Didyma
Yapılar > Apollo Tapınağı

Helenistik tapınağın iki öncülü vardı. Apollo'ya adanmış ilk kutsal yapı MÖ 700 civarında inşa edildi. Muhtemelen bir Hekatompedon'du, yani 100 ayak uzunluğundaydı. Bu ilk sekos'un genişliği 10 metreydi. 'Sekos' Yunanca'da 'avlu' anlamına gelir; bu nedenle geç geometrik tapınak ve ardıllarının hiçbir zaman çatısı olmadığını çıkarabiliriz. Apollo'nun en eski tapınağı kutsal pınarı ve kutsal defne ağacını çevreliyordu. Bu pınar ve ağaç, 1000 yıldan fazla bir süre kutsal alanın merkezini oluşturdu.
MÖ 6. yüzyılın ortalarında Miletoslular yeni bir tapınak inşa ettiler ve Apollo için yeni bir sunak yaptılar. Ne yazık ki, bu tapınaktan sadece sekos duvarının temelleri günümüze ulaşmıştır. Ancak çok sayıda geç Arkaik dönem sütun parçası bulunduğundan, muhtemelen bir Dipteros'tu, yani sekos iki sıra sütunla çevriliydi. Bu İyon sütunları, Efes'teki Artemis Tapınağı'nın sütunları gibi kısmen kabartmalarla süslenmişti. Sekos'un batı yarısında küçük bir tapınağın kalıntıları bulundu, Apollo'nun kült heykelini barındıran ve Naiskos olarak adlandırılan bu yapıydı. Orijinal konumundaki kutsal pınar MÖ 6. yüzyılda çoktan kurumuştu ve konumunu sekos'un doğu yarısına kaydırmıştı.
Bu geç Arkaik tapınağın önünde, Pausanias'a göre kurban edilen hayvanların kanı ve külünden yapılmış olan Apollo sunağını çevrelemek için dairesel bir yapı inşa edilmişti. İçinde konik sunak bulunan bu dairesel yapı, antik çağın sonuna kadar kullanıldı. Tapınağın doğusunda ve güneyinde ise Apollo'nun ünlü bağışlarından bazılarını saklamak için bir stoa bulunuyordu.
MÖ 494'te İyonyalıların Lade adaları açıklarındaki deniz savaşını kaybetmesinin ardından, Didyma'daki binaların çoğu Persler tarafından ağır hasar gördü. Yeni Helenistik tapınak için planlama MÖ 334'ten sonra başladı. Miletoslular, şimdiye kadar yapılmış en büyük tapınaklardan birini inşa etmeye karar verdiler. Bu hedefe tam olarak ulaşılamadı, ancak benzersiz bir plana sahip bir tapınak inşa ettiler. Apollo Tapınağı açıkça ritüel gereksinimlerine göre planlanmıştı. Ancak şu anda, kesin kullanımı ve işlevi hakkında ancak tahmin yürütülebilir.
Tapınak kesinlikle şimdiye kadar inşa edilmiş en büyük antik tapınaklardan biri olma hedefine ulaştı. 7 basamaklı krepidoma'sı neredeyse 60 x 120 metre, Stilobat'ı ise 51 x 109 metre ölçülerindedir. Tapınak binasının kendisi, her biri 19,70 metre yüksekliğinde olan çift sıra İyon sütunlarıyla çevriliydi. Bu, kısa kenarlarda 10'ar, uzun kenarlarda 21'er sütundan oluşuyordu, ancak bunların tamamı antik çağın sonuna kadar bile dikilmemişti. Sütunların üzerinde arşitravlar ve friz yer alıyordu. Friz, özellikle etkileyici anıtsal Medusa başlarını barındırmasıyla ünlüdür.
Giriş doğu tarafındaydı. Dört sütunlu üç sıradan oluşan bir pronaos ile yaklaşan ziyaretçi, sütunların oluşturduğu düzenli bir koruluktan geçerdi. Normalde bir cellaya açılan kapı, burada üst kısmında iç avludaki naiskosun üst bölümünü görebileceğiniz büyük bir açıklığı olan boş bir duvarla değiştirilmişti (yazıtlarda iç avlu "sekos" veya "aditon" olarak anılır). Bu kapının aşılmaz eşiği, pronaosun zemininden 1,5 metre yüksektedir ve kapının tamamı 14 metre yüksekliğe ulaşır. Giriş yolu, duvarların kalınlığı içinde inşa edilmiş iki uzun, dar ve eğimli tünelden birinden geçerek iç avluya ulaşırdı. İç avlu hala gökyüzüne açıktı ancak sekosun 25 metre yüksekliğindeki duvarlarıyla dünyadan izole edilmişti. Kehanet pınarı, defne ağacı ve kült heykelinin bulunduğu naiskos buradaydı. Naiskosun temelleri 8,24 metre genişliğinde ve 14,23 metre uzunluğundadır. Bu İon tarzı prostylos yaklaşık MÖ 300 yıllarında inşa edilmiştir. Süslemelerinin üstün kalitesiyle ünlenmiştir. Apollo'nun kült heykelinin bulunduğu naiskos, Miletos'un İmparatorluk dönemi sikkelerinde tasvir edilmiştir. Kutsal kehanet pınarı naiskosun içinde değil, sekosun doğu yarısında yer alıyordu. Erken Bizans kilisesinin altında bulunmuştur. Sekosun iç duvarları pilasterlerle süslenmişti. Bu pilasterlerin başlıkları grifon ve çiçek motifleriyle bezenmiştir. Aralarında, grifon motifli uzun bir friz tüm sekosu süslüyordu.
