Manna Krallığı
Çiftlik hayatı > Hayvancılık ve Atçılık

Manna bölgesinde büyükbaş hayvanlar, koyunlar ve atların yetiştirildiği, çivi yazılarından anlaşılmaktadır. Burada göçebe hayvancılık (yaylak hayvancılığı) gelişmişti. Hayvanlar baharda dağlara sürülür, sonbaharda ise vadilere geri getirilirdi. B. B. Piotrovski'ye göre, Urartu krallarının seferlerinin zamanı yaylak hayvancılığıyla ilgili olabilir. Daha fazla ganimet elde etmek için seferler ya hayvanlar dağlara sürülmeden önce ya da geri getirildikten sonra yapılırdı. Bu varsayım, Hasanlu bölgesine düzenlenen seferin ve eski kalenin yıkımının yaz sonunda gerçekleştiğini doğrulamaktadır; buradan üzüm dolu kaplar bulunmuş ve bunların şarap yapımı için olduğu düşünülmektedir.
II. Sargon, du'uzu ayının (haziran-temmuz aylarına tekabül eder) "ordu toplamak ve kamp kurmak için" uygun olduğunu belirtmiştir. Seferlerin sonunda genellikle çok sayıda büyükbaş hayvan ve koyun götürüldüğüne dair bilgiler verilirdi. II. Aşurnasirpal, Dagara ülkesinden ve tüm Zamua krallarından haraç olarak "at, büyükbaş hayvan ve koyun" talep etmiştir.
III. Salmanasar, Manna'nın adını ilk kez andığında, buradan "sayılamayacak kadar çok büyükbaş hayvan ve koyun" ele geçirdiğini söylemiştir. I. Argişti, Aza bölgesinde ve Manna'da çok sayıda hayvan ele geçirmiştir. 2411 baş büyükbaş hayvan, 6140 baş koyun, 170 at ve 62 deve götürdüğünü belirtmiştir. Aza bölgesinde tarım ve bahçecilik daha yaygın olduğu için, bu hayvanların tamamı Manna'ya ait olarak kabul edilir. I. Argişti'nin oğlu II. Sarduri'nin kitabesinde de birkaç bölgeden, özellikle Puladi'den ele geçirilen hayvanlar listelenmiş ve sayıları belirtilmiştir. Puladi ülkesinden bir seferde yaklaşık 1400 at, 1200 büyükbaş hayvan ve 18 binden fazla koyun, 115 deve ele geçirilmiştir.
Düşman orduları saldırıya geçtiğinde, yerli halk mal varlığını yağmadan kurtarmak için genellikle hayvanlarını dağlara götürürdü. Asur kralları dağlara sürülen hayvanları ele geçirip geri, yani vadilere indirdiklerini sık sık rapor etmişlerdir. V. Şamşi-Adad, Manna'nın Messi bölgesinde ve diğer bölgelerde büyükbaş hayvan, koyun, koşum atları ve develer ele geçirmiştir.
Belgelerde deve nadiren anılmaktadır. Develer yük hayvanı olarak kullanılmıştır. Kral I. Rusa'nın toprak setlerin yapımında ve kanalların açılmasında develerden yararlandığı bilinmektedir. Tanrıların taşındığı savaş arabalarına katır ve öküzlerin koşulmasını gösteren Hasenlu altın kabında yer alan tasvirler, bu hayvanların kullanımını göstermektedir. Tanrıların önüne kurbanlık koyun getiriliyordu. Ölenlere de kurban kesiliyordu. Mezarlar genellikle keçi ve koyun kemikleriyle bulunmuştur.
Manna krallığının bölgelerinde atçılığa büyük önem verilirdi. Kafkasya ve Ön Asya'da at, en azından M.Ö. 3. binyıldan beri bilinmektedir. M.Ö. 3. binyılın ilk yarısına ait Elam ekonomik belgeleri arasında aygır, kısrak ve taylarla ilgili bilgiler mevcuttur. Kassitler dönemine ait Babil belgelerinde ve sanat eserlerinde at anıldığı için, atın evcilleştirilmesinin Kassitler ile bağlantılı olduğu düşünülmektedir. Atçılık giderek daha geniş bir alana yayılmaya başlamış, ekonomi ve askeri alanda öncü bir konuma ulaşmış, bazı bölgeler atçılık konusunda uzmanlaşmıştır. Manna'nın ekonomik hayatında atın öneminin artması, göçebe hayvancılığın gelişmesiyle ilişkilendirilmiştir. Hayvan sayısının artması, meraların genişletilmesini ve hayvancıların yerleşim yerlerinden giderek daha uzaklara göç etmelerini zorunlu kılmıştır. At, göç alanlarını yerleşim yerlerine bağlayan ana ulaşım aracı haline gelmiştir.
