasal dönüş

Guevara, 24 Şubat 1965'te Cezayir şehrinde, Afro-Asya dayanışması konulu bir ekonomi seminerinde yaptığı konuşmayla uluslararası sahnede son kez boy göstermiş oldu. Sosyalist ülkelerin ahlaki görevlerini belirterek onları sömürücü Batılı ülkelerle zımni suç ortaklığı yapmakla suçladı. Emperyalizmin yenilgiye uğratılması için komünist blok ülkelerinin uygulaması gerektiğini söylediği bir dizi önlemin ana hatlarını çizmeye devam etti. Sovyetler Birliği'ni (Küba'nın başlıca mali destekçisi) kamuoyu önünde bu şekilde eleştirdikten sonra 14 Mart'ta Küba'ya döndü ve Havana havaalanında Fidel ve Raúl Castro, Osvaldo Dorticós ve Carlos Rafael Rodríguez tarafından karşılandı.
Cezayir'de halka açık yaptığı son konuşmasında da ortaya koyduğu gibi Guevara, Batı'da ABD ve Doğu'da Sovyetler Birliği'nin başını çektiği Kuzey Yarımküre'yi Güney Yarımküre'nin sömürücüsü olarak görmeye başlamıştı. Vietnam Savaşı'nda komünist Kuzey Vietnam'ı güçlü bir şekilde destekledi ve diğer gelişmekte olan ülkelerin halklarını silahlanmaya ve "birçok Vietnam" yaratmaya çağırdı. Che'nin Sovyetlere yönelik suçlamaları onu Sovyetler Birliği'ne inancını yitirmiş Batı Avrupa solunun entelektüelleri ve sanatçıları arasında popüler hâle getirirken, emperyalizmi kınaması ve devrim çağrısı ABD'de toplumsal değişim için sabırsızlanan genç radikal öğrencilere ilham verdi.
Marx, kapitalist toplumsal ilişkilerin psikolojik ya da felsefi tezahürünü yabancılaşma ve antagonizma olarak nitelendirmiştir; bu, emeğin metalaşmasının ve değer yasasının işleyişinin sonucudur. Guevara'ya göre yapılması gereken, bireylerin üretim sürecine yabancılaşmasının ve sınıf ilişkilerinin yarattığı antagonizmanın yerine bütünleşme ve dayanışmayı koymak, üretime karşı kolektif bir tutum ve toplumsal bir görev olarak çalışma kavramını geliştirmekti.
—Helen Yaffe, Che Guevara: The Economics of Revolution'ın yazarı
Guevara'nın bu döneme ait özel yazılarında (o zamandan beri yayınlanmaktadır), Sovyetlerin "Karl Marx'ı unuttuğuna" inanarak Sovyet ekonomi siyasetine yönelik artan eleştirilerini sergilemektedir. Bu durum Guevara'yı, "kapitalizmden sosyalizme geçişin ayrılmaz bir parçası olan sınıf mücadelesinin doğasında var olan şiddeti görmezden gelme" girişimleri, ABD ile "tehlikeli" barış içinde bir arada yaşama politikaları, çalışma fikrine yönelik bir "bilinç değişikliği" için bastırmadaki başarısızlıkları ve sosyalist ekonomiyi "özgürleştirme" girişimleri de dâhil olmak üzere bir dizi Sovyet uygulamasını kınamaya yöneltti. Guevara, Sovyetlerin ancak dünya komünizmine ulaşıldığında ortadan kalkacağını savunduğu koşullar olan paranın, faizin, meta üretiminin, piyasa ekonomisinin ve "ticari ilişkilerin" tamamen ortadan kaldırılmasını istiyordu. Bu aşamacı yaklaşıma katılmayan Guevara, Sovyetler Birliği'nin değer yasasını (Guevara'nın istediği gibi) kaldırmaması hâlinde eninde sonunda kapitalizme geri döneceğini öngörerek Sovyet Siyasi Ekonomi El Kitabı kitabını eleştirdi.
Cezayir konuşmasından ve Küba'ya dönüşünden iki hafta sonra Guevara kamusal yaşamdan çekildi ve ardından tamamen ortadan kayboldu. Nerede olduğu Küba'da büyük bir muammaydı, çünkü genellikle Castro'nun kendisinden sonra ikinci güç olarak görülüyordu. Ortadan kaybolması çeşitli şekillerde, sanayi bakanıyken savunduğu Küba sanayileşme planının başarısızlığına, Guevara'nın Çin-Sovyet ayrılığı konusunda Çin yanlısı komünist duruşunu onaylamayan Sovyet yetkililerin Castro'ya uyguladığı baskıya ve Guevara ile pragmatik Castro arasında Küba'nın ekonomik kalkınması ve ideolojik çizgisi konusunda ciddi farklılıklar olmasına bağlandı. Guevara'nın akıbetiyle ilgili uluslararası spekülasyonların baskısı altında kalan Castro, 16 Haziran 1965'te, Guevara'nın kendisi bildirmek istediğinde halkın bilgilendirileceğini söyledi. Yine de Guevara'nın nerede olduğuna dair hem Küba içinde hem de dışında söylentiler yayıldı.
Castro kardeşlerin çevresinde bulunan emekli Kübalı yetkililerden, Guevara'nın Cezayir konuşmasından sonra Castro kardeşler ile Guevara arasında ciddi bir anlaşmazlık yaşandığına dair çeşitli söylentiler vardır. Küba'daki Doğu Alman elçiliğinin istihbarat dosyaları, Guevara'nın Afrika'dan dönüşünden sonra Fidel Castro ve Che Guevara arasında geçen çeşitli hararetli konuşmaları detaylandırmaktadır. Castro'nun Guevara'nın Sovyetler Birliği'ne yönelik eleştirilerine katılmadığı mı yoksa bunları dünya sahnesinde ifade etmenin verimsiz olduğunu mu düşündüğü belirsizliğini korumaktadır.
3 Ekim 1965'te Castro, Guevara tarafından yaklaşık yedi ay önce kendisine yazıldığı iddia edilen ve daha sonra Che Guevara'nın "veda mektubu" olarak adlandırılan tarihsiz bir mektubu kamuoyuna açıkladı. Mektupta Guevara, Küba Devrimi ile dayanışma içinde olduğunu bir kez daha teyit ediyor, ancak devrimci dava uğruna yurt dışında mücadele etmek üzere Küba'dan ayrılma niyetini açıklıyordu. Ayrıca Küba hükûmeti ve komünist partideki tüm görevlerinden istifa etti ve onursal Küba vatandaşlığından feragat etti.