Azerbaycanlıların Ermenistan'dan Tehciri (1948–1953)
Arka plan > Tehcir edilme nedenleri ve Türkiye ile ilişkilerin etkisi

Türkiye Cumhuriyeti'nin kurulmasına zemin hazırlayan Türk Kurtuluş Savaşı döneminden itibaren Türkiye ile Sovyet Rusya arasında iyi ilişkiler kurulmuştur. Bu ilişkiler İkinci Dünya Savaşı arifesine kadar devam etmiştir. Ancak gerek 1939'daki resmi temaslar gerekse savaş boyunca yapılan diplomatik görüşmeler, Sovyetler Birliği'nin özellikle Türk Boğazları üzerinde mutlak bir kontrol kurma kaygısı taşıdığını göstermiştir. Savaşın sonu yaklaşırken, Sovyet yetkililer Türkiye'ye iki devlet arasındaki 1925 anlaşmasının aynı şartlarla yenilenmeyeceğini bildirdiler. Bu noktada Türk tarafı yeni bir antlaşma için önerilecek koşulları beklemeye başladı. Nihayet Haziran 1945'te yapılan bir toplantıda Sovyet Dışişleri Bakanı Vyaçeslav Molotov antlaşmanın yenilenmesi için aşağıdaki koşulları sundu:
Sovyetler Birliği ile Türkiye arasındaki sınırları belirleyen 1921 tarihli antlaşmanın şartlarında Sovyetler lehine yapılan değişiklikler,
Türk Boğazlarının iki devlet tarafından ortaklaşa korunması ve Sovyetlerin Boğazlarda bir askeri üs kurması,
Boğazların mevcut rejimini düzenleyen 1936 Montrö Boğazlar Sözleşmesi'nin değiştirilmesi için iki devlet arasında karşılıklı bir anlaşma.
Vyaçeslav Molotov ilk şartı açıklarken Moskova Antlaşması'nın Sovyetlerin zayıf olduğu bir dönemde imzalandığını ve değişikliklerin Kars ve Ardahan'ın Sovyetlere devrini öngördüğünü belirtmiştir. İkinci şartı gerekçelendirmek için mevcut Boğazlar sisteminin 200 milyon Sovyet vatandaşını Türkiye'nin insafına bıraktığını iddia etti. Üçüncü koşulla ilgili olarak da Türkiye'nin Montrö'nün izin verdiği şekilde Boğazları tarafsız bir şekilde korumak için yeterli kabiliyete sahip olmadığını ileri sürdü. Kısacası Sovyetler Birliği, Almanya'nın teslim olması ve Sovyet ordusunun Balkanların kapılarına dayanmasıyla oluşan stratejik durumdan yararlanarak taleplerini kısa sürede gerçekleştirmeye çalıştı.  Ancak bu talepler, ABD ve Batı dünyası tarafından desteklenen Türkiye'nin sert itirazlarıyla karşılaştı ve Sovyetler Birliği ile Türkiye arasındaki ilişkilerin bozulmasına neden oldu. Türkiye'nin Batı ile yakınlaşması, Batı'dan mali ve askeri yardım alması ve ardından NATO'ya katılması, Sovyetler Birliği tarafından düşman bir devlet olarak görülmesine neden oldu. Bu ilişkilerin bozulması Güney Kafkasya'daki Türkleri ve Müslümanları da etkiledi.
1953 yılına kadar bu iddiayı desteklemek için Stalin'in emriyle önemli adımlar atılmıştır. Bu adımların bir parçası olarak, yurtdışında yaşayan Ermenilerin Sovyet Ermenistan'ına yerleştirilmesi için bir program başlatıldı. SSCB'nin Türkiye'yi etki alanı altına alma arzusunda, Türkiye'ye sınır olan Sovyet Ermenistan'ı önemli bir rol oynamıştır. Sovyet yönetimine göre, o dönemde Ermenistan'da yaşayan Azerbaycanlılar, Türkiye ile beklenen çatışmada potansiyel olarak bir "beşinci kol" olarak hareket edebilirdi. Vladislav Zubok'a göre bu faktör Stalin'in Azerbaycanlıları Ermenistan'dan çıkarma kararında belirleyici bir rol oynamıştır.
