stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Babil Kulesi
Popüler kültürde

Fritz Lang'ın 1927 yapımı Metropolis filmi, bir geri dönüş sahnesinde, kulenin tasarımcıları ile onu inşa eden işçiler arasındaki iletişimsizlik teması üzerine oynar. Kısa sahne, kulenin tasarımcıları tarafından inşasını yüceltmek için kullanılan kelimelerin işçiler için nasıl tamamen farklı, baskıcı anlamlara büründüğünü anlatır. Bu durum, dayanılmaz çalışma koşulları nedeniyle tasarımcılara karşı ayaklanan işçilerin kulenin yıkımına yol açmasına neden olmuştur. Kulenin görünüşü Brueghel'in 1563 tarihli tablosundan esinlenerek modellenmiştir.
Besteci Anton Rubinstein, Babel hikâyesine dayanan bir opera yazmıştır.
Arjantinli romancı Jorge Luis Borges "Babil Kütüphanesi" adlı bir öykü yazmıştır.
Prince of Persia: The Two Thrones video oyununda oyunun son aşamaları ve son canavar savaşı kulede gerçekleşir.
Web tabanlı oyun Forge of Empires'da Babil Kulesi mevcut bir "Büyük Bina "dır.
Gustave Doré'nin Babil Kulesi'ni tasvir eden bir gravürü olan Dillerin Karışıklığı
Endre Rozsda tarafından Babil Kulesi (1958)
Vurun Kahpeye

Bu madde roman hakkındadır.Başlığın diğer anlamları için Vurun Kahpeye (anlam ayrımı) sayfasına bakınız.
| --- | --- |
Halide Edip'in 1926 tarihli romanının yeni harflerle yapılmış 1943 tarihli ilk baskısı
Yazar: Halide Edib Adıvar
Tür: Roman
Yayım: 1926
Yayımcı: Özgür Yayınları
ISBN: 975-447-086-3
Vurun Kahpeye, Halide Edip'in ikinci romanı. 1923 yılı sonlarında Akşam gazetesinde tefrika edildi ve 1926'da ilk defa kitap olarak yayımlandı. Türk sinemasında 1949, 1964 ve 1973 yıllarında olmak üzere üç kez beyaz perdeye aktarıldı.
Konusunu Millî Mücadele günlerinden alan roman ilk kez 1923 yılında basıldı. Romanda, idealist İstanbullu öğretmen Aliye'nin Anadolu’da bir kasabaya gidişi ve bölgede Milli Mücadele düşüncesine destek faaliyetleri aktarılır. Romanda, bölge halkının Millî Mücadele’ye bakışı, söz konusu mücadelenin sembolü konumuna gelmiş Kuvâ-yi Milliye oluşumunu algılayışının yanı sıra çözülen Osmanlı devlet mekanizmasının temsilcileri ve eski düzen karşıtları yansıtılır.
Eleştiri

Selim İleri’nin değerlendirmesi şöyledir:
Trajik olan, vatan savunmasında, vatan hainiyle vatanseverin zorunlu ayrılığıdır. Halide Edib, bu ayrılığı deşerken, tanıklık ettiği, vatanseverler arasında yer aldığı acı günlerin derin heyecanı altındadır. Vurun Kahpeye'nin hemen bir oturuşta yazılmış, hadiyse aralıksız, kesintisiz bir zaman diliminde kaleme getirilmiş coşku romanı olduğunu neden söylemeliyim? Yetmişi aşkın yıl sonra, Vurun Kahpeye, toplumların yükselişinde ve sancısında 'eğitim'in önemini vurgulayısıyla yine gündemde. Eğitime kavuşamamış kişilerin git git vatan hainliğine, nihayet insanlık düşmanlığına yol alabileleceklerini, bu büyük tehlikeyi söylüyor.
Hasan Bülent Kahraman ise "Cumhuriyet dönemi Türk edebiyatı - Temel eserlerimiz" başlıklı incelemesinde romana şöyle değinmektedir:
'Sinekli Bakkal', 'Yaban'ın erken planıdır. Arkasındaki sorunsallar Yaban'a nereden gelindiğini gösterir. Ayrıca, 19. yüzyıl sonu 20. yüzyıl başında Osmanlı yaşamının bugün de tartışılan arayışlarına bir ışık düşürür. 'Vurun Kahpeye' ise Kurtuluş Savaşı döneminin neredeyse bugün de tıpa tıp aynı olan ideolojik açılımının bir uzantısıdır.
Çeltikçi, Mustafakemalpaşa

