Mutezile
Tarihçe

Mutezile topluluğunun ortaya çıkışı konusunda çeşitli ihtilaflar vardır. Bazı tarihçiler, İslam tarihinde Mu'tezile'nin, şifacı olan Râşidîn Halifelerinin üçüncü halifesi Osman'dan sonra MS 656'da ortaya çıktığını ve Müslümanlar arasında lider Ali hakkında anlaşmazlıkların ortaya çıktığını belirtmektedir. İlk Fitne olayında, Sıffin Muharebesi ve Cemel Muharebesi'nda halk Ali'yi, Aisya'yı veya Muaviye'yi desteklemedi veya eleştirmedi. O dönemdeki siyasi kaos ortamında tarafsız bir siyasi duruş sergileyen kişilere Mu'tezile deniyordu.
Çoğu İslâm tarihçilerine göre Mutezile'nin ortaya çıkışı Hasan-ı Basrî'nin talebelerinden Vâsıl bin Atâ'nın hocasından büyük bir günah işleyen insanın mümin kalamayacağı (Günah-ı Kebâir) hususundaki bir tartışmadan dolayı ayrılması ile doğmuştur. Hasan-ı Basrî'den ayrıldıktan sonra kendisine Vasıl bizden ayrıldı (itizal etti) demiş ve kendisi ile birlikte ayrılan Amr bin Ubeyd ile Vâsıl bin Atâ başka bir ders meclisi kurmuş ve zamanla bir genel düşünce ve topluluk oluşmuştur.
Vâsıl bin Atâ ve Amr ibn Ubeyd'den sonra birkaç nesil yaşayan Ebü'l-Hüzeyl el-Allâf (ö. 849 MS), Basra'da Mu'tezililiği sistemleştirmeye başladı. Aynı zamanda Bağdat'ta Mutezile Bişr ibn el-Mu'tamir (ö. 825 MS) tarafından kuruldu. Memûn'un (813-833) hükümdarlığı sırasında "Mu'tezile yerleşik bir teoloji haline geldi."
Mutezile, halife Memûn'un liderliği sırasında hükümetten geniş bir destek aldı. Muktazile'den pek çok vezir ve saray danışmanı Memûn tarafından atanmıştı. İş bununla da bitmedi; o dönemde Memûn, Mutezile'yi devletin resmi düşünce ekolü olarak bile atadı. Bu, Memûn'un antik Yunan elyazmalarını tercüme etme çabalarını ve Abbasi imparatorluğunda bilimsel gelişmeleri desteklediği İslam Altın Çağı'nın zirvesiyle aynı zamanda meydana geldi. O dönemde Abbasi hükümetinin tam desteği, Mutezile çevrelerinden Cahiz ve İbrahim Nazzam gibi birçok bilgin ve filozofun ortaya çıkmasına ve eserlerini üretmede daha aktif hale gelmesine neden oldu. Sadece bu da değil, rasyonalizmin Mutezile biçimi de benimsendi ve filozof ve matematikçi Kindî tarafından yapıldığı gibi yeni bir felsefe türüne indirgendi.
Aynı zamanda Mutezile rasyonalizmine karşı çıkmasıyla ünlü Ahmed bin Hanbel gibi metinci alimler de o dönemde iktidarda olan Mutezile rejimi tarafından yargılanmaya zorlanmıştır. Sadece Ahmed bin Hanbel değil, pek çok gelenekçi din adamı ve Hanbelilik grubu da o dönemde Mutezile rejimi tarafından tutuklanmıştı.
MS 833'te Memûn'un ölümünden sonra sonraki iki halife, yani Mutasım ve Vâsik, Mutezile doktrinini desteklemeye devam ettiler. Mütevekkil'in (MS 847-861 liderliğindeki) liderliği başladığında Muktazile'ye verilen destek sona erdi. Gelenekçi ve dokusalcı Hanbelilik doktrinini desteklemesiyle tanınan Mütevekkil, o zamandan beri zulme maruz kaldı. Bu, Mutezile etkisinin İslam medeniyeti alanından kaybolmasının başlangıcı oldu. Bu, Mutezile etkisinin İslam medeniyeti alanından kaybolmasının başlangıcına işaret ediyordu.
Başka yerlerde, Endülüs Emevîleri Devleti'sında, özellikle kitapları ve edebiyatları koruma çabalarıyla ünlü olan halife Hakem II'ın liderliği sırasında hâlâ bazı Mutezililer vardı. Onun liderliğinde Mutezile'nin çoğu tercüman ve saray yazarları olarak görev yaptı.
Ancak Mutezile'nin yerini, daha sonraki Abbasi rejimi tarafından desteklenen Âsârî gibi gelenekçi teoloji aldı. Ayrıca otoritelerin desteğini alan Eş'arilik ve Mâtürîdîlik mezheplerinin ortaya çıkışı Mutezile'ye yönelik zulmü daha da artırdı. En kötü nokta, Mutezile mezhebine açıkça bağlı olan herkesin öldürülmesi yönünde bir ferman çıkaran halife Kadir'in (MS 991-1031 liderliğinde) liderliği sırasında meydana geldi.