Şirvanşahlar Devleti
Sosyal Yapı

Şirvanşahlar devletinde sosyal ilişkileri, sınıf mücadelesini ve şehir yapısını incelemek açısından yazılı kaynakların verdiği bilgiler dağınık ve sınırlıdır. Bu boşluğu, esasen Bakü ve Abşeron'daki, Şamahı'daki, Derbent'teki ve Şirvan'ın diğer şehir ve yerleşim yerlerindeki çok sayıda mimari eserdeki taş kitabeler ve o dönemin Şirvan yöneticilerine ait numismatik bilgiler doldurmaktadır. XI–XIV yüzyıllara ait anlatı kaynaklarında, XII yüzyıl şairlerinin (Nizami Gencevi, Felaki Şirvani, Hakanî Şirvani vb.) eserlerinde çeşitli sosyal terimlerin, epigrafik eserlerde ve sikkelerin üzerinde şirvanşah, emir, hakan, han, sultan, melik, vezir, hacib, sadr, sipahsalar, şeyh, kadı, elguzat, reis, amid, amil vb. unvan ve rütbelerin anılması, o dönemde Şirvan şehirlerinde gelişmiş feodal bir topluma ait karmaşık bir sosyal yapının mevcut olduğunu göstermektedir. Bu toplumun temel sınıfları feodallar, köylüler ve zanaatkarlardı. Büyük şehirlerin halkı, bir yandan asillere ve büyük tüccarlara, diğer yandan küçük satıcılara ve zanaatkarlara kesin bir şekilde ayrılmıştı. Hâkim feodal tabakanın başında Şirvanşahlar devletinin lideri bulunuyordu – Şirvan'ın başkenti Şamahı'da ikamet eden Şirvanşah, şehir depremden yıkıldıktan sonra ise 1192 yılından itibaren Bakü'de yaşamaya başlamıştır. Şirvanşah, kendi devletinde hem askerî açıdan hem de halk üzerinde sınırsız bir hakimiyete sahipti. O, feodal düzenin sembolü ve dayanağı, emirlerin merkeze itaatsizlik etme girişimlerini engelleyen bir güçtü.
XII yüzyılda Şirvanşahların, Aran bölgesini işgal etmeye çalışan Türk ve Türkmen ordu liderlerine karşı tavırları olumsuzdu. Şirvanşah, yalnızca yerel hanedanlardan birinin yönetim hakkına sahip olduğuna inanıyordu:
"Siz Yezid soyundan değilsiniz ne Revvadilerin varisisiniz ne de Şeddadilerin halefleri sayılırsınız."
Şirvan'ın feodal soylularının petrol kuyuları, tuz madenleri, tarım arazileri, bağları, sığırları, kaleleri, evleri, kervansarayları vb. vardı. Devlette ve şehirlerde üst düzey idari otorite, askeri ve yüksek rütbeli devlet memurlarının, üst düzey dini liderlerin elindeydi. Şirvan'ın askeri soyluları, yerlerde tüm askeri ve idari otoriteyi ellerinde toplayan askeri liderler – emirlerdi. Emirler, Şirvan'ın vilayet, şehir ve köylerinde hüküm sürüyor, savunma yapılarının inşasını denetliyorlardı. XI–XII yüzyılın başlarında ordu liderine, komutana "sahib el-ceyş" deniliyordu. Sipahsalar – askeri lider, baş komutan rütbesi, XIII yüzyılın başlarında da en yüksek askeri rütbe idi. Şirvanşah ve emirlerin yanında, onların kişisel koruması görevini üstlenen gulamlar bulunurdu. Bu gulamlar, Şirvanşah'ın emriyle onun akrabalarını öldürüp kan davasını alır ve diğer tehlikeli görevleri yerine getirirdi.
Şirvan'ın veziri, Şirvanşah'ın iltifatı ile olsa da devletin tam yetkili yöneticisiydi. Vezirlerin yetkisi, öncelikle memur sınıfı temsilcileri için bir bağış kaynağıydı. Halktan vergi toplama iznini (daman) vezir verirdi. Bakü kalesindeki Cuma Camii minaresinin temel taşındaki Farsça kitabe, Şirvan'da, büyük olasılıkla XI-XII yüzyıllarda Şamahı'da, XIII-XIV yüzyıllarda ise Bakü'de vezirler divanının (divan-ül vüzera) mevcut olduğunu gösterir. Sultan Muhammed Olcaytu'nun (1304-1316) fermanının metninden ibaret olan bu kitabe, Bakü'deki divandan bahsetmektedir.
