Manna Krallığı
Araştırmalar > Arkeolojik kazılar

A. Godar eşyaların çoğunu, R. Girşman ise yalnız bir kısmını (diğerlerini Asurlulara veya İskitlere ait sayar) köken olarak yerli kabul ederler. A. Godar, ilk ve sonraki yayınlarında İskitlerin Mannalıların sanatını benimsediklerini ve bu sentez sayesinde daha sonra Ön Asya ve Orta Rusya'da yayılan "İskit hayvan üslubu"nu yarattıklarını tahmin eder. S. İ. Rudenko, "Altay ve Ön Asya Sanatı" (Moskova, 1961) adlı eserinde Ön Asya sanatı (kısmen Ziviyeden çıkan eşyalar) ile Altay ve Kuzey Karadeniz kurganlarından bulunan eşyalar arasında bazı ortak özellikler ortaya çıkarır. Ancak, Ön Asya sanatının İskit kabilelerinin sanatına etkisinin açıklamasını doğru bulmaz.
Ayrıca, Kuzey Karadeniz anıtlarında belirgin olarak yansıtılan M.Ö. 1. bin yılın ilk yarısına ait Ön Asya sanat öğelerinin, özellikle "İskit hayvan üslubu"nun zamanla Karadeniz İskitlerinin Ön Asya ile olan bağları zayıfladıkça gerilediğini ve basitleştiğini belirtir. M.Ö. 5. yüzyılda, Karadeniz İskitlerinin sanatında Yunan sanatının etkisi görülür. İskit sanatının, Ön Asya sanatının etkisi altında doğduğu görüşünü M. İ. Artamonov da savunur. Ona göre, bu sanat ne İskit ne de Medya kültürüdür; bu, gelenlerin eski Mezopotamya sanatsal mirasını benimsemeye dayanan bir sanattır.
S. Gaşgay, Manna sanatının da gelen kabilelerin sanatına etkisi olması gerektiğini belirtiyor, çünkü onların geldiği dönemde Manna halkı yerleşik bir yaşam tarzı sürdürüyordu ve oldukça gelişmiş bir zanaat üretimine sahipti. Bu, Ziviyeden çıkan eşyaların yanı sıra daha önceki döneme ait olan Hasanlu buluntuları ile de kanıtlanmaktadır. Bu bölgede en büyük arkeolojik alan, Urmiye Gölü'nün güney kıyısında, Hasanlu köyü yakınlarında bulunan bir höyük üzerindeki eski yerleşim yeridir. Hasanlu höyüğü, Sulduz Vadisi'nin ortasında, Kadar Nehri'nin yakınında yer alır. Vadiye giriş zordur, adeta her yandan kuşatılmış gibidir; batıda Zagros Dağları, güneyde Kürdistan Dağları, Urmiye Gölü'nden ise küçük tepelerle ayrılmıştır. Oraya giriş sadece batıdan Kelaşin ve Revanduz geçidi, doğudan ise Kadar Nehri boyunca mümkündür. 1956'dan itibaren burada R. Dyson'un liderliğinde Amerikan arkeoloji derneği, İran arkeoloji dairesi ile birlikte kazılar yapmıştır. Hasanlu bölgesi, M.Ö. 9. yüzyılın ortalarından III. Salmanasar'ın (M.Ö. 859 - 824) kitabelerinde adı geçen Manna devletinin bulunduğu bölgeye dahildi. Hasanlu'da ortaya çıkarılan eski yerleşim yeri, şu ana kadar çivi yazılı kaynaklarda adı geçen herhangi bir şehirle kesin olarak özdeşleştirilmemiştir.
Yapı kalıntıları, onun oldukça büyük ve iyi tahkim edilmiş bir yerleşim olduğunu göstermektedir. M.Ö. 6. binyıla kadar kültürün kesintisiz stratigrafisini sunan Hasanlu höyüğü, 27,5 metre derinliğe kadar kazılmıştır. Bu stratigrafi, bilinen tarihî eserlerle paralel seramik kalıntıları ve radyo-karbon analiz sonuçları kullanılarak belirlenmiştir. R. Dyson, Hasanlu'da kazılan materyalleri on döneme ayırır. 10-6. dönem materyalleri Hasanlu höyüğü yakınlarındaki tepelerde de temsil edilmiştir. En zengin ve çeşitli olanlar 5. ve 4. dönemlerdir. Seramik eşyaların dip şekline göre "Button Base Phase" olarak adlandırılan 5. dönem M.Ö. 1200-1000 yıllarına tarihlenir. Bu dönemden itibaren Hasanlu höyüğü, küçük binalarla güzelleştirilmiştir. M.Ö. 1100-800 yıllarına ait 4. dönem, önceki dönemlerde karşılaşılmayan karakteristik çizgili, genellikle cilalı gri-siyah seramik ile öne çıkar. Höyüğün merkezindeki büyük yapılar ve kare kuleli kale duvarları bu döneme aittir. Bu dönem, yapı kalıntılarıyla izlenen üç aşamaya bölünmüştür. Yıkım veya yangından sonra binalar, kalan taş ve ahşap parçalar kullanılarak yeni mimari detaylar ve ana plana ek yapılar eklemek suretiyle onarılmıştır.
