Van İsyanı (1915)
Arka plan > İsyan öncesinde Van'daki durum

Ayrıca bakınız: Ermeni İsyanları (I. Dünya Savaşı)
1862 Osmanlı nüfus sayımına göre Van Vilayeti'ndeki toplam nüfus 418.700 iken; bu nüfusun 209.100'ü Müslüman, 209.600'ü Hristiyandı. 1890 Osmanlı nüfus sayımı ise vilayetteki toplam nüfusu 430.000 olarak gösterirken, Ermenilerin nüfusunu 79.998 olarak vermektedir. Bu sayıma göre Ermeniler; Van şehrinin %35'ini, Erciş'in %64'ünü, Çatak'ın %37'sini, Başkale'nin %18'ini, Bahçesaray'ın %48'ünü oluşturmaktaydı. Diğer taraftan 1885 yılı sonlarında, Van'da yaşayan Ermeniler tarafından Armenakan partisi kuruldu. Bu parti, bölgedeki Ermenilerin Osmanlı İmparatorluğu'ndan bağımsızlığını kazanmasını amaçlamaktaydı. 1887'de, Cenevre'deki Marksist Ermeniler tarafından kurulan Hınçak partisinin amacı, Anadolu'daki Ermenilerin siyasi ve millî bağımsızlığını sağlamaktı. Bu parti adını, 1890 yılında İhtilâlci Hınçak Partisi olarak değiştirdi. 1890 yazında, Tiflis'te kurulan Taşnaksutyun partisinin 1892'de açıklanan programına göre; isyan çıkararak, ihtilâlci çeteler kurarak, halkı silahlandırarak, hükûmet yetkilileri ve kurumları ile muhbir ve hainlere karşı hareketler düzenleyerek bölgedeki Ermenilere bağımsızlığını kazandırma, partinin esas ilkeleriydi.
1894-1895'te çıkan Sason İsyanı ile yaşanan olaylar, uluslararası platforma taşındı. Kurulan milletlerarası Tahkikat Komisyonu, 20 Temmuz 1895'te yayınladığı raporunda Sason olaylarında Ermenilerin masum olmadığını açıkladı. 1895 yılında, özellikle Hınçak komitesi üyelerinin kışkırtmaları sonucu İstanbul, Divriği, Trabzon, Eğin, Develi, Akhisar, Erzincan, Gümüşhane, Bitlis, Bayburt, Urfa, Erzurum, Diyarbekir, Siverek, Malatya, Harput, Arapkir, Sivas, Merzifon, Maraş, Muş, Kayseri, Yozgat ve Zeytun'da birtakım olaylar çıktı. Bu olaylarda Türklerin yanı sıra, ayaklanmalara katılmayan Ermenilere karşı da cinayetler işlendi ve kundaklama faaliyetlerinde bulunuldu. Yaşananların sonrasında Trabzon, Van, İstanbul, Sason, Harput, Adana ve Zeytun'da art arda isyanlar çıktı. Bu isyanlara karşı 1894-1896 yılları arasında yapılan müdahalelerde, isyancıların yanında sivil halk da katledildi.
I. Dünya Savaşı öncesinde Van Vilayeti'ndeki etnik dağılım tartışmalı bir konudur ve değişik kaynaklara göre farklılık göstermektedir. Genel olarak 1914 yılında Ermeniler Van Gölü kıyılarında yoğunlaşmıştı. Ermenilerin yoğun olarak yaşadığı yerler Van (Havasor Gedikbulak ve Arçak olmak üzere üç alt birimde oluşuyordu), Artiş, Şatak, Başkale ve Bahçesaray idi. Ermeni Patrikliğinin 1912 sayılarına göre ise Van'da 110.897 Ermeni bulunurken, 1914 Osmanlı nüfus sayımı Ermeni nüfusunu 67.797 ve Müslümanların nüfusunu ise 179.422 olarak vermektedir. 1914 Osmanlı sayımına göre vilayetteki en yüksek Ermeni nüfus oranı %42 ile Van'dayken; hiçbir Ermeni'nin olmadığı Şemdinan, bu alanda en düşük orana sahip yerleşim birimiydi.
