Gölbelen, Çıldır
Tarihçe

Gölbelen köyününün eski adı Urta'dır. Uri (ური), Huri (ჰური) ve Uria (ურია), tarihsel Gürcü coğrafyasında rastlanan yer adlarıdır. Urta (ურთა), Uri adının çoğul biçimidir. Ancak Gürcü gazeteci ve araştırmacı Konstantine Martvileli ise, Urta köyünün iki dağın arasında yer aldığını, bu adın Gürcüce "Ormta'dan (ორმთა) değişime uğradığını ve "iki dağ" anlamına geldiğini yazmıştır. Köy 1595 tarihli Osmanlı tahrir defteri ile 17. yüzyıl cebe defterinde Urta / Orta (اورته) olarak geçer.
Urta köyü, Orta Çağ'da Gürcistan'ın oluşturan bölgelerden biri olan Palakatsio'da yer alır. Nitekim Osmanlılar bu bölgeyi ve köyü 16. yüzyılın ortalarında Gürcülerden ele geçirmiştir. Köyde 10. yüzyılda inşa edilmiş olan Gürcü kilise Urta Kilisesi, buranın eski bir yerleşim olduğunu göstermektedir.
Urta köyü, 1595 tarihli ve Defter-i Mufassal Vilayet-i Gürcistan adlı tahrir defterine göre Gürcistan Vilayeti içinde Çıldır livasına bağlı Canbaz nahiyesine bağlı bir köydü. Çıldır Gölü'nün batısında ve göl kıyısında yer alan Urta, o dönem için büyükçe bir yerleşimdi ve nüfusu 45 haneden oluşuyordu. Urta, 1694-1732 Osmanlı tahrir defteri Defter-i Caba-i Eyalet-i Çıldır'da da aynı idari statüye sahipti. Osmanlı döneminde Urta, Çıldır Eyaleti sınırları içinde keten tarımı yapılan yerlerden biriydi.
Urta köyü, süre Osmanlı yönetimi altında kalan, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nın ardından imzalanan Berlin Antlaşması uyarınca Osmanlı Devleti tarafından Rusya'ya bırakıldı. Rus idaresinin de Urta (Урта) adıyla kaydettiği yerleşim, Ardahan sancağının Çıldır kazasına Zurzuna nahiyesinin on köyünden biriydi. 1886 tarihli nüfus tespitinde Urta'da, 138'i erkek ve 109'u kadın olmak üzere, 24 hanede 247 kişi yaşıyordu. Bu nüfus içinde 16 kişi Türk, 231 kişi Karapapak olarak kaydedilmişti.
Urta köyü, 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde Urta (اورطه) adıyla Kars vilayetinin Çıldır kazasının merkez nahiyesine bağlıydı. 1940 genel nüfus sayımında aynı idari konuma sahipti ve nüfusu 578 kişiden oluşuyordu. Urta Türkçe olmadığı için köyün adı 1959 yılında  7267 sayılı kanunla Gölbelen olarak değiştirilmiştir. 1965 genel nüfus sayımında Gölbelen köyünün nüfusu 900 kişiden oluşuyor ve bu nüfus içinde sadece 138 kişi okuma yazma biliyordu. 1992 yılında Ardahan ili kurulunca Çıldır ilçesi ve Gölbelen köyü bu ile bağlanmıştır.
Gölbelen'deki en önemli kalıntı 10. yüzyılda inşa edilmiş olan üç nefli bazilikadır. Köy kilisesi olarak inşa edilmiş olan Urta Kilisesi, bugün cami olarak kullanılmaktadır. Bundan dolayı büyük ölçüde korunmuş olan kilisenin dışarıdan cami görünümü verilmiş ve içi boyanmıştır. Düzgün kesme taşlardan inşa edilen kilise camiye çevrilirken batı yönündeki giriş kapısı kapatılmış ve kuzeyde yeni bir kapı açılmıştır. Özgün biçimi bozulmuş olan bazilikanın güney duvarına mihrap, batı tarafına da ahşap bir minber eklenmiştir.
Gölbelen'de kilise dışında iki kale kalıntısı vardır. Bunlardan biri köyün merkezinin 1 km güneydoğusunda yer alır ve harç kullanılmadan inşa edilmiş olan kale 50 × 30 m ebatlarındadır. 2.020 metre yükseklikte yer alan kaleden geriye sadece yıkıntılar kalmıştır. Diğer kale (51 × 40 m) ise, köyün merkezinin 1,2 km güneybatısında yer alır. 2.260 metre yükseklikte kayalık bir tepede bulunan bu ikinci kale de harç kullanılmadan inşa edilmiştir. Büyük ölçüde yıkılmış olan kale günümüzde ahır olarak kullanılmaktadır.