İznik Su Altı Bazilikası
Keşfedilmesi > Bazilikadan bahseden ilk kaynaklar

İznik Su Altı Bazilikası'ndan bahseden ilk kaynaklar 16. yüzyılda  İznik’e uğrayan seyyahlardır.  Bazilika’dan bahseden eski yazılı kaynaklar sırasıyla şu eserlerdir:
16. yüzyılda yaşamış Osmanlı tarihçileri İdris-i Bitlisi ve Hoca Sadettin'tir. Hoca Sadettin'in Tâcü’t-Tevârih isimli eserinde şu sözler yer alır:"Yılın kurak aylarında su çekilince ortasında bir takım büyük yapılar meydana çıkar.”
1568'de İznik'i ziyaret eden Alman seyyah Ludwig von Rauter, göl içindeki kalıntıları kendisi görememiş ancak duyduklarına dayanarak şöyle yazmıştır: "Söylentiye göre gölün içinde dipte yapı kalıntıları görülebilir.”
İznik'e 1705'te gelen Fransız seyyah Paul Lucas da göldeki kalıntılardan şöyle bahsetmiştir:
"Eğer bu yerin insanlarına inanılırsa, gölün suları alçaldığı zaman orada neredeyse hala tüm haliyle kuleler ve büyük binalar görülüyor. Bu nedenle eskiden bu gölün bulunduğu yerde, korkunç bir depremle mahvolmuş, büyük bir kentin yer aldığını söylüyorlar fakat ona ya yanlış olduğundan ya da onunla ilgili yalnızca karmaşık bir söylenceye sahip oldukları gerçeği nedeniyle, herhangi bir isim veremiyorlar.
Gezgin James Dallaway 1794 yılında İznik'e uğramış ve gölün dibindeki kalıntıların görülebildiğini söylemiştir.
Avusturya Elçiliği’nde görevli olan Osmanlı tarihi yazarı Joseph von Hammer-Purgstall, 1804 yılında orada yaşayan halkın söylediklerini şu şekilde aktarmıştır:
"Balık bakımından zengin olan göl suyunun içme suyu olarak uygun olmayışının nedeni belki de çok eskiden yaşanmış bir toprak kayması olabilir. Eğer yerel halkın ve İdris ile Sadettin gibi tarihçilerin söylediği doğru ise, kurak zamanlarda su sığlaştığında gölün dibinde batık bir kentin kalıntıları görülebiliyor ve burada dalanlar bazen madeni ev mutfak gereçleri çıkarıyorlarmış.”
Comte de Laborde, 1826 yılındaki seyahatini ardından 1838 yılında yayınladığı kitabında şu şekilde yazmıştır:
"Şehrin girişinde güney-batı yönünde suya doğru inen güçlü bir duvarın olduğu yere yürüdük. Bu iskelenin diğer tarafında bataklık bir alan vardır ki, burası Alexius’un donanmasını Gemlik’ten Nicaea’ya taşıyarak Haçlılara zafer kazandırdığı limandır. Bu kapalı alanda sular surların dibine vurur. Başpiskopos bize alanda rehberlik etmesi için bir Yunanlı verdi. Bu antika satıcısı bize Konsül kilisesinin surların dışında iskelenin yakınlarında göl kıyısında yer aldığını söyledi. Bu eski bir ifade ve ben rehberim olan Joseph von Hammer’ın kitabında okudum ve Edris ile Seadeddin (İdris-i Bitlisî ile Hoca Sadettin) de bunu doğruluyor. Bu alanda kurak ve sıcak bir mevsimde deprem sonucu çökmüş geniş bir şehrin kalıntılarının göründüğünü belirtmişlerdir. Ayrıca dalgıçlar bu alandan mutfak malzemeleri ve metal mobilyalar çıkartmaktadırlar. Fakat hayal gücümüze kapılmadan bu kalıntılar uzun ir iskeleye ve dalgıçların çıkarttıkları objeler de liman yapılarına ait olabilir miydi? Konsül kilisenin yeri sorusu hala bilinmemektedir."
1838 yılında Charles Fellow İznik’e uğradıktan sonra şu şekilde bahsetmektedir:
"Göl içinde bir limanın ya da iskelenin kalıntıları var. Tertemiz suyun derinliklerinde görülen temellerden anlaşıldığı üzere bu yapılar çok geniş olmalı.”"