stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Marduk Heykeli
Tarihi > Serhas ve Babil

Ahameniş Kralı I. Serhas'ın hüküm sürdüğü MÖ 484 yılında Babil'de, Bel-şimanni ile Şamaş-eriba'nın liderliğinde, Ahameniş yönetimine karşı iki ayrı isyan çıktı. Bu isyanlardan önce Babil, Ahameniş İmparatorluğu içinde özel bir konuma sahipti. Ahameniş kralları, Babil'in kendi krallıkları ile şahsi bir birlik içinde birleştirmiş; imparatorlukları içinde ise az çok ayrı bir varlık olarak algılayarak "Babil kralı" ve "Toprakların kralı" unvanlarını kullanıyordu. Serhas, bir önceki kraliyet unvanını kademeli olarak kullanmayı bırakmış ve daha önce büyük olan Babil satraplığını (Yeni Babil İmparatorluğunun topraklarının çoğunu oluşturan) daha küçük alt birimlere bölmüştü.
Klasik yazarlara ait metinlere göre Serhas, iki isyanın ardından Babil'den "acımasız bir intikam" aldı. Antik yazarlara göre Serhas, Babil'in surlarını tahrip etmiş ve şehirdeki tapınaklara zarar vermişti. Esagila'nın büyük bir hasara maruz kaldığı ve Serhas'ın Marduk Heykeli'ni şehirden uzaklaştırdığı, muhtemelen İran'a getirip erittiği de ifade edilir (klasik yazarlar, heykelin tamamen altından yapıldığını ve bunun da olası eritilme nedeni olacağını belirtir). Amélie Kuhrt, Serhas'ın tapınakları yıkmasının olası olmadığını fakat bunu yaptığına dair hikâyenin, Babilliler arasındaki Pers karşıtı bir duygudan kaynaklanabileceğini düşünür. Serhas'ın heykeli eritmesinin hikâyesi esas olarak Herodotos'tan kaynaklanır ki Herodotos, diğer taraftan tamamen güvenilir kabul edilmez ve Pers karşıtı olarak görülür. Ancient History Encyclopedia (çev. 'Antik Tarih Ansiklopedisi') yazarı Joshua J. Mark'a göre "Herodot'un hikâyesi, henüz yerle bir ettiği şehirdeki tanrı heykelini yok eden bir Pers kralının Pers karşıtı propagandası olabilir". Bunlarla birlikte, heykelin Babil'den uzaklaştırılıp uzaklaştırılmadığı da şüphelidir. Pierre Briant, From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire (çev. 'Kiros'tan İskender'e: Pers İmparatorluğu'nun Tarihi', 2002) çalışmasında Serhas'ın şehirden bir heykeli taşımasının mümkün olduğunu ancak bunun Tanrı Marduk'un heykelinden ziyade bir adamın altın heykeli olduğunu düşünmüştür. Önceki dönemlere göre heykelden pek söz edilmese de çağdaş belgelerde, Babil yeni yıl festivalinin Pers döneminde bir şekilde devam ettiği öne sürülür. İktidarın Babillilerden Perslere geçmesi ve isyandan ötürü şehrin seçkin ailelerinin Serhas tarafından değiştirilmesi nedeniyle festivalin geleneksel ritüellerinin ve etkinliklerinin önemli ölçüde değişmiş olması mümkündür. Serhas'ın Babil'e karşı intikamını gösteren çağdaş kanıtlar eksik olsa da sonraki yazarlar, onun şehrin tapınaklarına verdiği zarardan bahseder. Örneğin, hem Arrian hem de Diodorus Siculus, Büyük İskender'in Serhas tarafından yıkılan veya hasar verilen şehirdeki bazı tapınakları nasıl restore ettiğini anlatır.
Tarihi > Daha sonraki değinmeler

