stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Zegani Kilisesi

| --- | --- |
Zegani (Zaki) Kilisesi, 1902. Dmitri Yermakov

Temel bilgiler
Konum: Dirsekkaya, Çıldır
Koordinatlar: 41°16′00″K 43°05′14″D﻿ / ﻿41.26667°K 43.08722°D﻿ / 41.26667; 43.08722
İnanç: Doğu Ortodoks Kilisesi
Mezhep: Gürcü Ortodoks Kilisesi
Durum: Yıkılmış (1970 yılında dinamitlendi)
Mimari
Mimari tür: Gürcü mimarisi
Tamamlanma: 10. yüzyıl
Özellikler
Malzemeler: Taş
Zegani Kilisesi (Gürcüce: ზეგანის ეკლესია) veya Zaki Kilisesi (Gürcüce: ზაქის ეკლესია), tarihsel Cavaheti bölgesinde, günümüzde Ardahan ilinin Çıldır ilçesine bağlı Dirsekkaya köyünün sınırları içinde Orta Çağ'da Gürcülerden kalma bir kilisesidir. Kilisenin iki adı da ortadan kalkmış olan Zaki veya Zegani köyünden gelir.
Tarihçe

Zegani Kilisesi veya Zaki Kilisesi'nin bulunduğu Zaki köyü, tarihsel Gürcistan'ı oluşturan bölgelerden biri olan Cavaheti'de yer alıyordu. 1578 yılında Osmanlıların eline geçen köy, 1595 tarihli Osmanlı mufassal defterine göre 12 Hristiyan haneden oluşan bir Gürcü yerleşimiydi. Zaki Kilisesi, bundan birkaç yüzyıl önce, 10. yüzyılda inşa edilmiştir. Gürcü tarihçi Ekvtime Takaişvili'nin 1902 yılındaki araştırma gezisi sırasında kilise neredeyse bir bütün olarak ayakta duruyordu. Ancak bu yapı 1970 yılında dinamitlenerek yıkılmıştır. 2014 yılında yapının sadece güney kolu ve güneydoğu tarafındaki küçük depo, batı kolunun küçük bir bölümü, yıkılmış duvar parçaları ve kabartmalı taşlar kalmıştı.
Mimari

Büyük ölçüde yıkılmış olan Zegani Kilisesi'nin yıkıntıları, Dirsekkaya köyünün 3 kilometre güneydoğusunda, Akkiraz köyünün sınırları içinde yer alır. 1902 yılında kiliseyi tanımlamış olan Ekvtime Takaişvili'nin verdiği bilgiye göre Zegani Kilisesi, yerleşim yerlerinden uzakta bulunduğu için sağlam kalmıştı. Kubbeli ve dört kollu bir yapı olan kilise, moloz taşlarla inşa edilmiş ve düzgün kesme taşlarla kaplanmıştı. İki kademeli bir taban üzerinde yükselen yapının sunak kısmı çökmüştü. Kiliseyi güneyden ve batıdan çevreleyen şapel o tarihte neredeyse tamamen yıkılmıştı. Kilisenin plaka taşlarla örtülmüş olan çatısı önemli ölçüde zarar görmüştü. Kubbenin sadece üst kısmı hafif hasar görmüş, ama kubbe kasnağı çok iyi korunmuştu. Kilisenin geri kalan kısımları aşağı yukarı sağlam durumdaydı.
Zegani Kilisesi, tek nefli ve üç apsisli bir yapıydı. Kilisenin batı kolu içindeki bu nef, kemerlerle ikiye bölünmüştü. Batı kolunu güneyden ve batıdan, 1902 yılında yıkılmış olan bir şapel çevreliyordu. Şapelin güney cephesinin batı tarafında, şapelin apsisine yakın yerde bir giriş kapısı vardı. Şapelin bu kısmından kilisenin nefinin doğu bölümüne de bir kapı açılıyordu. Şapelin batı cephesinde de bir kapının olduğu tahmin edilmektedir. Bu kısımda şapelin içinden bir kapıyla kilisenin nefinin doğu kısmına giriliyordu. Kilisenin kısa kollarında yer alan üç apsisin açıldığı alan kareye yakın bir dikdörtgen plana sahipti. Kilisenin kubbesi bu mekân üzerinde yükseliyordu. Her üç apsiste de birer pencere açıklığı bulunuyordu. Doğu apsisin iki yanında birer oda vardı. Güney apsise açılan oda yarım dairesel bir forma sahipti ve bu yarım dairesel kısmı da kilisenin apsislerini andırıyordu. Kuzey apsise açılan diğer oda ise köşeli bir plana sahipti. Güney ve kuzey apsisleri dışarıdan düz bir duvarla sınırlanırken, doğudaki apsis dıştan beşgen bir duvarla çevrelenmişti. Doğu apisis ile güney ve kuzey apsisleri arasında dıştan birer üçgen niş bulunuyordu. Zegani Kilisesi'nin güney ve doğu cepheleri diğer iki cepheye göre daha zengin dekoratif kabartmalarla bezenmişti. Kilisenin dört kolu da cephelerin üst kısmında üçgen oluşturan çatı örtüsüyle kapatılmıştı. Kubbe içeriden yarım dairesel bir forma sahipken, dıştan konik bir yapıdaydı. Kubbe kasnağında kabartmalarla dekore edilmiş pencere açıklıkları ve süsleme amaçlı yalancı sütunlar bulunuyordu. Kilisede, atın üstünde atının ayakları dibindeki ejderhaya mızrağını saplamış halde Aziz Giorgi kabartması, ayrıca kanatları açılmış kartal ve güvercin motifleri bulunuyordu. Ekvtime Takaişvili kubbe kasnağında Gürcü alfabesinin Hutsuri karakterleriyle kabartma bir yazı tespit etmiş, ancak uzaktan okuyamamıştır.
Galeri

