stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Koronavirüs

Bu madde bir virüs alt familyası hakkındadır.SARS-CoV-2'nin sebep olduğu hastalık için Koronavirüs hastalığı 2019 sayfasına bakınız.2019-? salgını için COVID-19 pandemisi sayfasına bakınız.
Koronavirüs ya da korona virüsü (Latince: Orthocoronavirinae), kuşlarda ve memelilerde hastalıklara sebep olan ve Coronaviridae familyasının iki alt familyasından birini oluşturan virüslerdir. İnsanlarda genellikle ciddi olmayan virüs, nezle vakalarının önemli bir bölümüne yol açmasıyla birlikte, aralarında MERS-CoV, SARS-CoV ve COVID-19 (2019-nCoV)'un bulunduğu bazı nadir koronavirüs çeşitleri ölüm riski bulunduran solunum yolu enfeksiyonlarına neden olabilir. Koronavirüsler ineklerde ve domuzlarda ishal, tavuklarda ise üst solunum yolu hastalıklarına sebep olur.
İçerisinde barındırdığı genetik materyal (genom) pozitif polariteli, tek iplikçikli RNA'dan oluşur. Bugüne kadar tespit edilmiş en büyük RNA genomuna sahip virüslerdir, 30 kilobazdan büyük bir uzunluğa sahiptir. 125 nanometre büyüklüğe sahip olan virüsün en belirgin özelliği etrafındaki değneğe benzeyen çıkıntılarıdır. Bu özelliğiyle mikroskop altında güneşin taç küresine (Latince: corona) benzediği için koronavirüs adını almıştır.
SARS-CoV 2'ye karşı birçok aşı geliştirilmiştir. Ayrıca hastalığın kontrol edilmesinde semptomatik tedavi, izolasyon ve çeşitli deneysel uygulamalar da yer alır. El yıkama, mesafe koyma ve yüze dokunmama koronaviral hastalıkların yayılmasını önlemek için önerilen önlemlerdendir.
Keşif

Koronavirüsler 1960'larda keşfedildi. İlk keşfedilmiş virüsler arasında tavuklarda görülen infeksiyöz bronşitis virüsü ile soğuk algınlığı semptomları insan hastaların burun boşluklarından alınmış ve insan koronavirüsü 229E ve OC43 olarak isimlendirilmiş iki virüs türü yer almaktadır. İlerleyen zamanlarda aralarında 2003'te keşfedilen SARS koronavirüsü, 2004'te belirlenmiş HCoV NL63, 2005'te teşhis edilmiş HKU1, 2012'de fark edilmiş MERS-CoV ile Vuhan kökenli CoVID-19'un da yer aldığı pek çok yeni koronavirüs türü keşfedilmiştir. Bu virüslerin çoğu ciddi solunum yolu enfeksiyonlarına neden olmaktadır.
Morfolojisi

Koronavirüsler yüzeyinde çıkıntılara sahip, büyük, pleomorfik ve küre şeklindeki partiküllerdir. Virüs partiküllerinin çapı yaklaşık 120 nm olmaktadır. Viral zarf elektron mikrograflarında elektron zengini bir kabuk olarak vizüelize edilir.
Koronavirüslerin viral zarfı, çift katlı lipit katmandan oluşmakta olup, zarfta membran (M), zarf (E) ve spike (S) proteinleri yer alır. Belirli koronavirüs gruplarında, özellikle de Betacoronavirüs A altgrubunda, spike proteinlerine benzeyen ancak daha kısa olan hemagglutinin esteraz (HE) yüzey proteinleri yer alır.
Viral zarfın içerisinde nükleokapsit yer alır. Nükleokapsit, pozitif yönelimli ve tek iplikçikli RNA'ya bağlı pek çok nükleokapsid (N) proteininden oluşur.
İnsan koronavirüsleri

