stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Azerbaycan-İran ilişkileri

| --- | --- |



 Azerbaycan:  İran
 
Azerbaycan Cumhuriyeti ile İran İslam Cumhuriyeti arasında resmi diplomatik ilişkiler, Sovyetler Birliği'nin dağılmasının (1991) ardından kurulmuştur. İran ve Azerbaycan büyük ölçüde aynı tarihi, dini, etnik kökeni ve kültürü paylaşıyor. Şu anda Azerbaycan Cumhuriyeti olarak adlandırılan topraklar, İran'dan ancak 19. yüzyılın ilk yarısında, Rus-İran Savaşları ile ayrıldı. Aras nehrinin kuzeyindeki bölgede, çağdaş Azerbaycan Cumhuriyeti'nin toprakları, Rusya tarafından işgal edilene kadar İran topraklarıydı. İran ve Azerbaycan ayrıca çoğunluğu Şii Müslüman olan iki ülkedir. Sırasıyla dünyadaki en yüksek ve ikinci en yüksek Şii nüfus yüzdesine sahipler, ve her iki komşu milletin nüfusunun çoğunluğu ağırlıklı olarak Sünni iken tarihin tam olarak aynı anından itibaren her iki ülkede de Şiilik kök salmıştır. Ancak siyasi uyum zaman zaman değişebileceğinden iki ülke arasında bazı gerginlikler yaşanıyor. Azerbaycan Cumhuriyeti, İsrail, Türkiye ve Amerika Birleşik Devletleri (her ikisi de NATO üyesidir) ile müttefik olan Batı yanlısı bir hükûmete sahipken, İran ise ABD ile düşmanlığı nedeniyle sıkı bir şekilde Rusya ve Çin yanlısı desteğe sahip ve yaptırımlarla hedef alınıyor.
Mayıs 1918'de, "Azerbaycan" adı her zaman çağdaş kuzeybatı İran bölgesine atıfta bulunmak için kullanılmış olsa da, siyasi nedenlerle yeni kurulan Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti için Müsavat hükûmeti "Azerbaycan" adını benimsemiştir. 1991'de Sovyetler Birliği'nin dağılmasıyla, İran ve Azerbaycan arasındaki modern ilişkilerde 2012 yılına kadar devam eden ve esas olarak Azerbaycan'ın Ermenistan ile Dağlık Karabağ ihtilafını çevreleyen meseleler nedeniyle nispeten aşağı yönlü bir şekilde gelişti. İran, Azerbaycan'ı desteklemek yerine, Azerbaycan Cumhuriyeti'nin öfkesine rağmen Ermenistan'ı destekledi. Bununla birlikte, son zamanlarda 2013-2014'ten bu yana ilişkiler, yönetiminin başlangıcından bu yana Azerbaycan-İran bağlarını büyütmek için çaba sarf eden Hasan Ruhani'nin gelişiyle önemli ölçüde yeniden düzeldi. Mayıs 2015'te İran'ın Azerbaycan büyükelçisi Dağlık Karabağ Cumhuriyeti'ni tanımadıklarını açıklayarak Azerbaycan-İran ilişkilerini daha da güçlendirdi.
İran 1991 yılında Azerbaycan'ın bağımsızlığını tanıdı ve iki ülke arasında 1992 yılında diplomatik ilişkiler kuruldu. İran'ın Bakü'de büyükelçiliği ve Nahçıvan şehrinde bir başkonsolosluğu var. Azerbaycan'ın Tahran'da büyükelçiliği ve Tebriz'de bir başkonsolosluğu bulunmaktadır. Her iki ülke de Ekonomik İşbirliği Teşkilatı (ECO) ve İslam İşbirliği Teşkilatı'nın (İİT) tam üyesidir.
1918-1920

