Muğam
Etimoloji

Dünyadaki diğer müzik türlerinden farklı olarak muğam, birçok halkın milli ve kültürel mirasının şekillenmesinde ve nesiller boyunca korunarak günümüze ulaşmasında büyük bir rol oynamıştır.
Bazı kaynaklara göre, "muğam" kelimesi Arapça kökenli "makam" kelimesinden türemiştir. "Makam" kelimesi yer, konum anlamına gelmektedir ve müzik teorisinde belirli bir melodik yapıyı ifade eder. Bu bağlamda, "makamlar" ya da Azerbaycan müzik geleneğinde "muğamlar" olarak adlandırılır.
Azerbaycan’da "muğam" olarak bilinen bu müzik formu, bazı Doğu ülkelerinde, Orta Asya'da ve Hindistan'da "makon" olarak adlandırılmaktadır. Avrupa ülkelerinde ise benzer müzik kavramları, tonal sistemlere dayalı olarak "minör" ve "majör" gamlar şeklinde tanımlanır ve kullanılmaktadır.
Muğam, Azerbaycan klasik halk müziğinin ana türü olarak kabul edilir. M.Ö. 6. yüzyılda, Azerbaycan’ın kadim şehirlerinden biri olan ve bugün İran sınırları içinde bulunan Erdebil’de muğamların icra edildiğine dair kanıtlar bulunmaktadır. Bu durum, muğam sanatının, Arap dünyasına yayılmadan önce Azerbaycan coğrafyasında var olduğunu göstermektedir. Muğam melodileri, ünlü Azerbaycan filozof ve şairi Nizâmî-i Gencevî’nin İskendernâme adlı eserinde de yer almış ve edebi eserlerde de kendine özgü bir yer edinmiştir:
"Şarkıcı, eski bir melodi çal, muğlar gibi bir muğan havası çal." Bu dize, Nizâmî-i Gencevî'nin İskendernâme adlı eserinde yer almakta ve muğamın köklü geçmişine işaret etmektedir. Şairin, İskender'in yedi filozofla yaptığı gizli görüşme sahnesinde, muğam melodisine atıfta bulunarak onu "eski bir melodi" olarak tanımlaması, muğam sanatının tarihsel derinliğini ve köklü bir gelenekten geldiğini bir kez daha doğrulamaktadır.
Derin felsefi anlamlar taşıyan şiirlere dayanan muğam, dikkatle dinlendiğinde, büyük şairlerin edebi mirasını müzikal bir formda yansıttığı görülür. Nizâmî-i Gencevî, Sadî-i Şîrâzî, Fuzûlî, İmadeddin Nesimi, Ali Şîr Nevaî, Seyid Azim Şirvani, Aliaga Vahid gibi edebiyatın önde gelen isimlerinin gazelleri, muğam icracıları tarafından türün estetik ve melodik özelliklerine uygun bir şekilde, muğam sanatçıları tarafından sevgi ve ustalıkla ifa  edilir.
Muğam üçlüsü - Azerbaycan’ın ulusal müzik aletleri olan tar, kamança ve gaval ile performans sergileyen klasik bir muğam üçlüsü, muğam destgahı adı verilen eseri seslendirir. Bu topluluk, şarkıcı (hanende) ve çalgıcılar (sazende) olmak üzere iki ana gruptan oluşur.
Muğam destgahları sözlü geleneğe sahip Azerbaycan profesyonel müziğinin en geniş türü, mükemmel ve klasik formudur. "Destgah" - "set" kelimesi - bütün, tam; "gah" yer, mevki anlamına gelir. Destgah, muğamın tüm bölümlerinin - bölüm, köşe, renk, sınıflandırmalar - bir bütün olarak, muğam kompozisyonunun gerekleri düzeyinde ses-sazı icrası anlamına gelmektedir. Muğam bestesinde yer alan bölümler, eserin müzikal ve şiirsel içeriğini belirleyen doğaçlama tarzda ses ezgilerinden oluşur. Bu bölümler, genellikle serbest ritimli resitatif (konuşma benzeri melodiler) olarak icra edilir ve belirli ritimli şarkılar ile dans bölümleriyle harmanlanır. Şarkının farklı bölümleri tesnif olarak adlandırılırken, her bölümdeki melodik çeşitlilikler ve zenginlikler ise renkler olarak tanımlanır.