İslam'da keyif verici maddeler
Dini hukukta keyif vericiler > Hanefi mezhebi (İlk dönem)

Hanefi mezhebinin kurucusu İmam-ı Azam Ebû Hanife'nin ham üzümden elde edilen şarap haricindeki sarhoş edici içeceklerin sarhoşluk vermeyecek düzeye gelinceye dek tüketilmesini meşru (caiz) gördüğü bilinmektedir. İmam-ı Azam'ın önemli talebelerinden Muhammed b. al-Hasan al-Şeybani (ö.189/806) Kitab'ül Asar adlı eserinde hocası Ebu Hanife ile ilişkili rivayetler Hamr olarak ve sınırlı bir şekilde tanımlanan içeceklerin yasaklılığını ifade etmektedir.
İlk dönem Hanefi bilginlerinin, hukukçularının (fukaha) görüşlerinin henüz tamamen bir kenara bırakılmadığı yüzyıllarda Ebu Hanife ve öğrencilerinin sarhoş edici içeceklerle ilgili görüşleri olduğu gibi aktarılmıştır.
Tahavi, Şerhu Meâni'l-Âsâr adlı eserinin 'İçecekler' bölümünde nebizin azının da çoğunun da haram olduğu kanaatini benimsemiş kimseler olduğu gibi bu görüşte olanlara muhalefet edip sarhoşluk vermeyen miktarını mubah, sarhoşluk veren miktarda olanı ise haram kabul ettiklerini söylemekte ve haramı miktarla ve sarhoşlukla ilişkilendiren kimselerin de diğerleri gibi kendi lehlerine olan rivayetlere sahip olduklarını hatırlatmakta ve hem toptan yasaklığa delil olarak sunulan rivayetlerle kısmi yasaklığa delil olarak sunduğu rivayetleri sıralamaktadır. Tahavi, her iki grup rivayeti birbirleriyle çelişki oluşturmayacak derecede yorumlamaktadır. Onun kısmi haramlığa delil olarak gösterdiği rivayetlerden bazıları şunlardır:
"...Said b.Zu Haddâ ya da İbn Zî La've şöyle dedi: Susamış bir adam Ömer'in hazine memurunun yanına geldi. Kendisine içecek bir şey vermesini istedi. Fakat ona vermedi. Bu sırada Ömer'e ait bir tulum getirildi. O tulumdan içti, sarhoş oldu. Adam, Ömer'in huzuruna getirilince özür beya edip: Ben sadece sana ait tulumdan içtim, dedi. Bunun üzerine Ömer: Ben sana sarhoş olduğun için vuruyorum, dedi. Ardından Ömer ona vurdu."
"...Ebu Musa'nın oğlu Ebu Bürde'den, o babasından, onun şöyle dediğini rivayet etti: Rasulullah sallallahu aleyhi ve sellem, beni ve Muaz'ı Yemen'e gönderdi. Biz: Ey Allah'ın Rasulü! Yemen'de buğday ve arpadan yapılan birisine el-mizr, diğerine el-bita denilen iki türlü içki bulunmaktadır. Biz hangisinden içebiliriz? dedik. Rasulullah sallallahu aleyhi ve sellem: "İçin fakat sarhoş olmayın" buyurdu.
Tahavi Ömer bin Hattab'ın suikastla öldürülme teşebbüsünden hemen sonra son nefesini vermeden önce de Nebiz isteyip içtiğine dair rivayeti eserinde aktarmaktadır:
"...Amr b. Meymûn dedi ki: Ömer'e hançerlediği sırada tanık oldum. Doktor geldi ve ona: En sevdiğin içecek nedir? diye sordu. O: Nebiz, dedi. Nebiz getirildi. Nebizi içti ve o nebiz, hançer yarası aldığı yerlerden birisinden dışarı çıktı."
Esasen o dönemde etin sindirilmesi için de Nebiz kullanıldığını görmekteyiz.
"...Bize Ebu İshak, Amr b. Meymûn'dan aynısını rivayet etti ve "Ömer: (Nebizdir) dedi" fazlalığını ekledi. O şöyle derdi: Bizler, midelerimizdeki deve etleri bize eziyet vermesin diye onları midelerimizin içinde parçalayacak şekilde bu nebizden içiyoruz. (Amr) dedi ki: Ben onun nebizinden içtim. Oldukça şiddetli (ağırlaşmış) bir nebizdi."
