stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Antik Yakın Doğu kronolojisi
Kronolojik verilerin kaynakları > Astronomik > Mısır ay gözlemleri

II. Ramses'in tahta çıkış yılını MÖ 1279 olarak sabitleyerek kronolojiyi o döneme sabitlemek için kullanılan on üç Mısır Yeni Krallığı ay gözlemi bulunmaktadır. Bununla ilgili bir dizi sorun vardır;
a) I. Neferneferuaten, Seti ve Horemheb'in hükümdarlık sürelerinin aslında tam olarak bilinmemesi,
b) gözlemlerin nerede yapıldığı (genellikle Memphis varsayılır),
c) gözlemlerin hangi gün yapıldığı (ikisi 1. ay günü olarak bilinir)
d) bu döneme ait Mısır takviminin tam olarak bilinmemesi, özellikle de ara ayların nasıl ele alındığı.
Asur isim listesi yalnızca MÖ 1132'ye kadar geriye doğru bir yıl için doğru olduğundan, önceki yüzyıla ait antik Yakın Doğu kronolojisi, senkronizasyonlara ve Mısır ay gözlemlerine dayanarak II. Ramses'e dayanmaktadır. Megiddo Muharebesi'nin firavunu olan III. Thutmose'nin tahta çıkış tarihinde görülen ay tarihleri günümüzün MÖ 1470 yılı karşısında MÖ 1490 veya hatta MÖ 1505 olduğu öne sürülmüştür.
Kronolojik verilerin kaynakları > Astronomik > Kudurru sembolleri

Kassit Kudurru taş belgelerinin tarihlendirilmesi için, sembollerin astronomik elementlere eşlenmesi yoluyla, MUL gibi Babil yıldız katalogları kullanılarak bir dizi girişimde bulunulmuştur. APIN şimdiye kadar çok sınırlı sonuçlar vermiştir.
Kronolojik verilerin kaynakları > Yazılı

Anadolu'dan Mısır'a kadar uzanan bölgede binlerce çivi yazılı tablet bulunmuştur. Birçoğu bakkal fişlerinin eski eşdeğeri olsa da, bu tabletler, binalar ve kamu anıtları üzerindeki yazıtlarla birlikte, antik Orta Doğu için kronolojik bilginin başlıca kaynağını oluşturmaktadır.
Kronolojik verilerin kaynakları > Yazılı > Altta yatan sorunlar

Malzemelerin durumu
Nispeten bozulmamış sergileme kalitesindeki bazı nesneler bulunsa da, kurtarılan tabletlerin ve yazıtların büyük çoğunluğu hasarlıdır. Bunlar sadece bazı kısımları bulunarak kırılmış, kasıtlı olarak tahrip edilmiş ve hava veya toprak etkisiyle zarar görmüştür. Birçok tablet fırınlanmamıştır ve ısıtılarak sertleştirilene kadar dikkatli bir şekilde ele alınması gerekmektedir.
Kökeni
Arkeologlar için, bir eşyanın bulunduğu yer, önemli bir bilgidir. Bu bilgi iki faktörden etkilenebilir. Birincisi, eski zamanlarda eski malzemeler sıklıkla yapı malzemesi veya dolgu olarak yeniden kullanılıyordu, bazen de orijinal yerlerinden çok uzakta kullanılıyorlardı. İkinci olarak, yağmalama en azından Roma dönemlerine kadar uzanan arkeolojik alanları bozmuş ve yağmalanan eserlerin kökeninin belirlenmesini zorlaştırmış veya imkansız hale getirmiştir. Son olarak, bu nesnelerin sahte versiyonları uzun süredir devam eden bir gelenektir ve sıklıkla tespit edilmesi zordur.
Çoklu versiyonlar
Sümer Kral Listesi gibi önemli belgeler, güncel siyasi ihtiyaçlara uyacak şekilde nesiller boyunca tekrar tekrar kopyalandıp ve sansürlendi. Bu ve diğer nedenlerden ötürü, bir zamanlar önemli bir tarihsel kaynak olarak kabul edilen Sümer Kral Listesi, burada tartışılan dönem için artık yalnızca ihtiyatla kullanılmaktadır.
Çeviri
Çivi yazılı belgelerin tercümesi, özellikle de hasarlı kaynak materyaller söz konusu olduğunda oldukça zordur. Ayrıca, Akadca ve Sümerce gibi altta yatan diller hakkındaki bilgimiz zamanla gelişti, dolayısıyla şimdi yapılan bir çeviri 1900 yılında yapılan bir çeviriden oldukça farklı olabilir: bir belgenin ne söylediği konusunda dürüst bir anlaşmazlık olabilir. Daha da kötüsü, arkeolojik buluntuların büyük çoğunluğu henüz yayınlanmamış, hatta çevrilmemiş bile. Özel koleksiyonlarda bulunanlar ise asla var olmayabilir.
Siyasi eğilim
Önemli kaynak belgelerin birçoğu, Asur Kral Listesi gibi, doğal olarak kral veya tanrı lehine bir önyargıya sahip olan hükûmet ve dini kurumların ürünleridir. Bir kral, kendinden önceki bir hükümdarın bir savaşını veya inşaat projesini bile kendisine mal edebilir. Özellikle Asurlular, tarihi mümkün olan en iyi şekilde yansıtma konusunda edebi bir geleneğe sahiptirler. Bu saptama yorumcuların sürekli akıllarında tutmaları gereken bir gerçektir.
Kronolojik verilerin kaynakları > Yazılı > Kral listeleri

