stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Ebrehe
Hayatı

Yahudi Himyar kralı Zu Nüvas, 523–525 (veya yak. 518–20) de Aksumlu Hristiyanlara ve onların yerel müttefiklerine karşı askeri operasyonlar başlatır. Zafar'daki birçok Aksumlu öldürülür, dağlık alanlardaki kaleleri yıkılır ve Necran yağmalanır.
Necran 518 veya 523'te düşmüş ve Hristiyan cemaatinin birçok üyesi öldürülmüştür. Kuran'ın Buruc suresinde bahsedilen bu olay, komşu Hristiyan bölgelerde büyük bir duyarlılık uyandırır ve bir Bizans filosunun da yardım ettiği bir Aksum askeri müdahalesine yol açar.
Bizans tarihçisi Procopiusun ifadesine göre Abraha Adulis'te ticaret yapan Romalı bir tüccarın eski kölesi, sonrasında ise Aksum Kralı Kaleb'in Zu Nuvas'a karşı komuta ettiği ordulardan birinin komutanı veya üyesiydi. Taberi'nin tarihinde Abraha'nın, 'Ariat liderliğindeki birinci ordunun başarısız olmasının ardından Kaleb tarafından gönderilen ikinci ordunun komutanı olduğu söylenir.
Abraha'nın, 100.000 kişilik ordusuyla Yemen ordusunun tüm direnişini başarılı bir şekilde ezerek gücü ele geçirdiği ve Sanaa'da kendi iktidarını kurduğu bildiriliyor. Ancak haraç vermeyerek Kaleb'in gazabını uyandırır. Kaleb, generali Ariat'ı Yemen valiliğini devralması için gönderir. Abrahanın 'Ariat'la girdiği bir düelloda Ariat öldürülür, ancak Abraha da ona el-Asräm, "yaralı surat" lakabını kazandıran bir yara alır. Ebrehe'nin burnunun ya savaşta kaybolduğu ya da bir hastalık nedeniyle ciddi şekilde hasar gördüğü de söylenmiştir.
Procopius'a göre Abraha, o zamanlar zengin ve verimli bir toprak olan Yemen'e yerleşmek isteyen Aksum işgal gücü içindeki muhalif unsurların desteğiyle, Kaleb tarafından atanan Hristiyan Himyar valisi Sumyafa Aşva'dan Yemen'in kontrolünü ele geçirdi. Zu Nuvas'ın yükselişi için 518 tarihini öneren Stuart Munro-Hay, bu olayı 525'e tarihlendiriyor. Zu Nuvas'ın 523'te iktidara gelmesine dayanan kronolojiye göre, bu olay yaklaşık 530'da olmalıdır. 543 gibi geç bir tarih, Jacques Ryckmans tarafından öne sürülmüştür.
Abraha'yı boyun eğdirmek için Kaleb tarafından gönderilen bir ordu, onun saflarına katılmaya karar verir, komutanı öldürülür (muhtemelen 'Ariat'a atıfta bulunuyor) ve ardından gönderilen ikinci bir ordu da yenilir. Kaleb, Abraha'yı fiili olarak tanımak zorunda kalır ve nominal bir haraç karşılığında resmi olarak da tanınır.
Hakimiyet

Abraha, Yemen tarihinde Orta Arabistan'ın yaygın Yahudilik ve putperestliği karşısında Hristiyanlık davasını destekleyen önemli ve gayretli bir figür olarak görülüyor. San'aa'da büyük bir kilise ve Saba'nın başkenti Marib'deki ana sulama barajını tamir ettiği söyleniyor.
Ebrehe'nin kariyerini anlatan epigrafik kaynaklar arasında 657 yılında (yani MS 540-550 arasında) tahttan indirilen hükümdar Esimiphaios'un oğlu tarafından desteklenen bir ayaklanmanın bastırılmasını kaydeden Saba döneminin Marib Barajı üzerindeki bir yazıt yer alır; aynı yıl içinde barajda yapılan hayati onarımlar yapılmış; ertesi yıl da barajdaki onarımların tamamlanmasıyla Necaşi, Bizans, İran ve Arabistan filarkı Haris ibni Cebele'den gelen elçilerin kabulüyle büyük bir sevinç ziyafeti verilmiştir.
Ebrehe daha önce Himyariler tarafından kullanılan "Saba' Kralı" ve "Raydän ve Hadramut ve Yamanat ve onların Araplarının plato ve ovadaki Kralı"  şeklindeki kraliyet unvanını benimser.
Hakimiyet > Kilise inşaatı

