stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Artvin'deki akarsular listesi

Artvin ilinde irili ufaklı pek çok akarsu vardır. Bu bölgedeki akarsular çoğu oldukça kısadır; yüksek yerlerden doğar ve hızlı bir akışa sahiptir. Çoğu ana bir akarsuda toplandıktan sonra Karadeniz'e dökülür. Bu akarsular arasında en uzun olanı, 438 kilometre uzunluğuyla Çoruh'tur.
A

Agara Deresi, Şavşat'taki bir akarsu.
Amcise Deresi, Hopa'daki bir akarsu.
Arpalı Deresi, Şavşat'ın Araplı köyündeki bir akarsu.
Arsiyon Deresi,
Aşağı Hacılar Deresi, Arhavi'deki bir akarsu.
Aşağımaden Deresi, Merkez ilçedeki bir akarsu.
Azura Deresi, Borçka'daki bir akarsu.
B

Balalan Deresi, Balalan, Yusufeli'ndeki akarsu.
Balıklı Deresi, Hopa'daki bir akarsu.
Barhal Çayı
Başköy Deresi, Başköy, Hopa'daki bir akarsu.
Berta Çayı veya Ortaköy Deresi
Berzerat Deresi, Hopa'daki bir akarsu.
Bulanık Deresi, Ardanuç'taki bir akarsu.
Büyükdere, Kaynarca, Borçka'daki bir akarsu.
Büyük Hacılar Deresi, Arhavi'de bir akarsu.
C

Cigora Deresi, Şavşat'taki bir akarsu.
Cosedinara Dere, Cosedinara Deresi, Borçka'daki bir akarsu. Üzerinde yılık ortalama 6.65 GWh enerji üreten bir HES bulunmaktadır.
Ç

Çağlayan Deresi, Şavşat'taki bir akarsu.
Çam Deresi veya Halvaşi Deresi, Kemalpaşa ilçesindeki Karadeniz'e akan bir akarsu.
Çamlı Deresi, Çamlı, Hopa'daki bir akarsu.
Çaylı Deresi, Çaylı, Borçka'daki bir akarsu.
Çaylık Deresi, Hopa'daki bir akarsu.
Çhala Deresi
Çoruh
Çuhala Çayı, Borçka'daki bir akarsu.
D

Deviskel Deresi veya Aksu Deresi
Dörtkilise Deresi, Yusufeli'ndeki bir akarsu.
E

Efeler Çayı, Borçka'daki bir akarsu.
Elmalı Deresi, Borçka'daki bir akarsu.
Ercivan Deresi, Yusufeli'ndeki bir akarsu.
Erenköy Deresi, Erenköy, Yusufeli'ndeki akarsu.
Esenkıyı Deresi, Esenkıyı, Hopa'daki bir akarsu.
Eşkinar Deresi, Ardanuç'taki bir akarsu.
Eşmekaya Deresi, Eşmekaya, Hopa'daki bir akarsu.
F

Fabrika Deresi, Merkez ilçedeki bir akarsu.
G

Gana Deresi veya Salasiyet Deresi, Şavşat'taki bir akarsu. Meydancık Çayı'nın kolu.
Godrahov Deresi, Merkez ilçedeki bir akarsu.
Güngörmez Deresi, Yusufeli'ndeki bir akarsu.
Güreşen Deresi, Güreşen, Borçka'daki bir akarsu.
H

Harmut Deresi, Yusufeli'deki bir akarsu.
Hatipoğlu Deresi, Merkez ilçedeki bir akarsu.
Hopa Deresi veya Sundura Deresi
Hüngamek deresi, Hungamek Deresi veya Hümgamek Deresi, Yusufeli'ndeki bir akarsu.
İ

İçkale Deresi, Borçka'daki bir akarsu.
İnkar Deresi veya Özgüven Deresi, Yusufeli'ndeki akarsu.
İskebe Deresi, Merkez ilçedeki bir akarsu.
K

