stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Rumyantsev Harekâtı
Kuvvetler ve planlar > STAVKA > Kuvvetler

Harekâta, Voronej ve Step Cephesi kuvvetleri katılmıştır. Ağırlıklı kuvvet, Voronej Cephesi'nde idi. General Vatutin komutasındaki Cephe, Belgorod - Harkiv ekseninin kuzeyinden derinlemesine bir harekâtla görevlidir. Harekâtın gidişatı gereği zaman zaman bazı unsurlar, cephe'ler arasında ya da diğer birimler arasında aktarılmıştır.
STAVKA, Belgorod – Harkov Operasyonu'nun sonraki evrelerinde Güneybatı Cephesi'ne bağlı olan 57. Ordu'yu da kullandı. Bu, 60 bin kişilik, 100 tanklık bir kuvvetti, eski 3. Tank Ordusu'nun devamıydı. Ancak 57. Ordu, Güneybatı Cephesi Komutanlığı emrinde değil, Harekât Yüksek Komutanlığı emrinde savaşa katılmıştır. Daha sonra, 6 Ağustos'ta Step Cephesi'nin Belgorod'dan Harkova yönelik harekâtı sırasında ise Step Cephesi emrine verilmiştir. Ayrıca STAVKA 4. Muhafız Ordusu ile 47. Ordu'yu ihtiyat olarak elde tutuyordu. Bunlar 75 ve 80 bin kişilik bir kuvvetti ve bir tank kolordusu vardı. Toplam tank mevcudu 410'dur.
Böylece Stavka harekâta katılacak olan kuvvetlerini Belgorod – Harkov hattının doğu ve kuzeyinde topladı. Güneybatı Cephesi kuvvetleri doğuda, Step Cephesi kuvvetleri kuzeydoğuda ve Voronej Cephesi kuvvetleri ise Kursk çıkıntısının güney kıyısı boyunca, yani kuzeyde konuşlamıştır.
General Nikolay Vatutin komutasındaki Voronej Cephesi, kuvvetleri toplam savaşçı mevcudu 458.167 olan, yardımcı unsurlarla birlikte 693.554 kişilik bir kuvvettir. Cephe emrine tahsis edilen silahlar, 1.859 tank, 113 
kundağı motorlu top, 8.728 top ve havan, 701 çoklu roket rampasıdır. Katılan ordular, 27. Ordu, 38. Ordu ve 40. Ordu, 5. Muhafız Ordusu, 6. Muhafız Ordusu, 1. Tank Ordusu, 5. Muhafız Tank Ordusu'dur. Katılan hava unsuru ise Sovyet 2. Hava Ordusu'dur. Ayrıca Voronej Cephesi emrine 4 bağımsız tank tugayı verilmiştir.
General İvan Konev komutasındaki Step Cephesi 7., 53. ve 69. Muhafız Ordulardan oluşuyordu. 1. Mekanize Kolordu ve üç bağımsız tank tugay da bu kuvvetleri destekliyordu. Hava unsuru ise 5. Hava Ordusu'dur. 198.034 muharip olmak üzere 287.034 kişilik, 454 tank, 13 kundağı motorlu top, 4.881 top ve havan ile 66 çoklu roket rampasından oluşan bir kuvvettir. Cephe kuvvetleri Donets Nehri kuzeyinin doğu kıyıları boyunca konuşlanmışlardır.
Her iki cephe'nin savaşa sürdüğü toplam insan gücü 900 bin, toplam tank gücü ise 2.832'dir.
Kuvvetler ve planlar > STAVKA > Harekât planları