Yetişkinlerde ve çocuklarda görülen nezle vakalarının önemli bir kısmından koronavirüslerin sorumlu olduğu düşünülmektedir. Bu virüs grubu, ateş ve bademciklerin büyümesi gibi semptomlara neden olmakla beraber en çok kış ve erken baharda nezleye yol açmaktadır. Bunlara ek olarak koronavirüsler zatürre ile bronşite (viral veya ikincil bakteriyel) neden olabilirler.
7 adet farklı insan koronavirüsü bulunmaktadır:
İnsan koronavirüsü 229E (HCoV-229E)
İnsan koronavirüsü OC43 (HCoV-OC43)
SARS-CoV
İnsan koronavirüsü NL63 (HCoV-NL63, Haven koronavirüsü)
İnsan koronavirüsü HKU1
MERS koronavirüsü (MERS-CoV)
Yeni koronavirüs (CoVID-19)
HCoV-229E, -NL63, -OC43 ve -HKU1 virüsleri dünya çapında insan nüfusu arasında çocuklarda ve yetişkinlerde solunum yolu enfeksiyonlarına neden olmaktadır.
| Demografi | COVID-19*> Demografi | MERS-CoV> Demografi | SARS-CoV> Demografi |
| --- | --- | --- | --- |
| Tespit tarihi | Aralık 2019 | Haziran 2012 | Kasım 2002 |
| Tespit yeri | Vuhan, Çin | Cidde, Suudi Arabistan | Guangdong, Çin |
| Yaş ortalaması | 49 | 56 | 39.9 |
| Yaş aralığı | 0–76 | 14–94 | 1–91 |

| Erkek:kadın oranı | 2.7:1 | 3.3:1 | 1:1.25 |
| Tespit edilmiş vaka | 704.753.890 | 2494 | 8096 |
| Vaka ölüm oranı | 1005353.78 (?) | 858 (%37) | 744 (%9.7) |
| Sağlık çalışanları | %16 | %9.8 | %23.1 |
Semptomlar
| Ateş | %87,9 | %98 | %99–100 |
| Kuru öksürük | %67,7 | %47 | %29–75 |
| Dispne | %18,6 | %72 | %40–42 |
| İshal | 1 (%3) | %26 | %20–25 |
| Boğaz ağrısı | 0 | %21 | %13–25 |
| Mekanik ventilasyon | %9.8 | %80 | %14–20 |
*: Semptomlar ilk 41 hastayı içerir. †: 23 Ocak 2020 tarihli bilgi. ‡: 21 Ocak 2020; diğer bilgiler de 21 Ocak 2020.
İnsan koronavirüsleri > Şiddetli akut solunum yolu sendromu

Ana madde: Şiddetli akut solunum yolu sendromu
Şiddetli akut solunum yolu sendromu (SARS), insanlarda SARS-CoV koronavirüsünün neden olduğu bir solunum yolu sendromudur. 2002 ile 2003 yılları arasında Hong Kong'dan yayılan SARS salgını neredeyse pandemi haline gelmiş ve dünya çapında 8422 vaka ve 1524 ölüme yol açmıştır. Dünya Sağlık Örgütü ölüm oranını %10,9 olarak açıklamıştır.
İnsan koronavirüsleri > MERS

Ana madde: MERS
Orta Doğu Solunum Sendromu (MERS), ilk olarak 2012 yılında Suudi Arabistan'da tespit edilmiş, MERS-CoV'un yol açtığı bir koronavirüs enfeksiyonudur. Bu virüsün bulaştığı hastaların %36'sı hayatını kaybetmektedir. Nefes darlığı, öksürük ve ateş hastalığın en önemli belirtileri arasındadır. Bazı bünyeler hastalığı hafif belirtilerle atlatabilir. Hastalıktan kurtulanların virüsü bulaştırma riski yoktur.
İnsan koronavirüsleri > Şiddetli akut solunum yolu sendromu koronavirüsü 2

