Kürtün
Tarihçe > Osmanlı Dönemi

1479'da Kürtün'ü fethederek Osmanlı topraklarına katan Rakkas Sinan Bey tarihte ‘Kürtün Fatihi’ olarak anılmıştır. "Kürtün Fatihi" olarak anılan Sinan Bey, 1479'dan 1483'e kadar yönettiği Kürtün bölgesinin idare merkezinin Cezre (Cezere) denilen bir kale olduğunu Trabzon’da kendi adına yaptırmış olduğu Kulaklı Çeşme Kitabesine yazdırmıştır.
Fetihten sonra Kürtün, Trabzon Sancağına bağlanarak idari sınıflandırmanın içinde "Zeamet-i Kürtün" adı altında bir kaza olarak yer almıştır. Bu tarihlerde Kürtün sınırları Giresun'dan Beşikdüzü'ne, güneyde ise şimdiki Kürtün ilçesinin güney sınırlarına kadar uzanmaktaydı.
1515 tarihli tahrir defterinde günümüzde Kürtün merkez yerleşimi olan Uluköy ile birlikte Çamçukuru, Beşir, Çitlice, Sarıbaba, Gönderi, Çarçur, Harıt, Gelevera ve Elmacık adlı yerler Çepni yaylaları olarak anılmıştır. Orta Harşit Havzasındaki bu köyler, idari taksimatta Kürtün Kazasının Çepni Nahiyesi içinde "Yaylak" isimli yerleşimine bağlı olarak yer almıştır.
1538-1539 tarihlerine ait tımar tevcihlerinde Kürtün kaza olarak yine Trabzon sancağına ve Trabzon sancağı da Rum Vilayetine bağlı durumdaydı. Bu tarihleri de kapsayan 1530-1556 yılları arasında Kürtün kazasının 7 nahiyesi bulunmaktaydı. Bu nedenle bu dönemlerde Kürtün kazasına "7 Nahiye" de denilmiştir. Bu nahiyeler Kürtün, Alahnas, Çepni, Elkerimlühas, Karaburun, Üreğir ve Yağlıdere nahiyeleridir. Bunların yanı sıra Vilayet-i Çepni adıyla Giresun ve nahiye olmayan ama kendisine bağlı köyler olan Bayramoğlu, Kürtün Kazasına bağlı yerleşim yerleri olarak kaydedilmiştir. 1554'te Kürtün kazasına sekiz nahiye bağlı durumdaydı. Bunlar; Kürtün nahiyesi merkez olmak üzere, Üreğir, Bayramoğlu, Yağlıdere, Karaburun, Elkerimlühas, Alahnas ve Harşit Nahiyeleridir.
16. yüzyıl başlarında Yavuz Selim Trabzon Sancakbeyi iken Anadolu'da Safevi taraftarları tarafından başlatılan Kızılbaş ayaklanmaları yüzünden 1508'de Harşit Vadisi yolu ile Bayburt'a kadar uzanan bölgeye sefer düzenlemiştir. Azınlık durumda olan bir kısım Çepni gruplarının bu bölgede Safeviler lehine karışıklıklar çıkarması nedeniyle Şehzade Yavuz Selim bu seferi gerçekleştirmiş ve karışıklıkları ortadan kaldırmıştır.
Şehzade Selim 1511'de babası, 1512'de de kardeşleriyle mücadeleye girişmişti. Bu mücadeleler esnasında bölgedeki karışıklıktan yararlanarak Erzincan üzerinden Harşit Vadisi boyunca Karadeniz kıyılarına kadar uzanan bölgede Safevi akınları başlamıştı, bölgede başlayan Safevi akınlarının yaşandığı bu döneme "Kızılbaş Fetreti" denilmiştir. Kızılbaş Fetreti denilen bu dönemde Şii mezhebi ve Safevi tarikatı müntesipleri Karadeniz kıyıları ve Harşit Vadisi boyunca halka zulmetmişler, bölgede yıkım ve yağma faaliyetleri gerçekleştirmişlerdir. Bu olaylar esnasında birçok insanın Safevi muhipleri tarafından zorla alınıp götürüldüğü bildirilmektedir. Osmanlı Devleti, Şah İsmail ile işbirliği yapan ve bölgedeki halka zarar veren gruplara karşı Torul ve Maçka'da yaşayan Hristiyanlardan yardım almıştır. Ancak 1514 yılında yapılan Çaldıran Savaşı ile birlikte de bölgede sükunet sağlanabilmiştir.
