stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Judith Rich Harris
Kitapları ve çalışmaları

Harris, J. R., & Liebert, R. M. (1984,). The child: development from birth through adolescence.  Prentice Hall, 978-0-131-31046-9
Harris, J. R., Shaw, M. L., & Altom, M. J. (1985). Serial position curves for reaction time and accuracy in visual search: Tests of a model of overlapping processing. Perception & Psychophysics, 38, 178-187.
Harris, J. R. (1995). Where is the child's environment? A group socialization theory of development. 10 Ekim 2012 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Psychological Review, 102, 458-489.
Harris, J. R. (1998). The nurture assumption: why children turn out the way they do.  Free Press, 978-068-484409-1.
Harris, J. R. (2000). Socialization, personality development, and the child's environments. 26 Aralık 2018 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Developmental Psychology, 36, 699-710.
Harris, J. R. (2000). Context-specific learning, personality, and birth order. Current Directions in Psychological Science, 9, 174-177.
Harris, J. R. (2002). Why do people believe that birth order has important effects on personality? 8 Ocak 2019 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. The Nurture Assumption Web Site. Retrieved 2007-08-27
Harris, J. R. (2006). Parental selection: a third selection process in the evolution of human hairlessness and skin color. 9 Ocak 2019 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Medical Hypotheses, 66, 1053-1059.
Harris, J. R. (2006). No two alike: human nature and human individuality.  W.W. Norton, 978-0-393-05948-9
Özel yaşamı ve ölümü

1961'de Charles S. Harris ile evlenen Harris'in bu evlilikten birisi evlatlık olmak üzere iki kız çocuğu ve dört torunu vardır. Harris yaşamının son dönemlerinde ALS hastalığı ile mücadele etmiş ve buna bağlı sebeplerden 30 Aralık 2018'de 90 yaşında ölmüştür.
Yesan

| Yesan 예산군 |
| --- | --- |
İlçe
Yesan ilçesi
Belediye binası
  Bayrak 
YesanYesan'ın Güney Kore'deki konumu
Koordinatlar: 36°40′45″K 126°50′42″D﻿ / ﻿36.67917°K 126.84500°D﻿ / 36.67917; 126.84500
Ülke:  Güney Kore
Bölge: Hoseo
İl: Güney Chungcheong
Yüzölçümü
 • Toplam: 542,65 km²
Nüfus (2022)
 • Toplam: 76.651
 • Yoğunluk: 141,25/km²
Zaman dilimi: UTC+09.00 (KST)
Resmî site www.yesan.go.kr
Yesan (Korece: 예산군, 禮山郡, romanize: Yesan-gun), Güney Kore'nin Güney Chungcheong ilinde bulunan bir ilçedir. İlçe, ilin ortasında yer almaktadır. Yüzölçümü 542,65 km² olan ilçenin nüfusu 2022 yılı itibarıyla 76.651'dir.
Yesan, 2009 yılında geleneksel kültürlerin ve toplulukların korunduğu bir şehir olan cittaslow ilan edildi.
Amonyum nitrat