Van Vilayeti'nin siyasî ve demografik haritaları
1915 yılında Van Vilayeti'nin siyasi haritası
1896 yılında Van Vilayeti'nde nüfus dağılımı
1914 yılına ait Van Vilayeti nüfus bilgileri
1915 yılında Van şehir merkezindeki nüfus dağılımı
| Osmanlı Devleti Van Vilayeti'nde çeşitli kaynaklara göre nüfus verileri> Kaynak | Osmanlı Devleti Van Vilayeti'nde çeşitli kaynaklara göre nüfus verileri> İdari birimler | Osmanlı Devleti Van Vilayeti'nde çeşitli kaynaklara göre nüfus verileri> Toplam | Osmanlı Devleti Van Vilayeti'nde çeşitli kaynaklara göre nüfus verileri> Cinsiyet | Osmanlı Devleti Van Vilayeti'nde çeşitli kaynaklara göre nüfus verileri> Cinsiyet | Osmanlı Devleti Van Vilayeti'nde çeşitli kaynaklara göre nüfus verileri> Müslüman | Osmanlı Devleti Van Vilayeti'nde çeşitli kaynaklara göre nüfus verileri> Müslüman | Osmanlı Devleti Van Vilayeti'nde çeşitli kaynaklara göre nüfus verileri> Toplam | Osmanlı Devleti Van Vilayeti'nde çeşitli kaynaklara göre nüfus verileri> Rum | Osmanlı Devleti Van Vilayeti'nde çeşitli kaynaklara göre nüfus verileri> Rum | Osmanlı Devleti Van Vilayeti'nde çeşitli kaynaklara göre nüfus verileri> Toplam | Osmanlı Devleti Van Vilayeti'nde çeşitli kaynaklara göre nüfus verileri> Ermeni | Osmanlı Devleti Van Vilayeti'nde çeşitli kaynaklara göre nüfus verileri> Ermeni | Osmanlı Devleti Van Vilayeti'nde çeşitli kaynaklara göre nüfus verileri> Toplam | Osmanlı Devleti Van Vilayeti'nde çeşitli kaynaklara göre nüfus verileri> Yahudi | Osmanlı Devleti Van Vilayeti'nde çeşitli kaynaklara göre nüfus verileri> Yahudi | Osmanlı Devleti Van Vilayeti'nde çeşitli kaynaklara göre nüfus verileri> Nasturi | Osmanlı Devleti Van Vilayeti'nde çeşitli kaynaklara göre nüfus verileri> Nasturi | Osmanlı Devleti Van Vilayeti'nde çeşitli kaynaklara göre nüfus verileri> Yezidi | Osmanlı Devleti Van Vilayeti'nde çeşitli kaynaklara göre nüfus verileri> Yezidi | Osmanlı Devleti Van Vilayeti'nde çeşitli kaynaklara göre nüfus verileri> Keldani | Osmanlı Devleti Van Vilayeti'nde çeşitli kaynaklara göre nüfus verileri> Keldani | Osmanlı Devleti Van Vilayeti'nde çeşitli kaynaklara göre nüfus verileri> Toplam |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1914 Osmanlı nüfus sayımı (aslı) |  |  | Erkek | Kadın | Erkek | Kadın |   | Erkek | Kadın |   | Erkek | Kadın |   | Erkek | Kadın | Erkek | Kadın | Erkek | Kadın | Erkek | Kadın |   |
| 1914 Osmanlı nüfus sayımı (aslı) | Van (merkez) | 79.736 | 44.492 | 35.244 | 24.996 | 20.123 |   |   |   |   | 19.035 | 14.754 | 33.789 |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
| 1914 Osmanlı nüfus sayımı (aslı) | Erciş | 35.406 | 19.451 | 15.955 | 14.627 | 12.696 |   |   |   |   | 4.824 | 3.259 | 8.083 |   |   | 461 | 367 |   |   |   |   |   |
| 1914 Osmanlı nüfus sayımı (aslı) | Çatak | 23.717 | 6.939 | 5.778 | 4.588 | 3.544 |   |   |   |   | 2.193 | 2.099 | 4.292 |   |   |   |   |   |   | 158 | 135 |   |
| 1914 Osmanlı nüfus sayımı (aslı) | Adilcevaz | 15.669 | 8.753 | 6.916 | 6.178 | 4.644 |   |   |   |   | 2.577 | 2.272 | 4.849 |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
| 1914 Osmanlı nüfus sayımı (aslı) | Gevaş | 28.643 | 16.655 | 11.988 | 10.377 | 7.786 |   |   |   |   | 6.318 | 4.202 | 10.520 |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
| 1914 Osmanlı nüfus sayımı (aslı) | Alt toplam | 172.171 | 96.290 | 75.881 | 60.724 | 48.793 |   |   |   |   | 34.947 | 26.586 | 61.533 |   |   | 461 | 367 |   |   | 158 | 135 |   |
| 1914 Osmanlı nüfus sayımı (aslı) |  Hakkâri | 27.680 | 15.057 | 12.623 | 11.953 | 9.895 |   | 1 |   |   | 1.829 | 1.632 | 3.461 | 424 | 412 | 850 | 684 |   |   |   |   |   |