| Çeltikçi |
| --- | --- |
Mahalle
Mahallenin haritadaki yeri
 Bursa
Koordinatlar: 40°03′40″N 28°13′55″E﻿ / ﻿40.061°K 28.232°D﻿ / 40.061; 28.232
Ülke:  Türkiye
İl: Bursa
İlçe: Mustafakemalpaşa
Coğrafi bölge: Marmara Bölgesi
İdare
 • Yönetici: Muhtar İhtiyar heyeti
Nüfus (2010): 1.624
Zaman dilimi: UTC+03.00 (TSİ)
İl alan kodu: 0224
Posta kodu: 16503
Resmî site http://www.celtikci.bel.tr
Çeltikçi, Bursa ilinin Mustafakemalpaşa ilçesine bağlı bir mahalledir.
Köy önce 2 mahalle birleştirilerek, tek muhtarlık haline gelmiştir. Mahalledeki ilkokul 1940 yılında açılmıştır. Türkiye'nin ilk amatör spor kulübü olan Çeltikspor 1957 yılında kurulmuştur.[kaynak belirtilmeli] Köy statüsündeki Çeltikçi 1994 yılında yapılan yerel seçimlerle Belediye haline gelmiştir
Mustafakemalpaşa'nın batısında yer alır ve ilçeye uzaklığı 17 km.'dir.
Nüfus

| Yıllara göre belde nüfus verileri |
| --- | --- |
2010: 1624
2009: 1704    
2000: 2496
İsmail Hakkı Uzunçarşılı

| İsmail Hakkı Uzunçarşılı |
| --- | --- |

Doğum: 23 Ağustos 1888 Eyüp,, İstanbul, Osmanlı İmparatorluğu
Ölüm: 10 Ekim 1977 (89 yaşında) İstanbul, Türkiye
Defin yeri: Edirnekapı Şehitliği
Milliyet: Türk
Eğitim: Mercan İdadisi, İstanbul
Mezun olduğu okul(lar): İstanbul Darülfünu Edebiyat bölümü.
Meslek: Akademisyen, eğitimci, siyasetçi ve tarihçi.
Evlilik: Emine Safiye Hanım
Çocuk(lar): Ahmet Oktay ve Mehmet Ergun
Ebeveyn(ler): Uzunçarşılı Mehmet Latif Efendi Ratibe Hanım
Ödüller: .

İsmail Hakkı Uzunçarşılı ya da İsmail Hakkı Uzunçarşılıoğlu (23 Ağustos 1888 – 10 Ekim 1977), Türk akademisyen, eğitimci, siyasetçi ve tarihçi. Yaptığı çalışmalarla Osmanlı tarihine önemli katkılarda bulunan isimlerden biri olarak kabul edilir.
Eserleri