Gerek Kursk çıkıntısında Sovyet savunma hazırlıkları ve gerekse de savunma evresini izleyen genel taarruzlar, STAVKA'nın Derinliğine savaş doktrininin giderek daha belirgin bir şekilde uygulanmasını göstermektedir. Özellikle 1943 yılında Kızıl Ordu'nun taarruz teknikleri hem çeşitlenmiş, hem de daha ustalıklı hale gelmişti. Liddell Hart, bu gelişmeleri vurgulamaktadır.
Bu aşamada, Rusların başarıları incelendiğinde, ele geçirdikleri yerlerin önce çevresini zayıflatıp daha sonra da bizzat kendilerini ele geçirdikleri görülmektedir. Rusların burada uyguladıkları farklı taarruz sistemi 1918 yılında Fosh'un uyguladığı sisteme benzemekle beraber, o yöntemin daha karmaşık ve süratli bir tarzıydı. Taarruzlarda seçilen asıl vurucu nokta, her seferinde daha aldatıcı oluyordu ve ayrıca taarruza kısa aralıklar veriliyordu. Her ne kadar hazırlık taarruzları, tehdit etmek istedikleri noktaya doğrudan yönelmiyorsa da tamamlayıcı hareket, yer açısından doğrudan hedefe yöneliyordu ve böylece psikolojik etkisi çok yüksek oluyordu. Çünkü, son darbe her zaman hiç beklenmedik bir noktadan geliyordu.
Planların son şekline göre harekât, iki evreli bir plandır. İlk evrede Voronej Cephesi, Belgorod - Tomarovka arasında Alman taktik savunmasını yararak Belgorod ve Harkov'un kuzeyinden geçen bir eksen boyunca güneybatı yönünde derinlemesine bir taarruz gerçekleştirecekti. Step Cephesi ise bu evrede, bir kısım kuvvetleriyle bu yarma harekâtına katılırken esas olarak Belgorod'u hedef alan bir taarruza girişecek ve Belgorod'u geri alacaktı. İkinci evrede ise her iki cephe kuvvetleri, Harkov'a yönelecekti; Voronej Cephesi taarruzu, Harkov'un batısından dolaşılarak Bogodukov, Valki ve Novaya Vodolaga yönünde yapılacaktı. Step Cephesi taarruzu ise Belgorod'dan hareketle Harkov'a doğudan taarruz etmek şeklinde hareket edeceklerdi. Bu iki cephe kuvvetleri Harkov bölgesine ulaştıklarında Güneybatı Cephesi de taarruza geçecekti. Bu cephe'ye bağlı 57. Ordu, Harkov'a güneybatı yönünden taarruz edecekti. (Kroki için dış bağlantı )
Voronej Cephesi'nin taarruzu esas olarak 5. Muhafız Ordusu, 6. Muhafız Ordusu, 5. Muhafız Tank Ordusu ve 1. Tank Ordusu tarafından, Akhtyrka yönünde yapılacaktır. Yarma operasyonu, 5. ve 6. Muhafız Orduları tarafından Tomarovka ile Belgorod'un kuzeyindeki mevkilerde bir gün boyunca sürecekti. Piyade unsurları taktik savunmayı ilk günün sonunda yardıktan sonra iki tank ordusu bu gedikten ilerleyecekti. İleri harekât ekseni, Tomarovka'nın güneyi ama Belgorod'un kuzeyi olarak belirlenmişti. İkinci gün güneybatı yönünde ilerleme devam edecek, piyade tarafından Borisovka alınacaktır. Üçüncü gün 5 Ağustos'ta Belgorod'un geri alınması öngörülmüştür. Ancak tank unsurları önde gidecek 5 Ağustos'ta daha ileride Harkov'un kuzey batısındaki bir hatta ulaşacaktır. 6 Ağustos'ta 1. Tank Ordusu güneydoğuya çark ederek Harkov'dan çekilecek olan Alman kuvvetlerinin yolunu kesecekti.
Kuvvetler ve planlar > STAVKA > Hazırlıklar