Riyad'daki Suudi Arabistan Ulusal Müzesi'ne göre Ebrehe, Sana'a'da Mekke'deki Kabe'ye rakip olacak şekilde Kulleys (Yunan Ekklesia'sından) katedralini inşa etmişti. Ayrıca Necran'da Bani Haris için bir kilise, Sakif kabilesi için Taif'te Al-lat Evi, Yemen'de Yarim Evi ve Ghamdan Evi inşa eder.
Ölümü

Munro-Hay, Murayghän'daki yazıta dayanarak ölümünü 553'ten bir süre sonrasına, İslami hikâye geleneği ise Mekke'ye yaptığı seferden hemen sonrasına yerleştirir. Tahta, annesi Abraha'nın kocasından kaçırdığı Yemenli bir soylu kadın olan Raihäna olan iki oğlu Yaksum ve Masruk geçer.
570 ile 575 yılları arasında Yemen'deki Pers yanlısı bir grup, Al-Hira'daki Lahmi prensleri aracılığıyla Sasani kralıyla temas kurmuştur. Sasaniler daha sonra, yarı efsanevi Seyf ibni Zi Yazanın Aksumitleri Yemen ve Güney Arabistan'dan sürmesine yardım eden Vahriz komutasında birlikler gönderir ve Yemen Sasani etki alanına girer.
İslami hikayecilik geleneğinde

İslami hikâye geleneği Fil Yılı olarak bilinen 570 yılı için Hicaz'ın işgalinde Mekke'ye karşı bir askeri seferi Ebrehe'ye borçludur. Hikâyenin birbirinden farklı ve ayrıntılı- abartılı versiyonları anlatılır;
Buna göre Ebrehe Sanaa'da (dini-siyasi ve ticari amaçlarla) bir hac merkezi oluşturmak üzere bir katedral inşa eder. Kabe' zaten böyle bir amaçla kullanılmaktadır ve Ebrehenin planı işe yaramaz. Ebrehe, tüm hacıların yeni katedraline gitmesi amacıyla Kabe'yi yıkmak için yanına 13 savaş fili ile bir askerî birlik alarak yola çıkar. Muhammed'in büyükbabası Abdülmuttalib, Ebrehe'nın güçlerini alt edemeyeceğini anlayarak savaşı Tanrı'nın ellerine bırakır. Ebrehe güçlerinin şehre yaklaşmasın anlatan hikâye şöyle devam eder:
Ertesi gün savaşa hazırlanırken, (Mahmud adındaki) fillerinin Mekke'ye yaklaşmayı reddettiğini gördüler. Daha da kötüsü, denizden kuşlar geldi ve her biri üç küçük taş getirdiler ve bunları Ebrehe'nin askerlerinin üzerine düşürdüler. Bu taşların çarptığı herkes öldü. Abraha defalarca vuruldu ve yavaşça parçalandı. Sanaa'ya vardığında sefil bir kütükten başka bir şey değildi. Kalbi göğsünden fırladı ve öldü. Yani Fil Savaşı bir ölüm yılıydı. Ama aynı zamanda bir yaşam yılıydı, çünkü aynı yıl Muhammed doğdu.
Bir diğer versiyona göre;
Ebrehe Fil Suresi inde bahsedilen krallardan  biridir. Bu anlatımlara göre Ebrehe, Yemen'de, Aksum Krallığı'na bağlı Hristiyan bir validir ve Arapların her sene hac amacıyla Mekke'ye gitmelerini istemez. San'a'da büyük bir kilise yaptırır ve ismini Kulleys koyar. Ebrehe Habeş Kralı'na halkın hac için ancak Kulleys'i ziyaret edebileceklerini, Mekke'ye gidenlere izin vermeyeceğini yazarak onun da desteğini alır. Ebrehe'nin haccı engelleme niyeti Yemenli Arapları öfkelendirdi. Rivayete göre Nukayl isminde bir yerli, Kulleys'e girerek kimsenin olmadığı bir zamanda içeriyi harabeye çevirir, kirletir ve kayıplara karışır. Ebrehe ağır bir hakarete uğramıştır.
Olayın üzerine bir de kilisenin yanması eklenince vali intikam almaya karar verir, Kâbe'yi yıkmak ve enkazını fillerle Yemen'e taşımak için dört bin fil ve üç yüz bin Habeşli'den oluşan ordusu ile harekete geçer. Mekke çevresine kadar gelen öncüler Mekkelilerin koyun ve develerini alıp konaklama yerleri olan Taif'e kaçırırlar. Ebrehe, Mekkelilerin lideri olan Abdulmuttalib'in pazarlık tekliflerini de geri çevirir. Ordu Mekke üzerine yürümeye hazırlanırken gökyüzü Kızıldeniz tarafından gelen Ebabil kuşları ile dolar, gagaları ve ayaklarında taşıdıkları taşlar ile Ebrehe ordusunu taş yağmuruna tutarlar. İstilacı ordu bozguna uğrar. Kalanlar, Ebrehe de içlerinde olmak üzere perişan bir vaziyette Yemen'e doğru kaçarlar.
Ebrehe, bu saldırı sırasında etleri parçalanarak, çürümüş halde San'a'ya dönerken, Hasm kabilesinin yaşadığı bölgede ölür.
İbrahim Zein ve Ahmed el-Vekil, Müslüman tefsirlerine göre saldırı haftasının 14 Şubat 572 (13 Muharrem 51 Hicretten Önce ) Pazar günü başladığını ve Muhammed'in doğumunun 11 Nisan 572 (12 Rabi' al-Evvel 51 BH) Pazartesi günü olduğunu belirtiyor.
İslami hikayecilik geleneğinde > Geleneksel İslami Versiyonun Eleştirisi

