stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Azerbaycan Devlet Petrol Fonu
Tarihi

SOFAZ, Haydar Aliyev'in 240 sayılı kararnamesi ile 29 Aralık 1999 tarihinde kuruldu. SOFAZ statüsü Azerbaycan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanının 29 Aralık 2000 tarih ve 434 sayılı kararı ile onaylandı. SOFAZ, Azerbaycan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı'nın 19 Haziran 2001 tarihli "Azerbaycan Cumhuriyeti Devlet Petrol Fonunun Döviz Varlıklarının Yönetimine İlişkin Kurallar"ın onaylanmasından sonra faaliyete başladı. SOFAZ'ın kuruluşu, Azerbaycan Millî Lideri Haydar Aliyev'in kurduğu petrol stratejisinde kilit rol oynamaktadır.
Görevi

SOFAZ'ın misyonu, tükenebilir hidrokarbon rezervlerini mevcut ve gelecek nesiller için kalıcı gelir sağlayan finansal varlıklara dönüştürmektir.
Amaçları ve hedefleri

SOFAZ'ın temel taşı, ülkenin petrol zenginliği açısından kuşaklar arası eşitliği sağlamaktır. SOFAZ, petrol ve doğalgaz gelirlerini etkin bir şekilde yönetmek ve sosyo-ekonomik açıdan önemli projelerin geliştirilmesine ve alanların ilerlemesine yatırım yapmak amacıyla kurulmuştur.
SOFAZ'ın faaliyeti aşağıdaki hedeflere ulaşılmasına yöneliktir:
1. Makroekonomik istikrarı desteklemek, mali-vergi disiplininin sağlanmasına katkıda bulunmak ve petrol dışı sektörün kalkınmasını teşvik ederken petrol gelirlerine olan bağımlılığı azaltmak;
2. Sosyo-ekonomik ilerlemeyi desteklemek için büyük ulusal ölçekli projeleri finanse etmek;
3. Ülkenin petrol zenginliği açısından kuşaklararası eşitliği sağlamak, petrol gelirlerini biriktirmek ve gelecek nesiller için korumak.
Yönetimi

Devlet yetkilileri ve kamu kuruluşlarının temsilcilerinden oluşan Denetleme Kurulu 29 Eylül 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi., SOFAZ'ın faaliyetlerinin genel gözetimini yürütür. Kurul, SOFAZ'ın taslak yıllık bütçesini, yıllık raporunu ve mali tablolarını, denetim raporuyla birlikte inceler ve değerlendirir. Denetleme Kurulu üyeleri Azerbaycan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı tarafından onaylanır. Yönetim kurulu üyeleri tamamen gönüllülük esasına göre hareket eder.
SOFAZ'ın günlük faaliyetleri Azerbaycan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı tarafından atanan İcra Direktörü tarafından yönetilmektedir.
İcra Direktörü, Fonu temsil eder, SOFAZ çalışanlarını mevzuatla belirlenen şekilde atar ve görevden alır, SOFAZ faaliyetlerinin operasyonel yönetimini yürütür, SOFAZ varlıklarının Azerbaycan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı tarafından onaylanan yönergelere uygun olarak yönetimini ve yatırımını sağlar. SOFAZ bütçesinin yürütülmesi, Azerbaycan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanının uygun Yönetmelikleri tarafından onaylanan SOFAZ bütçesine uygun olarak Denetleme Kurulu tarafından sağlanan görüşlere dayalı olarak uygulanmaktadır. SOFAZ varlıkları, "Azerbaycan Cumhuriyeti Devlet Petrol Fonu'nun döviz varlıklarının yönetimi ile ilgili kurallar"ına ve "Yatırım Politikası"na göre yönetilmektedir.
Gelirleri

SOFAZ'ın gelir kaynakları, şu şekildedir:
Azerbaycan Cumhuriyeti'nin hidrokarbon payının satışından elde edilen üretim paylaşım anlaşmalarından elde edilen gelirler;
Bonuslar üretim paylaşım anlaşmaları koşulları kapsamında ödenen;
Hidrokarbon kaynaklarının geliştirilmesiyle bağlantılı olarak sözleşme alanlarının kullanımı için yabancı yatırımcılar tarafından ödenen arsa ücretleri;
Üretim paylaşım anlaşmaları kapsamında ödenen temettüler;
Azerbaycan Cumhuriyeti toprakları üzerinden petrol ve gaz geçişinden elde edilen gelirler;
Yatırımcılardan varlık devrinden elde edilen gelirler;
SOFAZ varlıklarının yönetiminden elde edilen gelirler;
Hibeler;
Mevzuata göre diğer gelirler.
Harcamaları

