Demokrasi tarihi
Antik Çağ > Roma > Roma Cumhuriyeti

İtalya'da güçlü komşularının yanında bulunan bir şehir devleti olan Roma, Etrüsklerin Orta İtalya'nın her yerine 13. yüzyılda inşa ettiği şehir devletleriyle benzerdi ve güneyde Yunan kolonileri bulunuyordu. Diğer şehir devletleri gibi Roma da Meclisler tarafından seçilen bir kral tarafından yönetiliyordu. Ancak, toplumsal huzursuzluk ve dış tehditlerin baskısı, MÖ 510'de son kralın, Lucius Junius Brutus liderliğindeki bir grup aristokrat tarafından görevden alınmasına yol açtı. Yeni bir anayasa hazırlandı, ancak yönetici aileler (patricianlar) ile geri kalan nüfus, plebians arasındaki çatışma devam etti. Plebler, belirli, yazılı ve laik yasalar talep ediyorlardı. Patrician rahipler, yasaların kaydedicileri ve yorumlayıcıları olarak, kayıtlarını gizli tutarak sosyal değişime karşı monopollerini kullandılar. Yeni taleplere uzun süre direnmesinin ardından, Senato MÖ 454'de üç patricianı Yunanistan'a gönderdi, Solon ve diğer yasama organlarının yasalarını incelemeleri ve rapor vermeleri için. Döndüklerinde, Meclis MÖ 451'de on kişiden oluşan bir komisyon - decemviri - seçti ve iki yıl boyunca onlara Roma'da en yüksek devlet yetkisini verdi. Bu komisyon, kararlı bir muhafazakar olan Appius Claudius'un denetiminde, Roma'nın eski geleneksel yasalarını 12 Levha Kanunlarına dönüştürdü ve bunları Meclis'e sundu (bazı değişikliklerle kabul edildi) ve okuyabilen herkes için Forum'da sergiledi. On İki Levha, belirli hakları tanıdı ve MÖ 4. yüzyıla gelindiğinde, plebler konsüllük gibi devletin diğer önemli görevlerine aday olma hakkını elde ettiler.
Roma anayasasında belirtilen siyasi yapı karışık bir yapıya benziyordu ve unsurları Sparta anayasasına benzerdi: monarşik şekli temsil eden iki konsül, aristokratik şekli temsil eden Senato ve halkın temsil edildiği toplantılar. Konsül en yüksek rütbeli sıradan magistrat idi. Konsüller hem sivil hem askeri konularda yetkiye sahipti. Roma şehrindeyken, konsüller Roma hükûmetinin başıydı ve Senato ile toplantıları yönetirdi. Yurtdaşken her konsül bir orduyu komuta ederdi. Senato senatus consultum adı verilen ve bir magistrata resmi danışmanlıklar olan kararlar alırdı. Ancak pratikte bir magistratın Senatonun tavsiyesini göz ardı etmesi zordu. Roma Senatosunun odak noktası dış politikaya yönlendirilmişti. Teknik olarak askeri çatışmanın yönetiminde resmi bir rolü olmasa da, Senato sonuçta böyle işleri denetleyen güçtü. Ayrıca Roma'nın sivil yönetimini idare ederdi. Senatör olma şartları arasında en az 100.000 denarius değerinde toprağa sahip olmak, patrician (soylu aristokratlar) sınıfından doğmuş olmak ve en az bir kez kamu görevinde bulunmak vardı. Yeni Senatörlerin mevcut üyeler tarafından onaylanması gerekiyordu. Roma halkı, toplantılar aracılığıyla görevlilerin seçimine, yeni yasaların yürürlüğe konulmasına, idam cezasının infazına, savaş ve barış ilanına ve ittifakların oluşturulmasına (veya feshedilmesine) karar verme yetkisine sahipti. Toplantıların sahip olduğu açık güce rağmen, pratikte toplantılar hükûmetin diğer organları arasında en güçsüz olanıydı. Bir toplantı, bir magistrat tarafından çağrıldığında yasal olarak toplanırdı ve yasama girişiminde bulunma veya tartışma yeteneğinden yoksundu. Livius'un belirttiği gibi, "seviyeler herkesin seçimden dışlanmış gibi görünmemesini sağladı ve ancak tüm nüfuz önde gelen adamların elindeydi" şeklinde kamu görevi adayları bile. Dahası, oyların eşitsiz ağırlığı en düşük sınıflardan nadiren oylarının alınmasına neden oluyordu.
Polybios'un değerlendirmesine göre, Roma'nın istikrarı, her unsura diğerinin üstünlüğüne koyduğu denge sayesindeydi: Örneğin, savaşta bir konsül, zafer ve şan elde etmeyi umuyorsa Senato ve halkın işbirliğine ihtiyaç duyardı ve onların isteklerine duyarsız olamazdı. Bu, denge her anlamda eşit olsa da demek değildi: Polybios, Hannibal Savaşı döneminde Roma Anayasasının (başka bir karışık anayasa) Kartaca Anayasası'na (daha demokratik olma eğiliminde olan) göre üstünlüğünün, demokrasiden çok aristokrasiye yöneldiğinin bir sonucu olduğunu gözlemliyor. Ayrıca, son zamanlardaki Roma'nın eleutheria – Yunan anlamındaki kişisel özgürlüğün – kavramsallaştırılması, demokratik Atina'nın ideoloji ve yaşam biçimi olmasına rağmen Roma gözünde bu anlamda anlamsız kaldı. Roma'nın temel değerleri düzen, hiyerarşi, disiplin ve itaattı. Bu değerler, bireyin özel yaşamını düzenleyen yasalarla desteklendi. Yasalar özellikle üst sınıflara uygulandı, çünkü üst sınıflar Roma ahlaki örneklerinin kaynağıydı.
Roma, büyük bir Akdeniz imparatorluğunun yöneticisi haline geldi. Yeni eyaletler İtalya'ya zenginlik getirdi ve maden ayrıcalıklarıyla devasa köle işletmeleri aracılığıyla servetler kazanıldı. Köleler İtalya'ya ithal edildi ve zengin toprak sahipleri kısa sürede orijinal köylü çiftçilerini satın alarak yerlerinden etti. 2. yüzyılın sonlarına gelindiğinde, bu durum zenginlerle fakirler arasında yeniden bir çatışmaya ve fakirlerin anayasa reformu taleplerine yol açtı. Toplumsal huzursuzluk ve geleneksel cumhuriyet anayasalarının büyüyen imparatorluk ihtiyaçlarına uyum sağlayamaması, Milat öncesi son yüzyılda ya zenginlerin ya da fakirlerin yanında olan bir dizi güçlü generalin yükselişine sebep oldu.