| --- | --- |



Adlandırmalar
IUPAC adıAmonyum nitrat
Tanımlayıcılar
CAS numarası: 6484-52-2 
3D model (JSmol): Etkileşimli görüntü
ChEBI: CHEBI:63038
ChEMBL: ChEMBL1500032
ChemSpider: 21511 
ECHA InfoCard: 100.026.680 
EC Numarası: 229-347-8
PubChem CID: 22985
RTECS numarası: BR9050000
UNII: T8YA51M7Y6 
UN numarası: 0222 – > %0.2 yanıcı maddelerle 1942 –  ≤ %0.2 yanıcı maddelerle 2067 – gübreler 2426 – sıvı
CompTox Bilgi Panosu (EPA): DTXSID2029668 
 InChI InChI=1S/NO3.H3N/c2-1(3)4;/h;1H3/q-1;/p+1 Key: DVARTQFDIMZBAA-UHFFFAOYSA-O  InChI=1/NO3.H3N/c2-1(3)4;/h;1H3/q-1;/p+1Key: DVARTQFDIMZBAA-IKLDFBCSAH 
 SMILES [O-][N+]([O-])=O.[NH4+] 
Özellikler
Molekül formülü: NH4NO3
Molekül kütlesi: 80,043 g/mol
Görünüm: renksiz
Yoğunluk: 1,725 g/cm3 (20 °C)
Erime noktası: 169,6 °C (337,3 °F; 442,8 K)
Kaynama noktası: 210 °C (410 °F; 483 K) bozunur
Çözünürlük (su içinde): Endotermik 118 g/100 ml (0 °C) 150 g/100 ml (20 °C) 297 g/100 ml (40 °C) 410 g/100 ml (60 °C) 576 g/100 ml (80 °C) 1024 g/100 ml (100 °C)
Manyetik alınganlık (χ): -33,6•10−6 cm3/mol
Yapı
Kristal yapı: trigonal
Patlayıcı verileri
Şok duyarlılığı: çok düşük
Sürtünme duyarlılığı: çok düşük
Patlama hızı: 2500 m/s
Tehlikeler
İş sağlığı ve güvenliği (OHS/OSH):
Ana tehlikeler: Patlayıcı, Oksitleyici
GHS etiketleme sistemi:
Piktogramlar:   
İşaret sözcüğü: Tehlike
Tehlike ifadeleri: H201, H271, H319
Önlem ifadeleri: P220, P221, P264, P271, P280, P372
NFPA 704 (yangın karosu):    1 0 3OX
Öldürücü doz veya konsantrasyon (LD, LC):
LD50 (medyan doz): 2085–5300 mg/kg (oral, sıçan ve fareler)
Benzeyen bileşikler
Diğer anyonlar: Amonyum nitrit
Diğer katyonlar: Sodyum nitrat Potasyum nitrat Hidroksilamonyum nitrat
Benzeyen bileşikler: Amonyum perklorat
Aksi belirtilmediği sürece madde verileri, Standart sıcaklık ve basınç koşullarında belirtilir (25 °C [77 °F], 100 kPa). 
Bilgi kutusu kaynakları
Amonyum nitrat, amonyum ve nitrat iyonlarından oluşan, NH4NO3 formülüne sahip yüksek patlayıcı bir kimyasal bileşiktir. Higroskopik özellikte ve beyaz kristal bir katı olarak hidrat oluşturmasa da suda çok çözünür. Ağırlıklı olarak, tarımda yüksek azotlu gübre olarak kullanılmaktadır. 2017 yılında küresel üretimi 21.6 milyon ton olarak tahmin edildi.
Diğer önemli kullanımı, madencilik, taş ocakçılığı ve inşaat yapımında kullanılan patlayıcı madde karışımlarının bir bileşenidir. Kuzey Amerika'da kullanılan patlayıcıların % 80'ini oluşturan popüler bir endüstriyel patlayıcı olan ANFO'nun ana bileşenidir; benzer formülasyonlar, el yapımı patlayıcılarda kullanılmıştır.
Birçok ülke, kötüye kullanım potansiyeline ilişkin endişeler nedeniyle tüketici başvurularında kullanımını aşamalı olarak durdurmaktadır. Kaza ile oluşmuş amonyum nitrat patlamaları 20. yüzyılın başından beri binlerce insanın ölümüne sebep olmuştur.
Oluşumu

Amonyum nitrat, Şili'deki Atacama Çölünün en kurak bölgelerinde doğal mineral gwihabaite – güherçilenin amonyum benzeri –  olarak, genellikle yerdeki bir kabuk olarak veya diğer nitrat, iyodat ve halojenür mineralleri ile birlikte bulunur. Amonyum nitrat geçmişte oradan çıkarıldıysa da günümüzde kullanılan amonyum nitratın neredeyse %100'ü sentetiktir.
Üretimi, reaksiyonları ve kristal fazları

