Ünsüz

Ünsüz, sessiz ya da konsonant; m, r, g gibi, oluşması esnasında, kısmen de olsa, bir engele çarpan konuşma sesi. Ünsüzler, ünlülerle birlikte kullanılarak heceleri meydana getirirler: de, le, em, es, bi, si gibi.
Türk alfabesinin yapısı gereği hemen hemen tüm sesler bir harf ile karşılanmıştır. Bu nedenle Türkçede ünsüz seslere karşılık gelen harflere ünsüz harfler denir. Ancak pek çok dilde aynı durum söz konusu değildir ve ünsüz harfler bazen birden çok sesi de karşılarlar.
| Akciğer ünsüzleri |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Eklemleme yeri → | Dudaksıl | Dudaksıl | Taçsıl | Taçsıl | Taçsıl | Taçsıl | Damaksıl | Damaksıl | Damaksıl | Köksül | Köksül | Köksül | Gırtlaksıl | Gırtlaksıl |
| Eklemleme yeri → | Çiftdudaksıl | Dişsil-dudaksıl | Dişsil | Dişyuvasıl | Artdişyuvasıl | Üstdamaksıl | (Ön) Damaksıl | Artdamaksıl | Küçükdilsil | Yutaksıl | Yutaksıl | Üstgırtlaksıl | Gırtlaksıl | Gırtlaksıl |
| Eklemleme biçimi ↓ | Çiftdudaksıl | Dişsil-dudaksıl | Dişsil | Dişyuvasıl | Artdişyuvasıl | Üstdamaksıl | (Ön) Damaksıl | Artdamaksıl | Küçükdilsil | Yutaksıl | Yutaksıl | Üstgırtlaksıl | Gırtlaksıl | Gırtlaksıl |
| Patlamalı | [p] [b] |  | [t] [d] | [t] [d] | [t] [d] | [ʈ] [ɖ] | [c] [ɟ] | [k] [ɡ] | [q] [ɢ] |  |  | [ʡ] | [ʔ] |  |
| Genizsil | [m] | [ɱ] | [n] | [n] | [n] | [ɳ] | [ɲ] | [ŋ] | [ɴ] |  |  |  |  |  |
| Titrek | [ʙ] |  | [r] | [r] | [r] |  |  |  | [ʀ] |  |  |  |  |  |
| Çarpmalı |  | [ⱱ] | [ɾ] | [ɾ] | [ɾ] | [ɽ] |  |  |  |  |  |  |  |  |
| Sürtünmeli | [ɸ] [β] | [f] [v] | [θ] [ð] | [s] [z] | [ʃ] [ʒ] | [ʂ] [ʐ] | [ç] [ʝ] | [x] [ɣ] | [χ] [ʁ] | [ħ] [ʕ] | [ħ] [ʕ] | [ʜ] [ʢ] | [h] [ɦ] | [h] [ɦ] |
| Yansürtünmeli |  |  | [ɬ] [ɮ] | [ɬ] [ɮ] | [ɬ] [ɮ] |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| Sürtünmesiz |  | [ʋ] | [ɹ] | [ɹ] | [ɹ] | [ɻ] | [j] | [ɰ] |  |  |  |  |  |  |
| Yansürtünmesiz |  |  | [l] | [l] | [l] | [ɭ] | [ʎ] | [ʟ] |  |  |  |  |  |  |
Çift olarak yazılan sembollerden soldaki ötümsüz, sağdaki ötümlü ünsüzleri gösterir.
Koyu alanlar, sesletimi imkânsız olduğu değerlendirilen ünsüzleri gösterir.
| Akciğer dışı ünsüzler> Şaklamalar | Akciğer dışı ünsüzler> Şaklamalar | Akciğer dışı ünsüzler> Ötümlü içpatlamalılar | Akciğer dışı ünsüzler> Ötümlü içpatlamalılar | Akciğer dışı ünsüzler> Dışgırtlaksıllar | Akciğer dışı ünsüzler> Dışgırtlaksıllar |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| [ʘ] | Çiftdudaksıl | [ɓ] | Çiftdudaksıl | [ʼ] | Örnekler: |
| [ǀ] | Dişsil | [ɗ] | Dişsil/dişyuvasıl | [pʼ] | Çiftdudaksıl |
| [ǃ] | (Art)dişyuvasıl | [ʄ] | Damaksıl | [tʼ] | Dişsil/dişyuvasıl |
| [ǂ] | Dişyuvasıl-damaksıl | [ɠ] | Artdamaksıl | [kʼ] | Artdamaksıl |
| [ǁ] | Yandişyuvasıl | [ʛ] | Küçükdilsil | [sʼ] | Dişyuvasıl sürtünmeli |
| Diğer simgeler |
| --- | --- |
[ʍ]: Ötümsüz dudaksıl-artdamaksıl sürtünmeli
[w]: Ötümlü dudaksıl-artdamaksıl sürtünmesiz
[ɥ]: Ötümlü dudaksıl-damaksıl sürtünmesiz
[ɫ]: Artdamaksıllaşmış dişyuvasıl yansürtünmesiz
[ɕ]: Ötümsüz dişyuvasıl-damaksıl sürtünmeli
[ʑ]: Ötümlü dişyuvasıl-damaksıl sürtünmeli
[ɧ]: Ötümsüz artdişyuvasıl-damaksıl sürtünmeli
[ɧ] sesinin çıkış yeri tartışmalıdır.
| Patlamalı sürtünmeliler> Çubuklu | Patlamalı sürtünmeliler> Çubuksuz | Patlamalı sürtünmeliler> Tanım |
| --- | --- | --- |
| [t͡s] | [ʦ] | Ötümsüz dişyuvasıl patlamalı sürtünmeli |
| [d͡z] | [ʣ] | Ötümlü dişyuvasıl patlamalı sürtünmeli |
| [t͡ʃ] | [ʧ] | Ötümsüz artdişyuvasıl patlamalı sürtünmeli |
| [d͡ʒ] | [ʤ] | Ötümlü artdişyuvasıl patlamalı sürtünmeli |
| [t͡ɕ] | [ʨ] | Ötümsüz dişyuvasıl-damaksıl patlamalı sürtünmeli |
| [d͡ʑ] | [ʥ] | Ötümlü dişyuvasıl-damaksıl patlamalı sürtünmeli |
| [t͡ɬ] |  – | Ötümsüz dişyuvasıl patlamalı yansürtünmeli |
Eşzamanlı ünsüzler
| [k͡p] |  – | Ötümsüz dudaksıl-artdamaksıl patlamalı |
| [ɡ͡b] |  – | Ötümsüz dudaksıl-artdamaksıl patlamalı |
| [ŋ͡m] |  – | Ötümlü dudaksıl-artdamaksıl genizsil |