stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Botanik

Endonezya'ya özgü bir tür olan Myristica fragrans'ın meyvesi
Botanik veya bitki bilim(ler)i, bitki biyolojisi, fitoloji, bitki yaşamı ile ilgili bir bilim dalı ve biyolojinin bir koludur. Bir botanikçi, bitki bilimcisi veya fitolog, bu alanda uzmanlaşmış bir bilim insanıdır. "Botanik" terimi; otlak, ot veya yem anlamına gelen Grekçe: βοτάνη (botanē) kelimesinden türetilmiştir. Geleneksel olarak, botanik, mantarları ve algleri de içine alan bir bilim dalıdır. Günümüzde, botanikçiler (tam anlamıyla), 391.000'i damarlı bitki türü (yaklaşık 369.000 çiçekli bitki türü dahil) ve yaklaşık 20.000'i kara yosunu olan yaklaşık 410.000 kara bitkisi türünü incelemektedir.
Botanik, ilk insanların yenilebilir, şifalı ve zehirli bitkileri tanımlama ve daha sonra yetiştirme çabalarıyla herboloji olarak tarih öncesinde ortaya çıktı ve bu da onu bilimin en eski dallarından biri haline getirdi. Genellikle manastırlara bağlı orta çağ fizik bahçeleri, tıbbi öneme sahip bitkiler içeriyordu. Bunlar 1540'lardan itibaren kurulan üniversitelere bağlı ilk botanik bahçelerinin öncüleriydi. Bu bahçelerin en eskilerinden biri Padova botanik bahçesiydi. Bu bahçeler, bitkilerin akademik olarak çalışılmasını kolaylaştırdı. Bitki koleksiyonlarını kataloglama ve açıklama çabaları, bitki taksonomisinin de başlangıcıydı ve bu çabalar botaniği 1753'te, Carl Linnaeus'un bugüne kadar kullanımda olan ikili adlandırma sistemine götürdü.
19. ve 20. yüzyıllarda, bitkilerin incelenmesi için optik mikroskopi ve canlı hücre görüntüleme yöntemleri, elektron mikroskobu, kromozom sayısının analizi, bitki kimyası ve enzimlerin ve diğer proteinlerin yapısı ve işlevi dahil olmak üzere yeni teknikler geliştirildi. 20. yüzyılın son yirmi yılında botanikçiler, bitkileri daha doğru bir şekilde sınıflandırmak için genomik ve proteomik ve DNA dizileri dahil olmak üzere moleküler genetik analiz tekniklerini kullandılar.
Modern botanik, bilim ve teknolojinin diğer alanlarının çoğundan girdiler içeren geniş, çok disiplinli bir konudur. Araştırma konuları arasında bitki yapısı, büyüme ve farklılaşma, üreme, biyokimya ve birincil metabolizma, kimyasal ürünler, gelişme, hastalıklar, evrimsel ilişkiler, sistematiği ve bitki taksonomisi çalışmaları yer alır. 21. yüzyıl bitki bilimindeki baskın temalar, bitki hücrelerinin ve dokularının farklılaşması sırasında gen ekspresyonunun mekanizmaları ve kontrolü olan moleküler genetik ve epigenetiktir. Botanik araştırmaları, temel gıda, kereste, yağ, kauçuk, lif ve ilaç gibi malzemeleri, modern bahçecilikte, tarım ve ormancılıkta, bitki çoğaltmada, ıslahta ve genetik modifikasyonda, inşaat için kimyasalların ve hammaddelerin sentezinde kullanmada çeşitli uygulamalara sahiptir ve enerji üretimi, çevre yönetimi ve biyolojik çeşitliliğin sürdürülmesi konularını içerir.
Tarih > Erken modern botanik

