Albanya
Vilayetler

Çola – Bu eyalet, Çola (Derbent) geçidinden güneye doğru, yaklaşık Beşparmak Dağı'na kadar Hazar sahili boyunca uzanıyordu. Eyaletin büyük şehirleri Çola (Massaget, Maskut Arşakileri'nin başkenti) ve Derbent idi. V. yüzyılın ilk yarısında Sasani Şahı II. Yezdegerd'in hükümdarlığı döneminde, Çola'da güçlü savunma yapıları, ünlü Derbent Seddi inşa edilmişti. Moisey Kalankatlı, Çola'nın stratejik öneminin yanı sıra, tüm Kafkasya'daki ilk Hristiyanlık merkezlerinden biri olarak ideolojik açıdan da büyük öneme sahip olduğunu kaydeder.
“Apostol Aziz Yelisey, Massagetlerin arasına gider ve orada vaaz vermeye başlar."
Bu satırlar I asra aiddir. Alban aneneleri bu hadise ile Çola'nın VI asra kadar patriarklık merkezi olaraq kaldığını və IX asrın sonlarına kadar burada Doğu katolikosuna ait bir sarayın olduğunu kanıtlamaktadır.
Lpina – Çola'nın kuzeybatısında, Çola ile Şeki arasında yer alan bir bölgeydi. Bu bölge neredeyse tamamen fındık ve ceviz ağaçlarıyla kaplı ormanlarla zengindi. Çola ve Lpina bölgelerinin bir ölçüde özerklik ve ayrılıkçı eğilimlere sahip olması, Moisey Kalankatlı'nın "Albaniya, Lpina ve Çola" üçlemesinde yansıtılmıştır. Daha I-II yüzyıllarda Aziz Yelisey'in havarilik döneminde bu üç bölge – Çola, Lpina ve Albaniya kutsal ilan edilmişti. Bu üçleme 626–630 yıllarının siyasi olaylarında, tüm Albania'nın, Çola dahil, Hazarlar tarafından işgal edildiği dönemde de kaydedilmiştir. Hakan'ın oğlu Şat, babasının Albaniya, Lpina ve Çola üzerinde ebedi bir hakimiyet kurduğunu söylüyordu. Bu düşünceye dayanarak K.V. Trever, VII. yüzyılda "Albaniya bünyesindeki Lpina ve Çola bölgelerinin belli bir ölçüde içsel bağımsızlığa sahip oldukları ve muhtemelen Albania'dan sonra bu yerlerin adının ayrıca belirtilmesinin de bu yüzden olduğunu" sonucuna varır. Tarihi gerçeklerin incelenmesi, bu üçlemenin dini-sembolik bir anlam taşımasının yanı sıra önemli bir gerçek olarak değerlendirilmesi gerektiğini göstermektedir. Stratejik, periferik bölgeler olan Lpina ve Çola, ülkede merkezi bir yönetim olmadığında bağımsız devletlere dönüşmekteydi (551–630 yılları). Cavanşir ve Varaz Trdat'ın yönetimi döneminde ise Lpina ve Çola tekrar Albania'nın ayrılmaz stratejik bölgeleri olmuşlardır.
Kambisena – Yunan kaynaklarında Kambisna olarak adlandırılan bu bölge, Albaniya'nın kuzeybatısında, İberya sınırında bulunuyordu. Kambisena, kuzeybatıda Alazani ve İori nehirlerinin orta akışlarından, güneyde Kür nehrine kadar, doğuda ise Alazani, Kür ve İori nehirlerinin birleşim noktasına kadar olan bölgeyi kapsıyordu. Kayalık Şirak yaylasının yarısı da bu bölgeye dahildi.
Eceri – veya Heceri olarak adlandırılan bölge, Gebele'nin güneyinde, Karasuçay ve Girdimançay arasında yer almakta ve güneyde Kür nehri ile sınırlanmış durumdaydı. Bu bölgede halk temel olarak tarımla uğraşmaktaydı. Moisey Kalankatlı, bu bölge hakkında karma evliliklerin meydana geldiğini kaydetmektedir. Böyle evlilikler Arşakaşen ve Eceri bölgelerinde kaydedilmiştir.
Gebele – (Yunanca: Kabalaka) bu bölge Lpina'nın güneyinde, tarihi Eceri bölgesinin kuzeyinde, Şeki ve Çola bölgeleri arasında yer alıyordu. Bu bölgede Albaniya'nın başkenti olan Gebele şehri bulunmaktaydı ve bu şehre ilk kez MS I. yüzyılda Plinius tarafından değinilmiştir. Gebele, antik çağdan erken Orta Çağ'a – V. yüzyıla kadar Albaniya'nın başkenti, Alban Arşakilerinin ikametgâhı ve Alban başpiskoposunun merkezi olmuştur. 510 yılında Alban Arşakileri iktidarının sona ermesinden sonra Gebele, Sasaniyanların atadığı merzbanların merkezine dönüşmüş ve bu nedenle Gebele ayrıca Vostan-i-Marzban olarak da adlandırılmıştır. Gebele bölgesi hem siyasi hem de dini açıdan bir idari birim – piskoposluk olarak kabul edilmekteydi. V. yüzyılda Aluen kilise meclisinde ve VIII. yüzyılda Partav (Berde) kilise meclisinde Gebele piskoposlarının isimleri – Manase (V. yüzyıl) ve İohann (VIII. yüzyıl) geçmektedir. Diğer birçok lider gibi piskopos İohann da Kalkedon yanlısı Alban Katolikosu Nerses-Bakur'dan yüz çevirmişti. Gebele bölgesinin dini-ideolojik önemini kanıtlayan bir diğer olgu, Aluen (488) ve Partav (705) kilise konseylerinde başpiskoposun imzasından sonra Gebele piskoposunun imzasının gelmesidir. VIII–IX. yüzyıllarda Gebele piskoposları, Alban Kilisesi'nin patriği olmuşlardır.