Arrian ve Diodorus Siculus'un Marduk Heykeli'nden bahsetmemesi, heykelin İskender döneminde artık Esagila'da olmadığı şeklinde yorumlanır. Ancak heykel, tacının İskender tarafından MÖ 325 yılında restore edildiğinden yola çıkılarak o dönemde Esagila'daydı. Antik Mezopotamya'da kutsallığı temsil eden boynuzlu bir şekilde tasvir edilen taç, antik Babil dönemindeki tasvirlerle uyumsuzluk gösterir.
2011 tarihli kitabında Amerikalı tarihçi Oliver D. Hoover, Seleukos İmparatorluğu'nun ilk kralı I. Seleukos Nikatōr'un Mezopotamya'daki yerel dinî geleneklere saygılı davranışlarından ötürü, Babil'deki yeni yıl festivali sırasında, heykelin de dahil olduğu geleneksel Babil taç giyme töreni geçirmiş olabileceğini ifade eder. Daha sonraki birkaç hükümdarın Esagila'da "Marduk'a" hediyeler verdiklerine dair atıflar vardır. I. Seleukos'un oğlu ve halefi I. Antiohos Soter, veliaht prens olarak bulunduğu süre boyunca Marduk'a birkaç kez kurban vermişti. Mezopotamya'daki Part hakimiyeti döneminden kalan bir kaynak, Mesene Kralı Hispaosines'in MÖ 127'de "Marduk'a" hediyeler verdiğini onaylar.
Seleukoslar döneminden itibaren yeni yıl festivalinden çağdaş bir olay olarak bahseden günümüze ulaşmış hiçbir kaynak yoktur ve geleneğin kutlandığı bilinen son zamanlardan biri MÖ 188'dir. MÖ 188 festivali sırasında, I. Antiokhos'un büyük torunu III. Antiokhos, festivale dikkat çekici bir şekilde iştirak etmiş ve festival esnasında kendisine Babil'in Esagila'daki başrahibi tarafından altın bir taç ile II. Nebukadnezar'ın kraliyet cübbesi dahil olmak üzere çeşitli değerli eşyalar verilmişti. Heykelin önünde Enûma Eliš'in nasıl ezberden okunduğunu ve Babil'in antik krallarının festival sırasında ritüel olarak nasıl tokatlanmaları gerektiğini açıklamak dahil yeni yıl festivallerinde heykelin rolünü içeren dinî bir metne göre heykel, Hispaosines'in zamanının ötesinde Part hükümdarlığı zamanına kadar bilinen bir tarihi nesnedir.
Konuyla ilgili yayınlar

Black, Jeremy; Green, Anthony (1992), Gods, Demons and Symbols of Ancient Mesopotamia: An Illustrated Dictionary, The British Museum Press, ISBN 978-0-7141-1705-8, 20 Kasım 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi, erişim tarihi: 18 Aralık 2020
Briant, Pierre (2002). From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire. Eisenbrauns. ISBN 978-1575060316.
Babil Kralı Meli-Şipak'ın kudurru steli üzerindeki Marduk Heykeli (MÖ 12. yüzyıl)
Marduk'un heykelinin yer aldığı Esagila Tapınağı da dahil olmak üzere Babil'deki peribolosun yeniden inşası
Kalhu'da keşfedilen ve bir tanrıya ait antik Mezopotamya heykelinin bir örneği olan Tanrı Nabu'nun (Marduk'un oğlu) devasa bir taş heykelinin yakın çekimi. Bu heykel, günümüze ulaşan antik Mezopotamya tanrısı heykeline bir örnektir. Irak Ulusal Müzesi'nde sergilenir.
Julian Holloway

| Julian Holloway |
| --- | --- |
Holloway, 1962
Doğum: 24 Haziran 1944 Watlington, Oxfordshire, İngiltere
Ölüm: 17 Şubat 2025 (80 yaşında) Bournemouth, Dorset, İngiltere
Meslek: Aktör
Etkin yıllar: 1961–2025
Evlilik: Zena Walker (e. 1971, boşanma)
Çocuk(lar): 1
Akraba(lar): Stanley Holloway (baba)   Sophie Dahl (kız)