Amonyum nitratın endüstriyel üretimi amonyakın nitrik asitle asit-baz reaksiyonunu gerektirir:
Amonyak susuz haliyle (gaz) ve nitrik asit derişik olarak kullanılır. Reaksiyon şiddetli gerçekleştiği için son derece ekzotermiktir. Tipik olarak, yaklaşık %83'lük derişimde çözelti oluşturulduktan sonra, dereceye göre % 95 - 99.9 konsantrasyonunda (erimiş AN), amonyum nitrat (AN) bırakmak için fazla su buharlaştırılır. Erimiş AN daha sonra bir püskürtme kulesinde "pril" veya küçük taneler veyahutta döner bir tambur içinde püskürtme ve yuvarlama yoluyla granüller haline getirilir. Priller veya granüller ayrıca kurutulabilir, soğutulabilir ve daha sonra kekleşmeyi önlemek için kaplanabilir. Bu priller veya granüller, ticarette tipik AN ürünleridir.
Bu işlem için gerekli amonyak, azot ve hidrojenden Haber işlemi ile elde edilir. Haber işlemi ile üretilen amonyak, Ostwald işlemi ile nitrik aside oksitlenebilir. Başka bir üretim yöntemi, nitrofosfat işleminin bir çeşididir:
Kalsiyum karbonat ve amonyum nitrat ürünleri, ayrı ayrı saflaştırılabilir veya karma gübre olarak kalsiyum amonyum nitrat adıyla satılabilir.
Amonyum nitrat yer değiştirme reaksiyonları yoluyla da yapılabilir:
Üretimi, reaksiyonları ve kristal fazları > Reaksiyonları

Amonyum nitrat bir tuz olduğu için, hem  NH4+ katyonu hem de NO3− anyonu kimyasal reaksiyonlarda yer alabilir.
Katı amonyum nitrat ısındığında ayrışır. Yaklaşık 300 °C'nin altındaki sıcaklıklarda, bozunma esas olarak nitröz oksit ve su üretir:
Daha yüksek sıcaklıklarda, aşağıdaki reaksiyon baskındır.
Her iki ayrışma reaksiyonu da ekzotermiktir ve ürünleri gazdır. Belirli koşullar altında, bu ayrışma sürecinin patlayıcı hale gelmesiyle bir denetimsiz tepkimeye yol açabilir. Bu denetimsiz tepkimenin sonucu olarak, can kaybıyla birlikte birçok amonyum nitrat felaketleri meydana gelmiştir.
Bir patlama bulutundaki kırmızı-turuncu renk, ikincil bir reaksiyon ürünü olan azot dioksitten kaynaklanır.
Üretimi, reaksiyonları ve kristal fazları > Kristal fazları

Birkaç kristalli amonyum nitrat fazı gözlemlenmiştir. Atmosferik basınç altında aşağıdakiler meydana gelir.
| Faz | Sıcaklık (°C) | Simetri |
| --- | --- | --- |
| (sıvı) | (169.6'nin üstü) |  |
| I | 169.6 - 125.2 | kübik |
| II | 125.2 - 84.2 | tetragonal |
| III | 84.2 - 32.3 | α-rombik |
| IV | 32.3 - −16.8 | β-rombik |
| V | −16.8'nın altında | tetragonal |
Hem β-rombik hem de α-rombik formlar potansiyel olarak dünyanın birçok yerinde ortam sıcaklığında bulunur, ancak yoğunlukta % 3.6 fark vardır. Sonuç olarak, amonyum nitratın bu faz geçişi ve hacim değişikliği katılması oluşumu katı yakıtlı roket motoru itici yakıtında çatlakları geliştirir. Bu nedenle, stabilizatör olarak metal halojenürleri içeren faz stabilize amonyum nitrat (PSAN) araştırılmıştır.
Kullanım alanları > Gübre

Amonyum nitrat NPK oranı 34-0-0 (%34 azot) olan önemli bir gübredir. Üre’den (46-0-0) daha az konsantredir ve amonyum nitrata hafif bir taşıma dezavantajı verir. Amonyum nitratın üreye göre avantajı, daha kararlı olması ve azotu atmosfere hızla kaybetmemesidir.
Kullanım alanları > Patlayıcı madde

