Ölçek, Ardahan
Tarihçe

Ölçek köyünün eski adı Orçoki'dir.  Orçoki (ორჩოკი), bazı Gürcüce kaynaklarda Orcohi (ორჯოხი) ve Olçagiri (ოლჩაგირი) olarak da verilmiştir. Nitekim bu bölgede bir dağ Orcohi Dağı (ორჯოხის მთა) şeklinde kayda geçmiştir. Orçoki adı Türkçeye Orçok şeklinde girmiştir. Nitekim köyün adı, 1595 tarihli Osmanlı tahrir defterinde Orçok (اورچوك) ve Çıldır Eyaleti'nin 1694-1732 dönemini kapsayan cebe defterinde Orçok (اورچوق) olarak kaydedilmiştir.
Orçoki veya Orcohi köyü, Orta Çağ'da Gürcistan'ı oluşturan bölgelerden biri olan Artani'de yer alır. Nitekim Osmanlılar bu bölgeyi ve köyü, 16. yüzyılın ortasında Gürcülerden ele geçirmiştir. Köydeki iki kilise de bu dönemden kalmış olmalıdır. Nitekim kiliselerden biri 10. yüzyılda inşa edilmiştir. Öte yandan köydeki megalit yapı kalıntısı, buranın eski bir yerleşim yeri olduğunu göstermektedir. Adı bilinmeyen, ancak kale olduğu tahmin edilen yapıdan dolayı günümüzde Kalacuk olarak adlandırılan terk edilmiş köy de bugünkü Ölçek köyünün sınırları içinde bulunmaktadır.
Orçoki veya Orcohi köyü, 1595 tarihli ve Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan adlı Osmanlı tahrir defterine göre, Gürcistan Vilayeti içinde, Ardahan-i Büzürg]] livasının Meşe nahiyesine bağlıydı. Nüfusu 49 Hristiyan haneden oluşuyordu. Hane reislerinin çoğu Gogiça, Amira, İoseb, Zurab, Abison, Laşkara gibi Gürcü adları taşıyordu. Köyde buğday ve arpa tarımı ile arıcılık yapılıyor, koyun ve domuz besleniyordu. Yedi adet su değirmeni bulunuyordu.
Ölçek köyü, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nın ardından imzalanan Berlin Antlaşması uyarınca, savaş tazminatının bir parçası olarak Osmanlı Devleti tarafından Rusya'ya bırakıldı. Rus idaresi 1886 nüfus tespitinde köyü Ölçek (Ольчекъ) şeklinde kaydetmiştir. Bu sırada Ölçek, Ardahan sancağının Ardahan kazasına bağlı Begrahatun nahiyesinin 11 köyünden biriydi. Nüfusu, 141'i erkek ve 166'sı kadın olmak üzere, 39 hanede yaşayan 307 kişiden oluşuyordu. Altı hanede 61 Kürt, 33 hanede ise 246 Türk yaşıyordu.
Birinci Dünya Savaşı yıllarında Ardahan bölgesini gezmiş olan Gürcü gazeteci Konstantine Martvileli, "Olçagi" (ოლჩაგი) şeklinde not ettiği köyde, 69 hanede 514 Müslüman Gürcünün yaşadığını yazmıştır. Ancak köyde yaşayanların kimi kendini Gürcü kabul ediyor, kimi etmiyordu. Köyün merkezinde ve çevresinde yıkılmış üç adet kilise bulunuyordu. Bazısında sadece duvarlar, bazısında yıkıntılar kalmıştı.
I. Dünya Savaşı’nın sonlarına doğru Rus ordusunun bölgeden çekilmesinden sonra köy, 1918-1921 arasında bağımsız olan Gürcistan sınırları içinde yer aldı. 1921'de, Kızıl Ordu'nun Gürcistan'ı işgali sırasında fiilen Türk kuvvetlerin eline geçti. Aynı yıl imzalanan Kars Antlaşması’yla da Türkiye’ye bırakıldı.
Ölçek köyünde üç kilise ile bir kalenin varlığı bilinmektedir. Kiliselerden biri 10. yüzyılda inşa edilmiş tek nefli bir yapıdır. Günümüzde büyük ölçüde yıkık olan kilise, Ölçek köyünün içinde yer alır. İkinci köy kilisesi de bugün yıkık durumdadır. Tek nefli bir yapı olan Orçoki Kilisesi, köyün merkezinin 800 metre kuzeydoğusunda bulunmaktadır. Üçüncü kilise, köyün merkezinin 5 km kuzeydoğusunda, Orçoki Kalesi'nin de bulunduğu eski bir köy yerleşmesi olan "Kalecik"te yer alır. Bugün yıkık durumda olan Kalecik Kilisesi'nin bir duvarında Gürcüce yazı vardır. Orçoki Kalesi (55 × 48 m) ise, köyün merkezinin 5,2 km kuzeydoğusunda, Kura Nehri’nin sağ kıyısında yer alır. Harç kullanılmadan inşa edilmiş büyükçe bir yapıdır. Köylüler bu kaleyi “Kalecik” olarak adlandırmaktadır. İki metre kadar yükseklik olan kale duvarlarının kalınlığı ise 2-3 metredir. Yıkık durumdaki kalede, geride kalan yıkıntılarından yüksek bir kulesi olduğu anlaşılmaktadır. Kalecik Kilisesi, kalenin 300 metre yakınındadır.