Fikret Emirov
Yaratıcılığı > Baletleri

Fikret Emirov'un balet janrında ilk eseri "Şur" baletidir. Bu eser, 1968 yılında yazılmış olup klasik bir tarzda yazılmasının yanı sıra koreografik novella olarak da bilinir.
"Şur" baleti prolog ile başlar, uzakta birbirlerine kavuşmak isteyen gibi donmuş Genç Adam ve Kız figürleri görünür.
Balet, iki genç arasındaki engin aşkı konu alan bir müzik freskosudur. Balet sanatının özel ifadeleri, yazarına başarılı bir sanatsal genelleme imkanı sağlamıştır. Avesta'dan ilham alınan Hörmüzd ve Ehriman sembollerinde, iyilik ve kötülük güçlerinin mücadelesi tasvir edilmiştir. Sahnedeki eserde, özellikle Ehriman'ın temsilindeki kara güçler, Adalet'in özgür aşkı üzerinde zafer kazanmasına olanak tanır, ancak eserin epilogunda prologdaki gibi birbirlerine kavuşmak isteyen donmuş Genç Adam ve Kız figürleri, aşkın yenilmez gücünü ilan eder, daima galip gelen aşkın simgesi olarak ifade edilir.
Baletin sahnede ilk gösterimi 1968 yılında Azerbaycan Devlett Akademik Opera ve Balet Tiyatrosu'nda gerçekleşmiştir. Baletin librettosu Kamer Almaszade tarafından yazılmış, koreografi ise Almaszade tarafından uygulanmıştır. Gösteri, Rus ressam S. Virsaladze tarafından yeni tasarımlarla zenginleştirilmiştir.
"1975 yılında 'Ekran' yaratıcılık birliği tarafından Gennadi Babuşkin'in yönetmenliğinde çekilen 'Efsaneler Aleminde' adlı kısa metrajlı bale filmi, Kara Karayev ve Fikret Emirov'un üç baletinden bahseder. Film, balet programına 'Şur' balesini de dahil etmiştir.
Eserin libretto yazarı ve balet ustasıKemer Almaszade, baletle ilgili olarak şunları söyler: Azerbaycan bestekarının güçlü ve orijinal simfonizmi, dans kökenini açıkça sergiler. 'Şur', simfonik makamın parlak ve bütünlüklü sahne kompozisyonu tasavvuru yaratma özelliği beni cezbetti ve biz hem yerli hem de yabancı izleyicilerin ilgisini çeken mükemmel ve uyumlu bir gösteri ortaya koyduk. AzerbaycanDevlet Akademik Opera ve Bale Teatrı'nın Fransa turnesi sırasında, Fikret Emirov'un 'Şur' balesi seyircilerden büyük bir ilgi gördü.'
Fikret Emirov, 1973 yılında şair İmadeddin Nesimi'nin 600. yıl dönümüne ithaf edilen 'Nesimi Dastanı' balesini meydana getirmiştir. Bale librettosu yazarı Anara, koreografisi ise balet ustası Naile Nezirovaya aittir.
Bale gösterisinin konsepti genelleştirilmiş imgelerde kendini bulur: Bahar – saflık, neşe, adaletin sembolü; sevgili – şairin hayatının anlamı; kara kargalar – şairi izleyen kötü güçlerdir.
Poema, idam sahnesiyle başlar - Nesimi hapiste tutulmuştur. Sahneye büyük bir darağacı yerleştirilir. Zincirlenmiş şairin etrafında kırmızı kıyafetli cellatlar dans ederek hüküm icra ederler. İnfaz tamamlanırken sahnede tüm ışıklar söner ve sadece Nesimi'nin yüzüne ışık tutulur. Nesimi'nin monoloğunda zamanın ağırlığı, mutluluğun kaybı, ancak bununla birlikte aydınlık arzuların dünyası yansıtılır. Dar ağaç kaybolur ve baharın sembolü olan yeşil panonun fonunda şairin ve sevgilisinin düeti seslendirilir.
Şer, kötü güçleri balede cellatlar olarak temsil eder. Bale başladığında cellatların dansı gösterilir, onlar Nesimi'nin etrafında dönerler. Nesimi, cellatlar arasında kendi düşünceleriyle yaşar, sevgilisini hatırlar. Şairin düşünceleri "Nesimi'nin monoloğu" bölümünde ifade bulur. Nesimi'nin sevgilisiyle dansı şiirlerin fonunda gösterilir.