Antik Yakın Doğu'da yöneticilerin tarihi listeleri gelenekseldir.
Sümer Kral Listesi
Versiyonuna göre " tufandan önceki" dönemden İsin Hanedanlığı'nın çöküşüne kadar olan dönemde Mezopotamya'nın yöneticilerini kapsamaktadır. Akad öncesi hükümdarlar için kullanımı ise hiçbir şekilde sınırlı değildir. Akad dönemi ve sonrasında da değerini korumaktadır. Sümer Kral Listesi, Lagaş'tan hiçbir şekilde bahsetmez; oysa listenin kapsadığı dönemde Lagaş açıkça büyük bir güçtü. Lagaş Kraliyet Tarihi, bu eksikliği gidermeye yönelik bir girişim gibi görünüyor; Lagash krallarını bir tarihçe biçiminde listeliyor, ancak bazı bilim insanları Lagaş tarihi'nin Sümer Kral Listesi'nin bir parodisi veya tamamen bir uydurma olduğuna inanılır.
Babil Kral Listesi
Bu liste yalnızca Babil hükümdarlarını kapsamaktadır. Neo-Babil döneminde yazılmış, A ve B olarak adlandırılan iki versiyonu bulunmuştur. Listedeki sonraki hanedanlar Kassit ve Deniz Ülkesi dönemlerini belgelemektedir, ancak bazı Kassit hükümdarları zarar görmektedir. Hükümdar isimleri büyük ölçüde diğer kayıtlarla uyuşuyor ancak hükümdarlık süreleri daha sorunludur. Ayrıca 1. binyılın sonlarına doğru Helenistik Dönem'e ait bir Babil Kral Listesi de bulunmaktadır.
Asur Kral Listesi
Asur Kral Listesi, Yukarı Mezopotamya'da yeni bir krallık kurarken Asur'u fetheden bir Amorit olan I. Şamşi-Ahad (1809-y. M.Ö. 1776) dönemine kadar uzanmaktadır. Liste, V. Şalmanezer'in (MÖ 727-722) hükümdarlığına kadar uzanır. Listenin ilk olarak I. Aşur-uballit (M.Ö. 1365-1330) zamanında oluşturulduğu düşünülmektedir. Kral listesinin o noktadan itibaren kabaca doğru olduğu düşünülüyor, ancak çok sayıda tutarsızlığın bulunduğu önceki girdiler için aynı şey geçerli değildir. Amacı, Amorit kökenli kralları da katarak Asur krallığı için bir süreklilik ve meşruiyet anlatısı yaratmaktır. Mevcut kaynak 3 büyük ölçüde tamamlanmış tablodan ve 2 küçük parçadan oluşmaktadır. Tabletler arasında hükümdarlık süreleri, isimler ve bir durumda bir kralın tamamen dışarıda bırakılması gibi konularda farklılıklar bulunmaktadır. Daha önceki tabletlerin kopyaları olarak kaydedildikleri göz önüne alındığında bu şaşırtıcı değildir.
Kronolojik verilerin kaynakları > Yazılı > Kronikler