1918'de Müsavat hükûmeti, siyasi nedenlerle yeni kurulan Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti için "Azerbaycan" adını benimsedi, "Azerbaycan" adı her zaman çağdaş kuzeybatı İran bölgesi için kullanılmış olmasına rağmen.
1919'da Kaçar İranı ve Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti, hükûmet düzeyinde bazı değiş tokuşlar yaptı. 16 Temmuz 1919'da Bakanlar Kurulu, o zamana kadar Dışişleri Bakan Yardımcısı olan Azerbaycan Cumhuriyeti'nin diplomatik temsilcisi olarak görev yapan Adil Han Ziyathan'ı İran'da görevlendirdi. Seyyid Ziyaeddin Tabetabei başkanlığındaki bir İran heyeti ulaşım, tarife, posta, gümrük ve benzeri diğer anlaşmaları görüşmek üzere Bakü'ye gitti. Kafkas Azerbaycanı ile İran arasındaki ortak bağların vurgulandığı konuşmalar yapıldı.
1920'de Bolşevik 11. Kızıl Ordu Kafkasya'yı işgal etti ve Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti oldu. 1922 yılında Azerbaycan SSC Sovyetler Birliği'ne dahil edilmiş ve bu noktadan 1991 yılına kadar İran ile Azerbaycan arasındaki ilişkiler Sovyet-İran ilişkileri bağlamında devam etmiştir. Ancak II. Dünya Savaşı'ndan sonra Azerbaycan Dışişleri Bakanlığı sadece İran'a seyahat için sınırlı vize verebildi ve İran'ın Bakü'de konsolosluğu da vardı.
Modern zaman tarihi > İİT üyeliği, İsrail ile ilişkiler ve İran'ın yabancılaşması

İran, Azerbaycan ile tam diplomatik ilişkiler kuran ilk ülkelerden biriydi. Azerbaycan Parlamentosu'nun 18 Ekim 1991'de Azerbaycan Cumhuriyeti'nin bağımsızlığını yeniden tesis edeceğini ilan etmesinin ardından ve Aralık 1991'in başlarında İran Dışişleri Bakanı Ali Ekber Velayeti Bakü'yü ziyaret etti ve burada siyasi, ekonomik ve kültürel işbirliği konusunda bir dizi anlaşma imzalandı. Azerbaycan'ın İslam Konferansı Örgütü'ne (şimdiki adıyla İslam İşbirliği Teşkilatı) üyeliğini destekleme sözü verdi. Ziyaretten birkaç gün sonra İran, 4 Ocak 1992'de Azerbaycan'ı tanıdı ve tam diplomatik ilişkiler kurmak için Bakü'deki konsolosluğunu diplomatik açıdan yükseltti.
Modern zaman tarihi > Hamam böceği çizgi film tartışmaları

2006'da bir İran gazetesi, hamamböcekleriyle başa çıkmanın dokuz yöntemini anlatan bir karikatür yayınladı. Hamam böceği Azerice konuştuğu için, Azerilerin hamam böceklerine benzetildiği iddiasıyla Azerbaycan ve İran'da da Azerilerin protestolarına yol açmıştı. Karikatürist İranlı bir Azeri adamdı.
Modern zaman tarihi > İran'ın Azerbaycan karşıtı medyası

3 Şubat 2007'de Azerbaycan'ın İletişim ve Bilgi Teknolojileri Bakanı Ali Abbasov ve İran Devlet Yayın Ajansı Başkanı Ezzatollah Zarghami, ikili medya işbirliğine ilişkin bir Mutabakat Zaptı imzaladı. Daha önce Azerbaycan, İran'ı "İran Sahar-2 televizyonunun Azerbaycan'a yayınını ve izinsiz iletimini" durdurmaya çağırdı ve "Güney Azerbaycan'a gönderilen Azeri dilinde yayınları, ülkenin güney bölgelerini istikrarsızlaştırmayı amaçlayan "Azerbaycan karşıtı propaganda" içermekle eleştirdi. İran hükümetini "Azerbaycan'ın iç işlerine karışmakla" suçladı. İranlı yetkililer, Sahar-2'nin özel bir istasyon olması ve programlarında sadece "kendi pozisyonunu" ifade etmesi nedeniyle yayınların kontrollerinin dışında olduğunu iddia etti.
Modern zaman tarihi > İsrail'in Azerbaycan'da İran'ı dinlediği iddiaları

