Uruk dönemi
Toplum ve kültür > Entelektüel ve sembolik yaşam > Yazı

Yazı, Orta Uruk döneminde çok erken ortaya çıkmış, Geç Uruk ve Cemdet Nasr dönemlerinde daha da gelişmiştir. Kamış kalemle yazılmış ilk kil tabletler Uruk IV'te (Eanna mahallesinde yaklaşık 2000 tablet bulunmuştur) ve bazıları da Susa II'de bulunmuştur ve sadece sayısal işaretlerden oluşmaktadır. Cemdet Nasr dönemi için daha fazla yerden daha fazla kanıt vardır: çoğunluk Uruk III'ten (yaklaşık 3000 tablet), aynı zamanda Cemdet Nasr, Ukair Tepesi, Umma, Hafadce, Eşnunna, Ninova, Brak Tepesi, Habuba Kabira, vb. ve İran'da (özellikle Susa) Yakın Doğu'da geliştirilen ikinci yazı sistemi olan proto-Elamit yazıya sahip tabletlerden gelmektedir.
Bu döneme ait metinler çoğunlukla idari tiptedir ve özelden ziyade kamusal gibi görünen bağlamlarda (saraylar veya tapınaklar) bulunur. Ancak bu döneme ait toplam külliyatın çoğunluğunu oluşturan Uruk metinleri, üretildikleri ve kullanıldıkları bağlamdan ziyade bir çöp yığınında bulunmuştur; bu da onları tanımlamayı zorlaştırmaktadır. Arkaik karakterleri nedeniyle yorumlanmaları da aynı derecede sorunludur. Yazı henüz çivi yazısı değildir, ancak çizgiseldir. Bu metinler 1930'larda ilk yayıncıları Adam Falkenstein tarafından yanlış anlaşılmış ve ancak sonraki 20 yıl boyunca Alman araştırmacılar Hans Nissen, Peter Damerow ve Robert Englund'un çalışmaları sayesinde önemli ilerlemeler kaydedilmiştir. İdari metinlerin yanı sıra, yazının başlangıcından itibaren, Mezopotamya uygarlığının karakteristiği olan ve farklı temalara göre işaretleri derleyen (zanaat, metal, çanak çömlek, tahıl, yer adları vb. listeleri) bazı edebi metinler, sözcük listeleri, bilimsel türde sözlük çalışmaları keşfedilmiştir. Dikkate değer bir örnek, geç Uruk'taki çok sayıda uzman işçi türünü gösteren çeşitli farklı zanaatkâr türlerinin (çömlekçiler, dokumacılar, marangozlar, vb.) listelendiği Meslekler Listesi'dir (MÖ 3. binyıldan bilinen Lú.A serisinin atası).
Yazının kökenlerinin nedenleri ve seyri tartışmalıdır. Baskın teori, bunların daha eski muhasebe uygulamalarından, özellikle de yukarıda bahsedilen kalkülüslerden türediğine dayanmaktadır. Denise Schmandt-Besserat tarafından geliştirilen modelde, simgeler önce kil zarflara, daha sonra kil tabletlere rapor edilmiş ve bu da ilk yazılı işaretlerin, piktogramların, fiziksel bir nesneyi temsil eden çizimlerin (logogramlar, bir işaret = bir kelime) yaratılmasına yol açmıştır. Ancak bu çok tartışmalıdır çünkü simgeler ile onların yerini alan piktogramlar arasında açık bir benzerlik yoktur. Genel olarak, ilk gelişme (MÖ 3300-3100 civarında meydana gelen) muhasebe ve yönetim uygulamalarına dayandığı için korunmuş ve H. Nissen ve R. Englund tarafından daha ayrıntılı olarak incelenmiştir. Bu yazı sistemi piktografiktir ve kamış kalem kullanılarak kil tabletlere kazınmış çizgisel işaretlerden oluşur (hem kamış hem de kil Güney Mezopotamya'da çok kolay erişilebilirdir).
