Sovyetler Birliği'nde Kürtler
Sovyetler Birliği'nde Kürt kültürü

19. yüzyılda Kürtlerin Kafkasya'ya yerleşmesi sonrası Rus İmparatorluğu'nda yaşayan aydınlar arasında Kürt tarihinin araştırılmasına Kürtçe öğrenilmesine ve Kürtçe eserlerin çevrilmesine önem verilmeye başlandı. Bu çalışmalar genellikle bilim insanları, diplomatlar, sanatçılar gibi kesimler nezdinde gerçekleştirildi. Buna karşın halk nezdinde Kürt kültürü genel olarak baskılanmıştı, Kürtlerin kendi ana dilleri olan Kürtçeyi öğrenmek adına eğitim alacakları bir kurum bulunmamaktaydı. Çarlık ve ardından Azerbaycan'da kurulan Müsavat Partisi bu durumu ortadan kaldırmak için herhangi bir adım atmadı. Müsavat hükûmeti, kendine bağlı toprak ağası ve Karabağ genel valisi Xosrov Bey Sultanov aracılığıyla Kürte baskı kurdu. Bu durum Müsavatçı ağaların Kürtlere alaycı bir şekilde yaklaşmasına neden oldu, Kürtler fıkralara ve gülünç lakaplara (kır-vır, kuro-viro vb.) konu olmaktaydı. Bu tür yaklaşımlarla birlikte asimilasyona maruz kalındı, hatta Kamallı gibi bazı Kürt köylerinde Kürtçe konuşulmaması kararları alındı. Sultanovlar Kürtler arasında Türkçenin hakim dil olması için özel çaba sarf ettiler. Türkçe o dönem genel bölgede yaşayan halklar tarafından anlaşılır bit dil olduğu için Kürtçe sadece yakın çevredeki iletişim için kullanılmak zorunda kaldı. Türklerle yapılan evlilikler, göçebe hayat ve alışveriş ilişkilerinde kurulan temaslar neticesinde de Kürtçe kullanımı giderek azaldı. Nitekim 1926 nüfus sayımında bölgedeki Kürtlerin ağırlıklı olarak Tatarca (Azerice) konuştuğu, Kürtçe konuşanların sadece 3.123 kişi olduğu tespit edildi.
Sovyetler Birliği'nin kurulması Kürt kültürünün korunmasında hayatî bir rol oynadı. İlk defa Kürt olmayan araştırmacıların yanında kendisi Kürt olan insanları da kürdoloji çalışmalarına katkıda bulunmaya başladı. Türkiye, Suriye, Irak ve İran'daki Kürtler anadillerini kullanıp yaygınlaştırılmakta kısıtlamalarla karşı karşıya kalırken, Sovyetler Birliği'nde yaşayan Kürtler anadillerini bir standarda dönüştürdüler. Sovyetlerde üretilen materyallerin sosyalist ve anti-milliyetçi içeriği, Kürtlerin kültürel ve politik açıdan kendi kaderini tayin mücadelesinin özünü oluşturdu ve bu yayınlar tarihsel olarak Kürt kültürel üretiminin mecrası haline geldi. Kitlesel okuryazarlık yolunda Ermenistan SSC'deki Kürtler ve Yezîdîler kendi dillerini üç Ermeni alfabesinde (Ermeni, Latin ve Kiril) öğrendiler. Kürdistan Uyezdi'nin ilk Kürtçe öğretmeni ve Sovyet Kürdistanı gazetesinin ilk editörü Brehimê Memmedov idi. 1921'de Gürcistan'da Kürtçe okullar açıldı. Aynı yıl Yezîdî Kürtleri Kongresi gerçekleştirildi. 1925 yılında Ermenistan ve Azerbaycan'da Kürtçe eğitim veren toplam 55 okul açıldı. Birinci Kafkasya Kürtleri Konferansı 1925 yılında Ermenistan'a bağlı Hecixelil köyünde, ikini konferans ise 1926 yılında ise Talin Nahiyesi'nde gerçekleştirildi. Ermenistan SSC'de 1931-32 öğretim yılında toplam 27 Kürtçe eğitim veren okul varken 1937'de bu sayı 28'e çıktı. Sadece Ermenistan SSC'de 1929-1937 yılları arasında Kürtçe 70 kitap yayınlandı. Azerbaycan SSC'de 1930-38 yılları arasında 30'dan fazla Kürtçe kitap yayınlandı. 1931'de Kürt Öğretmenler Okulu, 1932'de ise Şuşa Pedagoji Okulu'nda "Kürt Fakültesi" açıldı. 