Washington Yakın Doğu Araştırmaları Enstitüsü'nün bir analizinde analistler Soner Çağaptay ve Alexander Murinson, İsrail istihbaratının İran ile Azerbaycan sınırında dinleme noktaları oluşturduğuna dair haberlere değindiler.
Modern zaman tarihi > İran ile gerilimler

Azerbaycan'ın 2009 Eurovision Şarkı Yarışması makarası, İran'ın Tebriz şehrinin ve İran'ın kuzeybatı bölgesinin ünlü bir anıtı ve sembolü olan Makberatuşuara'yı Azerbaycan ulusal anıtları arasında gösteriyordu. Bu, birçok İranlı tarafından İran'ın toprak bütünlüğünün ihlali ve Azerbaycan Cumhuriyeti'nin İran topraklarında hak iddia ettiğinin bir kanıtı olarak algılandı.
11 Kasım 2009'da İran, Azerbaycan vatandaşlarına yönelik vize rejimini tek taraflı olarak kaldırdı.
Azerbaycan Cumhurbaşkanı Aliyev, ABD'nin İran'a yönelik yaptırımlarını desteklediğini belirtti. Aliyev, Şubat 2010'da Bakü'de ABD'li yetkililerle yaptığı görüşmede desteğini ifade etti ve ayrıca Avrupa petrol ve gaz şirketlerini uluslararası yaptırım rejimini sabote etmekle eleştirdi. Bu bilgi, Kasım 2010'da Amerika Birleşik Devletleri'nin sızdırılan diplomatik yazışmalarından birinde ortaya çıktı.
STRATFOR'a göre İran, Bakü tarafından resmen yasaklanan İran yanlısı ve dini Şii bir muhalefet partisi olan Azerbaycan İslam Partisi'ni (AIP) siyasi ve mali olarak destekledi. AIP lideri Mevsim Samedov, Azerbaycan hükûmetinin devrilmesi çağrısında bulundu.
Modern zaman tarihi > Hizbullah'ın Azerbaycan'daki faaliyetleri

Azerbaycan çoğunluğu Şii bir ülke olmasına rağmen, İran'la onlarca yıldır devam eden çatışmalar da bu gerilimin büyük bir mirasına yol açtı ve aynı zamanda İran destekli diğer grupların, özellikle Lübnanlı bir Şii militan grubu olan Hizbullah'ın Azerbaycan'a karşı tutumunu da kapsayacak şekilde genişledi. Hizbullah üyeleri, Azerbaycan'ın Bakü kentindeki İsrail büyükelçiliğini havaya uçurma girişimlerinin başarısız olmasının ardından 2009 yılında tutuklandılar.
Modern zaman tarihi > İran-Azerbaycan arasındaki vizesiz rejim

Azerbaycan, Türkiye ile vizesiz rejimi kabul ederken, İran da Azerbaycan ile vizesiz rejim talep etti. İran, Azerbaycan'ın Türklere yönelik vize şartlarını kaldırması ancak aynı ayrıcalığı İran vatandaşlarına vermemesi halinde Azerbaycan ile Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti arasındaki kritik tedarik hattını kesmekle tehdit etmişti.
Modern zaman tarihi > 2014-2016'da ilişkilerin iyileştirilmesi