19?: Kastamonu tarihi
1924: Balıkesir tarihi
1929: Afyon Karahisar, Sandıklı, Bolvadin, Çay, İsaklı, Manisa, Birgi, Muğla, Milas, Peçin, Denizli, Isparta, Atabey ve Eğirdir deki Kitabeler ve sahip, Saruhan, Aydın, Menteşe, İnanç, Hamit Oğulları hakkında malûmat
1932: Bizans ve Selçukilerle Germiyan ve Osman Oğulları zamanında Kütahya Şehri
1937: Anadolu Beylikleri ve Akkoyunlu, Karakoyunlu Devletleri
1942: Meşhur Rumeli Ayanları
1945: Osmanlı Devleti Saray Teşkilatı
1965: Osmanlı Devletinin İlmiye Teşkilatı
19?: Osmanlı Devletinin Merkez ve Bahriye Teşkilatı
19?: Osmanlı Devleti Teşkilatında Kapukulu Ocakları
19?: Osmanlı Devletinin Teşkilatına Medhal
1972-1978: Osmanlı Tarihi IV. Cilt
19?: Çandarlı Vezir Ailesi
19?: Midhad Paşa ve Yıldız Mahkemesi
19?: Hürriyet Kahramanı Resneli Niyazi Hatıratı : Hürriyet Kahramanı
1972: Mekke-i Mükerreme Emîrleri
19? : Topkapı Sarayı Müzesi Osmanlı Saray Arşivi Kataloğu: Fermanlar (İbrahim Kemal Baybura, İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Ülkü Altındağ)
İsmail Hakkı Uzunçarşılı'nın Edirnekapı Şehitliği'nde bulunan kabri
Ninette de Valois

Valois, 1974'te 76 yaşındayken
Sanatçının Londra'da Royal Opera House önündeki heykeli
Dame Ninette de Valois, (d. 6 Haziran 1898 - ö. 8 Mart 2001), İrlanda doğumlu İngiliz dansçı, koreograf.
Dünya bale tarihinin en önemli isimlerinden birisi olan Dame Ninette de Valois, 20. yüzyılın en önde gelen bale topluluklarından İngiliz Kraliyet Balesi'nin kurucusudur. 1940'larda Türkiye'e gelerek Türk balesinin kurucusu olmuştur.
Yaşamı

1898'de İrlanda'da dünyaya geldi. Asıl adı Edris Stannus idi.  Ailesi, 1905'te İngiltere'ye taşındı. 10 yaşında iken bale derslerine, 13 yaşında profesyonel bale eğitimi almaya başladı. Bu dönemde  adını “Ninette de Valois” olarak değiştirdi.
1914'te Londra'da Lyceum Tiyatrosu'nda bir pantomimde başrolde sahneye çıktı. Bu başarısının sevinci, babasını Somme Muharebesi'nde kaybetmenin üzüntüsü ile gölgelendi.  Bale eğitimini  Enrico Cecchetti, Edouard Espinosa gibi tanınmış öğretmenlerle devam etti. Pantomim, revü ve operalarda dansçı olarak deneyim kazandıktan sonra, 1923'te Diaghilev topluluğunun konuk sanatçısı oldu. Üç yıl boyunca çalıştığı bu toplulukta solist olarak dans etti ve o sıralarda henüz bir çocuk olan geleceğin ünlü İngiliz balerini Alicia Markova'yı yetiştirdi. Çocukken atlattığı ve o zamanlar teşhis konmamış olan çocuk felci nedeniyle bale çalışmaları sırasında ağrıları olsa da solo kariyerine sürdürdü.
Yaşamı > Koreografik Sanatlar Akademisi

1926'da kendi okulunu kurmak üzere Londra'ya dönen Miss de Valois, Koreografik Sanatlar Akademisi 'ni kurdu. Hedefi, bir İngiliz Bale Topluluğu kurmaktı. Okul, toplulukta dans edecek dansçıları yetiştirmek ve ulusal bir tarz oluşturmak için gerekli bir adımdı.  Öğrencilerine profesyonel deneyim kazandırabilmek için Londra'daki Old Vic Tiyatrosu'nun yöneticisi Lilian Baylis ile anlaşarak burada sahnelenen opera ve Sheakespeare oyunları için baleler sahneledi. Dört yıl boyunca Old Vic için çeşitli küçük bale koreografileri yaptı. Ayrıca Dublin'deki Abbey Tiyatrosu ve Cambridge'deki Festival Tiyatrosu için baleler sahneledi.
Yaşamı > Vic-Wells Bale Topluluğu

