stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Farsça
Farsça ve diğer İranî Diller

Farsça Îrânî diller grubundaki diğer dillerle doğal olarak benzerlik gösterir:
| Farsça | Darice | Tatça | Tacikçe | Zazaca | Kurmançca | Farsî harf | Türkçe | Mazandaran dili |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Ab | Ov | Ou | Об (Ob) | Awe, ou | Av | آب | Su | ئو |
| Yek | Yak | Yeki | Як (Yak) | Yew/Jew/Ju | Yek | يک | Bir | ات |
| Şeb | Şov | Şöü/Şöü | Шаб (Şab) | Şewe | Şev(bıhêrk) | شب | Gece | شو |
| Xastên | Xastan | Xastən | Хостан (Xostan) | Waştene | Xwestin/Wiştin | خواستن | İstemek | بخاستن |
| İstâden | Sitonidan | Payistən | Истодан (İstodan) | Vındetene | Sekinîn/Rawestin | ایستادن | Durmak | اِسائن |
| Gereften | Giriften | Güftən | Гирифтан (Giriftan) | Gırewtene | Pê girtin/Zeftkirin | گرفتن | Tutup almak, Tutmak | بَیتِن |
| Xarīden | Xariden | Astarən/Xirən | Харидан (Xaridan) | Hêrinaene | Kirîn | خریدن | Satın almak, Parayla almak | بخری‌ین |
| Çend | Çand | Çənta | Чанд (Çand) | Çend | Çand | چند؟ | Kaç? | چَن؟ |
| Koja | Ku | Beçə/Çüca | Куҷо (Kujo) | Kamca, Kanca, Koti, Ça | Ku/Kuder/Kuva | کجا؟ | Nerede? | کاجه؟ |
| Çetor | Çitu | Çənəm/Çücür/Çütə | Чихел (Çixel) | Senê/Senên/Çıtur/Çıturi | Çawa/Çilo/Çer/Çitan/Çiton/Çito/Çitu/Çitol | چطور؟ | Nasıl? | چِتی؟ |
Çivi yazısıyla yazılmış Antik Farsça bir yazı, Persepolis, İran
Pers İmparatorluğu'nun başkenti Persepolis'te bulunan MÖ 6. yüzyıla ait bir Eski Farsça metin
MÖ 5. yüzyıla ait Eski Farsça yazılı kraliyet tabağı
Taş sütun üzerine yazılmış Orta Farsça bir yazı.
600'lü yıllara ait bir Orta Farsça idari metin
Fars alfabesi
Erikli, Uzundere

| Erikli |
| --- | --- |
Mahalle
Mahallenin haritadaki yeri
 Erzurum'un Türkiye'deki konumu
ErikliErikli'nin Erzurum 'daki konumu
Koordinatlar: 40°32′10″N 41°33′32″E﻿ / ﻿40.536°K 41.559°D﻿ / 40.536; 41.559
Ülke:  Türkiye
İl: Erzurum
İlçe: Uzundere
Coğrafi bölge: Karadeniz Bölgesi
İdare
 • Yönetici: Muhtar İhtiyar heyeti
Yüzölçümü
 • Toplam: 9,05 km²
Rakım: 1208 m
Nüfus (2022): 348
Zaman dilimi: UTC+03.00 (TSİ)
İl alan kodu: 0442
İl plaka kodu: 25
Posta kodu: 25440
Erikli, Erzurum ilinin Uzundere ilçesine bağlı bir kentsel mahalledir.
Tarihçe