Ana madde: Şiddetli akut solunum yolu sendromu koronavirüsü 2
Şiddetli akut solunum yolu sendromu koronavirüsü 2 veya CoVID-19 veya Vuhan koronavirüsü, ilk olarak 2019'da bildirilmiş, Çin'in Vuhan kenti kökenli bir virüstür. İnsandan insana bulaşabilen virüsün bulaşma hızı 2020 yılının Ocak ayı ortalarında hızlanmıştır. Virüsün kuluçka dönemi 4-14 gündür. Virüsün bulaştığı bireylerde görülen ölüm oranının %3'ün altında olduğu tahmin edilmektedir.
COVID-19 pandemisi ile mücadele eden Çin aşı çalışmalarına devam etmektedir. Rusya ise aşı çalışmalarına destek veren ilk ülke olmuştur.[kaynak belirtilmeli] Ayrıca, Pfizer firması COVID-19'u tedavi etmek için Nirmatrelvir isimli bir antiviral üreterek Paxlovid ticari adı ile satışa sunmuş ve 16 Kasım 2021 tarihinde FDA'ya ilacın acil kullanımı için izin isteği göndermiştir.
12 Nisan 2024 itibarıyla Dünya çapında SARS-CoV-2 virüsü nedeniyle 704.753.890 vaka, 7.010.681 ölüm ve 675.619.811 iyileşme gözlenmiştir.
Evrim

Koronavirüslerin en son ortak atası (ESOA) MÖ 8000 civarına tarihlenir. Buna rağmen koronavirüslerin çok daha eski olabileceği de düşünülür. Alphacoronovirus, Betacoronavirus, Gammacoronavirus, ve Deltacoronavirus cinslerinin ESOA'ları sırasıyla MÖ 2400, MÖ 3300, MÖ 2800 ve MÖ 3000'e dayanmaktadır. Sıcakkanlı ve uçabilen, kuş ve memeli gibi omurgalıların ideal konaklar olduğu ve koronavirüs evriminde ve yayılmasındaki ana faktörleri oluşturduğu düşünülür. Alphacoronovirus ve Betacoronavirus için yarasalar, Gammacoronavirus ve Deltacoronavirus için ise kuşlar ideal genetik kaynaktır.
Taksonomi

Cins: Alphacoronavirus; tipik tür: Alphacoronavirus 1
Cins Betacoronavirus; tipik tür: Murin koronavirüsü (diğer türler; SARS ve 2019-nCoV)
Cins Gammacoronavirus; tipik tür: Kuş koronavirüsü
Cins Deltacoronavirus; tipik tür: Bulbul coronavirus HKU11
Koronavirüs kesit modeli
İnsan koronavirüslerinin hayvan kökenleri. (Şiddetli akut solunum sendromu koronavirüsü (SARS-CoV) ve Orta Doğu solunum sendromu koronavirüsü (MERS-CoV), sırasıyla misk kedileri ve tek hörgüçlü develer aracılığıyla yarasalardan insanlara bulaştı.)
noicon
Konuşan Vikipedi
Dolunay, Lice

| Dolunay |
| --- | --- |
Mahalle
Mahallenin haritadaki yeri
 Diyarbakır
Koordinatlar: 38°19′01″N 40°40′52″E﻿ / ﻿38.317°K 40.681°D﻿ / 38.317; 40.681
Ülke:  Türkiye
İl: Diyarbakır
İlçe: Lice
Coğrafi bölge: Güneydoğu Anadolu Bölgesi
İdare
 • Yönetici: Muhtar İhtiyar heyeti
Nüfus (2009450): 300
Zaman dilimi: UTC+03.00 (TSİ)
İl alan kodu: 0412
Posta kodu: 21700
Resmî site 
Mahalleden bir görünüm
Dolunay, Diyarbakır ilinin Lice ilçesine bağlı bir mahalledir. Mahallenin Zazaca ismi 'Zengé', Kürtçe ismi ise 'Zêngi'dir. Hazro ilçesinin köyleri ile komşu olan köylerden biridir. Köyün dağılış ve yayılış şekli ile yaklaşık olarak yüzölçümü 22.800 km²dir.
Dolunay Mahallesinin başlıca geçim kaynağı yıllık faaliyetlerde küçük ve büyükbaş hayvancılıktır. Köylünün diğer geçim kaynağı ise tarımsal faaliyetlerdir. Bu tarımsal faaliyetlerin başında tütün ve kenevir hasadının yapılmasıdır. Diyarbakır tütünü olarak nitelendirilen tütünün ana yurdu olarak bilinen Zengé tütünü bu köyde üretilir. Köyün farklı jeolojik dönemlerden kalma toprak kalıntıları, kaya parçaları ve jeolojik altyapısı ile çeşitli tarım ürünleri yetiştirilebiliyor. Diyarbakır Lice ilçesine bağlı olan bu köyün iklimi Doğu Anadolu iklimine daha yakındır. Köyün konumu gereği Alp-Himalaya dağlarının uzantısı olan Güneydoğu Toroslar dağ sisteminin kuzeydoğusunda kaldığı için bu köyde güneydoğu ikliminden çok doğu iklimi hakimdir.
Köyün yeraltı su potansiyeli çok yüksek ve Suyun PH derecesi oldukça yüksek olduğundan dağdan gelen suları içilebilmektedir. Köyün bitki örtüsü meşe ağaçları ile çevrili daha çok pösodamaki bitki örtüsü gözlemleniyor. Köyde kavak ağaçları, badem ve ceviz ağaç sayısı oldukça fazladır.
Coğrafya

