Ahmed Cevad
Askeri faaliyeti > Birinci Dünya Savaşı'nda Katılımı > Hayır cemiyetindeki faaliyetleri

20.yüzyılın ilk yarısında Bakü'de birkaç Müslüman hayır cemiyeti kurulmuştu. 1905 devriminden sonra ortaya çıkan bu cemiyetlerin temel görevi ve amacı halkın kültürel ve eğitim alanındaki gelişimine yardım etmek olmuştur. Bu cemiyetlerden biri de "Cemiyyeti-Heyriyye" olarak adlandırılıyordu. Azerbaycan'da 1905 yılında faaliyet göstermeye başlayan "Bakü Müslüman Hayır Cemiyeti"ne yapılan oylama ile ünlü Azerbaycan milyonerleri Hacı Zeynalabdin Tağıyev başkan, Ağamusa Nağıyev ise başkan yardımcısı seçilmiştir. Birinci Dünya Savaşı'na kadar bu cemiyetin faaliyetleri o kadar dikkat çekici olmamıştı. Savaşın başlamasından sonra faaliyet alanı genişledi ve Bakü'den çok uzaklara yayıldı. Cemiyetin üyeleri, çeşitli bölmelere ayrılarak farklı yönlere cephe hattı boyunca zarar görenlere yardım etmek amacıyla Türk halklarının yaşadığı bölgelere doğru yola çıktılar.
Cemiyet, savaşta zarar görenlere maddi ve manevi destek sağlamak amacıyla bu dönemde faaliyetlerini Kuzey Kafkasya, Dağıstan, Gürcistan, Erivan ve işgal altındaki Türkiye topraklarına yönlendirmişti. Bu yardımlarla Osmanlı mültecilerine büyük maddi destek sağlanıyordu. Bu konuda 1944 yılında yayımlanan "Kısaca Azerbaycan Edebiyatı Tarihi"nde şunlar yazılmıştır:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | "Dünya savaşında Türkiye'nin Ruslara karşı savaşmasına rağmen, Azerbaycan'da Osmanlılar için yardımlar toplanıyor, Osmanlı mültecilerine himaye ve destek sağlanıyordu. Hatta bu alanda az çaba göstermeyen devlet adamlarından Musa Nağıyev ve Hacı Zeynalabdin'e Osmanlı hükümeti tarafından ödül olarak madalya gönderilmiştir." | ” |
"Yardım Elini Uzat" adlı topluda belirtiliyor ki, Azerbaycanlılar savaş nedeniyle zarar gören Osmanlı Devleti'ne yardım etmek için Rus hükûmetine, doğrudan çara başvurmuş ve resmi izin almışlardır. Bu konuda o dönemde Rusya Devlet Duması üyesi olan Mehmet Yusuf Caferov'un hizmetleri özellikle vurgulanmaktadır. Onun "Müslüman Askerlere Yardım ve Müslüman Temsilciler" başlıklı makalesinde belirtildiğine göre, Duma'da birçok uzun tartışmadan sonra "Müslüman mültecilere yardım ve destek sağlama izni verildi ve bu amaçla ilk olarak Kars, daha sonra Batum bölgelerine serbest geçiş izni verildi."
Ahmed Cevad, Birinci Dünya Savaşı yıllarında, Rus-Türk savaşında Kafkas cephesinde zarar gören halka yardım eden "Bakü Müslüman Hayır Cemiyeti"nin resmi temsilcisi ve cephe bölgesi vekili Hüsrev Paşa Sultanov'un yardımcı ve sorumlu sekreteri olarak görev yapmıştır. Cevad, 1915 yılında ikinci kez Türkiye'ye dönerek, ana merkezi Batum olmak üzere Suhumi, Kars, Çakva, Ardahan, Sarıkamış, Trabzon, Erzurum, Anadolu, İstanbul ve Gürcistan'ın batı bölgelerinde hayır işlerinde bulunmuştur.
