Şogi
Temel kavramlar

9 yatay (dan 段, ‘basamak’) ve 9 dikey (suj i筋, ‘sıra’) yoldan oluşan 81 kareli ve fiziksel özellikleri go tahtasına oldukça benzeyen bir tahtada (shōgiban 将棋盤), karşılıklı iki oyuncu tarafından oynanır. ‘Kareler’, dikdörtgendir. Birinci oyuncuya Sente 先手, ikinci oyuncuya Gote 後手 denir, ancak Batı dillerinde bunlar sırasıyla siyah ve beyaz olarak anılır, oyuna go oyununda olduğu gibi Sente, yani siyah başlar. Tahta hemen her zaman dikdörtgen biçimli olup satrançtan farklı olarak renk kodlarıyla ayrıştırılmamıştır, yani damasızdır. Çizgi kesişimlerindeki birer çift nokta (shitennō 四天王, ‘Göğün dört Deva’sı’), oyuncuların terfi alanlarını gösterir.
Her oyuncunun, boyutları hafif değişken, yirmişer adet yassı, kamamsı beşgen taşı (駒 koma) bulunur. Şahlar (başkumandan ve yeşim kumandan) dışındaki taşlar işaret veya renk kodu taşımazlar. Her taşın kime ait olduğu, taşın baktığı yönden anlaşılır. Oyuncular sırayla hamle yapar. Hedef, rakip oyuncunun şahını mat ederek almaktır. Baş ya da yeşim kumandan tehdit edildiğinde ('şah çekildiğinde'), bu kuruluma ōte 王手 denilir, fakat satrançtaki gibi sözel olarak rakibe bildirilmez. Rakip durumun farkına varmamışsa baş ya da yeşim kumandan alınıp rakip mat edilebilir. Bundan başka rakibin ōte karşısında oynayacak hamlesi kalmamışsa da şah mat (ōtezume 王手詰め) koşulları oluşur.
Her hamlede, sırası gelen oyuncu ya bir taşını hareket ettirmek ya da daha önce rakibinden aldığı taşı kendi taşıymış gibi oyuna yeniden sokmak (uchi 打ち) zorundadır. Her taşın hareket kuralları ayrıdır. Bir taş, rakip taşın olduğu kareye geldiğinde onu alır.
Satrançtan farklı olarak alınan taşlar oyundan çıkarılmaz, yedeğe alınır. Yedeğe alınan taşlar (piyadeler hariç), onları esir almış oyuncu tarafından bir sonraki hamleden itibaren istediği kareye konabilir. Piyadeler ise ancak kendi ordusundan bir piyadenin bulunmadığı bir sıraya (suji 筋) koyulabilir. Oyuna satrançtan çok daha fazla hareketlilik kazandıran bu uchi kuralı sayesinde uzaktan çekilen şahlar tek hamlede engellenebilir, sürpriz saldırılar yapılabilir. Shōgi taşlarının renksiz olmasının nedeni de uchi kuralıdır.
Taşları, en büyük kesimli ve oyunda en değerli olan taştan en küçük ve değersizine doğru sıralarsak aşağıdaki listeyi elde ederiz:
1 başkumandan ve 1 yeşim kumandan (ōshō 王將, gyōkushō 玉將) ya da 1'er şah
Birer uçan araba (hisha 飛車) ya da kale
Birer köşeci (kakugyō 角行) ya da fil
İkişer altın kumandan (kinshō 金將)
İkişer gümüş kumandan (ginshō 銀將)
İkişer tarçın at (keima 桂馬) ya da at
İkişer tütsülü araba (kyōsha 香車) ya da kargı
Dokuzar piyade (fuhyō 歩兵) ya da piyon
Yukarıda adı geçen alternatif isimler, satrançta benzer hareket eden taşlardan seçilmiş olup Batı'daki shōgi kulüplerinde yaygındır. Türkçede yerleşmiş bir terminoloji olmayıp bu makale Japonca adlandırmayı takip edecektir.
Her taşın adı ön yüzüne siyah mürekkeple iki kanji ile (Japoncada kullanılan Çin ideogramları) yazılıdır. Başkumandan, yeşim kumandan ve altın kumandanlar hariç her bir taşın arka yüzünde, genellikle başka renkte (en çok kırmızı) mürekkeple yazılmış bir veya iki kanji vardır. Bir taşın terfi ettiğini belirtmek için taş, kırmızı yazılı tarafı yukarıda kalacak şekilde çevrilir.
Taşların arka yüzüne terfi ettiklerini belirtmek için yazılan kırmızı karakterler genellikle işlek hatla (sōshodai 草書体) yazılmıştır. Altın kumandana terfi eden parçaların arkasındaki karakterler, 'altın' (kin 金) sözcüğünün hat varyantları olup terfi eden taşın asıl değeri azaldıkça daha da işlekleşip kısalır. Altına terfi eden taşların üstündeki hattın matbu eşdeğerleri şöyledir: 全 terfi eden gümüş kumandan, 今 terfi eden tarçın at, 仝 terfi eden tütsülü araba ve 个 terfi eden piyade. Başka bir teamül de, taşın ön yüzündeki hatta bulunan fırça darbelerini arka yüzde eksiltmektir: 圭 terfi eden at (桂), 杏 terfi eden tütsülü araba (香) ve 全 terfi eden gümüş kumandan. Bu hâlde bile terfi eden piyade, yani tokin için と hattı ("to" hecesini gösteren hiragana karakteri) kullanılır.
| Taş | Resim | Kanji | Rōmaji | Batı Tarzı isimleri | İngiliz ve Japon Tarzı Kısaltmalar | İngiliz ve Japon Tarzı Kısaltmalar | İngiliz ve Japon Tarzı Kısaltmalar | Betza notasyonu |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| başkumandan |  | 王將 | ōshō | şah (daha yüksek sıralamalı oyuncu) | K | 王 | ō | K |
| yeşim kumandan |  | 玉將 | gyokushō | şah (daha düşük sıralamalı oyuncu) | K | {{ 玉 | gyoku | K |
| uçan araba |  | 飛車 | hisha | kale | R | 飛 | hi | R |
| baş ejderha |  | 龍王 | ryūō | kıdemli kale ("ejderha") | +R | 龍 ya da 竜  | ryū | FR |
| köşeci |  | 角行 | kakugyō | fil | B | 角 | kaku | B |
| ejderha at |  | 龍馬 | ryūma or ryūme | kıdemli fil ("beygir") | +B | 馬 | uma | WB |
| altın kumandan |  | 金將 | kinshō | altın kumandan ("altın") | G | 金 | kin | WfF |
| gümüş kumandan |  | 銀將 | ginshō | gümüş kumandan ("gümüş") | S | 銀 | gin | FfW |
| kıdemli gümüş |  | 成銀 | narigin | kıdemli gümüş | +S | (全) | — | WfF |
| tarçın at |  | 桂馬 | keima | at | N | 桂 | kei | fN |
| kıdemli tarçın |  | 成桂 | narikei | kıdemli at | +N | (圭 ya da 今) | — | WfF |
| tütsülü araba |  | 香車 | kyōsha | kargı | L | 香 | kyō | fR |
| kıdemli tütsü |  | 成香 | narikyō | kıdemli kargı | +L | (杏 ya da 仝) | — | WfF |
| piyade |  | 歩兵 | fuhyō | piyon | P | 歩 | fu | fW |
| altın bulan |  | と金 | tokin | kıdemli piyon ("tokin") | +P | と (ya da 个) | to | WfF |