Vladislav Zubok'a göre, Stalin'in Gürcistan ve Ermenistan'a verdiği "ata topraklarının iadesi" sözü gerçekleşmeyince, bu iki cumhuriyet Azerbaycan'a karşı planlar yapmaya başladı. Ermenistan Dağlık Karabağ ve Nahçıvan üzerinde hak iddia ederken, Gürcistan da Kah bölgesi üzerinde hak iddia ediyordu. Stalin döneminde Sovyet Ermenistan'ının komşu bir cumhuriyete karşı toprak iddiasında bulunması büyük cesaret gerektiriyordu. Farid Şefiyev'e göre, böyle bir iddianın iktidarın üst kademelerine önceden danışılması gerekiyordu. 6 Haziran 1945'te Ermenistan Komünist Partisi Birinci Sekreteri Grigory Arutyunov, Josef Stalin tarafından kabul edildi. Türkiye'deki "Ermeni toprakları" tartışılırken Arutyunov Karabağ ve Nahçıvan konusunu gündeme getirdi. Ancak Stalin, bu konunun Azerbaycan Komünist Partisi Birinci Sekreteri Mircafer Bağırov ile görüşülmesi gerektiğini belirtti. O dönemde Azerbaycan'da çalışan üst düzey bir yetkili olan Hasan Seyidov'a göre, 1945 sonbaharında Ermeni Anastas Mikoyan ve Gürcü Lavrentiy Beria, Bağırov ile bir araya gelerek Karabağ'ın Ermenistan'a ve bazı kuzey bölgelerinin Gürcistan'a ilhakını şaka yollu tartışmış, ayrıca Güney Azerbaycan'ının Azerbaycan SSC ile birleşmesinin yaklaştığından bahsetmişlerdir. Görüşme sırasında Bağırov bu tür konuları tartışmak için çok erken olduğunu belirtti.
İkinci Dünya Savaşı'nın sona ermesinden iki ay sonra Arutyunov, Dağlık Karabağ Özerk Bölgesi'nin Ermenistan'a ilhakı konusunda Stalin'e bir mektup daha gönderdi. Mektupta Arutyunov, bölgenin Ermenistan ile güçlü etnik, ekonomik ve dilsel bağları olduğunu belirtmiş ve bu bağlara dayanarak ilhak edilmesini talep etmiştir. Böyle bir birleşmenin yerel halka Ermeni dilinde daha iyi eğitim ve hizmet sağlayacağını vurguladı. Genellikle kendi başına karar veren ve bu hassas konuda görüş bildirmekten kaçınan Stalin, mektubu Sovyetler Birliği Komünist Partisi Merkez Komitesi Sekreteri Malenkov'a iletti, o da yanıtlaması için Mircafer Bağırov'a gönderdi. Bağırov cevabında, bu adımın atılması halinde Ermenistan ve Gürcistan'da Azerbaycanlı nüfusun çoğunlukta olduğu bölgelerin de Azerbaycan'a ilhak edilmesini önerdi. Bu iddiaların başarısızlığa uğramasının ardından Ermeni yönetimi 1960'lara kadar Karabağ konusunu bir daha gündeme getirmedi. Stalin ve Malenkov'un bu konudaki isteksizliklerinin nedeni, Güney Kafkasya'da etnik çatışma potansiyelinin yüksek olduğunun ve Sovyetler Birliği içinde sınırların yeniden tanımlanmasının bu eğilimi diğer müttefik cumhuriyetlere yayma tehlikesinin farkında olmalarıydı.