Tahavi el-Muhtasar adlı eserinde üzüm suyunun üçte ikisi gidip üçte biri kalana kadar pişirilip kaynamış halinin içilmesinin Hanefi mezhebi imamlarının hepsine göre mübah olduğunu ifade etmiştir.
Tahavi'nin Muhtasar'ına şerh yazan Cessas Musa el-Eşarî'den gelen "Rasulullah beni ve Muaz'ı Yemen'e göndereceği zaman dedim ki: "Ya Rasulullah bizi göndereceğinn yerde sarhoş edecek derecede keskin bita' ve mizr denen içecekler vardır." Rasulullah da "Benim haram kıldığım sarhoşluk namazdan alıkoyacak sarhoşluktur." dediğini aktarır. Rivayeti aktaran Cessas söz konusu içeceklerin azının namazdan alıkoyacak kadar sarhoş edici olmadığını ve bu sebeple de sarhoş edici miktara gelmeyen kısmının mübah olduğunu kastetmiştir.
Hem Tahavi hem de Cessas eserlerinde İmam Azam Ebu Hanife'nin meşhur öğrencisi İmam Muhammed'in "Çoğu sarhoş edenin azını terk etmem benim içi daha sevimlidir fakat haramdır diyemem" şeklindeki sözünü aktarmışlardır. Cessas ayrıca peygamberden aktarılan "çoğu sarhoş edenin azı da haramdır" aktarın hadis için "Çoğu sarhoş edenin azı için söylenen doğru değildir" de demektedir. Ona göre bu ifade gerçekten bir hadis olmakla birlikte insanlar bu hadisi yanlış yorumlamıştır. Hadisin zahirinden (dış görünümünden) anlaşılan çoğu haram olanın azının da haram olduğu şeklindedir ancak Cessas bu ifadeni peygamberin çoğu sarhoş edenin azının da sarhoş etmese de haramdır demediğini ancak azı da sarhoş ediyorsa haramdır dediğini söylemiştir.
Müslüman Türk devletlerinden Karahanlılar döneminde yaşamış bir Hanefi hukukçusu (fakih) olan Ebû Zeyd ed-Debûsî (ö.H.430/1040) eserinde "Ebû Hanife ve Ebû Yusuf'un son görüşüne göre genel prensip, suyla çıkarıldıktan sonra pişirilen veya bir defa pişen her şıranın (usâre), sarhoş etmeyen az bir miktarı helaldir. Hurma ve diğer meyvelerden elde edilen şıra ve mâyîler gibi." demektedir.
Hanefi mezhebi mensuplarının çoğunluğunun mensup olduğu itikadi (inançsal) mezheplerden olan Maturidiliğin kurucusu İmam Maturidi'ye göre hurma ve üzüm dışındaki meyvelerden elde edile içki türlerinden sarhoş etmeyecek miktarda içmek haram değil mekruhtur.
Hanefi mezhebinin önemli kaynak kişilerinden ve Osmanlı devrinin meşhur fıkıhçılarından olan İbn Âbidîn'den (1783-1836) Ebû Hanife'ye dair aktarılan şu rivayet de nebizin Ebû Hanife tarafından kesinlikle haram sayılmadığını göstermektedir. "Nebizin haram olduğuna dair fetva ver karşılığında sana dünyaları verelim deseler vermem. Çünkü haramdır dediğimde bazı sahabeleri fasıklıkla suçlamış olurum. Eğer nebiz içerse sana dünyaları vereceğiz deseler gereğine inanmadığım için içmem."
Osmanlı döneminde 1674-1686 yılları arasında şeyhülislamlık yapmış olan Çatalcalı Ali Efendi'in Fetâvâ-yı Ali adlı 4412 fetvayı içeren klasik fıkıh kitabında:
Vişnâb demekle ma'rûf olup müskir olan şerbetin sekr vermeyecek miktarı telehhi kasdınsız içmek helal midir? şeklindeki soruya
el-Cevâb: İmam Âzâm Ebû Hanîfe ve İmam Ebû Yûsuf katlarında helaldır. İmam Muhammed katında haramdır. Fî zemâninâ İmam Muhammed kavliyle iftâ ihtiyâr olunmuştur, denmektedir.