Mahmud Hoca Behbudi
Hayatı

Rusya imparatorluğunun en son işgal ettiği bölgeler Türkistanın Semerkand ve Buhara bölgeleri oldu. Yeni işgal altına düşen bölgelerin əhalisi Rusyanın kanun ve kurallarına hiç de kolayca tabi olmak istemiyordu. Esarete karşı sert ve katı mübareze gösteren çok görünmese de ahalinin büyük bir kısmı gizli muhalefette idi. 
Halkı esaretten kurtarmak isteyenler ise farklı mücadele yolları seçmişlerdi. Kimisi açık silahlı mukavemet teklif etmekte, kimisi halkın savaş ruhunu özüne döndürmeye çalışıyordu. Aydınların bir kısmı ise halkı aydınlatmaya, sonra bağımsızlık mücadelesine girişmesini düşünmekteydi. Mahmud Hoca Behbudi soykökü Ahmed Yesevi'ye dayanan bir önder olarak halkın aydınlanması tarafında idi.
Bir müftü ailesinde doğan ve Yesevi dervişleri arasında büyüyen Mahmud, geleceğin önde gelen aydınlarından ve modernistlerinden biri olmuş ve inançları uğruna hayatını feda etmiştir.
20 Ocak 1875'te Semerkant yakınlarındaki Bahçeşitepe köyünde doğan Mahmud, ilk eğitimini evde babasından aldı. Yesevi hacıların toplandığı takiyalara düzenli olarak gidip onları dinlese de medresede ders almayı da ihmal etmedi. Semerkant ve Buhara medreselerinde eğitimini tamamladıktan sonra birkaç yıl medresede ders verdi.
Semerkant'tayken, Avrupa eğitim ve kültürüne aşina yurttaşlarıyla sık sık vatanının ve halkının kaderini tartışan Mahmud Hoca Behbudi, 1900 yılında hac yolculuğuna çıktı. Amacı sadece kutsal mekânı ziyaret edip hacı unvanıyla dönmek değildir. Gezi sırasında Kırım'ı, Kafkasya'yı, Osmanlı devletinin çeşitli şehirlerini, yani İstanbul, Mekke, Medine, Kahire'yi ve Etiyopya'yı vb. ziyaret etti. yerlerde bulunuyor, farklı görüşteki insanlarla fikir alışverişinde bulunuyor.
Ziyaretten sadece dindar bir Müslüman olarak değil, bakış açısı değişen, bilgisi artan, milli meselelere derinden hakim bir aydın olarak dönüyor. Semerkand'a vardıktan sonra Doğu eğitimi ile Avrupa eğitim sisteminin senteziyle oluşturulan bir okul açar.
Çağdaşlarının birçoğunun hâlâ gazete ve dergi okumayı sevmediği ve her türlü teknik ilerlemeyi kabul etmediği bir dönemde hacı olan Mahmud Hoca Behbudi, gazete ve dergilerle yakın işbirliği yaparak hemşerilerini en son gelişmelerden yararlanmaya teşvik etti. teknik ilerlemenin başarıları. Bu nedenle ünlü bir nesilden gelen ve İslam'da yeni bir mezhep yaratan Ahmed Yesevi'nin soyundan gelen Mahmud Hoca Behbudi'nin hiç de muğlak bir şekilde hoş karşılanmaması nedeniyledir.
Mahmud Hoca Behbudi ders kitabı eksikliğini sadece açtığı okulda değil Cedidcilerin tüm okullarında sorun olarak görüyor. Bu sorunu çözmek için çalışıyor. 1903 yılından itibaren modern okullar için ders kitapları yazmaya başladı: "Müntekhab-i cûgrafiya-y umi", "Kitabul'l-etfal", "Mukhtasar tarih-i İslam", "Ameliyat-i İslam"., " "Madkhal-i gugrafiya-y umrani", "Mukhtasar gugrafiya-y Rusi" ders kitaplarını yazıyor.
Mahmud Hoca Behbudi ders kitaplarını yazdıktan sonra bunların yayınlanmasında zorluklarla karşılaştı. Bu nedenle matbaa ekipmanı ve yazı tipleri satın aldı ve yayıncılığa başladı. Yayınevinde ders kitaplarının yanı sıra haritalar, Türkistan'ı tanıtan, Türkistan'ın sosyal, siyasi ve ekonomik durumunu anlatan kitaplar da yayınlanıyor. Basılan kitapların satışını organize etmenin yanı sıra kitap alamayanların durumunu da dikkate alarak genel bir kütüphane açtı.
Bölge nüfusunun büyük bir kısmının eğitim alamamasından dolayı okuma-yazma bilmemesinden milletin aydınları ve ileri gelenleri her zaman rahatsız olmuştur. Mahmud Hoca Behbudi, 1912 yılında okuma yazma bilmeyen halkı eğitmek, onları tiyatro ve sahne kültürüyle tanıştırmak amacıyla "Padarkuş" yani baba katili oyununu yazarak Türkistan'da dramaturjinin temellerini attı.
Türkistan turnesine çıkan Azerbaycanlı oyun yazarları ve tiyatrocuların etkisiyle yazılan bu eser, bölgede büyük yankı uyandırıyor. Böylece yerel amatörler oyunu 1913'te Taşkent'te sahnelediler. Oyun başarılı olduğu için Türkistan'ın diğer şehirlerinde de sahneleniyor. Cehaleti, para ve zenginlik açgözlülüğünü eleştiren "Padarkush" adlı oyunun etkisiyle pek çok eser yazılıyor ve sahneleniyor.
Türkistan'daki modernist hareketin kurucularından biri olarak kabul edilen Mahmud Hoca Behbudi, gazeteci ve yayıncı olarak etkin bir şekilde çalıştı. İsmail Bey Gaspıralı'nın Bahçesaray'da çıkardığı "Tercüman" gazetesinin düzenli yazarlarından biriydi.
Bölgede yayınlanan "Türkistan vilayeti gazetesi", "Taraki", "Hurşud", "Tüccar" vb. Gazetelerde yayımladığı 200'e yakın makalesi ona büyük ün kazandırdı.
Mahmud Hoca, Behbudi milletinin kölelikten kurtulmasını istediği gibi, yerel girişimcilerin, beylerin, mirzaların ve köylülerin sahip olduğu divana da son vermeye çalıştı. Sosyal adalet mücadelesinin öncülerinden olması nedeniyle pek çok muhafazakar tarafından sevilmiyordu.
Garip olan şu ki, modernistler, yerel beyler, mirzolar ve tüccarlar Rus köleliğinden kurtulmaya hevesli olsalar da, sosyal adalet konusundaki görüş ayrılıkları onları birlikte mücadele etmekten alıkoyuyordu. İktidar çevreleri ve sömürge devletinin yetkilileri aralarındaki bu çatışmadan ustaca yararlandıkları gibi, aralarındaki çatışmaları da derinleştirdiler.
Bu çelişkilerin derinleşmesi sonucunda Mart 1919'da yolculuğa çıkan Mahmud Hoca Behbudi, Şehrisabz'da Buhara emirinin görevlileri tarafından tutuklandı. İki ay süren işkencenin ardından Karşı'da idam edildi.
| --- | --- |
Otorite kontrolü :  GND: 128566191  ISNI: 0000 0000 4170 2501  LCCN: no96042225  NTA: 213150174  SUDOC: 124083471  VIAF: 60138793   WorldCat (LCCN): no96-042225