Uruk dönemi
Uruk genişlemesi

1970'lerde Suriye'de Habuba Kabira ve Cebel Aruda'da bulunan ve Uruk uygarlığının kendi topraklarından uzakta yerleşmiş kolonileri ya da ticaret merkezleri olduğuna hızla karar verilen yerlerin keşfinden sonra, Aşağı Mezopotamya ile komşu bölgeler arasındaki ilişki hakkında sorular ortaya çıktı. Uruk bölgesi kültürünün özelliklerinin bu kadar geniş bir alanda (Kuzey Suriye'den İran platosuna kadar) ve Aşağı Mezopotamya'nın açık bir merkez olarak bulunması, bu dönemi inceleyen arkeologların bu olguyu bir "Uruk genişlemesi" olarak görmelerine yol açtı. Modern Yakın Doğu'daki siyasi durum ve Mezopotamya'da kazı yapmanın imkânsızlığı bu görüşü güçlendirdi. Son zamanlarda yapılan kazılar, Mezopotamya'nın dışındaki alanlara, bir 'çevre' olarak ve paradoksal bir şekilde bu dönemde en az bilinen bölge olan 'merkez' ile nasıl ilişkili olduklarına odaklandı - Uruk anıtlarının izlenimsel keşifleriyle sınırlıdır. Daha sonra, teoriler ve bilgiler, diğer yerlerden ve dönemlerden paralellikler kurarak genel modeller noktasına kadar gelişti, bu da modellerin ve paralelliklerin kazıların ortaya çıkardığı gerçeklere uyması açısından bazı sorunlar yarattı.
Guillermo Algaze, Immanuel Wallerstein'ın dünya sistemi teorisini ve uluslararası ticaret teorilerini benimseyerek Uruk uygarlığını açıklamaya çalışan ilk modeli geliştirdi. Algaze'nin bazı kesimlerce kabul gören ancak birçok eleştirmen de bulan görüşüne göre, 'Urukyalılar' Aşağı Mezopotamya dışında, önce Yukarı Mezopotamya'da (Habuba Kabira ve Cebel Aruda'nın yanı sıra kuzeyde Ninova, Brak Tepesi ve Samsat), ardından Susiana ve İran platosunda bir koloniler topluluğu oluşturmuşlardır. Algaze'ye göre bu faaliyetin motivasyonu bir tür ekonomik emperyalizmdir: Güney Mezopotamya'nın seçkinleri Dicle ve Fırat taşkın yataklarında bulunmayan çok sayıda hammaddeyi elde etmek istemiş ve kolonilerini geniş bir ticari ağı kontrol eden düğüm noktalarında kurmuşlardır (tam olarak neyin değiş tokuş edildiğini belirlemek imkansız olsa da) ve bazı Yunan kolonizasyon modellerinde olduğu gibi buralara mültecileri yerleştirmişlerdir. Aşağı Mezopotamya ile komşu bölgeler arasında kurulan ilişkiler bu nedenle asimetrik bir türdeydi. Aşağı Mezopotamya sakinleri, topraklarının yüksek verimliliğinin bir sonucu olarak komşu bölgelerle olan etkileşimlerinde avantajlıydı ve bu da bölgelerinin hem karşılaştırmalı bir avantaj hem de rekabet avantajı ile sonuçlanan "kalkışını" ("Sümer kalkışından" bahsediyor) sağladı. En gelişmiş devlet yapılarına sahiptiler ve böylece uzun mesafeli ticari bağlantılar geliştirebildiler, komşuları üzerinde etki kurabildiler ve belki de askeri fetihlere girişebildiler.
Susa King-priest
Imprints
Reconstitution
Yayıyla düşmanlarıyla savaşan kral-rahip, sağda boynuzlu tapınak. Susa II veya Uruk dönemi (MÖ 3800-3100), Susa kazılarında bulundu. Louvre Müzesi.
