Muş
Tarihçe

Asur kaynaklarına göre Muş yöresi MÖ 13. yüzyılda Urartulara bağlı Nairi ülkesinin sınırları içerisindeydi. Daha sonraki kaynaklarda Taron adıyla geçen yöre sırasıyla İskit, Med, Pers, Makedon, Selevkos, Roma, Part, Arsakes ve Bizans yönetiminde kaldı. Birkaç kez Romalılar ile Partlar ve Bizanslılar ile Sasaniler arasında el değiştirdi. Daha sonra Emevilerin ve Abbasilerin egemenliğine girdi. Göçebe Türkmen topluluklar yöreye yerleşmeye başladı.
973 yılında İmparator I. İoannis'in düzenlediği seferde yapılan anlaşma uyarınca Ermeni Bagratuni Krallığı egemenliğindeki Taron Bölgesi Bizans hakimiyetine girerken, anlaşma sonrasında imparator şehri ziyaret etmiştir. Bizans hakimiyeti sırasında Muş şehri ve civarı vassal olarak Ermeni prensler idaresinde görülmektedir. 11. yüzyıl ortalarında Muş bölgesine Selçuklular'a tabi Türkmen beylerinin akınları görülmeye başlamıştır. Malazgirt Meydan Muharebesini takip eden süreç sonucunda 1100-1102 tarihleri arasında birçok yerleşimle birlikte Muş'da Sökmen el-Kutbî tarafından ele geçirilmiş ve bunun sonucunda şehir kendisince kurulan Ahlatşahlar Beyliğinin hakimiyetine girmiştir. 1207 yılında Muş'un Eyyubiler'in hakimiyetine girdiği görülmektedir. Muş, Eyyubiler'in zayıflamasıyla birlikte Bitlis Emirliği'nin etkisi altına girmeye başlamıştır.
1243 yılında gerçekleşen Kösedağ Muharebesi sonrasında Muş ve çevresi Moğol İmparatorluğu vassalı olarak Anadolu Selçuklu Devleti hakimiyet alanında kalmıştır. İlhanlılar döneminde birçok Moğol kabilesinin de Muş ve dolaylarını otlak olarak kullanıldığı görülmektedir. 1290'larda sonra kaotik bir coğrafyada bulunan Muş, bu tarihte otorite boşluğundan faydalanan bir Ermeni beyi tarafından ele geçirilmiştir. 1340'larda Moğol emirliklerinin güç mücadelesi sırasında büyük oranda tahrip edilmesiyle nüfusu azalmıştır. 1349 yılında, Muş'u idare eden beyin Akkoyunlular ile ittifak etmesi nedeniyle Muş ve çevresi Karakoyunluların saldırılarına maruz kalmıştır. Muş beyi Karakoyunluları yense de sonrasında Muş ve çevresinde Karakoyunlu hakimiyeti başlamıştır. 1366 yılında Celâyirliler Muş ve çevresine hâkim olsa da çatışmalar sürerek devam etmiş ve Muş'taki hakimiyet yerel beylerin idaresinde hakimiyetin hangi devlet/emirlikte olduğu belirsiz olan dönem yaşanmıştır. Timur, 1387 yılı dolaylarında Karakoyunlulara olan saldırısı sırasında Muş ve çevresini yağmaya tabi tutmuştur. 1394 yılında bölge ikinci defa Timur'un saldırılarına maruz kalmıştır. 1409'dan sonra Karakoyunlu hakimiyetinde görülen Muş'un idaresi, 27 Nisan 1417 yılında Kara Yusuf tarafından verilen fermanla aynı zamanda damadı olan Bitlis Emiri Şemseddin'e (bazı kaynaklarda Şerefeddin) Bitlis, Ahlât ve Hınıs ile birlikte yeniden verilmiştir. 1457 yılında Akkoyunlular'ın hakimiyetinde yerel beyler yönetimindeki Muş, Karakoyunluların saldırısına maruz kalmıştır. 1497 yılında Muş, Bitlis Emîrliğine bağlı görülmektedir. 1508 yılında ise Bitlis ile birlikte Safeviler'in hakimiyet sahası içerisinde yer almaktadır. 1514 yılında yaşanan Çaldıran Muharebesinden sonra İdris-i Bitlisî'nin ikna ettiği yerel Kürt beylerinin de desteğiyle 1515 dolaylarında Muş ve çevresi Osmanlı hakimiyetine katılmıştır. Osmanlı hakimiyetiyle Muş kalesi ve şehri, faydası görülen Şeref (Şerefeddin) Bey'e bırakılmıştır. Bitlis Emirliğine bağlı olarak Muş'u idare eden Pazûkî aşiretinden Çolâk Hâlid Bey ise Safeviler tarafında yer alması nedeniyle Osmanlılarca idam edilerek Muş'un idaresi Şeref Bey'in oğlu Ahmed beye verilmiştir. Ancak Şeref Bey'in bağlılığı uzun sürmemiş ve onun 1531-1532 gibi Safeviler'e sığınmasıyla birlikte Muş ve çevresi Osmanlı-Safevi çatışmasına sahne olmuştur. 1534 yılında kesin Osmanlı hakimiyetinin tekrar teşekkül etmesinden sonra 1548 yılında kurulan Van Eyaletine bağlı Muş sancağının merkezi olmuştur. Klasik Osmanlı sancağı olan Muş, 1593 yılı öncesinde bir süreliğine Bitlis Hükumetine bağlanmış ancak 9 Mart 1593'te ocaklık statüsü kaldırılarak yeniden klasik Osmanlı sancağı olarak idare edilmiştir. 1604-1605 yılında yeniden Bitlis hakimlerinin idaresinde olan yerleşim ilerleyen yıllarsa Bitlis Hükumetinin bir nahiyesi olarak görülmektedir.