Kapisre Deresi veya Orçi Çayı, Arhavi'deki ana akarsu.
Karaosmaniye Deresi, Kemalpaşa ilçesindeki bir akarsu.
Karşıköy Deresi veya Heba Deresi, Borçka, Karşıköy'deki bir akarsu.
Kaynarca Deresi
Kızıl Dere, Kızıl Deresi veya Corkens Deresi, Köprügören, Yusufeli'ndeki akarsu.
Kirazalan Deresi, Yusufeli'ndeki bir akarsu.
Kireçli Deresi, Kireçlik, Arhavi'deki bir akarsu.
Klaskuri Deresi, Aralık Deresi veya Aralık Çayı
Koçarevler Deresi, Şavşat'taki bir akarsu.
Kokoleti Deresi
Koyuncular Deresi, Koyuncular, Hopa'daki bir akarsu.
Köprücü Deresi, Kemalpaşa ilçesindeki bir akarsu.
Kuyudere Deresi, Arhavi'de bir akarsu.
Küçük Sundura Deresi, Hopa'da bir akarsu.
L

Laşet Suyu, Şavşat'taki bir akarsu.
Liman Deresi, Hopa'daki bir akarsu.
Lome Deresi veya Yolgeçen Deresi, Kapisre Deresi'nin kolu.
M

Maden Deresi, Yukarımaden köyündeki bir akarsu.
Mansuret Çayı, Şavşat'taki bir akarsu.
Meydancık Çayı veya Meydancık Deresi, Şavşat'taki bir akarsu.
Murgul Çayı veya Kabaca Deresi
Musazade Deresi, Arhavi'de bir akarsu.
N

Naşani Deresi veya Naşeni Deresi, Hopa'da bir akarsu.
Ö

Örtülü Deresi, Ardanuç'ta bir akarsu.
P

Papart Deresi
Paryante Deresi veya Porente Deresi, Arhavi'de bir akarsu.
Pona Deresi, Ardanuç'ta bir akarsu.
Potocur Deresi veya Dülgerli Deresi, Arhavi'deki bir akarsu. Kapisre Deresi'nin kollarından.
Pınarlı Deresi, Pınarlı, Hopa'daki akarsu.
S

Sadıkhan Deresi, Yusufeli'ndeki bir akarsu.
Sarıbudak Deresi, Sarıbudak, Artvin'deki akarsu.
Sarp Deresi, Sarp, Kemalpaşa'daki akarsu.
Serinsu Deresi, Serinsu, Yusufeli'ndeki akarsu.
Sidere Deresi, Kapisre Deresi'nin bir kolu.
Subaşı Deresi, Subaşı, Hopa'daki bir akarsu.
Sugören Deresi, Sugören, Hopa'daki bir akarsu.
Ş

Şehitlik Deresi veya Bayındırlık Deresi, Merkez ilçedeki bir akarsu.
T

Taşköprü Deresi, Hopa'da bir akarsu.
Tektaş Deresi, Borçka'daki bir akarsu.
Tigirat Deresi, Şavşat'taki bir akarsu.
Tortum Çayı
Y

Yoldere Deresi, Yoldere, Hopa'daki bir akarsu.
Yemişlik Deresi, Arhavi'deki bir akarsu.
Yeşildere, Kemalpaşa Deresi'ndeki bir akarsu.
Yeşilce Deresi, Kemalpaşa ilçesindeki bir akarsu.
Yukarı Hacılar Deresi, Arhavi'deki bir akarsu.
Z

Zemevan Deresi, Zemaven Deresi, Yusufeli'ndeki bir akarsu.
Zurgiza Deresi, Zurgiza Dere veya Dikme Dere, Kapisre Deresi'nin bir kolu. Üzerinde yıllık ortalama 20,15 GWh enerji üreten bir HES bulunmaktadır.
Idriss Déby

