Çerkesya'da din
Tarih > İslâm > Çerkeslerin Müslüman oluşu

Kabardey Çerkesleri uzun süredir Dağıstan'dan gelen Müslüman etkisi altınaydılar ve dolayısıyla ilk olarak Kabardey Çerkesleri Müslüman oldu: 1570 bazı Kabardey beyleri Tatar etkisiyle Müslüman oldu, 1578'de Kabardey başprensi resmen İslam'a geçti. Bu dönemden kalma cami kalıntıları bulunmaktadır.
Diğer bölgelerde ise Çerkes kültürüne İslam ilk olarak hikâyeler ve folklor suretiyle girdi, İslam peygamberi Muhammed'in doğumunun kutlandığı törenler halk arasında yaygınlaştı. Kabardeylerden sonra Hatukay, Jane, Bolakay ve Besleney Çerkesleri Müslüman oldu. 1666'da Çerkesya'yı ziyaret eden Evliya Çelebi, Çerkes köylerinde cami olduğunu ve Çerkeslerin "la ilahe ilallah" dedikleri, ancak İslam'ı tam olarak anlamadıkları ve eski geleneklerini devam ettirdikleri tespitinde bulunuyor. Bu dönemde Kâtip Çelebi ise Çerkeslerin "bazılarının Müslüman, bazılarının kafir" olduğunu belirtmiştir. İran etkisiyle oluşan çok küçük bir Şii topluluğu da vardı.
17. yüzyılda Giovanni Luca, Çerkeslerin dini hakkında şunları yazdı:
...Bazıları Muhammed'in dinine mensuptur, diğerleri ise Bizans Ritini (Ortodoks Hristiyanlık) uygularlar, ancak ilki daha fazladır...
1717'de IV. Murad, Çerkesya'da İslam'ı yayma çabalarına hız verilmesini emretti. Aynı senede Kırım hanı III. Devlet Giray, Çerkesya'daki rahiplerin öldürülmesi ve dini kitapların yakılması emrini verdi. İslam'ın Çerkesler arasında yayılma hızı 18. yüzyılın sonlarından itibaren hızla arttı. Bu dönemde Abzeh Çerkesleri Müslüman oldu. Abzehlerin Müslüman olmasından rahatsız olan Şapsığlar Abzehler ile savaştılar. Buna rağmen 1730'larda Şapsığ Çerkesleri de İslam'a geçti. Şapsığların Müslüman olmasından rahatsız olan Natuhaylar Şapsığları hain ilan ettiler ve bu sefer bu iki boy arasında savaş çıktı. Yine de eninde sonunda Natuhaylar da Müslüman oldu ve hatta bayraklarına Muhammed'in ismini yazdılar. 1737'de Jabağı Qazanoqo Kabardey baş kadısı olarak atandı ve adalet sistemini Kur'an ve Adığe Xabze öğretilerini harmanlayarak düzenledi. 1779'da Çerkesya'ya gelen Ferah Ali Paşa'nın teşviki ile Çerkesya'da 85 yeni cami inşa edildi. 1785'te İmam Mansur Çerkesya'ya geldi ve Rus kuvvetlerine karşı saldırılarda Çerkeslere önderlik etti. İmam Mansur'dan etkilenen birçok Çerkes İslam'a geçti. Daha sonra İmam Mansur Ruslarca yakalandı ve Şlisselburg Kalesine ömrü boyunca hapsedildi.
Gezgin Tasavvufçular ve Rusya'dan gelen istila tehdidi, Çerkesya'nın İslamlaşma sürecini hızlandırdı. Osmanlı İmparatorluğu'nda yetişen Çerkes alimler de İslam'ın yayılmasında büyük rol oynadı. 1820'lerde Çerkesya'yı ziyaret eden Taitbout de Marigny, Çerkeslerin çoğunlukla Müslüman olduğunu ancak Haç sembolüne de saygı duyduklarını belirtir. 19. yüzyılın ilk yarısında Çerkesya’yı ziyaret eden Karl Heinrich Koch, Çerkeslerin dini inancından şu şekilde söz etmiştir:
...Bir Çerkes ailesinde üç dinsel inanışa birden rastlamak mümkündür. Dede doğa güçlerine, ağaçlara taparken, baba Hıristiyan, oğul ise İslam dinine inanabilmektedir. En önemlisi ise bunlar arasında herhangi bir çatışma ve sürtüşme olmamasıdır...
19. yüzyıl boyunca Çerkeslerin çoğu Müslümandı. 1826'da İslam tüm Çerkesya'nın dini ilan edildi. Çerkes etnograf Sultan Han-Girey 1830'da şöyle yazdı:
...Çerkeslerin tek dini İslam'ın Sünni mezhebidir. Çerkeslerin savaşçı yaşam tarzı, dinlerinin öngördüğü kurallara yeterince uymamalarından kaynaklanmaktadır. Buna rağmen birçoğu dinlerine en ufak bir hakarette canlarını vermeye hazır.