Julian Robert Stanley Holloway, (24 Haziran 1944 - 17 Şubat 2025), İngiliz bir aktördür. Komedi oyuncusu ve şarkıcı Stanley Holloway ve eski koro dansçısı ve şarkıcı Sophie Dahl'ın oğludur.
Filmografi

| --- | --- |
 Dentist on the Job (1961) Fabrikada Telefondaki Adam olarak (jenerikte yok)  Five to One (1963) Çavuş Jenkins olarak  Nothing but the Best (1964) Banka Asistanı olarak (jenerikte yok)  A Hard Day's Night (1964) Simon'ın asistanı Adrian olarak (jenerikte yok)  The Knack ...and How to Get It (1965) Nöbetçi olarak (jenerikte yok)  The Pleasure Girls (1965) Yağcı olarak  Catch Us If You Can (1965) Yönetmen Yardımcısı olarak  The Jokers (1967) Partideki Adam olarak  Follow That Camel (1967) Bilet Toplayıcısı olarak  Carry On Doctor (1968) Simmons olarak  Hostile Witness (1968) Percy olarak  Carry On Up the Khyber (1968) Binbaşı Shorthouse olarak  Hostile Witness (1968) Percy olarak  The Last Shot You Hear (1969) Atılgan Genç Adam olarak  Carry On Camping (1969) Jim Tanner olarak  Scream and Scream Again (1970) Detektif Polis Griffin olarak  Carry On Loving (1970) Adrian olarak :  Ryan's Daughter (1970) Christopher Jones olarak (ses, jenerikte yok)  Carry On Henry (1971) Sir Thomas olarak  Carry On at Your Convenience (1971) Roger olarak (jenerikte yok)  The Spy's Wife (1972, kısa) Adam olarak  Young Winston (1972) Yüzbaşı Baker olarak  Captain Kronos – Vampire Hunter (1974) Kronos olarak (ses, jenerikte yok)  The Stud (1974) Spencer olarak  The Hostages (1975) Adam olarak  Naughty Girls (1975) Gazeteci / Anlatıcı olarak (ses, jenerikte yok)  Wodehouse Playhouse: Romance At Droitgate Spa (1975) Freddie Fitch-Fitch olarak  Carry On England (1976) Binbaşı Butcher olarak  Sammy's Super T-Shirt (1978) Bay Trotter olarak  Porridge (1979) Bainbridge olarak  Rough Cut (1980) Ronnie Taylor olarak  The Great Rock 'n' Roll Swindle (1980) Adam olarak  The Scarlet and the Black (TVM, 1983, televizyon filmi) Alfred West olarak  Sürekli Dizi (2011-2013, 2014, 2017) Ölüm, Katliam, Ördek Toplayıcısı ve Ek Sesler olarak  The Rum Diary (2011) Wolsey olarak
Kaynaklar

Holloway, Stanley; Richards, Dick (1967). Wiv a little bit o' luck: The life story of Stanley Holloway. Londra: Frewin. OCLC 3647363.
Leslie Orgel

| Leslie Eleazer Orgel |
| --- | --- |
Doğum: 12 Ocak 1927(1927-01-12) Londra, İngiltere
Ölüm: 27 Ekim 2007 (80 yaşında) San Diego, Kaliforniya, ABD
Mezun olduğu okul(lar): Oxford Üniversitesi California Institute of Technology Chicago Üniversitesi
Tanınma nedeni: Orgel diyagramı Yaşamın kökeni Orgel'in kuralları
Ödüller:  Ulusal Bilimler Akademisi  Kraliyet Cemiyeti Londra Üyesi  Amerikan Sanatlar ve Bilimler Akademisi 

Kariyeri
Dalı: Kimya
Çalıştığı kurum: Oxford Üniversitesi Cambridge Üniversitesi
 

Leslie Eleazer Orgel (12 Ocak 1927, Londra - 27 Ekim 2007, San Diego, Kaliforniya), İngiliz kimyacı.
Hayatı