Hasan Ruhani'nin 2013 sonlarında İran cumhurbaşkanı olarak gelişiyle birlikte, iki komşu ülke arasındaki ilişkiler yavaş yavaş ama önemli ölçüde iyileşti.
Aralık 2014'te İran, Erdebil ve Bakü şehirleri arasında bir otobüs seferi başlatacağını duyurdu. Erdebil İl Ulaştırma ve Terminaller Dairesi'nin İranlı sözcüsü, hizmetin başlatılmasını bir gereklilik olarak nitelendirerek, her yıl Azerbaycan Cumhuriyeti ve İran illerinden Erdebil'i 600 binden fazla yolcunun ziyaret ettiğini söyledi.
Nisan 2015'te İran ve Azerbaycan ortak bir savunma komisyonu kurma kararlarını açıkladılar; Güney Kafkasya'da bariz bir jeopolitik kaymaya işaret edebilecek bir hareket. Mayıs 2015'te İran İslam Devrimi'nin Dini Lideri Sekreterliğinde dış ilişkilerden sorumlu başkan yardımcısı Muhsin Kumi, ülkesinin Azerbaycan'ı desteklemeye hazır olduğunu ifade etti. Tahran'ı ziyaret eden Azerbaycan Dini Örgütlerle Çalışma Devlet Komitesi Başkanı Mübariz Gurbanlı'ya, “Azerbaycan'ı her an desteklemeye hazırız” denildi.
Bay Kumi, Azerbaycan'ı İran için "dost ve kardeş" bir ülke olarak nitelendirdi. İran'ın dini liderinin, başta Azerbaycan olmak üzere Müslüman ülkelerle ilişkileri geliştirmeye büyük önem verdiğini söyledi. Mayıs 2015'te iki ülke, Azerbaycan ve İran arasında petrokimya sektöründe işbirliği umutlarını da tartıştı. İki ülke ayrıca turizm alanındaki işbirliklerini genişletmeyi de planladı. İran turizm örgütünün bildirdiğine göre, tarafların turizm işbirliği konulu bir belge imzalaması bekleniyor. 2015 yılı itibarıyla kültürel, ekonomik, stratejik ve ortak savunma işbirliklerinin genişletilmesine ilişkin çok sayıda anlaşma imzalanmış veya yakın zamanda imzalanacağı açıklanmıştır.
Mayıs 2015'te İran ile ilişkiler hakkında konuşan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev, İran-Azerbaycan dostluğunun kırılmaz olduğunu ve hiçbir dış gücün onu bölemeyeceğini söyledi.
İran da Azerbaycan gazını Türkiye'ye taşıyacak olan TANAP projesine katılabileceğini defalarca duyurmuş, Azerbaycan'ın desteklediği açıklamalarda bulunmuştur.
Mayıs 2015'te İran'ın Azerbaycan büyükelçisi, kendi kendini bağımsız ilan eden “Dağlık Karabağ Cumhuriyeti'ni” tanımadıklarını açıkladı. Ayrıca şunlarısöyledi: "Dağlık Karabağ Cumhuriyeti diye bir ülke yoktur ve İran İslam Cumhuriyeti böyle bir “ülkeyi” tanımıyor." Elbette “orada yapılan seçimleri” tanımıyoruz dedi.
Her yıl yaklaşık bir milyon Azerbaycanlı turist İran'ı ziyaret ediyor ve bu sayı istikrarlı bir şekilde artmaya devam ediyor. İran, 2010 yılından bu yana komşu Azerbaycan Cumhuriyeti'ne yönelik vize rejimini kaldırmış ve Kasım 2015 itibarıyla vizesiz gün sayısını 15 günden 30 güne çıkarmıştır. Azerbaycan-İran ilişkileriyle ilgili olarak Cumhurbaşkanı Aliyev, "İlişkilerimiz bu sağlam temel üzerine inşa ediliyor ve bugün İran-Azerbaycan ilişkileri stratejik işbirliğine dönüştü ve hiç bu kadar yüksek bir seviyede olmadı" dedi.
Güney Azerbaycan Sorunu

