Lala Mustafa Paşa Camii (Erzurum)
Mimari özellikleri

Erzurum Lala Mustafa Paşa Camii, İstanbul Şehzade Camii'ndeki gibi merkezi plan tipine bağlı kalınarak inşâ edilmiş merkezi bir kubbe ile örtülüdür. Kubbe ortada dört payeye oturtulmuştur. 
Merkezi kubbeyi dört yandan yarım çapraz tonozlar destekler. Köşelerde yer alan küçük kubbeler esere bütünlük kazandırır. Doğu batı ve kuzey tarafta açılan dört kapısı bulunur. Kuzey taraftaki kapı cümle kapısıdır. Mukarnas kavsaralı olan taç kapıdan harim kısmına geçilir.Mihrabı taç kapının formunda ele alınmıştır.
Caminin kuzey-batı köşesinde bölgesel ve tektonik özellikte, kısa boyda bir minare mevcuttur. Minaresi kesme beyaz taştan yapılı ve kırmızı taş bileziklerle süslenmiştir. Tek şerefelidir. Sivri kemerli pencere alınlıklarında yazı ve nebati kompozisyonlu çini süslemelere yer verilmiştir. Camide çini alınlıklar haricinde halı, şamdan ve hat örnekleri mevcuttur. İç ksındaki çiniler günümüze kısmen ulaşmıştır.Ancak dış kısımdaki çiniler tahribattan ötürü günümüze ulaşamamıştır. Avlusuz olarak yapılmıştır. Camiye ilâveten saray, hamam, şadırvan, sıbyan mektebi gibi eklentilerle cami zaman içerisinde bir külliyeye dönüştürülmüş, günümüze kadar Camii, hamam ve şadırvan kısmı ayakta kalabilmiştir. Caminin beş gözlü son cemaat yerinde sağdaki mihrabiye üzerinde yer alan 14 satırlık nesih yazıyla mermer zemin üzerine yazılmış bir ferman bulunmaktadır. 1671 yılında, dönemin padişahı IV.Mehmet'e Erzurum'da yaşayan insanların çok büyük geçim sıkıntısı içinde oldukları tüm teferruatıyla anlatılır. Hal böyle iken halktan alınan vergilerin onları tamamen ezdiği de iletilir.
Anlatılanlardan etkilenen Padişah, Erzurum eyaletinden alınan vergilerin kaldırması yönünde karar alır, " Tiz, Erz-ı Rûm’dan vergi alınmaya. " der. Bu kararını bir fermanla duyurur. Ferman, devrin ünlü hattatı Mustafa İzzet tarafından mermer zemin üzerine yazılır ve Erzurum'a gönderilir. 1671 tarihli söz konusu Ferman, Lala Mustafa Paşa Camii son cemaat yerinde girişte sağdaki mihrabiye üzerinde, günümüze kadar varlığını koruduğu mevcut konumda yerleşiktir. Söz konusu Ferman içeriği günümüz Türkçesi ile tercüme edildiğinde:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ |  (1.satır) Cihanın kendisine itaat ettiği  hükümdarın fermanı, taç sahibi Padişah’ın apaçık buyruğu ve Hudavendigâr’ın şerefli emiri (2.satır) giriş Fatihi Ebü’l- feth ve’n-Nasr Sultan Muhammet Han (Allah ona yardım etsin) hükmiyle yazılmıştır (3.satır) Allah’ın rızasını istemek, Resûlünün sünnetini diriltmek ve Allah’ın emrini yüceltmek (4.satır) yaratıklara şefkat olmak için Cihanın kendisine itaat ettiği Padişah’ın (benim) hükmüm şöyledir: Erzurum eyaletindeki bid’atlerden (5.satır) bulgur ve buğday teklifi; din ve kanuna aykırı olarak gereğinden fazla alınan akça, öşür akça (6.satır) ve hisseyi ödeyip ve çiftçilik yapmayan kürtlerden perakende olarak alınan (7.satır) odun teklifi, kışlık vergisi, otlak teklifi, muaf akçası (8.satır) atları kışlaya verme teklifi, yıllık arpa ve develeri besleme teklifi, Paşa’ya bağlılara (9.satır) köyleri kışla olarak verme teklifi, konak akçası ve koyunsuzlardan koyun adedi, yıllık  saman ve yağ teklifi ve post, (10.satır) teftişi, kilise ve namaz kılmayan teftişi, bez, iplik akçası ve köle bedeli, bir yere  bağlandıktan sonra (11.satır) tekrar köle, esir bedeli akçası ; yün, tırpan akçası, katır ve deve akçası  ve işbu anılan yirmi üç adet  teklif adedini yasaklayıp (12.satır) kaldırdım. Bundan sonra adı geçen vilayete vali olanlardan diğer hakimlerden her kim bu yazılanlardan birini alır ise Allah ve Resulünün (13.satır) lâneti üzerine olsun. Soylu evlatlarından, büyük vezirlerinden ve yüce vekillerinden her kim Osmanlı eyaletinde bu zulm (14.satır) ve bid’atlardan razı olursa Allah’ın meleklerinin ve bütün inananların laneti onların üzerine olsun . Haram ayı olan Muharrem’in ilk günleri  1081 yılı, Ketebe İzzet. | „ |

anlamını içermektedir.