Fenerbahçe-Galatasaray derbisi (basketbol)
Erkekler > Tarihçe > Fenerbahçe'nin üstünlüğü ele geçirmesi ve kıyasıya rekabet dönemi (1954-1972)

Fenerbahçe İstanbul Ligi'nde aldığı galibiyetin rastlantısal olmadığını ezeli rakibini 5 Mayıs 1954 tarihinde bu defa Türkiye Şampiyonası'nda 60-55 yenerek kanıtladı. İzdiham yaratan ve davullu zurnalı maç olarak adlandırılan bu maçtaki galibiyet Fenerbahçe'yi mutlu etmedi, zira Galatasaray'ın son 2 saniye kala attığı basket Fenerbahçe yerine Modaspor'u şampiyon yaptı. Ertesi sezon Fenerbahçe işini şansa bırakmadı ve Galatasaray'ın İstanbul Ligi'ndeki on yıllık şampiyonluk serisini sonlandırarak tarihinde ilk kez şampiyon oldu. Fenerbahçe'nin de rekabete dahil olması Türk basketboluna da büyük heyecan ve ilgi getirdi. Nitekim, 1954-55 sezonundan itibaren İstanbul Erkekler Basketbol Ligi maçları 1.000 kişilik İTÜ salonu yerine 5.000 kişilik Spor ve Sergi Sarayı'nda oynanmaya başlanırken, Fenerbahçe'nin Galatasaray'ı 55-47 yenerek ilk şampiyonluğunu ilan ettiği 5 Şubat 1955 tarihli maç Türkiye'de radyoda naklen yayınlanan ilk basketbol karşılaşması oldu.
1956 Nisan ayına kadar sekiz maçın yedisini Fenerbahçe kazanırken, bu dönemde Galatasaray'ın aldığı tek galibiyet ise ezeli rekabetin tarihine geçen maçlardan birine sahne oldu. 25 Nisan 1955 tarihinde Türkiye Şampiyonası'nda tüm maçlarını kazanarak son maçta tek mağlubiyetli Galatasaray'ın karşısına şampiyonluk için çıkan Fenerbahçe rakibine karşı 40-27 gerideyken maçın bitimine 40 saniye kala sahadan çekildi. Fenerbahçe'nin 2-0'lık skorla tescil edilecek hükmen yenilgisi Modaspor'u şampiyon yapacakken, Fenerbahçe'nin sahadan kasten çekilerek bu şekilde Galatasaray yerine Modaspor'u şampiyon yapmayı hedeflediği öne sürülerek Federasyon Başkanı Faik Gökay tarafından Galatasaray da şampiyon ilan edildi. Esasen şampiyona öncesinde Fenerbahçe ile Federasyon arasında maç hasılatları konusunda gerginlik başlamıştı. Fenerbahçe Genel Kaptanı Hayrullah Güvenir 1954 Türkiye Şampiyonası'nda Fenerbahçe'nin de katılımının getirdiği ilginin Federasyonun 18 bin TL net hasılat elde etmesini sağladığını ancak bundan Fenerbahçe'ye hiçbir pay verilmediği öne sürerek benzer bir durum olacaksa 1955 şampiyonasına Fenerbahçe'nin katılmayacağını ilan etti. Bu sorun aşılsa da bu defa bununla bağlantılı ikinci bir sorun ortaya çıktı. Bir devreli yapılacak müsabakaların fikstürünün kura ile belirlenmesi gerekirken, Federasyon Başkanı Faik Gökay, şampiyonadan 3 gün önce hasılatın artırılması düşüncesiyle Fenerbahçe'ye fikstürün kura ile değil tertip suretiyle düzenlenmesini ve Fenerbahçe-Galatasaray maçının son güne bırakılmasını teklif etti. Fenerbahçe camiasının görüş açısına göre bu şekil Fenerbahçe'nin aleyhine idi, zira Fenerbahçe Galatasaray'a oranla daha yaşlı sporculardan oluştuğundan üst üste ve aralıksız 4 maçtan sonra ezeli rakibinin karşısına dezavantajlı çıkmış olacaktı. Bu nedenle, Fenerbahçe Genel Sekreteri Rüştü Dağlaroğlu teklifi reddetse de, adıgeçenin gaybubetinde Federasyon Fenerbahçe basketbol şube kaptanını ikna ederek maçı en sona güne koydular. İkinci gün Modaspor Galatasaray'ı 67-62 yenince sarı-kırmızılılar avantaj kaybetti. Fenerbahçe Modaspor'u mağlup edince büyük avantaj elde etti. Son maçta Galatasaray'a şampiyonluk için 6 farklı galibiyet lazımken, maçın bitimine doğru bu skoru sağlamış görünüyordu. Fenerbahçe Genel Kaptanı Hayrullah Güvenir'in hakem Yakovos Bilek'in tarafgir yönetimini protesto etmek amacıyla takımı sahadan çekmesi ezeli rakiplerin basketbol rekabetlerinde olumsuz bir sayfayı teşkil etti.