Ana madde: Güney Azerbaycan
Azerbaycan Cumhuriyeti ile İran arasındaki en önemli sorun, Aras nehri'nin güney topraklarında yer alan Güney Azerbaycan meselesidir. Azerbaycan Sovyetler Birliği'nden bağımsızlığını kazandıktan sonra İran'da yaşayan Azerbaycan Türkleri arasında bağımsızlık düşüncesi kuvvetlenmeye başladı. İran bu durumdan endişe ederek Karabağ Çatışması süresince Ermenistan'ı destekledi. 2020'de gerçekleşen İkinci Karabağ Savaşı'nı Azerbaycan'ın kazanmasının ardından İran'ın endişeleri daha da arttı.
Azerbaycan pulu, 1992
Bakü'de İran büyükelçiliği binası.
Azerbaycan ve İran cumhurbaşkanları Aliyev ve Ruhani, 2014 yılında 4. Hazar Denizi Zirvesi'nde burada görüldü.
Cumhurbaşkanı Ruhani ve Azeri mevkidaşı Aliyev, 29 Mart 2018'de Bakü'de Hazar Otomobil Fabrikası ve Astara demiryolunun açılışında.
Heraklitos

Herakleios ve Herakles ile karıştırılmamalıdır.
| --- | --- |
Herakleitos, Abraham Janssens tablosu,1601
Tam adı:  Asıl adı: Efesli Herakleitos  Lakabı: Ağlayan filozof Karanlık Herakleitos 
Doğumu: MÖ 535 Efes, İyonya
Ölümü: MÖ 475 (59-60 yaşlarında) 
Çağı: Sokrates öncesi felsefe
Bölgesi: Batı felsefesi
Okulu: Efes Okulu
İlgi alanları: Metafizik, epistemoloji, etik, politika
Önemli fikirleri: Logos
 Etkiledikleri Parmenides, Platon, Aristoteles, Nietzsche, Whitehead 
Herakleitos (Grekçe: Ἡράκλειτος; Herákleitos; d. MÖ 535? ö. MÖ 475), Pers İmparatorluğu'nun bir parçası olan Efes'te yaşamış Pre-sokratik Antik Yunan bir filozoftur. Platon, Aristoteles, Hegel ve Heidegger'in de eserleri dahil olmak üzere antik ve modern Batı felsefesini geniş bir ölçüde etkilemiştir. Herakleitos'un yaşadığı şehir daha sonra ilk Yunan filozoflarının yaşadığı Miletos'a yakındır fakat Miletoslu düşünürlerden (Thales, Anaksimandros ve Anaksimenes) herhangi biriyle tanıştığına ve hayatı boyunca seyahat edip etmediğine dair bir bilgi yoktur.
Efes Yunanlarından ve babasının adının Blyson olduğu dışında hayatı hakkında fazla bir şey bilinmemektedir. Yaşamı boyunca yalnızca bir eser kaleme almıştır ve bu eseri günümüze yalnızca fragmanlar (kalıntılar) olarak ulaşmıştır. Antik kaynaklarda hakkında rivayet edilen pek çok bilginin, yazdığı tek eserden yola çıkılarak uydurulduğu düşünülmektedir.
Varlık kuramı > Ana madde ateş

Herakleitos, nesnelerin kendisinden gelip, kendisine gittikleri ilk maddenin ateş olduğunu söylemiştir. Ona göre dünyamız sonsuz canlı ateşten değişmeyle meydana gelmiştir ve bir vakit gelecek sonunda tüm-ateşe girecektir, böylece akış yeniden başlayacaktır:
"Bütünün kendisi olan bu evreni ne bir tanrı, ne de bir insan oluşturmuştur. O, sürekli belli ölçülere göre yanan, belli ölçülere göre sönen ezeli ve ebedi ateştir."
Ona göre ateş hem gereksinim ve hem de tokluktur. Çünkü gereksinim ya da açlık, ateşin evrensel düzenine işaret eder; tokluk ise bir nesnenin ölümü, ateşe dönüşmesi anlamına gelir.
Herakleitos'a göre her şey ateşten geldi ve yok olup yeniden ateşe dönecek. Ateşin gelip her şeyi yargılayıp mahkûm edeceğini söyler. Ateşin kendisinden meydana gelen şey değiştiği hâlde, ateşin kendisi değişmez. O hep var olan ateştir.
Belli bir ölçü içerisinde ateş ile maddeler karşılıklı olarak birbirlerine dönüşürler. Bu dönüşümler evren düzenini oluşturur:
"Her şey ateşle takas olur, ateş de her şeyle; tıpkı altın ile malların ve mallar ile altının takas edilmesi gibi"
Varlık kuramı > Karşıtların birliği ve savaşı