Zegani Kilisesi, 1902. Dmitri Yermakov.
Zegani Kilisesi, 1902. Dmitri Yermakov.
Zegani Kilisesi, 1902. Dmitri Yermakov.
Zegani Kilisesi'nin planı. S. Kldiaşvili.
Korideti İncili

| Koritedi İncili |
| --- | --- |
Gürcistan Ulusal Elyazmaları Merkezi
Koritedi İncili'nin bir sayfası (Markos İncili, 6:19–21)
Tür: İncil
Tarih: IX. Yüzyıl
Dil(ler): Yunanca (asıl metin),  Gürcüce (derkenarlar)
Boyut: 29 x 24 cm
Yazı türü: Yunanca uncial
İlaveler: Korideti belgeleri (derkenarlarda)
Korideti İncili (Gürcüce: კორიდეთის სახარება; okunuşu: "k'oridetis sah'areba"), tarihsel Klarceti bölgesinde, bugün Artvin ilinin Murgul ilçesi sınırları içinde kalan Korideti Kilisesi’ne ait elyazması Yunanca eski bir İncil'dir. Adı 1925 yılında Çimenli olarak değiştirilmiş olan Korideti, Murgul Vadisi'nin eski yerleşmelerinden biriydi ve Korideti İncili, bu köyde bugün izi kalmamış olan ve Meryem Ana'ya adanmış Korideti Manastırı'nın kilisesinde muhafaza ediliyordu.
Yunanca eski İncil, muhafaza edildiği kiliseden dolayı Korideti İncili veya Korideti İncili olarak bilinir. 29 × 24 cm ebatlarında olan Korideti İncili 246 yapraktan oluşur. 9. yüzyıla tarihlenen bu İncil'e düşülmüş Gürcüce derkenarlar mevcuttur. “Korideti Belgeleri” olarak bilinen bu derkenarlar, araştırmacılar için ilginç bilgiler içermektedir. Korideti İncili, 9. yüzyıldan 15.yüzyıla kadar Korideti Manastırı'nda korunuyordu. 15. yüzyıldan itibaren ise, Gürcistan'da Svaneti bölgesinde Kala'da (temi) muhafaza edilmiştir. Korideti İncili bugün Gürcistan Ulusal Elyazmaları Merkezi'nde korunmaktadır.
Korideti İncili'ndeki derkenarlar ilk kez Nikolay Marr tarafından 1911 yılında yayımlanmıştır. Daha sonra yeniden yayımlanmış olan bu derkenarların bir kısmı, Korideti Kilisesi'ne ait mülklerin bu kiliseye bu bölgenin yöneticisi tarafından bağışlanmış olduğunu teyit etmektedir. İkinci tip derkenarlar, belli başlı vergilerden muaf tutulmuş olduğunu göstermektedir. Birkaç derkenar ise, 10-13. yüzyıllara tarihlenen özel sözleşmeler niteliğindedir. Bu belgelerden biri, Korideti İncili'nin Svaneti’ye götürmesinden sonra 14-15. yüzyılda düşülen derkenardır ve bu derkenar, İncil'in götürüldüğü Kala Vadisi'nin birlik ve dayanışmasına atıfta bulunmaktadır.
Gelaşeni Kilisesi