18. yüzyılda, bitki tanımlama sistemleri, tanımlanamayan bitkilerin karakter çiftleri arasında bir dizi seçim yapılarak taksonomik gruplara (örneğin aile, cins ve tür) yerleştirildiği ikili anahtarlara benzer şekilde geliştirildi. Karakterlerin seçimi ve sırası, tamamen tanımlama (teşhis anahtarları) için tasarlanmış anahtarlarda yapay olabilir veya sinoptik anahtarlardaki taksonların doğal veya fiziksel düzeniyle daha yakından ilişkili olabilir.  18. yüzyıla gelindiğinde, yeni keşfedilen ülkelerden ve dünya çapındaki Avrupa kolonilerinden artan sayıda araştırma için yeni bitkiler Avrupa'ya geliyordu. 1753'te Carl von Linné (Carl Linnaeus), modern botanik terminolojinin referans noktası olan bitki türlerinin hiyerarşik bir sınıflandırması olan Species Plantarum'unu yayınladı. Bu, ilk adın cinsi temsil ettiği ve ikincisinin cins içindeki türleri tanımladığı standart bir iki terimli veya iki parçalı adlandırma şeması oluşturdu.  Linnaeus'un Systema Sexuale eseri bitkileri erkek organların sayısına göre 24 grupa ayırmıştır. 24. grup olan Cryptogamia, gizlenmiş üreme kısımlarına sahip tüm bitkileri, yosunları, ciğerotları, eğrelti otları, algler ve mantarları içermektedir.
Bitki anatomisi, morfolojisi ve yaşam döngüleri hakkındaki artan bilgi, bitkiler arasında Linnaeus'un yapay cinsel sisteminden daha fazla doğal afinite olduğunun farkına varılmasına yol açtı. Adanson (1763), de Jussieu (1789) ve Candolle (1819), bitkileri daha geniş bir ortak karakter yelpazesi kullanarak gruplandıran ve yaygın olarak takip edilen çeşitli alternatif doğal sınıflandırma sistemleri önerdi. Candollean sistemi, morfolojik karmaşıklığın ilerleyişine ilişkin fikirlerini yansıtıyordu ve daha sonra 19. yüzyılın ortalarına kadar etkili olan Bentham & Hooker sistemi, Candolle'un yaklaşımından etkilendi. Darwin'in Türlerin Kökeni'ni 1859'da yayınlaması ve ortak soy kavramı, yalnızca morfolojik benzerlikten farklı olarak evrimsel ilişkileri yansıtmak için Candollean sisteminde değişiklikler yapılmasını gerektiriyordu.
Botanik, ilk "modern" ders kitabı olan Matthias Schleiden'den Almanca: Grundzüge der Wissenschaftlichen Botanik ortaya çıkışıyla büyük ölçüde canlandı. Bilimsel Botanik İlkeleri olarak 1849'da İngilizce olarak yayınlandı.  Schleiden, Theodor Schwann ve Rudolf Virchow ile birlikte hücre teorisini kuran ve Robert Brown tarafından 1831'de tanımlanan hücre çekirdeğinin önemini ilk kavrayanlardan biri olan bir mikroskopist ve erken bir bitki anatomistiydi.  1855'te Adolf Fick, Fick'in biyolojik sistemlerdeki moleküler difüzyon oranlarının hesaplanmasını sağlayan yasalarını formüle etti.
Kapsam ve önemi > İnsan beslenmesi

