Azerbaycan ekonomisi
Tarihi > XIX Yüzyılın İkinci Yarısında Azerbaycan Ekonomisi

XIX yüzyılın ikinci yarısında Azerbaycan halkının hayatında ekonomik fikir ve düşünceler içerik açısından zengin ve kapsam açısından daha geniş hale gelmiştir. Azerbaycan halkının hayatındaki çeşitlilik, ekonomik düşüncenin de çeşitlenmesine ve zenginleşmesine neden olmuştur. Bu da genel olarak ekonomik düşüncenin farklı akım ve yönlere ayrılmasını beraberinde getirmiştir. Bu kaynaklara göre ekonomik düşünce ve akımları üç ana gruba ayırmak mümkündür:
- Birinci grup, ekonomik düşüncenin anti-feodal yönü ve akımları;
- İkinci grup, ekonomik düşüncenin klasik burjuva ve küçük burjuva akım ve yönleri;
- Üçüncü grup ise Marksist-Leninist ekonomik düşünce ve akımlardır.
XIX yüzyılın ikinci yarısında Azerbaycan’ın ekonomik düşüncesi, M. F. Ahundov (1812–1878), H. B. Zerdabi (1837–1907), N. B. Vezirov (1854–1926) gibi önemli düşünürlerin adlarıyla bağlantılıdır. Onlar, ülkede sanayinin geliştirilmesi, kooperatif birlikler ve tarım bankalarının kurulması, üretim ve teşvik yöntemlerinin iyileştirilmesi, işçilerin mesleki eğitim düzeylerinin yükseltilmesi gibi tamamen ekonomik nitelikteki düşüncelerin yazarlarındandır.
XIX yüzyılın ikinci yarısından itibaren Azerbaycanlı düşünürlerin ekonomik-sosyal fikirleri, başlıca olarak demokratik bir karakter göstermiştir. Bu da dönemin düşünür ve yazarlarının eserlerinde aydınlanma ve ulusal uyanış fikirlerinin ön planda olduğunu gösterir. Bu açıdan M. F. Ahundov, H. B. Zerdabi ve N. B. Vezirov’un ekonomik düşünceleri ve görüşleri özel bir öneme sahiptir. Bu dönemin düşünürleri, gazetelerinde (“Ekinci” gazetesi) ve felsefi, edebi eserlerinde en çok Azerbaycan’ın ekonomik gelişimini anlatmışlardır. O dönemde üretici güçlerin artırılması, halkın büyük kısmını oluşturan köylülerin yaşam standartlarının iyileştirilmesi, halkın gerçek özgürlüğü adına ortaya konan ekonomik-sosyal düşünceler ve halkın ilerici bir geleceğe doğru ilerlemesini ifade eden fikirler işlenmiştir.
M. F. Ahundov, "İnsan İhtiyaçları Hakkında" adlı eserinde, toplumsal iş bölümü sorununu, toplumsal işin çeşitli alanları arasında belirli bir orantının gözetilmesi meselesiyle ilişkilendirir. O, doğru bir şekilde, bu prensibin ihlal edilmesinin bazı gerekli yaşam araçlarının fazlaca, bazılarının ise az üretilmesine neden olduğunu düşünüyordu. Ahundov'un ekonomik incelemeleri, onun kapitalizmde üretim ile tüketim arasındaki çelişkiyi anladığını ve burjuva ülkelerinde üretilen malların halkın talebinden fazla olduğunu, bunun da kaçınılmaz olarak ekonomik krizlere yol açtığını gösterir. Bu dönemde Bakü hızla Kafkasya'nın en büyük sanayi merkezi haline geliyordu. Sanayinin ortaya çıkması ve petrol işçilerinin devrimci hareketlerinin artması, H. B. Zerdabi'nin ekonomik görüşlerinin şekillenmesine ve gelişmesine doğrudan etki etmiştir. Dünya görüşü açısından aydınlanmacı demokrat olan H. B. Zerdabi, tüm bilinçli yaşamı boyunca halkın eğitimi ve Azerbaycan'da ekonominin ve kültürün gelişmesi için yoğun mücadele vermiştir. Onun bilimsel faaliyetinin merkezinde, emekçi sınıfların ağır toplumsal-ekonomik durumu ve bu durumdan çıkış yollarını arama sorunu yer almıştır. Zerdabi'nin ekonomik görüşleri, başlıca olarak çıkardığı ve editörlüğünü yaptığı “Ekinci” gazetesinin sayfalarında yer bulmuştur.