| Idriss Déby |
| --- | --- |

Çad Devlet Başkanı
Görev süresi 2 Aralık 1990 - 20 Nisan 2021
Yerine geldiği: Hissène Habré
Yerine gelen: Çad Askeri Konseyi
Afrika Birliği Başkanı
Görev süresi 30 Ocak 2016 - 30 Ocak 2017
Yerine geldiği: Robert Mugabe
Yerine gelen: Alpha Condé
Kişisel bilgiler
Doğum: 18 Haziran 1952(1952-06-18) Fada, Fransız Ekvatoral Afrikası
Ölüm: 20 Nisan 2021 (68 yaşında) Tibesti Bölgesi, Çad
Ölüm nedeni: Çatışmada ölüm
Mesleği: Siyasetçi, asker
Askerî hizmeti
Bağlılığı:  Çad
Hizmet yılları: 1976-2021
Rütbesi: Mareşal
Idriss Déby Itno (18 Haziran 1952 - 20 Nisan 2021), Çadlı siyasetçi ve asker. 1990 yılından 2021'de ölene kadar Çad Devlet Başkanı olarak görev aldı. Ayrıca Yurtsever Kurtuluş Hareketi'nin başkanlığını yürüttü.
Deby Zaghawa etnik grubunun Bidyat klanından biridir. Ocak 2006 yılında soyadına "Itno" eklenmiştir. Deby bir çobanın oğlu olarak Fada'da doğdu. Okulu bitirdikten sonra N'Djamena Subay Okuluna girdi. Oradan bir profesyonel Pilot sertifikası ile 1976 yılında Çad'a döndü ve eğitim için Fransa'ya gönderildi.
İsmi ilk kez 1987 yılındaki Toyota Savaşı'nda duyuldu. 1990 yılında Hissène Habré'ye düzenlenen darbe ön saflardaydı. Geçici hükûmet 28 Şubat 1991 tarihinde Çad devlet başkanı olarak Deby'i görevlendirdi. Haziran ayında cumhurbaşkanlığı seçiminin ardından Mart 1996 yılında yeni bir anayasa ile referandum kabul edildi. Deby ilk turda ilk sırada yer aldı ancak çoğunluğu sağlayamadı. Temmuz ayında yapılan ikinci turda %69 oy ile devlet başkanı seçildi. Uluslararası gözlemcilerin seçim sürecinde usulsüzlük tespit etmesine rağmen resmi sonuçlara göre oyların %63,17 sini alarak ilk turda kazanarak Mayıs 2001 cumhurbaşkanlığı seçimlerinde tekrar seçildi. Bir muhalefet boykotu ile karşılaşarak 3 Mayıs 2006 başkanlık seçimlerinde tekrar aday oldu. Resmi sonuçlara göre %64,67 ile Deby seçimi kazandı.
Deby, 2011 yılında gerçekleştirilen seçimlerde de geçerli oyların %88,66'sını alarak dördüncü bir beş yıllık dönem için devlet başkanlığı makamına seçildi. 2016 yılında gerçekleştirilen seçimlerde de oyların %61,56'sını kazanan Deby beşinci devlet başkanlığı dönemine seçilerek makamda beş yıl daha kalmayı sağladı.
11 Nisan 2021'de yapılan Cumhurbaşkanlığı seçimlerinde altıncı kez seçilmesinden kısa bir süre sonra, 20 Nisan 2021 tarihinde ülkenin kuzeyindeki cephe hattında isyancılarla çıkan çatışma sonucunda yaralandı ve 68 yaşında öldü. Deby'nin ölümünün ardından 37 yaşındaki oğlu General Mahamat İdriss Déby'nın başkanlığındaki askeri konsey ülkenin yönetimini devraldı.
Idriss Deby, Parade Dergisi'nin 2009 yılında "Dünya'nın En Kötü Diktatörleri" listesinde 16. sırada yer almıştır.
Antanas Smetona

