Karabağ atı
Tarihi Faktörler

Karabağ atı, kadim Azerbaycan atlarının bir cinsidir. Henüz kaynaklarda Arap atı hakkında hiçbir bilgi olmadığı eski dönemde Azerbaycan atları, bunlar arasında Karabağ atı da bulunmakta, tanınmış, şöhret kazanmış ve birçok Doğu ülkesinde yaygınlaşarak en kıymetli atlardan sayılmıştır. Araştırmacılar, Karabağ atlarının Manna, Medya, Atropatena ve Albanya atlarının soyundan geldiğini düşünmektedirler. Karabağ atları yüzyıllar boyunca Roma, Sasani, Arap, Selçuk, Moğol, İran ve benzeri atlarla karşılıklı etkileşim sonucu bazı değişikliklere uğrasa da kökünü korumayı başarmıştır. 18. ve 19. yüzyıllarda Karabağ atlarının cinsi oldukça iyileştirilmiştir. Karabağ atları Türkiye, İran, Gürcistan, Kuzey Kafkasya, Rusya, Kazakistan ve ayrıca Batı Avrupa'daki atçılık üzerinde büyük bir etki yapmıştır. 3. ve 16. yüzyıllarda Fars, 7-11. yüzyıllarda Arap, 13. yüzyılda Moğol istilalarından sonra Karabağ atları diğer cinslerle karışmıştır. Bu cins atlar hakkında ilk kez Avrupalı bilim insanı Keristinq yazmıştır. 1822 yılında İran'a giderken Gürcistan'da Karabağ ve Hive atlarını görmüştür. O, Karabağ atlarının yerel cins kısrakların Arap atlarıyla çiftleşmesinden türediğini düşünmektedir. Bilim insanı, bu atların kökeninin İran'a dayandığı kanısındadır. Nadir Şah öldükten sonra (1747), onun Arap cinsli at sürüsünü ele geçiren Penahali Han, Karabağ'a yönelmiştir. Başka bir rivayete göre, atları Karabağ'a ilk getiren Karabağ hanının varisi İbrahim Halil Han olmuştur. İran'ın Azerbaycan'daki varisi Abbas Mirza'nın aracılığıyla Nadir Şah'ın sürüsünden birkaç Arap atı hediye almıştır. 1843'te Rusya'da yayımlanan "Konnozavodstvo i ohota" dergisinde, Karabağ hanlığında Türkmen ve Arap atlarından çok iyi cinslerin yetiştirildiği yazılmıştır. Dergi, Batı'da İngiliz atları kadar Doğu'da Karabağ atlarının da ünlü olduğunu belirtmiştir. Bazı araştırmacılar, Karabağ cinsinin Fergana-İran atının gerçek Arap atıyla birleşiminden doğduğunu düşünmektedir. Tarihin hafızasında Karabağ atlarının şöhretinin bütün Yakın Doğu'ya yayıldığı kaydedilmektedir. Hatta ünlü safkan koşucu at cinsine sahip olan İngilizler bile Karabağ atlarıyla ilgilenmişlerdir.
Yıl içinde iki kez Cıdır Düzü'nde at yarışları düzenlenir ve kazananlara değerli hediyeler verilirdi. İbrahim Han'ın atlarına dünya pazarında büyük talep vardı. Hurşidbanu Natavan da aktif olarak atçılıkla uğraşırdı ve onun ülke genelinde ünlü olan bir sürüsü vardı. Şairenin Karabağ atları, 1867 yılında Paris, Moskova ve Tiflis'te dünya tarım fuarlarına katılmış ve her defasında altın madalyalarla ödüllendirilmiştir. 19. yüzyılda Karabağ atının Kabarada atıyla çiftleşmesi sonucunda "Şahmar", "Turnalar", "Akgöz", "Alagöz" adlı az tanınan ve kökeni hızla tükenmiş soylar ortaya çıkmıştır. Rus Çarlığı'nın ordusunun atla temin edilmesinden sorumlu olan Albay Diterhs, 1842-1860 yılları arasında yüzün üzerinde at sürüsünde 7-9 bin başa kadar kısrak bulunduğunu yazmıştır. 1891 yılında Gence ve Bakü guberniyaları at çiftlikleri ve sürülerinde Karabağ atlarının sayısı 5 bine ulaşmıştır. Bunun dışında, 2 bin baş at Şuşa, Cavanşir, Gence ve Cavad bölgelerine yayılmıştır. Tiflis guberniyası, Sığnak ve Telov ilçelerinde 200'e kadar Karabağ atı bulunmaktaydı.