Londra'da doğan, Orgel received his B.A. in chemistry with first class honors from Oxford Üniversitesi'nden kimya alanında sınıf birinciliği ile 1949'da mezun oldu.1950'de Magdalen Kolej öğretim üyesi olarak göreve başladı vr 1951'de Oxford'da kimya doktorasını tamamladı.
Orgel kariyerine teorik inorganik kimyacı olarak başladı ve bu alandaki çalışmalarına Oxford, Kaliforniya Teknoloji Enstitüsü ve Chicago Üniversitesinde devam etti. 1955'te Cambridge Üniversitesi kimya kürsüsüne katıldı. Orada geçiş metal kimyası üzerinde çalıştı, makaleler yayınladı ve Geçiş Metal Kimyası:Ligand Saha Teorisi (1960) başlıklı bir kitap yayınladı.
1964'te Orgel Kimyasal Evrim laboratuvarı'nı yöneteceği Salk Biyolojik Bilimler Enstitüsü'ne kıdemli öğretim üyesi ve araştırmacı profesör atandı. Aynı zamanda Kaliforniya Üniversitesi San Diego'da Kimya ve Biyokimya kürsüsünde yarı zamanlı profesör olarak çalıştı ve NASA tarafından desteklenen eksobiyoloji alanındaki NSCORT programında beş baş araştırmacıdan biriydi. Orgel aynı zamanda, NASA'nın Viking Mars'a İniş Programına, robotların Mars gezegenine götürdükleri gaz kromotografi kütle spektrometre cihazını tasarlayan Moleküler Analiz Takımının bir üyesi olarak katıldı.
Orgel'in laboratuvarı bugün anti-kanser ajanı olarak en sık kullanılan bir bileşik olan cytarabine'in ekonomik bir yapım yolunu geliştirmiştir.
1970'ler boyunca Orgel yaşamın ilk biçimlerinin dış uzaydan göktaşları aracılığıyla geldiğini ve yaşamın dünyadan başlamadığını varsayan panspermia varsayımını yeniden düşünmeyi tartışmıştır.
Stanley Miller ile beraber, Orgel Dünyanın ilk oluşum zamanında kendi kendini kopyalama yeteneğine sahip olan ilk pre-biyotik sistemleri - RNAlar yerine - peptit nükleik asitlerin oluşturduğunu ileri sürmüştür.
İsmi, kendisine atfedilen Orgel kuralları özellikle ikinci Orgel kuralı olan "Evrim sizden akıllıdır" ile çok ünlenmiştir.
"Yaşamın kökenleri" isimli kitabında Orgel, canlı organizmaları canlı olmayan maddelerden ayıran özelleşmiş karmaşıklık kavramını geliştirdi.Araştırma konuları ile ilgili olarak üç yüzden fazla makale yayınladı.
Orgel 27 Ekim 2007 yılında San Diego, Kaliforniya'da kanser ile verdiği uzun savaştan sonra öldü.
Hayatı > Ödüller

Ulusal Bilimler Akademisi
Kraliyet Cemiyeti Londra Üyesi
Amerikan Sanatlar ve Bilimler Akademisi
Hayatı > Yayınlar

Leslie E. Orgel, Geçiş Metal Kimyası:Ligand Saha Teorisi'ne Giriş, 1961
Leslie E. Orgel, Yaşamın Kökenleri: Moleküller ve Doğal Seçim, 1973
Leslie E. Orgel and Stanley L. Miller, Dünyada Yaşamın Kökenleri, 1974
Moritanya devlet başkanları listesi

| Moritanya devlet başkanı رئيس الجمهورية الإسلامية الموريتانية Président de la République Islamique de la Mauritanie |
| --- | --- |
Moritanya bayrağı
Moritanya arması
Görevdeki Muhammed Veled Gazvani
Tür: Devlet başkanı
Resmî ikamet: Başkanlık Sarayı, Nuakşot
Görev süresi: 5 yıl, bir kere daha seçilebilir
Oluşum: 20 Ağustos 1961
Maaş: Yıllık 300.000 ABD doları
Websitesi: presidence.mr
Moritanya devlet başkanı, Afrika ülkesi Moritanya'nın bağımsızlığın kazanıldığı 1960 yılından bu yana ülkenin en üst makamında bulunan kişiye verilen unvandır. Ülkede bu görevde bulunan kişilerin listesi şu şekildedir:
Devlet başkanları