SOFAZ ile ilgili düzenlemelere uygun olarak, Fon varlıkları ülkeyi etkileyen önemli sorunların çözümünde ve sosyo-ekonomik ilerlemeyi desteklemek için stratejik öneme sahip altyapının inşası ve yeniden inşası için kullanılabilir.
Devlet bütçesine yapılan transferler defon çıkışının önemli bir parçasını oluşturmaktadır. Fon varlıklarının çok küçük bir kısmı operasyonel maliyetleri karşılamak için kullanılmaktadır.
Azerbaycan Cumhuriyeti "Bütçe Sistemi Hakkında" kanun uyarınca, işletme giderleri hariç tüm SOFAZ harcamaları, onay için Parlamentoya sunulan yıllık konsolide hükûmet bütçesinin bir parçası olarak birleştirilir. SOFAZ, bu kanuna uygun olarak, sadece bütçesinin öngördüğü harcamaları gerçekleştirebilir.
Finanse edilen projeler

SOFAZ, ulusal ölçekte projeleri finanse etmektedir. Bu projeler:
1. Bakü-Tiflis-Ceyhan (BTC) petrol boru hattı projesinde Azerbaycan'ın öz sermaye payı (tamamlandı);
2. Ermenistan-Azerbaycan ihtilafı sonucunda ana vatanlarını terk etmek zorunda kalan mülteciler ve ülke içinde yerinden edilmiş kişilerin barınma ve sosyo-ekonomik koşullarının iyileştirilmesi projesi
3. Oğuz-Kabala-Bakü su temin sistemi (tamamlandı);
4. Samur-Abşeron sulama sisteminin yeniden inşası;
5. Devlet Yatırım Şirketi'nin yasal sermayesinin oluşturulması (tamamlandı);
6. Bakü-Tiflis-Kars demiryolunun finansmanı;
7. Finansman “2007-2015 yıllarında Azerbaycan gençlerinin yurtdışında eğitimine ilişkin devlet programı” (tamamlandı);
8. Türkiye'de STAR petrol rafinerisi projesinin yapımında Azerbaycan Cumhuriyeti'nin payının finansmanı;
9. Azerbaycan Cumhuriyeti'nin “Güney Gaz Koridoru” CJSC yasal sermayesindeki payının finanse edilmesi;
10. Azerbaycan Cumhuriyeti'nin “Yeni Yarı Dalgıç Sondaj Kulesi Projesi”ndeki payının finanse edilmesi (tamamlandı).
Varlık yönetimi

SOFAZ'ın varlıkları, 19 Haziran 2001 tarihli 511 sayılı Cumhurbaşkanlığı kararnamesi ile onaylanan "Azerbaycan Cumhuriyeti Devlet petrol Fonu'nun döviz varlıklarının yönetimine ilişkin kurallar" ve yıllık olarak Cumhurbaşkanlığı kararnameleri ile onaylanan “Azerbaycan Cumhuriyeti Devlet Petrol Fonu'nun yatırım politikası” uyarınca yönetilmektedir. Yatırım politikasına göre, yatırım portföyünün para birimi bileşimi, “A” (standart) ve "A2”den (Moody's) daha az olmayan kredi notlarına sahip ülkelerin para birimlerine en az % 90 tahsisat şartı ile aşağıdaki gibidir:
65 Amerikan doları cinsinden varlıklara yatırım yüzdesi;
20 Euro cinsinden varlıklara yatırılanların yüzdesi;
5 GBP cinsinden varlıklara yatırım yüzdesi.
Yatırım portföyünün % 10'u diğer para birimlerinde bulunan varlıklara yatırılabilir.
SOFAZ'ın yatırım portföyü aşağıdaki alt portföylerden oluşmaktadır:
Borç yükümlülükleri ve para piyasası araçları Portföy - Yatırım portföyünün % 55'i ve % 5'lik maksimum düşük sapma (% 5'e kadar derecelendirilmemiş sabit gelirli borç fonlarına) yatırılabilir;
Hisse Portföyü - yatırım portföyünün % 25'ine kadar (% 5'e kadar özel sermayeye ve derecelendirilmemiş sabit gelirli borç fonlarına) yatırılabilir;
Gayrimenkul Portföyü-yatırım portföyünün % 10'una kadar, % 2'lik maksimum üst sapma ile birlikte (gayrimenkul ve nominal olmayan gayrimenkul borç fonları);
Altın Portföy - yatırım portföyünün % 10'una kadar ve maksimum % 3'lük üst sapma.
Varlıklar