Uruk dönemine ait metinlerin çoğu yönetim ve muhasebe ile ilgilidir; dolayısıyla yazının, daha karmaşık işlemleri kaydetme ve bir arşiv oluşturma imkanı sunduğu için, zaman içinde daha fazla yönetimle uğraşan devlet kurumlarının ihtiyaçlarına yanıt olarak geliştirildiğini düşünmek mantıklıdır. Bu açıdan bakıldığında, MÖ 3400-3200 yılları arasında gelişen yazı öncesi sistem bir yardımcı bellek işlevi görüyordu ve tam cümleleri kaydetme yeteneğine sahip değildi çünkü yalnızca gerçek nesneler, özellikle de mallar ve insanlar için semboller, çok sayıda farklı metrolojik sistem için çok sayıda sayısal işaret ve yalnızca birkaç eylem içeriyordu (Englund bu aşamayı 'sayısal tabletler' ve 'sayısal-ideografik tabletler' olarak adlandırmaktadır). Daha sonra işaretler daha fazla sayıda değer almaya başladı ve idari işlemlerin daha kesin bir şekilde kaydedilmesini mümkün kıldı (yaklaşık MÖ 3200-2900, Englund'un proto-çivi yazısı aşaması). Bu dönemde ya da daha sonra (en geç MÖ 2800-2700 civarında), resfebe ilkesi aracılığıyla başka bir anlam türü kaydedildi: piktogramların bir araya gelmesi eylemleri gösterebilirken (örneğin baş + su = içmek), fikirleri temsil etmek için homofoni kullanılabilirdi ('ok' ve 'hayat' Sümercede aynı şekilde telaffuz edilirdi, bu nedenle 'ok' işareti, aksi takdirde resimsel olarak temsil edilmesi zor olan 'hayat'ı belirtmek için kullanılabilirdi). Böylece bazı ideogramlar ortaya çıktı. Aynı prensibi takiben, fonetik işaretler yaratıldı (fonogramlar, bir işaret = bir ses). Örneğin, 'ok' Sümercede TI olarak telaffuz ediliyordu, bu nedenle 'ok' işareti [ti] sesini belirtmek için kullanılabilirdi). MÖ 3. binyılın başlarında, Mezopotamya yazısının temel ilkeleri - logogramlar ve fonogramların ilişkilendirilmesi - yerine oturtulmuştu. Yazı artık dilin gramer unsurlarını ve dolayısıyla tam cümleleri kaydedebiliyordu ki bu olanak birkaç yüzyıl sonrasına kadar doğru düzgün kullanılmamıştı.
Jean-Jacques Glassner tarafından savunulan daha yeni bir teori, yazının başlangıçtan itibaren sadece bir yönetim aracı olmadığını, aynı zamanda kavramları ve dili (örneğin Sümerce) kaydetmek için bir yöntem olduğunu, çünkü icadından itibaren işaretlerin sadece gerçek nesneleri (piktogramlar) değil, aynı zamanda fikirleri (ideogramlar) ve bunlarla ilişkili sesleri (fonogramlar) de temsil ettiğini savunmaktadır. Bu teori, yazıyı radikal bir kavramsal değişim olarak sunmakta ve dünyanın algılanma biçiminde bir değişikliğe yol açmaktadır. Yazının başlangıcından itibaren kâtipler idari belgelerin kenarlarına sözcük listeleri yazmıştır. Bunlar, işaretleri 'ailelerine' göre sınıflandırmada, yeni işaretler icat etmede ve yazı sistemini geliştirmede yazı sisteminin olanaklarını keşfetmelerini sağlayan uygun bilimsel çalışmalardı, ancak daha genel olarak, yaşadıkları dünyayı oluşturan şeylerin bir sınıflandırmasını da üretiyor ve onu anlamalarını geliştiriyorlardı. Glassner'a göre bu, yazının icadının tamamen maddi kaygılarla ilişkilendirilemeyeceğini göstermektedir. Böyle bir sistemin icadı, özellikle soyut olanı temsil etmek için imge ve bir işaretin taşıyabileceği farklı anlamlar üzerine düşünmeyi gerektirmiştir.