Sarıkamış Harekâtı
Kayıp ve sonuçlar

“Commandant Larcher’in [Türkiye’de son olarak Büyük Harpte Türk Harbi adıyla Ötüken Neşriyat tarafından yayımlanmıştır] yazdığı ve Türk kayıpları konusunda en çok kullanılan Batı kaynağına göre kayıpların düzeyi 90.000 ölü ve 40.000 ila 50.000 esirdi”. Larcher bu tahminini, Osmanlı ordusunun mevcudunu yanlış bir şekilde 150 bin olarak kabul etmesi ve muharebe sonrası asker sayısının 12 bin askere inmesi ve Rus kaynaklarında yazan abartılı kayıp ve esir miktarlarından yola çıkarak yapmıştı. Türk kaynaklarında sonradan ortaya çıkan, donarak 90 bin askerin ölümü bilgisi de Larcher'in bu yanlış tahminine dayanmaktadır. Öbür yandan bu konuda kapsamlı araştırmalar yapmış olan Mareşal Fevzi Çakmak kayıp miktarını 33.000 ölü, 10.000 hastanede ölen, 7000 esir ve 10.000 yaralından oluşmak üzere 60.000 olarak tahmin etmiştir. Fevzi Çakmak donarak ölen asker sayısı hakkında bir tahminde bulunmasa da, ölen 33 bin askerin yaklaşık yarısının donmadan kaynaklı olduğu muharebede göz tanığı olarak bulunmuş Şerif İlden, Ziya Yergök, Arif Baytın gibi komutanların hatıralarında açıkça yazmaktadır. Bunun haricinde savaşa 3. Ordu'nun kurmay başkanı yardımcısı olarak katılan Yarbay Guse 30.000 ölü, 27.000 esir ve 11.000 ölü ve 3.500 esir olmak üzere 2 rakam vermektedir. Bunun ikincisi olan 11.000 ölü ve 3.500 esir sayısını gerçeğe daha uygun olarak bulmaktadır. Harekâta 10. Kolordu kumandanı olarak katılan Hafız Hakkı Paşa ise harekâtta 30.000 erin yaşamını yitirdiğini ve bu ölenlerin 10.000-15.000 kadarının donma, hastalık ve yaralanmalarından oluştuğunu beyan etmektedir. Önemli kısmı soğuğun şiddetinden dolayı bozulmuş olmak üzere 12 sahra ve 50 dağ topu kaybedilmişti. Ruslar ise kayıplarını 16 bin ölü ve yaralı, 12 bin hasta olarak beyan etmektedir. Kayıpların büyük kısmı Müslüman Orta Asya Türklerinden teşkil edilen 21 taburdan oluşan 2. Türkistan Kolordusuna aitti. Sarıkamış'ı 17. Tümene karşı savunan 1 Türkistan taburu, 26-30 Aralık'ta Bardız'ı 6 tabur Rus takviyesiyle geri alan 5 Türkistan taburu ve Bardız Geçidi'ni Türklerden alan 3 Türkistan taburu savaşın en kritik anlarında büyük başarılar elde etmiştlerdir. Bu başarılarının karşılığı olarak tüm Türkistan alayları 2500 askerden 600-700 askere düşmüştü. Türklerin ise kaybı kağıt üzerinde toplam 90 bin mevcutlarına (depo taburları ve Erzurum garnizonundan gönderilen takviyelerle bu sayı 100 binin üzerine çıkmıştı) oranla düşük olsa da firari ve hasta oranlarının çok fazla olması sebebiyle, Ocak ayı boyunca Türk ordusunun mevcudu 20 binin bile üstüne çıkamamıştı. Rusların şiddetli bir taarruzla 3. Ordu'yu da mağlup ettikten sonra, kaynaklarının büyük kısmını taarruzu desteklemek için kullanmış Erzurum Kalesi'ni de düşürerek Doğu Anadolu'yu tamamıyla işgal edebilirlerdi. Rusların da ciddi zayiata uğraması ve Türklerin şiddetli