Amonyum nitrat, bazı patlayıcılarda bulunan bir bileşendir. Amonyum nitrat içeren patlayıcı örnekleri şunları içerir:
Astrolit (amonyum nitrat ve hidrazin roket yakıtı)
Amatol (amonyum nitrat ve TNT)
Ammonal (amonyum nitrat ve alüminyum tozu)
Amateks (amonyum nitrat, TNT ve RDX)
ANFO (amonyum nitrat ve fuel oil)
DBX (amonyum nitrat, RDX, TNT ve alüminyum tozu)
Toveks (amonyum nitrat ve metilamonyum nitrat)
Minol (patlayıcı) (amonyum nitrat, TNT ve alüminyum tozu)
Goma-2 (amonyum nitrat, nitroglikol, Nitroselüloz, Dibütil ftalat ve yakıt)
Kullanım alanları > Patlayıcı madde > Fuel oil ile karışımı

Ana madde: ANFO
ANFO, yaygın endüstriyel patlayıcı olarak kullanılan % 94 amonyum nitrat ("AN") ve % 6 fuel oil ("FO") karışımıdır. Kömür madenciliği, taş ocakçılığı, metal madenciliği ve inşaat yapımında ANFO'nun düşük maliyeti ve kullanım kolaylığının avantajlarının, suya dayanıklılık, oksijen dengesi, yüksek patlama hızı ve küçük çaplarda performans gibi geleneksel endüstriyel patlayıcıların sunduğu faydalardan daha önemli olduğu basit uygulamalarda kullanılır.
Kullanım alanları > Patlayıcı madde > Terörizm

1970 yılında Madison, Wisconsin'deki Sterling Hall bombalamasında, 1995 yılında Oklahoma City bombalamasında, 2003 İstanbul saldırılarında, 2011 Delhi bombalamasında, 2011 Oslo bombalamasında ve 2013 Haydarabad patlamalarında amonyum nitrat bazlı patlayıcılar kullanıldı.
Kasım 2009'da, Pakistan’ın Hayber Pahtunhva (NWFP) eyaleti, Upper Dir, Lower Dir, Svat, Çitral ve NWFP’nin Malakand bölgelerini içeren eski Malakand Bölgesinde amonyum sülfat, amonyum nitrat ve kalsiyum amonyum nitrat gübrelerinin militanlar tarafından patlayıcı yapmak için kullanıldığına dair raporların ardından bu gübrelere yasak getirdi. Bu yasaklar nedeniyle, isyancılar patlayıcı madde yapımında gübreden daha çok potasyum klorat kullanmaya başladılar.
Kullanım alanları > Özelleşmiş kullanımlar

Amonyum nitrat, suda çözünmesi oldukça endotermik olduğundan bazı hazır soğuk paketlerde kullanılır. Ayrıca guanidin nitrat gibi bağımsız patlayıcı "yakıtlar" ile kombinasyon halinde, Takata Şirketi tarafından üretilen hava yastığının şişiricilerinde 5-aminotetrazol daha ucuz (ancak daha az kararlı) bir alternatif olarak kullanıldı ve 14 kişiyi öldürdükten sonra güvensiz olduğundan dolayı bu ürünler geri çağrılmıştır.
Cavea-b adı verilen nitrik asitli bir amonyum nitrat çözeltisi, yaygın tek bazlı itici yakıt olan hidrazine daha enerjik bir alternatif olarak uzay araçlarında kullanım için umut verdi. 1960'larda bir dizi deneme yapıldı, ancak madde NASA tarafından kabul edilmedi.
Güvenlik, kullanma ve depolama