| --- | --- |

Temel bilgiler
Konum: Güleş, Ardanuç
Koordinatlar: 41°02′24″K 42°12′12″D﻿ / ﻿41.04000°K 42.20333°D﻿ / 41.04000; 42.20333
İnanç: Doğu Ortodoks Kilisesi
Mezhep: Gürcü Ortodoks Kilisesi
Durum: Yıkıntı
Mimari
Tamamlanma: ? Orta Çağ
Özellikler
Malzemeler: Moloz taş, kesme taş, kireç harcı
Gelaşeni Kilisesi (Gürcüce: გელაშენის ეკლესია), tarihsel Klarceti bölgesinde, günümüzde Artvin ilinin Ardanuç ilçesine bağlı ve eski adı Gelaşeni olan Güleş köyünde Orta Çağ'dan kalma Gürcü kilisesidir. Gelaşeni Kilisesi, köyün eski adının farklı yazılışlarından dolayı Goreşen Kilisesi, Goleşen Kilisesi ve Güleşen Kilisesi olarak da bilinir.
Tarihçe

Gelaşeni Kilisesi'nin bulunduğu Gelaşeni köyü, Orta Çağ'da Gürcistan'ı oluşturan bölgelerden biri olan Klarceti'de yer alır. Osmanlılar bu bölgeyi ve köyü, 16. yüzyılın ortalarında Gürcülerden ele geçirmiştir. Osmanlı idaresinin yaptığı tahrire göre köyde 1574 yılında 14 Hristiyan hane bulunuyordu. Bu köyün kilisesi olan Gelaşeni Kilisesi'nin Osmanlı döneminden önce inşa edildiği ve bu Hristiyan halkın ibadet mekanı olduğu bu kayıttan anlaşılmaktadır. Köyün Müslümanlaşmasından sonra kilise zaman içinde yıkılmış ve taşları Ardanuç ilçesine bağlı Konaklı köyündeki caminin inşasında kullanılmıştır. Bu taşlardan ikisinde, Gürcü ulusal sembolü olan Bolnisi haçı bulunmaktadır.
Mimari

Tek nefli bir yapı olan Gelaşeni Kilisesi, köyün merkezinin 800 metre batısında, yolun 50 metre güneyinde yer alır. Genişliği 9,90 metre olan kilisenin uzunluğunu, çok fazla zarar görmüş olmasından dolayı tespit etmek mümkün değildir. Gelaşeni Kilisesi, moloz ve kesme taşlardan kireç harcı kullanılarak inşa edilmiştir. Dolgu sistemi duvarları olan yapının dış yüzey kaplama taşlarının çoğu sökülmüştür. Kilisenin doğusunda yarım daire şeklinde bir apsis, apsisin yan taraflarında birer oda bulunmaktadır. Kuzey tarafta kalan oda dört köşeli bir mekândır. Güney taraftaki odanın planını tam olarak tespit etmek mümkün değildir. Gelaşeni Kilisesi'nin iç duvarlarının sıvanmış olduğu anlaşılmaktadır. Köylülerin verdiği bilgiye göre kilisenin yakınında üç adet Gürcü şarap küpü bulunmuş, ama bunlar imha edilmiştir. Ardanuç'un Konaklı köyünün Cami mahallesindeki eski caminin inşasında kullanılan Bolnisi haçı figürlü iki taşın Gelaşeni Kilisesi'nden götürüldüğü köylüler tarafından ifade edilmiştir.
Ölene Kadar

