Sarayönü Camii
Tarihçe > Frenk dönemi

Kıbrıs'taki Lüzinyan hâkimiyeti döneminde, caminin olduğu noktada inşa edilmiş olan bir kilise, adadaki Venedik egemenliği döneminde de mevcuttu. 1488 yılında Lefkoşa'yı ziyaret eden Nicole le Huen'in Voyage à Jérusalem (Kudüs'e Yolculuk) adlı kitabında, kraliyet sarayına yakın, üzerinde Kudüs Krallığı, Fransa Krallığı ve Normandiya Dükalığı armaları yer alan ve dolayısıyla Fransız soyluları tarafından kurulmuş olması muhtemel bir kiliseden bahsedilmekteydi. 1879'da yayımladığı eserinde Louis de Mas Latrie, caminin 14. yüzyıldan kaldığı izlenimini aldığını ve Karmelitlerin şehirde etkin olduğu dönemdeki kilisesinin bu olmuş olabileceğini belirtmekteydi. 1899 yılında araştırmalarını yayımlayan Camille Enlart, bu yöndeki düşünceleri "kabul edilebilir" bulmakta, le Huen'ın metninde geçen konum ve tasvirindekine benzer armaların Mağusa'daki Karmelit Kilisesi'nde de yer alması nedeniyle bu görüşe katılmaktaydı. Bunun yanında, 1302 tarihli tek bir mezar taşı tespit etmişti. Britanya otoriteleri burada 1893 yılında 15. yüzyıla tarihlenen sekiz parça mezar taşı daha bulmuş ve Taş Eserler Müzesi'ne taşımıştı.
Chris Schabel, le Huen ve Enlart'ın paylaştığı bu düşünceye katılmayarak Sarayönü Camii'nin Benediktin Tarikatı'na ait Notre-Dame de Sur Manastırı olmuş olabileceği üzerinde durmaktadır. Schabel, camide bulunan sekiz mezar taşından (birinin tarihini 1303, diğerininkini 1402 olarak verirken diğerlerin 15. yüzyıldan kalmış olabileceğini ifade etmektedir) dolayı burada bir Frenk kilisesi bulunduğundan emin olduğunu belirtmektedir. Konumu dolayısıyla Sarayönü Camii'nin Karmelit kilisesi olma ihtimalinin olmadığı görüşünde olan Schabel; bunun nedenini, gerek dönemin tasvirlerinden Karmelit kilisesinin Baf Kapısı civarında yakın olduğunu çıkarması gerekse Lüzinyanların yaptığı Lefkoşa surlarını yıkıp şehrin çevresini küçülterek yeniden yapan Venedik yönetiminin raporlarından birinin, yeni surların Mula Burcu'nun Karmelit kilisesinin "üstünde" yükseleceğini belirtmesi olarak göstermektedir. Mula Burcu, Baf Kapısı'ndan kuzeye gidildiğinde karşılaşılan ikinci burçtur. Bunlar ışığında Schabel, Sarayönü Camii'nin Karmelit kilisesi olabilmek için "fazla merkezî" bir konuma sahip olduğunu ve bu tariflere Arabahmet Camii'nin konumunun "daha iyi uyduğunu" belirtmektedir.
Diğer yandan Schabel, Sarayönü Camii'nin konumunun Benediktin manastırıyla uyuştuğu görüşündedir. Esasen Benediktin rahibelerin manastırı olarak kurulan Notre-Dame de Sur Manastırı'nın kuruluşu Schabel tarafından 1291'den birkaç on yıl öncesine tarihlenmektedir. Mihalis Olimpios'un Chronique d'Amadi'den (Amadi Tarihçesi) yararlanarak aktardığında göreyse Notre-Dame de Tyre Manastırı'nın "yeniden inşası", 1285-1324 yılları arasında hüküm süren Kral II. Henri'nin kişisel projelerinden biriydi. Bununla birlikte o dönemden kalan bazı kaynaklarda yazılanlar, Schabel ve Jean Richard gibi araştırmacılara, Benediktin rahibelerinin Notre-Dame de Sur Manastırı'nı boşalttıklarını ve bu manastırın Benediktin rahipler tarafından kullanılmaya başlanıp Saint-Jacques (İngilizce kaynaklarda St. James) adını aldığını düşündürmektedir. Bu çıkarımların kesin olarak doğrulanması mümkün olmamıştır. Étienne de Lusignan tarafından yazılan metinlerde Saint-Jacques Kilisesi'nin de Lüzinyan Sarayı'nın yanında olduğu aktarıldığından, bunun Sarayönü Camii'nin konumunda olması olası olarak değerlendirilmiştir. 1507'de Venedik egemenliğinde yazılmış olan bir belgede, Lefkoşa'daki Saint-Jacques şapeliyle birlikte, Saint Mary Magdalen, Saint Clare ve Saint Barbara manastırlarının bakımsız kaldıkları, dolayısıyla bu manastırların  Notre-Dame de Tyre çatısı altında birleştirildikleri bildirilmektedir.