Amonyum nitratın depolanması ve kullanılması için çok sayıda güvenlik yönergesi mevcuttur. Sağlık ve güvenlik verileri, tedarikçilerden ve çeşitli yönetimlerden temin edilebilen güvenlik bilgi formunda gösterilir.
Saf amonyum nitrat nitrat yanmaz, ancak güçlü bir oksitleyici olarak organik (ve bazı inorganik) maddelerin yanmasını destekler ve hızlandırır. Yanıcı maddelerin yakınında depolanmamalıdır.
Amonyum nitrat, ortam sıcaklığında ve basıncında birçok koşulda kararlı iken, güçlü bir ateşleyici başlangıç yüküyle patlayabilir. Yüksek patlayıcıların veya patlatma maddelerinin yakınında depolanmamalıdır.
Erimiş amonyum nitrat, özellikle yanıcı maddeler, yanıcı sıvılar, asitler, kloratlar, klorürler, kükürt, metaller, odun kömürü ve talaş gibi uyumsuz maddelerle bulaştığında şok ve patlamaya karşı çok hassastır.
Kloratlar, mineral asitler ve metal sülfürler gibi belirli maddelerle teması, yakındaki yanıcı maddeleri tutuşturabilecek veya patlayabilecek kuvvetli ve hatta şiddetli ayrışmaya neden olabilir.
Amonyum nitrat eridikten sonra ayrışmaya başlar ve NOx, HNO3, NH3 ve H2O oluşur. Kapalı bir alanda ısıtılmamalıdır. Ayrışmadan kaynaklanan ısı ve basınç, patlamaya duyarlılığı artırır ve ayrışma hızını artırır. 80 atmosferde patlama meydana gelebilir. Bulaşma bunu 20 atmosfere indirebilir.
Amonyum nitrat %59.4 kritik bağıl neme sahiptir ve bunun üzerinde atmosferdeki nemi emer. Bu nedenle, amonyum nitratın sıkıca kapatılmış bir kapta saklanması önemlidir. Aksi takdirde, büyük, katı bir kütle halinde taşlaşabilir. Amonyum nitrat sıvılaşmak için yeterli nemi emebilir. Amonyum nitratın diğer bazı gübrelerle karıştırılması kritik bağıl nemi düşürebilir.
Maddenin patlayıcı olarak kullanılma potansiyeli, yasal önlemlere yol açmıştır. Örneğin, Avustralya'da, Tehlikeli Maddeler Yönetmeliği, bu tür maddelerle ilgili lisanslamayı uygulamak için Ağustos 2005'te yürürlüğe girdi. Lisanslar, herhangi bir kötüye kullanımı önlemek için uygun güvenlik önlemleri alınarak yalnızca başvuru sahiplerine (endüstri) verilir. Bireysel kullanım olmayacak şekilde eğitim ve araştırma amaçlı gibi ek kullanımlar da düşünülebilir. Maddeyle ilgilenme ruhsatına sahip çalışanların yine de yetkili personel tarafından denetlenmesi ve bir ruhsat verilmeden önce güvenlik ve ulusal polis kontrolünden geçmeleri gerekmektedir.
Sağlık tehlikeleri

Sağlık ve güvenlik verileri, tedarikçilerden temin edilebilen ve internette bulunabilen malzeme güvenlik bilgi formunda gösterilir.
Amonyum nitrat sağlığa zararlı değildir ve genellikle gübre ürünlerinde kullanılır.
Amonyum nitratın LD50'si 2217 mg/kg'dır. Bu değeri karşılaştırmak gerekirse, sofra tuzunun yaklaşık üçte ikisi kadardır.
Felaketler

Amonyum nitrat ısıtıldığında, patlamadan, nitröz oksit gazlarına ve su buharına ayrışır. Bununla birlikte, patlama ile patlayarak ayrışması sağlanabilir. Maddenin büyük miktarda stoklanması, destekleyici oksitlenmeleri nedeniyle de büyük bir yangın riski oluşturabilir, bu durum kolayca patlamaya neden olabilir. Patlamalar nadir değildir: çoğu yıl nispeten küçük olaylar meydana gelir ve birkaç büyük ve yıkıcı patlama da meydana gelir. Örnekler arasında, 1921 yılı Oppau patlaması (nükleer olmayan en büyük yapay patlamalardan biri), 1947 yılı Texas City felaketi, Çin'deki 2015 Tianjin patlamaları ve 2020 Beyrut patlamaları sayılabilir.
Amonyum nitrat iki mekanizma yoluyla patlayabilir:
Şoktan patlamaya geçiş. Bir amonyum nitrat kütlesi içinde veya bu kütleyle temas halinde olan patlayıcı bir yük, amonyum nitratın patlamasına neden olur. Bu tür felaketlerin örnekleri Kriewald, Morgan (bugünkü Sayreville, New Jersey), Oppau ve Tessenderlo patlamalarıdır.
Tutuşarak patlamaya geçiş. Amonyum nitrat patlaması, amonyum nitrata sıçrayan bir yangından (Texas City, TX; Brest; West, TX; Tianjin; Beyrut) veya yangın sırasında yanıcı bir maddeyle karışan amonyum nitrattan (Repauno, Cherokee, Nadadores) kaynaklanır. Yangından patlamaya başarılı bir şekilde geçiş için yangının en azından bir dereceye kadar sınırlanmış olması gerekir.
Haenam