| Ölene Kadar |
| --- | --- |
Dizinin afişi
Format: Televizyon dizisi
Tür: Dram Aşk
Senarist: Elif Usman Ergüden
Öykü: Kübra Ayaz
Yönetmen: Umur Turagay Feride Kaytan
Başrol: Engin Akyürek Fahriye Evcen Sarp Levendoğlu Gülcan Arslan Tansu Biçer Ferdi Sancar Demir Karahan Didem Balçın Mesut Akusta Ragıp Savaş Lale Mansur Avni Yalçın   Zeki Eker
Ülke:  Türkiye
Dili: Türkçe
Sezon sayısı: 1
Bölüm sayısı: 13
Yapım
Yapımcı: Timur Savcı
Mekân: İstanbul, İzmir, İzmir - Karşıyaka, İzmir - Urla, İstanbul, İstanbul - Beyoğlu, İstanbul - Kadıköy, İstanbul - Şişli, İstanbul - Fatih, İstanbul - Beykoz - Mahmut Şevket Paşa Köyü, İstanbul - Sarıyer - Reşitpaşa Semti, İstanbul - Kadıköy - Yeldeğirmeni Mahallesi
Görüntü yönetmeni: Yon Thomas
Gösterim süresi: 120 dakika
Yapım şirketi: Tims Productions
Yayın bilgileri
Kanal: atv
Görüntü formatı: 576i (16:9 SDTV) 1080i (HDTV)
Ses formatı: Stereo
Yayın tarihi: 12 Ocak 2017 - 13 Nisan 2017
Durumu: Sona erdi


Ölene Kadar, Tims Productions imzalı, 2017 yılında atv'de yayımlanmış olan dram ve aşk türündeki Türk televizyon dizisidir. Dizi, 13. bölümü ile final yaparak sona erdi.
Oyuncu kadrosu ve karakterler

Engin Akyürek - Dağhan Soysür
Fahriye Evcen - Selvi Nardan
Sarp Levendoğlu - Ender Yoranel
Gülcan Arslan - Beril Karalı
Tansu Biçer - Yılmaz Saner
Ferdi Sancar - Fahri Baysal
Serpil Gül - Sabiha Soysür
Gizem Kala - Ayşe Soysür
Taner Turan - Halil Soysür
Fatih Dokgöz - Rıdvan Ertuğrul
Cihat Süvarioğlu - Osman
Aykut Akdere - Tolga
Kadiye Kenter - Zakire
Ragıp Savaş - Mehmet
Lale Mansur - Asuman Yoranel
Avni Yalçın - Sezai Karalı
Oktay Gülbay
Zeki Eker
Mehmet Yücel Özkal
Eylül Naz Özgen - Vildan Saner 2 (Küçük Selvi)
Senay Dede - Ayşe Soysür 2 (Küçüklüğü)
Didem Balçın - Şahika Yoranel
Demir Karahan - Muzaffer Yoranel
Mesut Akusta - Gürcü Tekin Zerdan
Aydan Çakır
Eşref Seyitoğlu
Yayın takvimi

| Sezon | Yayın günü ve saati | Sezon başlangıcı | Final | Çekilen bölüm sayısı | Bölüm aralığı | Yayın yılı | TV kanalı |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1. sezon | Perşembe 20.00 | 12 Ocak 2017 | 13 Nisan 2017 | 13 | 1-13 | 2017 | atv |
Bölümler > 1. sezon (2017)

| Bölüm | Yayımlanma tarihi | Yönetmen | Yönetmen | Senarist |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 1. Bölüm | 12 Ocak 2017 | Umut Turagay | Feride Kaytan | Elif Usman Ergüden |
| 2. Bölüm | 19 Ocak 2017 | Umut Turagay | Feride Kaytan | Elif Usman Ergüden |
| 3. Bölüm | 26 Ocak 2017 | Umut Turagay | Feride Kaytan | Elif Usman Ergüden |
| 4. Bölüm | 2 Şubat 2017 | Umut Turagay | Feride Kaytan | Elif Usman Ergüden |
| 5. Bölüm | 9 Şubat 2017 | Umut Turagay | Feride Kaytan | Elif Usman Ergüden |
| 6. Bölüm | 16 Şubat 2017 | Umut Turagay | Feride Kaytan | Elif Usman Ergüden |
| 7. Bölüm | 23 Şubat 2017 | Umut Turagay | Feride Kaytan | Elif Usman Ergüden |
| 8. Bölüm | 9 Mart 2017 | Umut Turagay | Feride Kaytan | Elif Usman Ergüden |
| 9. Bölüm | 16 Mart 2017 | Umut Turagay | Feride Kaytan | Elif Usman Ergüden |
| 10. Bölüm | 23 Mart 2017 | Umut Turagay | Feride Kaytan | Elif Usman Ergüden |
| 11. Bölüm | 30 Mart 2017 | Umut Turagay | Feride Kaytan | Elif Usman Ergüden |
| 12. Bölüm | 6 Nisan 2017 | Umut Turagay | Feride Kaytan | Elif Usman Ergüden |
| 13. Bölüm (Final) | 13 Nisan 2017 | Umut Turagay | Feride Kaytan | Elif Usman Ergüden |
Hamzeti Kilisesi

| --- | --- |
Video  Kaynak: YouTube (youtube.com)