Erikli köyünün eski adı Oseti ya da Oset'dir. Gürcüce bir yer adı olan Oseti (ოსეთი), Türkçe kaynaklarda Osit / Oset (اوسیت) olarak geçer. Bu yer adının Gürcücede Osetya anlamına gelen Oseti kelimesiyle ilişikisi olduğuna dair bir kaynak mevcut değildir.
Oseti köyü, Orta Çağ'da Gürcistan'ın bir parçası olan Tao bölgesinde yer alıyordu. Nitekim Osmanlılar bu bölgeyi 16. yüzyılın ortalarına doğru Gürcülerden ele geçirdi. 1574 tarihli ve Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan adlı Osmanlı mufassal defterine göre köy, Oltu sancağının Haho (Hahuli) nayihesine bağlıydı. Köyün nüfusu 85 Hristiyan haneden oluşuyordu. Osmanlı idaresinin askere alma ve vergi belirleme amacıyla 1835 yılında yaptığı nüfus tespitinde köyde 59 hanede 180 erkek yaşıyordu. Erkek sayısı kadar kadın eklenince, Oseti köyünün nüfusunun yaklaşık 360 kişiden oluştuğu ortaya çıkar.
Oseti, 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde Erzurum vilayetinin Tortum kazasına bağlı Azort nahiyesinde yer alıyordu. 1940 genel nüfus sayımında Oset olarak kaydedilmiş olan köy aynı idari konuma sahipti ve nüfusu 219 kişiden oluşuyordu. Oset, 1950 genel nüfus sayımında Azort nahiyesinin bir köyü olarak geçmekle birlikte, 1955 genel nüfus sayımında bir köy olarak yer almamıştır. Bu iki tarih arasında Oset bir mahalle olarak Uzundere kasabasına bağlanmış, ardından adı da Erikli olarak değiştirilmiştir.
Günümüzde Uzundere ilçesinin bir mahallesi olan Erikli'deki mezarlıkta, bu yerleşimin Hristiyanlık döneminden kalma bir kilisenin kalıntıları bulunmaktadır. Yıkılmış olan Oseti Kilisesi'nden geriye apsis ile kuzey duvarının bir parçası kalmıştır.
Coğrafya

Mahalle, Erzurum il merkezine 87 km, Uzundere ilçe merkezine 2,5 km uzaklıktadır. Mahalle, İlçe merkezinin kuzeydoğusundadır. Güney batısında Merkez mahallesi, Kuzeybatısındaki Çaybaşı Mahallesi ile sınırını D.950 numaralı Artvin-Erzurum devlet yolu ve Tortum Çayı belirler. .
Nüfus

| Yıllara göre mahalle nüfus verileri |
| --- | --- |
2022: 348
2021: 359
2020: 364
2019: 359
2018: 398
2017: 339
2016: 341
2015: 326
2014: 355
2013: 364
2012: 374
2011: 351
2010: 345
2009: 394
2008: 438
2007: 448
Demir(III)

Demir (III) klorür FeCl
3 formüllü inorganik bir bileşiktir. Kristal bir katı olmasının yanı sıra görüş açısına bağlı olarak farklı renklerle gözlemlenebilir; koyu yeşil, mor-kırmızı. Sulu formu da katı formu da fiziksel görünüm olarak koyu kahverengi rengindedir.
Demir (III) klorürün susuz bileşeni nispeten düşük bir erime noktasına sahiptir. Buharı dimer hâlinde Fe
2Cl
6 olarak görülmektedir.
Demir (III) klorür dört tane hidrat oluşturabilmektedir. Tüm formları ligand olarak 2 veya daha fazla klorür içermektedir.
·   hekzahidrat: FeCl3.6H2O yapısal formülü trans- [Fe (H2Ö)4Cl2] Cl.2H2Ö
·   FeCl3.2.5H2O yapısal formüle sahip cis- [Fe (H2Ö)4Cl2] [FeCl4].H2Ö.
·   dihidrat: FeCl3.2H2O yapısal formüle sahip trans- [Fe (H2Ö)4Cl2] [FeCl4].
·   FeCl3.3.5H2O yapısal formüle sahip cis- [FeCl2(H2Ö)4] [FeCl4].3H2Ö.
Sulu demir 3 klorür çözeltileri sarı renkli olarak gözlenmektedir. Spektroskopik ölçümlerle incelendiğinde sulu çözeltilerindeki ana türler oktahedral komplekslidir.
Susuz demir 3 klorür aşağıdaki elementlerin reaksiyonu ile elde edilebilir.
2Fe (s) + 3Cl 2 (g)  → FeCl 3 (s)
Endüstriyel olarak demir ve cevherden kapalı döngü şeklinde elde edilebilmektedirler.
1)   Demir cevheri içerisinde hidroklorik asit çözülür.
Fe3O4 (s) + 8HCl (aq) → FeCl2 (aq) + 2FeCl3 (aq) + 4H2O
2)   Demir 2 klorürün Klor ile oksidasyonu yapılır.
2FeCl2 (aq) + Cl2 (g) → 2FeCl2 (aq)
3)   Demir 2 klorür ile Oksijen oksidasyonu yapılır.
4FeCl2 (aq) + O2 + 4HCl → 4FeCl3 (aq) + 2H2O
4)   Demir(III) nitratın hidroklorik asit ile metatez tepkimesiyle yapılır
Fe(NO3)3(s)+3HCl(s)→FeCl3(aq)+3HNO3(s)
Hidratlı demir (III) klorürün ısıtılması susuz demir klorür vermez. Bunun yerine katı, hidroklorik asit ve demir oksiklorüre ayrışır. Hidratlı demir (III) klorür, tionil klorür ile işlenerek susuz forma dönüştürülebilir. Benzer şekilde, dehidrasyon trimetilsilil klorür ile gerçekleştirilebilir:
FeCl3.6H2O + 12Me3SiCl → FeCl3 + 6(Me3Si)2O + 12HCl
Tepkiler

