Galen
Çalışmaları > Tıp > Fizyoloji

Galen'in fizyoloji konusundaki çalışmaları, büyük ölçüde Platon ve Aristoteles gibi filozofların ve Hipokrat gibi hekimlerin önceki eserlerinden etkilenmiştir. Galen, tıbbi bulgularını araştırmak için deneyleri bir yöntem olarak kullanan ilk kişilerden biriydi. Bu yöntem, vücudun farklı bölümlerini ve bunların işlevlerini keşfetmesine olanak tanımıştır.
Galen'in "Diseksiyon sırasında gözlemlenen parçaların işlevleri ve yararları" üzerine yazdığı büyük eseri Parçaların Yararı adını taşır ve buna ek olarak, Solunumun Nedenleri, Kasların Hareketleri ve Doğal Yetenekler gibi birçok eser de bu konulara dahil edilmiştir. Hareket, dinlenme, büyüme ve beslenme gibi işlemlerin hangi yetenekler aracılığıyla meydana geldiğini belirlemek için hayvanlar üzerinde canlı diseksiyona da başvurmuştur.
Selefleri belirli bir dizi deney yapmış olsalar da Galen, vücudun tüm bölümlerinin yapıları ve işlevlerini keşfetmek için uzmanlığını çok ileri bir seviyeye taşımasını bilmiştir. Ancak bu alıştırma her zaman kolay olmamıştır, çünkü bir optik sinirin kesilmesinin görüş üzerindeki etkisi veya bir motor sinirin kesilmesinin hareket üzerindeki etkisi doğrudan gözlemlenebilirken, karaciğerin ya da kalbin işlevini anlamak daha zordur. Dahası, Antik Yunancada, 17. yüzyıldan beri anlaşıldığı şekliyle "işlev" kavramını tanımlayacak bir terim mevcut değildi. Galen, bu kavramı felsefeden alınan energeia (ἐνέργεια) yani "eylem" kavramıyla ifade etmiştir. Örneğin, besinler belirli organların "eylemi" sayesinde kana dönüştürülür. Bir eylem bulduğunda Galen, bunun nedenini sorgular: Eylemi ne sağlamaktadır? Aristoteles'in telos (τέλος) yani "amaç" kavramı, günümüzdeki işlev anlayışında da yer almaktadır.
Kan oluşumu, damarların içindeki kan oluşturucu yetenekle, besinlerin dönüşümü mide tarafından gerçekleştirilen pepsis (pişirme) yeteneğiyle ve nabız hareketi ise kalbin sfigmik (nabızsal) yeteneğiyle açıklanır. Yapı ve işlev arasındaki ilişki, Doğa'nın derin bir teleolojik felsefesine dayanır. Bu felsefeye göre, organların yapısı, eylemlerine mükemmel şekilde uyarlanmıştır. Vücudun tüm parçaları mümkün olan en iyi kullanıma sahiptir. Bu nihai amaçların başında ise iyiliksever ve koruyucu bir tanrı ya da demiurgos (yaratıcı) bulunur. Bu noktada Galen, teleolojik açıklamaları reddeden bir hekim olan Erasistratos ve atomcularla tamamen zıt bir pozisyondadır.
Galen'in fizyolojisinde birkaç büyük organizasyon ilkesi vardır. Bunlardan biri, Hipokrat ve Platon'un Öğretileri Üzerine (DHP) adlı eserinde sunulan, Platon'un Timeos eserinden alınmış üç ruh merkezi (ya da üç ruh) ilkesidir.
