Memlûk Devleti
Tarihçe > Burcî Memlûkler > II. Tomanbay devri

Tomanbay'ın, Selim'in Suriye'yi ele geçirmiş olup Mısır'a doğru yürüdüğünü, hazinenin boşalmış olduğu için askere aylık dahi verilemeyeceğini, sultan olmayı kabul etse bile ümerânın kısa bir süre sonra isyan edip kendini tahttan indirerek hapsedeceklerinden çekindiğini söyledi. Onun sultan olmayı istememesi üzerine, Ebu's-Suud orada bulunan emirlere Tomanbay'ın emirlerini dinleyip ona isyan ve ihanet etmeyeceklerine dair Kur'an'a el bastırarak, sonunda Tomanbay'ı razı etti. 11 Ekim 1516 Cuma günü mutat cülûs merasimini yapmak üzere ümerâ ve askerler toplandı. Halife Selim'in elinde esir olduğu için onun yerine babası Müstemsik davet edildi. Hanefî başkadısı ile diğer üç mezhep başkadısının nâibleri de geldiler. O sıralarda artık gözleri bile görmeyen Müstemsik, oğlunun eskiden kendine vermiş olduğu bir vekâlete dayanarak saltanatı Tomanbay'a tefvîz ile ona biat etti ve orada bulunanlar da ona uydular. Böylece Tomanbay, II. Tomanbay olarak Memlûk sultanı oldu ve 50 gün kadar süren bir kesintiden sonra Kahire minberlerinde tekrar Memlûk sultanı adına dua edilmeye başlandı.
II. Tomanbay sultan olduktan sonra ilk iş olarak Mercidâbık bozgunundan kaçıp gelen ümerâya yüksek makam ve pâyeler vererek birer birer taltif etti. Bu sırada Gazze nâibi, "Osmanoğlu Gazze'yi ele geçirmeden imdadımıza yetişin" diye devamlı yardım isteyip duruyordu.
Gerçekten Selim, Mercidâbık'tan dört gün sonra savaşsız olarak Haleb'e girmiş, orada 18 gün kaldıktan sonra güneye inerek 19 Eylül'de Hama ve iki gün sonra da Humus'u barışla alarak yoluna devamla Dımaşk'a varmıştı. Burada iki aydan fazla süren ikameti esnasında Selim, fethettiği ülkeyi yeniden düzenlerken Lübnan ona baş eğmiş ve Filistin de Osmanlı kuvvetlerince fethedilerek Osmanlı orduları Mısır'ın kapısı sayılan Gazze'ye doğru ilerlemeye başlamıştı. Bu arada Selim, Tomanbay'a gönderdiği mektubunda gelip kendine itaatini arz etmesini istiyor, kendine ve yanında geleceklere aman verdiğini bildirerek Gazze dolaylarında faaliyetlerde bulunduğunu duyduğu Canberdi Gazâlî'ye de itaat etmesi için mektup gönderdiğini, itaat etmezse Gazze'ye yürümesi için Hadım Sinan Paşa'ya emir verdiğini yazıyordu.
Osmanlı ordusunun Gazze'ye doğru ilerlediği haberi Kahire'de başta askerler olmak üzere herkesi ümitsizliğe düşürdü. Bir kısım insanlar yükte hafif pahada ağır neleri varsa alıp kaçmaya başladı. Tomanbay bir yandan bu paniği yatıştırmakla uğraşırken bir yandan da imkânsızlıklar içinde ordunun tanzim ve ıslahına çalışıyordu. Ne var ki memlûkler, verilen parayı az buldukları için kabul etmiyorlardı. Binbir güçlükle tedarik edilen para ile sonunda gönülleri yapılan memlûkler Dımaşk nâibliğine tayin edilmiş bulunan Canberdi Gazâlî'nin kumandasında Gazze'ye doğru gönderildi. Tomanbay emirlere para verememiş ve "Gidip kendiniz ve çoluk çocuğunuz için savaşınız. Hazinede bir kuruş para yoktur. Ben de sizlerden biriyim. Savaşa giderseniz ben de sizinle giderim. Gitmezseniz ben de gitmem" demek zorunda kalmıştı.