Demir 3 klorür'ün kuvvetli asidik bir çözelti verebilmesi için hidrolize uğraması gerekmektedir. Demir 3 oksit ile 350 ° de ısıtıldığında demir oksiklorür vermektedir.
FeCl3 + Fe2O3 → 3FeOCl
Susuz tuz orta derecede güçlü lewis asidi, trifenilfosfin oksit olarak lewis üslerine eklenmektedir. FeCl3(OPPh3)2 'de fenil'in bulunduğu konum buna örnektir. Ayrıca sarı tetrahedral (FeCl4)- iyonlar vermek üzere diğer klorür tuzlari ile reaksiyona girer. (FeCl4)- tuzları HCl içerisinde dietil eter'e ekstrakte edilebilmektedir.
Saç yüzeyinde oluşan demir oksitler HCl'de çözündüğünde aşağıdaki tepkimeler olmaktadır;
Fe2O3 + Fe + 6HCl = 3 FeCl2 + 3H2O
Fe3O4 + Fe + 8HCl = 4FeCl2 + 4H2O
FeO + 2HCl = FeCl2 + H2O
Çelik yüzeylerindeki demir oksit HCl ile reaksiyonunda, demir (II) klorür (FeCl2) ve su oluşur. Yüzey temizleme işleminin uzun sürmesi ya da işlem sıcaklıklarının yüksek olması, metal çözünmesine de yol açmaktadır. FeCl3 üretiminde en yaygın yöntem; asitleme hatlarından çıkan kirli asit yüzeyinden demir kullanımı ile FeCl3 üretimidir. Genel FeCl3 üretim reaksiyonları aşağıda verilmiştir:
Fe + 2HCl = FeCl2 + H2
FeCl2 + HCl = FeCl3 + 1/2H2
Yukarıdaki verilen reaksiyonlar gereğince Fe+2 iyonları, Fe+3 yonlarına yükseltgenmektedir. Yükseltgenme, klor gazı, sodyum hypo klorür, hidrojen peroksit, potasyum perklorat, nitrik asit ve potasyum klorürü gibi oksitleyici maddelerle yapılmaktadır.
Redoks Tepkimeleri

Demir 3 klorür hafif bir oksitleyici ajandır. Örneğin Bakır 1 klorürü, Bakır 2 klorüre oksitler.
FeCl3+ CuCl → FeCl2+ CuCl2
Denge reaksiyonunda, demir 2 klorür'ün oluşturulabilmesi için demir ile reaksiyona girmektedir.
2FeCl3 + Fe → 3FeCl2
Susuz demir 2 klorürün geleneksel bir sentezi, FeCl3'ün klorobenzen ile indirgenmesidir.
2FeCl3 + C6H5Cl → 2FeCl2 + C6H4Cl2 + HCl
Karboksilat anyonları ile

Oksalatlar sulu demir 3 klorür ile hızla reaksiyona girerek [Fe[C2O4]3]3- verir. Diğer karboksilat tuzları kompleksleri oluştur. Örneğin sitrat ve tartrat.
Alkali metal alkoksitler ile

