Medya Devleti
Din > Zerdüştlük

İkinci dönemde, M.Ö. VII – VI. yüzyıllarda Medya, Yakın Doğu'da kültürel ve dini bir merkez haline gelir. M.Ö. VI – IV. yüzyılların sonları arasında Zerdüşt dinine adanmış Avesta adlı kitap Aramice alfabesi ile yazılmıştır. Bazı araştırmacılar, bu kitabın Atropatena bölgesinde, Yukarı Medya'da, Med dili ile peygamber Zerdüşt ve onun öğrencileri tarafından yazıldığını ve sonrasında birkaç kez değiştirildiğini öne sürmektedirler.
M.Ö. VI. yüzyılda ortaya çıkan peygamber Zerdüşt, Zerdüştlük dininin kurucusu olmuştur. O, Medya'da kabile tanrılarını (politeizmi) ortadan kaldırarak, tek tanrıcılığı (monoteizmi) yaymıştır. Zerdüşt, eski kabile tanrılarından yalnızca Ahura Mazda'yı koruyarak, onu tek başına yüksek tanrı, "çok akıllı hükümdar" (kamalidövla) olarak ileri sürmüştür. O, geçmiş kabile tanrılarını – iyiliksever ruhları (devaları – "devaizm") kötücül ruhların durumuna düşürerek, onları "kötücül şeytanlar" olarak tanımlamıştır. Bazı eski "deva"lar korunmuş olsa da, onlar bağımsızlıklarını kaybetmiş ve evrensel bir karakter kazanarak, Ahura Mazda'nın çok yönlü faaliyetlerinin uygulayıcıları haline gelmişlerdir. Bu uygulayıcılardan Rtiş – yargı işlerine, Vohumana – iyiliksever düşünce ve ahlak meselelerine, Armaiti – toprak işlerine, Xşatra-auka – diğer meselelere bakmaktadır. Sonraları Ahura Mazda'nın bu uygulayıcıları gruplaştırılarak "ölümsüz kutsallar" (Ahamenişler döneminde "Ameşa Spenta") olarak anılmıştır.
Zerdüşt dininin en yüksek ahlak prensibi, kutsal yasaya ve dini sosyal kurallara uymaktan ibarettir. Bu, Avesta'da "en yüksek nimet – Aşa" olarak adlandırılır. Zerdüşt öğretisine göre en yüksek iyilik, toprakta yapılan iş ve emek olarak görülür. Bu emekte Avesta'da temel iyilik – yasa itaati, Ahura Mazda'nın faaliyeti (Aşa) olarak değerlendirilir. Zerdüşt, çiftçilerin barışçıl emeğine saygı gösterilmesini, bu emeğin sevilmesini ve değer verilmesini talep etmiştir.
Zerdüşt'ün ahlaki görüşleri, eski Azerbaycan çiftçi ve çobanlarının ahlaki görüşleriydi. Avesta'da gösterildiğine göre, "Zerdüşt bu toprak reformu fikirleri nedeniyle büyük toprak sahipleri, varlıklı kişiler ve rahipler tarafından yargılandığından, doğduğu şehir olan Medya'nın Raga (Rey) şehrinden kaçmak zorunda kalmıştır; mülkü müsadere edilmiş ve kendisi kanun dışı ilan edilmiştir."
Medya, Ahamenişlerin (M.Ö. 550 – 331) eline geçtikten sonra, Fars kralları halkı kendi egemenliklerinde tutmak için Zerdüşt dinini kullanmış ve onu siyasi çıkarlarına göre uyarlamaya çalışmışlardır. İlk Ahameniş kralları I. Darius (M.Ö. 552 – 486) ve Kserkses (M.Ö. 485 – 465) Zerdüşt'ün dini reformlarını kısmen kabul ederek Ahura Mazda'yı tek tanrı olarak kabul etmişlerdir.
Kserkses, eski kabile tanrılarına tapınmayı yasaklamış ve Mehr, Anahit, Vertraqna gibi eski tanrıların tapınaklarını yıktırmıştır. Ahameniş kralları Zerdüşt'ün ileri sürdüğü tek tanrıcılık fikrini kabul etmekle birlikte, onun öğretisinin demokratik yönlerini ve çiftçi ve hayvan besleyicilerin hayatlarının maddi yönlerden iyileştirilmesine yönelik unsurları reddetmişlerdir. Zerdüşt'ü dinin peygamberi olarak reddederek, kendilerini "büyük hükümdar" ve "dini lider" olarak ilan etmişlerdir. Ancak bu dine yalnızca saraylar, tapınaklar ve köleler tapınmış, halk ise her zamanki gibi Zerdüşt'ten önceki dini inançlarına sadık kalmıştır. Bu nedenle, Ahameniş kralları I. Artakserkes (M.Ö. 462 – 424) ve II. Darius (M.Ö. 424 – 405) Zerdüşt'ten önceki dini inançları yeniden tesis etmeye ve yasal hale getirmeye mecbur kalmışlardır. Dinin bu üçüncü döneminde Ahura Mazda'ya ek olarak Mitra (Mehr) ve Anahit gibi eski tanrı ve tanrıçalara da ibadet edilmiştir. Bu mağlup eski tanrılar "yazat" adıyla anılmaya başlanmıştır.
Dinin bu üçüncü döneminde ateşperestler kendilerini "mazdayasna" ve "zerdüştler" olarak adlandırıyorlardı. Bu, gerçek Zerdüşt dini değildi; daha sonraki dönemlerin karışık, sinkretik bir diniydi. "Mazdayasna" eski devaları (kabile tanrılarını) lanetliyor, "yazatlara" dua ediyordu. Aslında, her ikisi de dini anlamda aynı şeydi.
Bu dönemde (M.Ö. 440 civarı) ilk kez mazdaist yıllığı kaydedildi ve mazdaistler tarafından Avesta ciddi şekilde yeniden düzenlendi. Bu Avesta, dönemin ve hakim Ahamenişlerin taleplerine uygun olarak Zerdüşt monoteizmini önceki politeizme eklemiş oldu. Böylece, eski tanrıların – "altı kutsalın" (Farsça Ameşa Spenta) geçmiş hakları yeniden tesis edildi ve Mehr, Anahit, Tiștriya, Rtiş, Vertraqna ve Homa gibi eski tanrıların hakları resmîleştirildi.