Ahmed-i Hânî
Ahmed-i Hani Hayatı ve İlmî Kişiliği

Ahmed-i Hani, Ağrı'nın Doğubayazıt ilçesin'de 03 Ocak 1651 senesinde  “Dîzesor’’ (Kırmızı Kale ya da Kızıl Kale) köyünde dünyaya gelmiştir. Bir Kürt Edebiyatı geleneği olarak dönem şairleri ve yazarları eserlerinin başında veyahut sonunda mahlaslarına ve kendileriyle ilgili bilgilere yer verirler. Örneğin Ahmed-i Hani ünlü eserlerinden "Mem û Zîn"  adlı eserinin son kısmında şu beytle de doğum tarihine yer verir;
| --- | --- |
Kürtçe:   Lewra dema ku ji xeybê fek bû. Tarix hezar û şêst û yek bû:    Onun için gayb aleminden ayrıldığı an,bin altmış bir yıl geçmişti tarihten.

Bu beyitte yer alan tarih Hicri 1061 senesidir yani Miladi takvime göre 1651 senesine denk gelmektedir. Hânîyân Aşiret'ine mensup olmasından ötürü ya da ailesi Hakkârî'nin Çukurca ilçesine "Hân" köyünden Doğubayazıt'a yerleştiğinden "Hânî" mahlası ile şöhret bulmuştur. Ancak bu mahlasın yanı sıra kullandığı mahlaslar; "Mela", "Pepuk", "Xânî" (Hânî) ve "Kurdî" dir. Lakin Ahmed-i Hani'nin, "Hânî" mahlası ile şöhret bulmasının sebebi en fazla kullandığı mahlasının  "Hânî" mahlası olmasından ötürüdür.
Ahmed-i Hani'nin babası medresede müderrislik yapan Molla İlyas, annesi ise Gülizar Hanımdır.İlk eğitimini babasından alan Hani, babasının vefatı üzerine eğitimine yine müderris olan ağabeyi Molla Kasım'ın yanında devam eder. İlk eğitimini babası ve ağabeyinden alan Ahmed-i Hani eğitimine Doğubayazıt'ta yer alan dönemin Muradiye Gulgûn Medresesi’nde devam etmiştir. Bu medreseye ait 1661 senesine ait olan talebe kayıtlarında Ahmed-i Hani'nin de ismi yer alır. Ardından Bitlis ve Ahlat medreselerine gitmiştir. Bundan sonra öğrencilik yıllarını Bağdat, Şam, Halep ve İran’daki medreselerde geçiren Hânî, Kürdistan ve İran coğrafyasında tasavvuf, astronomi, şiir ve sanat teknikleri üzerine derinleşmiş; Suriye’de ise antik Yunan felsefesi üzerine yoğunlaşmıştır. Ayrıca Buhara, Halep, Şam ve Tebriz’de eğitim gördüğüne ve ünlü mutasavvıf şair Nizâmî-i Gencevî’den etkilendiğine dair rivayetler bulunmaktadır. İlim yolculuğunun bir parçası olarak Anadolu’nun da çeşitli bölgelerinde bulunmuş, burada Arapça, belagat ve dini ilimlerle ilgili eğitim almıştır. Bunun yanı sıra astronomiye de özel bir ilgi göstermiştir. Eğitimini tamamladıktan sonra Doğubayazıt’a dönmüş, ardından bir süre Botan Emirliği'nin merkezi olan Cizre’de kalmıştır. Kürt beyliklerinden Behdinan ve Serhedan’ı ziyaret etmiş, Bağdat ve Mısır’da ilmini pekiştirmiştir. Ayrıca hac görevini yerine getirmek için Hicaz’a gitmiş, Osmanlı padişahlarıyla temas kurmak amacıyla İstanbul’a seyahat etmiştir. Hoşap’ta bulunan Ataiyye Medresesi’nde Molla Camiî’nin yanında eğitimini tamamlayarak icazet almış ve sonrasında Doğubayazıt’a dönerek kendi medresesini kurmuştur. Müderris olarak görev yaptığı bu eğitim kurumunda, Kürtçeyi zorunlu eğitim dili olarak belirlemiş, ilmin toplum tarafından anlaşılmasını sağlamak amacıyla eserlerini Kürtçe olarak kaleme almıştır. Hayatının sonuna kadar bu medresede ders vermeye devam etmiştir.
Bürokratik alanda da görev üstlenen Ahmed-i Hânî, babası Molla İlyas ve ağabeyi Molla Kasım gibi resmi yazıcılıkla meşgul olmuştur. Henüz 14 yaşında iken Doğubayazıt Beyi Mîr Muhammed Purbelali’nin divanında kâtip olarak görev yapmış, böylece hem ilmi hem de devlet yönetimi alanında deneyim kazanmıştır. Ahmed-i Hânî’nin, Ağrı Mîri Muhammed Beg’in desteğiyle İshak Paşa Sarayı’nın yakınında bir kütüphane kurduğu söylenmektedir. Bu kütüphanenin 1926 yılına kadar açık kaldığı, ancak daha sonra Cumhuriyet rejimi tarafından yakıldığına dair iddialar bulunmaktadır. Ayrıca, İshak Paşa Sarayı’nın inşası sırasında, 1674 yılında temel atılırken dua ettiği yönünde çeşitli anlatımlar mevcuttur. Sarayda bir süre kâtip olarak görev yaptığı bilinmekle birlikte, bu görevinin tam olarak ne kadar sürdüğü netlik kazanmamıştır.