Selim'in Tomanbay'a gelip kendine itaatini arz etmesini bildiren mektubunun üzerinden bir ay geçmişti ki sayısı 15 kişiyi bulan bir Osmanlı elçilik heyeti ansızın Kahire'de göründü. Çerkes Murad'ın başkanlık ettiği heyetin getirdiği barış şartlarını bildiren mektup kadar heyetin geliş şekli de önemliydi. Gazze'den Kahire'ye kadar olan sahada Memlûk askerleri kum gibi kaynamasına rağmen Osmanlı elçilik heyeti yabancısı oldukları topraklarda Arap kılavuzları sayesinde kimseye görünmeden gizli bir yoldan Kahire'ye ulaşmışlardı. Osmanlı askerinin de bu şekilde kendilerini gafil avlamasından korkan Memlûkler dört bir tarafa devriyeler çıkarıp gizli yolu Osmanlılara gösterdiği için onlara kılavuzluk yapan Arapları da astılar.
Selim, Arapçadan çok Türkçe ibâre bulunan bu son mektubunda kendi adına sikke vurdurup hutbe okutması ve Mısır'ın haracının bir zamanlar Abbâsî halifelerine gönderildiği gibi kendine gönderilmesi şartı ile II. Tomanbay'ı Gazze'den Mısır'a kadar olan yerlerde nâibi olarak görevlendirebileceğini, aksi halde Mısır'a yürüyeceğini bildiriyordu. Selim'in bu mektupları Mısır'a yürümekte mütereddit olup işi tatlılıkla halletmek niyetinde olduğunu göstermektedir. Ancak başta Hama'da Osmanlı saflarına katılan Hayır Bey olmak üzere Selim'i Mısır'a yürümeye teşvik edenler de yok değildi.
İçinde bulunduğu şartlar dolayısıyla Tomanbay, Selim ile anlaşmaya meyilli idi. Ancak Kansu Gavri'nin gönderdiği elçileri öldürmüş olan Selim şimdi de kendine çok ağır hakaretler ediyordu. Buna etrafındaki emirlerin intikam hisleriyle beslenen kışkırtmaları da eklenince Tomanbay, Osmanlı elçilerini öldürttü. Bu ise Selim'in Mısır'a yürümesini artık kaçınılmaz hâle getirmişti. Bu sebeple Tomanbay, bir taraftan Selim'in mektubunun Mısır'da duyulması ile ortaya çıkan paniği yatıştırmaya çalışırken diğer taraftan da orduyu savaşa hazırlamaya ve Kahire'de savunma tedbirleri almaya başladı. Ne var ki askerlere maaşları bile düzenli olarak ödenemiyor ve bu durum büyük hoşnutsuzluğa sebep oluyordu. Bir ara askerler onu öyle sıkıştırdılar ki Tomanbay onlara Kansu Gavri'nin oğlunu getirterek babasının hazinede bir kuruş para bırakmadığını söyletti ise de askerlerin direnmesi üzerine onları sultanlıktan çekilip Mekke'ye gitmekle tehdit etti. Askerler ise Tomanbay'a bir sultana söylenmemesi gereken çok ağır sözler söylediler.
