Orta Amerika Federal Cumhuriyeti
Mirası > Tarihsel değerlendirme

"Isthmus'un Panama'dan Guatemala'ya kadar olan devletleri belki de bir konfederasyon oluşturacaklar. Bu iki büyük okyanus arasında yer alan muhteşem konum, zamanla dünyanın ticaret merkezi haline gelebilir. Kanalları, dünya genelindeki mesafeleri kısaltacak, Avrupa, Amerika ve Asya ile ticarî bağları güçlendirecek ve bu mutlu bölgeye dünyanın dört bir yanından haraç getirecek. Belki bir gün, dünyanın başkenti burada yer alacak, tıpkı Konstantin'in Bizans'ın antik dünyanın başkenti olduğunu iddia ettiği gibi."
Bağımsız bir Orta Amerika ülkesinin potansiyeli hakkında Simón Bolívar,0Jamaica Letter (1815)
Kongre Kütüphanesi Federal Araştırma Bölümü editörü Richard A. Haggerty, Orta Amerika Federal Cumhuriyeti'ni "işleyemez" olarak tanımlarken, İspanyol sömürge yönetiminin sona ermesinden sonra "Orta Amerika devletlerinin başarılı olan tek siyasî birliği" olarak tanımladı. El Salvador eğitim bakanlığı, federal cumhuriyeti, cumhuriyetçilik ve anayasacılık gibi siyasî fikirler için bir "siyasî laboratuvar" ("İspanyolca: laboratorio político") olarak nitelendirdi.
Bazı uzmanlar, federal anayasanın "fazla idealist" olmasının, federal cumhuriyetin çöküşüne sebep olan önemli bir bileşen olmasını eleştirdi. Liberal Guatemalalı siyasetçi Lorenzo Montúfar, "federal sistemi benimseyerek [federal cumhuriyet] savaşlar ve felaketler elde etti" dedi. Nikaragualı gazeteci Pedro Joaquín Chamorro, merkezî bir hükûmetin başarılı olabileceği yerlerde Amerika Birleşik Devletleri'nin federal sistemini taklit etmenin, Orta Amerika'nın eyaletleri arasında bölünmelere yol açtığını yazdı. El Salvador eğitim bakanlığı, federal anayasanın "anarşi ve düzensizliğe yol açan ölümcül bir sonuç" ("İspanyolca: conclusión fatal que llevó la anarquía y la desorganización") olduğunu yazdı. Massachusetts Üniversitesi araştırmacısı Lynn V. Foster, federal cumhuriyeti, yerel yetkililerin kendi eyaletlerindeki güç ve etkisinin federal hükûmete kıyasla daha fazla olması nedeniyle, 1820'lerde "tek bir cumhuriyetten ziyade küçük bağımsız ulusların gevşek bir konfederasyonu" tanımını yaptı. Kral Juan Carlos Üniversitesi'nde ekonomi profesörü olan Guillermo Vázquez Vicente, federal cumhuriyetin anayasasının ideallerine ulaşmanın tutarlı bir siyasî, ekonomik ve sosyal plan olmadan "imkânsız" ("İspanyolca: imposible") olduğunu yazdı. Ayrıca, beş eyaletteki ayrılıkçı duygularla birlikte anayasanın cumhuriyetçi ideallerine ulaşamamanın, ulusal birlik sağlama konusunda "aşılamaz bir engel" ("İspanyolca: impedimento insalvable") olduğunu belirtti.
Diğer uzmanlar, anayasanın veya federalizmin Orta Amerika Federal Cumhuriyeti'nin çöküşünün ana nedeni olduğu konusunda hemfikir değildir. Kuzey Karolina Üniversitesi, Greensboro'da tarih profesörü olan Franklin D. Parker, federal cumhuriyetin çöküşünün nihayetinde anayasanın hükümlerine yeterince uymayan ve onları uygulamayan siyasî liderlerin başarısızlığına bağladı. Liberal Orta Amerikalı tarihçi Alejandro Marure, "ulusun çektiği tüm felaketleri" Arce'nin 1820'lerde hem liberalleri hem de muhafazakârları memnun etme çabalarına bağladı. Honduraslı avukat ve siyasetçi Ramón Rosa, Valle'nin biyografisinde Morazán'ın 1835'te yeniden seçilmesinin "Orta Amerika Cumhuriyeti'nin çöküşünü" ("İspanyolca: la ruina de la República centroamericana") getirdiğini yazarak, Morazán'ın anlaşmazlıkları çözmek için askerî güç kullanmasının federal hükûmeti zayıflattığını savundu. Nikaragualı yazar Salvador Mendieta [es], federal cumhuriyetin çöküşünün ana nedenlerinden birinin devletler arasındaki ve kendi içlerindeki verimli iletişim altyapısının eksikliği olduğunu belirtti. Benzer şekilde, San Diego Eyalet Üniversitesi'nde tarih profesörü olan Philip F. Flemion, federal cumhuriyetin çöküşünü "bölgesel kıskançlıklar, sosyal ve kültürel farklılıklar, yetersiz iletişim ve ulaşım sistemleri, sınırlı mâli kaynaklar ve farklı siyasî görüşler"e bağladı. Smith, federal cumhuriyetin "mâli kötü yönetimi" ve "başarısız ekonomik gelişimini" cumhuriyetin çöküşünde en azından küçük bir rol oynadığına inandı.