| Haenam 해남군 |
| --- | --- |
İlçe
Haenam ilçesi
Haenam Kütüphanesi
  Bayrak 
HaenamHaenam'ın Güney Kore'deki konumu
Koordinatlar: 34°34′27″K 126°35′31″D﻿ / ﻿34.57417°K 126.59194°D﻿ / 34.57417; 126.59194
Ülke:  Güney Kore
Bölge: Honam
İl: Güney Jeolla
Yüzölçümü
 • Toplam: 1013,8 km²
Nüfus (2022)
 • Toplam: 65.917
 • Yoğunluk: 65/km²
Zaman dilimi: UTC+09.00 (KST)
Resmî site www.haenam.go.kr
Haenam (Korece: 해남군, 海南郡, romanize: Haenam-gun), Güney Kore'nin Güney Jeolla ilinde bulunan bir ilçedir. İlçe, ülkenin güneybatısında Kore Boğazı'nın kıyısında yer almaktadır. Yüzölçümü 1.013,8 km² olan ilçenin nüfusu Kasım 2022 tarihi itibarıyla 65.917'dir.
Haenam'ın ekonomisi büyük ölçüde tarıma dayalı olup, en çok yetiştirilen ürünler pirinç ve turptur.
Hwasun

| Hwasun 화순군 |
| --- | --- |
İlçe
Hwasun ilçesi
Belediye binası
  Bayrak 
HwasunHwasun'un Güney Kore'deki konumu
Koordinatlar: 35°3′34″K 126°59′6″D﻿ / ﻿35.05944°K 126.98500°D﻿ / 35.05944; 126.98500
Ülke:  Güney Kore
Bölge: Honam
İl: Güney Jeolla
Yüzölçümü
 • Toplam: 786,23 km²
Nüfus (2022)
 • Toplam: 78.610
 • Yoğunluk: 100/km²
Zaman dilimi: UTC+09.00 (KST)
Resmî site www.hwasun.go.kr
Hwasun (Korece: 화순군, 和順郡, romanize: Hwasun-gun), Güney Kore'nin Güney Jeolla ilinde bulunan bir ilçedir. İlçe, Gwangju'nun güneydoğusunda yer almaktadır. Yüzölçümü 786,23 km² olan ilçenin nüfusu 2001 yılı itibarıyla 78.610'dur.
Hwasun, Hwasun Dolmeni'ne ev sahipliği yapmaktadır.
Boeun

| Boeun 보은군 |
| --- | --- |
İlçe
Boeun ilçesi
Beopjusa
  Bayrak 
BoeunBoeun'ın Güney Kore'deki konumu
Koordinatlar: 36°29′4″K 127°43′7″D﻿ / ﻿36.48444°K 127.71861°D﻿ / 36.48444; 127.71861
Ülke:  Güney Kore
Bölge: Hoseo
İl: Kuzey Chungcheong
Yüzölçümü
 • Toplam: 584,45 km²
Nüfus (2001)
 • Toplam: 43.245
 • Yoğunluk: 74/km²
Zaman dilimi: UTC+09.00 (KST)
Resmî site www.boeun.go.kr
Boeun (Korece: 보은군, 報恩郡, romanize: Boeun-gun), Güney Kore'nin Kuzey Chungcheong ilinde bulunan bir ilçedir. İlçe, ilin güneyinde yer almaktadır. Yüzölçümü 584,45 km² olan ilçenin nüfusu 2001 yılı itibarıyla 43.245'tir.
Kardeş şehirler

Clarence-Rockland, Kanada
Gwangjin, Seul, Güney Kore
Elias Canetti

| Elias Canetti |
| --- | --- |

Doğum: 25 Temmuz 1905(1905-07-25) Rusçuk, Bulgaristan Prensliği
Ölüm: 14 Ağustos 1994 (89 yaşında) Zürih, İsviçre
Meslek: Romancı
Vatandaşlık: Bulgar, Britanyalı, İsviçreli
Dönem: 1932-1994
Önemli ödülleri:  Nobel Edebiyat Ödülü (1981)