Antik Yakın Doğu'da çoğu parçalı, politik eğilimli ve bazen çelişkili olan birçok kronik bulunmuştur. Ancak bu kronikler, diğer kaynaklar ile birleştirildiğinde zengin bir kronolojik veri kaynağı sağlarlar.
Mevcut kroniklerin çoğu daha sonraki Babil ve Asur kaynaklarından gelmektedir. Sümer Kral Listesi tipindeki bir başlangıçtan sonra Hanedanlık Tarihi, Simbar-Šipak'tan (y. 1021-1004 civarı) Erība-Marduk'a (y. 769-761 civarı) kadar olan Babil krallarını içerirler. İlk Krallar Tarihi, erken bir girişten sonra, Birinci Babil İmparatorluğu'nun krallarından başlayarak Birinci Deniz Diyarı Hanedanı'na kadar olan dönemi içerir. Tummal Yazıtı, MÖ ikinci bin yılın başlarında İsin Kralı İşbi-Erra'nın başına gelen olayları anlatır. Piyasa Fiyatları Tarihi'nde Hammurabi döneminden başlayarak çeşitli Babil hükümdarlarından söz edilmektedir. Eklektik Kronik, Kasitlerden sonraki Babil krallarının olaylarını anlatır. Diğer örnekler arasında Dini Eklektik_Kronik ve Nebukadnezar Eklektik_Kronik sayılabilir.
Asurbanipal'in Ninova'daki kütüphanesinde bulunan Eşzamanlı Kronik, Asur İmparatorluğu'nun Babil İmparatorluğu ile olan diplomatik ilişkilerini kaydeder. Yararlı olmakla birlikte, bu kroniğin güvenilir kabul edilmemesi gerektiği konusunda görüş birliği vardır. Kronik P, Asur Eşzamanlı Kronik'i ile aynı türde ancak Babil bakış açısından bilgi sağlar.
Kronolojik verilerin kaynakları > Yazılı > Kraliyet yazıtları

Antik Yakın Doğu'daki yöneticiler kamusal işlerden pay almayı severlerdi. Tapınaklar, binalar ve heykeller büyük olasılıkla kraliyet koruyucularını tanımlayacak niteliktedir. Krallar ayrıca kazanılan muharebeler, edinilen unvanlar ve yatıştırılan tanrılar gibi önemli eylemleri de kamuya açık bir şekilde kaydederlerdi. Bunlar bir hükümdarın yönetimini takip etmede çok faydalıdır.
Kronolojik verilerin kaynakları > Yazılı > Yıl listeleri

Günümüzdeki takvimlerden farklı olarak, antik takvimlerin çoğu, "Hammurabi'nin hükümdarlığının 5. yılı" gibi, mevcut hükümdarın tahta çıkışını esas alıyordu. Her kraliyet yılına ayrıca hükümdarın bir eylemini yansıtan bir unvan da verilirdi, örneğin "Ur'un yenildiği yıl". Bu yılların derlemesine tarih listeleri denilmektedir.
Kronolojik verilerin kaynakları > Yazılı > Eponim (limmu) listeleri