Diyarbakır il merkezine 80 km, Lice ilçesine 50 km uzaklıktadır.
Nüfus

| Yıllara göre mahalle nüfus verileri |
| --- | --- |
2007: 280-310
2000: 300    
1997: 443
2017 yılındaki nüfusu yaklaşık olarak 660 olan bu köyün yurtdışına göç verdiği nüfusun geri dönmesiyle 2023 seçim tutanaklarında 445 kişinin oy pusulası ismi olduğu belirtildi ve 18 yaş altı nüfus ile birlikte tahmin edilen köy nüfusu 915 kişiden oluşuyor. 2025'te köy nüfusunun 923 kişi olduğu biliniyor.
Aktif gürültü kontrolü

Aktif gürültü azaltmanın grafiksel gösterimi
Aktif gürültü kontrolü (ANC) gürültü engelleme veya aktif gürültü azaltma (ANR) olarak da bilinir, özellikle birinciyi iptal etmek için tasarlanmış ikinci bir sesin eklenmesiyle istenmeyen sesi azaltmak için bir yöntemdir.
Açıklama

Ses, sıkıştırma ve seyrekleşme dönemlerinden oluşan bir basınç dalgası 'dır. Gürültü engelleme hoparlörü orijinal sese aynı genlik ile ancak ters fazlı (antifaz olarak da bilinir) bir ses dalgası yayar. Dalgalar girişim adı verilen bir süreçte yeni bir dalga oluşturmak için birleşir ve birbirlerini yıkıcı girişim adı verilen bir etki ile etkili bir şekilde yok ederler.
Modern aktif gürültü kontrolü genellikle analog devrelerin veya dijital sinyal işleme kullanımıyla elde edilir. Uyarlanabilir algoritmalar arka plandaki işitsel veya sesli olmayan gürültünün dalga biçimini analiz etmek için tasarlanmıştır daha sonra belirli algoritmaya dayalı olarak faz kayması veya orijinal sinyalin polaritesinin tersine çevirecek bir sinyal üretir. Bu ters çevrilmiş sinyal (antifazda) daha sonra yükseltilir ve bir dönüştürücü yıkıcı parazit yaratarak orijinal dalga biçiminin genliğine orantılı bir ses dalgası oluşturur. Bu algılanabilir gürültünün hacmini etkili şekilde azaltır.
Gürültü engelleme hoparlörü zayıflatılmış ses kaynağı ile aynı yerde bulunabilir. Bu durumda gürültüyü yok etmek için istenmeyen sesin kaynağı ile aynı ses gücü seviyesine sahip olması gerekir. Alternatif olarak iptal sinyalini yayan dönüştürücü ses zayıflatmasının istendiği yerde (örneğin, kullanıcının kulağı) konumlandırılabilir. Bu sesi yok etmek için çok daha az bir güç seviyesini gerektirir ancak yalnızca tek bir kullanıcı için etkilidir. Diğer yerlerde gürültü önleme istenmeyen sesin üç boyutlu dalga cepheleri ile eşleşip alternatif yapıcı ve yıkıcı parazit bölgeleri oluşturabildiğinden bazı noktalarda gürültüyü azaltırken diğerlerinde gürültüyü ikiye katladığından daha zordur. Küçük kapalı alanlarda (örneğin, bir arabanın yolcu bölmesi) küresel gürültü azaltma birden çok hoparlör ve geri bildirim mikrofon ile ve muhafazanın modal yanıtlarının ölçülmesi yoluyla elde edilebilir.
Uygulamalar

