Arap Sosyalist Baas Partisi - Suriye Bölgesi
İdeoloji > Din

Marksistler gibi Suriyeli Baas ideologları da dini, geleneksel elitlerin toplumun zayıf kesimlerini ezmek ve muhafazakâr sosyal düzenlerini pekiştirmek için kullandıkları bir araç olarak görmüştür. Din karşıtı propaganda, Suriye Baas Partisi tarafından yayınlanan literatürde ortak bir ideolojik tema olmuştur. Militan laiklik, Baas partisi tarafından 1960 yılında yayınlanan "İlkeler Bildirgesi" manifestosunda vurgulanmış; partinin "eğitim politikasının" "ulusun birliğine ve misyonunun ebediliğine inanan yeni bir Arap nesli" inşa etmek olduğu ilan edilmiştir. Manifestoda ayrıca, öngörülen bu Baasçı neslin "hurafelerin ve geri kalmış geleneklerin zincirlerinden kurtulmuş bilimsel düşünceye bağlı" olacağı ve inanç sistemi olarak dinin yerine Arap milliyetçiliğini koyacağı belirtiliyordu. Suriye Baas belgeleri düzenli olarak dini "feodalizm ve emperyalizmin değerlerini" geliştiren bir toplumsal kurum olarak tasvir ediyordu.
Neo-Baasçılık dini, modern sosyalist bir toplumun doğuşunu engelleyen "gericiliğin en önde gelen sembolü" olarak görmekte ve ideologlarının sağlıklı, laik bir toplum olarak gördükleri yapının sürdürülebilmesi için dini faaliyetler üzerinde sıkı bir devlet denetimini savunmaktadır. Salah Cedid'in iktidarı döneminde Baas kendisini güçlü bir din karşıtı siyasi oluşum olarak konumlandırdı; geleneksel ulema gibi "gerici" olarak gördüğü sınıfların tasfiyesi yoluyla toplumun yukarıdan aşağıya düzenlenmesi şeklindeki Marksist-Leninist yaklaşıma bağlı kaldı. Başmüftünün resmi statüsü Baas hükümeti tarafından düşürüldü ve din adamlarının devlet işleyişindeki geleneksel rolü kısıtlandı. Devlet bakanları, yetkililer, eğitimciler vs. düzenli olarak "dinin tehlikeleri" hakkında vaazlar verirken; 1960'larda parti süreli yayınları ve dergileri düzenli olarak sosyalist devrim yoluyla dinin "yaklaşan ölümü" hakkında öngörülerde bulundu. Suriye Arap Ordusunun "Halk Ordusu" adlı dergisinde 1967 yılında yayınlanan "Yeni Arap İnsanı Yaratmanın Yolu" başlıklı bir makalede parti ideologu İbrahim Halas şöyle diyordu:
"Yeni İnsan, Tanrı'nın, dinlerin, feodalizmin, kapitalizmin, emperyalizmin ve eski toplumu yöneten tüm değerlerin Tarih müzesine kaldırılmaya değer mumyalar olduğuna inanıyor .... Dua eden ve diz çöken, alçaklıkla başını eğen ve Tanrı'dan merhamet ve acıma dileyen bir adama ihtiyacımız yok. Yeni İnsan bir sosyalisttir, bir devrimcidir."
Salah Cedid döneminde neo-Baasçı ideologlar, Arapların geri kalmışlığının kaynağı olarak gördükleri dini açıkça kınadılar. Cedid'in bariz din karşıtı politikalarına halkın tepki göstermesinin ardından Hafız Esad, 1970'lerde İslami muhalefete karşı Ramazan el-Buti gibi hükümet yanlısı bazı din adamlarını yanına alarak ve onlara rejimden bir dereceye kadar özerklik tanıyarak sekülerleşme programını yumuşatmaya başladı. Eş zamanlı olarak rejim, sadık bir din adamları ağı aracılığıyla dini söylemi "millileştirmeye" başladı ve devlet tarafından desteklenen Baasçı dini ideolojiden sapan herkesi toplum için bir tehdit olarak kınadı. Hafız Esad döneminde devlet destekli dini söylem, İslamcıları anatematize etmeye ve Alevi başkana sadakati yeniden güçlendirmeye çalışan sol milliyetçi bir dünya görüşünü teşvik etmiştir.