Sekostaki iki tünel çıkışı arasında, anıtsal bir merdiven bulunur. Çatısı merkezi çapraz eksende iki sütun tarafından desteklenen bir odaya açılan üç girişle yükselmektedir. Bu üç kapının arasına iki Korint yarım sütun yerleştirilmişti. Bu sütunların göz alıcı başlıkları orijinal olarak günümüze kadar ulaşmıştı, ancak ne yazık ki Birinci Dünya Savaşı sırasında tahrip olmuşlardır. İki merkezi sütunlu oda, doğuya doğru büyük, aşılmaz portala açılıyordu. Bu salonun kuzey ve güneyinde iki merdiven boşluğu bulunuyordu. Yazıtlarda bu merdiven boşlukları muhtemelen tavanlarındaki menderes desenli süslemeler nedeniyle "labirentler" olarak adlandırılmıştı. Labirentler tapınağın çatısına çıkıyordu ve işlevleri henüz tam olarak anlaşılamamıştır.
Delfi'de çok iyi belgelenmiş olan kehanet prosedürü, Didyma'da neredeyse bilinmemektedir ve tapınağın yapısına dayanarak yeniden oluşturulmalıdır. Rahibe, kehanet pınarının üzerinde oturur ve Apollo tarafından ilham alırdı. Peygamber (aracı), kehaneti muhtemelen yüksek ve aşılmaz eşiği olan odadan duyururdu. Cevaplar, Delfi'de olduğu gibi, klasik heksametrik vezinle (özellikle Antik Yunan ve Roma şiirinde kullanılan, belirli bir ölçü ve vurgu düzenine sahip bir şiir biçimidir) verilirdi. Ancak Delfi'de hiçbir şey yazılmazken, Didyma'da sorular ve cevaplar yazılırdı ve bunlarla ilgili bazı yazıtlar bulunmuştur. Didyma'da bu süreçte rol oynayan küçük bir yapı olan Chresmographion (Yunanca: χρησμογραφία), tapınağın dışında yer alıyordu; çünkü yazıtlara göre burada tapınak için mimari parçalar saklanıyordu.
Apollo Tapınağı'nın inşaatı 600 yıldan fazla sürmesine rağmen hiçbir zaman tamamlanmadı. Ancak tapınağın ana gövdesi MÖ 100 civarında tamamlanmıştı. Takip eden yüzyıllarda Miletos, sütunlu galerinin sütunlarını dikmeye devam etti. Doğu cephenin sütunları İmparator Hadrian döneminde inşa edildi. Batı cephe de tamamlandı ve yanlarda bazı sütunlar dikildi. Çatı da hiçbir zaman tamamen bitirilmedi; tapınakta alınlıklar eksikti. Bu devasa tapınağın diğer bazı kısımları da tamamlanmamış kaldı. Bu nedenle, bu yapı Yunan mimarisinde tamamen benzersizdir. Adeta bu konuda bir el kitabı gibidir ve bir tapınağın inşasının tüm farklı aşamaları hakkında bilgi verir. Bir şey tamamlanmamış olduğunda, inşaat sürecini görmek daha kolay hale gelir. Bu "kitap" Miletos'un taş ocaklarında, eski Latmia Körfezi'nde (bugünkü Bafa Gölü) başlar ve oradan Didyma limanına (eski Panormos, bugünkü Mavişehir) kadar uzanır. Oradan kutsal alana giden yol boyunca ve sonra kutsal alanın içine doğru devam eder. Tüm bu yerlerde tapınağın tamamlanmamış mimari parçaları görülebilir. Sekosun iç duvarları da cilasız kalmıştır. Bu sayede Alman yapı araştırmacısı Lothar Haselberger burada Helenistik dönem inşaat çizimlerini keşfedebildi. Bu keşif ve yorumlama, Apollo Tapınağı'nın planlanması ve inşaat aşaması hakkında bazı önemli bilgiler sağladı. Özellikle, Apollo Tapınağı'nın bir sütununun çok ünlü bir taslağı kuzey sekos duvarında bulunur. Sekosun içindeki batı duvarda küçük bir tapınağın alınlığının yazılı resimli talimatları kazınmıştır. Kazınmış mimari parçaların stili Apollo'nun naiskosuna benzer olduğu için Haselberger ve diğer bilim insanları bunların naiskosun tasarım çizimleri olabileceğini düşündüler. Ancak bir sorun çözülmeden kaldı, çünkü çizilen alınlık Apollo naiskosunun gerçek alınlığından 2 metreden daha geniştir.
Bu kafa karıştırıcı bilmece sonunda 2012 yılında çözüldü. Batı sekos duvarındaki çizimin, yeni keşfedilen Artemis Tapınağı'nın mimari parça kalıntılarına da uygun olduğu anlaşıldı. Böylece, Helenistik dönem Artemis Tapınağı'nın, MÖ 2. yüzyılda Apollo'nun naiskosunun arkasındaki duvara çizilerek, Apollo'nun naiskosunu model alarak tasarlandığı anlaşıldı. Geriye kalan tek sorun, çizimin genişliğine (10,71 metre) uygun bir temel bulmaktı.