Ebrehe'nin kendi yazıtları da dahil olmak üzere, O'nun  Mekke seferinden sonraki dönem İslami rivayetler dışında söz eden kaynak bulunmuyor. Tarihçiler, hikâyeyi Kuran 105:1-5'teki "Fil Adamları"nı açıklamak için sonradan tasarlanmış bir İslami mitoloji olarak görürler.
Bununla birlikte, Himyer yazıtların elde edilen son bulgular, Ebrehenin bilinmeyen bir seferini anlatıyordu. Kitabede Mekke'den bahsedilmemesine karşın  Iwona Gajda' bu seferi başarısız Mekke fethi olarak tanımlar. Ancak Gajda, seferi MS 552'ye tarihler ve bu MS 570'e tarihlenen Peygamber'in doğumuyla uyuşmaz. Bir diğer tutarsızlık ilgili kayıtların Himyer yazıtlarından alınması ve Ebrehenin kendisini Himyar kralı ilan etmesiyle ilgilidir; Himyar 525 yılında yıkılır.
Farklı olarakʿUkāẓ ve Batı Arabistan kabilelerini Mekke kutsal alanıyla ilişkilendiren hums kültür derneğine benzer şekilde, Hristiyan bilim adamı Julien Robin, Kureyş'in sayıları az olmasına rağmen sonraki yıllarda hızla öne çıkması nın "büyük Kureyş fuarı"nı kanıtladığına ve başarısız bir seferin tarihselliğinin tamamen makul olabileceğine dikkat çekiyor.
Hikayenin Makkabilerle ilgisi;
Daniel Beck Afrika savaş fillerinin 600 yılı aşkın süredir bölgede kullanılmadığını belirterek Ebrehe'nin Afrika savaş fillerini elde etmesini ve Arabistan seferinde kullandığı iddiasını zor görüyor. Ayrıca Fil suresinin Makkabiler (2 Makabi ve 3 Makabi'ye)'e atıfta bulunduğunu ve Ebraha'nın herhangi bir seferine atıfta bulunmadığını iddia ediyor.
Bununla birlikte, Michael Charles, Aksum krallığının filleri savaş için nasıl kullandığını ve keşif gezisinin yapıldığı söylenen 6. yüzyılda onlara nasıl eriştiğini ayrıntılarıyla anlattığı bir çalışma yayınladı. 2 Makkabiler fillerden savaş hayvanları ve engellenen bir askeri sefer olarak bahsederken, herhangi bir uçan yaratıktan bahsetmemiştir. Bununla birlikte, bir fil ordusunu engelleyen koruyucu uçan yaratıklar olarak melekler, 3 Makkabiler 5 ve 6:18-21'de bulunabilir.
Aksum'lu Kaleb imparatorluğunun bir referans haritası
Ebrehe'nin oğlu Mesruk
Arabistan'ın güneyindeki Necran'dan kaya oymaları. (eski  ancak oymanın kesin tarihi belirlenemez.) Oyma, filleri mahut(binici)larıyla tasvir ediyor.
Size Nasıl Geliyorsa (film, 1936)