Platon, beden ve ruhun ayrı varlıklar olduğunu savunarak Stoacılara karşı bir görüş geliştirmiştir. Platon, ruhun ölümsüz olduğunu ve bu nedenle insan bedeni dışında, doğumdan önce de var olması gerektiğini ileri sürmüştür. Bu düşünce, Galen'in ruhun sonradan edinilmesi gerektiği fikrini etkiledi; çünkü ruh her zaman insan bedeni içinde bulunmaz. Platon'un kullandığı terimleri benimseyerek bu üç kısmı “akılcı”, “ruhani” ve “arzulayıcı” olarak adlandırmıştır. Her biri vücutta belirli bir bölgeye karşılık gelmektedir. Akılcı ruh beyinde, ruhani ruh kalpte, arzulayıcı ruh ise karaciğerde bulunur. Galen, tıp alanındaki geniş bilgi birikimi sayesinde, ruhun belirli parçalarını vücut içindeki spesifik yerlere atayan ilk bilim insanı ve filozoftur. Bu fikir günümüzde “fonksiyonların lokalizasyonu” olarak adlandırılmaktadır. Galen'in bu atamaları, kendi döneminde devrim niteliğindeydi ve sonraki lokalizasyon teorilerinin temelini oluşturdu.
Galen, üç parçalı ruhun her birinin vücutta belirli işlevleri kontrol ettiğine ve ruhun bir bütün olarak vücudun sağlığına katkıda bulunduğuna inanıyordu; bu da ilgili organın veya organların “doğal işlev kapasitesini güçlendiriyordu”. Akılcı ruh, organizmada yüksek düzeyde bilişsel işlevleri kontrol ederdi; örneğin, seçim yapmak, dünyayı algılamak ve bu sinyalleri beyine göndermek gibi. Ayrıca, “hayal gücü, hafıza, hatırlama, bilgi, düşünce, değerlendirme, istemli hareket ve duyum” gibi işlevlerin de akılcı ruhun içinde bulunduğunu listelemiştir. “Büyüme ya da canlı olma” işlevleri ruhani ruha aitti. Ruhani ruh aynı zamanda öfke gibi tutkularımızı da barındırır. Bu tutkular, sıradan duygulardan daha güçlü ve dolayısıyla daha tehlikeli olarak kabul edilirdi. Ruhun üçüncü kısmı olan arzulayıcı ruh ise vücuttaki yaşam güçlerini, özellikle kanı kontrol ederdi. Arzulayıcı ruh, aynı zamanda bedensel hazları düzenler ve haz duygularıyla harekete geçerdi. Bu ruh, ruhun daha hayvansal veya doğal tarafını temsil eder; bedenin doğal dürtüleri ve hayatta kalma içgüdüleriyle ilgilenirdi. Galen, ruhun çok fazla haz ile harekete geçmesi durumunda “doyumsuzluk” ve “aşırılık” durumlarına ulaştığını, bunun da aşırı haz duygusunun olumsuz bir sonucu olduğunu öne sürmüştür.
Ruh hakkındaki teorilerini ve bu teorilerin vücuttaki işleyişini birleştirmek için Galen, pneuma teorisini uyarlamıştır. Bu teoriyi, ruhun kendisine atanan organlar içinde nasıl çalıştığını ve bu organların birbiriyle nasıl etkileşime girdiğini açıklamak için kullanmıştır. Galen, dolaşım sistemdeki hayati pneuma’yı (pneuma vital (πνεῦμα ζωτικόν)), beyinde ve sinir sisteminde bulunan psişik pneuma’dan (pneuma psychikon (πνεῦμα ψυχικόν)) ayırmıştır. Hayati pneuma’nın kalpte, psişik pneuma’nın beyinde (spiritus animalis), doğal pneuma'nın karaciğerde bulunduğunu belirtmiştir.
| Ruhun Üç Bölümlü Yapısı (DHP'ye Göre) |
| --- | --- | --- | --- |
| Merkez | Ruhun Bölümü | Kaynağı | Aktivite |
| Bayin | pneuma psychique (psikikon) | Duyu ve motor sinirleri | Akıl yürütme |
| Kalp | pneuma vital (zotikon) | Atardamarlar, doğuştan gelen ısı kaynağı ve nabız yetisi | Duygular |
| Karaciğer | pneuma naturel (fizikon) | Damarlar, kan kaynağı ve besleyici yeti | Arzu |
Ruhun her bir parçası, fizyolojik ve psikolojik aktivitelerin ilkesi veya kaynağıdır (archai). Galen'e göre, beynin yönlendirici yeteneği sinirler aracılığıyla kaslara iletilirken, kalpten arterlere nabız yeteneği, karaciğerden ise damarlara beslenme yeteneği iletilir. Bu, bir kaynaktan gelen bir akışın tüm vücuda yayıldığı model, deneysel olarak kesintiye uğratılarak test edilebilirdi.
