stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Ulaş
Nüfus

Ulaş İlçesinin genel durumu 2000 genel nüfus sayımına göre 15.283 olup, İlçe merkezinin nüfusu ise 3.386, nüfus yoğunluğu ise %16 dır.
| Yıl | Toplam | Şehir | Kır |
| --- | --- | --- | --- |
| 1990 | 13.801 | 2.488 | 11.313 |
| 2000 | 14.972 | 3.390 | 11.582 |
| 2007 | 11.237 | 2.895 | 8.342 |
| 2008 | 11.294 | 3.168 | 8.126 |
| 2009 | 10.902 | 2.980 | 7.922 |
| 2010 | 10.468 | 2.846 | 7.622 |
| 2011 | 10.075 | 2.845 | 7.230 |
| 2012 | 9.680 | 2.807 | 6.873 |
| 2013 | 9.584 | 3.849 | 5.735 |
| 2014 | 9.229 | 3.757 | 5.472 |
| 2015 | 8.799 | 3.594 | 5.205 |
| 2016 | 8.666 | 3.548 | 5.118 |
| 2017 | 8.483 | 3.418 | 5.065 |
| 2018 | 9.682 | 3.483 | 6.199 |
| 2019 | 8.870 | 3.256 | 5.614 |
| 2020 | 8.443 | 3.151 | 5.292 |
Nefise bint Hasan

Nefise bint Hasan (Arapça: نفيسة بنت الحسن)(762- 830), İslam peygamberi Muhammed'in soyundan gelen hadis alimi. Hayatının büyük bir kısmını geçirdiği Kahire'de hadis dersleri vermiş, dört mezhep imamından Şafi ondan ders almıştır.
Yaşamı

Peygamber torunu Hasan'ın torunu Hasan bin Zeyd'in kızıdır. 762 yılında Mekke'de doğdu. Babasıın vali olduğu Medine'de büyüdü. Kendisi de Muhammed'in soyundan gelen Ca'fer es-Sâdık'ın oğlu İshak Mu'tamin (إِسْحَاق ٱلْمُؤْتَمِن) ile evlendi. Onunla birlikte Hicaz'dan Mısır'a göç etti. Kasım adında bir oğlu ve Ümmü Gülsüm adında bir kızı olmak üzere iki çocuğu oldu.
Yaşamı > Çalışmaları

817 yılında eşiyle Kahire'ye yerleşir. Sehâvî, bu göçün Ali neslinden gelenlere yapılan baskıdan kaçmak için oldugunu belirtir. Kahirede halkın yoğun ilgisiyle karşılaştı. Öğrencileri uzak yerlerden geliyordu ve aralarında Sünni fıkhının Şafii mezhebinin kurucusu olan Şafii de vardı. Onun eğitimini maddi olarak destekledi. İbn Kesir, el-Bidaye ve el-Nihaye'de onun hakkında şu ifadeyi aktarıyor:
Zengin bir kadındı, insanlara, özellikle felçlilere, ağır hastalığı olanlara ve diğer tüm hastalara çok iyilik yapardı. Dindar, zahit ve çok erdemliydi. İmam Şafii Mısır'a geldiğinde, ona iyilik yaptı ve bazen Şafii Ramazan ayında ona namaz kıldırdı.
Yaşamı > Şafii'ye Etkisi

Şafii'nin Kahire'ye geldikten sonra, hadis dinlemek için sık sık Nefise'nin yanına gittiği ve Nefise'nin bilgi ve kişiliğinin etkisinde kaldığı bildirilir. Tarihçilerin aktardığına göre ondan dua ve bereket dilediği söylenmektedir.
Şafii hastalandığı ve yaklaşan ölümü hissettiğinde, hemen vasiyetini yazdı ve Nefise'nin cenaze namazını kildirmasini istedi. İmam'ın ölümünden sonra, onun naaşı onun evine taşındı ve o, üzerinde namaz kıldı.
Kaynaklar