| Antanas Smetona |
| --- | --- |

Litvanya Cumhurbaşkanı
Görev süresi 19 Aralık 1926 - 15 Haziran 1940
Başbakan: Augustinas Voldemaras Juozas Tūbelis Vladas Mironas Jonas Černius Antanas Merkys
Yerine geldiği: Aleksandras Stulginskis (Geçici)
Yerine gelen: Antanas Merkys (Geçici)
Görev süresi 4 Nisan 1919 - 19 Haziran 1920
Başbakan: Pranas Dovydaitis Mykolas Sleževičius Ernestas Galvanauskas
Yerine geldiği: Yeni makam
Yerine gelen: Aleksandras Stulginskis
Kişisel bilgiler
Doğum: Užulėnis, Kovno, Rusya İmparatorluğu
Ölüm: Cleveland, Ohio, ABD
Partisi: Litvanya Demokratik Partisi (1902-1907) Ulusal İlerleme Partisi (1924 öncesi) Litvanya Milliyetçi Birliği (1924-1940)
Evlilik(ler): Sofija Chodakauskaitė-Smetonienė (1885-1968)
Çocuk(lar): Marija Danutė (1905–1992) Birutė (1906-1909) Julius Rimgaudas (1913-1974)
Bitirdiği okul: Saint Petersburg Üniversitesi
İmzası: 
Antanas Smetona  (d. 10 Ağustos 1874 – ö. 9 Ocak 1944) I. Dünya Savaşı ve II. Dünya Savaşı arasındaki en önemli Litvanyalı siyasi figürlerinden biriydi. Litvanya'nın ilk Cumhurbaşkanı olarak 4 Nisan 1919'dan 19 Haziran 1920'ye kadar görev yaptı. Sovyetler Birliği tarafından işgal edilmeden önce 19 Aralık 1926'dan 15 Haziran 1940'a kadar ülkenin son devlet başkanlığını yaptı. Ayrıca Litvanya'da milliyetçiliğin ünlü ideologlarından biriydi.
Jean-Baptiste Bagaza

| Jean-Baptiste Bagaza |
| --- | --- |

2. Burundi Devlet Başkanı
Görev süresi 2 Kasım 1976 - 3 Eylül 1987
Yerine geldiği: Michel Micombero
Yerine gelen: Pierre Buyoya
Kişisel bilgiler
Doğum: 29 Ağustos 1946
Ölüm: 4 Mayıs 2016 (69 yaşında)
Jean-Baptiste Bagaza (29 Ağustos 1946 - 4 Mayıs 2016), Burundili asker ve siyasetçi. Bagaza, Afrika ülkesi Burundi'nin 1976-1987 yılları arasında devlet başkanlığı makamında bulunmuştur.
Burundi'de 2 Kasım 1976 yılında ülkenin ilk devlet başkanı Michel Micombero'yu darbe ile makamdan uzaklaştırarak kendini devlet başkanı olarak atayan Bagaza, 10 Kasım 1976 tarihine kadar Supreme Revolutionary Council (Türkçe: Yüksek Devrim Konseyi) başkanlığını yürütmüş, bu tarihten itibaren devlet başkanı olarak yönetimini sürdürmüştür.
Bagaza'nın bir yurt dışı gezisine çıkacağı bir süreçte Pierre Buyoya tarafından 3 Eylül 1987 tarihinde gerçekleştirilen darbe ile görevi bırakmak zorunda kalan Bagaza, ilk önce Uganda'ya oradan da Libya'ya kaçmıştır. 1993 tarihine kadar Libya'da yaşayan Bagaza, bu tarihte ülkesine geri dönmüştür. 1994 yılında PARENA partisinin genel başkanı olan Bagaza'ya eski bir devlet başkanı olarak ömür boyu senatör unvanı verilmiştir.
Çöl Gölü

| Çöl Gölü |
| --- | --- |

Havza
Ülke(ler): Türkiye
Şehir(ler): Ankara, Konya
İlçe(ler): Gölbaşı, Kulu
Koordinatlar: 39°17′34″K 32°53′32″D﻿ / ﻿39.29278°K 32.89222°D﻿ / 39.29278; 32.89222
Yerleşim(ler) (sahil): Altınçanak, Çeltek
Genel bilgiler
Akarsu (giden): Kapalı havza
Yüzey rakımı: 1.045 m (3.428 ft)
Çöl Gölü (Türkiye)
Çöl Gölü, Ankara'nın 75 km güneyinde, Haymana ve Balâ arasında 15 km² büyüklüğünde suları acı olan bir göl. Denizden yüksekliği 1045 m'dir. Derelerle beslenen ve sığ olan göl yazın önemli ölçüde kurumaktadır. 147 km² büyüklüğündeki Çalıkdüzü kapalı havzasının güneyindeki çukurluğu dolduran tuzlu ve sığ bir göldür.
Göl çevresinde yağış yetersizdir (443 mm), doğal bitki örtüsü olan bozkırlar üzerinde hayvancılık yapılır. Göl çevresinde yılın değişik zamanlarında üreyen ve yaşam alanları oluşturan kuşlar: Büyük cılıbıt, çorak toygarı, küçük kerkenez, turna, gülen sumru toy, sakarca, angıt, çamurcun, flamingo, dikkuyruk, uzunbacak, kılıçgaga, akça cılıbıt ve kızkuşu.
Göl yakınındaki televizyon vericisi göle inmek isteyen kuşların ölümlerine neden olmaktadır. Gölün çekilen kısımları tarlaya dönüştürülmesi önemli bir diğer sorundur. Göl çevresinde Gölbek, Çeltek, Altınçanak, Gülbağı köyleri yer alır.
Georges Bizet