Galen, Titus Flavius Boethus'un huzurunda yapılan ünlü anatomik gösteriminde bazı sinirlerin kesilmesinin hayvanın sesi ve solunumunu durdurduğunu kanıtlamıştır. Benzer şekilde, kalpten yayılan nabız yeteneğinin iletiminin durdurulması, Erasistratos tarafından yapılan bir deneyle de doğrulanmıştır; bu deney, femoral artere bir tüp yerleştirilmesini içeriyordu. Galen'e göre, arterlerin nabzı, arter duvarlarından iletilen bir çekici yetenekten kaynaklanıyordu. Ancak, Galen dürüst bir şekilde karaciğer söz konusu olduğunda bu yeteneği deneyle kanıtlayamadığını kabul etmiştir: "Karaciğer durumunda, böyle bir gösterimi yapamayız; ne karaciğeri açığa çıkararak baskı uygulamakla ne de damarları bağlamakla" (DHP V, 520). Galen, bu iletim modelini (ve doğuştan gelen sıcaklık modelini) sindirim, solunum ve üreme gibi çeşitli süreçleri anlamak için kullanmıştır.
Galen, sinir sistemi, özellikle de kraniyal sinirler üzerinde çok sayıda araştırma yapmıştır. Omurilik işlevlerine dair bilgisi 19. yüzyılın başlarına kadar aşılmamıştır. Omurilik ve sinirlerdeki travmaların vücutta neden olduğu felçlere dair bıraktığı sayfalar, tıp literatürünün en ünlüleri arasında yer alır.
Son olarak, Galen, embriyo ve fetus oluşumu üzerine de yazılar kaleme almıştır. Bu konuya Tohum Üzerine, Fetüsün Oluşumu Üzerine ve Parçaların Yararı gibi birçok eserinde değinmiştir. Ona göre, karaciğer ilk oluşan organdır, ardından kalp ve beyin gelir. Galen, bir Yaratıcı'nın varlığını savunur; çünkü ona göre tohum mükemmeldir. Erkek ve dişi tohumunun varlığını kabul eder ve gözlem ile diseksiyon yoluyla, rahimin erkek tohumunu aldığını ve bir dişi tohumu salgılayarak birleştiğini göstermeye çalışır. Erkek tohumun embriyoyu çevreleyen zarın (amnios) oluşumuna, dişi tohumun ise allantois oluşumuna katkı sağladığını belirtir. Aristoteles'in, embriyonun adet kanından oluştuğu iddiasına karşı çıkar. Galen, spermin önemini vurgular; ona göre kan ve sinirler sperm sayesinde oluşur. Galen, hayvanlar üzerinde birçok diseksiyon gerçekleştirmiş ve örneğin keçilerde embriyoyu gözlemlemiştir. Ancak, embriyonun erken evrelerini incelemekte zorluk çekmiştir. Yine de embriyonun üç veya dört gelişim evresini ayırt edebilmiş ve her seferinde Hipokrat'ın öğretilerini doğrulamıştır. Hipokrat'ta olduğu gibi bu evreler "tohum", kan birikiminden sonra "et" (henüz organlar ayırt edilemez), ardından "bölümlerin eklemlenmesi" olarak adlandırılır. Dördüncü ve son evre çocuk evresidir ve bu da Hipokrat ile uyumludur. Galen, spermin üretici yeteneği ve embriyonun büyüme yeteneği hakkında konuşmaktan çekinmez. Embriyogenez sürecini açıklamak için sıklıkla matematiksel ve mantıksal argümanlara başvurmuştur.
Galen yeniden, Vücudun Parçalarının Kullanışlılığı Üzerine adlı eserinde, her bir vücut parçasının işlevine mükemmel şekilde uygunluğunun, zeki bir yaratıcıya işaret ettiğini savunmuştur. Onun yaratılışçılığı, Sokrates ve Empedokles’in anatomik örnekleriyle önceden tahmin edilmiştir.