Kösedağ Muharebesi
Muharebe öncesi Anadolu Selçuklu’nun zaafları > II. Gıyaseddin Keyhüsrev’in tahta çıkması

Bu gelişmelerden en önemlisi, Alaeddin Keykubat gibi stratejik görüş sahibi, deneyimli, askerlikten anlayan bir sultanın yerine, 1237'de henüz 16 yaşındaki bir şehzadenin, II. Gıyaseddin Keyhüsrev'in tahta çıkmasıdır. Eğlenceden başka bir şeyle ilgilenmeyen, sarayda eğlencenin ve çılgınlığın her çeşit idini sergileten, hiçbir devlet işini ciddiye almayan bir karakteri olduğu ileri sürülmektedir. İçkiye aşırı düşkünlüğünden pek çok kaynakta söz edilmektedir. Muharebenin önceki akşamı sarhoş olduğu, muharebe günü hala içmeye devam ettiği anlatılır. Sultanlığı döneminde hiçbir savaşa katılmamış, komutanlarını göndermiştir. Oysa kendinden önceki Anadolu Selçuklu sultanları savaşlara bizzat katılırlardı, bir kısmı muharebede ölmüştür. Sonuç olarak hakkında yazılmış olanların hepsi olumsuzdur.
Gıyaseddin Keyhüsrev'in devlet işlerine ilgi duymamasından yararlanan Sadeddin Köpek, tüm devlet yönetimini eline almıştır. Gıyaseddin Keyhüsrev'in tahta geçmesinin Anadolu Selçuklu devlet mekanizmasında yol açtığı çözülme kadar olmasa bile, I. Alaeddin Keykubat döneminden itibaren devlet ricalinden olan Sadeddin Köpek'in devlet üst kadrolarında ve orduda yarattığı tahribat da büyük çaplı olmuştur. Sadeddin Köpek, küçük yaştaki Gıyaseddin Keyhüsrev'in tahta geçmesinde başat rol oynamış, bu sayede zayıf bir otorite ancak kurabilen Sultan'ın elinden yönetim erkini büyük ölçüde kendi eline almıştır. Bu yetki genişliği ile Kemaleddin Kamyar, Şemseddin Altunaba, Hüsameddin Kaymeri ve Taceddin Pervane’nin de aralarında olduğu bir kısım devlet ricalini, kendi emellerine karşı engel teşkil ettikleri için öldürtmüştür. Oysa bu insanlar yüksek devlet kadrolarında uzun zamandır görev yapan, yeteneklerini kanıtlamış yöneticilerdir.
II. Gıyaseddin Keyhüsrev’in bir başka sorunu, ikta askerlerinin babasının zehirlenmesinden onu sorumlu görmeleri ve bu yüzden tahta geçmesini gizli bir kızgınlıkla karşılamış olmalarıdır. Sadece ikta askerleri değil Anadolu Ahileri arasında da Gıyaseddin Keyhüsrev’e karşı bir husumetin geliştiği anlatılmaktadır. Anadolu’da ahiliğin yayılması için hatırı sayılır çaba gösteren Alaeddin Keykubad’a büyük saygı duyan ahiler, ölümünden Gıyaseddin Keyhüsrev’in sorumluluğu olduğunu düşünmektedirler. Bu husumet çeşitli şekillerde ortaya konulmuş olmalı ki Gıyaseddin Keyhüsrev ve Sadeddin Köpek, sayıca hiç de az görülemeyecek kadar ahiyi, bunun yanında aynı şekilde mevcut saltanata karşı olduklarını düşündükleri Türkmen'i öldürtmüş, ele başı olarak gördüklerini tutuklatmıştılar. Hapse atılanlar arasında Ahi Evran’da vardır. Ahi Evran, Sultan’ın ölümünden sonra saltanat naibi olarak devlet yönetiminde güç kazanan Celâleddin Karatay tarafından, hapisteki tüm ahilerle birlikte serbest bırakılana kadar beş yıl kadar zindanda kalmıştır.