Bu sırada Canberdi Gazâlî kumandasında Osmanlılara karşı gönderilen ordu da Gazze yakınlarında Han Yunus'ta Hadım Sinan Paşa kumandasındaki Osmanlı ordusu tarafından çok ağır bir şekilde yenilgiye uğratılmıştı. Canberdi pek az bir askerle kaçarak Kahire'ye gelebilmişti. Artık Osmanlıların karşısında bir kuvvet kalmamış olup Selim'in her an Kahire'ye yürümesi bekleniyordu. Mısır'da herkesin Osmanlılardan korkup can kaygısına düştüğü bu sırada Tomanbay, tahtını ve ülkesini korumak için bu şartlar altında yapılabileceklerin en iyisini yaparak önce Mercidâbık ve ardından da Han Yunus'ta aldığı iki ağır yenilgi ile moral, teçhizat ve sayıca fevkalâde yıpranmış bulunan Memlûk ordusunu yeniden tanzim ve teçhiz etmek için olağanüstü gayret sarf etti. Yaşlı genç bütün memlûkleri cepheye sürdüğü gibi şehir halkından, Bedevî Araplardan, zenciler ve Mağriblilerden kalabalık sayıda asker toplayarak Kahire içinde ve dışında savunma tedbirleri aldı. Esasında II. Tomanbay, Osmanlı kuvvetlerini Sina Çölü'nün bittiği yer olan Sâlihiyye'de karşılamak istiyordu. Çünkü onun düşüncesine göre çölü geçerken Osmanlı askerleri ve binek hayvanları çok yorulacaklar, dinlenmelerine fırsat vermeden yapılacak bir savaşta onları yenmek kolay olacaktı. Ancak Memlûk ümerâsı onun bu düşüncesine şiddetle karşı çıkarak Kahire dışındaki Matariye ile Cebelü'l-Ahmer arasındaki Ridâniye denilen yerde tedbir alınarak savaşın orada kabul edilmesinde ısrar etmişlerdi. Bu yüzden Tomanbay ister istemez Ridâniye'de tedbirlerini aldı. Mukattam Dağı'ndan başlayarak Nil'e kadar uzanan sahada derin hendekler kazdırarak metrisler yaptırdı. Frenklerden temin etmiş olduğu 200 kadar topu Osmanlıların hücumunu beklediği tarafa yönelik olarak sabit bir şekilde yerleştirdi. Bu olayların çağdaşı olan tarihçi İbn İyâs'ın bildirdiğine göre Hospitalier Şövalyelerinin Tomanbay'a yardım olarak 1000 kişilik kurşun atıcı ile barut dolu birkaç gemi gönderdiği duyulmuş ancak bunun aslı çıkmamıştı.
Tomanbay, Ridâniye'de Osmanlılara karşı hazırlanır ve uzun süreceğini tahmin ettiği bir savunma savaşı için gerekli tedbirleri alırken öte tarafta Selim de iki aydan fazla kaldığı Dımaşk'tan 15 Aralık'ta ayrıldı. Kudüs ve diğer mukaddes yerleri ziyaret ettikten sonra, 2 Ocak 1517 tarihinde Gazze'de bulunan Hadım Sinan Paşa ve Osmanlı kuvvetleriyle birleşti. Burada birkaç gün kalarak Kurban Bayramı'nı kutladı ve çölü geçmek için son hazırlıklarını tamamladıktan sonra Gazze'den Mısır'a doğru yola çıkıp 13 gün gibi kısa bir zamanda Sina Çölü'nü geçip 16 Ocak'ta çölün ucundaki Sâlihiyye'ye vardı. İki gün sonra Bilbis'e ulaşan Osmanlı kuvvetleri burada iki gün dinledikten sonra, 22 Ocak'ta Birketü'l-hâc'a vardılar. Nihayet bütün Osmanlı ordusu 23 Ocak 1517 tarihinde Ridâniye'de kendilerini beklemekte olan Memlûk ordusunun karşısında durdu. Bu yürüyüş esnasında Hadım Sinan Paşa ve Hayır Bey'in yakaladıkları bazı Araplardan II. Tomanbay'ın aldığı tedbirleri öğrenen Selim, gereken karşı tedbirleri düşünüp almak ve ona göre düzen almak fırsatını da bulmuştu.