Bu dönemin binalarından birkaç yazılı eser ortaya çıkarılmıştır. R. Dyson'a göre, IV. dönem kültürüne, Urartuların kaleyi yıkması ve halkın burayı terk etmesiyle son verilmiştir. III. dönem "Üçgen Desenli Seramik Dönemi", harabelerin dokunulmadan kaldığı bir süre geçtikten sonra ortaya çıkmıştır. Bu dönem, ikiye ayrılır: erken IIIB (M.Ö. 750–600 yılları) ve geç (M.Ö. 600–400 yılları). Yeni yerleşimciler, höyüğün üzerindeki binalardan bazılarını kısmen onararak kullanmışlardır. Onlar, asılı üçgenler şeklinde geometrik desenli karakteristik seramikler ve açık sarı renkli seramikler üretmişlerdir. Sonrasında ise henüz tam olarak belirlenmemiş II. dönem "Üçgen Desenli Seramik Sonrası Dönem" ve I. İslam dönemi gelir.
Hasanlu'da yapılan arkeolojik kazılar, Güney Azerbaycan'ın ve genel olarak İran yaylasının eski tarihinin incelenmesinde büyük öneme sahiptir. Hasanlu kazıları, yalnızca bir yerleşim yerinin nekropolünün keşfedilmesiyle değil, aynı zamanda yerleşim yerinin neredeyse tamamen kazılmasıyla da öncekilerden farklılık gösterir. Bu kazılar, yüksek bilimsel seviyede sistematik olarak gerçekleştirilmiştir ve bu bölgenin sürekli kültürel gelişiminin kapsamlı bir tablosunu oluşturur. Modern araştırma yöntemleri sayesinde, buradan elde edilen materyalin doğru ve güvenilir kronolojik ölçeği belirlenebilmiştir.
Hasanlu kazıları, şehir planlaması, zanaat üretimi, sanat ve ekonomik yaşamın çeşitli alanlarına ait materyaller sağlamıştır. Bu materyaller, yazılı kaynakların bilgilerini yeni bir bakış açısıyla anlamaya ve bu bölgenin tarihini geniş bir şekilde aydınlatmaya olanak tanımıştır. Hasanlu materyalleri, çevredeki eski yerleşim yerleri ve nekropoller bulunan höyüklerdeki arkeolojik materyallerle tamamlanmaktadır. Hasanlu höyüğü yakınında birkaç küçük höyük de kazılmıştır. Bu höyükler, Hasanlu'da kazılmış dönemlere göre daha zengin materyaller sunmuştur. Bu dönemler, kazı yapılan höyüklerin adlarıyla adlandırılmıştır.
Hasanlu'dan 1,5 km güneyde bulunan Hacı Firuz höyüğündeki kazılar, Hasanlu X. dönemiyle uyumlu daha eski dönem (M.Ö. 6.–5. binyıllar) eşyalarını ortaya çıkarmıştır. Seramikler, örgü izlerini korumuştur. Bu örgü sayesinde kil, gerekli formda sertleşiyordu. Sonrasında örgü çıkarılıyordu. Kaplar sertleştikten sonra üzeri yeniden ince bir kil tabakasıyla kaplanarak pişiriliyordu. Kaplar bazen geometrik şekillerle süsleniyordu. IX. ve VIII. dönemler, sırasıyla Delmetepe kazılarıyla temsil edilmiştir. Delmetepe buluntuları, M.Ö. 5. binyılın sonuna tarihlenen ve Yakın Doğu'daki o döneme ait nadir sayılan renkli seramikleri sergiler. Geometrik desenli kaplar pembe veya bej renginde, ayrıca kahverengi veya siyah-kahverengi renktedir. Geometrik desenler, oldukça etkili ve çok sayıda kombinasyonda yüksek zanaatkarlık zevkiyle kullanılmıştır.