Asur'da, kralın hükümdarlığının her yılında bir kraliyet görevlisi veya limmū seçilirdi. Bu listelerin birçok kopyası bulundu, bazı belirsizlikler de vardır. Bazen bir kralın hükümdarlığının uzunluğuna göre çok fazla veya çok az kraliyet görevlisi olur ve bazen de eponim listesinin farklı versiyonları Mari Eponim Kronik'de olduğu gibi bir kraliyet görevlisi hakkında uyuşmazlık gösterir. Eponim listesinin M.Ö. 1133'e kadar 1 yıllık bir geçmişi kapsadığı düşünülmektedir. Ondan önce belirsizlik başlar. Artık bu sorunların bazılarını çözmeyi amaçlayan bir Asur Gözden Geçirilmiş Eponim Listesi bulunmaktadır.
Kronolojik verilerin kaynakları > Yazılı > Ticaret, diplomatik ve ödeme kayıtları

Arkeolojide sıklıkla görüldüğü gibi, günlük kayıtlar bir medeniyetin en iyi resmini verir. Çivi yazılı tabletler, antik Yakın Doğu'da sürekli olarak el değiştiriyor, ittifaklar teklif ediyor (bazen evlilik için kız çocukları da dahil), savaş tehditleri içeriyor, sıradan malzemelerin sevkiyatlarını kaydediyor veya alacak hesaplarını kapatıyordu. Çoğu, günümüzde istenmeyen fişlerin atılması gibi kullanıldıktan sonra atılıyordu; ancak kil tabletler yeni inşaatlarda duvar dolgu malzemesi olarak kullanılsa bile hayatta kalabilecek kadar dayanıklı olmaları önemli bir şanstır.
Amarna mektupları
Önemli buluntulardan biri de Mısır'ın Firavun Akhenaton'in şehri olan Amarna'da bulunan çok sayıda çivi yazılı tabletti. Çoğunluğu dönemin diplomatik dili olan Akadca olan bu senetler arasında Asur ve Babil kralları, Mitanni kralı Tuşratta ve Levant'taki küçük devletlerin yöneticileri gibi yabancı hükümdarların adları yer alıyor. Mektuplar Amenhotep III'ün hükümdarlığının son dönemlerine (MÖ 1386–1349) Tutankhamun'un 2. yılına (yaklaşık MÖ 1349–1349) kadar (M.Ö. 1341–1323). Doğru yabancı yöneticilerin tespit edildiği varsayıldığında, bu önemli bir senkronizasyon noktası sağlar. Devletlerin kraliyet isimlerini yeniden kullanma eğilimi nedeniyle kimlik tespiti zor olabilir.
Kronolojik verilerin kaynakları > Klasik

Klasik döneme ait bazı veri kaynaklarımız şunlardır:
Berossus
Büyük İskender zamanında doğan Babil'li astronom ve tarihçi Berossus, kayıp bir kitap olan Babil'in tarihini yazmıştır. Bazı bölümler diğer klasik yazarlar, özellikle Josephus ve Alexander Polyhistor tarafından korunmuştur. Günümüze ulaşan materyal, kronik biçimindedir ve Nabopolassar'dan (MÖ 627-605) Nabonidus'a (MÖ 556-539) kadar olan Yeni Babil İmparatorluğu dönemini kapsamaktadır.
Batlamyus Kanunları (Krallar Kanunu)
Bu kitap, Yeni Babil İmparatorluğu'ndan başlayıp erken Roma İmparatorları'na kadar uzanan kralların bir listesini sunmaktadır. Antik Yakın Doğu ile ilgili kayıtlar Nabunassar'dan (MÖ 747-734) Makedonya Kralı IV. İskender'e (MÖ 323-309) kadar uzanmaktadır. Her ne kadar büyük ölçüde doğru kabul edilse de Kanın'da bilinen bazı sorunlar da vardır. Bazı hükümdarlar atlanmış, hiçbir hükümdarın listelenmediği zamanlar mevcut ve erken tarihler Babilliler tarafından kullanılan ay takviminden Mısır güneş takvimine dönüştürülmüştür.
İbranice İncil
Gömülü kil tabletlerin sağladığı istikrara sahip olmayan İbrani kayıtları, kronoloji kaynağı olarak kullanıldığında, çok sayıda eski editoryal çalışmayı elenmesi gerekmektedir. Ancak İbrani krallıkları, Babil, Asur, Mısır ve Hititlerin kesişim noktasında yer aldığından, 1. binyılda bölgede yaşanan olayların hem seyircisi hem de çoğu zaman kurbanı olmuşlardır. Çoğunlukla Levant'taki bölgesel olaylarla ilgilidir, 2 Krallar 23'te İbranice: פַרְעֹה נְכֹה, romanize: Firavun Necho II olduğu düşünülen Firavun Necho'dan üç kez bahsedilir. Yeni Babil kralları 2 Krallar 20'de bahsedilir, İbranice: בְּרֹאדַךְ בַּלְאֲדָן, romanize: Berodach Bal'adan, II. Marduk-apla-iddina olduğu düşünülür, 2 Krallar 24'te II. Nebukadnezar ve 2 Krallar 25'te İbranice: אֱוִיל מְרֹדַךְ, romanize: Kötü Merodach, Amel-Marduk olduğu düşünülür. İşaya 38'de Neo-Asur kralları Sanherib ve Esarhaddon'dan bahsedilir.
Kronolojik verilerin kaynakları > Dendrokronoloji