Kızıl Ordu istihkâm birlikleri, harekât öncesinde 90 köprü, 47 km. yol ve 1.000 km. yol onarımı yaptılar. Harekâta katılacak olan her iki Cephe'nin ana ikmal hattı tek bir demiryolu hattıdır ve ana ikmal merkezi 250 km. geridedir. Bu demiryolu hattı da onarım gerektirmekteydi.
Her Cephe için, topçu cephanesi olarak 1,5 milyon top ve havan mermisi, bir o kadar da yedek cephane getirildi.
Rumyantsev Harekâtı, Stalingrad'tan bu yana en büyük Sovyet taarruzudur. Dolayısıyla iletişim çok önemliydi. Kursk savunması sırasında iletişim ağı telefon kablolarıyla kurulmuştu. Ancak burada, taarruz durumunda öncelikle radyo iletişimine dayanmak gerekiyordu. Yine de karargâhlar arasında birkaç yedek hat olmak üzere kilometrelerce uzunlukta telefon hattı bağlantısı sağlandı. Motorize birliklerle komuta postaları ve karargahlar arasında esas olarak telsiz bağlantısına güvenildi. Alman savunma hatlarında daha derinlere girildikçe esas iletişim tümüyle telsiz bağlantısı yoluyla sağlandı. Gerektikçe ara bölgelerde seyyar iletişim merkezleri oluşturuldu ve bunlar her gün 30 km. ileri sürüldü. Tüm bunlar için gerekli malzeme ve düzenlemeler, harekâtın başlamasından önce sağlandı.
Ayrıca Kursk Savaşı sırasındaki yoğun çatışmalar sonrasında 1. Tank Ordusu'nun yeniden düzenlenmesi gerekti, 200 yeni tank aldı. Ordunun tank mevcudu 417'si T34 olmak üzere 542'ye ulaştı.
Kuvvetler ve planlar > Wehrmacht

Sovyet Voronej Cephesi ve Step Cephesi kuvvetlerinin taarruzlarına hedef olan bölgedeki Alman kuvvetleri, Mareşal Erich von Manstein komutasındaki Güney Ordular Grubu'dur. Kızıl Ordu taarruzlarına bu gruptan General Hermann Hoth komutasındaki 4. Panzer Ordusu ve General Werner Kempf komutasındaki Kempf Ordu Müfrezesi hedef olmuştur. 4. Panzer Ordusu, 120 bin kişilik ve 150 tanklık bir kuvvettir. Kempf'in kuvvetleri ise 80 bin kişilik ve 60 tanklık bir kuvvet. İhtiyat olarak tutulmakta olan Großdeutschland Tümeni ise 15 bin kişilik ve 100 tanklık, bir kuvvettir. Harekâtın ilk günlerinden sonra savunmaya katılmış olan 2. SS Panzer Tümeni "Das Reich" ve 3. SS Panzer Tümeni "Totenkopf", 50 bin kişilik, 250 tanklık bir kuvvet. Toplam Alman kuvvetleri 300 bin kişilik, 560 tanklık bir kuvvettir. Buradaki personel sayılarına, lojistik unsurlarla birlik ihtiyatları da dahildir.
Bu iki SS Panzer Tümeni, 2. SS Panzer Kolordusu'na bağlı idi. Kolordu'nun diğer tümeni olan 1. SS Panzer Tümeni "Leibstandarte SS Adolf Hitler", 17 Temmuz 1943 tarihinde Hitler'in emriyle İtalya'ya gitmek üzere Belgorod'tan trenlere binmişti. Esasen bölgede kalan diğer iki SS Panzer Tümeni de Doğu Cephesi'nin farklı bölgesine kaydırılmıştı. Ama Sovyet taarruzları başlayınca bölgeye intikal ettirildiler.
Savaş > Birinci evre, Belgorod

STAVKA, her iki cephe'yi yeni topçu unsurlarıyla takviye etmiştir. Bryansk Cephesi'nden üç topçu tümeni  ile bir Muhafız havan tümeni, Voronej ve Step Cephesi'ne getirildi. Ayrıca bağımsız üç topçu tugayıyla 28 topçu alayı da Step Cephesi için ayrıldı. Böylece toplam olarak 90 topçu alayı bölgeye getirilmiş oldu. Voronej Cephesi'nde operatif topçu yoğunluğu, 5. ve 6. Muhafız Ordularının taarruz hattında, kilometre başına 113 ve 129 top ve havandır. Step Cephesi'nin 53. Ordu kesiminde ise kilometre başına 242 top ve havan mevzilenmiştir. Bu topçu yoğunluğunu sağlamak için, ikinci kademedeki birliklerin topçu unsurları bir araya getirilerek birinci kademede taarruz eden birliği destekleyecek şekilde düzenlendi.
Jukov anılarına bu yarma bölgesinde kilometre başına 218  top ve havan ile 44 tanktan oluşan bir kuvvet yığılması planlandığını belirtmektedir.
Topçu taarruzu toplam süre olarak 2 saat, 50 dakika olarak planlandı. Topçu ateşi, alışıldık hazırlık ateşi'nden farklı yapılmaya çalışıldı. Alışıldık hazırlık ateşinde, topçu ateşi kesildiğinde taarruz başlar. Karşı taraf da, ateşin kesilmesiyle taarruzun başlayacağını bilir ve savunma mevzilerine yerleşir. STAVKA, burada bir şaşırtma manevrası deneyerek düzensiz bir topçu ateşi öngörmüştür. Topçu ateş programına göre ateş planı şu şekildedir.
5 dakika, savunmanın ön ve yakın derinliğini hedefleyen bir bombardıman
30 dakika, toplar susacak
60 dakika, düzenlenmiş ateş, havanların ve hava unsurlarının da katıldığı ateş
70 dakika, nokta hedef gözeterek yapılan sistemli ateş
5 dakika, roketlerin sürdüreceği yaylım ateşi
Bundan sonra savunmanın iki km. derinliğinde birbirini izleyen ateş toplamaları yapılacaktır. Bu ateş toplamaları, ileri doğru kaydırılarak ilerleyen kuvvetleri destekleyecektir. Topçu taarruzunun üçüncü salvosunda, 5. Muhafız Ordusu topçu kolordusu da, Alman savunmasının ikinci hattına yönelik ateş açacaktır.
Savaş > Birinci evre, Belgorod > Voronej Cephesi kesiminde