Temel bilgiler
Konum: Hamzeti, Ahalta, Yusufeli
Koordinatlar: 40°48′45″K 41°32′53″D﻿ / ﻿40.81250°K 41.54806°D﻿ / 40.81250; 41.54806
İnanç: Doğu Ortodoks Kilisesi
Mezhep: Gürcü Ortodoks Kilisesi
Durum: 2023 yılında Yusufeli Barajı'nın suları altında kalmıştır
Mimari
Mimari tür: Şapel
Mimari biçim: Gürcü mimarisi
Tamamlanma: 9-11. yüzyıllar
Özellikler
Malzemeler: Taş
Hamzeti Kilisesi (Gürcüce: ხამზეთის ეკლესია), tarihsel Tao bölgesinde, günümüzde sular altında kalmış olan Yusufeli kasabasında Orta Çağ'dan kalma Gürcü kilisesidir. Eski Ahalta köyünün Hamzeti (ხამზეთი) mevkiinde bulunduğu için Hamzeti Kilisesi olarak anılır.
Tarihçe

Sonradan adı "Bağgözü" olarak değiştirilen ve eski Yusufeli kendinin bir mahallesine dönüşen Hamzeti, bir dönem Yusufeli ilçesinin idari merkezi olan Ahalta köyünde bulunuyordu. Türkçeye Hamzet olarak giren yerleşimi ve Ahalta'yı Osmanlılar 16. yüzyılın ortalarında Gürcülerden ele geçirmiştir. Hamzeti Kilisesi'nin Orta Çağ'da Gürcü Bagrationi hanedanı döneminde yapıldığı tahmin edilmektedir.
Mimari

Hamzeti Kilisesi ve Hamzeti Şapeli, Yusufeli kentinin Hamzeti (Bağgözü) mahallesinde, Parhal Çayı'nın Çoruh Nehri'ne katıldığı yerde, Çoruh Nehri'nin kıyısında bağlık bir alanda bulunuyordu. Küçük bir şapel olan Hamzeti Kilisesi (3,90x2,50 m), dikdörtgen planlı ve tek mekânlı bir yapıydı. Kilisenin çatısı çökmüş, duvarlarının dış yüzey kaplama taşları tamamen sökülmüştü. Giriş kapısı güney cephede yer alıyordu. Doğu ve batı duvarlarında birer, kuzey duvarında iki adet pencere bulunuyordu. Dolgu duvar tekniği ve kireç harcıyla inşa edilmiş olan Hamzeti Kilisesi, 2023 yılında Yusufeli Barajı'nın suları altında kalmıştır.
Gasadinari Manastırı

| --- | --- |

Temel bilgiler
Konum: Kirazlı, Şavşat
Koordinatlar: 41°15′06″K 42°30′34″D﻿ / ﻿41.25167°K 42.50944°D﻿ / 41.25167; 42.50944
İnanç: Doğu Ortodoks Kilisesi
Mezhep: Gürcü Ortodoks Kilisesi
Durum: Yıkıntılar
Mimari
Mimari tür: Manastır
Mimari biçim: Gürcü mimarisi
Tamamlanma: ? Orta Çağ
Özellikler
Malzemeler: Kireç harcı, moloz taş
Gasadinari Manastırı (Gürcüce: გასადინარის მონასტერი), Artvin ilinin Şavşat ilçesine bağlı Kirazlı köyünde Orta Çağ'dan kalma Gürcü manastırıdır. Manastır, ortadan kalkmış bir yerleşime yöre halkının verdiği ad üzerinden bu şekilde adlandırılmıştır.
Tarihçe

