Kiş Kilisesi
Mimari Aşamalar ve Analizi

2000'li yıllarda Azerbaycanlı ve Norveçli araştırmacı-arkeologlar tarafından gerçekleştirilen "Kiş" projesi kapsamında kilise mimari, arkeolojik ve tarihi açıdan incelenmiş, restorasyon ve müzeye dönüştürme çalışmaları yapılmış, ana inşaat evreleri belirlenmiştir. Bu kazılar sınırlı bir alanda gerçekleştirilmiş olmasına rağmen Kiş tapınağının kullanım döneminin tüm aşamalarını izlemeye olanak sağlamıştır. Arkeolojik araştırmalar sonucunda belirlenmiştir ki Kiş Kilisesi I–II. yüzyıllarda Tunç ve Erken Demir Çağı'na ait malzemelerle zenginleşmiş eski bir ibadet yerinin üzerinde inşa edilmiştir. Kiş Tapınağı basit teknefli bazilikadan kubbeli mimariye kadar beş inşaat aşamasından geçmiştir. Tapınağın en alt katmanlarının arkeolojik incelemesi tartışmalara yol açan onun ilk inşa tarihini belirlemeye olanak tanımıştır. Anıt günümüze yenilenmiş haliyle ulaşmıştır. Tapınağın duvarları hem içten hem de dıştan kısmen sıvanmıştır (B. Sturfiel'in de vardığı sonuç bu sıva tabakasının radyokarbon analizine dayanıyordu).
Kapı ve pencerelere göre yeniden inşa çalışmalarının büyük ölçüde yapının üst kısmında gerçekleştirildiği belirlenmiştir. Basit tek salondan oluşan kilise ilk ve sonraki inşaatların ilginç detaylarını barındırmaktadır. Kiş Tapınağı kireçtaşından yapılmıştır. Tapınağın iç kısmı çift sütunla ikiye bölünmüş olup Doğu kısmı Batı kısmından daha küçüktür. Tapınağın duvarlarında hiçbir yazı bulunmamaktadır. Kilisenin duvarlarının çıkıntıları nal şeklinde olup iki derin deliği vardır. Mihrap merkezde yer almakta ve dikdörtgen formundadır. Tapınağın orta kısmında değişiklikler yapılmış olup bu değişiklikler yapının tamamını kaplayan iki sütun ve mihrap çıkıntısı üzerine oturtulan kubbenin eklenmesiyle ilgilidir. Tüm bu değişiklikler nedeniyle o dönemde Hristiyan mimarisinde yapı sorunlarının çözülmüş olduğu ve Alban Hristiyan tapınağı örneğinde dini yapıların inşa edildiği fikri ortaya atılmıştır. Kiş Tapınağı eski bir temel üzerine inşa edilmiştir. III-V. yüzyıllarda bu temel üzerine küçük, tek salondan oluşan bazilika tipi bir kilise inşa edilmiş ve VI-VII. yüzyıllarda bu kilise mimari formunu değiştirmiştir.
1,08-1,12 cm derinlikte, tapınak binasının en alt katmanında eski temel ortaya çıkarılmış olup bu temel üzerine Kiş Kilisesi'nin erken duvarları inşa edilmiştir. Temel büyük olmayan kaya ve nehir taşlarından örülmüştür. Arkeolojik araştırmalar sonucunda üzerinde tapınağın inşa edildiği bu temelinin M.Ö. IV. yüzyılda yapıldığı belirlenmiştir. Eski temel dikdörtgen planlı inşa edilmiş ve duvarın Batı kısmında dikkat çeken oval şekilli bir form oluşturmuştur. Temelin derinliği 110 cm'dir.
Üçüncü inşaat aşaması VI-VIII. yüzyılları kapsamaktadır; bu dönemde tapınağın üst kısmında yeniden inşa çalışmaları yapılmış ve yapıya çadır örtülü bir tambur eklenmiştir. Arkeolojik kazılar sonucunda tapınağın giriş kapısının altında eski temelin kalıntıları bulunmuş olup bu temel üzerine I-II. yüzyıllarda Kiş Tapınağı inşa edilmiştir.
A.S. Hahanova Kafkasya'ya yaptığı seyahatler hakkında bilgi verirken Ortodoks Kiş Tapınağı'na Gregoryen Ermenilerin iddia ettiği ve tapınağın Gürcü-Ermeni mimarisinde sıkça rastlanan kubbeye sahip olduğunu belirtmiştir. O, "…tapınağın mihrabı yarım daire şeklindedir ve görünüşe göre yakın geçmişte Ermeni mihrabına benzetilerek tapınağın yapısının kasten değiştirilmeye çalışıldığı anlaşılmaktadır" diye yazmıştır.
B. Sturfiel tapınağın kullanım döneminin ilk aşamasında diyofizit, son iki gelişim aşamasında ise monofizit mezhebine bağlı olduğu görüşünü şöyle açıklamaktadır: VI. yüzyılın başlarında, VII. yüzyılda Güney Kafkasya'da Bizans'ın siyasi etkisinin artmasıyla birlikte, Alban ve Gürcü kiliseleri diyofizit mezhebine katıldılar. Bu dönem tapınağın üçüncü inşaat aşamasına karşılık gelmektedir; bu dönemde tapınak diyofizit mezhebinin kurallarına göre yeniden inşa edilmiştir. 705 yılında Arap Hilafeti siyasi amaçlarla kendi hâkimiyetindeki Hristiyan nüfusun kilise faaliyetlerini düzenlemeye ve kontrol altında tutmaya çalışmış, Ermeni kilisesinin doğrudan yardımıyla Alban kilisesini monofizit kiliseye dönüştürmüş ve hiyerarşik olarak onu monofizit mezhepli Ermeni kilisesine tabi kılmıştır.
Bu dönemde tapınak monofizit mezhebinin kurallarına uygun olarak yeniden inşa edilmiştir. B. Sturfiel'in belirlediği üçüncü aşama, A. Hahanova'nın belirttiği "pek uzak olmayan bir dönemde yapılmış yeniden inşa çalışmaları" ile aynı döneme denk gelmektedir. Bu yeniden inşa çalışmalarının 1836 yılında Rusya'nın Alban kilisesini feshetme kararından sonra Kiş Tapınağı'nın Ermeni mimarisine uygun hale getirilmesi amacıyla yapıldığı düşünülmektedir. Arkeolog Nesip Muhtarov'un verdiği bilgiye göre kilise 1864 ve 1930'lu yıllarda Ermeniler tarafından onarılmış ve sonucunda yapının görünümü önemli ölçüde değiştirilmiştir.