1928-29 yılları arasında oluşturulan Kürtçenin ilk latin alfabesi Şemo-Marogulov alfabesi hazırlandı. Çok sayıda Kürtçe yayın evi kuruldu ve çocuk kitapları dahil olmak üzere pek çok eser yayınlandı. Latin alfabesi ile çıkarılan ilk Kürtçe gazete olan Riya Teze bunlara örnektir. Riya Teze'nin ardından iki haftada bir yayınlanan Botan adlı Kürt gazetesi yayına sokuldu. 1931'de Kürt dili ve edebiyatı öğretmenleri yetiştirmek üzere Erivan'da Transkafkasya Eğitim Akademisi açılır ve okulun ilk müdürü Sovyet Yezîdî yazar Erebê Şemo olur. Konusu ve kapsamı bakımından ilk kez düzenlenen 1934 Kürdoloji Kongresi Ermenistan SSC'de toplandı. Şemo tarafından yazılan ilk Kürtçe roman olan Kürt Çoban 1935'te Erivan'da yayınlandı ve büyük ses getirdi. 1934 yılında kadınların eğitimini konu edinen "Kadınların Selameti" adlı kitap Kürt kadınlarının gelişimini konu aldı. Aynı yıl Sovyet Kürtlerinin kültürel üretimini konu alan ve üç perdelik bir piyesten oluşan ilk Kürtçe tiyatro kitabı Riya Teze (Türkçe: Yeni Yol) çıktı. Nado Mahmudov, Hovsep Orbeli, Eliyê Ebdilrehman, Mîroyê Esed, Heciyê Cindî, Tosine Reşid, Casimê Celîl, Emînê Evdal, Kanate Kurdo, Fêrîkê Ûsiv, Susika Simo, Eznîva Reşîd, Eskerê Boyîk, Xelîlê Çaçan, Çerkezê Reş, Karlênê Çaçanî, Firîda Cewarî, Emerîkê Serdar, Ebulqasim Lahûtî, Kamil Bedirhan ve Egîtê Xudo gibi Sovyet sanatçı, yazar ve akademisyenler Kürdolojinin ve Kürt kültürünün gelişmesi için çok sayıda çalışmaya imza attılar. Bununla birlikte Kürt Marksist yazar Cigerxwîn Sovyet Kürtlerinde önemli etki yarattı.
İlk Kürt filmi olan 1926 çıkışlı Zare, Ermenistan SSC'deki film stüdyosu olan Armenfilm tarafından üretildi. Hamo Beknazaryan'ın yönetmenliğini yaptığı film, genç bir Yezîdî Kürt kızı olan Zare'nin, Ekim Devrimi arifesinde çoban Saydo'ya olan sevgisini konu alır. Film, Kürt sinemasının klasikleri arasında yer alır. 1938 yılında Sovyetler Birliği'nde yaşayan Kürtlerin Ekim Devrimi ile birlikte değişen toplumsal yaşantısını konu alan Sovyet Kürdistanı belgeseli yayınlandı. Sovyet Ermeni besteci Aram Haçaturyan'nin en bilinen balelerinden olan Gayaneh Kürtçe karakterler ve temaları içerir. Orijinal libretto, Ermenistan sınırında Sovyet-Türkiye sınırında bulunan dağlık alandaki bir kolhozun arka planında yer alan Ermenileri, Kürtleri ve Rusları içeren etnik bir aşk hikâyesidir. Bale, en çok Haçaturyan'ın "Kürtlerin Dansı" olarak adlandırdığı ateşli Kılıç Dansı ile bilinir.
Erivan Radyosu'nun Kürtçe yayınları 1955'te başladı ve Sovyetler Birliği sınırlarının ötesindeki Kürtler üzerinde de büyük bir etkisi oldu. Eznîva Reşîd radyonun ilk spikeridir. Komşu ülkelerdeki, özellikle de Türkiye'deki Kürtler Sovyet aktarımlarına bizzat ulaştı ve yasaklı halde bulunan ana dillerini bu radyodan dinlediler. Yayınlar Kürt etnik kimliğine dair farkındalık oluşturmak için son derece önemliydi ve Sovyetler Birliği'nin ulusal bilinç ve sosyalizme dair söylemleri birçok Kürt grup arasında güçlü bir şekilde yankı buldu. Erivan Radyosu Kürt Departmanı'nın başında Sovyet Kürt aydın Casimê Celîl vardı. Celîl'in çocukları Ordîxanê Celîl, Celile Celil ve Cemîla Celîl de bu kültürel davanın takipçisi oldular. Bu anlamda Celîl ailesi Ermenistan SSC'deki Kürt kültürel hareketin temel parçasıydı. Ailenin Orta Asya'ya gönderilenler başta olmak üzere Sovyetler Birliği'ndeki bütün Kürtlerle teması yoğun bir şekilde devam etti.