Şeki – bölgesi Kafkasya'nın dağlık eteklerinde, Gebele'nin kuzeybatısında yer almaktaydı. Batıda ve güneybatıda tarihi Kambisena bölgesi ile, kuzeybatıda Lpina bölgesi ile, güneydoğuda Gebele ile sınır komşusuydu. III-VIII. yüzyıllar arasında dokumacılık merkezlerinden biriydi.
Paytakaran – (Fars ve Arap kaynaklarında Balasakan) bu bölge Azerbaycan Cumhuriyeti'nin güneydoğusunda yer alarak Hazar Denizi kıyılarına kadar uzanmaktaydı. Mil ve Muğan düzlüklerinin bir kısmını kapsamaktaydı. Paytakaran'ın, çeşitli dönemlerde bölgenin güneyinde bulunan Atropatena'nın kuzeydoğu topraklarını da içine aldığı tahmin edilmektedir. Paytakaran, siyasi olarak bazen Albaniya'ya, bazen de Atropatena'ya eğilim göstermiş ve farklı dönemlerde onun parçası olmuştur. IV. yüzyılın ikinci yarısında Paytakaran, Albaniya'nın parçası olmuştur. Bölgenin merkezi aynı adı taşıyan Paytakaran şehriydi.
Uti – (Yunanca Otena) tarihi bir eyalet olan Uti, Paytakaran gibi Kür nehrinin sağ kıyısında yer almaktaydı. Doğuda Paytakaran ile sınır komşusuydu. Kuzeyde Kür nehri ile çevriliydi, batıda ise Albaniya ve İberya sınırına kadar uzanmaktaydı. Antik kentlerden Ayniyana, Hani, Anariaka, Halhal, Sogarn ve Moisey Kalankatlı'ya göre Albaniya'nın V. yüzyılda inşa edilen başkenti Berde (Partav) bu eyaletteydi. Berde, 551 yılından itibaren Alban katolikosunun kalıcı ikametgâhı, 630 yılından itibaren ise Mehraniler sülalesinden büyük Alban prenslerinin, ayrıca Varaz Grigor ve Cavanşir'in ikametgâhı olmuştur. Uti bölgesi (neheng) idari birimlere (havar) bölünmüş olup bunlardan en önemlileri Sakaşena (Yunan kaynaklarında Sakasen) ve Girdman'dır.
Girdman – IV. yüzyıldan itibaren Albaniya'nın en büyük prensleri olan Mehraniler sülalesinin kalıtsal mülküydü. Bu bölgenin konumu hakkında üç görüş bulunmaktadır. Bazıları onu Ağsu – Girdman nehirleri çevresinde (İ. Aliyev, F. Osmanov), diğerleri günümüzdeki Kazak ilçesi civarında (S.T. Yeremyan), üçüncü grup ise Şemkirçay vadisi ve günümüz Gedebey ilçesi civarında (Z.M. Bünyadov) olduğunu savunmaktadır. Feride Memmedova, Girdman bölgesinin Albaniya'nın kuzeybatısında, Kür nehrinin sağ kıyısında, Gürcü topraklarıyla sınırda yer aldığını belirtir. Faustus Buzand'ın yazdığına göre, Girdman ve Uti 387 yılına kadar Ermenistan'ın içinde bulunmaktaydı. Ancak Ermenistan ve Albaniya'nın tarihi gerçekleri incelendiğinde, Girdman'ın asla Ermenistan'ın içinde olmadığı anlaşılmıştır. Mehraniler bu topraklarda Girdman kalesi, Mehravan şehri ve birçok tapınak inşa etmiştir.
Orhitena – Sağ kıyı Albaniya'sının en önemli bölgelerinden biri olmuştur ve günümüz Karabağ'ın bir kısmını ve Mil ovasının bir kısmını kapsamaktaydı. Eyaletin halkını karkaralar, utiler, hunlar, hazarlar ve barsiller oluşturmaktaydı.
Sünik – (Sisakan) bölgesi Albania'nın güney ucunda, batıda Ermenistan ve kuzeyde Arsak arasında yer almakta olup, Göyçe gölünün güneyindeydi. Kaynaklarda geçen Sünik ifadesi Sisakandan daha eskidir. Yevsebi ve Prokopi Kesari, Sünik'i Albanların komşusu olarak anar. Farsça karşılığı olan Sisakan ifadesine ilk kez VI. yüzyılda Suriyeli yazar Zacharia Ritor'un eserlerinde rastlanır. Yazarın eserlerinde Sisakan, Arran (Albania) ve Gurzan (Gürcistan) gibi ayrı bir ülke olarak gösterilir. Genel olarak ise Sünik, farklı dönemlerde bazen Albania'nın, bazen de Atropatena'nın bir parçası olmuştur. H. Hubşman ve I. Markvart, Sünik'i genelde bir Alban bölgesi olarak kabul ederler. Kaynaklara göre, MS I. yüzyılda iktidara gelen ilk Albaniya hükümdarı Sünik soyuyla ilişkiliydi. Parthia şahı Valarşak, Sisakan soyundan olan Arran'ı Albaniya'ya baş olarak atamıştır.