Alkali metal alkoksitler, değişen karmaşıklıkta metal alkoksit kompleksleri vermek üzere reaksiyona girer. Bileşikler dimer ya da trimer olabilir. Katı fazdayken FeCl2, FeCl3 ve sodyum etoksit arasında nominal stokiyometrik reaksiyon için çeşitli çok çekirdekli kompleksler tanımlanmıştır.
FeCl3 + 3[C2H5O]-Na+ → Fe(OC2H5)3 + 3NaCl
Argonametalik bileşiklerle

Eter çözeltisi içerisindeki demir 3 klorür, metil lityum LiCH'ı ilk açık yeşilimsi sarı lityum tetrakloroferrat 3 LiFeCl'yi vermek için oksitler. Ardından metil lityum, lityum tetrakloferrat 2 Li2FeCl4 ilave edilir.
2FeCl3 + LiCH3 → FeCl2 + LiFeCl4 + .CH3
LideCl4 + LiCH3 → Li2FeCl4 + .CH3
Metil tadikalleri çoğunlukla birbirleriye birleşir ya da diğer bileşenlerle bağ yapar. Çoğunlukla Etan C2H6 ya da biraz metan CH4 elde edilir.
Endüstriyel

Demir 3 klorür, kanalizasyon artıması ve içme suyu üretiminde pıhtılaştırıcı ve topaklaştırıcı olarak kullanılmaktadır. Bu uygulamada FeCl3 hafif bazik suyun içerisinde demir 2 hidroksit oluşturmak için reaksiyon girer. Daha kesin olarak FeO(OH)- şeklinde formüle edilebilir.
[Fe(H2O)6]3- + 4HO- → [Fe[H2O)2[HO4]- + 4H2O → [Fe(H2O)O(HO)2]- + H2O
Ayrıca klorür hidrometalarjisinde liç ajanı olarak kullanılır; FeSi'den gelen Si buna örnek olarak verilebilir.
Bir diğer Demir 3 klorür uygulaması ise baskılı devre kartlarının üretiminde bakır 1 klorüre ve ardından bakır 2 klorüre iki aşamalı redoks reaksiyonunda bakırın dağlanmasıdır.
FeCl2 + Cu → FeCl2 + CuCl
FeCl3 + CuCl → FeCl2 + CuCl2
Demir 3 klorür, etilenle klorür'ün reaksiyonunu katalize etmek için kullanılır. Etilen diklorür (1,2-dikloroetan), esas olarak endüstriyel vinil klorür üretimi için kullanılan önemki bir emtia kimyasalı oluşturmaktadır.
H2C=CH2 + Cl2 → ClCH2CH2Cl
Laboratuvar kullanımı

Laboratuvarda demir 3 klorür, aromatık bileşiklerin klorlanması ve aromatiklerin friedel-Crafts reaksiyonu gibi reaksiyonları katalize etmek için lewis asidi olarak yaygın olarak kullanılır.  Alüminyum klorürden daha az güçlüdür ama bazı durumlarda daha yüksek verimlere de ulaşabilir örneğin: benzen'in alkilasyonu.
Ferrik klorür testi, fenoller için geleneksel bir kalorimetrik testidir. Bu testte hafif bir FeO(OH) çökeltisi oluşana kadar sodyum hidroksit ile nötralize edilmiş %1 demir 3 klorür çözeltisi kulanılmaktadır. Karışım kullanılmadan önce filtrelenir. Organik madde su, metanol veya etanol içinde çözülür daha sonra nötralize demir 3 klorür çözeltisi eklenir- geçici veya kalıcı bir renkleme (genellikle mor, yeşil veya mavi) bir fenol veya enolün varlığını göstermektedir.
Bu reaksiyon, bir fenolik Oh grubu içeren salisilatların özellikle salisilik asidin varlığını göstermek için kullanılan trinder spot testinde kullanılır.
Bu test, kırmızı-kahverengiye dönüşmesine neden olan gama-hidroksibutirik asit ve gama-butirolakton varlığını tespit etmek için kullanılabilir.
Pancar

