Azerbaycan edebiyatı
Orta Çağlar > Orta Çağ Azerbaycan Edebiyatı (XIII–XVI. Yüzyıllar)

XIII–XV. yüzyıllarda Azerbaycan edebiyatı oldukça zor koşullar altında gelişmiştir. Bu dönem saray edebiyatının ve kaside şiirinin nispeten zayıfladığı bir dönemi ifade eder. İmadeddin Nesimi gibi önde gelen şairler yaratıcılıklarının ideolojik yönü itibarıyla saray edebiyatına, methiyeciliğe yabancıydılar. Ancak Zülfügar Şirvani ve Arif Erdebili gibi şairler saray şiirinin geleneklerini sürdürmekteydiler.
XIV. yüzyılda Azerbaycan şiiri nispeten daha hızlı gelişmiştir. Bu yüzyılın edebiyatı içerik açısından önceki yüzyılların edebî örneklerinden farklıydı. O dönemde hayatı daha geniş bir biçimde yansıtan epik destanlar ortaya çıkmıştır. Bu eserlerde yaratılan hayat sahneleri ve insan tasvirleri, şiirin mistisizmden uzaklaştığını ve hayatla olan bağlarının güçlendiğini göstermektedir. Arif Erdebili'nin "Ferhadname"si ve Essar Tebrizi’nin "Mehr ve Müşteri" adlı eseri bu nitelikleri parlak bir şekilde yansıtır.
Bu dönemin Azerbaycan şiirinde tasavvuf fikirleri daha yaygın hale gelmiştir. Bunu iç ve dış baskının, sömürünün artmasıyla açıklamak mümkündür. Felaketler, ülkenin maddi kaynaklarının yağmalanması, açlık ve yoksulluk halk kitlelerinde tepkilere yol açmış, bazı aydın ve sanatkâr çevrelerinde ise hayattan memnuniyetsizlik, umutsuzluk eğilimlerini güçlendirmiştir. Bu durum bazı şair ve alimlerin tasavvuf fikirlerine yönelmesine zemin hazırlamıştır. Bu dönemde gelişen tasavvuf edebiyatının en önemli temsilcilerinden biri Mahmut Şebüsteri'dir. O, medrese eğitimi almış, Arapça ve Farsçayı, doğa bilimlerini, astrolojiyi, Orta Çağ'ın dini-mistik felsefesini öğrenmiş, Yakın Doğu ülkelerine seyahat etmiş ve bin beyte yakın meşhur "Gülşen-i Raz" eserini yaratmıştır. Bu eser tasavvufun teorik-felsefi meselelerine adanmış ve soru-cevap şeklinde yazılmıştır. Burada panteizmin temelleri, düşünür şairin dünya görüşü yansıtılmıştır.
XIII–XIV. yüzyıllardan itibaren Azerbaycan dilinde yazılmış şiir örneklerinin artmasıyla birlikte Arapça ve Farsça edebî eser yazma geleneği tedricen zayıflamaya başlamıştır. Azerbaycan dilinde yazılmış eserler arasında İzzeddin Hasanoğlu'nun iki gazeli ve Nesir Bakuvi'nin Sultan Muhammed Olcaytu'ya (1304–1316) adadığı muhammesi dikkate değerdir. XIV. yüzyılda Azerbaycan dilinde yazılmış şiir örnekleri arasında Kadı Burhaneddin'in (1344–1398) eserleri büyük ilgi uyandırır. Sanatkârın aşkı öven şiirlerinde folklorun etkisi hissedilmektedir.
XIV. yüzyılın ikinci yarısında ve XV. yüzyılın başlarında Azerbaycan şiirinin gelişiminde önemli bir rol oynayan şairlerden biri de İmadeddin Nesimi'dir. Nesimi Azerbaycan dilinde büyük bir divan oluşturmuştur. O, Arapça ve Farsça şiirler de yazmış, ancak Azerbaycan dilinde yazdığı şiirler ana dilin tarih sahnesine çıkmasını, bilim ve kültür aracı olarak sağlamlaşmasını temin etmiştir. Nesimi Azerbaycan edebî dilini canlı halk diliyle zenginleştirmiş, şiiri janr, vezin ve ahenk açısından geliştirmiştir.