Aralarında din fanatizmi ve din adamlarının kendilerine öğrettiği din kurallarını uygulama konusunda Türkleri bile geride bırakan insanları sık sık gördüm...
Bir Çerkes ile din konusunda konuşan James Bell, Çerkeslerin dini hakkında şunları yazmıştır:
...Mevcut dini sistemlerinden bahsederken [Çerkes], dinin üzerine kurulduğu dört otorite kitabından bahsetti;

1. İncil, özellikle de anlayabildiğim kadarıyla Eski Ahit'in bir kısmı; 2. Davut'un Mezmurları; 3. Evangelist kitapları (Matta, Mark, Luka, Yuhanna); ve 4'üncüsü, Kur'an. Ancak Muhammed'in vahyinin, doğrudan Tanrı'nın kendisinden alınmış olması nedeniyle, İsa'nın vahyinden daha fazla saygıya layık olduğunu ileri sürdü...
19. yüzyılın ortalarında Çerkesler Arap alfabesiyle yazmaya, Müslüman isimlerini kullanmaya başladılar ve Arapça kelimeler dile girmeye başladı. Çerkesya'daki İslam yerleşik soyluluk sistemlerine balta vurdu: James Bell'e göre nüfusun alt katmanları Kuran hükümlerine uygun olarak eşitlik için çabalıyordu. Yeni yükselen şeriat hareketinin hedefi soyluluk ve köleliği kaldırmak ve Rus işgaline karşı tüm kesimleri birleştirmekti. Bu hareketin başında din adamları ve Çerkesya'nın liderleri vardı. Daha sonra İmam Şamil'in 3 temsilcisi de bu amaç uğruna mücadele etti.
1837 itibarıyla Cuma hutbelerinde Rusların tarafına geçenler hain ilan ediliyordu. 1840'da Müslüman olmayan azınlık Çerkesler de Naib Muhammed Emin'in emrine girerek topluca şehadet getirdi. Seferbiy Zanuqo bu dönemde Rus Çarına yazdığı bir mektupta Çerkeslerin "küçükten büyüğe tamamen Müslüman olduğunu" belirtiyor.
1841'de Pşeh nehrinde büyük bir toplantı gerçekleşti. Bu toplantılar, tüm ülkeyi ilgilendiren konularda karar almak amacıyla düzenli olarak yapılıyordu. 1841'deki bu toplantıda "defter" adı verilen bir sözleşme istisnasız tüm Çerkes liderlerinin onayıyla kabul edildi. Bu sözleşmenin ilk cümlesi şuydu:
Birinci görevimiz şeriatın sıkı bir şekilde uygulanmasıdır. Buna karşı olan her türlü öğreti terk edilmeli, reddedilmeli, tüm suçlar sadece Kuran'a göre değerlendirilmelidir.