Leylâ ile Mecnun (Fuzûlî)
İçeriği

Leylâ ile Mecnun'un aşkı okulda başlar. Onlar birbirini yalnız medresede görür ve burada aşkları, karşılıklı ilişkileri daha da yakınlaşır. Mecnun'un ızdırabı ve hasreti, Leylâ'nın okuldan gitmesiyle başlar. Hem Mecnun, hem de Leylâ aynı sosyal statüye sahiptir. Yani her ikisi de kabile reislerinin biricik evladıdır, servet yönünden de aynı zenginliktedirler. Ama Leyla'nın babası kızını böyle imkanlı bir ailenin oğluna vermek istemez. Burada esas mesele Kays'ın insan ilişkilerine aşk, aile kurumuna dair tuhaf fikirleri olmasıdır. Onu anlamadıkları ya da kabul etmedikleri için Kays, Mecnun'a dönüşür. Bu "mecnunluk" insan sevgisinden, inansın insana aşkından ileri gelir, bu yüzden de o, kendisini çölde, hayvanlar arasında daha iyi hissederdi.
Mecnun'a gönderdiği bir mektupta Leylâ, söz hakkı olmamasını; köle ya da eşya gibi alınıp satıldığını bildirerek yazar:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ |  Мən gövhərəm, özgələr xiridar,  Məndə degil ixtiyari-bazar,  Dövran ki, məni məzada saldı,  Bilməm Kim idi satan Kim aldı,  Olsaydı mənim öz ixtiyarım,  Olmaz idi səndən özgə yazım. | ” |
Leylâ'nın Mecnun'a aşkını işiten anne, heyecan ve korku hisseder ve o, bunu Leyla'ya ettiği nasihatlerde açıkça bildirir:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ |  Keyşux, nədir bu göftugulər?  Qılmaq sənə tənə eybculər?  Nəycün özünə ziyan edirsən?  Yaxşı adını yama edirsən?  Nəyçün sənə tənə edə bədyu?  Namusuna laiq işmidir bu? | ” |
Kadının özgürlüğü, haya, ar, namus, ırz dizginleriyle bağlanmış olur. Eserde kadının kendi istediğini dile getirmesi, serbest aile kurma arzusuyla yaşaması bile edepsizlik sayılır. Esas facia şudur ki, Leylâ kendi hakları uğruna kısmen de olsa mücadele ettiği hâlde çevresinde hiç saygı görmediği için sonuç alamaz. O, çevresindekilerce anlaşılmadığı için derdini çamla, kelebekle, ayla, bulutla, deveyle paylaşır. Leylâ kendini, dizgini başkasının elinde olan deveye benzetir.
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ |  Mən kimi yox əldə İxtiyarin,  Bir özgə əlindədir Məharin. | ” |
Leylâ ava giderken İbni Selam onu görür, aşık olur ve derhal evine döner. İbni Selam saygın adamdır, soylular arasında meşhurdur, bahtiyardır, zengindir, beceriklidir. Şair, onu, baş kahramanı Mecnun'la kıyaslar. O, Leylâ'ya koca olabilecek en akıllı, en uygun adama benzer. Leylâ, İbni Selam'ı sevmese de, ondan uzaklaşmak istese de, İbni Selam efendiliğini bozmaz. Leylâ, düğün gecesinde derdini ona anlattıktan sonra kızın bütün ızdıraplarına inanır, asil davranır, fikrini tamamen değiştirir, onunla yakınlaşmaz, "vasldan" (kavuşma, buluşma) vazgeçer ve kendini ayrılığa razı eder.
Şiirin sonlarına yakın Leylâ ile Mecnun'un yüz-yüze geldiği yerde beklenmedik bir hadise gerçekleşir, biraz evvel çölde kervanını yitiren, kaybolup avare gezen Leylâ, Mecnun'la karşılaşınca onu tanıyamaz. Şimdiyse Mecnun, Leylâ'sını tanıyamaz veya tanımak istemez. Leylâ, her türlü baskıdan uzak olduğunu, Mecnun'un kucağına girmeye hazır olduğunu söyleyince Mecnun kenara çekilir, böyle bir vuslata gücünün kalmadığını söyler:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ |  Yaqmağa məni yetər xəyalın,  Yoxdur mənə taqəti-vüsalın!  Ol gün ki, gözümdə var idi nur,  Gözdən üzünü qaçırdın, ey hur...  Eşq etdi binayi-vəsli mohkəm,  Mənidə məni sənınlə həmdəm!..  Məndə olan aşikar sənsən,  Mən xud yoxam, ol ki, var sənsən!...  | ” |
Mecnun, talihsiz bir aşkın mücessemi (vücut bulmuş hâli) olarak kalmak, Leylâ'nın bakir hayaliyle yaşamak ve ölmek ister:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ |  Mən eşq gazərgəhində xakəm,  Elcümlə bilirməniki, pakəm!... | ” |