Bu materyallerin dönemi ve bağlantıları, radyo-karbon analizine dayanarak ve Irak, İran ve Türkiye'de ortaya çıkarılan materyallerle karşılaştırılarak R. Dyson tarafından belirlenmiştir. O.V. Muscarella'nın liderliğinde, Hasanlu'dan 25 km batıda bulunan Dinhatepe'de de arkeolojik kazılar yapılmıştır. Ortaya çıkarılan materyaller, uzun bir kronolojik dönemi kapsamaktadır. Hasanlu IV. ve V. dönemlerine denk gelen yapı kalıntıları, ayrıca Dinha III (M.Ö. 1350–1000 yılları) ve Dinha II (M.Ö. 1000–800 yılları) nekropolleri, M.Ö. 2. binyılın sonu – M.Ö. 1. binyılın başlarına aittir.
Duvarları üç taraftan pişmiş tuğladan inşa edilmiş, doğu tarafı ise açık bırakılmış Dinha III dönemi mezarlarında ölüler kuyu mezarlarında bireysel olarak gömülmüştür. Bu dönemde gri-siyah seramik üretilmiştir. Kulpsuz, serbest tipte "çaydanlık"lar, tek kulplu kaplar, iki delikli ve kemer şeklinde sapları olan kaseler karakteristik eşyalardır. Dinha II dönemine ait olanlar arasında seramik fırınları, yapı kompleksleri ve mezarlıklar bulunmaktadır. Ölüler, duvarları tuğla ya da taştan yapılmış düzensiz biçimli mezarlara gömülmüştür. Bu mezarların duvarları üç taraftan örülmüş ve büyük yassı taşlarla kapatılmıştır. Ayrıca sadece çocuk kemiklerinin bulunduğu büyük kaplarda gömme geleneği de özel bir öneme sahiptir. Bu dönemde gri-siyah seramik kullanımı devam etmiştir. Çoğu zaman eski formlar korunmuş, ancak "köprücük" halkası ile sap birleştirilmiş "çaydanlıklar", hayvan başı şeklinde yapılmış saplı kaplar gibi yeni formlar, Hasanlu IV dönemi ile yakın paralellikler gösteren tunç ve demirden yapılmış süsler ve silahlar ortaya çıkmıştır.
O. V. Muscarella, Dinha tepesinin her iki döneminin hem seramik hem de metal eşyalarının Güney Azerbaycan ve İran'da keşfedilen eşzamanlı kalıntıların materyalleri ile bağlantısını takip etmiştir. Hasanlu'dan elde edilen kemik kalıntılarının analizi T. A. Rathbun'un araştırmalarında yapılmıştır.
Hasanlu tepesinin kuzey eteklerindeki nekropol alanında 1947-1948 yıllarında bağımsız kazılar yapan M. Rad ve A. Hakimi, araştırmalarında düzensiz yönlendirilmiş definleri yorumlamışlardır. Onlara göre Hasanlu'nun eski sakinleri, defin sırasında güneşe yönelmişlerdir. Bu nedenle, yılın ve günün zamanına bağlı olarak defnedilenlerin başlarının yönü değişmiştir. İranlı bilim adamları A. Hakimi ve M. Rad'ın "İran Arkeolojik Raporları" dergisinin I. cildinde yayımlanan "Hasanlu (Suldüz) Kazılarının Tanımlanması ve Sonuçları" araştırması da Hasanlu kazılarına ayrılmıştır. Kazı yapılan mezarlara dayanarak yazarlar, Hasanlu gömme geleneklerinin o dönemde Batı Asya'nın diğer bölgelerinde var olan gömme geleneklerinden farklı olmadığını sonucuna varmışlardır. Sol ya da sağ yana kıvrılmış halde olan iskeletlerin yönü güneşe doğrudur. Yazarlar, Kalardaşt, Ziviyye ve diğer buluntularla paralellikler kurarak metal ve kemikten yapılmış eşyaları, seramik ürünlerini analiz etmiş, Ahameniş dönemi sanatının Mannalılar ve Medlerin sanatı ile bağlantısını belirtmişlerdir.
Aras Nehri vadisinde, Türkiye-Azerbaycan-İran sınırlarının kavşağında Kale Serenc olarak adlandırılan bir kale keşfedilmiştir. Savunma duvarları batı tarafta sık, doğuda ise seyrek yerleştirilmiş burçlara sahiptir.