| Georges Bizet |
| --- | --- |
Étienne Carjat tarafından 1875'te çekilen fotoğrafı
Doğum: Alexandre César Léopold Bizet 25 Ekim 1838(1838-10-25) Paris, Fransa
Ölüm: 3 Haziran 1875 (36 yaşında) Bougival, Fransa
Eğitim: Conservatoire de Paris
Meslek: Besteci
Evlilik: Geneviève Halévy (1869-1875)
Çocuk(lar): Jacques Bizet (1872 - 1922)
İmza

Alexandre César Léopold Bizet (d. 25 Ekim 1838, Paris - ö. 3 Haziran 1875, Bougival), Fransız klasik müzik bestecisidir. Carmen adlı operası ile dünya çapında tanınmaktadır.
Eserleri > Sahne eserleri

Mucize doktoru (Le docteur Miracle), 1 perdelik operet (1856), Prömiyeri: Paris 9 Nisan, 1857.
Don Procopio, 2 perdelik opera buffa (1858/59), Fransızca konuşmalı prömiyeri: Monte Carlo 10 Mart, 1906.
İvan IV, 5 perdelik opera (1862/63, rev. 1864/65), Prömiyeri (konser): Manchester 1975
İnci avcıları (Les pêcheurs de perles), 3 perdelik opera (1863), Prömiyeri: Paris 30 Eylul 1863.
Perth'li güzel kız (La Jolie Fille de Perth), 4 perdelik opera (1866/67), Prömiyeri: Paris 28 Aralık, 1867.
Cemile (Djamileh), 1 perdelik komik opera (1871), Prömiyeri: Paris 22 Mayıs, 1872.
Carmen, 4 perdelik komik opera (1873/74), Prömiyeri: Paris 3 Mart, 1875.
Eserleri > Orkestra eserleri

C-major Senfoni (1855), Prömiyeri: Basel 26 Ekim, 1935.
Roma, C-Dur Senfoni (1860-68), Prömiyeri: Paris 28 Şubat, 1869.
A-minor Uvertür (ca. 1855), Prömiyeri: Paris 26 Ekim, 1938.
Petite Suite, Piyano için yazılmış Çocuk oyunu eserinin bazı kısımlarının orkestraya uyarlanması (1871), Prömiyeri: Paris 2 Mart, 1873.
L'Arlésienne, Alphonse Daudet'nin 3 perdeli piyesi için müzik (1872), Prömiyeri: Paris 1 Ekim, 1872.
L'Arlésienne, Suit in 4 Sätzen (1872), Prömiyeri: Paris 10 Kasım 1872.
Vatan (Patrie)! .... Uvertür (1873), Prömiyeri: Paris 15 Şubat 1874.
C-minor Viyolonsel ve Fagot için İkili (duo) (1874).
Eserleri > Klavyeli çalgı eserleri