Moritanya Toplanma Partisi (PRM) / Moritanya Halk Partisi (PPM)
Demokrat ve Sosyal Cumhuriyetçi Parti (PRDS)
Cumhuriyet için Birlik (UPR)
Askeri
Bağımsız
| № | İsim (Doğum-Ölüm) | Resim | Görev Süresi> Başlangıç | Görev Süresi> Bitiş | Siyasi Parti |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | Muhtâr Veled Dâde |  | 28 Kasım 1960 | 10 Temmuz 1978 (devrildi) | PRM / PPM |
| — | Mustafa Veled Salek |  | 10 Temmuz 1978 | 3 Haziran 1979 (istifa etti) | Askeri |
| — | Muhammed Mahmud Veled Luli |  | 3 Haziran 1979 | 4 Ocak 1980 (devrildi) | Askeri |
| — | Muhammed Huna Veled Haydala |  | 4 Ocak 1980 | 12 Aralık 1984 (devrildi) | Askeri |
| 2 | Muaviye Veled Seyyid Ahmed et-Tayi |  | 12 Aralık 1984 | 3 Ağustos 2005 (devrildi) | Askeri/PRDS |
| — | Ali Veled Muhammed Fal |  | 3 Ağustos 2005 | 19 Nisan 2007 | Askeri |
| 3 | Seydi Muhammed Veled Şeyh Abdullah |  | 19 Nisan 2007 | 6 Ağustos 2008 (devrildi) | Bağımsız |
| — | Muhammed Veled Abdül Aziz |  | 6 Ağustos 2008 | 15 Nisan 2009 | Askeri |
| — | Ba Mamadou Mbaré (Geçici) |  | 15 Nisan 2009 | 5 Ağustos 2009 | Bağımsız |
| 8 | Muhammed Veled Abdül Aziz |  | 5 Ağustos 2009 | 1 Ağustos 2019 | UPR |
| 9 | Muhammed Veled Gazvani |  | 1 Ağustos 2019 | Görevde | UPR |
Ahmed Kemal Akünal

| Ahmed Kemal Akünal |
| --- | --- |

Doğum: Ahmed Kemal 30 Kasım 1873(1873-11-30) İstanbul, Osmanlı İmparatorluğu
Ölüm: 1942 İstanbul, Türkiye
Defin yeri: Merdivenköy Mezarlığı, İstanbul
Meslek: Şair, yazar, gazeteci, öğretmen

Ahmed Kemal Akünal (30 Kasım 1873, İstanbul - 1942, İstanbul) Türk şair, yazar, gazeteci, öğretmen ve memur.
Yaşamı

1873'te İstanbul'da Beylerbeyi'ndeki konaklarında dünyaya geldi. Babası Ocakağasızâdelerden Miralay Ahmed Rasim Bey, annesi Hadice Fatma Kamer Hanım'dır. Ahmed Kemal Akünal, Darüşşafaka Lisesini birincilikle bitirdi. Bir süre Posta İdaresinde çalıştı. Daha sonra Darüşşafaka Lisesinde edebiyat öğretmenliği yaptı. II. Abdülhamid yönetimine başkaldırdığı gerekçesiyle birkaç kez tutuklandı. II. Abdulhamid'e Kurban Bayramı'nda yapılacak suikast gerçekleşmeyince kaçarak yurt dışına çıktı. Atina'da İcma-i Ümmet (1901), Kahire'de Ubeydullah Efendi ile birlikte Doğru Söz (1906) gazetelerini çıkardı. Jön Türklerin fikriyatının etkili olduğu gazete, yayın hayatını onüç sayı devam ettirebilmiştir. Dört dilde yayımlanan Hakayık-ı Şark gazetesinin Türkçe bölümünü yönetti ve başyazarlığını yaptı. Mısır'dan sonra, Bakü'ye yerleşti. Hüseyinzâde Ali Bey'in Füyuzat ve Oruç Oruçov'un Güneş gazetelerinde yazılar yazdı. Kafkasya'da Mekatib-i İslamiyye müdürlüğü görevinde bulundu. 1908'de II. Meşrutiyet'in ilanından sonra İstanbul'a dönerek bir süre liselerde edebiyat öğretmenliği yaptı. Bu kez hükûmet tarafından Bakü'ye gönderildi. 1911'de Bakü'de öğretmenlik ve yazarlık yaparken Rus hükümetince casusluk iddiasıyla tutuklandı. Hariciye Nezareti'nin girişimleri sonucunda ülkeye döndü. Balkan Harbinde Gelenbevi Sultanisinde, Birinci Cihan Harbinde Ankara Sultanisinde edebiyat muallimliği yaptı, bu ikinci okula müdür oldu. Çığır ve Hak gazetelerinde yazdı. Milli Mücadele döneminde İstanbul mitinglerinde yaptığı konuşmalarla dikkat çekti. Beykoz Belediyesinde başkâtip olarak çalıştı. 1942 yılı Ekiminde Göztepede Şair Arşi sokağındaki evinde sirozdan öldü. Kabri Merdivenköy mezarlığındadır.
Edebî faaliyeti