↑  Zayn Kassam; Bridget Blomfield (2015). "Remembering Fatima and Zaynab: Gender in Perspective".  Farhad Daftory (Ed.). The Shi'i World. I.B Tauris Press.
↑  Aliyah, Zainab (2 Şubat 2015). "Great Women in Islamic History: A Forgotten Legacy". Young Muslim Digest. 14 Ağustos 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Şubat 2015.
| --- | --- |
Otorite kontrolü :  GND: 129361461  VIAF: 70006625
Hamburger tarihi

Tipik malzemeleri gösteren hamburger profili: ekmek, sebze ve kıyma.
Amerikan lokantasında servis edilen peynirli ve patatesli açık hamburger.
Hamburger ilk olarak 19. veya 20. yüzyılın başlarında ortaya çıktı. Modern hamburger, sanayileşme, işçi sınıfının ve orta sınıfın ortaya çıkması nedeniyle hızla değişen bir toplumun mutfak ihtiyaçlarının bir ürünüydü ve bunun sonucunda ev dışında tüketilebilecek, seri üretim, uygun fiyatlı gıda talebi ortaya çıktı.
Önemli kanıtlar, Amerika Birleşik Devletleri veya Almanya'nın (Hamburg şehri), iki dilim ekmek ve kıyma bifteğinin bir "hamburger sandviçi" haline getirilip satıldığı ilk ülke olduğunu gösteriyor. Hamburgerin kökeni konusunda bazı tartışmalar var, çünkü iki temel bileşeni olan ekmek ve sığır eti, kombinasyonlarından önce farklı ülkelerde uzun yıllar ayrı ayrı hazırlanıp tüketildi. Yaratılışından kısa bir süre sonra, hamburger, soğan, marul ve dilimlenmiş turşu dahil olmak üzere, şu anda tipik olarak karakteristik olan tüm süslemelerini hızla içeriyordu.
1990'ların sonlarında bir beslenme tartışması da dahil olmak üzere 20. yüzyıldaki çeşitli tartışmalardan sonra, burger artık Amerika Birleşik Devletleri ve belirli bir mutfak tarzı, yani fast food ile tanımlanıyor. Kızarmış tavuk ve elmalı turta ile birlikte hamburger, Amerika Birleşik Devletleri'nde bir mutfak simgesi haline geldi.
Hamburgerin uluslararası popülaritesi, İtalyan pizzası, Çin usulü kızarmış pilav ve Japon suşisi dahil olmak üzere diğer ulusal yemeklerin küresel popülaritesindeki artışı da içeren gıdanın daha geniş küreselleşmesini göstermektedir. Hamburger belki de farklı mutfak kültürlerindeki tanıdık unsurlarla eşleştiği için kıtadan kıtaya yayıldı. Bu küresel mutfak kültürü, kısmen 1920'lerde White Castle restoran zinciri ve kurucusu Edgar Waldo "Billy" Ingram tarafından başlatılan ve daha sonra 1940'larda McDonald's tarafından rafine edilen işlenmiş gıda satışı konseptiyle üretildi. Bu küresel genişleme, Big Mac hamburgerinin satıldığı farklı ülkelerin satın alma gücünün karşılaştırılabileceği Big Mac Endeksi gibi ekonomik karşılaştırma noktaları sağlar.
Başlangıç