„Körlük“, 1931
Elias Canetti (25 Temmuz 1905 – 14 Ağustos 1994), modernist romancı, oyun yazarı, anı ve kurgusal olmayan düzyazı yazarı. Eserlerini Almanca yazan Canetti, "geniş bir bakış açısı, fikir zenginliği ve sanatsal güç ile işaretlenmiş yazıları için" 1981 yılında Nobel Edebiyat Ödülü'nü kazandı.
Hayatı

25 Temmuz 1905'te, Rusçuk'ta (Bulgaristan) Yahudi bir ailenin çocuğu olarak doğan Elias Canetti, 1905'ten 1911'e kadar ailesiyle Rusçuk'ta yaşamıştır. Daha sonra aile İngiltere'ye taşınmış, babanın 1912 yılında vefat etmesiyle ise Viyana'ya gitmişlerdir. Viyana'da aile yeni bir hayata adım atarken, Canetti Ladino, Bulgarca, İngilizce ve biraz da Fransızca konuşabiliyordu. Fakat, sadece 7 yaşındayken geldiği Viyana'dan itibaren genellikle kullandığı dil Almancadır. Gelecekte kaleme alacağı önemli eserlerini de Almanca yazmıştır. Viyana'dan da taşınarak aile sırasıyla Zürih ve Almanya'da yaşamıştır. 1924 yılında Canetti Almanya'da liseden mezun olur ve kimya eğitimi görmek için aynı yıl Viyana'ya gider. Viyana'da geçirdiği yıllarda ise ömür boyu en büyük tutkusu olacak edebiyatla ilgilenmeye başlar. Viyana Üniversitesinden 1929 yılında kimya lisansını tamamlayarak mezun olur. Daha öğrenciyken yazmaya başlamış ve Viyana'daki edebiyat çevrelerine girmiştir.
1930'ların başlarında Amerikalı yazar Upton Sinclair'in yapıtlarını Almancaya çevirdi. 1934'te kendisi gibi yazar olan, 1963'te kaybedeceği Veza Taubner ile evlendi. Bu arada Hochzeit (Düğün) ve absürt tiyatronun ilk örneklerinden olan Die Komödie der Eitelkeit (Kibir Komedisi) adlı oyunları yazdı. 1967'de Viyana'da sahneye koyulan Die Befriesteten (Sayılı Gün) insanın öleceği zamanı tam olarak bilmesi durumunda ne olacağını sorusunu soruyordu. Nazilerin Avusturya'yı işgal etmesinden çok kısa bir süre önce Paris'e, Paris'ten de Londra'ya geçti. Hayatının büyük bir bölümünü İngiltere'de geçirdi. 1970'lere kadar yaşadığı İngiltere'den 1952 yılında vatandaşlık kazanmıştır. 1971'de ikinci evliliğini yapacağı, restoratör Hera Buschor'un işi gereği sık sık geldiği İsviçre'de de bir ev edindiyse de, bu döneme kadar İngiltere dışına hemen hiç çıkmadı. Yazarın Hera Buschor'dan bir kızı olduğunda yaşı altmış sekizdi. Hayatının son 20 yılını Zürih'te geçirdi ve 1994 yılında aynı kentte öldü. Elias Canetti, vasiyeti üzerine ünlü yazar James Joyce'unkinin yanına kazılan bir mezara gömülmüştür.
Başlıca eserleri > Körleşme