| --- | --- |
Size Nasıl Geliyorsa

Yönetmen: Paul Czinner
Senaryo: William Shakespeare (Oyun)   J.M. Barrie (uyarlama)   R. J. Cullen (senaryo)
Oyuncular: Laurence Olivier   Elisabeth Bergner   Felix Aylmer   Henry Ainley   Sophie Stewart
Yapımcı: Paul Czinner
Müzik: William Walton
Tarih: 1936
Süre: 96 dk.
Dil: İngilizce 
IMDb sayfası 18 Şubat 2007 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
Size Nasıl Geliyorsa 1936 yılında yapılan ve Paul Czinner tarafından yönetilen bir William Shakespeare uyarlamasıdır. Başrollerinde Laurence Olivier (Orlando) ve Elisabeth Bergner (Rosalind) oynamıştır. Film Laurence Olivier'in beyazperdedeki ilk Shakespeare performansıdır.
Göktürk kağanları listesi

Türk kağanlarının tacı, Moğolistan Ulusal Müzesi
Kağan, Orta Çağ Türkleri tarafından kullanılan bir unvandı. Birinci ve İkinci Türk Kağanlığı, 552 ile 745 yılları arasında Orta Asya'nın büyük bölümünü ve Moğol Platosu'nu kontrol eden ve konfederasyon Türk boylarından oluşan Göktürklerin Aşina kabilesi tarafından yönetilen imparatorluklardı. Tarihleri çalkantılı. 6. yüzyılda Central Plains'deki çok sayıda hanedanın gücüne meydan okudular. Bir iç savaşın ardından yüzyılın sonunda, kağanlık doğu ve batı kanatlarına ayrıldı. 7. yüzyılın ikinci yarısında her iki kanat da Tang hanedanına yenildi. Ancak 682'de bağımsızlıklarını yeniden kazandılar.
İlk Göktürk Kağanlığı kağanları

| Unvan | Özel ad ve diğer unvanlar | Katun | Taht | Not |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Bumin Kağan / İllig Kağan 伊利可汗 | "Tumen" "土門" / "土门" | Prenses Changle (Batı Vey) 長樂公主 / 长乐公主  | 552 |  |
| İssik Kağan 乙息記可汗 / 乙息记可汗 | Keluo / K'o-lo 科羅 / 科罗 |  | 552-553 | Bumin Kağan'ın oğlu |
| Mukan Kağan 木桿可汗 / 木杆可汗 | Yandou / Yen-to 燕都, "俟斤" |  | 553-572 | Bumin Kağan'ın oğlu |
| Taspar Kağan 佗缽可汗 / 佗钵可汗 |  |  | 572-581 | Bumin Kağan'ın oğlu |
| Amrak Kağan | Anluo / An-lo 庵邏 / 庵逻 |  | 581 | Taspar Kağan'ın oğlu |
| İşbara Kağan 沙缽略可汗 / 沙钵略可汗 | Shetu / She-t'u 攝圖 / 摄图 İl Kül Şad Baga İşbara Kağan 伊利俱盧設莫何始波羅可汗 / 伊利俱卢设莫何始波罗可汗 | Prenses Ch'ien-chin (Kuzey Chou) 千金公主 Prenses Ta-i (Sui) 大義公主 / 大义公主 | 581-587 | İssik Kağan'ın oğlu |
| Baga Kağan / Yabgu Kağan 莫何可汗 / 葉護可汗 | Chuluohou / Ch'u-lo-hou 處羅侯 / 处罗侯 |  | 587-588 | İssik Kağan'ın oğlu |
| Tulan Kağan 都藍可汗 / 都蓝可汗 | Yongyulü / Yung-yü-lü 雍虞閭 / 雍虞闾 |  | 588-599 | İşbara Kağan'ın oğlu |
Göktürk Kağanlığı batı kanadı kağanları

| Unvan | Özel ad ve diğer unvanlar | Katun | Taht | Not |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Yabgu Kağan 葉護可汗 / 叶护可汗 | Istemi Shidianmi / Shih-tien-mi 室點密 / 室点密 |  | 552-575 | Bumin Kağan'ın küçük kardeşi |
| Tarduş Kağan 達頭可汗 / 达头可汗 | Dianjue / Tien-chüeh 玷厥 |  | 575-602 | İstemi'nin oğlu |
Göktürk Kağanlığı Apa sülalesi kağanları

| Unvan | Özel ad ve diğer unvanlar | Katun | Taht | Not |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Apa Kağan 阿波可汗 | Daluobian / Ta-lo-pien 大邏便 / 大逻便 |  | 581 - 587 | Mukan Kağan'ın oğlu |
| Niri Kağan 泥利可汗 |  |  | 587 - 601 | Yangsu Tigin'in oğlu Tarduş Kağan'ın torunu |
Doğu Göktürk Kağanlığı kağanları