İki kapris (Deux caprices) (1851).
Konser için E-major büyük vals (Grande valse de concert Es-Dur) (1854).
Fantastik av (Chasse fantastique) (1865).
6 Ren şarkıları (Chants du Rhin) (1865).
1. Morgenstimmung
2. Fröhliche Fahrt
3. Träumerei'
4. Die Zigeunerin
5. Nachklänge
6. Heimfahrt
C-minor kromatik varyasyonlar (Variations chromatiques) op. 3 (1868).
F-major noktürn (Nocturne F-Dur) (1857).
D-minor noktürn (Nocturne D-Dur) (1868).
3 Müzikal eskiz (Esquisses musicales) (1868).
Çocuk Oyunu (Jeux d'enfants) 12 Stücke zu 4 Händen op. 22 (1872)
Darîr

| Mustafa Darîr |
| --- | --- |
Doğum: 14. yüzyıl Erzurum
Meslek: Yazar, şair, çevirmen

Mustafa Yusuf oğlu Zarir (14. yüzyıl, Erzurum - 1350), 14. yüzyıl Azerbaycanlı şairi. Azerbaycan dil edebiyatının ilk gelişim döneminin temsilcilerinden biridir. Mustafa Zarir Suli Fagih gibi o da Anadolu edebiyat ekolünün temsilcisidir. M. Zarir sadece şair olarak değil, aynı zamanda tercüman olarak da görev yaptı. Fuat Köprülü, İsmail Hikmet Ertaylan, Nihad Sami Banarlı, Talat Onat ve diğer Türk bilim adamları, çeşitli çalışmalarında Mustafa Zarir'i "14. yüzyıl Azerbaycan yazarı" olarak adlandırmışlar ve şairin yarattığı sanat mirasının doğrudan doğruya Azerbaycan Türkçesinde defalarca belirtmişlerdir.
Şairin Siretün-Nabi adlı eseri, Türk dili edebiyatındaki ilk mövlüdname, yani Muhammed'in hayatı ve faaliyetlerini anlatan geniş çaplı destansı bir eserdir. Eser "Siyari-Zarir" ve "Siyar kitabı" adlarıyla da bilinmektedir.
Hayatı

Mustafa Zarir'in hayatı hakkında kaynaklarda yeterli bilgi bulunmamaktadır. Zarir'in hayatı hakkında bilinen gerçekler kendi eserlerinde verdiği bilgilerle sınırlıdır. Şair, Arapçadan çevirdiği ünlü “Siret-ün-Nebi” adlı mevlidinin girişinde hayatı ve kişiliği hakkında bazı bilgiler vermektedir. Yazar burada kendisinden Mustafa ibn Yusuf ibn Ömer al-Zarir al-Arzan al-Rumi olarak bahseder ve “Futuh al-Sham ”da kendisinden Zarir-i Hakir Mustafa ibn Yusuf ibn Ömer al-Mawlawi ve Şeyh Zarir Abu Muhammad ibn Yusuf al-Arzan al-Rumi (Arzan al-Rumi Erzurumlu anlamına gelir) olarak bahseder. Böylece şairin asıl adının Mustafa, babasının adının Yusuf ve nisbesinin Erzurumi olduğu ortaya çıkmaktadır. “Futuh el-Şam ”daki adından şairin Mevlevi tarikatına mensup olduğu anlaşılmaktadır. Doğuştan kör olduğu için Zarir lakabını almıştır. Şiirlerinde bazen Zarir mahlasını, bazen de Türkçe karşılığı olan “Gözsüz” mahlasını kullanmıştır. Şair, İbn İshak'tan Türkçeye çevirdiği “Siret-ün-Nebi” adlı mevlidinde bundan birkaç kez bahseder. Örneğin:
"Ümidi budur bu Gözsüzin kim,