Elias Canetti yaptığı ilk tasarılarda sekiz romandan oluşacak ve -Balzac'ın Comedie Humaine'inden esinlenerek- Comedie Humaine an Irren (Türkçe: İnsanlığın Yanılgılar Komedisi) adının taşıyacak bir roman dizisi yazmayı öngörmüştü. Ancak çalışmaları ilerledikçe bu sekiz romandan biri üzerine yoğunlaşan Canetti, kitabı 1930-1931'de yani bir yıllık bir sürede ve henüz 26 yaşındayken tamamladı. Kitap 1935'te Viyana'da yayınlandı ve kısa bir süre sonra Nazi yönetimi tarafından yasaklandı. Roman yayımlandıktan sonra birçok edebiyat otoritesinin ilgisini çekmiş ve İngiltere, Fransa ve Amerika'da yoğun ilgi görmüştür. Gariptir ki, Almanca kaleme alınmış bu eser Almanya'da uzun süre ilgi görmemiş, ancak 1963'teki üçüncü baskısıyla hak ettiği üne kavuşabilmiştir. Uygarlığın yıkılışıyla insanoğlunun aşağılanması, romanın konusunu oluşturur.
Körleşme, “dehşet”in romanıdır. “Yüzyılı gırtlağından yakalamaya çalışan” bu eserde Canetti, ontolojik yabancılaşmayı ve seküler dünyanın mekanik dinamiklerini romanın kahramanı, döneminin en ünlü sinoloğu olan Prof. Kien ile serimlemeye çalışır. Kendini insanlardan tamamıyla soyutlamış, insanları değersiz ve küçük gören, Viyana'da 25 bin kitabı ile beraber yaşayan, “odası dünyası kadar büyük” olan Prof. Kien'in tek tutkusu kitapları ve bilimdir. Özellikle kadınlardan nefret etmesine karşın, nasıl oluyorsa, hayatına son derece sıradan, cahil, açgözlü ve bencil bir hizmetçi kadın girer; Therese... Profesör, bu kadından kurtulmaya çalışırken, sineklerden bile değersiz bulduğu, yaşama haklarını bile fazla gördüğü insanların oyuncağı olur ve yıkıma sürüklenir.
Başlıca eserleri > Kitle ve İktidar

Canetti "kitle" olgusu ile ilgilenmeye daha 1925 yılında karar vermiştir. Daha sonra 1933 yılında Hitler'in Almanya'da iktidara gelmesi, Canetti'nin 1925'ten beri ilgilendiği "kitle" olgusuyla "iktidar" olgusu arasındaki olası ilişkileri düşünmesine ve çözümlemeye çalışmasına neden olur. Kitle ve iktidar üzerine olan fikirlerini "Kitle ve İktidar" (Masse und Macht) ismiyle 1960 yılında yayımlamıştır. Kitabın ilk yarısı kitlenin değişik türlerinin dinamiklerinin çözümlemesine ayrılır. İkinci bölüm ise kitlenin yöneticilere neden ve nasıl itaat ettiği üzerinde yoğunlaşır. Canetti Hitler'i hükmettiği kitlenin büyüklüğünden başı dönen paranoyak bir yönetici olarak sunar. Yahudilere yapılan zulmü Almanya'nın enflasyon deneyimiyle bağlantılandırmaktadır.
Çalışmaları > Roman

Die Blendung, 1935 (Körleşme, çev. Ahmet Cemal, Sel Yay., 2015) (Daha önceki baskılar için: Körleşme, çev. Ahmet Cemal, Payel Yay., 1981)
Çalışmaları > Oyun

Die Hochzeit, 1932 (The Wedding)
Komodie der Eitelkeit, 1934 (Comedy of Vanity)
Die Befristeten, 1956 (The Numbered)
Çalışmaları > Otobiyografi

Die Gerettete Zunge, 1977 (Kurtarılmış Dil, çev. Şemsa Yeğin, Payel Y., 1995)
Die Fackel im Ohr, 1980 (Kulaktaki Meşale, çev. Şemsa Yeğin, Payel Y., 1997)
Das Augenspiel, 1985 (Gözlerin Oyunu, çev. Şemsa Yeğin, Payel Y., 2000)
Party im Blitz 1991, (Party in the Blitz)
Çalışmaları > Notlarından ve Denemelerinden Yapılan Derlemerler

Über die Dichter, 2004 (Edebiyatçılar Üzerine, çev. Gürsel Aytaç, Payel Y., 2007
Über den Tod, 2003 (Ölüm Üzerine, çev. Gürsel Aytaç, Payel Y., 2007
Über Tiere, 2002 (Hayvanlar Üzerine, çev. Levent Konca, Sel Y., 2014