Şur makamı üzerine kurulu 'Nesimi'nin monoloğu' bölümü, karakter olarak melodik dansa yakındır. Besteci, bu lirik monologda halk dansının ritm ve tonlamalarını kendi yaratıcılığıyla birleştirerek, sevgi ve güzellik şair Nesimi'nin - yaşam sevincini, hüznünü, zarif duygularını yüksek şiirsel ifadelerle yansıtan bir portre oluşturur.
Eserde Nesimi'nin karakteri genelleştirilmiş bir şekilde yansıtılır. Diğer karakterler şairin felsefi-poetik idealarının sembolik önemini taşır. Nesimi'nin tüm yaratıcılığı boyunca kırmızı çizgiyle geçen yenilmez insan kişiliğinin sembolü olarak şairin karakteri sunulur. Şairin sevgilisi ve kızların karakterleri ise güzelliğin sembolüdür.
Fikret Emirov'un bu balesinin diğer müzik parçalarında da halk çalgı aletleri ile orkestrin tınısı hem tezatlı, hem de karşılıklı uyum içinde verilir. Bu da karakterlerin doğasından kaynaklanarak sanatsal içeriğin zengin bir şekilde açılmasını sağlar.
Nesimi'nin sevgilisinden ayrıldığı sahnede seslendirilen düet ise makam ruhlu vokal reçitatif ve kadınların koro okuması eşliğinde sunulur. Bale, on bir koreografik bölümden oluşur:
Celladların reksi
Nesiminin monoloku
Nesimi ve sevgilisinin ilk düeti
Kızların Nesimi ve sevgilisi ile dansı
Hücum
Kızların kederi
Nesimi ve sevgilisinin ikinci düeti
Nesimi'nin isyanı
Savaş
Ebedilik.
Eser, 1977 yılında Büyük Simfonik Orkestra için "Nesimi hakkında dastan" adıyla sunulmuştur. 1973 yılında ilk kez Azerbaycan Devlet Akademik Opera ve Bale Tiyatrosu'nda sahnelenmiştir. Naile Nezirova'nın büyük çabası sayesinde eser profesyonelce tiyatro sahnesinde gösterilmiştir.
1974 yılında "Nesimi" vokal-koreografik poeması Azerbaycan SSC Devlet Ödülü'ne layık görülmüştür. O yıldan itibaren besteci, SSCB Besteciler Birliği'nin sekreteri olarak görev yapmıştır. 1977 yılında "Nesimi hakkında dastan" – facia müziği: Büyük Simfonik Orkestra için partisyon yayımlanmıştır.
Fikret Emirov'un "Nesimi dastanı" balesi sadece Bakü'de değil, Moskova ve birkaç yabancı ülkede de seslendirilmiştir. 1977 yılında Fikret Emirov, İsveç'e bu eserin icrası için davet edilmiştir. Bununla da eser, o yıl İsveç Filarmoni Derneği'nin repertuarına dahil edilmiştir. Eser, Gennadi Rojdestvenski'nin yönetiminde Stockholm Filarmoni Orkestrası tarafından seslendirilmiştir.
Eser, İsveç'te çok iyi karşılanmıştır. Konser salonunun direktörü Benkt-Ulof Enksterm, İsveç halkının duygularını şöyle ifade etmiştir: "Bu güzel müziğin bestecisi, zamanımızın büyük şefi ve birinci sınıf orkestranın gerçekten parlak uyumu sayesinde poema unutulmaz bir olay olmuştur."
1976 yılında besteci, bale türünde yeni eserini – "Hazar'ı Fethedenler" vokal koreografik poemasını yaratır. Poema ilk kez 1976 yılında Sovyetler Birliği Komünist Partisi'nin hhV. kongresinin katılımcılarına sunulmuştur.
Deniz petrol işçilerinin fedakar emeğini yücelten bu eserin sahnelenmesini sınanmış yaratıcı kolektif – bale ustası Naile Nezirova, libretto yazarı Anar, ressam Toğrul Nerimanbeyov, orkestra şefi Nazim Rzayev gerçekleştirmiştir. Poemanın partisyonuna senfonik bölümlerle birlikte vokal ve koro sahneleri de eklenmiştir. Teymur Elçin'in sözlerine yazılmış koro bölümleri Devlet Koro Topluluğu ve "kaya" dörtlüsü tarafından icra edilmiştir.[67]
1979 yılında besteci kendini tekrar bale türünde dener. Böylece "Binbir Gece" balesi ortaya çıkar. "Binbir Gece" balesi Fikret Emirov'un yaratıcılığında özel bir dönemi temsil eder. Genellikle eserlerinin sanatsal içeriğini halka yakın konulardan alan Fikret Emirov, "Binbir Gece" balesini yazarken de geleneğine sadık kalarak halkın çok sevdiği masallara başvurmuştur. Seadet Tehmirazkızı belirtir ki, "besteci bu epik türün diliyle adeta kendi düşüncelerini, aşk ve sadakat fikirlerini yüceltiyor."