Ana madde: Dendrokronoloji
Dendrokronoloji, ağaçların halkalarında ifade edilen değişken büyüme örüntüsünü kullanarak kronolojik bir zaman çizelgesi oluşturmaya çalışan bir bilimdir. Yakın Doğu için henüz sürekli bir kronoloji bulunmamakta olup, Anadolu'daki ağaçlardan yararlanılarak Tunç ve Demir Çağları için yüzen bir kronoloji geliştirilmiştir. Cornell'deki arkeoloji profesörü Sturt Manning, kronolojiyi sabitlemek için radyokarbon titreşimli eşleştirme ile bu yüzen kronolojiyi kullanma çabalarına öncülük etmiştir. Araştırmaları yakın zamanda Oxford Yakın Doğu Tarihi'ne dahil edilmiş ve son akademik literatürde sıkça atıfta bulunulmuştur. Dendrokronolojiyi, Miyake olaylarıyla birleştirerek aralığı diğer alanlara genişletmek için yeni bir yöntem geliştirilmiştir.
Kronolojik verilerin kaynakları > Radyokarbon tarihlemesi

Ana madde: Radyokarbon tarihleme yöntemi
Mısır ve Doğu Akdeniz'de olduğu gibi radyokarbon tarihleri, arkeologların önerdiği tarihlerden bir veya iki yüzyıl daha önceye uzanıyor. Son zamanlarda, Ebla'nın son yıkımına ait radyokarbon tarihlerinin kesinlikle orta kronolojiyi (Babil ve Halep'in yaklaşık M.Ö. 1000'de yıkılması) desteklediği gösterilmiştir. MÖ 1595) ve çok düşük kronolojiyi (aynı olay yaklaşık MÖ 1595'te) göz ardı ediyor gibi görünüyor. MÖ 1499), ancak bunun kesin bir argüman olarak sunulmadığı vurgulanmaktadır.
Literatürdeki radyokarbon tarihleri, ham C14 tarihini ve kalibrasyon yöntemini içermiyorsa dikkate alınmamalıdır. Ayrıca kömür örneklerinin tarihlendirilmesinde de sorunlar yaşandı; bu da kömürün yapıldığı ağacın çok daha eski olabileceğini gösteriyor. Yıllık ve bölgesel C14 değişimlerinde de kalibrasyon sorunları bulunmaktadır. Bir diğer sorun ise, daha eski arkeolojik tarihlemelerde geleneksel radyokarbon tarihlemesinin kullanılması, daha yeni sonuçların ise bazen daha doğru olan Hızlandırılmış Kütle Spektrometrisi (AMS) radyokarbon tarihlemesinden gelmesidir. Son yıllarda bazı düzgün kalibre edilmiş radyokarbon tarihleri ortaya çıkmaya başladı:
1991 yılında Abu Salabikh'teki Uruk Höyüğü'nün Orta Uruk katmanından alınan iki tahıl numunesi, MÖ 3520 ± 130 kalibre edilmiş tarihlerle hızlandırılmış radyokarbon tarihlemesi yapıldı. Kalibrasyon Pearson'a dayanıyordu.
2013 yılında YWN bölgesindeki 2. Evre'ye ait Kiş'ten alınan kemik bir yarma, Erken Hanedanlık ve Akad dönemleri arasındaki geçiş dönemine ait, hızlandırılmış radyokarbon tarihlemesiyle MÖ 2471-2299 (3905 ± 27 C14 yıl BP) olarak belirlendi.
2017 yılında Tell Abraq'taki Umm Al Nar kale kulesinin taban alanından alınan kömür örneği, radyokarbon tarihini MÖ 2461-2199 (3840±40 C14 yıl BP) olarak verdi. IntCal13 ile kalibre edildi. Umm El Nar dönemi, Mezopotamya'daki Akadlar ile Ur III dönemleri arasındaki aynı zamana denk gelmektedir.
Diğer ortaya çıkan teknik tarihleme yöntemleri arasında rehidroksilasyon tarihlemesi, lüminesans tarihlemesi, arkeomanyetik tarihleme ve yapılardan kireç sıvalarının tarihlenmesi yer almaktadır.
Kronolojik verilerin kaynakları > Senkronizasyonlar > Mısır