1931'de Lilian Baylis  Saddler's Wells Tiyatrosu'nu yeniden açınca, De Valois okulunu tiyatronun içine taşıdı ve 6 kadın dansçıdan oluşan bir dans topluluğu kurdu. Kendisi, topluluğun başdansçısı ve koreografı idi. Vic-Wells Balesi  ilk temsilini Old Vic Tiyatrosu'nda 5 Mayıs 1931 gecesi verdi. De Valois, sahne hayatına veda edip başbalerin olarak Alicia Markova'yı atadı. 1930'lar boyunca topluluk De Valois yönetiminde gelişti, geçmişte Imperial Russian Ballet sayesinde ün kazanan klasik bale repertuvarını sahneleyen ilk Batı Avrupa bale topluluklarından birisi oldu.
Yaşamı > Job (Eyüp) Balesi

İngiliz Balesi'ni desteklemek üzere faaliyet gösteren Camargo Derneği, 1931'de bir bale siparişi verdi. Koreografisini Ninette Valois'nin yaptığı Job (Eyub) adlı tek perdelik bale, tamamı İngilizlerden oluşan bir ekibin yarattığı ilk bale eseridir. Librettosunu Geoffrey Keynes'in yazdığı balenin koreografisi Ninette Valois, müziği Raulph Vaughan Williams, dekoru Gwendolen Raverat'a aittir. İlhamını William Blake’in Eyüp’ün Kitabı gravürlerinden alır. Bale, Vic-Wells Topluluğu tarafından ilk defa 5 Temmuz 1931’de Londra'da Camargo Derneği üyeleri için; 22 Eylül 1931de ise Old Vic Tiyatrosu’nda halka açık sahnelendi ve büyük başarı kazandı.
Yaşamı > Ulusal koreografiler

Ulusal bir bale repertuvarı oluşturmak isteyen De Valois, 1935'te topluluğunun baş koreografı olarak Frederick Ashton ile anlaştı; kendisi de koreografi yapmayı sürdürdü. William Hogarth'ın oymabaskı dizisinden esinlendiği  The Rake's Progress (1935), besteci Arthur Bliss’in senaryosu üzerine yaratılan Checkmate (Satranç) (1937), Thomas Rowlandson'ın aynı adlı bir karikatürünü model aldığı The Prospect Before Us ' (1940)  bu dönemde ortaya çıktı. Sanatçı, koreografik malzemelerini İngiliz geleneğinden alarak özgün bir ulusal bale yarattı. Baleleri, erkek dansçılar için önemli roller içeriyor, onlara, sanatlarını, gösterebilmek için olanak veriyordu.
Yaşamı > Evliliği

Sanatçı, 1935'te doktor Arthur Connell ile evlendi. Evlilikleri 1986’da doctor Connell’in ölümüne kadar sürdü. Çiftin hiç çocuğu olmadı.
Yaşamı > Kraliyet Balesi

II. Dünya Savaşı sırasında De Valois, Saddler's Wells Balesi adını alan topluluğuyla İngiltere turnesine çıkarak ulusal çapta ün kazandı ve baleyi popüler bir sanat haline getirdi.   Saddler's Wells Balesi 1946'da Kraliyet Operası içinde yerleşik bir bale topluluğu haline geldi. Topluluk, 1956'da Kraliyet Balesi adını almış ve De Valois, “Invitation to the Ballet”(“Baleye Davet”, 1937) ve “Come Dance With Me” (“Gel Dans Edelim”, 1957) adlı kitaplarında topluluğun kuruluşuyla Kraliyet Balesi adını alması arasında geçenleri anlatmıştır.
Yaşamı > “Dame” pâyesi

1 Ocak 1947'de Britanya İmparatorluğu Komutan Nişanı (Commander, CBE) ile onurlandırıldı. 1951'de   Büyük Şövalye Nişanı (Dame Grand Cross, GBE) ile tekrar onurlandırılmış ve “Dame” unvanını elde etmiştir.
Yaşamı > Birmingham Kraliyet Balesi

De Valois, Saddler Wells Balesi'nin Kraliyet Operası içine yerleşmesinden sonra 1947'de Saddler's Wells Tiyatrosu'nda ikinci bir topluluk daha kurdu. Çeşitli defalar isim değiştiren bu topluluk şu anda Birmingham Kraliyet Balesi adını taşır ve İngiltere'nin üç büyük bale topluluğundan birisidir.
Yaşamı > Türk Balesi'nin kuruluşu