Uygulamalar korunacak bölgenin türüne bağlı olarak "1 boyutlu" veya 3 boyutlu olabilir. Periyodik sesler hatta karmaşık olanlar bile dalga formundaki tekrarlar nedeniyle rastgele seslerden daha kolaydır.
"1 boyutlu bölgenin" korunması daha kolaydır ve etkili olması için yalnızca bir veya iki mikrofon ve hoparlör gerektirir. Birkaç ticari uygulama başarılı olmuştur: gürültü önleyici kulaklıklar, aktif susturucu, anti - horlama cihazları, karaoke makinesi için ses veya merkez kanal çıkarma ve kontrol Klima kanallarında gürültü. "1-boyut" terimi gürültü ile aktif hoparlör (mekanik gürültü azaltma) veya aktif hoparlör ile dinleyici (kulaklık) arasındaki basit bir pistonik ilişkiyi ifade eder.
3 boyutlu bir bölgenin korunması çok sayıda mikrofon ve hoparlör gerektirir bu da onu daha pahalı yapar. Gürültü azaltma tek bir dinleyicinin sabit kalmasıyla daha kolay elde edilir ancak birden fazla dinleyici varsa veya tek dinleyici başını döndürürse veya alan boyunca hareket ederse gürültü azaltma zorluğu çok daha zor hale gelir. Yüksek frekanslı dalgaların havadaki nispeten kısa ses dalga boyları nedeniyle üç boyutta indirgenmesi zordur. Yaklaşık 800  Hz'de sinüzoidal gürültü havasındaki dalga boyu ortalama bir kişinin sol kulağının sağ kulağına olan mesafesinin iki katıdır; Doğrudan önden gelen böyle bir ses aktif bir sistem tarafından kolayca azaltılabilir ancak yandan gelen bir kulakta güçlenirken diğerinde güçlendirilerek gürültüyü daha yumuşak değil daha yüksek hale getirme eğiliminde olacaktır. 1000  Hz'nin üzerindeki yüksek frekanslı sesler, birçok yönden beklenmedik bir şekilde iptal etme ve güçlendirme eğilimindedir. Bazılarında üç boyutlu boşluktaki en etkili gürültü azaltma alçak frekanslı sesleri içerir. 3-D gürültü azaltmanın ticari uygulamaları uçak kabinlerinin ve kabin iç kısımlarının korunmasını içerir ancak bu durumlarda koruma esas olarak motor, pervane veya rotor kaynaklı gürültü gibi tekrarlayan (veya periyodik) gürültünün iptali ile sınırlıdır. Bunun nedeni motorun döngüsel yapısının analizi ve gürültü gidermenin uygulanmasını kolaylaştırmasıdır.
Modern cep telefonları konuşma sinyalinden gelen ortam gürültüsünü ortadan kaldırmak için çoklu mikrofon tasarımı kullanır. Ses ağızdan [gürültü sinyalleri] en uzaktaki ve ağza en yakın olan mikrofonlardan [istenen sinyal] alınır. Sinyaller istenen sinyalden gelen gürültüyü iptal etmek için işlenir ve gelişmiş ses kalitesi üretir.
Aktif ve pasif gürültü kontrolü

Gürültü kontrolü genellikle kişisel rahatlık, çevresel kaygılar veya yasal uyum için ses emisyonlarını azaltmanın aktif veya pasif bir yoludur. Aktif gürültü kontrolü bir güç kaynağı kullanarak sesi azaltmadır. "Pasif" gürültü kontrolü güç kaynağı yerine yalıtım, ses emici fayanslar veya bir susturucu gibi gürültü yalıtan malzemelerle ses azaltmadır.
Aktif gürültü engelleme, düşük frekanslar için en uygunudur. Daha yüksek frekanslar için, boş alan ve sessizlik bölgesi tekniklerine yönelik aralık gereksinimleri engelleyici hale gelir. Akustik boşluk ve kanal esaslı sistemlerde, frekans arttıkça düğüm sayısı hızla artar ve bu da aktif gürültü kontrol tekniklerini hızla yönetilemez hale getirir. Pasif tedaviler yüksek frekanslarda daha etkili hale gelir ve çoğu zaman aktif kontrole ihtiyaç duymadan yeterli çözüm sağlar.
Tarihçe