Amerika Birleşik Devletleri'nde hamburgerin tartışmalı icadından önce, benzer yiyecekler Avrupa'nın mutfak geleneğinde zaten mevcuttu. 4. yüzyılın başlarına tarihlenebilecek antik Roma tariflerinin bir koleksiyonu olan Apicius yemek kitabı, isicia omentata adlı sığır etinin hazırlanmasını detaylandırıyor; Çam fıstıklı sığır etinin çam taneleri, siyah ve yeşil biber ve beyaz şarapla karıştırıldığı pişmiş bir köfte olarak servis edilen isicia omentata, hamburgerin ilk habercisi olabilir.
Biftek tartarının ilk restoran tarifinin ne zaman ortaya çıktığı bilinmiyor. Net bir isim vermemekle birlikte, biftek tartarının ilk tanımı Jules Verne tarafından 1875 yılında Michael Strogoff adlı romanında yapılmıştır. Biftek tartarı ile Alman yemekleri Labskaus ve Mett arasında bazı benzerlikler var. Diğer benzer çiğ, doğranmış etler 20. yüzyılda ortaya çıktı. Hamburgh [sic] Sosis'e yapılan en eski referanslardan biri 1763'te Hannah Glasse'nin Aşçılık Sanatı, Made Plain and Easy'de yer aldı. Hamburgh Sosis kıyılmış et ve hindistan cevizi, karanfil, karabiber, sarımsak ve tuz gibi çeşitli baharatlarla yapılır ve tipik olarak tost ile servis edilir. Köfte, Sırp pljeskavicası, Arap köftesi ve rulo köfte gibi diğer yemekler de kıyma ile yapılır.
Sandviç kelimesi 18. yüzyıla kadar kaydedilmedi. Pek çok kültür sandviçin icat edildiğini iddia ediyor, ancak adı, parmaklarını kirletmeden kağıt oynayabilmek için sandviç yemeyi tercih eden İngiliz aristokrat John Montagu, Sandviç 4. Kontu'nun onuruna 1765 yılı civarında verildi. Ancak, Elizabeth Leslie Cook'un yemek kitabına bir sandviç tarifi eklemesi , Amerika Birleşik Devletleri'nin yerel mutfağında ortaya çıkması 1840 yılına kadar değildi.
Başlangıç > Hamburg ve limanı

Kıyma, ortaçağ mutfağında bir incelikti, kırmızı et genellikle üst sınıflarla sınırlıydı. Orta Çağ kasapları tarafından çok az kıyma yapıldı veya belki de eti koruyan sosis yapım sürecinin bir parçası olmadığı için zamanın yemek kitaplarına kaydedildi.
19. yüzyılın ilk yarısında, Yeni Dünya'ya göç eden Avrupalıların çoğu Hamburg'dan yola çıktı ve New York şehri en yaygın varış yerleriydi. New York'taki restoranlar Hamburg usulü Amerikan filetosu, ve hatta à la Hambourgeoise dana bifteği sunuyordu. Bu nedenle, erken Amerikan kıyılmış sığır eti hazırlıkları, Avrupalı göçmenlerin zevklerine uyacak şekilde yapıldı ve Hamburg limanına ve geride bıraktıkları dünyaya dair anıları çağrıştırdı.
Başlangıç > Hamburg bifteği

19. yüzyılın sonlarında, Hamburg bifteği New York limanındaki birçok restoranın menülerinde popüler oldu. Bu, doğranmış dana eti, yumurta, soğan ve baharattan oluşan kızarmış bir köfteden oluşabilir veya hafif tuzlanmış, sıklıkla tütsülenmiş olabilir, soğan ve galeta unu ile birlikte bir tabakta çiğ olarak servis edilebilir. Hamburg bifteğine atıfta bulunan en eski belge, müşterilere Amerikalı şef Charles Ranhofer (1836-1899) tarafından geliştirilmiş 11 sentlik bir Hamburg bifteği tabağı sunan 1873 tarihli bir Delmonico's Restaurant menüsüdür. Bu fiyat o zamanlar için yüksekti, basit bir dana biftek filetosunun fiyatının iki katıydı. Bununla birlikte, yüzyılın sonunda Hamburg bifteği, maliyeti düşüren hazırlık kolaylığı nedeniyle popülerlik kazanıyordu. Bu, günün en popüler yemek kitaplarından bazılarındaki ayrıntılı açıklamasından açıkça görülmektedir. Belgeler, bu hazırlama tarzının 1887'de bazı ABD restoranlarında kullanıldığını ve hastanelerde hastaları beslemek için de kullanıldığını gösteriyor; Hamburg bifteği çiğ veya hafif pişmiş olarak servis edilir ve yanında çiğ yumurta bulunur.
19. yüzyılda birçok Amerikan restoranının menüleri, genellikle kahvaltıda satılan bir Hamburg biftek içeriyordu. Hamburg bifteğinin bir çeşidi, genellikle doku olarak kahverengi sosa benzer bir sos ile servis edilen Salisbury bifteğidir. Dr. James Salisbury (1823–1905) tarafından icat edilen Salisbury bifteği terimi, Amerika Birleşik Devletleri'nde 1897'den beri kullanılmaktadır. Bugünlerde Hamburg şehrinde ve kuzey Almanya'nın bazı bölgelerinde bu tür yemeğe Frikadelle, Frikandelle veya köfteye benzeyen Bulette deniyor. Hamburger biftek terimi 1930'da hamburger ile değiştirildi, bu da daha basit bir terim olan burger ile biraz yer değiştirdi. İkinci terim şimdi, çizburger, domuz burger, domuz pastırmalı burger ve mus burger dahil olmak üzere hamburgerin farklı çeşitleri için yeni kelimeler oluşturmak için yaygın olarak bir sonek olarak kullanılmaktadır. Amerikan İngilizcesinde farklı şekillerde kısaltılan Alman şehirlerinden türetilen isimlere sahip başka yiyecekler de var. Bir örnek, genellikle frank olarak kısaltılan frankfurter'dir.
Buluş