Başlığın diğer anlamları için Pancar (anlam ayrımı) sayfasına bakınız.
Pancar pekmezi.
Pancar (Beta vulgaris), bir çiçekli bitkiler ailesinden olan Amaranthaceae (ıspanakgiller) içinde bulunan Beta cinsinin en bilinen türüdür. Güney İsveç ve Britanya Adaları'ndan başlayarak Avrupa'nın batı ve oradan da tüm Akdeniz kıyılarınca uzanan bir bölgeye has olan pancar, yumru kökleri ve yaprakları ve şeker pancarı gibi çeşitleriyle, ekonomik olarak önemli bir bitkidir.
120 santimetreye (47 inç) kadar, nadiren 200 cm'ye kadar yükseklikte otsu iki yıllık veya nadiren çok yıllık bir bitkidir; yetiştirilen formlar çoğunlukla iki yılda birdir. Yetiştirilen formların kökleri koyu kırmızı, beyaz veya sarıdır ve orta ila güçlü şişkin ve etlidir (subsp. vulgaris ); vahşi alt türlerde kahverengi, lifli, bazen şişkin ve odunsudur.
Kültür pancarları, şiddetli donların olmadığı bölgelerde dünya çapında yetiştirilir. 15 ila 19 °C arasındaki nispeten serin sıcaklıkları tercih ederler. Yaprak pancarları, pancardan daha sıcak sıcaklıklarda gelişebilir. Kıyı bitkilerinin torunları olarak, tuzlu topraklara ve kuraklığa dayanıklıdırlar. Bitki besinleri ve ayrıca sodyum ve bor içeren pH nötr ila hafif alkali topraklarda en iyi şekilde büyürler
Elf (Orta Dünya)

Elfler, J. R. R. Tolkien'in kurgusal evreninde Orta Dünya'da ortaya çıkan ilk ırktır. İnsanlar ve Cücelerin aksine Elfler hastalık veya yaşlılıktan ölmezler. Savaşta ya da kederden ölmeleri halinde ruhları Aman'daki Mandos'un Salonları'na gider. Orta Dünya'da uzun bir yaşam sürdükten sonra Elfler, yeryüzündeki cennet Valinor'u özlemeye başlarlar ve oraya Gri Limanlar'dan yelken açarak ulaşabilirler. Hobbit ve Yüzüklerin Efendisi kitaplarında yer alırlar. Tarihleri, Silmarillion'da ayrıntılı olarak anlatılır.
Elfler, yazar J. R. R. Tolkien tarafından modern edebiyata kazandırılmış ve fantastik kurgunun en popüler öğelerinden biri haline gelmişlerdir.
Özellikler

Elfler, katledilmedikçe veya kederden solmadıkça ölmezler, hiçbir hastalığa yakalanmaz ve uzun yolculuklarda "lembas" adını verdikleri yolazığını kullanırlar. Elfler, insanların, cücelerin ve orkların aksine, ağaç kesmezler.
Yaşayış tarzı olarak doğa ile iç içe ve gelişimini doğa ile bir bütün olarak sağlayan bir halktır. Fëanor ve Galadriel gibi büyüyle uğraşanları da vardır. İlk elfler deniz kıyılarını, ormanları ve dağları mesken edinmişlerdir. Yaratıldıkları dönemde Orta-dünya henüz karanlık olduğu için yıldızlara hayranlık duyarlar. Her zaman içlerinde denize ve ötesine -Valinor'a- bir özlem vardır.
Özellikler > Görünüş

Tolkien, Elfleri şöyle betimlemiştir: "uzun, açık tenli ve gri gözlü, saçları ise koyu renkte, yalnız Finarfin'in altın hanesi hariç." Vanyar, altın rengi saçları dolayısıyla "Parlak Elfler" olarak bilinirdi. Maeglin'in "uzun ve kara saçlı" ve "teninin beyaz" olduğu söylenir. Bir İnsan olan Túrin, görünüşü ve konuşması sebebiyle Elf-insan olarak bilinirdi ve "kara saçlı, soluk tenli ve gri gözlü" olarak betimlenmişti.
Tarih