Karşıtların savaşı, oluşun zorunlu ve tek koşuludur. Eğer karşıtlıklar arasındaki savaş olmasaydı hiçbir şey olmazdı. Evren karşıtlıkların savaşının oluşturduğu bir uyum harmonia'dır:
"Karşıt olan şeyler bir araya gelir ve uzlaşmaz olanlardan en güzel uyum doğar. Her şey çatışma sonucunda oluşur."
Varlıkların oluşumu ancak birbirlerine zıt olan ve bundan ötürü birbirlerini sürdüren zıtların çatışmasına bağlıdır. Herakleitos savaşın her şeyin babası ve kralı olduğunu; kimini tanrı, kimini insan olarak ortaya çıkardığını; kimini köle, kimini özgür kıldığını söyler.
Herakleitos, tanrılarda, insanlarda yok olsun o kavga diyen ozanı kınıyor. O, pes ve tiz sesler olmazsa uyum olmaz, birbirine karşıt erkek ve dişi olmazsa canlı varlıklar olmaz, diyerek gerekçesini sunar.
Evren zıt öğelerden oluşmuştur. Bu zıtlıklar arkasında ise "bir olan" hep durmakta olup tanrı adıyla anılır. Bu ayrılıklı birliği filozof çeşitli simgelerde ve şekillerde görüyor. İnen ve çıkan yolun aynı olduğunu, iyi ile kötünün aynı olduğunu, çemberin çevresinde başlangıç ve sonun ortak olduğunu, yazının yolunun düz ve eğri olduğunu, soğuğun ısınıp, sıcağın soğuduğunu; nemlinin kuruyup kurunun nemlendiğini söylüyor. Bütün bu zıtlıklar, ikililiklerine karşın aynı şey olup birin ayrı ayrı yanlarıdır. Parçalarında şöyle sıkça belirtiyor:
"Bağlanışlar; bütünler ve bütün olmayanlar, bir arada duran ve ayrı duran, birlikte söylenen ve ayrı söylenen. Her şeyden bir, birden her şey."
"τω ουν τοξω ονομα βιος, εργον δε θανατος."
"Yayın adı yaşamdır, işi ise ölüm."
"αθανατοι θνητοι θνητοι αθαντατοι ζωντες τον εκεινων θανατον τον δε εκεινων βιον τεθνεωτες."
"Ölümsüzler ölümlü, ölümlüler ölümsüz. Biri ötekinin ölümünü yaşar, öteki de ötekinin yaşamına ölür."
Varlık kuramı > Akış öğretisi

Herakleitos'a göre her şey akar ve sürekli değişir. Ana madde olarak gördüğü Ateş bir an için bile hareketsiz kalmayan bir maddedir. Bu büyük filozofun akış öğretisini ifade eden sözleri şunlardır:
"ποταμοῖσι τοῖσιν αὐτοῖσιν ἐμϐαίνουσιν, ἕτερα καὶ ἕτερα ὕδατα ἐπιρρεῖ."
"Aynı ırmaklara girenlerin üzerinden farklı sular akar"
"Ποταμοῖς τοῖς αὐτοῖς ἐμβαίνομέν τε καὶ οὐκ ἐμβαίνομεν, εἶμέν τε καὶ οὐκ εἶμεν."
"Aynı ırmaklara gireriz ve girmeyiz. Hem varız hem yokuz."
Varlık kuramı > Akış öğretisi > Oluş ve değişmenin değişmeyen yasası logos