İlk yazı, şiir ve öyküleri Maarif, Mektep, Mirsat, Sabah, Servet-i Fünûn dergilerinde yayımlandı. Şiirlerinde Servet-i Fünûn şairlerinin duyarlılığı hissedilir. Şiirlerinden bir kısmı Füyûzât-ı Kırâat (1909) ve Vatan Çocuklarına Ninniler (1915) adıyla kitaplaştı. Mehmet Behçet Yazar'a yazdığı bir mektupta eserleri ile ilgili şu bilgileri vermiştir: "Türk’ün tarihi gibi hiçbir sükûn devresi geçirmeyen hayatımda ne kendimi ne de eserlerimi toplamak nasip olmadı. Yalnız Umumî Harp’te şimdiki pek değerli ve muvaffakiyetli Hariciye Vekilimiz Tevfik Rüştü Aras’ın tenbih ve irşadiyle bir (Ninni) parçaları yazmıştım. Bunları Karagöz Kitabevi topladı ve (1331-1915) bastırdı, Kız mekteplerinde ezber ve inşat dersleri için kabul olundu. Zannederim ki, onun da bugün nüshası kalmamıştır."
Azerbaycan Ahmed Kemal’i unutmamış, 1918 yılında Cumhuriyet kurulduktan sonra Bakü’ye giden Ruşen Eşref’e, Ahmed Kemal’in Azerbaycan Cumhuriyeti’ne yaptığı katkılar anlatılmış, dolaylı olarak teşekkür edilmiştir.
Ahmed Kemal Bey'in Rus Jandarması taranfından hazırlanan tutuklama belgesi
Richard Norman (kimyager)

| Richard Norman |
| --- | --- |
Doğum: Richard Oswald Chandler Norman 27 Nisan 1932(1932-04-27) Norbury, Londra, İngiltere
Ölüm: 6 Haziran 1993 (61 yaşında) Oxford, İngiltere
Mezun olduğu okul(lar): Balliol College, Oxford
Meslek: kimyager
İşveren: York Üniversitesi
Evlilik: Jennifer Margaret Tope

Sör Richard Oswald Chandler Norman (27 Nisan 1932, Londra - 6 Haziran 1993), İngiliz kimyager.
Biyografi

Norman Londra, Norbury'de doğdu. Babası Oswald, bölgede bir banka yöneticisiydi. Norman ilk eğitimini Londra'daki St Paul's Okulu'nda aldı. Oxford Balliol Koleji'nde (1951) kimya alanında uzmanlaştı ve Merton College, Oxford'da doktora yaptı. Doktora tezinde, hızlı serbest radikal reaksiyonlarını incelemek için sürekli akış karıştırma tekniklerini kullanarak araştırmıştır. 1958 yılında Merton Koleji'nde fakülteye katıldı, ders verdi, özel ders verdi ve bir araştırma ekibi oluşturdu.
1965'te Norman, yeni bir kimya bölümü oluşturmak için York Üniversitesi'ne geçti ve burada organik reaksiyonların incelenmesi ile ün kazandı. 1987 yılında Oxford'a Exeter College Rektörü olarak döndü ve ölümüne kadar orada kaldı.
1982'de Jennifer Margaret Tope ile evlendi. Çocukları yoktu. 6 Haziran 1993 yılında Oxford'da öldü; vücudu Oxford'da yakıldı.
Biyografi > Ders Kitapları ve Monograflar

Electrophilic Substitution in Benzenoid Compounds (2014)
Principles of Organic Synthesis (1968; 1993)
Modern Organic Chemistry (1972; 1983)
Mechanisms in Organic Chemistry: Case Studies (1978)
Biyografi > Ödüller ve Takdirler