Mısır, en azından I. Thutmose'nin hükümdarlığından itibaren antik Yakın Doğu'ya büyük ilgi duyuyordu. Zaman zaman bölgenin bazı kısımlarını işgal ettiler, ancak daha sonra Asurlular buna karşılık verdiler. Bazı temel senkronizasyonlar:
Mısırlı II. Ramses'in ("Yıl 5 III Şemu 9. gün") ve Hitit imparatorluğunun II. Muwatalli'sinin katıldığı Kadeş Savaşı. Bu, genellikle kabul gören Mısır kronolojisine göre MÖ 12 Mayıs 1274'e denk geliyor. Hem Mısır (Kadeş yazıtları) hem de Hitit kayıtlarında yer almaktadır.
Mısır Kralı II. Ramses'in hükümdarlığının 21. yılında (yaklaşık MÖ 1259) Hitit Kralı III. Hattuşili arasında yapılan barış antlaşması (Mısır-Hitit barış antlaşması). Hiyeroglif kopyaları Karnak'taki Amun tapınağında ve Ramesseumand'da bulunmuştur. Hattuşa'da parçalı Akad çivi yazısı parçaları bulundu.
III. Amenhotep (III. Amenophis), Mitanni Kralı II. Şuttarna'nın kızıyla evlenir. Amarna Mektubu'nda (EA1–5) firavunun Babil Kralı I. Kadashman-Enlil'e gönderdiği mesajların kaydı da bulunmaktadır. Diğer Amarna mektupları da III. Amenhotep'i Babil Kralı II. Burnaburiash'a (EA6) ve Mitanni Kralı Tushratta'ya (EA17–29) bağlar.
Akhenaton (IV. Amenhotep), babası III. Amenhotep gibi, Mitanni'li Tushratta'nın kızıyla evlenerek bir dizi kayıt bırakmıştır. Ayrıca Babil Kralı II. Burna-Buriash (EA7–11, 15) ve Asur Kralı I. Aşuruballit (EA15–16) ile de yazışmıştır.
Mısır Kraliçesi Twosret'in bir memuru olan Bay, Ras Şamra'da bulunan bir tablette (RS 86.2230) Ugarit'in son hükümdarı Ammurapi ile iletişim halindeydi. Bay, yaklaşık MÖ 1194-1190 yılları arasında görevdeydi. Bu, Ugarit'in yıkım tarihine bir üst sınır koyuyor.
Mısır firavunu Pepi I'in çanak çömlek mühürleri, Akad'lı Naram-Sin tarafından yıkılan Ebla şehrinin enkazında bulundu.
Mısır kronolojisinin kullanımında sorunlar var. Bazı küçük hükümdarlık süreleri ve örtüşmeler dışında, eski Mısır tarihinde, uzunlukları şüpheli olan Birinci, İkinci ve Üçüncü Ara Dönemler olmak üzere, kötü belgelenmiş üç uzun kaos dönemi vardır. Bu, Mısır Kronolojisi'nin aslında üç değişken kronolojiden oluştuğu anlamına gelir. Mezopotamya, Levant ve Anadolu kronolojileri büyük ölçüde Eski Mısır kronolojisine bağlıdır. Mısır kronolojisinde sorunlar olduğu ölçüde, bu sorunlar Antik Mısır ile senkronizasyonlara dayalı kronolojilerde miras kalacaktır.
Kronolojik verilerin kaynakları > Senkronizasyonlar > İndus Vadisi