Ahmed Cevad, Birinci Dünya Savaşı sırasında bir süre Batum'da (Azerbaycanlı aydınlar Rzakulu Necefov, Mahmud Bey Efendiyev, Ali Sebri Kasımov, Alikulu Gemgüsar ile birlikte), Tiflis'te ve Çakva'da yaşamıştır. Şairin Batum'a gelişiyle ilgili olarak yazar Ali Sebri, "Ömürden Yaprak Düşür" (Bakü, 1983) adlı kitabında şunları yazmıştır:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | "Batum'daki şubeyi oluşturmak için Cemo Hacinski Bakü'den Batum'a geldi. Batum'daki ekibimizde şair A.Cevad da vardı." | ” |
Şair, o dönemde savaş mağdurlarının en çok toplandığı Batum'da listeler hazırlıyor, yoksulları ve engellileri kaydediyor, temsil ettiği cemiyetin imkanlarından faydalanarak mültecilere ve savaşta hayatını kaybeden askerlerin ailelerine her türlü maddi ve manevi yardımı sağlıyordu. A. Cevad faaliyetlerini esas olarak iki yönde yürütüyordu. Birincisi zarar görenlere yardım sağlamak, ikincisi Batum'da ve çevresindeki kasabalarda, diğer bölgelerde, Dağıstan'da okullar açtırmak, bu okulların işlevini sürdürmesi için Bakü'den yardım talep etmek ve ayrıca bağış toplamak, yeni birlikler kurmak teşebbüsünde bulunmaktı. Bu işlerde ona Bakü'de başlıca birkaç Azerbaycanlı milyoner, özellikle H. Z. Tağıyev, Ağabala Kuliyev, M. Muxtarov, Batum'dan S. Bejanidze ve diğerleri yardımcı oluyorlardı. Onlar Bakü'de cemiyetin ana destekçilerindendi. "Cemiyyeti-Heyriyye"nin aktif üyelerinden olan yazar Ali Sebri, o dönemde cemiyetin faaliyetlerinde bazı noktaları ve A. Cevad'la dostluğunu şöyle hatırlamaktadır:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | ...Cemiyetin adresine Rusya'nın dört bir yanından (Müslüman Türk halkları tarafından) bağışlar gönderiliyordu ve bunlar kasa içinde toplanıyordu. Cemiyete bağlı temsilcilerden bir grup Karadeniz kıyılarına kadar gidip, yardıma muhtaç olanlara yardım etmeliydi. İkinci grup ise Kars bölgesinde faaliyet gösteriyordu... Biz Batum, Trabzon ve diğer şehir ve kasabalarda bulunduk. Batum'daki ekibimizde şair Ahmed Cevad da vardı. Aramızdaki dostluk çok çabuk kuruldu. | ” |
A. Cevad, 1916 yılında H. Z. Tağıyev'in mali desteğiyle Batum'da yaşayan yaklaşık 2500 Azerbaycanlı aile için bir okul açmıştır. Kendisi de kurulan yeni okullarda öğretmenlik yapıyordu. 1917 yılında Cevad’ın aracılığıyla 2500'den fazla Türk mülteci ve sığınmacı Gence ve Bakü çevresinde yerleştirilmiştir. O, hayırseverlik faaliyetleri kapsamında Acaristan'ın her yerini gezmiştir. Cevad yalnızca Acarların yoksul ve mülteci kesimine yardım etmekle kalmamış, aynı zamanda okul ve cami inşası için de çalışmıştır. Cevad’ın müdürlüğünü yaptığı çocuk evi daha sonra Çakva’dan Gunar’a taşınmıştır. A. Cevad, "Açık Söz" gazetesinin muhabiri olarak, toplumsal olaylardan yazmakla kalmayıp, tiyatro oyunlarını gazetesinde yayımlayarak düzenli bilgiler gönderirdi. Bu tür bilgilerden birinde şöyle deniliyordu:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | "Bu yıl Batum'da Gürcüce ve Ermenice 'Arşın Mal Alan' opereti oynanmıştır. Halk, yeni kurulan 'Birlik' cemiyetinden bu eserin Azerbaycan Türkçesi ile sahnelenmesini istemiştir."  “Birlik” cemiyetinin sekreteri A. Cevad ("Açık Söz", 13 Haziran 1915) | ” |
"Yardım Elini Uzat" adlı topluda, Hüsrev Bey Sultanov'un hayırseverlik işlerinde A. Cevad'ın özel rolü vurgulanmıştır. Şairi bu işe Nesib bey Yusifbeyli önermişti. Filoloji Doktoru Teyyar Salamoğlu'nun yazdığına göre:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | "Cemiyyeti-Heyriyye" hattında ve kişisel girişimiyle A. Cevad, Rusya'nın işgali altındaki Türk halklarına büyük yardımlarda bulunarak, binlerce insanı açlığın korkunç pençesinden kurtarması, onun öz yaşam öyküsünün en onurlu sayfalarından biridir. | ” |
Ahmed Cevad, verilen "Cemiyyeti-Heyriyye"nin askerî yardımlar bölümünün aktif üyelerinden biri olarak savaş bölgelerine ve sınır bölgelerine sık sık gidip gelmiştir. A. Cevad, askerî mültecilerin listesini tutar, onlara yardım dağıtır, aynı zamanda esir ve yaralı Türk askerlerine ziyaretlerde bulunur, onların ihtiyaçlarıyla yakından ilgilenir, bölgedeki hastanelere, okullara, camilere ve yetimhanelere gider, burada karşılaşılan eksiklikler ve halkın acil ihtiyaçları hakkında cemiyete yazılı bilgiler gönderirdi. A. Cevad’ın bu bilgileri doğrultusunda Bakü "Cemiyyeti-Heyriyye"den felaket bölgesine gerekli malzemeler gönderilirdi. A. Cevad, aldığı bu maddi yardımları önceden belirlediği plana göre Türk askerlerine ve yerli mültecilere ulaştırıyordu. "Cemiyyeti-Heyriyye"nin özel temsilcisi Hüsrev Bey Sultanov’un makalesinde bu konuda şöyle denilmiştir:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | "16 Mart 1915'te 10 kişilik bir yardım heyeti, Sefikürdski ile birlikte kars'a gönderildi." | ” |
Ahmed Cevad, kişisel olarak Osmanlı askerlerine yardımda bulunmuştur. Bu nedenle, devrim sırasında esir düşen Türk askerleri Sibir’e gönderilmiş, ancak sürgünden İstanbul’a değil, Gence’ye - Ahmed Cevad’a teşekkür etmek için - geri dönmüşlerdir. Ancak, bu teşekkürden sonra kendi vatanlarına dönmüşlerdir. Şair bu durumu özel olarak bir şiirle ifade etmiş ve bu şiir "Kardeş Yardımı" gazetesinde yayımlanmıştır. Gence'de doğrudan "Cemiyyeti-Heyriyye" aracılığıyla Cevad'ın liderliğinde Osmanlı askerlerine yapılan yardımlar uzun süre unutulmamıştır. Tüm bu gelişmeler, şairin "GencAlilerin Osmanlı esgerlerine kömeyi" makalesinde yer almıştır.