Birçok tarif ve yemek, transatlantik göçmenlerle birlikte Yeni Dünya'daki varış noktalarına gitti. Bazı yazarlar, hamburgerin Yeni Dünya'daki göçmenler arasında ortaya çıkan ihtiyaçları karşılamak için yaratıldığını öne sürerek Hamburg Amerika Hattı'nın bunun bir parçası olup olmadığını sorguluyor. Ancak diğerleri, Hamburg America Hattı'nın Avrupa'dan Amerika'ya ilk Hamburger bifteğini getirdiği tezini destekliyor. Bugün bilindiği gibi hamburger, 1885 ile 1904 arasında değişen birden fazla buluş iddiasına sahiptir, ancak 20. yüzyılın başlarında iyi bir şekilde kurulmuştur. Takip eden 100 yıl boyunca, ortaya çıkan fast food kavramı ve yeni bir iş modeli olan franchise sayesinde hamburger dünyaya yayıldı.
Küresel fenomen

Modern hamburger Amerika Birleşik Devletleri'nde geliştirildi, ancak II. Dünya Savaşı'nın sonunda, 20. yüzyılın ortalarında, fast food küreselleştikçe diğer ülkelere yayılmaya başladı. Bu kademeli küreselleşmenin temel nedeni büyük restoran zincirlerinin başarılarıydı. İşlerini büyütme ve karlarını artırma arzuları, dünya çapında bayilikler oluşturmalarına neden oldu. McDonald's, markasının dünya çapında kuruluşunu ciddiye alan ilk burger zincirleri arasında yer aldı, ancak tek değildi. Wimpy, McDonald's'ın ülkede faaliyete geçmesinden 20 yıl önce, 1954'te Birleşik Krallık'ta faaliyet göstermeye başladı ve 1970'e gelindiğinde 23 ülkede binden fazla restorana ulaştı. 21 Ağustos 1971'de Hollanda'nın Amsterdam yakınlarındaki Zaandam'da Ahold ilk Avrupa bayiliğini açtı. 1970'lerde McDonald's Avrupa ve Avustralya'ya yayılmaya başladı. Asya'da, Japonya 1972'de kendi fast food zincirinin kuruluşunu gördü: MOS Burger (モスバーガー, Mosu bāgā), "Mountain, Ocean, Sun"ın kısaltması ve sonunda McDonald's'ın doğrudan rakibi haline geldi. Bununla birlikte, tüm ürünleri, teriyaki burger, takumi burger ve pirinç burger dahil olmak üzere Asya dünyasına uyarlanmış burger çeşitleriydi. Hong Kong'da Aji Ichiban, Asya'ya hızla yayılmadan önce büyük zincirlerle rekabet etti. İlk hamburger otomatlarından biri, 1941 yılında Amsterdam'da FEBO markası altında piyasaya sürüldü ve adı, orijinal yaratılış yeri olan Ferdinand Bolstraat'tan türetildi.
Aynı zamanda hamburger dünya çapında popülerlik kazanırken, farklı yerlerde çeşitli yerel özellikler kazandı. Bunun gibi örnekleri arasında Avustralya'daki kangurular gibi yerel hayvanlardan yapılan kıyma veya chili con carne gibi Teksas Meksika tarzı yemekler sayılabilir.
Hamburgerin genişlemesi ve standardizasyonu, Big Mac Endeksi olarak bilinen farklı ülkeler arasında ekonomik bir referans olarak kullanılabilecek bir fiyat endeksinin oluşturulmasına yol açmıştır. McDonald's'ın iş yaptığı 120 ulusal ekonominin satın alma gücü paritesinin karşılaştırılmasına izin vererek, dünyanın farklı yerlerinde bir burgerin değerini (ABD doları cinsinden) ölçer. Amerikalı sosyolog George Ritzer, 1995 tarihli "Toplumun McDonaldlaşması" adlı kitabında ilgili " McDonaldlaşma" kavramını ortaya attı. Fast food'un küreselleşmesinin bir başka yan ürünü, birçok farklı ülkeden yarışmacıların katıldığı uluslararası rekabetçi yeme yarışmalarının yaratılmasıydı. En iyi bilinenlerden biri, fast-food zinciri Krystal tarafından yürütülen ve 2004'ten beri her yıl düzenlenen Uluslararası Rekabetçi Yeme Federasyonu (IFOC) sponsorluğunda düzenlenen Krystal Square Off'tur.
Günümüz