Kafkasya'da ünlü veteriner hekim Hanni, 1854 yılında yazmıştır ki, Kafkasya'da ünlü ve zengin kişilerin hepsi Karabağ atı beslemeye çalışmışlardır. Karabağ atları 19. yüzyılın ortalarından itibaren dünya at fuarlarına katılmıştır. 1866, 1869, 1872 yıllarında Moskova'da, 1867 yılında Paris'te dünya at fuarlarından ödüller ve madalyalarla dönmüşlerdir. Katılımcı atların resimleri Fransa ve Viyana'da yayımlanan dergilerde yer almıştır. Karabağ at çiftliği, Rusya ve bazı Avrupa ülkelerindeki atçılığa az hizmet etmemiştir.
En ünlü at cinslerine sahip olan İngilizler bile Karabağ atlarına ilgi göstermiştir. 1823 yılında İngilizler, Mehdigulu Han'ın çiftliğinden yüksek bir fiyata 60 baş kısrak satın alıp götürmüşlerdir. Söylendiğine göre, bu olay çiftliği çöküşe sürüklemiştir. 1826 yılında İran işgalcilerinin çok sayıda Karabağ atını ele geçirmesi de Karabağ atçılığına büyük darbe vurmuştur. Süvarilikte ve spor yarışlarında uzun boylu atlara talebin artması da Karabağ atlarının kaderinde olumsuz bir iz bırakmıştır. Bu talebi karşılamak için bazı at çiftliklerinde Karabağ atlarını uzun boylu Arap ve Ahalteke atlarıyla çiftleştirmeye başlamışlardır. Uzun boylu atlara talep ayrıca yeni çiftliklerin inşasına da yol açmıştır. 1871 yılında Karabağ atlarının cinsini iyileştirmek amacıyla Han kızı Natavan, kendi sürüsünden 20 baş kısrak ve Ceyran adlı bir aygırı ayırmıştır. Ancak çiftliğin kurulması mümkün olmamıştır. Şuşa ilçesinde 1860 yılında kurulan aygır çiftliği de gelişememiştir. Çiftlik 1885 yılında kapatılmıştır. Bunun yerine Zurnabadda (günümüzde Hanlar köyünün yakınında) Çariçe Yelizaveta'nın at köşkü kurulmuştur. Ancak halkın bu işe ilgisizliği nedeniyle 1893 yılında Tiflis'e taşınmıştır. 1896 yılında Rus araştırmacılardan R. Dubenski, Kafkasya at cinslerinden bahsederek şöyle yazmıştır:
"Bu at cinslerinin sayıca çok olmasına rağmen, aslında bunların hepsi Kafkasya'nın temel cinsi olan Karabağ atının soyunun değişen torunlarıdır."
R. Dubenski, Rus Araştırmacı
"Genç işçi" gazetesinin 16 Ekim 1932 tarihli sayısında "Karabağ atlarının yok olması" adlı bir makale yayımlanmıştır. Orada şöyle yazılmıştır:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | Bir zamanlar atçılığın merkezi olan Ağdam bölgesinde Karabağ atları çok az kalmıştır. Karabağ atlarının yok olması Azerbaycan atçılığının gelecekteki itibarının düşmesi demektir. Bir zamanlar Karabağ atlarını çoğaltmakla uğraşan özel at çiftlikleri mevcut idi. Karabağ bölgesindeki bu çiftlik 1905 yılında kapatılmıştır. Çar hükümeti, at çiftliklerinin korunması, cins atların çoğaltılması konusunda hiçbir önlem almamıştır. | ” |
2010 yılının 11 Kasım tarihinde Azerbaycan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı İlham Aliyev, Azerbaycan at cinslerinin genetik kaynaklarının korunması, verimliliğinin artırılması ve gelişimi ile ilgili önlemler hakkındaki kararı imzalamıştır. Kararda Karabağ, Dilboz ve diğer at cinslerinin korunması ve cinslerin iyileştirilmesi için planlar öngörülmektedir. Azerbaycan Cumhuriyeti Tarım Bakanlığı'na üç ay içinde Azerbaycan at cinslerinin genetik kaynaklarının korunması, verimliliğinin artırılması ve gelişimi ile ilgili devlet programının taslağını hazırlayıp onaylanmak üzere Cumhurbaşkanlığı'na sunması görevi verilmiştir. Azerbaycan Tarım Bakanlığı'nın emriyle Tarımsal Bilimler Akademisi Hayvancılık Araştırma Enstitüsü'nün eski çiftliğinde çiftlik hayvanları yetiştirilmektedir.