Şamahı Ulu Camii
Rekonstrüksiyonlar

Savaşlar ve depremler sırasında Ulu Cami'nin aldığı önemli yıkımlar ve zararlar, cami binasının restoratif rekonstrüksiyonlarının temel nedeniydi. Selçuklu döneminin tarihçilerinden olan Imadeddin İsfahani'nin aktardığına göre, 1123'ten itibaren Şirvanşah hükümdarları, Selçuklu padişahı Mahmud'a (1118-1131) Gürcülerin saldırılarından korunmak için başvurmaya başladı. Tarihçi, Şamahı'da "Saldırganlar camiyi yıktı, minareyi yıktı, şehri yağmaladı.” diyerek yaşananları aktarmaktadır.
Ulu Cami'nin ilk inşaatı 12. yüzyılın sonunda başladı ve kısmi baskınlardan etkilenen Ulu Cami'nin aldığı önemli hasarlar yeni yapılar inşa eden ve surları güçlendiren hükümdar Manuchehr III döneminde Şirvanşahların güçlenmesi ile yeniden yapılandırıldı. Tarihçi-arkeolog Jiddi, tarihi kaynaklara ve inşaatla ilgili kitaplara dayanarak, Manuchehr II'nin büyük yararları nedeniyle nasıl çağrıldığını, “Büyük Kağan” hakkında bir sobriquet bildirdi. O zamanlar, Şamahılı Fars şair Hakanî, “kentinin ihtişamı Buhara'nın yüceliğini gölgede bıraktı” yazmıştır. 1970 yılında cami topraklarında yapılan arkeolojik kazılar, bu döneme ait önemli yapısal ve mimari değişiklikleri doğrulamıştır. Arkeolojik kazılar sırasında önemli miktarda medrese, hücre kulübeleri ve mezar kalıntılarına rastlanılmıştır.
Caminin ikinci inşaatı 17. yüzyılda Safevi Hanedanlığı döneminde yapıldı. 1656 yılında Şamahı'yı ziyaret eden Türk bilim adamı gezgin Evliya Çelebi, Ulu Cami'nin kentin en büyük dini yapısı olduğunu söyledi. Evliya Çelebi, eserinde Safeviler döneminde Ulu Cami'nin bazı yapısal değişiklikler geçirdiğini bildirmiştir.
Caminin üçüncü yeniden inşası 1860 yılında il mimarı Hajibababeyov tarafından 1859 depreminin verdiği büyük hasardan sonra yapılmıştır. Bu yeniden inşa, Rus sanatçı Grigori Gagarin'in taslak görüntüleri temelinde yapıldı.
Dördüncü yeniden yapılanma, Şamahı'nın birçok binasının yıkılmasına ve hasar görmesine neden olan 1902'deki büyük depremden sonra başladı. Caminin tamamen yeniden inşası için hayırseverlerden bağış toplandı ve özel bir komite oluşturuldu. İlk olarak, caminin yeniden inşası, o zamanın önde gelen Azerbaycanlı mimarı Şamahı'nın yerlisi Ziver bey Ahmedbeyov'a teklif edildi. Mimarın koşullarından biri caminin dış görünüşünün korunmasıydı, ancak komite bu fikri desteklemedi, bunun sonucunda da mimar caminin yeniden inşasının sonraki çalışmalarından istifa etti. Camide çalışmanın devamı mimar Józef Plośko'ya teklif edildi. 1909 yılında Józef Plośko tarafından sunulan projenin çeşitliliği, cephede ve caminin dış görünüşünde önemli değişiklikler sağladı. Proje eski planın temeline ve tamamlanmamış inşaatın sonuçlarına dayanıyordu, ancak sonuçta düzenli bir yan minare, açık köşklü balkonlar, çift minareli camilerin simetrik eksenel kompozisyonu büyük bir merkezi kubbe ile tamamlanmıştı. Bu planlama 15. yüzyılda Tebriz mimarlık okulunun inşasında ilk kez kullanıldı ve Bakü'deki Şirvanşahlar Sarayı topluluğunun mimari özelliklerini benimsemekteydi. Józef Plośko'nun projesine dayanan caminin inşası D. Sadykhbeyov'a tahsil edildi, ancak finansal kaynakların eksikliği nedeniyle çalışma sırasında merkezi kubbe, yan minareler, galeri, kapı ve merkezi merdiven rampası gibi önemli unsurlar projeden çıkarıldı.
1918'de, tam olarak inşa edilmemiş olan Ulu Cami, Bakü'deki kanlı olaylarla neredeyse aynı anda başlayan Şamahı'ya Stepan Lalayan'ın önderliğinde Ermeni Partisi "Daşnaktsutiun" silahlı birimleri tarafından yapılan ateşten dolayı hasar aldı. Bakü'de yaşayan Şamahı halkının Birlik Ordusu Başkomutanı Thompson'a yazdığı dilekçeye göre "şehir tamamen yok edildi ve yakıldı, hiçbir cami yıkımdan kaçamadı". Yangının sonucu olarak, zorla camiye götürülen 1800 kadın, çocuk, yaşlı adam, taşnaklar tarafından canlı olarak yakıldı. Nadir yazıtlar ve kitaplar da yok edildi. Bugün caminin duvarlarında yangın izleri görülebilmektedir.
Aralık 2009'da, devlet tarihi-mimari anıtı olan Şamahı Ulu Camii'nin restorasyonu emri Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev tarafından yazıldı.