20. yüzyılda hamburger, mutfak konularıyla ilgili literatürdeki bazı kitapların ana konusu olarak ortaya çıktı. Buna bir örnek, 2001 yılında araştırmacı gazeteci Eric Schlosser tarafından yayınlanan ve Amerikan fast food endüstrisinin yerel ve küresel etkisini inceleyen Fast Food Nation: The Dark Side of the All-American Meal'dir . Hamburgerin modern bir varyasyonunun bir örneği, lüks mutfak şefleri tarafından lüks malzemeler içeren köftelerle yapılan sözde gurme burgerdir. Bu tür ilk burgerlerden biri Haziran 2001'de New York'ta şef Daniel Boulud tarafından pişirildi ve daha sonra fileto, kaburga Bres, konserve siyah yer mantarı ve bir mirepoix sebze ile 29 ABD dolarına satıldı. Ülkenin en eski et lokantalarından biri olan Manhattan restoranı "Old Homestead", sığır eti yetiştirilmiş Japon wagyū ile 44 dolarlık bir hamburger sunuyor. 1993 yılında Max Schondor soyadan bir hamburger yaptı. SpongeBob SquarePants'ın 2005'teki bir bölümünde, maceracı baş karakter, Bay Yengeç'in hamburgerlerin hikâyede belirgin bir şekilde yer aldığı popüler Yengeç Burgerlerini ziyaret ediyor.
Fransız biftek tartarı .
Hamburg bifteği, Almanya'da (en az) 17. yüzyıldan beri "Frikadelle" adıyla bilinmektedir.
"Hamburger Rundstück" 1869'da zaten popülerdi ve modern hamburgerin öncüsü olduğuna inanılıyor.
1890'larda Hamburg limanı.
William Davies Company, Toronto, Kanada'daki St. Lawrence Market'te duruyor. Bunun gibi sahneler, et pazarı hızla büyüdükçe Amerika Birleşik Devletleri ve Kanada'da yirminci yüzyılın başlarında yaygınlaştı.
Big Mac, hamburger imajında bir evrimi popüler hale getirdi.
Tanıdık haliyle, patates kızartması ve içeceği ile modern hamburger
Hamburger, yarı işlenmiş gıdaların seri üretiminin teknik sorununu çözdü.
Minneapolis, Minnesota'daki 1936 Beyaz Kale Binası No. 8
1960'larda McDonald's, bir müşterinin Amerika Birleşik Devletleri'nin herhangi bir yerinde aynı burgeri yeme yeteneğinin reklamını yaptı ve birkaç on yıl sonra aynı başarıyı dünyanın birçok yerinde mümkün kıldı.
Hamburgerin vegan versiyonu
Vietnam pirinç burgeri, hamburgerin küreselleşmesinin bir ürünüdür.
Uluslararası Uzay İstasyonu'nda (UUİ) sağlanan uzay yemeğinin tasarımı sayesinde uzayda hamburger yiyen astronotlar
Peter Biroš