1947'de Türkiye'den aldığı davet üzerine bu genç devletin ilk resmi bale okulunu İstanbul'da, Yeşilköy'deki Pansiyonlu İlkokulu'nda kurdu.(1947/48 - 1948/49 - 1949/50 )  3 yıl sonra 1950 yılında  1  Ekimde  Ankara'ya taşınan okul, Ankara Devlet Konservatuvarı'na bağlı bir bölüm olmuştur. Türkiye'de “Madam” olarak tanınan De Valois, uzun yıllar boyunca Türk balesinden ilgisini eksik etmedi. Beatrice Appleyard Fenmen, Molly Lake, Travis Kemp, Joy Newton, Audrey Knight, Lorna Mossfort, Brenda Averty  İrina Hudova  Ailne Philips, Dudley Tomlinson, Richard Glasstone, Alfred Rodrigues ve diğer birçok asistan, eğitmen, koreograf ve hocaları Ankara'ya göndererek Türk dansçıların iyi bir eğitim görmesini sağladı. Onlara Kraliyet Balesi'’nde staj, çalışma ve burs olanakları yarattı.  Ankara Devlet Balesi'nde Hovardanın Sonu, Satranç 'gibi baleleri sahneledi. Bir Türk köyünün yaşantısını canlandıran Çeşmebaşı balesini Türk folklorundan yararlanarak bizzat kendisi yarattı. İlk Türk balesi olan Çeşmebaşı'nın müziğini Ferit Tüzün besteledi. Eser, ilk defa 1965'te sahnelendi. Madam, ayrıca 1965'te Bulgaristan'a Türk balesinin ilk dış turnesini yaptırdı.
Türk balesine katkıları 1967'de devrin Cumhurbaşkanı tarafından sunulan “Teşekkür Plaketi”, 1972'’de  Kültür Bakanlığı tarafından verilen “Devlet Kültür Nişanı” ile ödüllendirilmiştir. Ayrıca 1986'da İstanbul Üniversitesi Devlet Konservatuvarı da Madam'a Fahri Profesörlük Beratı vermiş; Ocak 1998'de Türk balesinin 50.nci ve Madam’ın da 100. yaşı nedeniyle kendisine adına "Türkiye Cumhuriyeti Liyakat Nişanı" takdim edilmiştir.
Yaşamı > Emekliliği

Dame de Ninette Valois, 1963'te Kraliyet Balesi baş yönetmenliğinden emekliye ayrıldı. O yıl, Kraliyet Dans Akademisi'nin onursal üyesi ilan edildi. Bu unvan ile 1973'e kadar Kraliyet Balesi'ne katkıda bulunmaya devam etti. Ömrünün geri kalan yıllarında şiirle uğraştı. 8 Mart 2001'de 103 yaşında hayatını kaybetti.
Eserleri

Job (Eyüp) (1931)
Bar aux Folies-Bergère (1934)
The Rake's Progress (1935)
As You Like It (1936)
Checkmate (1937)
Every Goose Can
The Gods Go A-Begging
Barabau
The Prospect Before Us (1940)
Keloğlan (1950)
Çeşmebaşı (1965)
Sinfonietta (1966)
İbrahim Demirci

| İbrahim Demirci |
| --- | --- |
Doğum: 1956 (68-69 yaşında) Konya
Meslek: Yazar, Öğretmen
Dönem: 1980-Günümüz
Tür: Şiir, Deneme, Çeviri