| Unvan | Özel ad ve diğer unvanlar | Katun | Taht | Not |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Yami Kağan 啟民可汗 / 启民可汗 | Rangan / Jan-kan 染干 Tölis Kağan 突利可汗 / 突利可汗 | Prenses An-i (Sui) 安義公主 / 安义公主 (597 - 599) Prenses I-ch'eng (Sui) 義成公主 / 义成公主 (599 - )  | 599-609 | Baga Kağan'ın oğlu |
| Şipi Kağan 始畢可汗 / 始毕可汗 | Duojishi / To-chi-shih 咄吉世 | Prenses I-ch'eng 義成公主 / 义成公主 | 609-619 | Yami Kağan'ın oğlu |
| Çula Kağan 處羅可汗 / 处罗可汗 | "İlteber Şad" "俟利弗設" / "俟利弗设" | Prenses I-ch'eng 義成公主 / 义成公主 | 619-620 | Yami Kağan'ın oğlu |
| İl Kağan 頡利可汗 / 颉利可汗 | Duobi / To-pi 咄苾 "Bağatur Şad" "莫賀咄設" / "莫贺咄设" | Prenses I-ch'eng 義成公主 / 义成公主 | 620-630 | Yami Kağan'ın oğlu |
Tang Hanedanı'nın Jimi sistemi altındaki Doğu Göktürk Kağanlığı kağanları

| Unvan | Özel ad ve diğer unvanlar | Katun | Taht | Not |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Qilibi Kağan 俟力苾可汗 | Simo / Ssu-mo 思摩 |  | 639 - 644 | Tuğruk Şad'ın oğlu |
| Çebi Kağan 車鼻可汗 / 车鼻可汗 | Hubo / Hu-po 斛勃 |  | 646 - 649 |  |
|  | Nizük Beg Nishoufu / Ni-shou-fu 泥熟匐 |  | 679 - 680 |  |
|  | Funian / Fu-nien 伏念 |  | 680 - 681 | İllig Kağan'ın akrabası |
Batı Göktürk Kağanlığı kağanları

| Unvan | Özel ad ve diğer unvanlar | Katun | Taht | Not |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Hesana Kağan[kaynak belirtilmeli] 曷娑那可汗, 曷薩那可汗 / 曷萨那可汗 |  達曼 / 达曼 泥厥處羅可汗 / 泥厥处罗可汗 | Prenses Hsin-i (Sui) 信義公主 / 信义公主 | 604-611 | Niri Kağan'ın oğlu |
| Şekuei Kağan 射匱可汗 / 射匮可汗 |  |  | 610-617 | Tuğluk Yabgu'nun oğlu Tarduş Kağan'ın torunu |
| Tuluk Yabgu Kağan 統葉護可汗 / 统叶护可汗 |  |  | 617-630 | Tuğluk Yabgu'nun oğlu Tarduş Kağan'ın torunu |
| Bağatur Kağan 莫賀咄可汗 / 莫贺咄可汗 |  |  | 630 | Tuğluk Yabgu'nun oğlu Tarduş Kağan'ın torunu |
| Si Yabgu Kağan 肆葉護可汗 / 肆叶护可汗 | Turuk Tigin 咥力特勒 |  | 630-632 | Tuluk Yabgu Kağan'ın oğlu |
| Tuğluk Kağan 咄陸可汗 / 咄陆可汗 | Nizük 泥孰  吞阿婁拔奚利咄陸可汗 / 吞阿娄拔奚利咄陆可汗 |  | 632-634 | Bağatur Kağan'ın oğlu |
| İşbara Teriş Kağan 沙缽羅咥利失可汗 / 沙钵罗咥利失可汗 | Tonga / Tongra 同俄 |  | 634-639 | Bağatur Kağan'ın oğlu |
| İl Beg Tuğluk Kağan[kaynak belirtilmeli] 乙毗咄陸可汗 / 乙毗咄陆可汗 | Yukuk Şad 欲谷設 / 欲谷设 |  | 638-653 | Tuğluk Yabgu'nun torunu |
| İl Kutluğ İllig Beg Kağan[kaynak belirtilmeli] 乙屈利失乙毘可汗 / 乙屈利失乙毗可汗 |  |  | 639-640 | İşbara Teriş Kağan'ın oğlu |
| İl Beg İşbara Yabgu Kağan[kaynak belirtilmeli] 乙毗沙缽羅葉護可汗 / 乙毗沙钵罗叶护可汗 | Tigin 薄布特勒 |  | 639-641 | Genna Şad'ın oğlu |
| İl Beg Şekuei Kağan[kaynak belirtilmeli] 乙毗射匱可汗 / 乙毗射匮可汗 |  |  | 642-653 | İllig Kül Bilge Kağan'ın oğlu Apa Kağan'ın torunu |
| İşbara Kağan 沙缽羅可汗 / 沙钵罗可汗 | Helu 賀魯 / 贺鲁 |  | 650-658 | Böri Şad'ın oğlu Tuğluk Yabgu'nun torunu |
"Xingxiwang" kağanları