Neredeyse tüm temel gıdalar ya doğrudan bitkiler tarafından birincil üretimden ya da dolaylı olarak onları yiyen hayvanlardan gelir.  Bitkiler ve diğer fotosentetik organizmalar besin zincirlerinin çoğunun temelinde yer alırlar çünkü güneşten gelen enerjiyi ve topraktan ve atmosferden gelen besinleri kullanarak onları hayvanlar tarafından kullanılabilecek bir forma dönüştürürler. Ekologların ilk trofik seviye dedikleri şey budur.  Kenevir, teff, mısır, pirinç, buğday ve diğer tahıl otları, bakliyat, muz ve plantain gibi başlıca temel gıdaların modern formları  ve ayrıca lifleri için yetiştirilen kenevir, keten ve pamuk, en çok arzu edilen özelliklere sahip yabani atalardan kalma bitkiler arasından binlerce yıllık tarih öncesi seleksiyonun sonucudur.
Botanistler, bitkilerin nasıl yiyecek ürettiklerini ve örneğin bitki ıslahı yoluyla verimin nasıl artırılacağını inceleyerek, çalışmalarını insanlığın dünyayı besleme ve gelecek nesiller için gıda güvenliği sağlama yeteneği için önemli hale getiriyor.  Botanistler ayrıca tarımda önemli bir sorun olan yabani otları ve tarım ve doğal ekosistemlerdeki bitki patojenlerinin biyolojisi ve kontrolünü de inceler.  Etnobotani, bitkiler ve insanlar arasındaki ilişkilerin incelenmesidir. Tarihsel bitki-insan ilişkilerinin araştırılmasına uygulandığında etnobotanik arkeobotanik veya paleoetnobotanik olarak adlandırılabilir.  En eski bitki-insan ilişkilerinden bazıları, yenmeyen bitkilerden yenilebilir bitkilerin tanımlanmasında Kanada'nın yerli halkı arasında ortaya çıktı. Yerli halkın bitkilerle olan bu ilişkisi etnobotanistler tarafından kaydedildi.
Bitki biyokimyası > İlaç ve malzemeler

Fitokimya, bitki biyokimyasının birincil olarak ikincil metabolizma sırasında bitkiler tarafından üretilen kimyasal maddelerle ilgilenen bir dalıdır.  Bu bileşiklerin bazıları, baldıran otu kaynaklı alkaloid koni gibi toksinlerdir. Diğerleri gibi uçucu yağlar yağ nane ve limon yağı aroma ve baharatların (örneğin gibi kendi kokusu için yararlıdır kapsaisin) ve olduğu gibi ilaç olarak tıpta kullanılan haşhaş. Tetrahidrokanabinol (kenevirdeki aktif bileşen), kafein, morfin ve nikotin gibi birçok tıbbi ve eğlence amaçlı ilaç doğrudan bitkilerden gelir. Diğerleri, botanik doğal ürünlerin basit türevleridir. Örneğin, ağrı kesici aspirin asetildir esteri arasında salisilik asit ilk olarak izole edilen, kabuğu ve söğüt ağaçları,  ve geniş bir opiat ağrı kesiciler gibi eroin kimyasal modifikasyonu ile elde edilir.  Popüler uyarıcılar, kahve, çay ve çikolatadaki kafein ve tütünden nikotin gibi bitkilerden gelir. Alkollü içeceklerin çoğu, arpa (bira), pirinç (sake) ve üzüm (şarap) gibi karbonhidrat bakımından zengin bitki ürünlerinin fermantasyonundan gelir.  Yerli Amerikalılar, binlerce yıldır hastalıkları veya hastalıkları tedavi etmek için çeşitli bitkileri kullandılar. Yerli Amerikalıların bitkiler hakkında sahip oldukları bu bilgi, enthnobotanistler tarafından kaydedildi ve daha sonra ilaç şirketleri tarafından bir ilaç keşif yolu olarak kullanıldı.
Şeker, nişasta, pamuk, keten, kenevir, bazı ip türleri, tahta ve yonga levhalar, papirüs ve kağıt, bitkisel yağlar, balmumu ve doğal kauçuk, bitki dokularından veya bunların ikincil ürünlerinden yapılan ticari açıdan önemli malzemelere örnektir.
Bitki anatomisi ve morfolojisi

Bitki anatomisi, bitki hücrelerinin ve dokularının yapısının incelenmesidir, bitki morfolojisi ise bunların dış biçimlerinin incelenmesidir.  Tüm bitkiler çok hücreli ökaryotlardır, DNA'ları çekirdeklerde depolanır.   Bitki hücrelerini hayvan ve mantar hücrelerinden ayıran karakteristik özellikler, polisakkaritler selüloz, hemiselüloz ve pektinden oluşan birincil hücre duvarı,  hayvan hücrelerinden daha büyük vakuoller ve plastidlerin varlığıdır. Kloroplastlarda gerçekleşen eşsiz fotosentetik ve biyosentetik fonksiyonlara sahiptirler. Diğer plastidler, nişasta (amiloplastlar) veya lipitler (elaioplastlar) gibi depolama ürünlerini içerir.
Alt dalları