İbrahim Demirci  (d. 1956, Konya), Türk yazar ve şairdir.
Hayatı

Konya'da doğdu. Konya Namık Kemal İlkokulu, Balıkesir İmam Hatip Lisesi ve Konya Gazi Lisesinin ardından Erzurum Atatürk Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü'nden mezun oldu (1978). 1979 yılından itibaren Hatay/Kırıkhan, Konya/Ilgın, Amasya ve Konya merkezinde öğretmenlik yaptı. 2008-2009 öğretim yılında Halep Üniversitesi Edebiyat ve Beşerî Bilimler Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü'nde misafir öğretim üyesi olarak çalıştı. Bir yıllık bu kesinti dışında, 1989'dan itibaren Konya Meram Fen Lisesinde çalıştı.
Ondokuz Mayıs Üniversitesi'nde “Behçet Necatigil’in Şiir Dünyası” adlı teziyle yüksek lisansını, Selçuk Üniversitesi'nde “Muhteva ve Şekil Hususiyetleriyle Ahmet Haşim’in Nesir Dünyası” adlı teziyle doktora çalışmasını tamamladı (2008).
Yazı dünyasına Nuri Pakdil'in Edebiyat dergisinde çıkan “Tanık” (Mart 1975) adlı şiiriyle girdi. Bu derginin kapanmasıyla, Milli Eğitim, Yedi İklim, Konya, Nar, Çerağ, Eylül, Aşiyan, Bumerang, Kayıtlar, Okuntu, Metafor, Kökler, Hece, Kitap Postası, Memleket gibi dergilerde şiir, yazı ve çeviriler yayımladı. Yeni Şafak gazetesinde “İbrahim Kardeş” adıyla “Dil Burcu” köşesinde yazdı (1995-2006). Arapça ve Fransızca'dan çeviriler yaptı.
Artvin Çoruh Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Yeni Türk Edebiyatı bölümüne Yrd. Doç. Dr. unvanıyla öğretim üyeliği görevine başladı(2011).
6 Mart 2012 tarih ve 28225 sayılı resmi gazetede 2012/151 nolu kararname ile Talim ve Terbiye Kurulu Başkanlığı Kurul Üyeliğine atandı.
2019 yılında emekliye ayrıldı.
Türkiye Yazarlar Birliği'nin 2014 Yılı "Yılın Yazar, Fikir Adamı ve Sanatçıları Ödülleri" değerlendirmesinde, tercüme dalında "Kudüs Konçertosu" ile yılın sanatçı ödülünü aldı.
Kitapları > Deneme

Yaralı Yazılar (deneme, 2000, Hece Yayınları)
Hay Hay Hayat (deneme, 2007, Ebabil Yayınları)
Dillerin Dili (deneme, 2012, Karaman Belediyesi)
Kitapları > Eleştiri

Kiralık Konak Romanında Batılılaşma ve Dil Sorunları (2018, Hece)
Ahmet Haşim'in Nesirleri (2017, Ebabil)
Kitapları > Şiir

Yanıklar (şiir, 1981, Edebiyat Dergisi Yayınları)
Mevlâna Hakkında Şiirler Antolojisi (Antoloji, 2006)
Ay Burcu (şiir, 1998, Hece Yayınları)
Kitapları > Oyun

Bu Camı Kim Kırdı? (oyun,1996)
Kitapları > Çeviriler

Kafkas Yollarında (gezi; Ahmet Refik'ten sadeleştirme,1992)
Güneşin Ayetine Uyarak Düş Görüyorum (şiir; Adonis'ten çeviri, Oğlak, 1995)
Şimal Hatıraları (gezi; Celal Nuri'den aktarma, 1997)
Gazaba Uğramış Şiirler (şiir; Nizar Kabbani'den çeviri, Mavi, 1997)
Ben Beyrut (deneme; Nizar Kabbani'den çeviri, 1999, Hece Yayınları)
Hâtıralar (anı; Roger Garaudy'den İshak Yetiş ile birlikte çeviri, 2004, Hece Yayınları)
Kutup Musahabeleri (Celal Nuri'den, çevrimyazı, Mavi Y. 1997)
Kör Kahin (Adonis'ten, YKY, 2008)
Ağaçlar ve Merzuk Cinayeti (Abdurrahman Münif'ten çeviri, YKY, 2012)
İki Komite İki Kıtal (Ahmet Refik'ten sadeleştirme, Atlas, 2016)
Kudüs Konçertosu (şiir, Adonis'ten çeviri, YKY, 2014)
Nefise Nine (Tagrid en-Neccar'dan çeviri, YKY, 2014)
Ellerim (Fatıma Şerafeddin'den çeviri, YKY, 2013)
Ayaklarım (Fatıma Şerafeddin'den çeviri, YKY 2014)
Seyahat: 1893 Yazında Avrupa (Hüseyin Nesimi'den sadeleştirme, Atlas, 2020)
Kaynakça