| Peter Biroš> Slovakya Ulusal Konseyi Üyesi |
| --- | --- |
Görev süresi 15 Ekim 2002 - 4 Temmuz 2006
Prešov Belediye Meclisi Üyesi
Görev (1994-2002)
Kişisel bilgiler
Doğum: 8 Nisan 1950(1950-04-08) Prešov, Çekoslovakya
Ölüm: 19 Temmuz 2024 (74 yaşında) Bratislava, Çek Cumhuriyeti
Partisi: Yeni Vatandaş İttifakı Slovak Demokrat ve Hıristiyan Birliği – Demokrat Parti
Akraba(lar): Pavol Biroš (erkek kardeşi)
Bitirdiği okul: Pavol Jozef Šafárik Üniversitesi
Mesleği: Siyasetçi ve diş hekimi
Peter Biroš (8 Nisan 1950 – 19 Temmuz 2024), Slovak siyasetçi ve diş hekimi.
Hayatı

Biroš, 8 Nisan 1950'de Prešov, Çekoslovakya'da doğdu. Pavol Jozef Šafárik Üniversitesi'nde eğitim gördü. 1974'te başladığı siyaset ve diş hekimliği kariyerini 2024 yılındaki ölümüne kadar sürdürdü. 1997 ile 1999 ve 2002 ile 2006 yılları arasında J.A. Prešov Reiman Hastanesi'nin yöneticiliğini üstlendi. Tıp alanındaki çalışmalarının yanı sıra Tatran Prešov hentbol kulübünün çalıştırıcılığınıda yaptı.
Yeni Vatandaş İttifakı ile Slovak Demokrat ve Hristiyan Birliği – Demokrat Parti bünyesinde siyasete girerek 1994-2002 yılları arasında; Prešov Belediye Meclisi'nde  ve 2002-2006 yılları arasında Slovakya Ulusal Konseyi'nde delege olarak yer aldı.
Erkek kardeşi eski futbolcu Pavol Biroš, 1976 Avrupa Futbol Şampiyonası'nı kazanan Çekoslovakya millî futbol takımı kadrosunda yer almıştır.
Biroš, 18 Temmuz 2024'te Bratislava, Slovakya'da 74 yaşında öldü.
Laponya (seçim bölgesi)

Laponya, Eduskunta'da temsil edilen bir Fin seçim bölgesidir. Laponya idari bölgesini kapsar ve en son erişilebilir hesaplama olan 2002 yılı itibarıyla nüfusu 187.777'dir.
Laponya şu anda Finlandiya Parlamentosuna yedi üye seçmektedir. Seçim bölgesi, büyük ölçüde kırsaldır ve bölgedeki tek şehirler küçüktür. Bu nedenle, hakim parti geleneksel olarak kırsal Merkez Partisi olmuştur. Bölgede büyük etkiye sahip olan ikinci parti SKDL/Sol İttifak'tır. Finlandiya'nın diğer iki büyük partisi olan sosyal demokrat SDP ve muhafazakar NCP genellikle seçim bölgesindeki sandalyelerden birini almıştır. NCP genellikle Hristiyan Demokratlar ile ittifak yapmıştır.
Parlamento üyeleri > 2015-2019

Katri Kulmuni (Merkez)
Mikko Kärnä (Merkez)
Eeva-Maria Maijala (Merkez)
Hanna Mäntylä (Gerçek Finler, Haziran 2017'den beri Mavi Reform) Sosyal İşler ve Sağlık Bakanı 2015-2016, Haziran 2017'de emekli.
Markus Mustajärvi (Sol İttifak)
Markus Lohi (Merkez)
Johanna Ojala-Niemelä (Sosyal Demokrat)
Matti Torvinen (Mavi Reform, - Gerçek Finler),
Parlamento üyeleri > 2019-2023