| Unvan | Özel ad ve diğer unvanlar | Katun | Taht | Not |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Aşina Mişe | Mishe 阿史那弥射 莫贺咄叶护 奚利邲咄陆可汗 |  | 657-662 |  |
| Aşina Cuçi Onok Kağan | 阿史那都支 十姓可汗 |  | 671-679 |  |
| Aşina Yuankin | 阿史那元庆 |  | 685-692 | Mişe'nin oğlu |
| Aşina Tuçi | 阿史那俀子 |  | 693-694 | Yüan-ch'ing'in oğlu |
| Aşina Syan | 阿史那献 |  | 708-717 | Son of Ashina Yuanqing |
| Aşina Zhen | 阿史那震 |  | 735-736 | Hsien'ın oğlu |
"Jiwangjue" kağanları

| Unvan | Özel ad ve diğer unvanlar | Katun | Taht | Not |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Aşina Buçjen | 阿史那步真 |  | 657-667 |  |
| Aşina Kuşrak | 阿史那斛瑟罗 竭忠事主可汗 |  | 685-703 | Po-chen'in oğlu |
| Aşina Xuaytao | 阿史那怀道 |  | 704-708 | Hu-se-lo'nun oğlu |
| Ashina Xin | 阿史那昕 |  | 740-742 | Huai-tao'nun oğlu |
İkinci Doğu Göktürk Kağanlığı kağanları

| Unvan | Özel ad ve diğer unvanlar | Katun | Taht | Not |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| İlteriş Kağan 頡跌利可汗 / 颉跌利可汗 | Kutluk 骨咄祿 / 骨咄禄 | İl Bilge Hatun | 682-694 | İllig Kağan'ın akrabası |
| Kapgan Kağan 遷善可汗 / 迁善可汗 |  默啜 |  | 694-716 | İlteriş Kağan'ın küçük kardeşi |
| Inel Kağan 拓西可汗 |  匐俱 |  | 716 | Kapgan Kağan'ın oğlu |
| Bilge Kağan 毗伽可汗 |  默棘連 / 默棘连 | Kutluk Säbäg Hatun | 716-734 | İlteriş Kağan'ın oğlu |
| Yiran Kağan 伊然可汗 | - |  | 734 | İlteriş Kağan'ın oğlu |
| Tengri Kağan 登利可汗 | - |  | 734-741 | İlteriş Kağan'ın oğlu |
| Kutluk Yabgu Kağan |  骨咄 |  | 741-742 | İlteriş Kağan'ın oğlu |
| İlteriş Kağan 頡跌伊施可汗 / 颉跌伊施可汗 |  |  | 742-744 | Basmilin reisi |
| Ozmiş Kağan 烏蘇米施可汗 / 乌苏米施可汗 |  |  | 742-744 | Pan Kül Tigin'in oğlu |
| Beyaz Kaşlı Kağan 白眉可汗 | Kulun Bey 鶻隴匐 / 鹘陇匐 |  | 744-745 | Pan Kül Tigin'in oğlu |
Dipnotlar

↑  Kuzey Chou'nun çöküşünden sonra Sui'den Yang soyadını aldı ve Sui'nin Prenses Ta-i olarak atandı.
Humus (yemek)

| Humus |
| --- | --- |

Ülke(ler):  Lübnan
Türü: meze
Humus, nohut ve tahine limon suyu, sarımsak, tuz, kimyon, kırmızı biber ve zeytinyağı eklenerek yapılan bir Orta Doğu mezesidir. Houmous ve Hummus olarak da yazılıp okunur. Hummus Arapçada nohut anlamına gelmektedir.
Daha çok Arap ülkelerinde ve yine Orta Doğu'da, İsrail'de sıkça tüketilmekle birlikte Türkiye, Ermenistan, Kıbrıs ve Yunanistan gibi ülkelerde de geleneksel bir yemek olarak yapılıp tüketilir. Türkiye'de ise Hatay ve Mersin yöresinde yapılmaktadır. Son yıllarda Avrupa ve Amerika'da oldukça popüler bir ürün olmuştur. Humus Ortadoğu'da pide, domates ve salatalıkla yenen bir kahvaltılık, ana yemek öncesi iştah açıcı bir atıştırma veya kendi başına bir öğün iken  Avrupa ve Amerika'da cipsle birlikte tüketilen bir meze haline gelmiştir.
Hazırlama ve sunum