Tehcirin başlıca nedenleri arasında, savaş ihtimali nedeniyle Türkiye ile ilişkilerin bozulması ve Türkiye yanlısı Azerbaycanlıların sınır bölgelerinden uzaklaştırılması, Ermeni iktidar çevrelerinin Türkiye'den alınan topraklarla kendi destekçilerini ödüllendirememesi ve bu nedenle bu bölgeleri Azerbaycanlılardan "temizleyerek" onları ödüllendirmesi ve yurtdışından gelen Ermenilere yer açılması dışında, Rus tarihçi T. Y. Krasovitskaya tarafından dile getirilen bir başka neden daha bulunmaktadır.  Sovyetler Birliği'nde tehcirin başlıca nedeninin "homojen bir dilsel ortam" yaratma zorunluluğu olduğunu belirten Krasovitskaya, tehcire tabi tutulanların önemli bir bölümünü Türk dilli halkların oluşturduğuna dikkat çekmektedir. "Sovyet Dilbilim Tarihi Üzerine" başlıklı mektup-makalesinde V. M. Alpatov, "Voprosy Istorii" dergisinin yayın kuruluna gönderdiği "Sovyet Dilbilim Tarihi Üzerine: Marr ve Stalin" başlıklı mektup-makalesinde Krasovitskaya'nın görüşlerini yanlış, temelsiz ve hatalı olarak eleştirerek alternatif bir bakış açısı sunar. Alpatov, Stalin'in Kafkasya'da yaşadığı dönemde orada yaşayan halklara karşı duyduğu sempati ve antipatinin sürgünlerde belli bir rol oynadığına inanmaktadır. Araştırmacı N. F. Bugay, Alpatov'un görüşünü gerçeğe daha yakın bulmaktadır. Bugay'a göre, 1930'lar ve 1940'larda Sovyetler Birliği'nde gerçekleştirilen tüm sürgünlerin iki amacı vardı: cezalandırma (genellikle işgal sırasında hedef alınan ulustan bireylere veya gruplara uygulanır) ve olası ihanetlere karşı önleyici tedbirler. Bugay, son iddiasını Stalin'in bu halkların olası savaşlar sırasında yurtdışında yaşayan yurttaşlarıyla potansiyel bağlantılarını göz önünde bulundurduğunu belirterek açıklıyor. Latife Hasanova, Sovyet sürgünlerinin her vaka için hem genel hem de özel nedenleri olduğunu belirtiyor ve Azerbaycanlıların sürgününü genel sürgün faaliyetlerinin mantıksal bir sıralaması olarak değerlendiriyor. Atahan Paşayev, zorunlu tehcirin temel nedenini Kremlin'in siyasi çevrelerinde yerleşik Ermeni lobisinin faaliyetlerine bağlamaktadır. Tarih Bilimleri Doktoru Bahtiyar Necefov, Azerbaycan Türklerinin tehcirinin "Taşnaksutyun" partisi tarafından özel bir senaryoya dayanarak ve Kremlin'in doğrudan talimatı altında gerçekleştirildiğini belirtmektedir. Ancak tarihçi Asad Gurbanli, Necefov'un iddiasına katılmamaktadır. Tarihçi C. Hasanlı, Azerbaycanlıların tarihi topraklarından sürülmelerinin nedenini, Ermenistan SSC'ye yerleştirilen Ermenilerin sosyal ve yaşam koşullarının iyileştirilmesine bağlamaktadır.
Ermeni tarih yazımının konuya yaklaşımı farklıdır. Bunların çoğu, Azerbaycanlıların Ermenistan'dan sürülmesini Mircafer Bağırov ve Ermenistan Komünist Partisi Sekreteri G. Arutyunyan'ın birlikte Stalin'e başvurmasıyla ilişkilendirmektedir. Onların iddiasına göre bu meselenin nedeni, Azerbaycan'ın Kur-Araz ovasında gelişmekte olan pamuk tarımı ekonomisi için yeni işgücüne duyulan ihtiyaçtı.