Heikki Autto (Ulusal Koalisyon Partisi)
Kaisa Juuso (Gerçek Finler)
Katri Kulmuni (Merkez)
Mikko Kärnä (Merkez)
Markus Lohi (Merkez)
Markus Mustajärvi (Sol İttifak)
Johanna Ojala-Niemelä (Sosyal Demokrat)
Seçim sonuçları > Parlamento seçimleri > 2019

| Parti | Parti | Oy | % | Sandalye | +/– |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | Merkez | 29.145 | 29.20 | 3 | -1 |
|  | Finler | 17.160 | 17.19 | 1 | 0 |
|  | Sol İttifak | 14.128 | 14.16 | 1 | 0 |
|  | Sosyal Demokratlar | 13.479 | 13.51 | 1 | 0 |
|  | Ulusal Koalisyon | 11.243 | 11.26 | 1 | +1 |
|  | Yeşiller | 9.706 | 9.72 | 0 | 0 |
|  | Diğer gruplar | 4.946 | 4.96 | 0 | 0 |
| Toplam | Toplam | 99.807 | 100.00 | 7 | – |
Açık anahtarlı şifreleme

Açık anahtarlı şifreleme sistemi
Açık anahtarlı şifreleme, şifre ve deşifre işlemleri için farklı anahtarların kullanıldığı bir şifreleme sistemidir. Haberleşen taraflardan her birinde birer çift anahtar bulunur. Bu anahtar çiftlerini oluşturan anahtarlardan biri gizli anahtar diğeri açık (gizli olmayan) anahtardır. Bu anahtarlardan bir tanesiyle şifreleme yapılırken diğeriyle de şifre çözme işlemi gerçekleştirilir. Bu iki anahtar çifti matematiksel olarak birbirleriyle bağlantılıdır.
Gizli anahtarın sadece bir sahibi vardır. Gizli anahtara sahip olan taraf gizli anahtar aracılığıyla, kendi açık anahtarıyla şifrelenmiş bilgilerin şifresini çözebilir, kendisine ait sayısal imzaları oluşturabilir ya da kendi kimliğini ispat edebilir (authentication).
Açık anahtar herkesin erişimine açıktır. Anahtarlar birbirlerinden farklı olsalar da, matematiksel olarak birbirleriyle ilişkilidirler. Açık anahtarla, bilgiler sadece gizli anahtarın sahibi tarafından çözülebilecek şekilde şifrelenebilir ya da gizli anahtar sahibinin dijital imzasının ve dolayısıyla kimliğinin doğruluğu kontrol edilebilir.
Açık anahtarlı şifrelemenin uygulanmasında asimetrik anahtar algoritmaları kullanıldığı için asimetrik şifreleme olarak da adlandırılır. Simetrik şifreleme algoritmalarının aksine, asimetrik şifreleme algoritmalarında güvenli bir "ilk anahtar değişimi" ihtiyacı bulunmamaktadır. Bu algoritmaların çalışma şekli anahtarların oluşturulmasını, açık anahtarla şifreleme ve gizli anahtarla deşifreleme yapılmasını kolayca gerçekleştirirken yalnızca açık anahtarı bilerek gizli anahtarın bulunmasını zor kılar. Bu zorluğu anahtarlar arasındaki matematiksel ilişki (öne çıkanları örnekleri çarpanlara ayırma ve ayrık logaritma) sağlar.
Açık anahtarlı şifreleme gayet temel ve yaygınca kullanılan bir teknolojidir. Açık anahtar altyapısı internet üzerinde güvenli haberleşmeyi sağlayan TLS (SSL'in takipçisi) protokolü, güvenli e-posta haberleşmesinde kullanılan PGP protokolü ve dosya şifreleme ve çözmeye yarayan GPG gibi protokollerde kullanılmaktadır.
Yapısı

