Prometeizm

Jozef Pilsudski
Prometeizm, 1918'den 1935'e kadar İkinci Polonya Cumhuriyetini fiilen yöneten Józef Piłsudski tarafından başlatılan siyasi bir projeydi. Amaç, Rusya ve Sovyetler Birliği sınırları içinde yaşayan büyük Rus olmayan halklarının bağımsızlığını destekleyerek sözü edilen devletleri zayıflatmaktı. Prometeizm ile Międzymorze (Intermarium) kavramları birbirini tamamlayan iki jeopolitik strateji kavramlardır. Prometeizm ile zayıflatılan Rusya'dan kopan parçalar Intermarium federasyonu altında birleştirilmesi öngörülüyordu.
"Prometeizm" terimi, Zeus'a meydan okuyarak insanlığa ateşi armağan eden, aydınlanmayı ve despotik otoriteye karşı direnişi simgeleyen Yunan efsanesi Prometheus'tan gelir. Piłsudski'nin Prometeizm kavramını oluşturmasında, Doğu Sibirya'ya sürgün edildiği sırada Rus İmparatorluğu hakkında edindiği izlenim yardım etmişti. 1927'den II. Dünya Savaşı'nın patlak vermesine kadar Prometeizm programının koordinasyonunu Edmund Charaszkiewicz yürüttü.
Mareşal Piłsudski, 1904 gibi erken bir tarihte Japon hükûmetine verdiği bir memorandumda, Rusya'ya karşı mücadelede çok sayıda Rus olmayan ulusla birlikte çalışma ihtiyacına işaret etti. Baltık, Karadeniz ve Hazar Denizlerinin havzalarında yaşadı ve buradaki ulusların mücadelesinde Polonya'nın öncü bir rol oynayacağını belirtmiştir.
Piłsudski'nin 1904 yazsısında şöyle diyordu:
Polonya'nın Rus devletini oluşturan parçalar arasındaki gücü ve önemi, Rus devletini ana bileşenlerine ayırma ve bu imparatorluğa zorla dahil edilen ülkeleri özgürleştirme siyasi hedefini belirleme konusunda bizi cesaretlendiriyor. Bunu sadece ülkemizin bağımsız varoluş için kültürel çabalarının yerine getirilmesi olarak değil, aynı zamanda bu varoluşun bir garantisi olarak görüyoruz, çünkü fetihlerinden mahrum bırakılan bir Rusya yeterince zayıflayacak ve artık ürkütücü ve tehlikeli bir komşu olmaktan çıkacaktır.
Charaszkiewicz'e göre Prometeizm hareketi, doğuşunu 19. yüzyılın sonlarında Rus İmparatorluğu'nun birçok halkı arasında başlayan ulusal bir rönesanstan aldı. Bu rönesans, Rusya'da devrime yol açan toplumsal bir süreçten kaynaklandı. Etnik olarak Rus olmayan topluluklarda oluşturulan sosyalist partilerin neredeyse tamamı ulusal bir karaktere büründü ve bağımsızlığı gündemlerinin başına koydu: Polonya, Ukrayna, Finlandiya, Letonya, Litvanya, Gürcistan ve Azerbaycan'da bu böyleydi. Bu sosyalist partiler arasındaki dayanışma oldukça güçlüydü ve bu Prometeizm hareketinin oluşumunda etkiliydi. Nihayetinde Baltık Denizi havzasının halkları (Polonya, Finlandiya, Estonya, Letonya ve Litvanya) bağımsızlıklarını kazandı ve II. Dünya Savaşı'na kadar hepsi bağımsızlıklarını korudu. Karadeniz ve Hazar Denizi havzalarının halkları (Ukrayna, Don Kazakları, Kuban, Kırım, Gürcistan, Azerbaycan, Ermenistan ve Kuzey Kafkasya halkları) 1919-1921'de siyasi olarak özgürleştiler, ancak daha sonra Rus İç Savaşı sırasında bağımsızlıklarını Sovyet Rusya'ya kaybettiler.
Charaszkiewicz'e göre 1917-1921'de Baltık, Karadeniz ve Hazar Denizi havzalarındaki uluslar kendilerini Rusya'nın vesayetinden kurtarırken, Polonya bu halklarla aktif olarak birlikte çalışan tek ülkeydi. Bu çabalarda Polonya, batı koalisyonunun muhalefetiyle karşılaştı. Batı bloğu Rusya'ya başkaldıran etnik unsurları, eski Rus İmparatorluğu'nu yeniden inşa etmeye çalışan antikomünist "Beyaz" Ruslara eklemlemeye çalıştı. Fransa ve İngiltere, 1. Dünya Savaşı sırasında Almanların desteğiyle Ukrayna'nın başına geçen ve Ruslara başkaldıran Don ve Kuban Kazaklarını Alman silahlarıyla destekleyen Skoropadsky'yi Almanya'nın 1918'deki çöküşünün ardından, Ukrayna ile Rusya federasyon altında birleşmeye zorladı. Alınan kararda Rusya'nın toprak kaybetmesini istememeleri de etkili oldu. Alınan karar Skoropadsky'nin iktidardan düşmesine ve Ukrayna'nın daha sonrasında Bolşeviklerin eline geçmesine sebep oldular.
Karadeniz ve Hazar Denizi havzalarının halklarının bağımsızlıklarını kaybetmelerinin ve bu toprakların 1921'de Sovyet Rusya tarafından ilhak edilmesinin hemen ardından, Polonya, bölge halklarının özellikle göçmenler üzerinden siyasi emellerine maddi ve manevi destek veren Avrupa'daki tek ülkeydi. Charaszkiewicz, Hitler'in iktidara gelmesinden sonra (30 Ocak 1933), Almanya'nın Prometeizm'e güçlü bir ilgi göstermeye başlayacağını tahmin etti. Aynı dönemde Japonya ve İtalya biraz da olsa destek verirken, Fransa ve Büyük Britanya manevi destek verdi. Hitler'in iktidara gelmesiyle Alman propagandası Prometeizm'in ilgilendiği alanla ilgilenmeye başlamıştı. Ancak Almanya'nın yaklaşımı Prometeizm'in temel ideolojik ilkelerinden farklıydı. Alman yaklaşımı, esasen bölgenin Alman siyasi amaçları için sömürülmesi üzerineydi. Bu açıdan Polonya ile Almanya arasında hiçbir zaman bu anlamda örgütsel veya ideolojik bağ kurulmadı.