1 2  [Konya Ansiklopedisi,3.cilt,sayfa:39.]
1 2  [ Türkiye Edebiyatçılar ve Kültür Adamları Ansiklopedisi, İst, Elvan Yay.]
1 2  [TTKB: http://ttkb.meb.gov.tr/www/dr-ibrahim-demirci/idari_personel/8 17 Ocak 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.]
↑  [Resmi Gazete: http://www.resmigazete.gov.tr/default.aspx# 24 Ekim 2015 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.]
↑  [TYB: http://www.tyb.org.tr/2014-yili-yilin-yazar-fikir-adami-ve-sanatcilari-odulu-18301h.htm 31 Ağustos 2015 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.]
Özgür irade

Özgür irade veya erkin irade, kişinin eylemlerini, arzu, niyet ve amaçlarına göre kontrol altında tutabilme ve belirleme gücüdür. Kişinin belli eylem ya da eylemleri gerçekleştirmede ser­gilediği kararlılık; belli bir durum karşısın­da, gerçekleştirilecek olan eylemi, herhangi bir dış zorlama ya da zorunluluk olmaksı­zın, kararlaştırma ve uygulama gücü; eyle­me neden olan eylemi başlatabilen yetidir. İnsanın liberteryen mânâda bir erkin iradeye sahip olup olmadığı hâlen bir tartışma konusudur.
Tarihçe

Antik Yunan felsefe literatüründe serbest irade problemi tanımlanmıştır. Uyumlu serbest irade anlayışı hem Aristoteles'e (M.Ö. dördüncü yüzyıl) hem de Epiktetos'a (M.S. birinci yüzyıl) atfedilmiştir: "Bizi bir şey yapmaktan veya seçmekten alıkoyan hiçbir şeyin olmaması, bu şeyler üzerinde kontrol sahibi olmamızı sağlıyordu". Susanne Bobzien'e göre, uyumsuz serbest irade anlayışı belki de ilk kez Alexander of Aphrodisias'ın (M.S. üçüncü yüzyıl) eserlerinde tanımlanmıştır: "Bir şeyler üzerinde kontrol sahibi olmamızı sağlayan şey, kararımızda nedensel olarak belirlenmemiş olmamız ve böylece bunları yapmak/seçmek veya yapmamak/seçmemek arasında serbestçe karar verebilmemizdir".
"Özgür irade" terimi (liberum arbitrium), Hristiyan felsefesi tarafından (M.S. dördüncü yüzyıl) tanıtılmıştır. Geleneksel olarak (Aydınlanma Çağının aydınları kendi anlamlarını önerene kadar) insan iradesinde zorunluluk eksikliği anlamına gelmiştir, böylece "irade serbesttir" ifadesi "irade olduğu gibi olmak zorunda değildir" anlamına gelmiştir. Bu gereklilik hem uyumsuzlar hem de uyumcular tarafından evrensel olarak benimsenmiştir.
Bilimsel yaklaşımlar