Dışarıda ise Moğollar gözünde güç dengesi değerlendirmesi birden bire değişmiştir. Kısa süre öncesine kadar Moğolların Alaeddin Keykubad’dan çekindikleri, bu yüzden Anadolu’ya saldırmaktan kaçındıkları, anlaşılmaktadır. Sultanın ölüm haberi alındığında Moğol komutanların büyük sevinç duyduğu, Çormagon Noyan ve Baycu Noyan’ın “Demir Sultan gitti, artık devlet ve devir sizindir, yürüyün” dedikleri kaydedilmiştir. Anadolu Selçuklu için Alaeddin Keykubad'ın ölümünden daha da kötüsü Gıyaseddin Keyhüsrev gibi beceriksiz bir sultanın tahta geçmesidir. Devletinin sadece düşmanlarının gözünde değil, bağlı devletler ve müttefiklerinin gözünde de itibar kaybettiği görülmektedir. Kösedağ Muharebesi'nin hemen öncesinde, büyük paralar ve arazi gönderilerek tabi ve müttefik devletlerden asker olarak destek kuvveti istendiği halde, birin dışında hiçbirinin yardımı görülmemiştir. Keyhüsrev'in durumunu izleyen ve yetersizliğini gören civar devlet yöneticilerinin kendisine güven duymadıkları, savaşın sonucu konusunda Anadolu Selçuklu'dan yana kuşkuları olduğu anlaşılmaktadır. Gerçekten, 13 yıl önce Yassıçemen Muharebesi için askeri destek birlikleri isteyen Alaeddin Keykubad'a istediği birlikler gönderilmişti.
Alaeddin Keykubat, Harzemşahlar'ın çökmesinden sonra kendilerine yurt arayan Harezmli Kıpçaklara iktalar tahsis ederek Anadolu'ya yerleşmelerini sağlamıştı. Ancak I. Alaeddin Keykubad'a bağlılıklarını kendisi ve Sultan için tehlikeli bulan Sadeddin Köpek'in Sultan I. Gıyaseddin Keyhüsrev'e Harzemli Kayır Han'ı tutuklatması, bu yolla ölümüne neden olması, Anadolu'daki Kıpçakların başkaldırmasına, geçtikleri bölgeleri yağmalayarak Güneydoğu Anadolu civarlarına göç etmelerine yol açmıştır. Anadolu Selçuklu ordusunun muhtemel bir destek kuvvetinden yoksun kalması ve göçleri sırasında neden oldukları yıkımlar bir yana bulundukları bölgede Babai Ayaklanması'nın kitle tabanı içinde yer aldılar. Harezmlilerin verdikleri zarar bununla kalmadı. Urfa, Harran, Rakka, Suruç ve Siverek'i kapsayan bölgede mevcut bazı Türkmen kitlelerinin de onlara katılmasıyla başa çıkılması çok zor bir güç haline gelerek hem uluslararası transit ticaret hatları üzerinde kervanlara saldırarak, hem de yerleşimleri yağmalayarak bir yandan Anadolu Selçuklu ekonomisine, diğer yandan devlet gelirlerinde çok büyük payı olan vergi gelirlerine darbe vurdular. Bütün bunlar, Sadeddin Köpek'in, Alaeddin Keykubad'ın kurmuş olduğu ve düzgün işleyen Anadolu Selçuklu – Harezmliler düzenini tahrip etmesinden sonra ve bu nedenle ortaya çıkmıştır. Aynı tarihlerde ortaya çıkan Babai Ayaklanması'na katılan bu kitleler, Amasya üzerine ilerlerken büyük tahribatlara neden oldular. Devlet, art arda yenilgilerden sonra ancak güçlü Erzurum garnizonunu üzerlerine göndererek ayaklanmayı bastırabilmiştir. Güneydoğu Anadolu'da kalan bir kısım Harzemliler ise tahribata devam etmişlerdir. Sultan, zengin hediyeler göndererek bölgedeki düzeni sağlamaya çalışmışsa bile bu kısa süreli bir durgunluk olmuş, yağmalar yeniden başlayınca üzerlerine ordu gönderip onları sınır ötesine sürmekle asayiş sağlanabilmiştir.