Sovyet kuvvetleri, 3 Ağustos için öngörülen esas hedeflere ulaşmışlardı. Özellikle 5. Muhafız Ordusu başarılı olmuştu. Ordu, Alman taktik savunmasını geçerek Tomarovka - Belgorod yolunu kesmiştir. Sovyet 1. Tank Ordusu, Tomarovka bölgesinde yönelerek, harekâtın genişletilmesi ve ilerletilmesi açısından, beklenenden daha belirgin bir başarı elde etmiştir.
Savaş > Alman karşı taarruzları

Gerçekte General Vatutin'İn nihai hedefi, Harkov'un kuzeyinden geniş bir kama gibi ilerleyerek Dinyeper'e ulaşmaktı. Bu şekilde, Güney Ordu Grubu'nu ikiye bölecekti. Mareşal von Manstein, bu tehlikeyi fark etti ve Das Reich ve Totenkopf Tümenlerini Harkov'un batısına çekti. Bu tümenlere verilen iki görev vardır. Öncelikle Kızıl Ordu'nun Dinyeper yönündeki ilerleyişini önlemek ve Kızıl Ordu ileri hareketinin güneye çark ederek Harkov'un batısına akmasına ve Kempf Ordu Müfrezesi'nin kuşatılmasına engel olmak. Totenkopf Tümeni, Akhtyrka'nın güneyinde, Harkov'un batısında mevzilendi.
Bir hafta süresince her iki tümen, Sovyet taarruzlarını başarıyla püskürttü. Ancak bu arada Harkov, savunulamaz duruma gelmişti. General Kempf, 13 Ağustos'ta tahliye için ön emir yayınladı. Hitler bu emri iptal etti. 22 Ağustos'ta General Kempf, çekilmek zorunda kaldı. Hitler Mareşal von Manstein'ii Kempf'i görevden almak için zorladı. 8. Ordu olarak yeniden düzenlendi, komutanlığına Otto Wöhler getirildi ve Harkov'da Alman cephesini yeniden tesis etmekle görevlendirildi.
Bu iki tümen, General Wöhler'İn kuvvetlerini Harkov'dan geri çekmesi sırasında önemli bir destek sağladılar, kuzeyden gelen Sovyet baskısını, karşı taarruzlarla durdurdular. Totenkompf Tümeni, 15 - 20 Ağustos tarihleri arasında bölgesel bir genel karşı taarruzla, Vatutin'in öncü kuvvetlerinin Harkov'u batıdan kuşatma girişimini kuşattı ve imha etti. Böylece Akhtyrka civarında 4. Panzer Ordusu'nun 7. Panzer Tümeni'yle teması sağladı. Her iki tümenin sağladığı destek, Alman kuvvetlerinin geri çekilebilmesini ve 8. Ordu'nun yeniden mevzi alabilmesini sağladı. Bir bakıma durumu kurtaran bu iki tümen olmuştur.
Sonuçları