Bitki morfolojisi, bitkilerin iç ve dış yapılarını genel olarak inceler.
Bitki morfolojisi birçok alt dala ayrılır.
Bitki histolojisi, bitki dokularını inceler.
Bitki sitolojisi, bitki hücresini inceler.
Bitki anatomisi, bitki dokularını organ düzeyinde inceler.
Üreme morfolojisi, yaşam çevrimini inceler
Morfogenez, bitkilerin gelişmesini inceler.
Agrostoloji, otsu bitkilerle ve özellikle bu bitkilerin sınıflandırılmasıyla ilgili botanik dalı.
Bitki fizyolojisi, bitkilerdeki hayati olayları fizik ve kimya kanunlarına dayanarak inceler. Madde değişimi (Metabolizma), büyüme-gelişme ve hareket fizyolojisi olmak üzere üçe ayrılarak incelenmektedir.
Bitki ekolojisi, bitkilerin diğer canlılarla ve yaşadıkları çevre ile olan ilişkilerini araştırır.
Sistematik botanik, bitkileri birbirleri ile olan tabii akrabalık derecelerini göz önünde tutarak ve filogenetik gelişmelerine dayanarak inceleyen, küçük veya büyük topluluklar halinde gruplandıran botanik dalıdır.
Diğer bilim dalları ile ilgili olan ilişkileri

Bitki coğrafyası, bitkiler alemi ile yeryüzü arasındaki ilişkileri ve bitkilerin yayılışını araştıran bir bilim dalıdır. Fitocoğrafya ve geobotanik olarak da bilinir.
Paleobotanik, fitopaleontoloji olarak da bilinir. Jeolojik çağlarda yaşamış ve nesilleri ortadan kalkmış bitkilerin kalıntılarını, yani bitkisel fosilleri, sistematik ve yayılışları bakımından inceler.
Farmasötik botanik, tıbbi bitkileri belirli sistematik gruplar altında tanıtan, bunlardan elde edilen ilaç hammaddeleri (drog) ile tedavide kullanılma yerlerini kısa olarak anlatan bir bilim dalıdır.
Fitopatoloji, bitki hastalıklarını inceler.
Dendroloji, ağaçları inceler.
Orman botaniği, orman ağaçlarının sistematiği ile ilgilenir.
Botanik bahçesi, içinde birçok bitki türü bulunduran ve genellikle üniversitelerin bünyesinde kurulmuş, canlı bitki örneklerinin muhafazasını ve nesilden nesile aktarılmasını sağlayan birimlerdir. İstanbul Üniversitesi bünyesinde kurulmuş olan Alfred Heilbronn Botanik Bahçesi Türkiye'de resmi konumda çalışmalar yapan botanik bahçelerinin en eskisidir (kuruluş 1935)
Robert Hooke'un Micrographia'sından mantar hücrelerinin bir gravürü, 1665
Carl von Linne botanik bahçesi
Connecticut serasındaki Echeveria glauca . Botanik tanımlamalar için Latince isimler kullanır, burada özel bir isim olan glauca mavi anlamına gelir.
Transgenik bitkilerin mikro çoğaltılması
Yediğimiz yiyecekler doğrudan veya dolaylı olarak bitkilerden gelir; pirinç gibi.
Kauçuk ağacından kauçuk eldesi
Pirinç bitkisi Oryza sativa'nın köklerinin, gövdelerinin, yapraklarının ve çiçeklerinin morfolojisini gösteren bir on dokuzuncu yüzyıl illüstrasyonu
Herbaryuma yerleştirilmek üzere bitki örnekleri hazırlayan bir botanikçi
Bir botanikçinin geleneksel aletleri.
Kaftan

