Quipu
Tarih > İnka İmparatorluğu (Tavantin Suyu)

Quipucamayocs (Quechua’da khipu kamayuq, "khipu otoritesi"), Tawantin Suyu'nun muhasebecileri olup quipu düğümlerini oluşturmuş ve çözmüşlerdir. Quipucamayocs, toplama, çıkarma, çarpma ve bölme gibi temel aritmetik işlemleri gerçekleştirebilmiştir. Ayrıca mita adı verilen bir tür verginin kaydını tutmuşlardır. İşgücü türlerini takip etmiş, ekonomik çıktıları kaydetmiş ve bebeklerden "80 yaşın üzerindeki yaşlı körlere" kadar herkesi kapsayan bir nüfus sayımı yapmışlardır. Sistem aynı zamanda takvimin takibi için de kullanılmıştır. Guaman Poma'ya göre, quipucamayocs quipuları gözleri kapalı şekilde "okuyabiliyordu".
Quipucamayocs, genellikle "elli ila altmış yaşları arasındaki erkeklerden" oluşan bir sınıfa mensuptur ve quipuları kullanan tek grup değildir. İnka tarihçileri, İspanyollara Tawantin Suyu tarihi hakkında bilgi verirken quipuları kullanmıştır (sadece önemli sayıları mı kaydettikleri yoksa hikayenin tamamını mı içerdiği bilinmemektedir). Hükümdar sınıfının üyeleri, genellikle bürokraside yer alacak olan üst sınıflar için, eğitimlerinin üçüncü yılında yachay wasi (kelimenin tam anlamıyla "öğretim evi") adı verilen İnka üniversitesinde quipu okuma eğitimi almıştır.
İspanyol İstilası
1532 yılında, İspanyol İmparatorluğu'nun And Dağları bölgesini fethetmesiyle quipuların varlığı, İspanyol fatihlerin istilaya dair yazılı kayıtlarında yer aldı. Bu konuda bilinen en eski örnek, İspanyol askeri lider Francisco Pizarro'nun kardeşi Hernando Pizarro'ya aittir. Hernando, 1533 yılında yüksek bölgelerden orta kıyıya uzanan kraliyet yolu boyunca seyahat ederken, birkaç quipu koruyucusuyla karşılaştıklarını yazmıştır. Bu koruyucuların, quipunun "depo bölümündeki düğümleri çözüp başka bir bölüme yeniden düğümlediklerini" belirtmiştir.
1583 yılında Lima'daki Üçüncü Konsey'in Hristiyan yetkilileri, quipuların Hristiyan olmayan tanrılara yapılan sunuları kaydetmek için kullanıldığı gerekçesiyle idolleştirilmiş nesneler olarak kabul edilmiş ve dini dönüşüme engel teşkil ettiği için yakılmasını emretmiştir.
Modern Toplumdaki Önemi
Quipu sistemi, hem bir hesaplama yöntemi hem de sosyal organizasyon aracı olarak işlev görmüş, bölgesel yönetişim ve arazi kullanımını düzenlemiştir. Günümüzde, sistemin tam anlamıyla okunamamasına rağmen hala korunuyor olması, tarihsel "ahlaki otoritesine" işaret etmektedir. "Khipu", günümüzde bir miras sembolü olarak görülmektedir ve yalnızca "modern saygınlık sahipleri" tarafından dikkatlice ele alınmaktadır. Sistem, modern "kültürel bilgi"yi içeren bir yapıya sahiptir. Quipular, "artık okunamamalarına rağmen" sergilendiği törenler, toplumun bu sisteme verdiği onur ve önem için güçlü bir kanıttır. Günümüzde bile, köy memurları görevlerini devrederken veya başlarken quipuların varlığı zorunludur ve bu düğümlü iplerin yeni memurlara örtülmesi, geçmişin ahlaki ve siyasi otoritesini temsil etmektedir.
Tupicocha, Peru
1994 yılında, Amerikalı kültürel antropolog Frank Salomon, Peru'nun Tupicocha köyünde bir araştırma yürütmüştür. Bu köyde, prekolombiyen quipularla benzer bir yapıya sahip olan quipular, resmi yerel yönetim kayıtları ve işlevleri için hala kullanılmaktadır. Ancak köy sakinleri, kendi quipularını İnka eserleriyle ilişkilendirmemektedir.
San Cristóbal de Rapaz, Peru
Rapaz köyü (yerel halk "Rapacinos" olarak anılır), Oyón Eyaleti'nde yer almaktadır. Köyde, Kaha Wayi adı verilen eski bir törensel binada bir quipu muhafaza edilmektedir. Bu yapı, yerel mahsullerin korunup yeniden dağıtıldığı eski bir topluluk deposu olan Pasa Qullqa ile çevrili bir mimari kompleksin parçasıdır. Bazı Rapacinos, quipunun bu mahsullerin toplanması ve dağıtılması sürecinin kaydını tuttuğuna inanmaktadır.
2004 yılında, Londra Üniversitesi Arkeoloji Enstitüsü'nden arkeolog Renata Peeters ve Wisconsin Üniversitesi'nden kültürel antropolog Frank Salomon, Rapaz'daki quipuların ve binanın kötüleşen durumunu koruma altına almak için bir proje başlatmıştır.
Arkeolojik Araştırmalar
1912 yılında antropolog Leslie Leland Locke, The Ancient Quipu, A Peruvian Knot Record başlıklı çalışmasını American Anthropologist dergisinin Yeni Seri 14 (1912) 325–332 sayısında yayımlamıştır. Bu çalışma, İnka (Inka) İmparatorluğu ve öncül toplumlarının quipuları (khipuları) ondalık sistemde matematiksel ve muhasebe kayıtları için nasıl kullandığını gösteren ilk eserdir.
Arkeolog Gary Urton, 2003 yılında yayımladığı Signs of the Inka Khipu adlı kitabında, "kendi çalışmalarımdan ve diğer akademisyenlerin yayımladığı eserlerden edindiğim bilgilere göre, dünya genelindeki kamu ve özel koleksiyonlarda yaklaşık 600 quipunun mevcut olduğunu tahmin ediyorum" ifadelerini kullanmıştır.
Harvard Üniversitesi profesörü Gary Urton ve meslektaşı Carrie Brezine tarafından yürütülen Khipu Database Project (Khipu Veritabanı Projesi) kapsamında dünya genelinde 751 quipunun bulunduğu bildirilmiştir. [Doğrulama gerekli] Bu quipuların bulunduğu yerler Avrupa'dan Kuzey ve Güney Amerika'ya kadar geniş bir coğrafyaya yayılmaktadır. Çoğu, doğdukları ülkeler dışında müzelerde korunurken, bazıları düğüm kayıtlarını yapanların torunlarının bakımında, kendi yerel bölgelerinde bulunmaktadır. Aşağıda, en büyük koleksiyonların listesi verilmiştir.