Başlarında sultanları Tomanbay olduğu hâlde Memlûk ordusu Ridâniye'de hendeklerde Osmanlıları bekliyordu. Memlûk toplarının sabit olduğunu öğrenen Selim, onları etkisiz hâle getirmek için askerlerini ikiye ayırarak bir kısmını Memlûklerin beklediği taraftan hücum ettirirken, esas kuvvetleriyle Mukattam Dağı'nı dolaşıp Memlûk ordusunu arkadan çevirdi. O zamana göre oldukça gelişmiş, yivli ve her tarafa kolayca ateş edebilen müteharrik Osmanlı topları Mercidâbık'ta olduğu gibi muharebenin kaderini tayinde müessir oldu. Her iki tarafın da büyük zayiat verdiği, Memlûk Devleti'nin akıbetini belirleyen bu muharebede durumun ümitsizliğini gören Tomanbay, Selim'i ortadan çıkararak durumu lehine çevirebilmek ümidiyle onun kumanda ettiği merkeze hücum etti. Fakat ilerlemeye muvaffak olamayınca Hadım Sinan Paşa'nın kumanda ettiği sağ kanada yüklenerek onu yaraladı ve Selim'in "Bir memleket ona bedel olamaz" dediği devlet adamı olay anında öldü. Tomanbay'ın bu intihar hücumu sırasında Ramazanoğlu Mahmûd Bey ile eski Ayıntab Beyi Yunus Bey de öldürüldü. Ancak bu cesareti Tomanbay'ı galip getirmeye yetmedi. Osmanlıların şiddetli hücumu karşısında tutunamayan Memlûk ordusu yenildi ve askerler kaçıştılar. Tomanbay etrafında kalan az sayıda askerle bir süre daha kahramanca dövüştü ise de sonunda yakalanmaktan korktuğu için o da kaçtı. Memlûk ordugâhını yağmalayan Osmanlı kuvvetleri aynı gün Kahire'ye girdiler. Savaştan bir gün sonra Osmanlı vezirlerinin maiyetinde Hayır Bey ve Mercidâbık'ta esir edilmiş olan halife ve üç mezhep başkadısı olduğu halde Osmanlı ordusu şehre girdi. Aynı gün kılınan cuma namazında Kahire camilerinde hutbe Selim adına okundu. Şehir kılıçla alınmış olduğu için üç gün süre ile yağmalandı ve yakalanan Memlûk askerleri de öldürüldü.
Selim, Ridâniye'de dört gün kaldıktan sonra karargâhını Bulak'ta kurdu. 28 Ocak gecesi Tomanbay etrafına toplayabildiği 10 bin kadar Memlûk ve Arap ile ansızın Kahire'ye girdi. Şehrin önemli bir kısmını ele geçirerek caddelerin giriş-çıkışlarını tutup hendekler kazdırdı ve metrisler yaptırarak ele geçirdiği mahallelerdeki Osmanlı askerlerini öldürdü. Böylece şehir içinde boğaz boğaza bir boğuşma başladı. Şehir halkından bir kısmının da Memlûklere yardım ettiği üç gün süren kanlı sokak çarpışmaları sonunda Osmanlılar Kahire'yi sokak sokak, ev ev yeniden fethettiler. Bu durumda şehir ve sivil halk büyük tahribat ve musibetlere maruz kaldı. Tomanbay'ın bu ani baskın ile elde ettiği geçici başarı daha fazla mal ve can kaybı ile çarpışmaların devam ettiği 30 Ocak Cuma günü bazı Kahire camilerinde kendi adına son defa olarak hutbe okunmasından başka bir sonuç vermedi.