Ana madde: İndus Vadisi Uygarlığı
Tunç Çağı'nda İndus Vadisi'ndeki medeniyetin Yakın Doğu ile ticaret yaptığına dair çok sayıda kanıt bulunmaktadır; bunlar arasında Ur III'te ve Basra Körfezi'nde bulunan kil mühürler de bulunmaktadır. Esnunna bölgesinde ayrıca mühürler ve boncuklar da bulundu.  Ayrıca, eğer Meluhha toprakları gerçekten İndus Vadisi'ni ifade ediyorsa, Akad İmparatorluğu'ndan Babil I Hanedanlığı'na kadar uzanan kapsamlı ticaret kayıtları bulunmaktadır.
Kronolojik verilerin kaynakları > Senkronizasyonlar > Thera ve Doğu Akdeniz

Yunanistan'dan gelen mallar doğrudan Anadolu'ya, Kıbrıs adası üzerinden de bölgenin geri kalanına ve Mısır'a ulaşıyordu. Hitit kralı IV. Tudhaliya, Asurlulara karşı bir abluka uygulama girişiminin bir parçası olarak Kıbrıs'ı bile ele geçirdi.
Thera yanardağının patlaması bölge için olası bir zaman işareti sağlıyor. Büyük bir patlama, kül bulutunu doğrudan Anadolu'nun üzerine göndermiş ve bölgedeki denizi yüzen pomza taşıyla doldurmuş olmalı. Bu pomzanın Mısır'a, görünüşe göre ticaret yoluyla geldiği anlaşılıyor. Levant'ta devam eden kazılar da bu zaman çizelgesine katkıda bulunabilir. Volkanik patlamanın kesin tarihi MÖ 1628 ile 1520 yılları arasında değişmektedir ve bu konuda yoğun tartışmalar yaşanmaktadır. Bu tarihler radyokarbon örnekleri, dendrokronoloji, buz çekirdekleri ve arkeolojik kalıntılara dayanmaktadır. Arkeolojik kalıntılar patlamanın Geç Minos IA döneminin sonuna (MÖ 1636-1527 civarı) doğru olduğunu ve bunun da Mısır'daki Yeni Krallığın başlangıcına yakın bir zamana denk geldiğini gösteriyor. Radyo karbon tarihlemesi, %95 olasılıkla MÖ 1627 ile MÖ 1600 arasına yerleştirmiştir. Radyo karbon tarihlemesini kabul eden arkeolog Kevin Walsh, 1628'in olası bir tarih olduğunu öne sürüyor ve bunun Akdeniz arkeolojisinde en çok tartışılan olay olduğuna inanıyor. ANE kronolojisi açısından temel sorun, patlama ile ANE'deki Orta Tunç Çağı'na ilişkin değişken kronolojideki bir nokta arasında bir bağlantının bulunmamasıdır.
Konuyla ilgili yayınlar