Kaftan giyen bir Osmanlı şehzadesi tablosu, Gentile Bellini
Kaftan (Farsça: خفتان, haftan), üste giyilen, kumaştan yapılan, uzun, süslü ve astarsız elbise, hilat. Üzerine cübbe giyilirdi. Kaftanlar cins ve nevilerine göre murabba, keçe, çuha gibi isimler alır. Kaftanların kıymetleri, renk, şerit ve düğmelerinden anlaşılırdı.
Ağır kıymetli kumaştan yapılanların önü ve kolları altın telli şeritler ve kordonlarla süslenirdi. Kadifeden yapılan vezir kaftanları ise kıymetli düğmeli, sırma şeritli olur ve kışın üzerine samur kürk geçirilirdi. Yeniçeriler, entariler üzerine kaftan giyer, yürürken zorluk vermemesi için eteklerini toplayıp bellerine sokarlardı. Bunlara dolama denilirdi.
Osmanlılarda, önemli hizmetler görenleri mükafatlandırmak için, padişah tarafından kaftan hediye edilirdi. Kumandanlara bir imtiyaz verildiği zaman, buna işaret olarak kılıç ve kaftan verilirdi.
Padişah tarafından Mekke Şerifi ile başkalarına ihsan olunan kaftanları giydirene kaftan ağası denirdi.
Mükafat maksadıyla kaftanı, bazen padişahlar giydirdikleri gibi sadrazamlar ve vezirler de giydirirlerdi.
Didi Zanavi

| Didi Zanavi დიდი ზანავი |
| --- | --- |
Köy

Ülke: Gürcistan
Bölge: Samtshe-Cavaheti
Belediye: Adigeni
Rakım: 1.480 m
Nüfus (2014)
 • Toplam: 297
Zaman dilimi: UTC+04.00
Didi Zanavi (Gürcüce: დიდი ზანავი) Güney Gürcistan'ın Samtshe-Cavaheti bölgesine bağlı Adigeni Belediyesinde yer alan bir köydür. Küçük Kafkasya'nın bir parçası olan Mesheti Sıradağlarının güney yamacında yer almaktadır. Küçük Kvabliani nehrinin sol kıyısında konumlanan köyün ortalama rakımı 1480 metredir. Köy, belediyenin merkez kenti Adigeni'nin 4 km kuzeydoğusunda yer almakta ve kendisi de Zanavi bölge biriminin merkezi olarak hizmet vermektedir. 2014 nüfus sayımı itibarıyla köyün nüfusu 297 kişidir.
Didi Zanavi, Zanavi Kalesi ve Zanavi Kilisesine ev sahipliği yapmaktadır. Köyde, 2007 yılında Gürcistan'ın Ulusal Öneme Sahip Taşınmaz Kültür Anıtlarının listesine eklenen iki Orta Çağ anıtı da bulunmaktadır.
Tarihi

Köy, tarihte Zanavi olarak biliniyordu. Bu ismi, Gürcistan'daki diğer yerleşim yerleriyle paylaşmaktadır. Köyden ilk olarak, 9 veya 10. yüzyılda yazılmış bir hagiografide bahsedilmektedir. Bu eser, Zarzma'nın basili tarafından yazılan Vita of Saint Seraphion of Zarzmadır, günümüzde Mesheti'nin soylularından olan Giorgi Çorçaneli'nin arazisinde yatmaktadır. Giorgi, Amaspo ve Kurdia'daki bir manastırda görevliydi ve ölümü üzerine orada gömüldü. 1578'de köy, diğer güneybatı Gürcü topraklarıyla birlikte Osmanlı İmparatorluğu tarafından fethedildi. 1595'te, bölgede "aşağı" ve "yukarı" Zanavi olarak bilinen iki yer vardı ve ikisi de Ahıska Sancağının Ude bucağına bağlanmıştı. Köylüler, 250 yıldan fazla süren Osmanlı yönetiminde Müslüman oldu ve 1944'te "Ahıska Türkleri"yle beraber Gürcistan Sovyeti'nden Orta Asya'ya sürgün edildiler. Boşaltılan köye, Batı Gürcistan'daki İmereti ve Raça'dan gelenler yerleştirildi.
Nüfus

