Gani Toptani
Suikast ve kan davası

21 Aralık 1898 akşamı İstanbul'un Pera semtindeki bir Puding Dükkanı'nda sözlü bir tartışma sonucu Gani Toptani olay yerinde vurularak öldürüldü. O sırada 39 yaşındaki Sultan, padişahın emir subayı ve en güvendiği adamlarından biriydi.  Başlangıçta, polis tetikçinin adını açıklama konusunda isteksiz olacaktı, ancak söylentiler, öldüren kişinin padişahın vekili Ragıp Bey ve/veya o zamanlar görevli olan Hafız Ömer Paşa olduğunu iddia etmekteydi. Katil olduğu iddia edilen kişinin, birkaç yıl saklandığı Yunanistan'a gittiği iddia edildi. Öte yandan Hafız Ömer Paşa'nın aylardır dost olduğu Gani Bey'i öldürmek için kişisel hiçbir nedeni de yoktu. Ardından bazı çağdaş gazeteler, bu faili meçhul olayın nedenini, bir kadın yüzünden çıkan tartışma, "tutku cinayeti" olarak göstermeye başladı. Cinayetin nedenleriyle ilgili iddialar çok çeşitli olmasına karşın ne fail ve ne gerçek sebepler hiçbir zaman tam aydınlatılamadı. Dönemin gazetelerinde belirtilen diğer nedenlere ve çağdaş yazarların yazılarında cinayetin, kazara taraflar arasındaki aşırı şakalar veya kanun dışı illegal anlaşmalardan kaynaklandığı varsayıldı.  Ancak en çok dikkat çeken söylentiler, suikasta karışan kişiler göz önüne alındığında, suikastın siyasi bir arka planı olduğunu ima etti. İddialar, cinayeti işlediği söylenen Hafız Ömer Paşa'nın İstanbul'daki oldukça yüksek çevrelerin elinde sadece bir alet olduğu yönündeydi.
Gani Bey'in öldürülmesi, başta çıkan büyük kargaşaya rağmen kısa sürede ihmal edilmeye ve konuşulmaz olmaya başladı.  Ancak bu cinayetin arkasında kimin olabileceğine dair söylentiler Tiran'da da duyulmuştu. Arnavutlar arasında, cinayetin Sadrazam Halil Rıfat Paşa'nın emriyle ve belki de daha da yüksek bir emirle işlendiğine dair bir inanç vardı. Divan-ı Hümayun üyesi ve aynı zamanda Sadrazam Halil Rıfat Paşa'nın oğlu İbrahim Cavid Bey şüpheleri üzerine çekmekteydi.  Cavid Bey, babasıyla birlikte bu kadar çok Arnavut'un kilit rollerde istihdam edilmesini ve padişah üzerindeki artan etkisini eleştirmekten çekinmemekteydi.  II. Abdülhamid'e gönderdiği bir raporda, Türk hükümdarının neden Arnavutları tercih ettiğini merak ettiğini dile getirdi.  Padişahın kendisi bunu hiç iyi karşılamadı, ancak yine de harekete geçmekte tereddüt etti ve hatta tersine bir hareketle bir nevi sus payı niteliğinde 5 Ekim 1899'da onu nişanla ödüllendirdi.  Öte yandan Sadrazamın oğlu İbrahim Cavid Bey ile Gani Toptani arasındaki İstanbul'daki rant ve haraç kavgasının buna neden olduğu da iddialar arasındaydı.  Bu arada kardeşi Esad Toptani ve çevresindeki Arnavutların intikam hazırlıkları ise başlamıştı ve kısa zaman içinde karşı bir suikast hareketi gerçekleştirildi.
Arnavutlarca faili meçhul cinayetin ardındaki azmettiren olarak görülen Sadrazam Halil Rıfat Paşanın oğlu Cavid Bey, 7 Ekim 1899 Cumartesi günü saat 16.00 sıralarında Galata Köprüsü yakınında ailesiyle birlikte vapura binmek üzere vagondan inmişti. Aniden bir yabancı tarafından birkaç kez vuruldu ve olay yerinde öldü.  Olay, İstanbul'un en işlek bölgelerinden birinde büyük bir panik yarattı.  Ancak bir polis memuru, kaçan zanlıyı yakalamayı başardı. Zanlı, daha sonra "Xhiu i Fajes" takma adıyla bilinen  Hacı Mustafa Merlika olarak tanımlanan, tipik Arnavut kıyafetleri giymiş 49 yaşında bir adamdı.  Toptanilerin kontrolü altındaki bölge olan günümüzde Krujë olarak bilinen Akçahisar'dan gelen bir köylüydü.  Soruşturmaya göre Xhiu, 19 Ağustos'tan beri İstanbul'daydı ve Sirkeci tren istasyonunun yakınındaki bir misafirhanede kalıyordu. Esad Paşa'nın adını vermedi, mahkeme önünde suçunu kabul etmeyi reddetti, ancak tesadüfen orada olmadığı açıktı. Arnavutluk'ta Xhiu i Fajes ile Gani Toptani arasındaki ilişki iyi biliniyordu. Yıllar sonra Xhiu'nun yeğeni Mustafa Merlika'nın açıklayacağı gibi, amcası Toptanilerin ve özellikle yakın dostluk kurduğu Gani Toptani'nin hizmetkarıydı. Ona göre, Xhiu, Gani Bey'in öldürülmesinden günler sonra Gani'nin kardeşi Esad Paşa ile görüşmeye gitmiş ve Gjakmarrja'nın Arnavut geleneksel yasalarına göre efendisinin intikamını almak için onay istemiştir (Kan davası).  Kısacası bilmediği bu kadar büyük bir şehirde, Cavit bey suikastı konusunda ondan destek ve yardım istedi. Esad Paşa başlangıçta bunu çok riskli görerek reddetti, ancak daha sonra masrafları ve suikastı organize etmek için gereken her şeyi karşılamayı kabul etti.