STAVKA'nın bölgede 3 Ağustos 1943 tarihinde başlayan genel taarruzu, Doğu Cephesi'ndeki Alman orduları açısından öylesine kritik bir durum yaratmıştı ki Hitler, durumu yerinde incelemek üzere 8 Ağustos 1943 günü, Manstein'in karargahına gelmiştir. Manstein, Hitler'le yaptığı görüşme hakkında anılarına şunları yazmıştır.
Genelkurmay Başkanı, 8 Ağustos’ta buraya geldiğinde kendisine açıkça söyledim ki, kendimizi, Güney Ordu Grubu için şöyle böyle bir tümen ayırıp ayıramayacağımız, ya da Kuban köprübaşını tahliye edip etmeyeceğimiz gibi sorunlarla sınırlandırmayabiliriz. Aslı önemli olan şu ki, açıkça Alman güney kanadını imha etmeye kararlı bir düşmanı engellemek için elimizden gelen her şeyi yapmalıyız.
Rumyantsev Harekâtı henüz devam ederken Kızıl Ordu, Doğu Cephesi'nin değişik kesimlerinde genel taarruzlara girişmişti. Rumyantsev Harekâtı'nın dördüncü gününde, 7 Ağustos'ta Smolensk Harekâtı'nı başlattılar. Dinyeper Taarruzu 24 Ağustos 1943 tarihinde, Kiev Harekâtı 3 Kasım'da başladı. Bu harekâtlar Alman kuvvetlerini Dinyeper hattına kadar geri atmış, dahası Dinyeper'in batı taraflarına da ilerlemişti. Kızıl Ordu taarruzları, daha geniş kapsamlı ve daha kesin sonuçlu olarak 1944 yılında da devam etti. Bir bakıma Rumyantsev Harekâtı, Berlin'de son bulan Kızıl Ordu genel taarruzlar dizisinin açılış hamlesi oldu. Kursk yenilgisiyle Wehmacht, Doğu'da stratejik inisiyatifi kaybetmişti ama bu aşamada stratejik inisiyatif STAVKA'nın elinde geçmiş değildi, strateji inisiyatifi, Rumyantsev Harekâtı ile aldılar. Rumyantsev Harekâtı ile birlikte başlayan ve daha sonra başlayan harekâtlarla, Smolensk (25 Eylül), Kiev (6 Kasım) Sovyet kuvvetlerince geri alındı. Dinyeper Taarruzu ile başlayan ve süren gelişmeler sonucu Hitler 15 Eylül'de, Mareşal von Manstein'in Güney Ordular Grubu'na Dinyeper'e çekilme yetkisi tanımıştı. Kızıl Ordu birlikleri Eylül ayı ortalarından itibaren Dinyeper üzerinde köprübaşları oluşturmaya ve genişletmeye başladı. Sonuçta Dinyeper Savaşı, Wehmacht için bir diğer bozgundu. Hitler'in Dinyeper'de durdurulacağını umduğu Kızıl Ordu, Alman savunmasını geri atmıştı.
Dipnotlar