2014 ulusal nüfus sayımına göre, Didi Zanavi'nin nüfusu 297 kişidir. Nüfusun çoğunluğu (99.3%) etnik olarak Gürcüdür.
| Nüfus | 2002 sayımı | 2014 sayımı |
| --- | --- | --- |
| Toplam | 332 | 297 |
Anıtlar

Didi Zanavi'nin batı ucunda erişilmesi zor dik bir kaya üzerinde duran bir Orta Çağ kalesi vardır. Sur, kaya ve kireçten inşa edilmiştir ve sonraki yenilenmenin kanıtlarını taşır. Kalenin ana yapısı yuvarlatılmış bir arkaya sahip üç katlı bir kule, her cephede ok yarıkları ve ikinci katta bir fırından oluşur. Güney duvarlarındaki kemerli giriş kapısı, kayalara oyulmuş su havuzu içeren bir avluya açılmaktadır. Daha güneyde, birinin içinde kilise kalıntıları bulunan iki kule vardır. Küçük derenin karşısında, bir zamanlar Hristiyan kilisesi olan ama geriye sadece pilaster sütun başlığının kaldığı bölgeye  inşa edilmiş bir cemaat camisi vardır.
Köyün 2 km kuzeyinde, Zanavi'nin yukarısında, bir Orta Çağ kilisesinin kalıntıları vardır. Bu kilise muhtemelen, "Vita of Saint Seraphion of Zarzma" adlı eserde belirtilen manastırın parçasıdır. Manastır bir zamanlar birçok ek yapı içeriyordu ve etrafı güçlendirilmiş bir surla çevriliydi.
Company of Scotland

İskoçya Şirketi'nin Arması
Afrika ve Hint Adaları'na ticaret yapan İskoçya şirketi (İngilizce: The Company of Scotland Trading to Africa and the Indies) ya da İskoç Darien Şirketi (İngilizce: Scottish Darien Company) olarak adlandırılan kurum 26 Haziran 1695 tarihinde, Taçlar birliği (Union of the Crowns)nin oluşturulmasından yüz yıl sonra İskoçya Kralı William II'nin izniyle İskoçya Parlamentosu yasalarıyla kurulan deniz aşırı ticaret şirketidir. 1696'dan başlayıp 1709 yılı dahilinde şirkete ait tarihi dokümanlar mevcuttur. Bunlar arasında hesap defterleri, ayrıntılı nakit kasa defterleri ve makbuzlar, ticaret defterleri ve senetler, liman depo ve şirketlerinin mal sevk listeleri vardır.
Şirketin kuruluşu

İskoçya, 17. yüzyılda onlarca yıl süren savaşların etkisiyle kıtlık ve ekonomik kriz içinde olmuştur. İskoçya'nın ekonomik servetini yeniden canlandırmak için bir şeyler yapılması gerekiyordu. İngiltere Merkez Bankası kurucu yöneticilerinden biri olan, İskoç, William Paterson, Pasifik Okyanusu ticareti fikrini sunmuştur. İskoçya Parlamentosu tarafından kurulan “İskoçya Şirketi”'ne yasalarla Hindistan, Afrika ve Amerika'ya dış ticarette, İngiliz kurumlarının ayrıcalıklarına benzer, tekel ve ayrıca olağanüstü egemenlik hakları ile geçici vergi muafiyetleri sağlayan ayrıcalıklar verilmiştir.
Finansmanı