Ümidsiz eyleme ol Gözsüzini"
Mustafa Zarir'in Erzurum'da doğup büyüdüğü sanılmaktadır. Şiirlerini Azerbaycan Türkçesiyle yazmış olması da bunu kanıtlamaktadır. Fuat Köprülü, İsmail Hikmet Ertaylan, Nihad Sami Banarlı, Talat Onay gibi Türk akademisyenler çeşitli çalışmalarında Mustafa Zarir'den “14. yüzyıl Azerbaycan yazarı” olarak bahsetmiş ve onun yarattığı edebi mirasın doğrudan Azerbaycan Türkçesinde olduğunu defalarca belirtmişlerdir.
1377'de Mısır'a gidene kadar burada yaşamıştır. Mustafa Zarir'in ilk eğitimini Erzurum'da aldığı düşünülmektedir. Erzurum, 14. yüzyılda Ahmediye, Sultaniye, Yakutiye ve Hatuniye gibi önemli medreseleriyle önemli bir ilim ve kültür merkeziydi. Kendisine “Kadı Zarir” denildiği için Erzurum'da kadı olarak görev yaptığı tahmin edilmektedir. Ayrıca ünlü Hanefi alimi Ekmelüddin Muhammed el-Babarti, Zarir'i Mısır Sultanı ile tanıştırmıştır. Bayburtlu olan Babarti, 710/1310-786/1384 yılları arasında yaşamış ve ilk eğitimini memleketinde tamamlamıştır. Zarir, eğitimini Mısır'da Babarti'den almıştır. Babarti, Zarir ile aynı bölgede ve aynı dönemde yaşadığı için Zarir'in Babarti'yi önceden tanıdığı ve onun daveti üzerine Mısır'a gittiği düşünülmektedir. Dolayısıyla, ilk eğitim yıllarını birlikte geçirmiş olmaları muhtemeldir.
Zarir, güçlü hafızası sayesinde İslami ilimlerde, Arapça ve Farsça dillerinde uzmanlaşmıştır. Bu, yazdığı ve tercüme ettiği eserlerin kalitesinden de anlaşılmaktadır.
Mustafa Zarir evlenmiş ve çocuk sahibi olmuştur. Ebu Muhammed lakabını kullanması, çocuklarından birinin adının Muhammed olduğunu gösterir. Zarir, “Siretü'n-Nebi” adlı mesnevisinde Mısır'dan Anadolu'ya ailesiyle birlikte döndüğünden bahseder. Ancak şair, çocukları hakkında daha fazla bilgi vermemiştir.
Hayatı > Seyahatleri

Şairin “Siretü'n-Nebi” adlı mevlid şiirinin önsözünden, hicri 779 (miladi 1377) yılında Mısır'a gittiği anlaşılmaktadır. Amacı, orada iktidarda olan Türk Memlük hükümdarlarının gözüne girmekti. Ancak Mısır'a varışından iki yıl önce, 1377'de Mısır Sultanı Melik Eşref Şaban düşmanları tarafından öldürülmüş ve yerine oğlu Melik Mansur Ali ibn Şaban ibn Hüseyin geçmişti. M. Zarir, Melik Mansur Ali'nin sarayına girmeyi başardı ve onun toplantılarına katıldı. Bu toplantılar sırasında Zarir, sahabelerin, kralların ve emirlerin hayatlarını ve savaşlarını, ayrıca Suriye, Mısır ve Irak'ın fethiyle ilgili çeşitli tarihi hikâyeleri anlatırdı. Bu durum beş yıl boyunca devam etti.
1381'de Malik Mansur, Zarir'den İbn İshak'ın “Kitab Siret Rasul Allah ”ını tercüme etmesini istedi. Ancak eser tamamlanmadan önce, Zarir'in önsözde “merhum” olarak bahsettiği Sultan Melik Mansur Ali öldü. Şair, eseri “Siretü'n-Nebi” başlığı altında Arapçadan Türkçeye çevirmeye başladı. Yeni hükümdar Sultan Baruk, Türkçeyi resmi dil olarak kabul etti ve birçok eserin Türkçeye çevrilmesini emretti. Zarir'den çeviriyi bir an önce tamamlamasını istedi. Sonuç olarak, çeviri birkaç yıl sonra, 1388'de tamamlandı.
Mısır'daki isyanlar ve çatışmalar nedeniyle Sultan Baruk tahttan indirildi. Korumasız kaldığını fark eden Mustafa Zarir, ailesiyle birlikte 1388'de Mısır'dan İskenderiye'ye gitti ve ardından Anadolu'ya yelken açtı. Zarir, o dönemde Karamanoğulları hanedanının iktidarda olduğu Karaman şehrine yerleşti. Şairin neden Karaman'a gitmeyi tercih ettiği bilinmemekle birlikte, burada dört yıl yaşadığı doğrulanmaktadır. Şairin Karaman'da kaldığı süre boyunca Mevlevi tarikatına katıldığı düşünülmektedir.
1392-1293'te şair tekrar yolculuğa çıktı. O dönemde ailesiyle birlikte Karaman'dan Şam'a, oradan da Halep şehrine geldi. Burada Halep Emiri Çulpa'nın sohbetlerine katılıyor. Zarir Halep'te bulunduğu sırada Emir Çulpa'nın emriyle "Futuhuş-Şam" adlı eserini Türkçeye tercüme ederek 1393 yılında tamamladı. Son eseri olan "Yüz Hadis ve Yüz Hikâye"yi Emir Çulpan'a sunduğuna inanılıyor. Yazar, seyahatlerinin sebebinin eserlerini tanıtmak olduğunu vurgulamıştır.
Ölümü