Bugün Kirazlı adını taşıyan Balvana ve Gasadinari köyleri, Orta Çağ'da Gürcistan'ı oluşturan bölgelerden biri olan Şavşeti'de yer alır. Nitekim Osmanlılar bu bölgeyi ve köyleri, 16. yüzyılın ortalarında Gürcülerden ele geçirmiştir. Eski kaynaklarda Balvana geçmesine karşın, Gasadinari adı yer almamıştır. Gürcüce bir yer adı olan Gasadinari (გასადინარი), suyu bir yerden başka bir yere akıtan kanal veya dereyi ifade eder. Nitekim Gürcistan'ın Samtse-Cavaheti bölgesinde Gasadinari adını taşıyan bir köy bulunmaktadır. Gasadinari Manastırı, kesin tarihi bilinmemekle birlikte, yöre halkının Müslümanlaştığı Osmanlı dönemi öncesinde inşa edilmiş olmalıdır.
Mimari

Gasadinari Manastırı, Kirazlı köyünün merkez mahallesinin 1,5 kilometre güneydoğusunda, eski yerleşim olan Gasadinari'nin 300 metre doğusunda yer alır. Çam ağaçlarından oluşan bir ormanın içindeki manastırdan günümüze zarar görmüş halde çeşitli yapılar kalmıştır. Bu yapılardan biri doğudan bir kayaya yaslanmış olup kireç harcı kullanılarak moloz taşlarla inşa edilmiştir. Bu yapının kuzey duvarı daha sağlam biçimde günümüze ulaşmıştır. Günümüze kalan duvarlarında küçük pencereler bulunmaktadır. Birkaç kat olan bu yapının Gasadinari Manastırı'nın meskeni olduğu tahmin edilmektedir. Bu yapının 10 metre uzağında ise, manastırın kilisesi bulunmaktadır. Gasadinari Kilisesi de kireç harcıyla moloz taşlardan inşa edilmiştir. Kilisenin doğu duvarı kayaya yaslanmaktadır. Bu kısımda harçlı bölümler ve kesme taşlar kalmıştır. Buranın yaklaşık 50 metre yukarısında bir kayaya oyulmuş mağara bulunmaktadır. Bu mağaranın ön tarafına bir duvar örülmüştür. Gasadinari Manastırı, Balvana Manastırı'yla benzerlikler göstermektedir. Gasadinari Manastırı 2015 yılında bir Gürcü araştırma grubu tarafından tespit edilmiştir.
Berta Manastırı

| --- | --- |
Berta Manastırı'nın uzaktan görünüşü. Fotoğraf: Nikolay Marr, 1904. Fotoğraf: Marr'ın 1904 tarihli gezisinnin notları olan Klarceti ve Şavşeti Gezi Günlükleri (1911; Petersburg, Rusça; Gürcüce baskısı 2015, Batum)

Temel bilgiler
Konum: Ortaköy, Artvin
Koordinatlar: 41°14′56″K 41°59′00″D﻿ / ﻿41.24889°K 41.98333°D﻿ / 41.24889; 41.98333
Mezhep: Gürcü Ortodoks Kilisesi (İlk işlevi)
Durum: Cami
Mimari
Mimari tür: Gürcü mimarisi
Tamamlanma: 8. veya 9. yüzyıl
Özellikler
Malzemeler: Kesme kireçtaşı
Berta Manastırı (Gürcüce: ბერთა veya ბერთის მონასტერი; okunuşu: “berta” veya "bertis monast'eri"), tarihsel Klarceti bölgesinde, günümüzde Artvin ili merkez ilçesine bağlı Ortaköy’de (eski adı Berta) bulunan eski bir Gürcü Ortodoks manastırıdır. 8. veya 9. yüzyılda inşa edilmiştir. Yapının ayakta kalan kısmı günümüzde cami olarak kullanılmaktadır.
Tarihçe

Berta Manastırı’ndan ilk kez 10. yüzyılda Gürcü yazar Giorgi Merçule söz etmiştir. Buna göre manastır, Gürcü Bagrationi Hanedanının yönettiği Tao-Klarceti’de Grigol Hantsteli'nin (759-861) rehberliğinde faaliyet gösteren dinsel kurumlardan biriydi. Manastırın 830-840’larda kurulduğu tahmin edilmektedir. Grigol Hantsteli’nin Yaşamı’ adlı elyazması ile birinci Berta İncili (10. yüzyıl) ve ikinci Berta İncili’ne (12. yüzyıl) düşülen notlara göre Berta Manastırı Meryem Ana'ya adanmıştır.
Berta Manastırı yapıları, bugünkü Ortaköy’e yukarıdan bakan bir tepede, düzgün blok taşlardan inşa edilmiştir. Birkaç kubbeli yapıdan oluşan Berta Manastırı, bölgenin 16. yüzyılın ortalarında Osmanlıların eline geçmesinden sonra terk edilmiştir. Manastırın ayakta kalan kilisesi, tahminen 17. yüzyılda camiye çevrilmiştir ve cami günümüzde Ortaköy Kilise Camii olarak anılmaktadır. Manastırın büyük bir dikdörtgen yapı olan yemekhanesi, cami olarak kullanılan ana kilise gibi ayakta kalmış bir yapıdır.
Berta Kilisesi