Gürültü kontrol sistemi için ilk patent - ABD patent 2.043.416 - 1936'da mucit Paul Lueg'e verildi. Patent dalgayı faz ilerleterek ve hoparlör çevresindeki bölgedeki rastgele sesleri kutupları ters çevirip yok ederek kanallardaki sinüzoidal tonların nasıl iptal edileceğini açıkladı.
1950'lerde Lawrence J. Fogel, helikopter ve uçak kokpitlerindeki gürültüyü ortadan kaldıran sistemlerin patentini aldı.
1957 - Willard Meeker bir çevresel kulaklığa uygulanan aktif gürültü kontrolü için bir kağıt tasarımı ve çalışma modeli geliştirdi. Bu kulaklık yaklaşık 50-500  Hz'lik aktif bir zayıflatma bant genişliğine sahipti ve maksimum zayıflama yaklaşık 20  dB idi.
1986 - Dick Rutan ve Jeana Yeager, dünya çapında uçuşta Bose tarafından yapılan prototip kulaklıkları kullandı.
1989 - Bose Aviation "Seri I Havacılık Kulaklığı" 1989 ile 1995 yılları arasında piyasada bulunan ilk Aktif Gürültü Azaltma kulaklığıydı. Gürültü engelleme işlevi vardı ve NiCad pillerle veya uçaktan gelen güçle çalıştırılıyordu (iddia edilen pil ömrü 8 saattir). Seri I havacılık kulaklıkları kulaklıklardaki şeffaf pencerelerle veya açma/kapama düğmesinin ve ses kontrolünün ayrı kontrol modülünde bulunduğuna dikkat çekerek ayırt edilir.
1992 - Japon pazarında Nissan Bluebird dünyada ANC sistemi takılı olarak satılan ilk otomobil oldu. Etkisi sınırlıydı ve bu tür bir teknolojinin otomobillerde daha geniş bir şekilde benimsenmesine yirmi yıl daha geçmesi gerekiyordu.
1999 - Bose American Airlines'a 1999'da gürültü önleyici kulaklıklar sağlamaya başladı.
2000 - Bose 2000 yılında genel tüketici için Quiet Comfort serisini çıkardı.
Viyana'da elektronik gürültü yönetimi testi, 1973
Vahşi Batı

Vahşi Batı'da çekilmiş bir Kovboy fotoğrafı, 1887
"Vahşi Batı"da çift lokomotif tarafından çekilen tren vagonları bir demiryolu köprüsünden geçerken (1860'lı yıllarda çekilmiştir).
Vahşi Batı, 19. yüzyıl ve 20. yüzyılın başlarında ABD'nin seyrek yerleşimli "uzak batı" bölgelerini tanımlamakta kullanılan bir terimdir.
Bu bölge, ABD'nin 19. yüzyıl içerisinde yerel Kızılderili kabilelerinden satın aldığı ya da ilhak ettiği topraklardan oluşmaktaydı. 19. yüzyılın ikinci yarısı boyunca bu bölgeye, doğudaki kıyılardan gelen göçmenler yerleştirildi. Kısa süre içerisinde, bu bölgede kendine özgü yerel bir yeni kültür oluştu. Bölge, Kızılderili saldırılarının durdurulamaması ve güvenlik güçlerinin yetersizliğinden kaynaklanan suç artışı nedeniyle uzun bir süre az nüfuslu olarak kaldı. Bu da, bölgenin kırsal ve devlet denetiminin dışında kalmasına yol açtı. 20. yüzyılın başlarında Kızılderili saldırılarının tamamen durması ve arttırılan güvenlik önlemleri sayesinde bölgede yoğun bir nüfus artışı ve şehirleşme görüldü. Bu sayede bölgenin çoğunluğu büyük ölçüde "medenileştirildi" ve vahşi batı kavramı da bu bölge için artık kullanılmaz oldu.
Wikimedia Commons'ta  ile ilgili ortam dosyaları bulunmaktadır.
| --- | --- |
Otorite kontrolü :  GND: 4066107-6  LCCN: nr99030812  NLI: 987007465508005171  VIAF: 148211037   WorldCat (LCCN): nr99-030812
Ergek Targak Tayga