Kahire içinde üç gün süren ölüm-kalım savaşından da ümit ettiği sonucu elde edemeyen Tomanbay, kadın kılığına girerek kaçmayı başardı. Sürekli savaştan yorgun ve bitkin olmasına ve Selim'e karşı bir şart öne sürebilecek durumunda bulunmamasına rağmen Selim'e gönderdiği mektubunda adına Mısır'da hutbe okutup sikke vurduracağını ve kararlaştırılacak bir meblağı her yıl ona ödeyeceğini, ancak önce Selim'in Sâlihiyye'ye çekilmesi gerektiğini bildiriyor aksi hâlde savaşmak üzere Nil'in batı yakasına geçmeye davet ediyordu. Memlûk direnişinin artık kırıldığı anlamına gelen bu mektubun Yavuz'a gelmesinden bir gün sonra Ridâniye Muharebesi'nde Hayır Bey vasıtasıyla Osmanlılara yardım ettiği söylenilen Canberdi Gazâlî beraberinde 700'den fazla ümerâ ve asker olduğu halde gelerek Selim'e itaatini bildirdi. Tomanbay da yakın çevresindeki Hasan bin Merî'nin ihaneti sonucu yakalandı ve durum Selim'e bildirildi. Selim'in, Rumlu Mustafa Paşa, Şehsüvaroğlu Ali Bey ve Canberdi Gazâlî kumandasında gönderdiği birlik, 30 Mart 1517'de Tomanbay'ı yakalayarak bağlayıp Ümmüddinâr denilen yerde bulunan Selim'e getirdiler. Selim aynı gün Tomanbay'ı huzuruna kabul etti.
Tomanbay'ı ayakta karşılayan Yavuz, önce elçilerini öldürmesi sebebiyle onu azarladı ise de arkasından cesaretini ve yiğitliğini övüp kendine bir tutsak gibi değil bir sultan gibi davranarak yanı başında hazırlattığı ikinci bir tahta oturttu. Selim ile son Memlûk Sultanı Tomanbay arasında uzun konuşmalar cereyan etti. Selim, kendini çok uğraştırmasına rağmen korkusuz, gözü pek, açık sözlü ve cesur birisi olan Tomanbay'ın hayatını bağışlamak niyetinde idi. Hatta Yavuz'un Tomanbay'ı Rumeli'de bir sancak beyliğine tayin edeceği, onu kayd-ı hayat şartıyla Mekke'ye süreceği veya beraberinde İstanbul'a götüreceği söylentileri bile duyulmuştu. Fakat Hayır Bey ve Canberdi Gazâlî'nin telkin etmeleri üzerine Yavuz, yakalanmasından 14 gün sonra Tomanbay'ın asılmasını emretti. 13 Nisan 1517 günü, hapsedildiği çadırdan alınan Tomanbay 400 kişilik yeniçeri birliğinin korumasında Bulak'a ve oradan da Züveyle Kapısı'na götürüldü. Kendisi bir ata bindirilmiş olup yol boyunca iki tarafa selâmlar veriyordu. Memlûkler devrinde önemli idamların yapıldığı, başların asılıp ve cesetlerin teşhir edildiği Züveyle Kapısı'nda attan indirilince asılacağını anlayan Tomanbay, orada toplanmış olan halka "Benim için üç kere Fatiha okuyun" deyip ellerini açarak kendi de yüksek sesle üç kere Fatiha okudu. Cellâdın uzattığı ipe boynunu uzatarak "İşini bitir!" dedi. Tomanbay'ın asılışına Dulkadiroğlu Ali Bey nezaret etti. Ali Bey'in babası Şehsuvar da 45 yıl önce aynı yerde, Kayıtbay tarafından astırılmıştı.
II. Tomanbay, Züveyle Kapısı'nda astırılan ilk ve son Memlûk sultanıdır. Cesedi üç gün asılı kaldıktan sonra indirilerek muhteşem bir törenle amcası Kansu Gavri tarafından yaptırılan fakat gömülmesi gerçekleşmeyen medreseye defnedildi. Tomanbay'ın ölümü ile Mısır ve Suriye'de 267 yıl süren Memlûk hâkimiyeti resmen son bulmuş ve bu ülkeler Osmanlı hâkimiyeti altına girmiştir. Esasen Memlûklerin de çoğu Türk olup geri kalanı da tamamen Türkleşmişti. Mısır'ın fethi ile hilâfetin Osmanlılara geçtiği yaygın bir görüş, hatta okul kitaplarına kadar girmiş kesin bir bilgi olmakla birlikte muasır Memlûk kaynaklarında bunun nasıl gerçekleştiği ile ilgili bir bilgi yoktur.