Yelpaze
Tarihçe > Sabit yelpazelerin tarihçesi

Antik döneme ait yelpazeler, katlanmayan (sabit) türdedir. Çin ve Japonya'da yelpazeler, hem erkekler hem de kadınlar tarafından kullanıldı. Yelpazelerin, kullanım alanlarına göre farklılaşan türleri vardı. Saray görevlerinde, savaşlarda, çay törenlerinde ve sahne gösterilerinde kullanılan yelpazeler birbirine benzemezdi. Yelpazelerin bezemesine büyük özen gösterilir, yelpaze bezeme sanatını büyük ressamlar icra ederdi. Bazı yelpazeler el aracı olarak kullanılmak için değil, sanat objesi olmak için üretilirdi. Yelpazeyi betimleyen şiirler yazma ve yelpazenin üzerine resim ve hat çalışmaları yapma yaygın hale geldi.
Çin'de yelpazeler ilk olarak Shang Hanedanı döneminde görüldü, Han Hanedanı döneminde ise biçimsel ve anlamsal olarak gelişti. İlk yelpazeler kuştüyünden yapılırdı. Tüyleri yelpaze yapımında kullanılan kuş türlerinin başlıcaları tavus kuşu, sülün, kartal ve şahin idi.  Çin'de yelpazeler ilk olarak hükümdarlığın ve yüksek sosyal sınıfın bir sembolü olarak, ardından bilgelik sembolü olarak ve atalara saygı, cenaze ve evlilik törenlerinde kullanılan bir tören aracı olarak, daha sonra müzikle birleşerek yelpaze dansını bir unsuru olarak kullanıldı. Han döneminden itibaren kullanımı tüm topluma yayılıp gündelik yaşamın parçası haline geldi. İlerleyen dönemlerde  yelpaze yapımında bambu, palmiye ve ipek kullanıldı.
Eski Mısır'da bir sapın ucuna  tutturulmuş tüylerden oluşan yelpazeler kullanılırdı. Yelpazenin üretildiği malzeme, tavuskuşu tüyü veya papirüs olurdu. Günümüze ulaşan ender örnekleri, M.Ö. 14.yüzyıla tarihlenen, Tutankhamun'un mezarından çıkarılmış olan iki yelpazedir. Tavuskuşu tüyünden yapılmışlardır ve birinin sapı som altından, diğerininki ise abanoz ağacındandır.
Sabit  yelpazeler  Babil, Asur, İran gibi Mezopotamya kültürlerinde, Hint ve eski Çin törenlerinde de önemli bir gereçtir.  Ek olarak, yelpaze Yunanlılar ve Etrüskler tarafından da bilinirdi.  M.Ö. 5. yy.'da   Yunanistan'da, yuvarlak yelpazeler kullanılmıştır. Hristiyanlıkla birlikte yaygınlaşan bu yelpazelere flabelum denilir. Bu gereç, daha çok hasırdan yapılmıştı ve sarmaşık yaprakları formu verilmişti. M.Ö.200'lere tarihlenen YunanTanagra kadın heykelciklerinin de ellerinde görülen yelpazeler bu türdendir. Yelpaze, Yunanlılardan Romalılara geçmiştir. Romalılar yelpaze yapımında tavus kuşu ve diğer egzotik kuşların tüylerini kullanmıştır.
4. yy'da, flabellum tipi yelpazeler, Bizans kiliselerinde bir dinsel obje olarak kullanıldı. VI. yy.'da Hristiyan Avrupası'nda yelpazelerden, dini törenlerde kullanılan şarap ve ekmeği böceklerden korumak için yararlanılmış, zamanla sadece Bizans ve Etiyopya'da kullanılır olmuştur. Orta Çağ kilise törenlerinde, uzun bir sapın ucundaki  metal bir diskten oluşan flabellumlar, dyakoz (gönüllü rahip) tarafından taşınırdı. Hurma dalı, kuştüyü, kumaş ve benzeri malzemelerden yapılırdı. Flabellum günümüzde Papalık simgelerinden birisidir.
Bir başka tür sabit yelpaze ise, bayrak yelpazedir. Hindistan'da yelpaze, çok eski dönemlerden beri bilinen bir yelpaze türüdür. Bayrak yelpazenin yaprak kısmı genellikle dikdörtgen formunda olur ve sancağa benzerdi.
Bayrak yelpaze, 16. yy, 'den 18. yy. ortalarına kadar İtalya ve Fransa'da moda idi. Avrupa'ya 12. yüzyılda Haçlı Seferleri yoluyla Doğu'dan gelmiş olan yelpazenin üretildiği merkezler; Venedik, Roma ve Bologna idi.  Üzerlerine taşbaskı veya elle  resimler boyanıyor, yelpazelerde dantel ve işlemeli şeritler de kullanılıyordu. Ülkeler arasındaki diplomatik ziyaretlerde, kraliyet aileleri birbirlerine yelpaze hediye etmeye başladı.
İngiltere kraliçesi I. Elizabeth, bir yelpaze tutkunu idi. Onun zamanında yelpaze, zenginlik göstergesi olarak kabul edilirdi. Düzinelerce yelpazesi vardı. 16. yy.'ın sonlarına kadar sabit yelpaze, daha sonraları katlanabilir yelpazeler kullanmış ve portrelerinde, her iki tür yelpaze ile de poz vermişti.
Avrupa'da yelpaze üreticileri loncalar da kurmuştur. Marangozlar, oymacılar, yaldızcılar ve ünlü ressamların da dahil olduğu bir yelpaze loncası, 1678 yılında İtalya'da kuruldu ve satış yetkisi sadece bu loncaya ait kılındı.
Katlanabilir yelpazelerin Avrupa'da tanınır olmasının ardından, taşınmadaki kolaylıklarından ötürü  sabit yelpazeler yerine katlanabilir olanlar tercih edilir oldu. Sabit yelpazeler sadece ev içinde kullanılır oldu. 20. yy.'a kadar ısınmada şömine veya sobalar kullanıldığından, ateşe yaklaşırken yüzü sıcaktan korumakmaksadıına hizmet ettiler.
20. yy.'da sabit yelpazeler; reklam aracı olarak  politik kampanya malzemesi olarak veya hediyelik olarak üretildi.