Günümüzde Ortaköy Kilise Camii'nin yapısına dönüşmüş olan Berta Kilisesi, 9. yüzyılda, Gürcü Krallığı döneminde Berta Manastırı'nın ana kilisesi olarak inşa edilmiştir. Doğu duvarındaki bir taşta Gürcü alfabesinin Nushuri karakterleriyle yazılmış olan Gürcüce yazı bu dönemden kalmış ve tahrip olmakla birlikte günümüze ulaşmıştır. Kilise kesme kireçtaşlarıyla inşa edilmiştir. İç duvarları sonradan sıvanmış olmasına karşın, duvar resimlerinin izleri bugün de fark edilmektedir. Berta Kilisesi'nin güney duvarına bitişik yapı bugün temel seviyesine kadar yıkık haldedir.
Berta yazmaları

Berta Manastırı, dinsel eserlerin elyazması olarak çoğaltıldığı yerlerden biriydi. Gürcü elyazması sanatının en önemli eserleri olan Berta İncilleri günümüze ulaşmıştır. 998 yılına tarihlenen bu İncil’, ABD'de Harvard Üniversitesi Kütüphanesi'nde korunmaktadır. 12. yüzyıla ait başka bir Berta İncili ise, Gürcistan'ın başkenti Tiflis'teki Ulusal Elyazmaları Merkezi'ndedir. Bu İncilin cilt kapakları Opizalı bir el sanatları ustası olan Beşken (Beşken Opizari) tarafından süslenmiştir. Berta İncillerinin cilt kapağı, ayrıntılar dışında, aynı dönemde Tao-Klarceti'de çoğaltılan Tskarostavi İncilleri ile aynı özellikleri taşır.
12. yüzyıla ait Berta İncili’nin kabartmalı ön ve arka kapağı.
Berta'nın eski Gürcü manastırı
Çala Kilisesi (Yusufeli)

| --- | --- |
Çala Kilisesi'in uzaktan görünüşü

Temel bilgiler
Konum: Yusufeli, Artvin
Koordinatlar: 40°48′18″K 41°32′29″D﻿ / ﻿40.80500°K 41.54139°D﻿ / 40.80500; 41.54139
İnanç: Doğu Ortodoks Kilisesi
Mezhep: Gürcü Ortodoks Kilisesi
Durum: Sular altında
Mimari
Mimari tür: Kilise
Mimari biçim: Gürcü mimarisi
Tamamlanma: 10. yüzyıl
Özellikler
Malzemeler: Dolgu duvar
Çala Kilisesi (Gürcüce: ჭალის ეკლესია - Çalis eklesia), tarihsel Tao bölgesinde, günümüzde sular altında kalmış olan Yusufeli kasabasında Orta Çağ'dan kalma Gürcü kilisesidir. Eski Ahalta köyünün Çala (ჭალა) mevkiinde bulunduğu için Çala Kilisesi olarak anılır.
Tarihçe

Çala Kilisesi, bir dönem Yusufeli ilçesinin idari merkezi olan Ahalta köyünde bulunuyordu. İlçenin merkezi Öğdem'den buraya taşınırken, Ahalt'ın (Ahalta) adı 1950 yılında Yusufeli olarak değiştirilmiştir. Bu yerleşimi Osmanlılar 16. yüzyılın ortalarında Gürcülerden ele geçirmiştir. Kilisenin 10. yüzyılda, Gürcü Krallığı döneminde inşa edildiği tahmin edilmektedir. Çala Kilisesi, 2023 yılında Yusufeli Barajı suları altında kalmıştır. Çala (ჭალა), Gürcüce bir yer adı olup dere veya dere kenarındaki verimli toprak, Eski Gürcücede ise orman anlamına gelir.
Mimari