Bilim, serbest irade problemine en az üç şekilde katkıda bulunmuştur. İlk olarak, fizik doğanın deterministik olup olmadığı sorusunu ele almıştır ki bu, uyumsuzlar (uyumcular ise bunu önemsiz görür) tarafından hayati olarak görülmektedir. İkinci olarak, özgür irade çeşitli şekillerde tanımlanabilse de, bunların hepsi insanların kararlarını nasıl aldıkları ve eylemleri nasıl başlattıkları ile ilgili yönleri içerir ki bunlar nörobilimciler kapsamlı olarak incelemiştir. Üçüncüsü, psikologlar sıradan insanların serbest irade hakkında ve ahlaki sorumluluk atfetmedeki rolü hakkında ne düşündüklerini incelemiştir.
Antropolojik bir bakış açısından, serbest irade, toplum tarafından yaptırılan ödül ve ceza sistemini haklı çıkaran bir insan davranışı açıklaması olarak kabul edilebilir. Bu tanımlama altında, serbest irade bir politik ideoloji olarak tanımlanabilir. İnsanların serbest iradeye sahip olduklarına inanmaları gerektiği öğretilen bir toplumda, serbest irade bir politik doktrin olarak tanımlanabilir.
Bilimsel yaklaşımlar > Kuantum fiziği

Erken dönem bilimsel düşünce, genellikle evreni deterministik olarak tasvir etmiştir - örneğin, Demokritos'un veya Cārvākanların düşüncelerinde olduğu gibi - ve bazı düşünürler, yeterli bilgi toplamaya yönelik basit sürecin gelecekteki olayları mükemmel bir doğrulukla öngörmelerini sağlayacağını iddia etmişlerdir. Öte yandan, modern bilim deterministik ve stokastik teorilerin bir karışımıdır. Kuantum mekaniği olayları yalnızca olasılıklara göre tahmin eder ve evrensel durum vektörünün evrimi tamamen deterministik olmasına rağmen evrenin deterministik olup olmadığı konusunda şüphe uyandırır. Güncel fizik teorileri, her şeyin potansiyel teorisi olmaktan çok uzak olması ve birçok farklı yoruma açık olması nedeniyle determinizmin dünya için doğru olup olmadığı sorusunu çözememektedir.
Kuantum mekaniğinin indeterministik yorumunun doğru olduğunu varsayarak, bu tür bir indeterministikliğin tüm pratik amaçlar açısından mikroskobik olgularla sınırlı olduğu itirazı yapılabilir. Ancak bu her zaman geçerli değildir: birçok makroskopik fenomen, kuantum etkilerine dayanır. Örneğin, bazı rastgele sayı üreten donanımlar, kuantum etkilerini pratikte kullanılabilir sinyallere yükselterek çalışır. Daha önemli bir mesele, kuantum mekaniğinin indeterminizminin, özgür iradenin geleneksel düşüncesine (özgür irade algısına dayanarak) izin verip vermediğidir. Ancak bir kişinin eylemi, tamamen kuantum rastgeleliğinin bir sonucuysa, deneyimlenen zihinsel süreçlerin olasılıksal sonuçlar (örneğin irade) üzerinde bir etkisi yoktur. Birçok yoruma göre, indeterminizm özgür iradenin var olmasına olanak tanırken, bazıları bunun tam tersini savunur (çünkü eylem, özgür iradeye sahip olduğunu iddia eden fiziksel varlık tarafından kontrol edilememektedir).
Bilimsel yaklaşımlar > Genetik

Fizikçiler gibi biyologlar da sık sık özgür irade ile ilgili soruları ele almışlardır. Biyolojideki en hararetli tartışmalardan biri, insan davranışında genetik ve biyolojinin kültür ve çevreye kıyasla göreceli önemi üzerine olan "doğa mı yetiştirme mı" tartışmasıdır. Birçok araştırmacının görüşü, birçok insan davranışının insanların beyinleri, genleri ve evrimsel geçmişleri açısından açıklanabileceğidir. Bu bakış açısı, böyle bir atfın, başkalarını eylemlerinden sorumlu tutmayı imkansız hale getirdiği korkusunu uyandırır. Steven Pinker'ın görüşü, "genetik" ve "evrim" bağlamında determinizm korkusunun bir hata olduğu, bu durumun "açıklamanın aklama ile karıştırılması" olduğu yönündedir. Davranış övgüye ve suçlamaya yanıt verdiği sürece, sorumluluk davranışın sebepsiz olmasını gerektirmez. Üstelik çevresel belirlemenin özgür iradeyi genetik belirlemeden daha az tehdit ettiği de kesin değildir.