Bietak, M., "Problems of Middle Bronze Age Chronology: New Evidence from Egypt", AJA 88, pp. 471–485, 1984
Bietak, M., "The Middle Bronze Age of the Levant — A New Approach to Relative and Absolute Chronology", in Åström, P. ed. High, Middle or Low, Part 3, Gothenburg, pp. 78–120, 1989
Johannes van der Plicht1 and Hendrik J Bruins, "Radiocarbon Dating in Near-Eastern Contexts: Confusion and Quality Control", Radiocarbon, vol. 43, no. 3, pp. 1155–1166, January 2006
Gerard Gertoux, "Mesopotamian chronology over the period 2340–539 BCE through astronomically dated synchronisms and comparison with carbon-14 dating", ASOR 2019 Annual Meeting, Richard Coffman, Nov 2019, San Diego CA, United States, 2023
Grigoriev, Stanislav, "Chronology of the Seima-Turbino bronzes, early Shang Dynasty and Santorini eruption", Praehistorische Zeitschrift, vol. 98, no. 2, pp. 569–588, 2023
Neocleous, A., Azzopardi, G., & Dee, M. W., "Identification of possible δ14C anomalies since 14 ka BP: A computational intelligence approach", Science of the Total Environment, vol. 663, pp. 162–169, 2019 DOI:10.1016/j.scitotenv.2019.01.251
Albrecht Goetze, "The Kassites and Near Eastern Chronology," Journal of Cuneiform Studies, vol. 18, no. 4, pp. 97–101, 1964
Manning, Sturt W., et al., "Dating the Thera (Santorini) eruption: archaeological and scientific evidence supporting a high chronology". Antiquity 88.342, pp. 1164–1179, 2014
Miller, Jared L., "Amarna Age Chronology and the Identity of Nibḫururiya in the Light of a Newly Reconstructed Hittite Text1", Altorientalische Forschungen, vol. 34, no. 2, pp. 252–293, 2007
Otto, Adelheid, "From Pottery to Chronology: The Middle Euphrates Region in Late Bronze Age Syria", Proceedings of the International Workshop in Mainz (Germany), May 5–7, 2012, Gladbeck: PeWe-Verlag 2018
Ramsey, Christopher Bronk, et al., "Radiocarbon-Based Chronology for Dynastic Egypt", Science, vol. 328, no. 5985, pp. 1554–57, 2010
Walther Sallaberger and Ingo Schrakam, "Associated Regional Chronologies for the Ancient Near East and the Eastern Mediterranean: History and Philology (Arcane)", Brepols Publishers (4 March 2015) 978-2503534947
Glenn Schwartz, "Problems of Chronology: Mesopotamia, Anatolia, and the Syro-Levantine Region", in Beyond Babylon: Art, Trade, and Diplomacy in the Second Millennium B.C., Metropolitan Museum of Art, pp. 450–452, 2008 978-0300141436
Webster, Lyndelle C., et al., "Towards a Radiocarbon-Based Chronology of Urban Northern Mesopotamia in the Early to Mid-Second Millennium BC: Initial Results from Kurd Qaburstan", Radiocarbon, pp. 1–16, 2023
H. Weiss et al., "The Genesis and Collapse of Third Millennium North Mesopotamian Civilization", Science, vol. 261, iss. 5124, pp. 995–1004, 20 August 1993
Ammi-Şaduqa Venüs tableti
Sümer Kral Listesi
British Museum'da sergilenen beş Amarna mektubu
Santorini/Thera
Büyükkaramanlı, Pınarbaşı

| Büyükkaramanlı |
| --- | --- |
Mahalle
Mahallenin haritadaki yeri
 Kayseri
Koordinatlar: 38°36′50″N 36°15′18″E﻿ / ﻿38.614°K 36.255°D﻿ / 38.614; 36.255
Ülke:  Türkiye
İl: Kayseri
İlçe: Pınarbaşı
Coğrafi bölge: İç Anadolu Bölgesi
İdare
 • Yönetici: Muhtar İhtiyar heyeti
Nüfus (2007): 161
Zaman dilimi: UTC+03.00 (TSİ)
İl alan kodu: 0352
İl plaka kodu: 38
Posta kodu: 38710
Resmî site 
Büyükkaramanlı, Kayseri ilinin Pınarbaşı ilçesine bağlı bir mahalledir.
Tarihçe

Mahalle 1928 yılından beri aynı adı taşımaktadır.
Coğrafya

Kayseri il merkezine 62 km, Pınarbaşı ilçesine 22 km uzaklıktadır.
Nüfus

| Yıllara göre mahalle nüfus verileri |
| --- | --- |
2007: 161
2000: 370    
1997: 225