mukavemeti böyle bir harekâta geçmelerine engel olmuştu. Ruslar muharebelerin durmasından dolayı, ellerindeki 108 taburdan (8 taburdan oluşan Kafkas Avcı Tugayı'nın teşkil edilmesinden sonra Rus Kafkas Ordusu mevcudu 100 taburdan 108 tabura çıkmıştı) 34 taburu (1. ve 2. Plaston tugayları (12 tabur), 3. Kafkas Avcı Tugayı (8) ve 20. Piyade Tümeni (14 tabur). Muratoff 43 tabur yazmış, sanırım bir yazım hatası) Avrupa cephesini desteklemek için Kırım'a gönderdiler. Bundan sonra kısa bir sürede yedek kuvvetlerinden 100.000 kadar insanı alarak, Kış Seferinde mevcutları azalmış birliklerin mevcutlarını tamamladıkları gibi ek olarak 17 tabur daha oluşturdular. Yaz ile Rus ordusunun mevcudu 130 bin piyade, 35 bin süvari ve 340 topa ulaştı. Sarıkamış Harekâtının başlangıcında 90 bin askere sahip olan 9, 10 ve 11. Kolorduların mevcudu o sırada sadece 15,525'di. Diğer bölgelerden gönderilen takviyelerle mevcut 52.351 asker ve 131 topa çıkmıştı. Fakat yazın yapılan muharebelerde Türkler Rusları mağlup etmişlerdi.
Sarıkamış Harekâtı'nın Türkiye'nin geleceği açısından bir önemli sonucu da Yarbay Mustafa Kemal Beyin Çanakkale'nin savunulması için görevlendirilmiş 19. Tümen'e kumandan olarak atanması olmuştur. 2. Balkan Savaşı'nda Şarköy Çıkartması ve Bolayır Muharebesinde uğranılan başarısızlık, bu birliklerde çeşitli derecelerde kumandanlık yapan Ali Fethi (Okyar) ve binbaşı Mustafa Kemal Bey ile Yarbay Enver ve Ali İhsan Beyi karşı karşıya getirmişti. Ali Fethi Bey bu muharebeden 7 ay sonra kendi isteğiyle askerlik hizmetinden ayrıldı ve ekimde Sofya Elçiliği'ne ve Mustafa Kemal Bey de Fethi Bey'in maiyetinde Sofya Ataşeliğine tayin edildi. Böylece İttihat ve Terakki yönetimine muhalif grup merkezden uzaklaştırılmış oluyordu. Mustafa Kemal Bey 1. Dünya Savaşı başladıktan sonra birkaç defa aktif birlik kumandanlığı görevlerine getirilmek istese de bu istekleri reddedilmişti. Sarıkamış mağlubiyetinden sonra 9 Ocak'ta Kafkas cephesini tek eden Enver Paşa 10 Ocak'ta İstanbul'a çektiği telgrafla Mustafa Kemal Beyin 19. Tümen kumandanlığına tayin edilmesini emretmiştir. Mustafa Kemal Bey Çanakkale Savaşı'nda gösterdiği üstün başarıları sayesindedir ki İngiliz ve Fransızlar mağlup edilebilmiş ve Atatürk “Anafartalar Kahramanı” olarak yurtiçinde ve yurtdışında şöhret bulmuştu. Bu şöhret sayesinde Atatürk Kurtuluş Savaşı'nda halk ve devlet erkanı tarafından lider olarak benimsenmiştir (Yusuf Hikmet Bayur’un beyanına göre Sarıkamış mağlubiyetinden dolayı İstanbul'da otoritesinin zayıflayacağını düşünen Enver Paşa, Mustafa Kemal Bey’in gönlünü alarak, kendisine karşı bir darbe girişiminde Mustafa Kemal Bey’i kendisine taraftar yapmayı amaçlamıştı).
Savaştan sonra İstanbul'a dönen Enver Paşa uzun bir süre Sarıkamış hakkında herhangi bir haber, bildiri, veya yayın yapılmasını engelleyerek sansür uygulamıştır.[kaynak belirtilmeli]