| 1914 Osmanlı nüfus sayımı (aslı) | Çölemerik | 9.004 | 4.888 | 4.116 | 4.009 | 3.441 |   |   |   |   | 160 | 136 | 296 |   |   | 716 | 539 |   |   |   |   |   |
| 1914 Osmanlı nüfus sayımı (aslı) | Mahmudiye | 12.959 | 7.673 | 5.286 | 6.239 | 3.991 |   |   |   |   | 276 | 257 | 533 |   |   |   |   | 736 | 630 | 422 | 413 |   |
| 1914 Osmanlı nüfus sayımı (aslı) | Şemdinan | 11.740 | 5.857 | 5.883 | 4.919 | 4.954 |   |   |   |   |   |   |  | 127 | 147 | 811 | 782 |   |   |   |   |   |
| 1914 Osmanlı nüfus sayımı (aslı) | Gevar | 16.881 | 9.852 | 7.029 | 7.413 | 5.358 |   |   |   |   | 609 | 350 | 959 | 147 | 126 | 1.683 | 1.185 |   |   |   |   |   |
| 1914 Osmanlı nüfus sayımı (aslı) | Hoşap | 8.706 | 4.837 | 3.869 | 4.201 | 3.490 |   |   |   |   | 636 | 379 | 1.015 |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
| 1914 Osmanlı nüfus sayımı (aslı) | Alt toplam | 86.970 | 48.164 | 38.806 | 38.734 | 31.129 |   | 1 |   |   | 3.510 | 2.749 | 6.259 | 698 | 685 | 4.063 | 3.200 | 736 | 630 | 422 | 413 |   |
| 1914 Osmanlı nüfus sayımı (aslı) |  | 270.141 | 144.454 | 114.687 | 99.500 | 79.922 | 179.422 | 1 | 0 | 1 | 38.457 | 29.340 | 67.797 | 698 | 685 | 4.521 | 3.557 | 736 | 630 | 580 | 548 | 11.955 |
| 1914 Osmanlı Nüfusu (düzeltilmiş)! | | 509.000 |  |  |  |  | 313.322 |  |  |  |  |  | 131.000 |  |  |  |  |  |  |  |  | 62.400 |  |
| Ermeni Patrikliği (1913-14)! | |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | 110.897 |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| 1890 Osmanlı nüfus sayımı! | | 430.000 |  |  | Kürt: 210.000  Türk: 30.500  Toplam Müslüman: 240.500 | Kürt: 210.000  Türk: 30.500  Toplam Müslüman: 240.500 | Kürt: 210.000  Türk: 30.500  Toplam Müslüman: 240.500 |  |  |  | Apostolik: 79.000  Katolik: 708  Protestan: 290  Toplam Ermeni:79.998 | Apostolik: 79.000  Katolik: 708  Protestan: 290  Toplam Ermeni:79.998 | Apostolik: 79.000  Katolik: 708  Protestan: 290  Toplam Ermeni:79.998 | 5.000 | 5.000 | 40.000 (Ortodoks: 52.000)  Toplam Süryani: 92.000 | 40.000 (Ortodoks: 52.000)  Toplam Süryani: 92.000 | 5.400 | 5.400 | 6.000 | 6.000 | 109.502 |  |
| 1862 Osmanlı nüfus sayım! | | 418.700 |  |  | Van Sancağı: 90.100  Hakkâri Sancağı: 119.000  Toplam Müslüman: 209.100 | Van Sancağı: 90.100  Hakkâri Sancağı: 119.000  Toplam Müslüman: 209.100 | Van Sancağı: 90.100  Hakkâri Sancağı: 119.000  Toplam Müslüman: 209.100 | Van Sancağı: 95.100  Hakkâri Sancağı: 114.500  Toplam Hristiyan: 209.600 | Van Sancağı: 95.100  Hakkâri Sancağı: 114.500  Toplam Hristiyan: 209.600 | Van Sancağı: 95.100  Hakkâri Sancağı: 114.500  Toplam Hristiyan: 209.600 | Van Sancağı: 95.100  Hakkâri Sancağı: 114.500  Toplam Hristiyan: 209.600 | Van Sancağı: 95.100  Hakkâri Sancağı: 114.500  Toplam Hristiyan: 209.600 | Van Sancağı: 95.100  Hakkâri Sancağı: 114.500  Toplam Hristiyan: 209.600 | Van Sancağı: 95.100  Hakkâri Sancağı: 114.500  Toplam Hristiyan: 209.600 | Van Sancağı: 95.100  Hakkâri Sancağı: 114.500  Toplam Hristiyan: 209.600 | Van Sancağı: 95.100  Hakkâri Sancağı: 114.500  Toplam Hristiyan: 209.600 | Van Sancağı: 95.100  Hakkâri Sancağı: 114.500  Toplam Hristiyan: 209.600 | Van Sancağı: 95.100  Hakkâri Sancağı: 114.500  Toplam Hristiyan: 209.600 | Van Sancağı: 95.100  Hakkâri Sancağı: 114.500  Toplam Hristiyan: 209.600 | Van Sancağı: 95.100  Hakkâri Sancağı: 114.500  Toplam Hristiyan: 209.600 | Van Sancağı: 95.100  Hakkâri Sancağı: 114.500  Toplam Hristiyan: 209.600 | Van Sancağı: 95.100  Hakkâri Sancağı: 114.500  Toplam Hristiyan: 209.600 |  |