↑  pp.6-7, Lisitskiy & Bogdanov
1 2  Erich Von Manstein. Sh: 454
↑  From The Don To The Dnepr, Soviet Offensive Operations December 1942 - August 1943, David M. Glantz. Sh: 228
1 2  Kitle Savaşının Üstadı Mareşal Jukov - Harrison E. Salisbury. Kastaş yayınları 2002. Sh: 358
↑  Kitle Savaşının Üstadı Mareşal Jukov - Harrison E. Salisbury. Kastaş yayınları 2002. Sh: 354 - 357
1 2  From The Don To The Dnepr, Soviet Offensive Operations December 1942 - August 1943, David M. Glantz. Sh: 223
↑  II. Dünya Savaşı Tarihi - Lliddell Hart. YKB Yayınları. 2. cilt, sh: 509
↑  Kitle Savaşının Üstadı Mareşal Jukov - Harrison E. Salisbury. Kastaş yayınları 2002. Sh: 362
↑  From The Don To The Dnepr, Soviet Offensive Operations December 1942 - August 1943, David M. Glantz. Sh: 239
↑  From The Don To The Dnepr, Soviet Offensive Operations December 1942 - August 1943, David M. Glantz. Sh: 225
↑  Clarke 1966, pp. 337-38.
↑  From The Don To The Dnepr, Soviet Offensive Operations December 1942 - August 1943, David M. Glantz. Sh: 218
1 2 3 4  From The Don To The Dnepr, Soviet Offensive Operations December 1942 - August 1943 - David M. Glantz. Sh: 237
↑  Kitle Savaşının Üstadı Mareşal Jukov - Harrison E. Salisbury. Kastaş yayınları 2002. Sh: 361
1 2  From The Don To The Dnepr, Soviet Offensive Operations December 1942 - August 1943 - David M. Glantz. Sh: 260
↑  From The Don To The Dnepr, Soviet Offensive Operations December 1942 - August 1943 - David M. Glantz. Sh: 275
↑  From The Don To The Dnepr, Soviet Offensive Operations December 1942 - August 1943, David M. Glantz. Sh: 278
↑  From The Don To The Dnepr, Soviet Offensive Operations December 1942 - August 1943, David M. Glantz. Sh: 279
1 2  Panzer Operations The Eastern Front Memoir of General Raus Sh: 213-216
↑  Decision in the Ukraine Summer 1943 II SS & III Panzerkorps Sh: 324
↑  Stalingrad to Berlin - The German Defeat in the East Sh: 153
↑  Panzer Operations The Eastern Front Memoir of General Raus 1941-1945 bt Steven H Newton 2003 pp 242-243
↑  Stalingrad to Berlin - The German Defeat in the East by Earl F Ziemke by Dorset Press 1968 page 156
↑  Heinz Guderian, Harkov'un 20 Ağustos 1943 tarihinde "düştüğünü" yazmaktadır. Bir Askerin Anıları Heinz Guderian. Kastaş Yayınları. Ağustos 1998. Cilt 2 Sh: 85
↑  Soldiers of destruction: the SS Death's Head Division, 1933-1945 - Charles W. Sydnor. Sh: 293
↑  Soldiers of destruction: the SS Death's Head Division, 1933-1945 - Charles W. Sydnor. Sh: 294
↑  Soldiers of destruction: the SS Death's Head Division, 1933-1945 - Charles W. Sydnor. Sh: 295
↑  Lost Victories - Erich Von Manstein Sh: 455
İvan Stepanoviç Konev
Harkiv şehrinde Kızıl Ordu süvari birlikleri (Ağustos 1943)
Sarı bölge, 1943 yılı Aralık ayı başları itibarıyla Kızıl Ordu ileri hatları
Safevî-Kızılbaş tarihi

Başlığın diğer anlamları için Kızılbaş sayfasına bakınız.
Safevî-Kızılbaş tarihi; Safevîler adlarını bir Sünnî olan Sultân'ûl-Halvetî Zahid Gilani’nin kızı “Bibi Fâtıma” ile evlenen ve böylece Gilani'nin vefâtından sonra da kendi adıyla anılan Safevî Tarikâtı kuran Safiyüddin Erdebilî’den almaktadır. Şeyh Cüneyd devrinde Şiîliğin “İmâmiye-i İsnâ‘aşer’îyye/Onikicilik” mezhebini resmen benimseyen Safevî’îyye Tarikâtı, Cüneyd’in torunu İsmâ‘il zamanında kurulan Safevî Devleti’nin de altyapısını oluşturdu.
Kızılbaş ve Safevîler

İsmâ‘il Safevî’nin himâye altına almak istediği “Anadolu Alevîleri” Çaldıran Muharebesi esnasında aralarındaki mezhebî akrabalıktan dolayı Safevîler’e destek verdiler. Safevî ordusundaki askerler, kafalarına İsmâ‘il’in babası Şeyh Haydar’ın icâdı olan ve On İki İmâm inancını anımsatmak maksadıyla “On İki kıvrımılı - kızıl renkli kumaş ile sargılanan mihverler” takmalarından ötürü de “Kızılbaş” olarak adlandırıldılar.
Ayrıca bakınız: Şeyh Cüneyd, Şeyh Haydar, Kızılbaşlar, Şah İsmail Hatai ve Safevî Devleti
Kızılbaş ve Safevîler > Kızıllar (Muhammira) Mezhebî’nin kökenleri