Kurum ilk yıllarından itibaren mali ve siyasi sıkıntılarla boğuşmuştur. Hem İngiliz hem de İskoç bankacılar bulunduran kurumda, merkezin ve toplantıların yapılacağı yerin Londra veya Edinburgh olması konusunda ayrıma düşülmüştür. İngiliz tüccarlar tekelleri altındaki ticareti engellemesi gerekçesiyle bu duruma sıcak bakmamıştır. İskoçlar, İngilizler kadar güney bölgeler ve uluslararası ticaret konularında deneyim sahibi değildi. Ayrıca şirket, yeterli sermaye birikimine sahip olmadığı için Londra'daki finansal aracılara bağımlıydı. Orijinal plana göre İngiltere'de yüzde elli hisse ile 600.000 £ satış öngörülmüştür. İngiliz yatırımcılar için ön görülen bu hisse 300.000 £ etmekteydi ve gerekenden fazlasını taahhüt ettiği gerekçesiyle bu düzenleme kaldırılmıştır.
Kurumun sermayesi İskoç yatırımcıların minimum 100£ maksimum 3.000£ katılım payı ödemesiyle oluşturulmaya çalışılmıştır. Bu girişime destek olmak isteyen zengin fakir, binlerce İskoç akın etmiş ve altı ay içinde 400.000 £ toplanmıştır. İngiliz yetkililerin engelleme çabalarına rağmen Unicorn, St Andrew, Kaledonya, Endeavour ve Dolphin'de para seferleri için kargolar kurulmuştur. İngiliz büyükelçisi, Hollanda'yı bile, yeni şirket ile işlem yapacak herhangi bir tüccara ambargo koymakla tehdit etmiştir.
Kolonicilik denemesi

Ana madde: Darien projesi
Şirketin amacı sadece transatlantik ticaret değil aynı zamanda Pasifik bölgesi ve Güney Denizi'nde ortaya çıkabilecek fırsatlardan istifade etmek olmuştur. Temmuz 1698'de bankacı William Paterson önderliğinde Avrupa ve Uzak Doğu'da koloni kurma umuduyla ilk seferleri Panama, Darién'e yapılmıştır. Şirket ilk seferini Darién'a yaptığı için bu isimle, İskoç Darien Şirketi olarak anılmıştır. Kaptan “Robert Pennecuik” komutasında, 4 Temmuz 1698 tarihinde ilk gemi Leith limanından yola çıkmıştır. İlk seferle beş gemi ve 1.200 İskoç sömürgeci Darien'e başarıyla inmiştir.
Arazi tarıma elverişsizti ve bahar 1699'da sağanak yağmurlar başlamıştır. Yerleşim yerinin kötü yaşam şartları salgın hastalıklara yol açmıştır. Mart 1699'da, sadece on günde 200'den fazla sömürgeci ölmüştür. Kral tarafından Amerika koloniciliğini tüccarlara yasaklayan bildiriler yayınlanmıştır. İlk kolonicilik seferinin başarısız olduğu söylentileri tüccarlar arasında yayılınca durum, kıskanç İngiliz tüccarları tarafından uydurulmuş bir dedikodu olduğu haberiyle yalanlanmıştır.
İkinci bir sefer ilk koloninin kaderi hakkında hiçbir şey bilmeden, Ağustos 1699'da İskoçya'dan yola çıkmıştır. The Rising Sun tarafından yönetilen üç gemiyle, yolculuk sırasında 160'ının öldüğü 1,302 yerleşimciyi taşınmıştır. Daniel, İspanyol kolonicilerin saldırısına uğramış ve kuşatılmıştır. Bir İskoçya gemisi İspanyol askerleri tarafından kuşatılmış ve tutsak edilmiştir. Şirketin kolonicilik amacıyla yola çıkan tüm gemilerinden sadece ikisi İskoçya'ya geri dönebilmiştir.
Akıbeti

Darien girişiminin başarısızlığı İskoçya ekonomisi için tam bir felaket olmuştur. William Paterson kendisini ve eylemlerini savunmak zorunda kalmıştır. Kolonisi kısmen başarılı olmuştur. Birkaç yıl sonra, 18.000 £'luk emekli maaşıyla, ama derin bir hayal kırıklığı yaşayan bir adam olarak ölmüştür. Şirket çoğunluğu İskoç halkının tasarruflarından oluşan 232.884 £ kaybetmiştir.
Darien başarısızlığından yedi yıl sonra İskoçya “Birlik Kanunu”nu kabul etmek ve Birleşik Krallık'a katılmak zorunda kalmıştır. Anlaşmanın bir parçası olarak, İngiltere, toplamı ile İskoçya'nın borçlarına 'eşdeğer' olarak 398,000 £ ödemiştir, çoğu İskoçya Şirketi'nin kayıplarını karşılamıştır. Sonunda bu parayı yönetmek için kurulan kurum İskoçya Kraliyet Bankası olmuştur.
Konuyla ilgili yayınlar