Kâtip Çelebi, 1648'de yazdığı Cihannüma adlı eserinde Trabzon'un batısında ve güneybatısında yer alan dağların Çepni Dağları olarak tabir edildiğini yazmaktadır.
1515, 1555 ve 1583 yılına ait kayıtlarda Kürtün bölgesinde yaşayan Çepnilerin 16. yüzyıl başlarında çoğunluğu  bütün vergilerden muafken mütesellimliklerine son verilerek vergi veren köylü haline getirildikleri anlaşılmaktadır. Bu durum 17. yüzyıl boyunca Anadolu'nun birçok yöresinde yaşanan Celali isyanlarının uzantısı şeklinde bölgede bazı isyan hareketlerine neden olmuştur. Bu durum Kürtün yöresinde göç hareketlerine neden olmuş, yörede yaşayan Çepnilerin bir kısmı Trabzon ve doğusuna göç etmişlerdir.
18. yüzyılın başlarında Trabzon'un batısındaki Çepni ağaları ile Trabzon'un doğusunda yaşayan Laz ağaları birbirleri ile bir üstünlük mücadelesine girişmişlerdir. Silahlı birlikleri de bulunan bu ağalar devlet otoritesindeki zayıflıktan yararlanarak bölgede yarı bağımsız şekilde yaşıyorlar, birbirleriyle çatışmalarının dışında bazı eşkıyalık faaliyetlerinde bulunuyorlar, bölgede yaşayan halka zulmediyorlardı. Osmanlı Devleti bu faaliyetleri durdurmakta yeterli olamamış ve bu ağaları, çete liderlerini devlet kurumlarında bazı görevlere getirerek kontrol altına almaya çalışmıştır.
18. yüzyıl sonlarında bugün Kürtün sınırlarını içinde barındıran bölgede Kürtün-i Zir ve Kürtün-i Bala isimleriyle Trabzon sancağına bağlı birer idari birim oluşturulmuştur. 19. yüzyılın ilk yarısında ise, Osmanlı vesikalarına göre 1837'de Kürtün ilk defa Trabzon Sancağı idari biriminden çıkarılmış, Kürtün-i Zîr ve Kürtün-i Bâlâ adlarıyla Gümüşhane Sancağının birer kazası durumuna gelmiştir. 1849 yılında ise nüfusun azlığı ve derebeylerle olan mücadelelerden dolayı artan göçler sonucunda kazalıkları kaldırılmış, Aşağı Kürtün (Kürtün-i Zir) ve Yukarı Kürtün (Kürtün-i Bala) ile Harşit birer nahiye statüsünde Gümüşhane'ye bağlanmıştır. Bunlardan Kürtün-i Zir ya da diğer bir ifadeyle Aşağı Kürtün Nahiyesi bugünkü Kürtün ilçe sınırlarında Harşit Vadisinin her iki yakasındaki köyler ile ilçenin kuzey kesiminde yer alan köyleri kapsamaktaydı. 1849'da Kürtün-i Zîr Nahiyesinin 17 köyü bulunuyordu, bu köylerdeki halkın tamamı Müslümanlardan oluşuyordu. Kürtün-i Zir Nahiyesine bağlı köyler; Uluköy, Karaçukur, Cağköy (Konacık), Çayıra (Cayra), Harıt, Yukarı Harıt, Büyük Harıt, Karadere, Araköy, Çarçukur (Çayırçukur), Süme, Maşraba (Naşaba), Fol (Kalınçam), Taşlıca, Sığırlık, Damlı, Kavraz'dır. Kürtün-i Bâlâ ya da diğer bir ifadeyle Yukarı Kürtün Nahiyesi ise bugünkü Kürtün ilçe sınırlarında yer alan Sümüklü (Yaylalı) Deresi ile Yukarı Gelevera Deresi etrafındaki köyleri kapsamaktaydı. 