Şehir ve çevresiyle ilgili dönemin seyyahları, elçileri ve tarihçileri tarafından çeşitli tanımlamalarda bulunulmuştur. Marco Polo 1271-1274 yılları arasında Moğol hâkimiyetindeki topraklara yaptığı seyahatte Muş ve çevresini eserinde: Bu krallığın dağlarında Kürt denen insanlar yaşar. Bunlar Nasturi ve Yakubi Hristiyandır. İçlerinden bazıları Sarazen olup Muhammed’e taparlar; cesur ve iyi okçudurlar, ama çok kötü insanlardır, tacirleri rahatlıkla soyarlar. Çok büyük miktarda pamuk yetiştirilen ve başka şeylerin yanı sıra büyük bokeran (bir çeşit kumaş) imalatı da yapılan Muş ve Mardin denen başka bir vilayet de buradadır. Tacirler ve zanaatkârlar burada kalabalıktır ve Tatarların kralına tâbidirler. olarak tanımlamıştır. Ebü'l-Fidâ burada yaşayan birinin anlatımından yola çıkarak 1332 tarihli Kitâbu Takvîmü'l-Buldân adlı kitabında Muş şehrini; suru olmayan, dağın eteğinde ve vadi ağzında küçük bir belde olarak tariflemiştir. İlhânlı devlet adamı Müstevfî, 1340 yılında Muş'un eskiden büyük bir şehir olduğu ancak gördüğünde harabe bir halde olduğunu ifade etmiştir. 1474-1478 yılları arasında Muş'a gelen Venedik elçisi Jasaphat Barbaro Muş ve çevresinin eskiden Ermenistan olarak adlandırıldığını, burada yaşayanların Karakoyunlu ve Akkoyunlu olarak adlandırıldığını belirterek burasının Türkmen ülkesi olarak adlandırıldığını belirtmiştir. Barbaro yerleşimi ise, sağlam ve küçük kalesi olan ve bu kalenin altında 3 mil (yaklaşık 4,8 km) çevreye sahip kalabalık bir şehir olarak tanımlamıştır. Osmanlı coğrafyacısı Âşık Mehmed'in (d.1556-ö.1598 sonrası) Menâzirü'l-Avâlim adlı eserinde kalesi olmayan bir belde olarak tarif edilmiştir.
17 Kasım 1738 tarihli bir belgeye göre Bitlis beyi adına Muş'u mütesellim olarak Alaaddin Bey yönetmektedir. Bitlis bey ailesi Şerefhanların etkisinin azalmasını fırsat bilen Alaaddin Bey, Muş ve çevresini kontrol altına almaya başlamıştır. Bu durumdan rahatsız olan Bitlis beyi, 1747 yılında Muş üzerine yürümüş ancak Alaaddin Beyin güçleri karşısında yenilerek geri çekilmiştir. Alaaaddin Bey bir süre daha Muş ve çevresine hakim olsa da hakkındaki şikayetler üzerine 1754 yılında Erzurum Valisi Çeteci Abdullah Paşa, Muş üzerine yürüyerek buraları ele geçirmiştir. Bundan sonraki süreçte Muş ve çevresinin yöneticisi Alaaddin Paşazadeler ailesinin idaresinde kalmıştır.
