Azerbaycan müziği
Azerbaycan Halk Müziği

Halk müziğinin önemli bir bölümünü düğün ve yas törenlerinde söylenen şarkılar (ağıt, mersiye) oluşturmaktadır. Azerbaycan halk müziği tür açısından çeşitlilik göstermektedir- şarkı, dans, aşık sanatı, muğam. Şarkılarda olduğu gibi danslarda da yaratıcılarının ruh halleri yansıtılmıştır. Kadın dansları sakin, zarif ve liriktir (Vağzalı, Uzundere), erkek dansları ise canlı, güçlü ve coşkuludur (Gazahlar, Gaytağı, Hançobanı). Halk danslarının çoğu solo olarak yapılır, ancak çift ve grup dansları da bulunmaktadır (halay, yallı, yordu-yordu, cengi).
Azerbaycan halk müziğinde 7 ana makam kullanılmaktadır: rast, şur, segâh (özellikle yaygın), şüşter, bayatı-şiraz, çargâh ve hümayun, her biri özel bir duygusal karaktere sahiptir ve belirli melodiler içerir. Rast makamının anlamı kahraman ve cesur danslar için önemlidir. Kadın danslarında daha çok segâh, şur kullanılır. Besteci Üzeyir Hacıbeyov, "Azerbaycan Halk Müziğinin Temelleri" adlı eserinde şunları yazmaktadır:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | Ritmik yapısına göre Azerbaycan halk müziği, belirgin metrik ölçüye sahip müzik ve ölçüsüz müzik olarak ikiye ayrılır. Belirgin ölçülü müzikler halk şarkıları, tüm halk dansları türleri, ayrıca tesnifler (vokal müzik) ve rengler (enstrümantal müzik) tarafından oluşturulur. Bu formların ölçüleri genellikle 6/4, 4/4, 3/4, 2/4, 4/8, 6/8, 3/8'dir. Doğu'nun diğer halklarının müziğinde bulunan 7/8, 5/4 gibi ölçüler tamamen yoktur. 4/4 ölçüsü Azerbaycan müziği için 2/4'ten daha karakteristiktir. | ” |
Azerbaycan müziğinin bir başka özelliği de mikrointervala (oktavda 17 basamak) sahip olmasıdır.
Azerbaycan halk müzik enstrümanları çeşitlilik göstermektedir. En yaygın olanlar nefesli çalgılar — tütek, balaban, zurna; telli çalgılar — tar, saz (çeşitleri: cura saz, büyük saz, goltuk saz), ud, kanun; yaylı çalgılar — kemençe; vurmalı çalgılar — def, nağara, goşa nağara'dır. 11 telli Azerbaycan tarının yaratıcısı, 19. yüzyılda yaşamış ve "Tarın Babası" lakabını almış Azerbaycanlı müzisyen ve tasarımcı Sadıkcan'dır. 4 Ekim 1920'de "ASRİ'nin tüm proletarya örgütlerinin müzikal eğitimini genişletmek ve planlı olarak yaymak amacıyla" bir kararname ile müzik aletleri millileştirilmiş ve Halk Komiserleri Konseyi'nin yönetimine devlet malı olarak geçmiştir. 1 Mayıs 1932'de besteci Üzeyir Hacıbeyov, ilk notalı Azerbaycan halk çalgıları orkestrasını S. Rüstemov adına kurmuş, Ocak 2000'de Azerbaycan Devlet Filarmonisi bünyesinde Azerbaycan Devlet Halk Çalgıları Orkestrası kurulmuştur. 5 Aralık 2012'de Azerbaycan tarı çalma sanatı, UNESCO'nun somut olmayan kültürel miras listesine dahil edilmiştir.
Dans ritimleri genellikle 6/8 ve 3/4 üzerine kuruludur. Azerbaycan'ın ağızdan ağıza geçen profesyonel müziğinin en önemli türü, birçok Orta ve Yakın Doğu ülkesinde olduğu gibi, muğamdır.
Azerbaycan müziği Kafkasya'nın diğer bölgelerinde de icra edilmektedir, özellikle Ermeniler arasında, muğam sistemi ve kemança ile tar gibi müzik aletleri benimsenmiştir. Kanun ve ud gibi müzik aletleri, Ermeni müzisyenler tarafından Azerbaycan müziğine dahil edilmiştir.
19. yüzyıl tarihçisi Nikolay Dubrovin'e göre, Ermeni düğünlerinde de Azerbaycan şarkıları çalınmaktaydı.
Lek ve Lezgi danslarında ve müziğinde de Azerbaycan müzik kültürünün etkileri görülmektedir. Lezgi ve Tabasaranlı şarkıcı-şairlerin özellikle Azerbaycan aşıklarından alınan şarkılar ve konuları kullanarak şiirler yazdığı ve onların şiir formunu kullandıkları belirtilmektedir.
2008 yılında UNESCO, Azerbaycan muğamını "İnsanlığın Sözlü ve Somut Olmayan Mirasının Şaheserlerinden" biri olarak ilan etti. Sözlü geleneğin profesyonel sanatına ait bir başka alan da aşıkların (kelime anlamı "aşk" olan) müzikal ve şiirsel yaratıcı faaliyetleridir — şarkıcı-hikâye anlatıcı-şairlerdir.
Azerbaycan'daki aşıkların öncüleri, ozanlar idi. "Aşık" ismi 16-17. yüzyıllarda Kafkasya'da ortaya çıktı. Azerbaycan'da aşıklar "El anası" (Halkın Anası) olarak adlandırılmıştır, çünkü her zaman halkın isteklerini ifade etmiş, aşk özgürlüğünü savunmuş, vatan sevgisini dile getirmişlerdir. Aşıklar, saz eşliğinde hikayelerini anlatırlar. Aşıkların eserlerinin içeriği: destan, sosyal konular. En yaygın türler: destan (kahramanlık-epik hikâye), deyişme (yarışma), ustadname (nasihat şarkıları), gazelleme (övücü şarkılar), şikeste, misri (lirik şarkılar).
Azerbaycan'ın temel halk çalgıları: tar, kemençe, tef (mugam üçlüsünde), saz (aşıkların eserlerinde), nağara, goşa-nağara (bayram törenlerinde), balaban, zurna.
Aşıkların vokal-enstrümantal sanatı, her birinin birçok doğaçlama varyantı olan klasik melodilere (80'den fazla) dayanmaktadır. Bu sanat, belirli stilistik özelliklere sahiptir (kısa melodilerin çoklu tekrarları veya varyantları, bazen tek bir nota, dar bir melodi aralığı vb.).
1928 yılında Bakü'de ilk cumhuriyet aşıklar kongresi düzenlenmiştir. 2009 yılında Abu Dabi'de (BAE) düzenlenen UNESCO Somut Olmayan Kültürel Mirası Koruma Komitesi'nin dördüncü oturumunda Azerbaycan aşık sanatı UNESCO'nun Temsili Somut Olmayan Kültürel Miras Listesi'ne dahil edilmiştir.