Kuru nohut yumuşaması için önceden suya yatırılır. Nohutun cinsine göre ıslatma işlemi birkaç saatten bir güne kadar çıkabilir. Suyu süzülen yumuşamış nohutlar bir tencereye konup üzerlerini örtecek kadar yeni su konur ve kabuklar ayrılıncaya kadar kaynatılır. Kaynamış nohutların kabukları soyulup bir miktar su (kaynatıldığı su da olur) ile püre haline gelinceye kadar ezilir. Bu püreye ezilmiş sarımsak, tahin, limon suyu eklenir, baharatı ve tuzu ayarlanır. Kimyon, nane, dereotu eklenmesi tercihe bağlıdır. Kıvamını kalınlaştırmak için azıcık yağ, açmak için su katılıp karıştırılır.
Tabağa alınan karışımın üzerinde sızma zeytinyağı gezdirilip ince kıyılmış maydanoz ve toz kırmızı biber eklenir. Üzerine orta yere süs maksadı ile bir iki haşlanmış nohut eklenebilir. Yarım somun ekmek, pide dilimleri ve tercihan zeytin ve turşu ile servis edilir.
Hazırlama ve sunum > Başka sunumlar

Humus yukarıda anlatılan şekilde servis edilebildiği gibi, kiremit kaplara koyularak fırında ikinci kez pişirilerek de hazırlanabilir. Bu sunum genelde biraz daha zengin çeşniler içerir, üzerinde kavrulmuş pastırma, biberli tereyağı ve sumağa rastlamak mümkündür.
Hazırlama ve sunum > Kolay hazırlama

Zahmetli bir hazırlık gerektiren ve kıvamını tutturması çok kolay olmayan bir meze olduğu için hazırlığı kolaylaştırmak için tarifte ufak değişiklikler yapılabilir. Örneğin tüm malzemeler birleştirilip bir seferde mutfak robotundan geçirilebilir. Pişirme işlemini kısaltmak için konserve nohut kullanılabilir veya nohutlar ıslatılmadan pişirilecekse düdüklü tencere kullanılabilir.
Günümüzde süpermarketlerde hazır humus tozuna da rastlanmaktadır. Üzerindeki yönergelere göre sadece tahin limon suyu tuz ve isteğe göre sarımsak ekleyip hazır humus elde etmek mümkündür.
Hazırlama ve sunum > Usta farkı

Sunum ve özellikle hazırlık konusunda başka bir husus da humusun ustadan ustaya değişen hazırlama tekniğidir. Humusa katılan malzemelerden ve miktarlarından çok, malzemelerin nohuta ne sırayla ve nasıl eklendikleri humusun nasıl olacağını belirler. Örneğin soyulmuş nohutlara ezme sırasında eklenen sarımsağın tadı daha yumuşak olarak ortaya çıkar veya karbonatla kaynatılmış nohutun humusu daha pürüzsüz fakat daha hafif gövdeli olur. Ustaların bu seçimleri sundukları humusun tadını doğrudan etkilemektedir.
Kızarmış tavuk ya da kırmızı etin yanında servis edilir.
Türkiye'de yörelere göre çeşitleri > Tarsus humusu

Tarsus Humusu 01.11.2017 tarihinde Türk Patent ve Marka Kurumu tarafından tescillenmiş ve coğrafi işaret almıştır.
Türkiye'de yörelere göre çeşitleri > Hatay humusu

Hatay Humusu 06.05.2024 tarihinde Türk Patent ve Marka Kurumu tarafından tescillenmiş ve Hatay adına coğrafi işaret almıştır.
Tahin ve zeytinyağı ile soslanmış ve doğranmış maydanozla süslenmiş bir humus tabağı
Utanmaz Adam (film, 1961)

| --- | --- |

Yönetmen: Abdurrahman Palay
Yapımcı: Nevzat Pesen
Senarist: Abdurrahman Palay
Stüdyo: Pesen Film
Cinsi: Sinema filmi
Türü: Dram
Renk: Siyah-beyaz
Yapım yılı: 1961
Süre: 88 dakika
Ülke: Türkiye
Dil: Türkçe
Diğer adları: The Shameless Man (İngilizce)
Utanmaz Adam, senaryo ve yönetmenliğini Abdurrahman Palay'ın üstlendiği 1961 yapımı Türk filmidir.
Oyuncular