İki bölümlü balesinin müziği Fikret Emirov, librettosu ise "Binbir Gece" masalları temelinde Maksud ve Rüstem İbrahimbeyovlar tarafından yazılmıştı.
Fikret Emirov'un balesinin ana konusunu eski bir tarihe sahip olan "Binbir Gece" masalları, zalim Şehriyar ve bilge Şehrazad, Doğu kadınının zekası, cesareti ve iyiliği, tüm bu özelliklerin gücüyle zafer kazanması oluşturur. Balede birçok çatışmalar ve çelişkili anlar yaşanır. Gösterinin duygusal paleti çok zengindir: burada zalimlik ve incelik, nefret ve aşk, ölüm ve şenlik karşı karşıya gelir. Libretto yazarları Maksud ve Rüstem İbrahimbeyovlar masalın ana temasını alarak, esasen felsefi özünü açmayı başarmışlardır.
"Binbir Gece" balesi giriş ve iki perdeden oluşur. Bu iki perde, içerik olarak keskin bir tezat oluşturur. Orkestrın ilk notaları dinleyiciyi adeta büyülü masallar dünyasına götürür. Arp ve piyanonun yüksek kayıtta vurmalı çalgılarla birleşmesi güzel bir uyum yaratır.
"Binbir Gece" balesinde kadın sesinin kullanılması belirli bir anlam taşır. Kadın, Doğu şiirinde yüksek güzellik ve yüceliğin simgesidir. Burada Şehrazad, böyle bir anlamda temsil edilir. Vokal teması bale boyunca iki kez daha duyulur. İlk olarak "Ölüme mahkûm olan kadınların hüzün ve kederi"ni koro ifade eder. Daha sonra ise "Şehriyar ve Şehrazad'ın düeti" sahnesinde solo kadın sesi duyulur.
Birinci perde esasen tezatlar üzerine kuruludur. Şehriyar ve Nuride'nin sahneye gelişinin başında vurmalı çalgıların tınısı duyulur. Bu lirik sahne kantilen melodi üzerinde kurulur. Birinci perdenin karakterleri olan Şehriyar, Şehrazad, cellatlar, geceyi temsil eden parlak mavi giysili kadınlar ikinci perdede de yer alırlar. Bu karakterler balede bütünlük ve tamlık yaratarak, çeşitli parçalardan oluşan bale özelliğini ortadan kaldırırlar. Birinci perde geleneksel bale formlarından finale doğru amaçlı bir şekilde yönelir, müzik ve konu gelişimiyle tamamlanır.
İkinci perdedeki her üç masala giriş, güney gecesinin tasviridir. Her masalın sonu ise cellatların ritmi ve Şehrazad'ı öldürmeye hazırlanan Şehriyar'ın öfkesiyle biter. Bu masallardaki iyiliğin kötülüğe galip gelmesi fikri, Şehriyar'ı içsel olarak olgunlaştırır ve zalim hükümdarın kalbinde sevgi ve adalet duygusu yerleşir. Bu nedenle balenin sonunda Şehriyar ve Şehrazad'ın lirik düeti çok duygusal yankılanır. Şehrazad, bilgelik, zekâ ve irade gücüyle Şehriyar'ı yener. Sanatsal içerik, müzik dilinde de dolu bir şekilde ifade edilir.
Balenin konusu gereği besteci, Yakın Doğu bölgesinin müziğinin renklerini balede büyük ustalıkla yaratır. Burada vurmalı çalgılar grubuna geniş yer verilir. Öyle ki, balede geleneksel vurmalı çalgıların yanı sıra, spesifik ve nadir enstrümanlar da kullanılır. Hatta öyle sahneler vardır ki, besteci yalnızca vurmalı çalgıları uygular.
Baletin partiturasında rastlanılan geleneksel olmayan 8/8, 10/8, 12/8 metrik sistemleri, Yakın Doğu halklarının müzikal düşüncesi için karakteristik olup orkestr paletine özel bir renk katmaktadır. Besteci, Doğu halklarının müzik folklorunun güzelliklerine hayran kalmakla birlikte, son derece zengin ritimleri araştırıp bularak bunları müziğe yansıtmıştır. Fikret Emirov, bu ritimleri hem orkestrde hem de çeşitli vurmalı çalgılarda – davul, vibrafon, timpani, zil gibi – solo olarak kullanmıştır.