Eğer bir anahtar mesajı şifrelemede kullanılmış ise, o takdirde şifreyi çözmek için sadece o çiftin diğer anahtarı kullanılabilir. Her ne kadar, açık ve gizli anahtar çiftleri matematiksel olarak birbirlerine bağlı olsalar da, bir anahtardan diğerinin elde edilmesi pratikte mümkün değildir. Bir başka deyişle, bir kişi açık anahtarı bilse de, gizli anahtar kopyalanmaktan ya da değiştirilmekten korunmuş durumdadır. Bu sebeple açık anahtarınızı rahatça herkesin kullanımına sunabilirsiniz, ancak gizli anahtarınızın gizli kalması çok önemlidir. Açık anahtar, gizli anahtar ile imzalanmış mesajın doğrulanmasında veya sadece gizli anahtarın şifresini çözebileceği şekilde mesajı şifrelemede kullanılır. Eğer birisi size şifreli mesaj yollamak istiyorsa, sizin açık anahtarınızı kullanarak şifreler ve siz, anahtar çiftinin gizli anahtara sahip olan tek kişisi olarak mesajı deşifre edersiniz.
Uygulama alanları

Güvenli bir iletişim kanalına sahip olmayan iki tarafın kullanacakları bir anahtarı güvenli olarak belirlenmesi (Diffie-Hellman, ElGamal) ya da var olan bir simetrik anahtarın güvenli olarak değiş tokuş edilmesi
Sayısal imzalar (RSA, DSA, Merkle) aracılığıyla kimlik doğrulama (authentication) ve bilgi bütünlüğünün korunması (integrity)
Bilginin şifrelenmesi (örneğin bankacılık sistemlerinde)
Avantajları

Asimetrik şifreleme sistemlerinde her kullanıcının sadece kendi gizli anahtarını gizli tutması yeterlidir. Bunun aksine (n) tane kullanıcının bulunduğu bir simetrik şifreleme sisteminde gizli tutulması gereken anahtar sayısı her kullanıcı için (n-1) tanedir. Bu da sistem için büyük bir depolama yükü oluşturur.
Ayrıca simetrik sistemlerde anahtarların kesinlikle güvenli yollardan kullanıcılara ulaştırılması gerekmektedir. Örneğin değişik kıtalarda yaşayan kişilerin internet gibi herkese açık (güvensiz) bir ortam üzerinden güvenli bir şekilde haberleşmesi ya da alışveriş yapması için anahtarlarını değiş-tokuş etmeleri pratikte mümkün değildir. Açık anahtarlama altyapısı kullanan sistemlerdeyse anahtar değiş-tokuşu güvensiz bağlantılar üzerinde belli önlemleri almak şartıyla güvenli bir şekilde yapılabilir.
Dezavantajları

Simetrik şifreleme sistemleriyle karşılaştırıldığında, asimetrik sistemler çok daha yavaştır. Bu, şifrelemede kullanılan anahtarların uzunluğu ve yapılan işlemlerin karmaşıklığından kaynaklanmaktadır.
Asimetrik şifreleme yöntemiyle şifrelenmiş bir bilgiyi aynı anda değişik kullanıcılara gönderebilmek için aynı bilginin her alıcı için ayrı ayrı şifrelenmesi gerekmektedir. Bu da şifreleme için ayrı bir yük getirmektedir.
Bu amaçla asimetrik ve simetrik şifreleme sistemlerinin avantajlı yönlerini bir arada kullanan hibrid sistemler kullanılmaktadır. Hibrid sistemlerde şifreleme için simetrik anahtarlar kullanılırken, bu anahtarların iki taraf arasında taşınması için asimetrik yöntemler kullanılmaktadır.
Bir diğer sorun ise, asimetrik sistemlerin güvenliğinin henüz daha ispatlanmamış varsayımlara dayandırılmasıdır. Asimetrik sistemlerde güvenlik tek-yönlü-fonksiyonlara dayandırılmaktadır. Bu fonksiyonların kendisinin hesaplanması "kolay", tersinin hesaplanması "imkânsız"dır. İmkânsızdan kasıt, fonksiyonun tersinin hesaplanmasının polinomial süre içerisinde imkânsız olmasıdır. Ancak ters alma işlemini hızlandıracak yöntemlerin var olmadığı henüz ispatlanmış değildir.
Örnekler

Diffie-Hellman anahtar değişimi
ElGamal şifrelemesi
Paillier şifreleme sistemi
Blum-Goldwasser şifreleme sistemi
Goldwasser-Micali şifreleme sistemi
Okamoto-Uchiyama şifreleme sistemi