Kaynaklarda Mustafa Zarir'in ölüm tarihi hakkında bilgi bulunmamaktadır. 790/1388 yılında Sıratun-Nabi'yi tamamladığında oldukça yaşlı olduğu kendi ifadelerinden anlaşılmaktadır. Şair Futuhuş-Şam eserini 1393 yılında tamamladı. Bu onun hakkında bildiğimiz son tarih. Zareer'in bundan sonra ne kadar süre yaşadığı, ne zaman ve nerede öldüğü belirlenemedi.
Faaliyeti

Mustafa Zarir'in dili halkın dilidir. Dilinin sadeliği, hoşluğu ve doğallığının yanı sıra üslubu da dikkat çekicidir. Özellikle padişah meclislerinde herkes tarafından ilgiyle dinlenen ve okunan nesirlerinde çok başarılı bir üslup kullanmıştır. Zarir, nesirlerinde halk tabirlerini ve hikâye anlatım tarzını kullanmayı da ihmal etmemiştir. Düzyazılarında az sayıda yabancı kelime kullanmasına rağmen şiirlerinde Arapça ve Farsça kökenli birçok kelimeye rastlamak mümkündür. Şiirlerinin dili düzyazılarına göre daha ağırdır. Mustafa Zarir'in kelime hazinesi son derece zengindir. Hem Türk hem de Azerbaycan edebiyatı araştırmalarında Azerbaycan edebiyatının bir temsilcisi olarak kabul edilmektedir. Doğu Anadolu'da yaşamış olmasına rağmen, dilinde Batı Oğuz Türkçesinin bazı unsurları da belirgindir. Kısacası Zarir'in hem çevirileri hem de “Yusuf ile Züleyha ”sı 14. yüzyıl edebi dilimizin temel özelliklerini bünyesinde barındırmaktadır.
Kaynak

Yaqub Babayev. ANA DİLLİ AZƏRBAYCAN ƏDƏBİYYATININ TƏŞƏKKÜLÜ VƏ EPİK ŞEİRİN İNKİŞAFI (XIII-XIV ƏSRLƏR). Bakı: ADPU.  |erişim-tarihi= kullanmak için |url= gerekiyor (yardım)
Şaməddin Xəlilov, Məmməd Adilov. Mustafa Zərir. Yusif və Züleyxa (PDF). Bakı: Şərq-Qərb. ISBN 9952-34-016-8. Erişim tarihi: 22 Mayıs 2024.
Leyla Karahan (2000). Erzurumlu Darîr’in Hayatı, Eserleri ve Türk Dili Tarihindeki Yeri. Erzurum: Erzurum Kalkınma Vakfı.  |erişim-tarihi= kullanmak için |url= gerekiyor (yardım)
Mustafa Erkan (1986). =Siretün-Nebi (Tercümetüz-Zarir) İnceleme-Metin. Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.  |erişim-tarihi= kullanmak için |url= gerekiyor (yardım)
Selahattin Yıldırım, Necdet Yılmaz (2001). Darîr Mustafa Efendi, Yüz Hadis Yüz Hikaye. İstanbul: Dâru’l-Hadis.  |erişim-tarihi= kullanmak için |url= gerekiyor (yardım)
Y. M. Babayev, XIII-XIV əsrlər Ana dilli ədəbiyyatımızın nümayəndələrindən M. Zərir və S. Fəqih, Bakı Universitetinin xəbərləri, 2008, No. 4.