Logos sözcüğü dillere çevrilmesi çok zor bir kelimedir. Söz, düşünce, akıl, anlam anlamlarına gelir. Herakleitos'un logos'u halen tartışılmaktadır. Değişmenin kendisine göre gerçekleştiği yasaya logos diyor. Ateş ölçüyle yanar ve ölçüyle söner. O halde her şeyin kaynağı olan ve ateşin en saf biçimde kendisinde bulunduğu güneş bile bu yasaya uymaktadır. Güneşin ölçülerini aşmayacağını, eğer bunu yaparsa adaletin hizmetkarları olan Erinys'lerin onu yakalayacağını söyler. Herakleitos eserine logos ile başlıyor:
"Bu her zaman var olan logos'u insanlar yalnızca işitmeden önce değil, işittikten sonra da anlamıyorlar. Her şey bu logos'a göre olup bittiği ve ben her şeyi doğasına göre ayırt ettiğim ve nasıl olduğunu bildirip açıkladığım halde, söylediklerimle ve yaptıklarımla karşılaştıklarında acemi gibi davranıyorlar. Uykudayken ne yaptığını unutan öteki insanlar gibi bunlar da uyanıkken ne yaptıklarının farkında değiller."
Logos herkeste ortak olan düşünmedir. Ancak logos her şeyde ortaklaşa olmasına karşın çoğunluğun sanki kendilerine özgü düşünceleri varmış gibi yaşadığını söyler. Ona göre nasıl ateşe yaklaştırılan kömürler başkalaşarak ateşleşirler, uzaklaştırılınca da sönerlerse ruhumuz da ortaklaşa olanın ardından giderse logos'tan pay alır, ayrılırsa logos'suzdur.
"Akla uygun konuşmak isteyenler yasasına bağlı bir kentten daha güçlü bir biçimde her şeyde ortak olana sıkıca sarılmalıdır. Çünkü bütün insan yasaları tanrısal olandan beslenir. Bu tanrısal yasa her şeyi dilediğince yönetir ve her şeye fazlasıyla yeter."
Herakleitos evreni logos'un yönetmesine karşın insanların bunu anlayamamalarından böyle yakınmıştır.
Varlık kuramı > Görelik kuramı

Herakleitos'ta her şeyin göreli olduğu görüşü vardır. Ondan kalan parçalarda evrensel göreliliği şöyle ifade ediyor:
"İnsan tanrı tarafından küçük çocuk olarak çağrılır, nasıl ki çocuk da yetişkin insan tarafından öyle çağrılırsa"... "En bilge insan, tanrıyla karşılaştırılırsa bilgelik, güzellik ve bütün öteki şeyler bakımından bir maymundur"... "En güzel maymun, insanla karşılaştırılırsa çirkindir"... "Deniz suyu en temiz ve en pistir. Balıklar onu içebilirler ve onlar için o kurtarıcıdır. Buna karşılık insanlar için o içilemezdir ve öldürücüdür" (DK. B 79, 83, 82, 61)
Bu evrensel görelilik iyinin, kötünün; doğrunun, yanlışın; adaletin, adaletsizliğin aslında göreli kavramlar oldukları düşüncesini doğurur. Ancak Herakleitos'a göre iyiliğin var olması için kötülüğün, ışığın var olması için karanlığın, tokluğun var olması için açlığın olması gereklidir. Adaletsizlik olmasaydı adaletin adı bilinmezdi. Herakleitos hastalığın sağlığı; açlığın tokluğu; yorgunluğun dinlenmeyi hoş kıldığını söyler.
İnsan kuramı