Elflerin mitolojisine yakından baktığımızda onların da birçok mitolojidekine benzer bir şekilde Tolkien'in kurguladığı mitolojinin Tanrı'sı olan Eru'nun yarattığı tanrısal varlıklara yani Valar'a (tekil: Vala) isyan edip Valar'ın 'cennetvari' bir şekilde yarattıkları Valinor'dan kovulduğunu görebiliriz. Bu kovuluşun sebebi ise yetenekli elf Fëanor'un, Valar tarafından yaratılan İki Ağaç'ın eşsiz ışıklarının bir parçasını bir maddenin içine hapsederek ürettiği nadide mücevherler olan Silmarilleri bir takıntı haline getirmesidir. Oğulları dışında kimsenin onlara dokunmasını istemez ve Silmariller söz konusu olduğunda çok hırslanır. Melkor'un (Fëanor ona Morgoth adını takmıştır) Valar'ın Silmarilleri almak istediğini söyleyerek dolduruşa getirdiği Fëanor, bazı diğer elflerle birlikte Valar'a başkaldırmıştır. Bunun üzerine elfler Valar tarafından bu hırsları yüzünden lanetlenmiş; Doğu'ya, Orta-dünya topraklarına, Melkor'la savaşmaya gitmiş ve çok uzun süren mücadelelerine rağmen Silmarilleri ele geçirememişlerdir. Fingolfin, Fëanor ve oğulları, Turgon, Thingol gibi krallar Melkor'la yapılan savaşlarda can vermiştir. Earandil'in Batı'ya yolculuğuna kadar yeryüzünü hakimiyeti altına alan Melkor, Earendil'in Noldor (sürgün edilen elf halkı) adına af dilemesiyle Valar ve Batı'nın elfleri tarafından bozguna uğratılmış ve elfler huzura kavuşmuştur. Ancak bu huzur kalıcı olmamış; önceden, bir Vala olan Aule'ye hizmet edip de daha günlerin başlangıcında Melkor'a dönmüş olan Sauron, Melkor'un yenilişinden sonra sinsi planlar yapmaya devam etmiştir. Melkor'un yenilişinden sonra Sauron Valar'dan af dilemiştir ve Valar tarafından affedilmiştir. Sadece Mandos bu karardan memnun olmamış ama sesini çıkarmamıştır.
Sauron'un ihaneti ve sinsiliği ise şöyle anlatılır: Noldor'un Orta Dünya'daki krallığı Eriagon'lu demirci elflere dostça yaklaşır. Onlara bilmedikleri birçok şey öğretir ve onlardan büyülü yüzük yapım sanatını öğrenir. Daha sonra her zaman planladığı gibi onlara ihanet ederek diğer yüzüklerin ve yüzükleri kullananların üzerinde hakimiyet kurmasını sağlayan Tek Yüzük'ü yapar. Tek Yüzük'ün yapılışından sonra çıkan savaş, elflerle insanların ittifakı sayesinde Sauron'un yenilgisiyle sonuçlanır. Yine de Yüzük yok edilmez. Elflerin çoğu tekrar Valinor şehrine deniz üzerinden göç etmeye başlarlar. Az bir kısmı ise Kuytuorman, Ayrıkvadi ve Mithlond'da kalmaya devam eder. Tek Yüzük'ün çok sonraları tekrar ortaya çıkmasından sonra bir savaş daha yapılır. Yüzük, yüzük taşıyıcısı Frodo Baggins tarafından yok edilir ve kalan elfler de Batı'ya, Valinor'a, göç ederler. Artık insanların çağı başlamıştır.
Kaynakça

↑  Tolkien 1955, Appendix F
↑  Tolkien 1977, Index, "Vanyar"
↑  Dickerson, Matthew (2013) [2007]. "Elves: Kindreds and Migrations". In Drout, Michael D. C. (ed.). The J. R. R. Tolkien Encyclopedia. Routledge. pp. 152–154.
↑  J.R.R. Tolkien. "Maeglin'e Dair". Silmarillion.
↑  J.R.R. Tolkien. "Túrin Turambar'a Dair". Silmarillion.
Azerbaycan müzik aletleri