Baletin ilk prömiyeri 1979 yılında Azerbaycan Opera ve Bale Tiyatrosu'nda gerçekleşmiştir. "Binbir Gece" balesi sadece Azerbaycan'da değil, çeşitli ülkelerde de sahnelenmiş ve her zaman beğeniyle karşılanmıştır. Öyle ki, 1981 yılında eser üç gün üst üste Moskova seyircilerine sunulmuştur. 1981 yılında Tiflis Akademik Opera ve Bale Tiyatrosu'nda balenin Gürcistan prömiyeri gerçekleşmiştir. 1982 yılında bale Novosibirsk Opera ve Bale Tiyatrosu'nun sahnesinde gösterilmiştir. Baleyi Rusya Federasyonu ve Azerbaycan'ın sanat ustaları birlikte sahnelemişlerdir.
1982 yılında "Binbir Gece" balesi Fas ve Bulgaristan'da sahnelenmiştir. Aynı yıl besteci, Sovyet müziğinin gelişimine katkılarından dolayı Sosyalist Emek Kahramanı unvanına layık görülmüştür. Aynı zamanda "Lenin" nişanı ve "Orak ve Çekiç" madalyası ile ödüllendirilmiştir. 1983 yılında bale, Ukrayna'nın Donetsk Opera ve Bale Tiyatrosu'nda sahnelenmiştir. 15 Ekim 1983 tarihinde "Binbir Gece" balesi, Azerbaycan Devlet Akademik Opera ve Bale Tiyatrosu'nun performansıyla Moskova'nın Kremlin Sarayı sahnesinde gösterilmiştir. 1985 yılında İstanbul Devlet Opera ve Bale Tiyatrosu'nun siparişiyle bale ilk kez Türkiye'de sahnelenmiştir. 25 Ekim 2010'da Kremlin Sarayı sahnesinde Kremlin Bale Tiyatrosu'nun, 14 Şubat 2014'te ise Belarus Devlet Müzikal Tiyatrosu'nun performansıyla bale izleyicilere sunulmuştur.
1980 yılında "Binbir Gece" balesinin başarısından dolayı besteci SSCB Devlet Ödülü'ne layık görülmüştür. Aynı yıl besteci, Azerbaycan SSC Bilimler Akademisi'nin muhabir üyesi seçilmiştir. Balenin Moskova Kremlin Sarayı'ndaki gösteriminden sonra SSCB Halk Sanatçısı R. Struşkova verdiği bir röportajda şunları belirtmiştir: "Balenin koreografisi yeni bir fikir taşıyor ve hem kompozisyon hem de kendine özgü plastik sanatlar alanında ilginç olanaklar sunuyor."
Fikret Emirov'un son eseri "Nizami" balesidir. Besteci bu baleyi 1984 yılında tamamlamıştır. Bu bale üzerinde çalışmaya başlarken bestecinin bu konuda yeterli deneyimi vardı. Bale, Nizami'nin kendisinin ve kahramanlarının genelleştirilmiş çok yönlü görüntülerinin yansımasıdır. Bu, bestecinin şairin kişiliğine üçüncü kez başvurmasıydı.
Libretto yazarları A. Memmedov ve N. Nezirova, Nizami ve onun kahramanlarının biyografilerini açığa çıkarmayı değil, taşıdıkları fikirleri açıklamayı amaçlayarak, şairin hayatından çeşitli olayları ve eserlerinden alınan kesitleri kullanarak ilginç bir olay örgüsüne sahip bir eser yaratmışlardır.
Diğer balelerinden, özellikle "Binbir Gece" balesinden farklı olarak "Nizami" balesinde programlılık ve tasvir yoktur. Bu balede genelleme yöntemi, hatta sembolizm esastır. Fikret Emirov, bu balede "Nizami" senfonisi ve "Gülüstan-Bayatı-Şiraz" senfonik makamının bazı temalarını kullanmıştır.
Balenin temelini, karakter ve içerik açısından çeşitli sahneleri birbirine bağlayan koreografik triptik oluşturur. Balenin el yazması üç perdelik olarak düzenlenmiştir: I. perde - "Şair ve iktidar", II. perde - "Şair ve aşk", III. perde - "Şair ve ilham".