Herakleitos'a göre insan üç şeyden oluşmuştur; ateş, su ve toprak. Sürekli bir dönüşüm vardır. Ruhlar için ölümün su olmak olduğunu, su için ölümün toprak olmak olduğunu, topraktan ise su olduğunu, sudan da ruh olduğunu söyler.
İnsan ruhu aslında ateşten oluşmuştur; ancak bu ateş ruh haline dönüşürken nemlenen bir ateştir.
Herakleitos ruhların nemden buharlaştığını belirtiyor. Ona göre ruhsal durumların en alt seviyesi su veya nem olmaktır. Su veya nemli olmak Hades'in çamurlu yollarında son bulur. Ruhsal durumların en üstü seviyesi sıcak ve kuru hava olmaktır. Parlak ve kuru olan ruhun en iyi ve en bilgedir.
Herakleitos'un genel olarak insanlar hakkındaki düşünceleri şöyledir:
"En değerli kişilerin birdir yeğ tuttuğu, o da geçici şeylerin ölümsüz ünü. Oysa kitle sığır gibi tıkınmakla geçiriyor gününü"
Herakleitos insanlara yığınlar gözüyle bakmaktadır. Yığınları küçümsemiştir. Logos'u anlamadıkları için dinlerken sağır gibi olduklarını söyleyip "varken, yoklar" deyişinin onlara uyduğunu ifade etmiştir.
Çoğunluğun anlayışı ve düşüncesi olmadığını ima ediyor. Onların halk ozanlarına inandıklarını, çoğunluğun kötü, azınlığın ise iyi olduğunu bilmeden yığını öğretmen kabul ettiklerini düşünüyor.
Bilgi kuramı

Herakleitos'un en çok önem verdiği şey bilgeliktir. Ama bu aynı zamanda geleneksel Yunan düşüncesidir. Bilgeliğin her şeyden üstün olduğunu ifade ediyor. Ona göre bilgece olan şey saf ateştir. Biz ruhumuzda bulundurduğumuz ateş oranında bilgeyiz. Ruhu kuru olan daha bilge, ruhu ıslak olan ise daha az bilgedir. Herakleitos bilgeliği şöyle ifade ediyor:
"Ölçülü olmak en büyük erdemdir. Bilgelik doğaya kulak vererek doğruluğu dile getirmek ve doğru olanı yapmaktır."
"Bilgelik tektir; her şeyi her şeyle yöneten düşünceyi bilmektir."Herakleitos-Frag.111 çev. Cengiz Çakmak
"Beni değil, logos'u işiterek her şeyin bir olduğunu kabul etmek bilgeliktir."
Herakleitos insan bilgisinin sınırlı olduğundan söz ediyor. Bunu şu parçasından anlıyoruz:
"En denenmiş kişinin anlayıp savunduğu şey bile bir kanıdan öteye gitmez. Ama yalancılarla yardakçıları gerçek mutlaka yakalayacaktır"
Ahlak kuramı

Herakleitos iki tür kişinin varlığını ayırt etmektedir: Logos'u kavrayamayan ve kavrayabilen kişiler. Logos'u kavrama bu kavrayışa uygun yaşamayı gerektirir. Evrenin yasası olan logos'u bilmek usun (aklın) ödevidir. Logos'u tanıyıp anlayan kimse bu us yasasını kendi eylemine de ölçü olarak alacaktır.
Herakleitos'un amacı insanları logos'a uygun davranmaya yöneltmektir. En üstün amaç bilgelik ve doğruyu bulmak, doğruya uygun yaşamaktır. Mutluluk doğruluğu bilerek, ona uygun yaşayarak elde edilir. Mutluluk bedensel hazlardan kaynaklanmaz.
Tutkulara karşı koymak ve ölçülü olmak gerekir. Tutkulara karşı koymanın güç olduğunu ancak arzu edilen şeyin bedelini ruhun ödediğini söyler.
İnsanlar yasaya uygun davranmalıdır:
"Halk yasayı kentin surlarını savunur gibi dirençle korumalıdır."
Evren anlayışı

Ona göre tüm evren ateşten var olmuştur ve bir süre sonra yine ateşe dönecektir. Evrenin var oluşu ve yok oluşu olayı belirli aralıklarla olarak sonsuz kere yinelenecektir. Evren, belirli dönemlerde var olan ve yine belirli bir dönemde yok olan bir olgudur.
Herakleitos'ta yeni olan yan; evrenin birdenbire bir oluş ve yok oluş olgusu olarak görülmesidir. Milet Okuluna göre evren özü somut olan bir şeyden; sudan ya da havadan yapılmıştır, her şeyin özünde bu maddeler bulunur. Herakleitos ise ateşi ana madde yapmakla, varlıkların özde bir madde değil, bir güç, erk (enerji) olduğuna dikkat çekmiştir.