1849'da Kürtün-i Bala Nahiyesine bağlı 18 köy bulunmaktaydı, bu köylerden 12'sinde yaşayan halk tamamen Müslüman, 3'ünde yaşayanların bir kısmı Müslüman bir kısmı gayrimüslim, diğer 3'ünde yaşayan halk ise tamamen gayrimüslimdi. Kürtün-i Bala Nahiyesine bağlı köyler; Tilkicik, Akçal, Beytarlası, Göndere, Söğüdili, Sarıbaba, Beşir, Çerçür, Obacık, Hacılı, İsmail Ağa Mezraası, Kızılcadam, Gelevera (Sapmaz), Elmalı, Kozluca, Gemüklü, Kargakaya, Kılan'dır. Harşit ise bugün Giresun iline bağlı olan Doğankent ilçesinin sınırlarını kapsamaktaydı.
18. yüzyıl sonlarına doğru Kürtün'ün idari merkezi olan Tirebolu Kasabasının haricinde bugünkü Kürtün ilçesi sınırlarını içerisinde barındıran bölgede Kürtün-i Zir ve Kürtün-i Bala isimleriyle birleştirilmiş bir kaza oluşturulmuş, aynı zaman dilimi içinde "Kürtün" ismi ile iki farklı kaza varlığını sürdürmüştür. 16. yüzyıldan 19. yüzyıl ortalarına kadar "Kürtün namıdiğer Tirebolu kazası" olarak anılan, Kürtün Kaza merkezi olarak süregelmiş olan Tirebolu Kasabasından 1852'li yıllardan sonra Kürtün ismi kaldırılmış ve Tirebolu Kasabası "Tirebolu Kazası"nın merkezi olarak varlığını devam ettirmiştir. Bu süreçten sonra Kürtün ismi yalnızca bugünkü Kürtün sınırlarını içinde barındıran bölge için kullanılmaya başlanmıştır.
19. yüzyılın ikinci yarısında Kürtün nahiyesinde Müslümanlara ait 18 adet Sıbyan Mektebi, Gayrimüslimlere ait 3 adet Rum Sıbyan Mektebi (1869) bulunmaktaydı. Kürtün nahiyesine bağlı Uluköy-i Bâlâ köyünde bulunan Süleyman Efendi Medresesinde 185, Araköy köyünde bulunan Hacı Ömer Efendi Medresesinde 187, Tilkicik köyünde bulunan İsmail Efendi Medresesinde 188, Beytarla köyünde bulunan İsmail Efendi Medresesinde 190 öğrenciye eğitim verilmekteydi.
19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren Kürtün, Torul kazasına tabi bir nahiye durumundaydı. Kürtün nahiyesinin merkezinde hükûmet konağı, cami ve medrese ile birlikte 2 kahvehane, 2 fırın, 3 tane han, 3 tane dükkân bulunmaktaydı. 2451 hanenin bulunduğu Kürtün nahiyesinin köylerinde ise 30 cami ve mescit, 2 medrese, 14 mektep ve 11 kilise bulunmaktaydı. 1904 yılı itibarıyla Kürtün toplam nüfusu 15,493 kişi olarak belirlenmiştir. Bu nüfusun 13,039'u Müslüman, 2454'ü ise Gayrimüslim (Rum) olarak kaydedilmiştir. 1852-1908 tarihleri arasında Kürtün Nahiyesinde 31 nahiye müdürü görev yapmıştır.
19. yüzyıl ikinci yarısından 20. yüzyıl başlarına kadar Kürtün nahiyesinde bakır, çinko, simli kurşun gibi madenlerin çıkarıldığı bilinmektedir.