| --- | --- |
Ergek Targak Tayga

En yüksek noktası
Yükseklik: 2265 m
Koordinatlar: 52°50′00″K 93°21′00″D﻿ / ﻿52.83333°K 93.35000°D﻿ / 52.83333; 93.35000
Asılı kaya, Batı Sayan, Ergaki dağları
Dağ gölü 
Batı Sayan, Ergaki dağları
Ergek Targak Tayga Dağları (Hakasça: Ырғах-тарғах тасхыл; Tıvaca: Эргек-Таргак-Тайга, Тазарама), Batı Sayanlar ve Doğu Sayanlar kavşağındaki dağ silsilesi.
Sözkökü

Ergek sözü Tıva Türkçesinde başparmak anlamına gelir. Hakas Türkçesinde ise irgek, ergik «başparmak», yani «parmak şeklinde dağ»; targak sözü «tarak», tayga ise «ormanla kaplı yaylalar» demektir.
Konum

Krasnoyarsk Bölgesi'nin güney kesiminde ve Tıva Cumhuriyeti'nde yer alır. 200 km'nin üzerinde uzunluk, 2500 m'ye kadar yükseklik görülür. Kayalar: metamorfik şist ve granitten oluşmuştur. Rölyefte ise dağın ortası keskin bir şekilde kesilmiştir.
Yamaçlarda (yaklaşık 1800 m yüksekliğe kadar), Sibirya sediri ve köknarının koyu iğne yapraklı taygası, subalpin çayırları, alp tundrası ve taş parçaları olan kurumlar görülür.
Vladimir Çivilihin tarafından yazılan «Gümüş Raylar» (Серебряные рельсы) hikâye kitabında bu dağ sırtından bahsedilir. Tıva'nın ele geçirilmesi öncesinde SSCB-Tıva Cumhuriyeti arasındaki devlet sınırı dağ sırtı boyunca idi. Çivilihin hikâyesine de bu yansımıştır.
Kaynaklar

Ергик-Тайгак-Тайга // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890-1907.
Topografik harita N-46-Г; М 1:500 000
Ağustos ayında Sayan Dağları
Beornwulf

Mercia'lı Beornwulf'un gümüş sikkesi, kısmen bozuk lejantlar, Doğu Anglia darphanesi, arka yüzde para basanın adı EADGAR, ağırlık 1.23g.
Beornwulf (ö. 826), 823'ten 826'ya kadar Mercia Kralı (kabaca İngiltere'nin Midlands ) idi . Kısa saltanatı, Mercia'nın Anglo-Sakson Heptarchy'nin diğer krallıkları üzerindeki üstünlüğünün çöküşünü gördü.
Yaşamı

Beornwulf adında bir adamın 812'de Kral Coenwulf'un ve 823'te bir başka Kral Ceolwulf tüzüğünün tanıklığından söz edilir, ancak bu tüzüklerin her birindeki konumu, onun istisnai olarak yüksek bir rütbeye sahip olmadığını gösterir. Beornwulf, I. Ceolwulf'u 823'te görevden aldı.
825'te Beornwulf, Batı Saksonlara karşı harakete keçdi. Beornwulf'un ordusu onlarla Ellandun'da (şimdi Wiltshire'daki Swindon yakınlarındaki Wroughton ) karşılaştı . Savaş, Mercialılar için feci bir yenilgiyle sona erdi ve tarihçiler tarafından sözde Mercian Supremacy'nin sonu olarak görülüyor . 826'da Ecgberht'in oğlu Æthelwulf Kent'i işgal etti ve Mercian yanlısı kralı Baldred'i sürdü .
Bu olayların ardından, Mercia'nın güney İngiltere'deki hakimiyeti hızla çözüldü. Essex ve Sussex bağlılıklarını Egbert'e çevirdi; ve Doğu Anglialılar aynı yıl Egbert'in Mercianlara karşı korumasını istediler. Beornwulf, bir isyanı bastırmaya çalışırken Doğu Anglialılar tarafından savaşta öldürüldü.
Beornwulf, Aziz Petrus Manastırı'nı (daha sonra Gloucester Katedrali ) yeniden inşa etti ve 824 ve 825'te Canterbury Başpiskoposu Wulfred ile birlikte Clofesho'da (Londra yakınlarında olduğuna inanılan bilinmeyen bir yer ) iki meclise başkanlık etti. Bir Kentish tüzüğü şunu gösteriyor: Beornwulf'un 27 Mart 826'da Kent'te hâlâ yetkisi vardı - o tarihte yayınlanan S1267'nin Beornwulf'un saltanatının üçüncü yılında olduğu söyleniyor. Beornwulf'un saltanatı sırasında basılan sikkeler çok nadirdir ve yalnızca yaklaşık 25 bilinen örneği vardır.
İlya Prokopeviç Topoev