Kraliyet Kimya Enstitüsü başkanlığı (1978-1980)
Kraliyet Kimya Topluluğu başkanlığı (1984-1986)
Kraliyet Cemiyeti Üyesi seçildi (1977)
Göreve atandı (İngiliz İmparatorluğu Nişanı Şövalye Komutanı) (1987)
Savunma Bakanlığı Baş Bilimsel Danışmanı seçildi (1983-1988)
Meldola Madalya ve Ödülü, Kraliyet Kimya Topluluğu (1961)
Corday – Morgan Madalyası, Kraliyet Kimya Topluluğu (1967)
Susa (antik kent)

Başlığın diğer anlamları için Susa sayfasına bakınız.
| --- | --- |

Susa'daki Darius Sarayı
Susaİran haritasındaki konumu.
Konum: Şuş, Huzistan, İran
Bölge: Zagros Dağları
Koordinatlar: 32°11′26″K 48°15′28″D﻿ / ﻿32.19056°K 48.25778°D﻿ / 32.19056; 48.25778
Tür: Yerleşim yeri
Tarihçe
Kuruluş: MÖ 4200
Terk ediliş: MS 1218
Kültür(ler): Antik İran
Sit ayrıntıları
Durum: Terk edilmiş ve harabe halinde
Susa, Aşağı Zagros Dağları'nda, Dicle'nin yaklaşık 250 km doğusunda, İran'daki Karkheh ve Dez Nehirleri arasında yer alan antik bir şehirdi. Antik Yakın Doğu'nun en önemli şehirlerinden biri olan Susa, Elam'ın başkenti ve Ahameniş İmparatorluğu'nun kışlık başkenti olarak hizmet vermiş, Part ve Sasani dönemlerinde de stratejik bir merkez olarak kalmıştır.
Alan şu anda yaklaşık 1 kilometrekarelik bir alanı kaplayan üç arkeolojik höyükten oluşmaktadır. Hammurabi Kanunları'nı içeren orijinal stel 1901 yılında Susa'da bulunmuştur. Günümüzdeki Şuş şehri antik Susa'nın bulunduğu yerde yer almaktadır.
İsim

Susa ismi Grekçe Sousa (Σουσα) kelimesinden türetilmiş olup, bu isim Orta Elamca formunda Šušen (𒀸𒋗𒊺𒂗) olarak yazılan orijinal bir Elamca isimden türemiştir. Orta ve Yeni Elam formlarında Šušun (𒋢𒋢𒌦), Yeni Elam ve Ahameniş formlarında Šušan (𒀸𒋗𒐼𒀭), ve Ahameniş Elam formunda ise Šuša (𒀸𒋗𒐼) şeklindedir.
Edebi referanslar

Susa, Antik Yakın Doğu'nun en önemli şehirlerinden biriydi. Tarihi literatürde en eski Sümer kayıtlarında adı geçer. Örneğin, Enmerkar ve Aratta Beyi'nde Uruk'un koruyucu tanrısı İnanna'ya itaat eden yerlerden biri olarak tanımlanır.
Edebi referanslar > Dini metinler

İbrani Kutsal Kitabı'nın Ketuvim bölümünde özellikle Ester Kitabı'nda, Susa'dan Şuşan adıyla bahsedilir. Ezra (Ezra 4:9), Nehemya (Nehemya 1:1) ve Daniel (Daniel 8:2) kitaplarında da birer kez geçer. Bu metinlere göre Nehemya MÖ 6. yüzyıldaki Babil Sürgünü sırasında Susa'da yaşamıştır. Ester ise orada kraliçe olmuş, Kral Ahaşveroş'la evlenmiş ve Yahudileri soykırımdan kurtarmıştır. Şuş-Danyal olarak bilinen bölgede Danyal'a ait olduğu düşünülen bir mezar bulunmaktadır. Bununla birlikte, mevcut yapının büyük bir kısmı aslında on dokuzuncu yüzyılın sonlarına, yaklaşık 1871'e tarihlenen çok daha geç bir yapıdır.
Susa ayrıca Jubilees Kitabı'nda (8:21 ve 9:2) Sam ve büyük oğlu Elam'ın mirası içindeki yerlerden biri olarak anılır. 8:1'de "Susan", Elam'ın oğlu (ya da bazı çevirilerde kızı) olarak adlandırılır.
Kazı geçmişi