Zanlının yakalanması akabinde Arnavutlar yargılamanın yapıldığı mahkeme salonunu her celsede gürültüler ve alkışlar içinde hınca hınç doldurduğundan, yalnızca imparatorluğun çevresinde düzeni sağlamak için taviz verme eğiliminde olan padişahı da bu durum rahatsız ettiğinden, yasal süreç ve yargılama son derece zorlaştı. 10 Şubat 1900'de nihai mahkeme kararının verildiği gün ise, hiçbir Arnavut'un mahkeme salonuna girmesine izin verilmedi.  Hacı Mustafa Merlika, işlediği suçtan dolayı idam cezasına çarptırıldı, ancak daha sonra padişah onun hayatını bağışladı ve cezası müebbet hapis cezasına çevrildi. Fransız Le Sémaphore de Marseille gazetesinin o günlere ait bir makalesinde olaylar şöyle anlatıldı:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | Sadrazamın oğlunun katili Hacı (Haxhi) Mustafa'nın yargılanmasına önümüzdeki Pazartesi günü İstanbul Ağır Ceza Mahkemesi'nde başlanacak. Sadrazamın Sultan'a yazdığı bir mektupta Adliye Nazırı Abdurrahman Paşa'yı katilin işlediği suçtan dolayı cezalandırılmamasına etki etmekle resmen suçlamasının ardından duruşma büyük bir merakla bekleniyor. Yıldız Sarayı'nda, Cavit Bey'in öldürülmesini yüksek sesle destekleyen Arnavutlar ile Hacı Mustafa'nın kısa süre içinde asılmasını talep eden Çerkezler, Kürtler ve Araplar arasında her gün çatışmalar yaşanmakta. Sultan boşuna düzeni sağlamaya ve iki tarafı uzlaştırmaya uğraşmaktadır. Abdülhamid bu iki seçenekten hangisini seçeceğinde zorlanmaktadır, zira Cavit Bey'in katilinin cezasız bırakılması Türkler arasında büyük bir öfkeye neden olacaktır; adaletin tesisi için gerekeni yapmak da Yıldız Sarayı'ndaki Arnavutları isyana sürükleyebilir. Fransızca Orjinal Metin  Le procès de Hadji Mustapha, l'assassin du fils du grand vezir, commencera, dit-on, lundi prochain devant la Cour criminelle de Stamboul. On attend les débats avec une vive curiosité, car le grand vizir a écrit une lettre au Sultan dans laquelle il accuse formellement le ministre de la justice, S.A. Abd'ur-Rhaman pacha, de travailler à soustraire le meurtrier au chatiment de son crime. A yildiz, des rixes quotidiennes ont lieu entre les Albanais qui font hautement l'apologie de l'assassinat de Djaird Bey, les Beherkers, Les Kurds et les Arabes, coalisés contre les Arnautes, qui proclament que Hadji Mustapha doit êntre pendu haut et court. Le Sultan s'efforce en vain de ramener l'ordre et de concilier les deux partis et ne sait à quelle décision s'arreter, jugeant également dangereux de laisser impuni le meurtre du fils du Sadrazam. ce qui causait la plus grande indignation parmi les Turcs, au de faire justice, ce qui peut occasionner une sédition de Albanais de Yildiz. | „ |

Cavid bey suikasti Esad Toptani Paşa'nın öfkesini yatıştırmadı, ona göre abisi 2.Abdülhamid'in izni olmadan öldürülemezdi, suikast sonrasında 2.Abdülhamid'e karşı gizliden gizliye İttihad ve Terakki Cemiyeti destekçisi oldu.[kaynak belirtilmeli]
Gani Toptani'nin öldürülmesine karşılık kardeşi Esad Toptani'nin azmettirmesi ile İbrahim Cavid Bey suikastini yaptığı iddia olunan Hacı Mustafa Merlika ise hapis yatmasına karşın  yaklaşık 8 yıl sonra, Jön Türk Devriminin ardından serbest bırakıldı. Arnavutluk'ta kendisine türküler bestelenen ve bugüne kadar hala söylenen bir kahraman olarak karşılandı.
Gani Bey cinayetinin arkasında olduğu iddia edilen Cavid Bey
Gani Bey Toptani (ortada) arkadaşlarıyla birlikte. Solunda Xhiu i Fajes.