İlya Prokopeviç Topoev (Rusça: Илья Прокопьевич Топоев; 13 Ağustos 1954), Hakasyalı öykü/tiyatro yazarı ve ressamdır.
Hayatı

13 Ağustos 1954 tarihinde Hakas Otonom Bölgesi'ne bağlı Askiz rayonunun Hızıl Ağban köyünde dünyaya geldi. Orta öğrenimini 1972 yılında tamamladı. İki yıl Çukotka bölgesinde askerlik görevini yaptı. Bir süre ayakkabı fabrikasında çalıştıktan sonra 1976 yılında Abakan'da bulunan Pedagoji Enstitüsüne girdi. Enstitü'de "Tañ Solbanı" adlı edebiyat derneğinin çalışmalarına katıldı. Burada yeteneği fark edildi. Bir yıl sonra A.M. Gorki Edebiyat Enstitüsüne kabul edildi. 5 yıllık eğitimden sonra 1982 yılında Abakan'a dönerek Lenin Çolı gazetesinde gazetecilik hayatına başladı. Konusunu sıradan olaylardan alan, hicvedici öyküleri ise Ah tashıl edebiyat dergisinde yayımlanmaya başladı. 1991 yılında ilk çocuk kitabı Köytĭk Mirgenek, 1992 yılında kısa öykülerden oluşan Tuğannar, 1997'de mizahi öykülerden oluşan Hoñaltah ödĭk, 2005 yılında çocuk öykü ve piyeslerinden oluşan Sın nancılar kitabı yayımlandı. Ayrıca öyküleri, Ah Tashıl, Han tigĭr dergileri ile Hakas çiri gazetesinde de yayımlandı. Eserleri Rusçaya da çevrilerek Rusça yayın yapan gazete ve dergilerde de yayımlanmıştır.
Eserleri

Çasovoy (Öykü). Literaturnıy Abakan: Stixi. Proza, Krasnoyarsk, 1989, s. 91-97. // Литературный Абакан: Стихи. Проза. — Красноярск, 1989. — С. 91-97.
Soroka - naxlebnitsa- Xvastlivıy burunduk: Pritçi. Nov', 1991, No.3, s. 38.
Köytĭk Mirgenek, (Kurnaz Mirgencik), Abakan,
Tuğannarнар, Abakan, 1992.
Panocax (Öykü). Literatura Xakasii: 5-9 Kl., Abakan 1992, s. 50-54.
P'yanıy skvorets: Basnya. Nov', 1993, No.10, s. 22-23.
Marktın çaxsı xabarı (Yevangeliya ot Marka)/Çev. İ. Topoev, Mİnsk: Pikrop, 1995
Moda: Rasskaz s ulıbkoy. Sterjen', 1996, No. 1, s. 38.
Rodnya: Rsskaz. Per. s xakasskogo yazıka. Sterjen, 1996, No. 2-3, s. 47-49.
Xonaltax ödik: Yumorist rasskazı, Abakan, 1997, 160.
Volşebnıy çatxan: Pyesı dlya detey, Abakan: Xakasskoye knijnoye izd-vo, 2010.
Bibliyografi

Killi, Gülsüm (2008) Hakasya'dan Öyküler: Çağdaş Hakas Yazarı İlya Prokopyeviç Topoyev'in Sanatı ve Seçme Öyküler, Ankara: Grafiker Yayınevi
Başkurt ayaklanmaları (VII-VIII. yüzyıllar)

Başkurt kadını ve Başkurt savaşçısı
Başkurt ayaklanmaları, 17-18. yüzyıllarındaki bir dizi ayaklanmadır.