Nizâmî-i Gencevî'nin Hüsrev ve Şirin adlı eserindeki XVI. yüzyıla ait minyatürde Azerbaycan muğam üçlüsü.
Azerbaycan müzik aletleri(Azerice: Azərbaycan musiqi alətləri) Azerbaycan'da, öncelikle halk çalgı aletleri topluluğunda kullanılan müzik aletleridir. Eski müzik aletleri, halkın tarihi, kültürel ve manevi anıtlarıdır. Azerbaycan halk çalgı aletlerinin sınıflandırılması Azerbaycan'da var olan çalgı aletlerinin türleri belirlenirken klasik şiirlerden alınan dizeler de çok değerli kaynaklardır.
Nizâmî-i Gencevî 'nin, Fuzûlî'nin, Nesimi'nin, Hakanî'nin şiirlerinde halk çalgı aletlerinin isimleri geçerken, minyatür okulu ressamlarının eserlerinde de bu aletlerin tasvirleri verilmiştir. Sonraki dönemlerde bazıları zamanla kaybolmuş, diğerleri ise gelişerek daha yaygın hale gelmiştir.
Yaratılış dönemlerine göre Azerbaycan çalgı aletleri dört gruba ayrılır:
Eski dönemde ortaya çıkan ve günümüze kadar ulaşan aletler: tar, kemençe, tulum, düdük, saz, balaban, zurna, davul, tef vb.
Eski dönemde ortaya çıkıp unutulmuş, sonradan yeniden hayata döndürülen aletler: barbat, rud, çeng, kos, kaşık, çanak vb.
"Çağdaş" olarak adlandırılan aletler: Koşkar rubabı, dutar, setar, tambur, davul, daire, kerene, musigar vb.
Çağdaş dönemde icat edilen aletler: sineud, zülfar, dilruba, esa nej, neyvari vb.
Üçüncü gruba dahil edilen aletler, zamanında Azerbaycan'da yaygın olarak kullanılmış ancak sonraları çeşitli nedenlerden dolayı gözden düşmüş ve kullanılmaz hale gelmiştir. Fakat bu tür aletler başka bölgelerde, dünyanın çeşitli halkları tarafından geliştirilmiş ve günümüze kadar gelmiştir. Bu "modern" aletleri elde etmek çok zor değildir. Küçük değişikliklerle bu aletleri Azerbaycan'da kullanılan formlarında yeniden üretmek mümkündür.
Yapılarına göre, Azerbaycan'da orkestralarda, çeşitli topluluklarda ve solo performanslarda kullanılan halk çalgı aletleri şunlardır:
Telliler: tar, saz, kemençe, kanun, ud, tambur, elbuta, gorbuta, canbuta, cangor;
Nefesliler: balaban, düdük, zurna, ney, tulum;
Vurmalılar: davul, tef, çift davul, dümbek;
Kendinden ses çıkaranlar: şakşak, kemen ve laggutu.
Halk müzik enstrümanlarının sınıfları > Nefesli çalgılar

Azerbaycan milli müzik sanatının gelişiminde nefesli çalgıların eşsiz bir rolü olmuştur. Bu çalgıların ilk basit örnekleri milattan birkaç bin yıl önce kamış ve sazdan yapılmıştır. Bu gelenek günümüze kadar sürmüş ve halen devam etmektedir. Günümüzde birkaç nefesli çalgı: ney, düdük, musikar, sümsü ve onun türleri kamıştan yapılmaktadır. Nefesli çalgılar kemikten, hayvanların boynuzundan, çamurdan, çeşitli ağaç türlerinden, bakır ve diğer materyallerden de yapılmaktadır.
Nefesli çalgıların teknik ve sanatsal olanakları çok geniş değildir. Bu da esasen ses aralığının sınırlı olmasıyla ilgilidir. Nefesli çalgılar arasında en çok kullanılanı zurnadır ve onun ses düzeni iki oktavdan fazla değildir. Nefesli çalgılar çalınış biçimine göre de farklılık göstermektedir.
Ağızlıklı: zurna, balaban.
Ağızlıksız: ney, düdük, yan düdük.
Körüklü (derili): tulum.
Halk müzik enstrümanlarının sınıfları > Telli çalgılar