Burada şairin iç dünyası, onun yarattığı karakterler aracılığıyla ortaya çıkar. Balenin merkezinde Nizami, onun iç dünyası ve felsefi düşünceleri yer alır. Şairin gözünün önünde kendi hayatı ve "Hamse" beşlemesine dahil olan kahramanları canlanır. Balenin başında ve sonunda Nizami, bilge ve olgun bir insan olarak tasvir edilir. Seyircilerin önünde şairin gençliği ve şiirsel kahramanlarının görüntüleri belirir.
Birinci perdede balenin dramatik anlamının iki hattı verilir: Şairin iktidar temsilcileriyle ilişkisi ve şairin Afaka olan sevgisi. İkinci perde, Nizami'nin hayallerini konu alır. Nizami'nin şiirlerinin kahramanlarıyla ilgili sahneler yer alır.
Nizami'nin monoloğu ve Afak'ın muhafızlarla sahnelerinde kahramanların ana teması bu leitmotif üzerine kurulmuştur. Ayrıca, "Aşk" şarkısında bestecinin "Men seni araram" şarkısının intonasyonları, "Duet" ve "Düğün" sahnelerinde "Vağzalı" halk dansından yararlanılmıştır. Bale, Nizami'nin yaşadığı dönemi anlatan bir girişle başlar. Bu dönemi, pes sesli yaylı çalgılarda çello ve kontrabasın çaldığı tema tasvir eder. Bu tema, bestecinin "Gülüstan-Bayatı-Şiraz" senfonik şiirinden bir alıntıdır. Karanlık tema, yavaşça aydınlanır ve girişin ortasında doğaçlama karakterli lirik bir tema yerini alır. Girişten sonra çalan "Göygöl'ün Doğuşu" sahnesi çok ilginç bir şekilde yorumlanır. Burada koro, yaylı çalgıların fonunda sözsüz coşkulu bir temayı seslendirir.
Baletin birinci perdesinin ikinci şeklinde, Nizami'nin Afaka'ya duyduğu sevgi lirik bir şekilde açılır. Bu bölümde, girişte ve solo kadın sesi eşliğindeki adajio'da şairin duyguları ifade edilir. Adajio'nun orta registrindeki kemanların temaları, bestecinin "Nizami" senfonisinden şairin leitmotifini keser. Adajio'dan sonra, "Vağzalı" halk dansının intonasyonları üzerine kurulu düğün sahnesi verilir.
Baletin ikinci perdesi, Nizami'nin yaratıcılığının ölmezliğini doğrular. İyinin kötü üzerindeki zaferi, ışığın karanlık üzerindeki üstünlüğü, ebedi humanist ideallerin doğruluğu - bu evrensel sorular burada kendi doğruluklarını bulurlar. Sonraki bölüm, "Yeddi güzel" poemasından Bahram Şah'ın karakteri ile ilgilidir. Bahram Şah'ın yeddi güzelin etrafında yaptığı vals, "Nizami" senfonisinden gelen skeso temalarının intonasyonlarını duyurur. Besteci, triptiksin üçüncü bölümünde "Nizami" senfonisinden yararlanarak şaire duyduğu sevgiyi ifade eder.
Baletin finalinde, yeniden kendi düşüncelerine dönen Nizami'nin mutlu çağı tasvir edilir. Nizami'nin gözleri önünde yine sevgilisi Afaka'nın görüntüsü belirir. Nizami ve Afaka'nın düeti, sözsüz bir şekilde, mugam tarzında solo kadın sesi eşliğinde seslendirilir.
"Nizami" baleti, 1991 yılının Temmuz ayında Nizami Gencevi'nin 850. yıl dönümü vesilesiyle Azerbaycan Devlet Akademik Opera ve Bale Tiyatrosu'nda sahnelenmiştir. Bestecinin son eserinin prömiyerini görmemiş olmasına rağmen, bu balet Musa Mirzayev tarafından önce piyano için düzenlenmiş, sonra da orkestrasyonu yapılmıştır. Baletin koreografisi Kazım Aliverdiyev'e aittir ve Fikret Emirov esere insan sesi de eklemiştir.
Seadet Tehmirazkızı, "Nizami baleti"yle ilgili olarak şunu belirtiyor: "Baletde dikkat çeken temel unsurlardan biri onun simfonik yapısıdır. Besteci, bu eserde simfonizmin mugamla birleşimini çalışırken işlemiştir. Fikret Emirov bir röportajında şöyle demiştir: muğam burada sadece bir ton değil, aynı zamanda belirli duygusal durumların, melodik yapının ve intonasyonların kaynağıdır."