Şehir, 1821 yılı dolaylarında Feth Ali Şah'ın oğlu Abbas Mirza tarafından ele geçirilmiş ve tahrip edilmiştir. 1830'ların sonunda Muş'da bulunan Amerikalı misyoner Horatio Southgate'e göre şehirde; 5 cami, 10 medrese ve 3 Müslüman okulu, Ermenilere ait 5 kilise ve 1 okul ile 1 hamam ve 1 han bulunmaktadır. 1838 yılında Muş'u ziyaret eden Britanya'nın Erzurum konsolosu James Brant şehirde 700 Müslüman ve 500 Ermeni ailesinin bulunduğunu belirtmiştir. Alman botanikçi Karl Heinrich Koch ise 1846 yılında yerleşimde 1.000 Müslüman ve 415 Ermeni ailesinin bulunduğundan bahsetmiştir.
1850'lerden itibaren Kafkasya'dan çeşitli boyutlarda göç dalgası başlamış ve Osmanlı tarafından Muş bölgesi de bu göçmenlere iskan yeri olarak açılmaya başlamıştır. 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'na kadar kısmi Kafkas halklarının göçü savaş sonrasında yoğun bir göç dalgası şeklinde kendini göstermiştir. Bu göçmenlerin Muş şehir merkezinden ziyade köy ve nahiyelere yerleştikleri görülmektedir. İngiliz seyyah Henry Fanshawe Tozer 1881 yılında şehirde 5.000 Müslüman ve 1.800 Ermeni ailesinin yaşadığına dair verdiği bilgi, İngiliz seyyah Henry Lynch tarafından yanlış görülmüş ve kendisi şehrin nüfusunun 20.000 kişiden fazla olmadığını ifade etmiştir. Şemseddin Sâmi ile Vital Cuinet'in öngörülerine göre de şehir nüfusu 1890'larda 37.000 kişi dolaylarındadır. 1899 yılına ait Rus raporunda kasabada 1.500'ü Müslüman ve 1.200'i Ermeni olmak üzere toplam 2.700 ev olduğundan bahsedilmiştir. 1879 Berlin Antlaşması uyarınca aynı yıl oluşturulan Bitlis vilâyetine sancak merkezi olarak bağlanmıştır. Rus general Vladimir May-Mayevsky şehri, pazarında bulunan birçok dükkanı ile bölgesindeki ticaret merkezi olarak tanımlamıştır. 1900'lerin başında Ermeni isyanları şehirde tahribata neden olurken, 3 Mayıs 1903'te yaşanan deprem nedeniyle de yerleşimde hasar meydana gelmiştir. 1907 yılında Alman misyoner kuruluşları tarafından şehirde kız ve erkek olmak üzere 2 yetimhane ve sonrasında da buradaki çocukların eğitimi için kız ve erkek olmak üzere 2'de okul kurulmuştur.
19. yüzyıl sonu ve 20. yüzyıl başlarında Minare, Kale ve Süfela (Süfla-Yukarı) mahallelerinin varlığı bilinen şehirde; 27 camii ve mescid, 2 minare, 5 hankâh, 10 iptidai, 9 medrese (Cumhuriyet öncesi Alaaddin Bey ve Ulucami medreseleri hizmette), 1 kütüphane, 1 rüşdiye ve 1 mülki idadi mektebi ile 3 Ermeni mektebi (Katolik Mektebi, Protestan Erkek Mektebi ve Protestan Kız Mektebi), 4 ya da 7 kilise, idare ve belediye meclisi, bidayet mahkemesi, hapishane, banka, nüfus, vergi ve zaptiye daireleri bulunmaktadır. Ermeni asıllı Amerikalı tarihçi Richard G. Hovannisian tarafından 1910'ların başında şehirde Ermenilere ait 800 dükkan ve atölyenin bulunduğu iddia edilmiştir. Alman coğrafyacı Ewald Banse tarafından I. Dünya Savaşı öncesinde şehrin nüfusu 20.000 olarak belirtilmiştir. Ewald Banse'nin verdiği bilgi doğrultusunda yaşanan isyanlar, göçler ve doğal afetler gibi etkenlerle şehrin nüfusunda önemli bir azalış olduğu görülmektedir. 1915 yılında yürürlüğe giren Tehcir Kanunu uyarınca da şehirdeki Ermeniler büyük oranda zorunlu göçe tabi tutulmuştur. 18 Şubat 1916 tarihinde ilk Rus işgaline uğrayan şehir 26 Temmuz'da Osmanlı güçlerince kurtarılsa da 9 Ağustos'ta yeniden Rus güçlerince ele geçirildi. Ruslar'ın çekilmesiyle 1 Mayıs 1917'de yeniden Osmanlı hakimiyetine giren şehir savaş nedeniyle büyük tahribata uğramıştır.