Ana maddeler: Emevîler devrinde Alevîler, Muhammed bin Hânifîyye, Keysanîyye, Ebû Mûslim Horasanî ve Sinbâd
“Muhammira (Kızıl-Giyinenler Fırkası) Mezhebi”, El-Mukannaʿîyye, Hûrremdîn’îyye ve Kûl'îyye gibi aslen “Mazdekçî” olan fırkalar tarafından oluşturulan mezheplerin mensuplarını tanımlamada kullanılan bir ortak üst kimlik tâbiriydi. Hûrremdîn’îyye mezhebi ise aslen Azerî ve Türkmen boylarından oluşan “Bâbek’îyye” ve “Mazyâr’îyye” fırkalarından müteşekkildi. Bû’ Müslim’îyye, Muhammira ve İshâk et-Türk’îyye gibi hep Türkler’den oluşan bu mezheplerin tamamı “Rizâm’îyye” mezhebinin uzantıları olup “Riyâh’îyye” fırkası ile birlikte Râvend’îyye’nin taraftarlarından müteşekkil olan mezheplerdi. Bu mezheplerin hepsinin ortak yanlarıysa i’tikaden Mücessime’den olmaları ve “Muhtâr’îyye”, “Hâşim’îyye”, “Kebr’îyye” mezhepleri gibi Ghulat-i Şîʿa’dan olan ve Ali’nin oğullarından Muhammed bin Hanifîyye’nin ulûhiyetini esas alan “Keysân’îyye” mezhebinden türeyen kollar olmalarıydı.
Ayrıca bakınız: Abbâsîler devrinde Alevîler, Hâşim el-Mukannaʿ, Hûrremîyye, Babek Hürremi ve Babek Ayaklanması
Kızılbaş ve Safevîler > Karakoyunlular’ın Safev’îyye Tarikâtı’nın i’tikadî eğilimleri üzerindeki tesirleri

Ana maddeler: Karakoyunlular, Cihan Şah, Şirvanşahlar, Akkoyunlular ve Uzun Hasan
İran’da zamanın en güçlü hanedanı olan Karakoyunlu hükûmdârı Cihan Şah Şeyh Cüneyd’e Erdebil’i terk etmesini aksi takdirde şehri yakıp yıkacağını bildirmişti. Bu hâdise üzerine Şeyh Cüneyd, Karakoyunlular’ın hasımları olan Akkoyunlu Uzun Hasan’dan sığınma talebinde bulunmuş ve daha sonra da Uzun Hasan’ın kızkardeşi “Hatice Begüm” ile evlenerek bu ilişkiyi bir akrabalığa dönüştürmeyi başarmıştı. Şeyh Cüneyd’in Şirvanşahlar üzerine düzenlenen bir seferde ölümü üzerine yerine geçen oğlu Şeyh Haydar da, Uzun Hasan’ın Trabzon Rum İmparatorluğu Prensesi Theodora Despina Hatun’dan olan kızı “Martha Âlemşâh Begüm” ile evlendi. Bu evlilikten doğan İsmâ‘il ise daha sonra Safevî Devleti’ni kurdu. Uzun Hasan’ın	“Pontus Rum Prensesi Theodora Despina Hatun” ile evlendirilmesinin sebebi ise Theodora Despina'nın babası IV. İoannis (Trabzon imparatoru)’un kendi ülke toprakları olan Trabzon Rum İmparatorluğu’nun Osmanlı istilâsından korunması için Uzun Hasan’nın yardımına muhtaç olmasıydı.
Ayrıca bakınız: IV. İoannis (Trabzon imparatoru) ve Trabzon Rum İmparatorluğu
Kızılbaş ve Safevîler > Akkoyunlu Şiî Hükûmeti devrinde Anadolu’da Alevîlik hareketleri

