Molla Ahmed-i Cezirî
Melayê Cizîrî'nin Eserleri > Divan’ın Dil Yapısı

Mistik tecrübe, duyusal algı ve akılcı bilgi sınırlarını aşan, doğrudan gözlemlenemeyen bir olgudur. Bu nedenle, sıradan dil ile tam anlamıyla ifade edilmesi zor olup, ancak özel anlatım biçimleriyle dile getirilebilir. Pek çok sûfî, bu tür deneyimleri sanatsal bir forma dökme yeteneğine sahip olmadığından sessizliği tercih etmiştir. Ancak, bazı mutasavvıflar mistik tecrübelerini özgün anlatım yollarıyla ifade etmeye çalışmışlardır. Bu yaklaşımı benimseyen sûfîlerden biri de Kürt edebiyatının önemli isimlerinden Melayê Cizîrî’dir. Ona göre, mistik deneyimler günlük dilin sınırlarını aşan bir derinliğe sahiptir ve ancak özel anlatım teknikleriyle aktarılabilir. Bu çerçevede, mistik düşüncenin ifade edilmesinde üç temel dil biçimi öne çıkmaktadır: Paradoksal dil, negatif dil ve sembolik dil. Bu anlatım biçimleri, mistik tecrübelerin anlamını derinleştiren ve doğrudan ifade edilmesi güç olan hakikatleri aktarabilen yöntemler olarak kullanılmaktadır.
Paradoksal dil, mantıksal olarak çelişkili gibi görünse de, aslında kendi içinde bir bütünlük taşıyan anlatım biçimidir. Bu dilin aykırılığı, gerçek anlamda bir mantık hatasından değil, geleneksel düşünce kalıplarının dışında olmasından kaynaklanır. Sufîler, dikkat çekmek, duyguları harekete geçirmek veya anlatımlarına derinlik katmak için paradoksal ifadeleri sıkça kullanmışlardır. Aynı zamanda, bazı mistik gerçekleri doğrudan açıklamanın zor olduğu durumlarda veya bazı sırları gizli tutmak istediklerinde bu dili tercih etmişlerdir.Paradoksal dil, özellikle dünya ile hakikat arasındaki farkı vurgulamak için güçlü bir araçtır. Sûfîler, görünen âlemin geçiciliğini ve hakiki varlığın sadece mutlak bir gerçeğe ait olduğunu anlatmak için bu yönteme başvurmuşlardır. Dünyayı bir hayal perdesi, hakikati ise bu perdenin ardındaki asıl gerçeklik olarak gören sûfî düşüncesi, bu dili kullanarak okuyucuyu derin bir düşünce sürecine yönlendirmeyi amaçlamıştır.
Melayê Cizîrî de benzer bir anlayışla, evrenin aslında bir gölge olduğunu ve tüm varlıkların bir hakikate bağlı bulunduğunu savunur. Ona göre, görünen dünya, görünmeyen hakikatin bir yansımasıdır. Bu düşüncesini ise şu beytinde açıkça dile getirir:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| Kürtçe:    Pehnîya vê çerx û dolabê dine   Nusxeê âlem hemî ‘inwanekê  Nisbeta erbabê ‘urfanê xelet  Nuqteyek nabit di ‘inwanê xelet |    Bu sonsuz feza, bu dönüp duran evren çarkı   Tümüyle birdir unvanı bu kainat kitabının   Bir hayaldir aslında irfan ehli nazarında  Bulunmaz bir tek hata bile yanlışlıkla onda |  |

Melayê Cizîrî’nin dilini benzersiz kılan en önemli özellik, çift yönlü bir anlam taşımasıdır. Kullandığı dil, açık ve anlaşılır olmasına rağmen, aynı zamanda derin ve çok katmanlı bir anlam yapısına sahiptir. Bu yüzden onun şiirlerini tam olarak kavrayabilmek için özel anlatım biçimlerine ve tasavvufi terminolojisine aşina olmak gerekmektedir. Onun bakış açısını doğru anlamak ve yanlış yorumlardan kaçınmak için sadece kelimelerin yüzeysel anlamına değil, onların taşıdığı derin ruhsal ve felsefi anlamlara da nüfuz etmek gerekir. Sûfîler gibi, Melayê Cizîrî de paradoksal dili ustalıkla kullanmış ve bu dili, tasavvufi düşünceyi ifade etmek için bir araç haline getirmiştir. Onun paradoksal ifadeleri, sufilerin vecd halindeyken söyledikleri şathiyelere benzetilmektedir. Bu anlatım tarzı, tasavvuf felsefesinin özünü yansıtmak ve zihinleri alışılmış düşünce kalıplarının ötesine taşımak için bir yöntem olarak kullanılmıştır. Şiirlerinde, varlık ve yokluk, evvel ve ahir, zahir ve batın, iman ve küfür, ödül ve ceza gibi zıt kavramları paradoksal bir anlatımla ele almıştır. Bu tür ifadeler, aslında onun varlık âlemindeki ikiliğin özünde bir olduğunu anlatma çabasının bir yansımasıdır. Melayê Cizîrî’nin iman ve küfür paradoksunu nasıl dile getirdiği ise şu dizelerinde açıkça görülmektedir:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| Kürtçe:    Herdu birhên te ne mihrab çi îman û çi kufr  Bûd û nabûd ku yek in ev çi sewab û çi ‘iqab |    İmanda da küfürde de mihrap senin her iki kaşındır  Olmakla olmamak bir ise eğer bu sevapla bu azap nedir |  |