Alan 1836 yılında Henry Rawlinson ve daha sonra A. H. Layard tarafından incelendi. 1851 yılında, William Loftus tarafından William Fenwick Williams eşliğinde mütevazı bir kazı yapıldı ve buranın Susa olduğu tespit edildi. Buluntular arasında, en eskisi MS 697-98 yıllarına tarihlenen yaklaşık 110 sikke içeren bir küp vardı. 1885 ve 1886'da Marcel-Auguste Dieulafoy ve Jane Dieulafoy ilk Fransız kazılarına başladılar ve Ahameniş krallarının sarayından sırlı tuğlalar, sütun kaideleri ve başlıklar keşfettiler. Ancak, daha sonra kazı sırasında tahrip edilen kerpiç duvarları tespit edemediler. 1885 sonrası Susa'daki kazıların neredeyse tamamı Fransız hükûmeti tarafından organize edildi ve yetkilendirildi.
1894 ve 1899'da yapılan iki anlaşmayla Fransızlar İran'daki tüm arkeolojik kazılar üzerinde süresiz bir tekel elde etti. Jacques de Morgan, 1891'de bölgeyi ziyaret ettikten sonra 1897'den 1911'e kadar büyük kazılar gerçekleştirdi. Susa'da yapılan kazılar sonucunda birçok sanatsal ve tarihî eser Fransa'ya götürüldü. Bu eserler 1890'ların sonu ve 1900'lerin başı boyunca Louvre Müzesi'ndeki birçok salonu doldurmuştur. De Morgan'ın en önemli kazı çalışması, Naram-Sin stelini, Babil kudurru (sınır taşları) koleksiyonunu, Hammurabi Kanunları'nı taşıyan steli, süslü bronz bir yılan tablosunu, Kraliçe Napir-Asu'nun bronz heykelini ve binlerce yazılı tuğlayı bulduğu Akropol höyüğündeki Grande Tranchée (Büyük Hendek) kazısıdır. De Morgan'ın bulguları Susa'nın, Elam uygarlığının en önemli merkezi olduğunu göstermiştir.
Kazı çalışmaları Roland De Mecquenem başkanlığında I. Dünya Savaşı'nın başladığı 1914 yılına kadar devam etti. Susa'daki Fransız çalışmaları savaştan sonra De Mecquenem başkanlığında yeniden başladı ve 1940'taki II. Dünya Savaşı'na kadar devam etti. De Mecquenem'in orijinal yayınlarını tamamlamak için kazı arşivleri Shelby White Levy Programı'ndan sağlanan bir hibe sayesinde çevrimiçi hale getirildi.
Roman Ghirshman, savaşın sona ermesinin ardından 1946'da Fransız kazılarının yönetimini devraldı. Eşi Tania Ghirshman ile birlikte 1967'ye kadar bu görevi sürdürdü. Ghirshman'lar sit alanının tek bir bölümünü, hektar büyüklüğündeki Ville Royale'i kazmaya odaklandılar ve çıplak toprağa kadar indiler. Çeşitli tabakalarda bulunan çanak çömlek Susa için bir stratigrafi geliştirilmesini sağladı. 1969'dan 1979'a kadar kazılar Jean Perrot başkanlığında yürütüldü.
Tarih > Erken yerleşim

Kent tarihi açısından Susa, bölgenin bilinen en eski yerleşim yerlerinden biridir. Karbon-14 tarihlendirmesine göre, Susa'da bir yerleşimin başlangıcı MÖ 4395 gibi erken bir tarihte gerçekleşmiştir. Susa'nın çevresindeki bölgede, özellikle Zagros sınırı boyunca kentle ticaret ilişkisini sürdüren bir dizi kasaba ve köy vardı.
Susa'nın kuruluşu civardaki köylerin terk edilmesiyle aynı zamana denk gelir. Daniel T. Potts, yerleşimin yaklaşık 25 km batıdaki Çoga Miş'te daha önce yıkılmış olan yerleşimi yeniden kurmaya çalışmak için kurulmuş olabileceğini öne sürmektedir. Önceleri Çoga Miş çok büyük bir yerleşimdi ve daha sonra Susa'da inşa edilen benzer büyük bir düzlüğe sahipti. Bölgedeki bir diğer önemli yerleşim yeri ise 1976 yılında keşfedilen Çoga Bonut'tur.