Yazılı kaynaklarda telli çalgıların ortaya çıkışıyla ilgili birçok efsane bulunmaktadır. Rivayete göre, bir kartalın parçaladığı hayvanın bağırsakları ağacın dallarına dolanır. Sonradan kuruyup gerilen bağırsak, rüzgâr estikçe titreyerek çeşitli müzik sesleri vermeye başlar. Bu sesleri duyan insanlar, ilk telli çalgı aletlerini icat ederler. Bu efsanede gerçeğe uygun bir olay vardır. Gerçekten de tarihsel olarak telli çalgıların gövdesi, sapı ve kafası çeşitli ağaç türlerinden, telleri ve sapına bağlı perdeleri ise belli yöntemlerle hayvan bağırsaklarından yapılmıştır.
Azerbaycan müzik kültürünün gelişiminde büyük tarihi öneme sahip çok sayıda telli müzik aleti zamanla şekillenmiş, modern müzik aletlerinin oluşumuna etki etmiş ve günümüze kadar ulaşmıştır. Telli müzik aletleri çalınış biçimine göre dört gruba ayrılır:
Mızrapla çalınanlar: Tar, saz, ud, kanun, barbat, rubab, kopuz, çoğur.
Yayla çalınanlar: Kamança, çegan.
Parmakla çalınanlar (çekmeli): Çeng, Şirvan tanburu.
Vurmalı çalınanlar: Santur.
Eski Çalgıların Onarımı

Eski enstrümantoloji kültür hakkında çok önemli bilgileri müzik bilimi sağlamaktadır. Orta Çağ müzik teorisyenlerinin eserlerinde, çeşitli müzik aletlerinin yapısı, ses düzeni, tellerinin sayısı, ses aralığı gibi özelliklere dair genel fikir veren bilgiler toplanmıştır. Bu açıdan enstrümantoloji için en değerli ve kapsamlı bilgiyi, Orta Çağ müzik biliminin gelişiminde önemli yer tutan Safiyeddin Urmevi (XIII. yüzyıl) ve Abdülkadir Meragi'nin (XIV-XV. yüzyıllar) risaleleri sunmaktadır.
XVII, XVIII ve XIX. yüzyıllarda Azerbaycan'da mevcut olan müzik aletleri hakkında bilgileri Adam Olearius, Engelbert Kaempfer, Alexandre Dumas, Evliya Çelebi ve diğerlerinin seyahat notları ve anılarından öğrenmek mümkündür.
XIX. yüzyılda Azerbaycan’da bulunan ünlü Rus ressam G. Gagarin’in, Şirvan müzik meclislerini tasvir ettiği eserler, bu alanda parlak bir izlenim oluşturmaktadır.
Bakü Müzik Akademisi bünyesinde 1991 yılından itibaren faaliyet gösteren "Eski Müzik Aletlerinin Onarımı ve Geliştirilmesi" bilimsel araştırma laboratuvarında, eski müzik aletlerinin tarihi araştırılmakta, enstrümanların ölçüleri, kullanılan malzemenin türü, yapım ve montaj teknolojisi incelenmektedir. Toplanan materyaller ışığında müzik aletleri yeniden onarılıp seslendirilmiştir.
Eski enstrümanların onarımında müze eserleri üzerinde yapılan araştırmaların sonuçları da önemli olmuştur. Bu bağlamda laboratuvarın bilimsel çalışanlarının hizmetleri özellikle vurgulanmalıdır. Yapılan araştırmalar sonucunda Orta Çağ'da kullanılan, ancak zamanla unutulmuş ve günümüze ulaşmamış çeng, barbat, çegane, çoğur, santur, tanbur, rubab, rud, kopuz, ney gibi müzik aletleri bilimsel olarak incelenmiş, laboratuvar ortamında yeniden yapılandırılarak tamamen onarılmıştır. Onarılan müzik aletleri üzerinde geliştirme çalışmaları da yapılmıştır. Örneğin, sesin tınısını güçlendirmek ve ses aralığını genişletmek amacıyla enstrümanların yapısında ve tellerin türlerinde bazı değişiklikler yapılmıştır. Mesela, tellerin yapımında kullanılan ipek ve bağırsak teller, sonradan metal ve naylon tellerle değiştirilmiş, bu da sesin daha güçlü olmasını sağlamıştır.