George Pratt Insh:The Company of Scotland trading to Africa and the Indies, C. Scribner's sons, 1932 (İngilizce)
William Robert Scott: The Constitution and Finance of English, Scottish and Irish, 1-3. ciltler syf 207-280 (İngilizce)
John Prebble “Darien Disaster” (Penguin, 26 Mart 1970) ISBN 978-0140029550 (İngilizce)
John Prebble “Darien: The Scottish Dream of Empire” 14 Mart 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. 25 Mayıs 2000, ISBN 978-1841580548 (İngilizce)
Göldalı, Arpaçay

| Göldalı |
| --- | --- |
Köy


 Kars'ın konumu
GöldalıGöldalı'nın Kars'taki konumu
Ülke:  Türkiye
İlçe: Arpaçay
Coğrafi bölge: Doğu Anadolu Bölgesi
İdare
 • Yönetici: Muhtar İhtiyar heyeti
Rakım: 2120 m
Nüfus (2022)
 • Toplam: 178
Zaman dilimi: UTC+03.00 (TSİ)
İl alan kodu: 0474
İl plaka kodu: 36
Posta kodu: 36730
Göldalı, Kars ilinin Arpaçay ilçesine bağlı bir köydür.
Tarihçe

Göldalı köyünün eski adı Hreşdagi'dir. Hreşdagi (ხრეშდაგი), daha geç dönemde İrişli olarak anılmıştır. Nitekim 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde İrişli (ایریشلی) olarak geçer.
Yerleşim, Orta Çağ'da Gürcistan'ı oluşturan bölgelerden biri olan Palakatsio'da yer alır. Nitekim Osmanlılar bu bölgeyi ve köyü 1578 yılında Gürcülerden ele geçirmiştir. Köyün o dönemden kalma eski kilisenin bugünkü okulun yerinde olduğu bilinmektedir.
Köy, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nın ardından imzalanan Berlin Antlaşması uyarınca, savaş tazminatının bir parçası olarak Osmanlı Devleti tarafından Rus İmparatorluğu'na bırakıldı. Rus idaresinin 1886 nüfus sayımında İrişili (Иришли) adıyla kaydettiği yerleşim, Ardahan sancağının Çıldır kazasına bağlı Cala nahiyesinin dokuz köyünden biriydi. Nüfusu, 147'si erkek ve 147'si kadın olmak üzere, 43 hanede yaşayan 294 kişiden oluşuyordu. Köy halkının tamamı Karapapak olarak yazılmıştır.
Yerleşim, 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde İrişli (ایریشلی) olarak geçer. Bu tarihte köy Kars vilayetinin Çıldır kazasının Cala nahiyesine bağlıydı. 1940 genel nüfus sayımında da "İrişli" adıyla aynı idari konuma sahipti ve nüfusu 487 kişiden oluşuyordu.  İrişli "yabancı ad" sayıldığı için köyün adı 1959 yılında Göldalı olarak değiştirilmiştir. 1965 genel nüfus sayımında Göldalı köyünün nüfusu 1.007 kişiden oluşuyor ve bu nüfus içinde 216 kişi okuma yazma biliyordu.
23 Kasım 1997 tarih ve 23179 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan İçişleri Bakanlığı'nın 21.11.1997 tarih ve 97/48293 sayılı sınır tespit kararı ile Ardahan ili Çıldır ilçesinden ayrılarak Kars'ın Arpaçay ilçesine bağlanmıştır.
Coğrafya

Köy, Kars il merkezine 64 km, Arpaçay ilçe merkezine 22 km uzaklıktadır.
Nüfus

| Yıllara göre köy nüfus verileri |
| --- | --- |
2022: 178
2021: 186
2020: 197
2019: 197
2018: 202
2017: 219
2016: 221
2015: 227
2014: 242
2013: 239
2012: 264
2011: 291
2010: 308
2009: 304
2008: 302
2007: 332
2000: 423
1990: 693
1985: 955