M.Ö. II. ve I. binyılın kesişiminde ve özellikle I. binyılın başlarında binek atlarının askeri amaçlarla kullanılması ve süvariliğin yayılması, İran dilli halkların yerleşmesiyle bağlantılıdır. Görünüşe göre, komşu halkların süvari birlikleri, İran dilli kavimlerle mücadelede gelişmiş ve onların silahlı süvarileriyle karşı koymuşlardır. Atçılık hızla yayılmış ve ekonomide ve askeri alanda giderek daha önemli bir yer edinmiştir. Urmiye Gölü'nün kuzeydoğusundaki bölgelerin doğal koşulları – geniş alp çayırları ve verimli vadiler – atçılığın gelişmesine olanak sağlamıştır. Asur kaynaklarında Urmiye çevresindeki bölgelerden alınan haraçlar sıralanırken, zamanla at birinci sırada yer almaya başlamış, bazı bölgelerden yalnızca at alınmıştır. Manna'ya sefer düzenleyen kralların hemen hemen hepsi, "Mannalılardan koşum atları aldım" şeklinde bilgi vermiştir. Zamua, Gilzan, Messi, Gizilbunda'dan Asur kralına koşum atları gönderilmiştir. I. Rusa zamanında Urartulular tarafından ele geçirilen ancak Asur kralının yardımıyla Manna'ya geri döndürülen Subi bölgesi halkı, at yetiştirme konusunda özellikle ustaydı. II. Sargon'un kitabesinde bu konuda detaylı bilgi verilmektedir:
"O bölgede yaşayan insanların Urartu'da süvari birlikleri için at eğitmekte benzeri yoktur. Kendi geniş ülkelerinde, kralları için besledikleri ve her yıl vergi olarak aldıkları küçük tayları, Urartuluların Mannalılar ülkesi dedikleri Subi bölgesine getirirler, bu tayları binmeden, koşturmadan, dönmeyi, savaş için gerekli tüm yetenekleri öğretmeden asla eyerlemezler."
Urartu kralı I. Rusa'nın savaş sırasında binek atlarını kullandığı, II. Sargon'un: "Ordusunu sıraladı, onları hızlı binek atlarına bindirdi ve silahlandırdı" bilgisinden de anlaşılmaktadır.
Subi bölgesinin Sangibutu ile sınır olan bölgesinde, Uşkaya ile Tarmakisa (bugünkü Tebriz) kaleleri arasında bulunan Aniaştaniya yerleşim yeri, II. Sargon tarafından "at yetiştiriciliği merkezi" olarak adlandırılmıştır.
Gizilbunda bölgesindeki kasabaların liderleri, Mannanın Zirdiakka kalesine II. Sargon'a koşum atları, sayısız büyükbaş hayvan ve koyun getirmişlerdi. Mannalı Ullusunu da II. Sargon’a "koşum takımlarıyla birlikte koşum atları" sunmuştur.
Hasanlu'dan bulunan çeşitli eşyaların üzerindeki resimlerden, tekerlekli taşıma araçlarının ve biniciliğin yaygın olduğu anlaşılmaktadır. Altın ve gümüş kapların üzerindeki tasvirler, tek atlı ve iki atlı arabaların varlığını göstermektedir. Bu arabaların bazıları çok büyük kapasiteliydi; iki atlı arabaya üç kişi yerleşebiliyordu. Arabanın arkasından iki savaşçı, eyersiz atlar sürüyordu. Her iki arabanın tekerleklerinde Asur ve Urartu arabalarında olduğu gibi altı mil vardı.
Hasanlu'da M.Ö. 9. yüzyıla ait bir tabak üzerinde at ve binicilik tasviri olan bir ahşap rölyef bulunmuştur. Kazılar sırasında bulunan eşyalar arasında at, koç ve buzağı başı şeklinde ustalıkla yapılmış ritonlar (içme kapları) vardır. Buradan, kemer ve süslü koşum takımlarıyla birlikte gömülen bir at da bulunmuştur. At gömmek, Nahçıvan bölgesinde de yaygın bir gelenekti. Eski Şahtahtı mezarlığındaki birçok mezarda, çok sayıda kap-kacakla birlikte at iskeletlerine de rastlanmaktadır, ancak insan kemiklerinin izine rastlanmamıştır. Marlıktepe kültürü taşıyıcılarının cenaze geleneklerinden de ata özel bir önem verildiği ve ona belirli bir ölçüde tapınıldığı anlaşılmaktadır. Savaşçıların mezarlarının yanında, atlar için ayrı mezar odaları inşa ediliyordu. Bu odalardan at dişleri ve tunç gemler bulunmuştur. Kaluraz mahallesinde ayrı at mezarları keşfedilmiştir. Her bir mezarda, tüm koşum takımları ve süs eşyalarıyla birlikte üç at iskeleti bulunmuştur.