Fenerbahçe Türkiye şampiyonluklarına 1957 ve 1959'da namağlup ulaşırken; 1958 Türkiye Şampiyonası ise ilginç bir duruma sahne oldu. 31 Mart 1958 tarihinde oynanan Fenerbahçe-Galatasaray maçı öncesi şöyle bir dört olasılıklı tablo vardı: (1) Galatasaray kazanırsa şampiyon, (2) Fenerbahçe Galatasaray'ı 6 farkla yenerse şampiyon, (3) Fenerbahçe Galatasaray'ı 4 ya da daha az farkla yenerse Modaspor şampiyon, (4) Fenerbahçe Galatasaray'ı 5 farkla yenerse bu üç takım birbirleriyle birer kez daha oynayacaklar. Sonuçta 1954'teki senaryo tekrarlandı: Fenerbahçe maçı 72-70 alırken Modaspor averajla şampiyon oldu.
Fenerbahçe 1960 Türkiye Şampiyonası'ndan ikinci devre maçları için yabancı hakem getirilmesi talebi yerine getirilmediğinden çekildi. Bu nedenle, fikstür gereği 1 Nisan'da oynaması gereken Galatasaray maçında hükmen yenik sayıldı. İşin ilginç tarafı basın 1955 Türkiye Şampiyonasında Fenerbahçeli yöneticileri eleştirirken, aynı basın 1960 yılında Fenerbahçe'yi yerden göğe haklı buluyordu.
Fenerbahçe 1959 yılında basketbolun yanı sıra futbol ve kadın voleybolda Türkiye şampiyonu olarak Türk spor tarihinde bir ilki gerçekleştirirken, Galatasaray 1963 yılında futbol, basketbol ve kadın voleybolun yanı sıra erkek voleybolda da Türkiye şampiyonu olarak daha ileri götürüyordu. Galatasaray'ın bu başarısını Fenerbahçe 2011'de beşte beş yaparak tam 38 yıl sonra geride bırakacaktı.
İki takım 1960'larda da kıyasıya mücadelesini sürdürdü. Fenerbahçe İstanbul Ligi'nde 1962-63 sezonundan 1965-66 sezonuna kadar kesintisiz şampiyon olurken, Galatasaray ise Fenerbahçe'nin bir Türkiye şampiyonluğuna karşı 3 Türkiye şampiyonluğu kazandı. Bu şampiyonluklar ilginç averaj denklemlerine sahip oldu. Fenerbahçe 1963-64 sezonunda ikinci yarı maçında Galatasaray'a 69-65 yenilse de ilk yarıdaki maçı 74-59 kazandığından averajla şampiyon oldu. 1965-66 sezonunda ise ilk yarıda Galatasaray Fenerbahçe'yi 70-62 yendiyse de ligin son haftasında rakibini 10 sayı farkla 68-58 yenen Fenerbahçe dördüncü kez üst üste şampiyon oldu. Türkiye Şampiyonalarında ise durum değişti. 3 Mayıs 1964 tarihinde Fenerbahçe'ye Türkiye şampiyonluğu için 5 sayılık galibiyet gerekirken maç 79-76 Fenerbahçe'nin şampiyonluk ise Galatasaray'ın oldu. Mahşeri bir kalabalık önünde oynanan maçta takımlar şu oyuncularıyla sahada yer aldılar:
Fenerbahçe: Erdal Poyrazoğlu (22), Hüseyin Kozluca (21), Mehmet Baturalp (13), Halil Dağlı (10), Tuncer Kobaner (8), Engin Muratoğlu (5), Ferhan Baras, Güner Yalçıner.
Galatasaray: Nedret Uyguç (29), Nedim Hoşgör (12), Özer Salnur (10), Varujan Köseoğlu (4), Ünal Büyükaycan (4), Şengün Kaplanoğlu (3), Nur Germen (2), Tuğrul Demir (2).
1966 Türkiye Şampiyonası'nda ise son maçlara İTÜ avantajlı girdi. Fenerbahçe-İTÜ maçında İTÜ'ye bir sayılık galibiyet yeterken, Fenerbahçe'nin galibiyeti Galatasaray'ı şampiyon yapacaktı. 19 Nisan 1966 tarihinde iddiası kalmayan Fenerbahçe İTÜ'yü 72-69 yendi ve Galatasaray şampiyon oldu.
1966-67 sezonunda başlayan Türkiye Basketbol Ligi'nde Fenerbahçe 1967-68, 1969-70 ve 1970-71 sezonlarında ikinci olurken, Galatasaray 1968-69 sezonunda şampiyon olmayı başardı. Buna karşılık Fenerbahçe de 1966-67 sezonunda ilk kez düzenlenen Türkiye Kupası'nda şampiyon oldu. Bu dönemde Fenerbahçe'nin 41 galibiyetine, Galatasaray 35 galibiyetle karşılık vermişti.