Algaze'nin teorisi de diğer alternatif modeller gibi eleştirildi, çünkü özellikle Uruk'ta kazılan iki anıtsal kompleks dışında Aşağı Mezopotamya'da Uruk uygarlığı yeterince bilinmezken sağlam bir model ortaya koymak zordur. Bu nedenle Güney Mezopotamya'nın gelişiminin etkisini değerlendirmek için neredeyse hiç arkeolojik kanıt bulunmuyor. Dahası, bu dönemin kronolojisi oturmuş olmaktan uzaktır ve bu da genişlemeyi tarihlendirmeyi zorlaştırmaktadır. Farklı alanlardaki seviyeleri tek bir döneme atfedecek kadar yakınlaştırmanın zor olduğu kanıtlanmış, bu da göreceli kronolojinin detaylandırılmasını çok karmaşık hale getirmiştir. Uruk yayılmasını açıklamak için ileri sürülen teoriler arasında ticari açıklama sıklıkla yeniden canlandırılmaktadır. Ancak her ne kadar uzun mesafeli ticaret, Güney Mezopotamya devletleri için yerel üretime kıyasla şüphesiz ikincil bir olgu olsa ve artan toplumsal karmaşıklığın nedeni olmaktan ziyade gelişimini takip ediyor gibi görünse de bu bir kolonizasyon sürecini kanıtlamaz. Diğer bazı teoriler, Aşağı Mezopotamya'daki toprak sıkıntısından kaynaklanan bir tür tarımsal kolonizasyon ya da Uruk bölgesinin ekolojik veya siyasi çalkantılara maruz kalmasının ardından yaşanan bir mülteci göçü önermektedir. Bu açıklamalar, küresel teoriler olmaktan ziyade, büyük ölçüde Süryani-Anadolu dünyasının yerleşim yerlerini açıklamak için ileri sürüldü.
Diğer açıklamalar, Uruk yayılmasına uzun vadeli bir kültürel olgu olarak odaklanmak için siyasi ve ekonomik faktörlerden kaçınmakta, söz konusu kültürel bölgelere ve alanlara göre farklılaşmalarını vurgulamak için koini, kültürleşme, melezlik ve kültürel öykünme kavramlarını kullanmaktadır. P. Butterlin, bu dönemde Güney Mezopotamya'yı komşularına bağlayan bağların ekonomik bir 'dünya sistemi'nden ziyade bir 'dünya kültürü' olarak görülmesi gerektiğini, Uruk bölgesinin komşularına bir model oluşturduğunu, her birinin daha uyarlanabilir unsurları kendi yöntemleriyle aldığını ve bazı yerel özellikleri temelde değiştirmeden koruduğunu öne sürdü. Bu, farklı etki ya da kültürleşme derecelerini açıklamayı amaçlamaktadır.
Sonuç olarak, Uruk etkisi genellikle belirli yerleşimler ve bölgelerde ayırt edilir ve bu da Uruk kültürünün karakteristiği olarak kabul edilen çok sayıda malzeme tipolojisinin (özellikle çanak çömlek ve devrik ağızlı kaseler) gelişmesine yol açtı. Gerçek Uruk yerleşimleri olabilecek kolonilerden, Uruk yerleşimi olan ticaret noktalarına ve Uruk etkisinin zayıf olduğu ya da hiç olmadığı çoğunlukla yerel olan yerleşimlerden, yerel kültürün yerini almadan temasların az ya da çok güçlü olduğu diğerlerine kadar çok sayıda yerleşimi tanımlamak mümkün oldu. Genellikle Suriye ve Anadolu yerleşimleri üzerinde çalışanlardan farklı akademisyenler tarafından incelenen Susiana ve İran platosu örneği, yerel gelişmelere, özellikle de bazen yayılmanın bir ürünü bazen de bir rakip olarak görülen proto-Elam kültürünün gelişimine dayanan bazı açıklama girişimlerine yol açtı. Güney Levant ve Mısır'ın durumu yine farklıdır ve Uruk kültürünün alıcıları olarak yerel kültürlerin rolünü vurgulamaya yardımcı olurlar. Levant'ta embriyonik şehirlere ve bürokrasiye sahip tabakalı bir toplum yoktu ve bu nedenle Uruk kültürünün yerel aracıları olarak hareket edecek güçlü bir elit yoktu ve sonuç olarak Uruk etkisi özellikle zayıftı. Mısır'da Uruk etkisi, prestijli ya da egzotik olarak görülen birkaç nesneyle (en önemlisi Cebel el-Arak'ın bıçağı) sınırlı görünmektedir ve bu nesneler gelişmekte olan bir devlette güçlerini göstermeleri gereken bir anda seçkinler tarafından seçilmiştir.
Bu dönemdeki ilişkilerin merkez/çevre etkileşimi olarak yorumlanmasının, dönemle çoğu zaman alakalı olsa da araştırmacıları kararları asimetrik ya da yayılmacı bir şekilde görme konusunda önyargılı hale getirme riski taşıdığı ve bunun nüanslı olması gerektiği de eklenebilir. Dolayısıyla, Suriye'deki büyük Brak Tepesi yerleşimi örneğinin gösterdiği gibi, Aşağı Mezopotamya'ya komşu bölgelerin ileri bir sosyal karmaşıklık ya da kentleşme sürecine başlamak için Urukyalıları beklemediği giderek daha fazla ortaya çıkmakta ve bu da bizi olguyu daha 'simetrik' bir açıdan hayal etmeye teşvik etmektedir.