Şehir yönetiminde memurlar önemli görevlerde bulunuyorlardı. Mesud bin Namdar, Şirvan'da müstevfi olarak, yani vergilerin gelir ve gider hesaplarını tutan, şehrin gelir-gider defterini hazırlayan maliye muhasebe dairesinin sorumlu memuru olarak görev yapmıştır. Aynı zamanda, müşrif yani denetleme memuru olarak da çalıştığından bahseder. Onun mektupları arasında Beylegan'ın müşrifi görevine atanmak için yazdığı bir dilekçe de bulunmaktadır. Bu memurun görevi, halkın gelirleri hakkında bilgi toplamaktı.
Şehirlerde vergi ve harçları amiller topluyordu. Orduların kayıtlarını tutan ve maaşlarını ödeyen memur ise arid olarak adlandırılıyordu. Amid ve şehir yöneticisinin yanında katiplik görevleri de vardı. Feodal şehir idaresinin önemli şahsiyetlerinden biri, şehrin pazarlarına, ticaret-zanaat mahallelerine, ürünlerin kalitesine, temizlik ve düzenine, ölçü ve tartı aletlerinin doğru kullanılmasına nezaret eden muhtesipti. Ayrıca, şehirde kamu düzenini sağlama, suçların soruşturulması ve suçluların cezalandırılması gibi polis fonksiyonlarını da yerine getiriyordu. Muhtesip, ayrıca, şehir halkının Kur'an'ın emirlerine ve İslam dini kurallarına uymasını da denetliyordu. Şehna, XI-XII yüzyıllarda sultanın askeri valisiydi. Şehirdeki inşaat işlerine mimar başkanlık ediyordu. Bu unvanı taşıyan zanaatkar, inşaatta görev alan işçiler- duvarcı, mühendis, ustabaşı, taş oymacısı ve diğer zanaatkarlar arasında sorumlu kişi olduğundan, kitabelerde sadece onun adı geçmektedir. Mirab, şehrin su temini ve bu suyun şehir sakinleri arasında dağıtımını sağlıyor, sulama kanallarının bakımını, çeşme ve su kuyularının temizliğini denetliyordu.
Feodal sınıfın diğer önemli grubunu ise yüksek din adamları- şeyhülislam, kadı ve kadı el-hudat, yani vilayetin baş kadısı oluşturuyordu. Bu kişiler mülkiyet haklarını iptal edebiliyor, şeriat kanunlarına göre mahkemeleri yürütüyorlardı. Aynı zamanda miras paylaşımı yapıyor, nikah kıyıyor ve diğer çeşitli medeni işleri yürütüyorlardı. Vergi toplama yetkisi verilen kişiye damin denirdi. Vergi toplayıcının yetkisi, şehrin sivil yöneticisinin görevlerine uygun düşüyorsa, kiracı yönetici amid olarak adlandırılır ve bu görev şerefli sayılırdı. Şehirlerin vergi veren halkını oluşturan reaya- şehir zanaatkarları, feodallere bağlı köylüler ise sömürüye maruz kalıyordu. Kaynaklar, Moğol istilasından önce Şirvan'da kölelerin varlığını bildirmektedir. XIII. yüzyılın 20'li yıllarında yazmış olan bilinmeyen bir yazar, Şirvan'ın mallarını sayarken, ilk sırada "cariye kızları, Türk kölelerini" anmaktadır. XI-XIV yüzyıllarda feodal Şirvan toplumunda, savaşlarda esir alınıp götürülen köleler önemli bir yer tutuyordu. Köleler topraklara bağlı hale getiriliyordu. Köle emeği, ev işlerinde ve tarımda ucuz iş gücü olarak kullanılıyordu. Köle bolluğundan dolayı, Derbend'in ünlü köle pazarında çok ucuza satılıyorlardı.