XV. yüzyıldan itibaren Azerbaycan edebiyatı büyük ölçüde ana dilde gelişmeye başlamıştır. XV. yüzyılda Azerbaycan'ın sosyal ve kültürel hayatında önemli rol oynamış şahsiyetlerden biri de şair Cihan Şah Hakiki'dir. Hakiki şiir, müzik ve folklora büyük ilgi göstermiş, döneminin ileri gelenleriyle yakın ilişkiler kurmuş, bilime ve eğitime değer vermiştir. Şair klasik Azerbaycan şiirinin geleneklerini sürdürmüş, lirik kahramanını ince ifadeler, güzel benzetmeler ve çeşitli sanatsal boyalarla tasvir etmiştir.
Celaliler İsyanları'na liderlik edenler arasında Köroğlu özellikle dikkat çekmektedir. Köroğlu'nun şahsiyeti ve onunla ilgili olaylar Azerbaycan folklorunda geniş yer bulmuştur. Köroğlu destanı çeşitli kollardan oluşmaktadır. Destanın her bir kolu bağımsız ve mükemmel hikâye özelliğine sahiptir. Ancak eserin tüm kollarını birleştiren ortak bir fikir vardır. Bu fikir Köroğlu'nun halkı ezen feodallere ve işgalcilere karşı mücadelesiyle güçlenmiştir. Kolların büyük bir kısmı Köroğlu'nun çeşitli seferlerine adanmıştır.
XV. yüzyılda Hamidi, Besiri, Kişveri gibi Azerbaycan dilinde eserler vermiş Azerbaycan şairlerinin sanatsal mirası XVI. yüzyılda da geliştiriliyordu. Safevi Devleti’nin kurulmasından itibaren Azerbaycan dilinde şiir yazmaya özel önem veriliyordu. Şah İsmail Hatayi'nin sarayında faaliyet gösteren şairler meclisinde Süruri, Şahi, Matemi, Tüfeyli, Kasımi gibi sanatçılar yer alıyordu. Meclis “meliküş-şüera” olan Habibi'nin başkanlığında toplanıyordu. Bu dönemde edebiyatta Hurufî fikirler de özgürce gelişme imkânı bulmuştu. XVI. yüzyılda Hurufî şairler Safevi Devleti etrafında toplanıyor ve Şiilik tarikatıyla uyum sağlamaya çalışıyordu. Bu bakımdan Süruri ve Tüfeyli mahlaslarıyla yazan şairlerin eserleri daha karakteristiktir.
Şah İsmail Hatayi'nin edebî mirası Azerbaycan dilinde yazılmış "Divan", ibretlik manzumeler, lirik koşmalar, "Nasihatname" adlı mesnevi ve "Dehname" adlı eserden oluşmaktadır. Hatayi eserlerinde halk dilinden, aruz ve hece vezinlerinden, folklordan yararlanmıştır. XVI. yüzyılda halk edebiyatı özellikle âşık edebiyatı yalnızca halk arasında değil hatta sarayda da büyük ilgi görüyordu. Hece vezniyle yazılmış ve “varsağı” olarak adlandırılan şiirler I. Şah İsmail'in sarayında düzenlenen edebî meclislerde beğeniliyordu.
Azerbaycan edebiyatının gelişim tarihinde Muhammed Fuzuli'nin yaratıcılığı istisnai bir yere sahiptir. Onun eserleri derin içeriğiyle Azerbaycan halkının sosyal ve sanatsal düşünce tarihinde yeni bir dönemin başlangıcıdır. Fuzuli Azerbaycan kültürünün çok yüzyıllık edebî geleneklerini özümsemiş, onları geliştirmiş ve Azerbaycan edebiyatına yeni içerik ve sanatsal nitelikler getirmiştir. Eserleri arasında Azerbaycan, Fars ve Arap dillerinde yazılmış divanlar, "Sohbetül-esmar", "Heft cam", "Enisül-kalb" adlı eserler, "Sıhhat ve Merez", "Rindü zahit" adlı nesir eserleri, "Metleül-itikat" adlı felsefi risale yer alır. 2017 yılında Muhammed Füzuli'nin "Divan"ının el yazması sureti UNESCO'nun "Dünya Belleği" Programına dahil edilmiştir.