Osmanlı İmparatorluğu'nda ulaşım ve haberleşme
Ulaşım

Ulaşım aracı sanayi emperyalizmine kadar deve ve yelkenli gemidir. Ulaşım teknolojisinin ilkelliği nedeniyle büyük şehirler 19. yüzyıl ortalarına kadar zaruri maddelerin temininde de­vamlı sıkıntı çektiler. Bu konuda değişmeler tarımda, ulaşımda başlayan yavaş çağdaşlaşma ile paralel gitti. Gelişmiş taşıma araçları(araba gibi) kullanılmadığından inşaatta da hafif ve niteliksiz gereçler kullanılmıştır. 16. yüzyılda İstanbul'a gelen Alman seyyah Schweigger: "Evleri ağaç ve kerpiçtendir. Buna rağmen bizdeki bina­lar kadar pahalıya mal oluyor." demiştir. Osmanlı coğrafyasının genişliği ve bakım için gerekli emtianın sağlanamaması atlı ulaşımdansa, devenin tercih edilmesine neden olmuştur. 19. yüzyıla dek de ulaşım ve haberleşme organik güce dayanmıştır.
Modern önce dönemde Osmanlı Devleti'nde yol ağı, devletin resmi haberleşme sistemine göre oluşmuştur. Bu yollar, Anadolu ve Balkanlar/Rumeli'de genellikle sağ, sol ve orta kol olarak ana güzergâhlardan ve bunlara bağlı ikincil yollardan meydana gelir. Ana yol güzergahlarının merkezi devletin başkenti İstanbul'dur. Yollar İstanbul'dan başlayarak, imparatorluğun Anadolu ve Balkanlar/Rumeli'ndeki topraklarına yayılmıştır. Osmanlı Devleti'nin ana yol güzergahları genel hatlarıyla şu şekildedir:
Rumeli Sağ Kol Güzergahı: İstanbul, Çatalca, İnceğiz, Midye, Vize, Pınar-hisarı, Kırkkilise, Fakih (Fakihler), Aydos, Prevadi, Hacıoğlu Pazarı, Divane Ali, Karasu (Tekfurgölü), Babadağı, İsakçı, Tolcı, İsmail Geçidi, Tatar Pınarı, Yanık Hisar (Palanga-i Yanık), Akkirman, Özi, Kefe ve Azak.
Rumeli Orta Kol Güzergahı: İstanbul, Büyük Çekmece, Silivri, Çorlu, Burgos (Lüleburgaz), Kuleli Köyü, Edirne, Habibce, Uzunca-âbâd Hasköy (Semizce), Papaslı, Filibe, Tatar Pazarı, İhtiman, Sofya, Dragoman, Şehirköy, Niş, Razna (Razan), Yagodina, Hasan Paşa Palangası, Hisarcık ve Belgrad.
Rumeli Sol Kol Güzergahı: İstanbul, Silivri, Türkmanlı, Ereğli, Tekirdağı (Tekfurdağı/Rodoscuk), Malkara, Keşan, Firecik, Mekri, Gümülcine, Yenice-i Karasu, Sarı Şaban, Kazlık, Pravişte, Orfan, Asıravalne, Kiliseli, Lankaza, Gölge, Katrin-Çitroz, Yenişehir, Çatalca, İzdin, Livâdiye, İstefe (Teb), Eğriboz ve Gördüs.
Anadolu Sağ Kol Güzergahı: Üsküdar, Gebze (Gekbûze), Dil (Hersek), İznik, Lefke, Söğüt, Eskişehir, Seyyid Gazi (Seydigaz), Hüsrev Paşa Hanı, Bayat, Bolvadin, İshaklı, Akşehir, Ilgın, Ladik, Konya, İsmail (İsmil), Karapınar, Ereğli, Ulukışla (Ulukışlak), Yayla (Gülek), Çakıd Hanı (Bayrampaşa Kervansarayı),  Adana, Kurd Kulağı, Payas, Bagras (Belen), Antakya, Tenrin (Tizin) ve Halep.
Anadolu Orta Kol Güzergahı: Üsküdar, Gebze, İznikmid (İzmit), Sapanca, Hendek, Düzce Pazarı, Bolu, Gerede, Bayındır (Hamamlı), Çerkeş, Karacalar, Karaca-Viran, Koçhisar, Tosya, Hacı Hamza, Osmancık, Hacıköyü, Merzifon, Amasya, Turhal, Hınıs, Tokat, Sivas, Deliklitaş, Kangal, Hasan Çelebi, Hasan Patrik, Malatya, İzoli, Harput, Ergani, Bîretü'l-Fırat, Diyarbakır, Mardin, Nusaybin, Musul, Karakuş, Erbil (Ankâva), Altunköprü (Altun Suyu), Kerkük, Dakuk (Tavuk), Tuz Hurmatı, Ban, Yenice ve Bağdat.
Anadolu Sol Kol Güzergahı: Üsküdar, Gebze, İznikmid (İzmit), Sapanca, Hendek, Düzce Pazarı, Bolu, Gerede, Bayındır (Hamamlı), Çerkeş, Karacalar, Karaca-Viran, Koçhisar, Tosya, Hacı Hamza, Osmancık, Hacıköyü, Merzifon, Lâdik, Sonisa (Uluköy), Niksar, Tilemse (Yolkaya), Hacı Murad (Murad Kal'as), Karahisâr-ı Şarkî, Şiran, Kelkit (Çiftlik), Karakulak, Aşkale ve Erzurum.