Avrupa tek pazarı
Dört Serbestlik > İnsanlar > Vatandaşların serbest dolaşımı

Ayrıca bakınız: Avrupa Birliği vatandaşlığı
AB, serbest çalışma hakkının ötesinde, vatandaşların haklarını ve yalnızca insan olma haklarını giderek daha fazla güvence altına almaya çalışmaktadır. Ancak Adalet Divanı 'Vatandaşlığın Üye Devletlerin vatandaşlarının temel statüsü olacağını' belirtmiş olsa da, vergilendirmeyle finanse edilen kamu hizmetlerine ve sosyal yardım sistemlerine kimlerin erişebileceği konusunda siyasi tartışma devam etmektedir.
2008'de 500 milyon AB vatandaşından yalnızca 8 milyonu (%1,7) serbest dolaşım haklarını kullanmıştı; bunların büyük çoğunluğu işçilerdi. TFEU'nun 20. maddesine göre AB vatandaşlığı, üye devletin vatandaşlığından kaynaklanır. Madde 21, AB'de serbest dolaşım ve mevzuatın belirlediği sınırlar dahilinde serbestçe ikamet etme konusunda genel haklar verir. Bu vatandaşlar ve onların birinci derece aile üyeleri için geçerlidir.'e bakınız. Bu, dört ana hak grubunu etkiler: (1) gereksiz kısıtlamalar olmaksızın giriş, çıkış ve geri dönüş, (2) sosyal yardım açısından makul olmayan bir yük haline gelmeden ikamet etme, (3) yerel ve Avrupa seçimlerinde oy kullanma ve (4) ev sahibi devletin vatandaşlarıyla eşit muamele görme hakkı, ancak sosyal yardım ancak 3 aylık ikametten sonra mümkündür.
Birincisi, 2004 tarihli Vatandaş Hakları Direktifi'nin 4. maddesi, her vatandaşın geçerli bir pasaport veya ulusal kimlik kartıyla bir üye ülkeden ayrılma hakkına sahip olduğunu söyler. Sovyetler Birliği ve Berlin Duvarı vatandaşlarının ayrılma özgürlüğünü reddettiği Orta ve Doğu Avrupa için bunun tarihi bir önemi vardır. 5. Madde, her vatandaşa ulusal sınır kontrollerine tabi olarak giriş hakkı vermektedir. Schengen Bölgesi ülkeleri (İrlanda dahil değildir), seyahat belgelerinin gösterilmesi ihtiyacını ve sınırlarda polis aramalarını tamamen ortadan kaldırmıştır. Bunlar, TFEU 21. maddesindeki genel serbest dolaşım ilkesini yansıtır.
İkincisi, 6. madde, ekonomik olarak aktif olsun veya olmasın, her vatandaşın başka bir üye ülkede üç ay kalmasına izin verir. 7. madde, "sosyal yardım sistemi üzerinde yük oluşturmamak için... yeterli kaynaklara sahip" olduğunun kanıtlanması durumunda üç aydan fazla kalışlara izin verir. 16 ve 17. maddeler 5 yıl sonra koşulsuz daimi ikamet hakkı verir.
Üçüncüsü, Avrupa Birliği Anlaşması (TEU) madde 10(3), bir vatandaşın yaşadığı her yerde Avrupa Parlamentosu için yerel seçim bölgelerinde oy kullanma hakkını gerektirir.
Dördüncüsü ve daha çok tartışılan 24. madde, bir AB vatandaşının ev sahibi ülkede ne kadar uzun süre kalırsa, eşit muamele temelinde kamu ve sosyal hizmetlere erişim konusunda o kadar fazla hakka sahip olmasını gerektirir. Bu, TFEU'nun 18 ve 20. maddelerindeki genel eşit muamele ve vatandaşlık ilkelerini yansıtmaktadır. 25 yıldır (Almanya)'da yaşayan ve bebek sahibi olan İspanyol kadının Sala v Freistaat Bayern davasında Adalet Divanı, Almanların oturma iznine ihtiyacı olmadığından kadının da izne ihtiyacı olmadığını düşünüp nafaka alma hakkına sahip olduğuna karar verdi.
Trojani v Center public d'aide Sociale de Bruxelles davasında, iki yıl boyunca Belçika'da yaşayan Fransız bir adam, asgari yaşam ücreti için devletten "minimex" ödeneği almaya hak kazandı.
Grzelczyk v Center Public d'Aide Sociale d'Ottignes-Louvain-la-Neuve , davasında, üç yıldır Belçika'da yaşayan bir Fransız öğrenci, öğreniminin dördüncü yılında "minimex" gelir desteği almaya hak kazandı.
Benzer şekilde, R (Bidar) - Londra Ealing İlçesi davasında Adalet Divanı, bir Fransız UCL ekonomi öğrencisinin, öğrenci kredisi almadan önce Birleşik Krallık'ta üç yıl yaşamasının zorunlu kılınmasının yasaya uygun olduğuna karar verdi ancak ayrıca "yerleşik statüye" sahip olması gerekmediğine hükmetti.
Gene benzer şekilde, Komisyon v Avusturya davasında, Avusturya'nın, (çoğunlukla Alman) yabancı öğrencilerin başvurması halinde, gerçek bir sorun olduğu kanıtlanmadıkça, "yapısal, personel ve mali sorunlardan" kaçınmak için üniversite kontenjanlarını Avusturyalı öğrencilerle sınırlama hakkı yoktu. Ancak Dano v Jobcenter Leipzig davasında Adalet Divanı, Alman hükûmetinin, 3 yıldır Almanya'da yaşayan ancak hiç çalışmamış bir Rumen anneye nafaka vermeme hakkına sahip olduğuna karar verdi. Almanya'da 3 aydan çok, ancak 5 yıldan az yaşadığından "yeterli kaynaklara" sahip olduğuna dair kanıt göstermek zorundaydı; çünkü Mahkeme, 24. maddedeki eşit muamele hakkının bu süre içinde 7. madde uyarınca yasal ikamete bağlı olduğunu gerekçe göstermişti.