Filmin başlıca oyuncuları,
Abdurrahman Palay
Türkân Şoray
Sadri Alışık
Lale Oraloğlu
Gazanfer Özcan
Reşit Baran
Semih Sezerli
Nuri Necipoğlu

Nuri Necipoğlu (d. 1 Temmuz 1953, Pirlepe, Manastır, Makedonya) Türk hukukçu. Eski Anayasa Mahkemesi üyesi ve Türkiye Uyuşmazlık Mahkemesi Başkanı.
İstanbul Pertevniyal Lisesi'nden mezun olduktan sonra 1977 yılında İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi'ni bitirmiştir. Askeri hakim ve askeri savcı olarak görev yapmış ve 2001'de Askerî Yargıtay üyeliğine seçilmiştir. 2005-2007 yılları arasından Uyuşmazlık Mahkemesi yedek üyeliği görevinde bulunmuş, 2. daire üyesiyken Askeri Yargıtay Genel Kurulunca gösterilen adaylar arasından Cumhurbaşkanı Abdullah Gül tarafından 22 Nisan 2010 tarihinde Anayasa Mahkemesi asıl üyeliğine seçilmiştir. 10 Nisan 2015'ten itibaren Uyuşmazlık Mahkemesi Başkanvekilliği görevini sürdürürken, 22 Mart 2016 tarihinden geçerli olmak üzere Uyuşmazlık Mahkemesi Başkanı seçilmiştir. İki çocuk babası olan Necipoğlu, Makedonca, Arnavutça ve Bulgarca bilmektedir.
İstanbul (anlam ayrımı)

Vikisözlük'te  ile ilgili tanım bulabilirsiniz.
İstanbul, Türkiye'nin bir ili ve en kalabalık şehri.
İstanbul ayrıca şu anlamlara gelebilir:
İdari

İstanbul Büyükşehir Belediyesi, İstanbul'un yönetiminden sorumlu kurumlardan biri
Eğitim > Üniversiteler

İstanbul Üniversitesi
İstanbul Teknik Üniversitesi
İstanbul Üniversitesi-Cerrahpaşa
Eğitim > Liseler

İstanbul Lisesi
İstanbul Kız Lisesi
Eğitim > Vakıf üniversiteleri

İstanbul 29 Mayıs Üniversitesi
İstanbul Arel Üniversitesi
İstanbul Atlas Üniversitesi
İstanbul Aydın Üniversitesi
İstanbul Beykent Üniversitesi
İstanbul Bilgi Üniversitesi
İstanbul Esenyurt Üniversitesi
İstanbul Galata Üniversitesi
İstanbul Gedik Üniversitesi
İstanbul Gelişim Üniversitesi
İstanbul Kent Üniversitesi
İstanbul Kültür Üniversitesi
İstanbul Medipol Üniversitesi
İstanbul Nişantaşı Üniversitesi
İstanbul Okan Üniversitesi
İstanbul Rumeli Üniversitesi
İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi
İstanbul Sağlık ve Teknoloji Üniversitesi
İstanbul Ticaret Üniversitesi
İstanbul Topkapı Üniversitesi
İstanbul Yeni Yüzyıl Üniversitesi
Eğitim > Meslek yüksekokulları

İstanbul Sağlık ve Sosyal Bilimler Meslek Yüksekokulu
İstanbul Şişli Meslek Yüksekokulu
Kültür ve sanat

İstanbul Şehir Tiyatroları
İstanbul Devlet Tiyatrosu
İstanbul Modern
İstanbul Oda Orkestrası
İstanbul Devlet Senfoni Orkestrası
İstanbul Gelişim Orkestrası
İstanbul Devlet Güzel Sanatlar Akademisi
Uluslararası İstanbul Film Festivali
Uluslararası İstanbul Müzik Festivali
Uluslararası İstanbul Tiyatro Festivali
İstanbul Bienali
İstanbul Caz Festivali
İstanbul Kitap Fuarı
İstanbul Kültür Sanat Vakfı
Basın ve yayın

İstanbul Radyosu
İstanbul Radyoevi
İstanbul FM
Yeni İstanbul, bir gazete