Sekizinci hicrî asırda Anadolu hemen hemen tamamıyla Şiî bir hüviyete bürünmüştü. Harezm’den geri dönen aşîretler, asırlar boyunca çeşitli mezhep mücadelelerinden bitâp düşmüş bir çevrenin sâhip olduğu i’tikadları da beraberlerinde getirmişlerdi. İlhanlılar’ın yıkılması ve Moğol saraylarında yaşayan Şiî ulûlarının buralardan tardedilmelerinden sonra Diyâr-ı Bekir Türkmen Beyliği’nin oluşumuna kadar geçen süre zarfında bu aşîretler bağımsız olarak yaşamlarını sürdürmüşlerdi.
Diyâr-ı Bekir Türkmen Beyliği’nin “Akkoyunlu Aşîreti” tarafından kurulması üzerine İlhanlı ve Moğol saraylarını terk eden Şiî âlimleri bu topraklara sığındılar. Çünkü Akkoyunlu  Hükûmeti Şiîliği resmî mezhebi olarak kabuletmişti. H. 837 / M. 1434 tarihinden sonra Şiîlik olanca gücüyle Anadolu’daki intişarına devam etmekteydi. H. 892 / M. 1487 yılında Karakoyunlular Akkoyunlular tarafından mağlûp edilince ülkeleri ellerinden çıktı. Bilâhare Akkoyunlular da H. 907 / M. 1502 tarihinde Nahçivan civarında İsmâ‘il Safevî Hatai ile giriştikleri meydan muharebesini kaybederek tarih sahnesinden silindiler.
Ayrıca bakınız: Moğollar, İlhanlılar, Şiîlik, Karakoyunlular ve Akkoyunlular
Kızılbaş ve Safevîler > Şîʿa’nın resmî devlet mezhebi haline dönüşmesi

On dördüncü asırda, “Ali bin Şehâb’ed-Dîn-i Hemdânî” ve “Lûtf’ûl-Lâh Nişaburî” ile Hurûfîliğin kurucusu olan “Fadl’ûl-Lâh Ester-Âbâdî” Anadolu'da Râfızîliğin yayılmasında en etkin rolü oynayan şahsiyetlerin başında gelmektelerdi. Sünnî Timur Hükûmeti'nin varisi olan “Şâh-Rûh” uygulamaya koyduğu en şiddetli tedbirlere rağmen bu cereyanın önünü almakta bir başarı sağlayamıyordu. Sonunda, H. 857 / M. 1453 yılında İran'daki dînî hâkimiyet bilûmum “Şîʿa” mezheplerinin üstünlüğü altına girdi. Safevî Tarikâtı pîri ve ayni zamanda Şeyh Hâmid Hâmid’ûd-Dîn-i Aksarayî’nin de mürşidi olan Hoca Âlâ’ed-Dîn-i Âli’nin devrinde Bâtınîlik Safev’îyye tarikâtının bünyesine girdi. Bunun oğlu olan “Şeyh Şâh” nâmıyla ünlenen “Şeyh İbrahim” zamanında ise Safevi Tarikatı’nın mâli yapısı epey güçlenmişti. Şiî Karakoyunlu hükümdarı Cihan Şah’ın tehditleri neticesinde İbrahim’in oğlu Şeyh Cüneyd devrinde Karakoyunlular’ın himâyesi altına giren tarikât, bu yönetimin idaresi altında iken Şîʿa’nın “İmâmiye-i İsnâ‘aşer’îyye/Onikicilik” mezhebini resmen kabul etmek zorunda kaldı. Bilhassâ Keyumers’in girişimleri neticesinde Rüstemvârlar’ın hâkimiyetleri altında bulunan bölgelerde Şiîlik tam mânasıyla resmîyyet kazandı.
Ayrıca bakınız: Karakoyunlular, Cihan Şah, Şeyh Cüneyd, Safevî Tarikâtı ve Bâtınîlik
Kızılbaş ve Safevîler > Şiîler’in kurduğu Safevî Hükûmeti devrinde Anadolu’daki “Şîʿa-i Bâtın’îyye” hareketleri

Akkoyunlular çökmesi üzerine İsmâ‘il Safevî önce Tebriz’i kendisine payitaht edindi ve sonra da buradan İran’ın tamamının fethine başladı. Dokuzuncu hicrî asrın Şiî’ûl-Mezhep mutasavvıfları arasında seçkin bir yere sâhip olan “Hoca Ahmed Hitlânî” ve onun baş müridi olan “Seyyid Muhammed Nûrbahş” Safevîler’in ortaya çıkmasında çok mühim gayretler sarfederek başlıca rolü üstlendiler.
Ayrıca bakınız: Şiîlik, İmâmet (Şia i'tikadı), İmâmiye-i İsnâ‘aşer’îyye, İmâmet (İsnâ'aşerîyye i'tikadı) ve Safevî Devleti