Çala Kilisesi, Çoruh Nehri'nin sağ kıyısında, Çala (ჭალა) olarak anılan yerde bulunuyordu. Dikdörtgen planlı, tek nefli ve tonoz örtülü küçük bir yapı (4,85 x 3,71 m) olan kilisenin çatı örtüsü hasar görmüştü. Kilise, güney duvarı dışında, günümüze iyi durumda ulaşmıştı. Doğu ve batı duvarlarında üçgen alınlıklı birer pencere, kuzey duvarında ise iki pencere bulunuyordu. Dolgu duvar tekniğiyle inşa edilmiş olan kilisenin kaplama taşları sökülmüştü. Duvar tekniğinden hareketle, 10. yüzyıla tarihlendirilmiş olan kilisenin giriş kapısı batıda bulunuyordu. Eski yazılı kaynaklar vasıtasıyla da bilinen Çala Kilisesi’nde duvar resimleri olduğu tespit edilmiş olup fresklerin ve yazıların izleri geç döneme kadar varlığını korumuştu.
Galeri

Çala Kilisesi'nin çatı örtüsü
Çala Kilisesi'nin girişi (dışarıdan)
Çala Kilisesi'nin girişi (içeriden)
Çala Kilisesi'nin tahrip olmuş fresklerinin izleri
İnsan gözü

Başlığın diğer anlamları için Göz (anlam ayrımı) sayfasına bakınız.
Yüzün sağ tarafındaki göz, görünür bileşenlerini gösterir: beyaz sklera, açık kahverengi iris, göz kapakları ve kirpiklerle çevrili göz çukurunda siyah göz bebeği
1. vitreus cisim 2. ora serrata 3. siliyer kas 4. siliyer zonüller 5. Schlemm kanalı 6. göz bebeği 7. ön oda 8. kornea 9. iris 10. mercek korteksi 11. mercek çekirdeği 12. siliyer süreç 13. konjonktiva 14. alt eğik kas 15. alt rektus kası 16. medial rektus kası 17. retinal arterler ve damarlar 18. optik disk 19. dura mater 20. merkezi retinal arter 21. merkezi retinal damar 22. optik sinir 23. girdaplı damar 24. ampuler kılıf 25 sarı benek 26. fovea 27. sklera 28. koroid 29. üst rektus kası 30. retina
İnsan gözü, görünür ışığa tepki veren ve görsel bilgilerin, nesneleri görmek, dengeyi korumak ve günlük ritmi korumak gibi çeşitli amaçlarla kullanılmasına izin veren duyusal sinir sisteminin organıdır.
Arizona Göz modeli. "A" diyoptri cinsinden konaklamadır.
Göz yaşayan bir optik cihaz olarak düşünülebilir. Gözün en dıştaki beyaz kısmı (sklera) gibi dış katmanları ile yaklaşık olarak küresel şekillidir ve iç katmanlarından biri (pigmentli koroid) gözün optik ekseni dışında gözü esasen geçirmez tutar.
Optik bileşenler sırasıyla optik eksen boyunca, gözün optik gücünün çoğunu oluşturan ve dış dünyadan gelen ışığın odaklanmasını büyük ölçüde sağlayan birinci mercek (kornea – gözün şeffaf kısmı), diyafram (iris– gözün renkli kısmı) gözün içine giren ışık miktarını kontrol eden açıklık (göz bebeği), daha sonra ışığın görüntülere odaklanmasını sağlayan başka bir mercek (kristal mercek) ve son olarak görüntülerin düşüp işlendiği gözün ışığa duyarlı kısmı (retina) 'dan oluşur.
Retina, optik sinir yoluyla beyinle bağlantı kurar. Gözün geri kalan bileşenleri gözün gerekli şeklini almasını sağlar, besler, bakımını yapar ve korur.
Retinadaki üç tip hücre, ışık enerjisini sinir sistemi tarafından kullanılan elektrik enerjisine dönüştürür: çubuklar az yoğun ışığa yanıt verir ve düşük çözünürlüklü, siyah beyaz görüntülerin algılanmasına katkı yapar; koniler yüksek yoğunluklu ışığa yanıt verir ve yüksek çözünürlüklü, renkli görüntülerin algılanmasına katkı yapar; ve yakın zamanda keşfedilen ışığa duyarlı ganglion hücreleri, tüm ışık yoğunluklarına tepki verip retinaya ulaşan ışık miktarının ayarlanmasına, melatonin hormonunun düzenlenmesine ve baskılanmasına ve sirkadiyen ritmin sağlanmasına katkı yapar.