Dini müesses nizam ile Baasçılar arasındaki uzlaşma dönemi 2008 yılında Beşşar Esad'ın Muhammed es-Seyyid'i Evkaf Bakanlığının başına getirmesiyle sona erdi ve dini alanda sert düzenlemelerin yapıldığı bir döneme girildi. Çok sayıda özel dini eğitim kurumu, dini hayır kurumu, bağımsız vaaz kuruluşları, kadın dini merkezleri vb. devlet destekli sekülerleşme hamlesinin bir parçası olarak zorla kapatıldı. Devlet ayrıca resmi dini kurumlar üzerindeki kontrolünü sıkılaştırdı ve muhalif İslami sesler hapsedilerek ulema ile aralarının açılmasına neden oldu. Özel dini kurumlara ancak harcamaları da kontrol eden Evkaf Bakanlığından resmi izin alındıktan sonra bağış yapılmasına izin verildi. Devlete, eğitmenlerin işe alınması ve işten çıkarılması ile dini müfredatlarının Esad hükümeti tarafından savunulan Baasçı din politikası ile standartlaştırılması da dahil olmak üzere geniş yetkiler verilerek özel dini enstitüler fiilen devletleştirildi.
2009 yılında Baas Partisi aktivistleri peçeye ve toplumdaki sözde "aşırılıkçı eğilimlere" karşı ideolojik kampanyalar başlatmış, bu kampanyalar rejimin dini aktivistlere, bağımsız din alimlerine ve özel okullara karşı yeniden başlattığı baskılarla tamamlanmıştır. Ülkenin "laik karakterini" koruma bahanesiyle 2010 yılında tüm mezheplere ait dini sembollerin halk tarafından sergilenmesi yasaklandı ve ulemaya yakın yetkililer açığa alındı. Rejim ayrıca ülke çapında peçe yasağı uyguladı ve El-Kubaysiyat gibi kadın İslami örgütlere kısıtlamalar getirdi, bu da bölge çapında bir tartışmanın fitilini ateşledi. Arap Baharı'nın başladığı 2010 yılının sonlarında ulema ile Esad rejimi arasındaki ilişkiler en düşük seviyeye inmiş, Başmüftü Ramazan el-Buti gibi Esad'a sadık kişiler bile kamuoyunda hoşnutsuzluklarını dile getirmişlerdir.
Suriye İç Savaşı'nın patlak vermesiyle birlikte rejimin, Suriyeli muhalif gruplara sempati duydukları iddiasıyla özellikle Sünni kökenli dini muhaliflere yönelik baskıları arttı. Kasım 2021'de Esad, Suriye Başmüftülüğü makamını lağvetti. Bonn Uluslararası Merkezinde Orta Doğu Çalışmaları Profesörü Dr. Esther Meininghaus, Esadcılığı, Suriye vatandaşlarının sadakatini ve hayranlığını seferber etmek için Baas devleti tarafından teşvik edilen yarı-din olarak tanımladı:
"Esad rejimi, dini kullanarak, Suriye toplumu için Baasçı vizyona dayanan bir değer sistemini başarılı bir şekilde teşvik etmeye çalıştı .... Buna, sadece kamu binalarında ve okullarda değil, taksilerde ve dükkanlarda ya da toplu geçit törenleri ve/veya resmi kutlamalar sırasında milli marşın çalınması gibi törenlerde resimleri sergilenen Başkan Hafız ve Beşşar Esad'ı çevreleyen kültü de ekleyebiliriz. Ayrıca, resmi retorik, özellikle Başkan'ın kişilik kültüyle ilgili olarak, aşkın ve metafizik unsurlarla giderek daha fazla iç içe geçmektedir. Örneğin Devlet Başkanına, halkına 'gerçek' Arap ulusu olma yolunda rehberlik edecek 'Ebedi Lider' olarak hitap edilmektedir. 'Beşşar, Allah, Suriyya wa-bas' (Beşar, Allah ve Suriye - işte bu) sloganı, rejimin kendi başına bir Suriye halk dini yaratmaya ne kadar yaklaştığını muhtemelen en iyi şekilde özetliyor. 'Rejim ritüelleri'nin dışa vurumu ister tamamen içselleştirilmiş ister gizlice alay konusu edilmiş olsun, uygulanmak ve itaat edilmek zorundaydı."