Uşpu-Nakade'den 8 km kuzeydoğuda, seramik buluntularına göre Urartu dönemine ait olduğu tahmin edilen bir tahkimatın kalıntıları bulunmaktadır. Tahkimatın duvarları yontulmamış büyük kaya taşlarından örülmüştür. Şu anda burç çıkıntıları görünmemektedir. Bu yapı muhtemelen Uşnu vadisinden Urmiye ovasına giden yol üzerinde bir gözetleme tahkimatı olmuştur.
Uşnu'dan 15 km doğuda çok büyük ve dik bir tepede Galatgah harabeleri yer almaktadır. Bazı yerlerde iyi yontulmuş büyük taşlardan inşa edilmiş savunma duvarları kalmıştır. Tepenin en yüksek noktasından tüm Uşnu vadisi ve Suldüz vadisinin bir kısmı görülmektedir. Qalatgah buluntuları Hasanlu III dönemine karşılık gelmektedir. Seramik, Hasanlu ve Ziviyye buluntularında olduğu gibi basit ve üçgenlerle oyulup haşiyelerle süslenmiş, oyma tabanlı kırmızı ve gri monokrom kil eserleri ile temsil edilmektedir. Ayrıca birkaç zarif, özenle yontulmuş Urartu tipi kırmızı seramik parçaları da keşfedilmiştir. Buradan beyaz taştan yapılmış, kaçan hayvan figürünü stilize eden Urartu tipi içbükey silindirik bir mühür de bulunmuştur. Silindirin asmak için bir halkası vardır. Qalatgah'ta bulunan örnek, Kuzeybatı İran'daki ilk buluntudur. Buradan kırılmış taş blok üzerinde Urartu yazıtı da ortaya çıkarılmıştır. Metinde Urartu kralları İşpuini ve Menua'nın isimleri geçmektedir.
Maku'nun güneydoğusunda, Ağçay vadisinde, Bastam köyü yakınlarında büyüklüğü bakımından neredeyse Van kalesi ve Toprakkale ile karşılaştırılabilecek muhteşem ve iyi korunmuş bir kale keşfedilmiştir. Bir süre önce bu bölgede keşfedilen ve şu anda Tahran arkeoloji müzesinde saklanan bir yazıt sayesinde belirlenmiştir ki kale Urartu kralı II. Rusa (yaklaşık MÖ 685 - MÖ 615) döneminde inşa edilmiştir. Yazıtta "Rusa'nın küçük şehri" ve Haldi tanrısına adanmış tapınağın inşası hakkında bilgi verilmektedir.
Urmiye gölü yakınında, Şapur şehrinin güneyinde yer alan dört yüksek tepeden birinde - Heftavantepe'de C. Barney tarafından kazı yapılmıştır. Araştırmalar sonucunda MÖ 3. binyıldan başlayıp Orta Çağlar dönemine kadar olan süreyi kapsayan yedi dönem belirlenmiştir. Tabaka sıralaması, küçük sapmalar dışında Hasanlu için kabul edilen dönemleme ile uyumludur. Heftavantepe V dönemi yoğun inşaat faaliyetini ortaya çıkarmaktadır. Binalardan gri kil eserleri ve önceki gelenekleri devam ettiren kırmızı kil eserlerinden oluşan seramik bulunmuştur. Bunlar büyük depolama küpleri, boynu ve ya ağzı açık kaplardan oluşmaktadır. Kaplar dalgalı çizgiler ve ya üçgenlerle süslenmiştir. Ana yapılar tepenin başında (C. Barney bunları Urartu dönemine atfetmektedir) ve onun altında IV dönem tabakasındadır. MÖ 9-8. yüzyıllara tarihlenen birkaç mezar son döneme aittir. Uzun bronz zincirler, boncuklar ve "çaydanlık" tipli kaplar Hasanlu IV dönemi ile yakın bağlantılar ortaya koymaktadır. Güney Azerbaycan'ın doğu eyaletlerinde yapılan arkeolojik araştırmaların toplu özetini S. Kroll vermiştir. Kronolojik olarak onlar çeşitli tarihi dönemleri kapsamaktadır. Erdebil'den 44 km kuzeybatıda, Ağkale kalesinde ve diğer yerlerde ilk demir çağına ait benzer seramikler keşfedilmiştir. Manna tarihine adanmış ilk araştırma S. Belk'in eseridir.