SOFAZ'ın 01 Nisan 2020 itibarıyla varlıkları, 41.349,5 milyon $'dır.
SOFAZ'ın Ocak-Haziran 2019 dönemi bütçe gelirleri 10.698,3 milyon manat, bütçe giderleri ise 4.499,4 milyon manat olarak gerçekleşti.
Şeffaflık

SOFAZ, faaliyetlerinde şeffaflığa önem vermektedir. SOFAZ'ın raporlama sistemi ve işleyişi içinde şeffaflığı teşvik etmek için temel bir önlem, saygın bir uluslararası denetçi firması tarafından Fon'un mali faaliyetlerinin düzenli olarak denetlenmesidir.
Fonun gelir ve giderleri ile ilgili Azerbaycan ve İngilizce bilgi ve basın bültenleri ve hem üç aylık hem de yıllık beyanlar düzenli olarak yerel basında, SOFAZ'ın resmî internet sitesinde 13 Mayıs 2019 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. ve sosyal medya sayfalarında (Facebook, Twitter) çeşitli faaliyet alanlarındaki gelişmeleri yansıtmak ve ayrıca petrolden elde edilen gelirlerin kullanımında şeffaflığı teşvik etmek için yayımlanır.
SOFAZ, kamu hizmetinde şeffaflığı nedeniyle 2007 BM Kamu Hizmeti Ödülü'nü kazandı. Birleşmiş Milletler Kamu Hizmeti Ödülleri, kamu hizmetinde mükemmelliğin en prestijli uluslararası tanınmasıdır. 2003 yılında kurulan kurum, dünya çapındaki ülkelerde kamu hizmeti kurumlarının daha etkili ve duyarlı kamu yönetimine yaratıcı başarılarını ve katkılarını ödüllendirmektedir. SOFAZ, Doğu Avrupa ve BDT ülkelerinin devlet kurumları arasında BM Kamu Hizmeti Ödülü'nü kazanan ilk devlet kurumudur.
Azerbaycan'ın doğrulama işlemini tamamlayan ilk ülke olduğu göz önüne alındığında, -EITI'nin ilke ve kriterlerine uygunluğu doğrulayan kalite güvence süreci- Şubat 2009'da Doha, Katar'da düzenlenen 4. EITI Uluslararası Konferansı'nda Azerbaycan'a ödül verildi.
Ulusal Varlık Fonu

Ulusal Varlık Fonu (SWF); hisse senetleri, tahviller, mülkler, değerli metaller gibi finansal varlıklardan veya doğal kaynaklardan elde edilen gelirlerden oluşan diğer finansal araçlardan oluşan, devlete ait bir yatırım fonudur. Ulusal servet fonu terimi ilk olarak 2005 yılında kullanıldı. Uluslararası Ulusal Varlık Fonları Çalışma Grubu (IWG), Kuveyt şehir başkentinde Nisan 2009'da kuruluşunu duyurdu.
SOFAZ, Uluslararası Ulusal Varlık Fonları Forumu (IFSWF) çerçevesinde diğer SWF'lerle iş birliği yapmaktadır. IFSWF, ortak ilgi alanlarına giren konularda bir araya gelen, görüş alışverişinde bulunan ve Santiago İlkeleri  18 Mayıs 2012 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. ve SWF faaliyetlerinin anlaşılmasını kolaylaştıran gönüllü bir SWF grubudur. IFSWF'nin açılış toplantısı 8-9 Ekim 2009 tarihlerinde Bakü'de yapıldı ve SOFAZ ile Azerbaycan Cumhuriyeti Hükûmeti'nin ev sahipliğinde gerçekleştirildi. SP'NİN 24.  16 Mayıs 2018 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. ilkesine göre SOFAZ, SP'nin uygulanmasına ilişkin ilk öz değerlendirme raporunu hazırladı ve bunu yıllık olarak gözden geçirmeyi planlamaktadır.
Logo

SOFAZ logosunun genel görünümü, elinde değerli ve değerli bir şeyi tutan bir adamı tasvir ediyor ve SOFAZ'ın Azerbaycan'ın servetini gelecek nesiller için korumak için ana faaliyetini simgeliyor.
Figürün elleri, logoya benzersiz bir ulusal tat veren iki but olarak tanımlanmıştır.
Eller arasındaki alan, SOFAZ'ın önemli bir rol oynadığı ülke ve ulusun geleceğine yönelik her şeyi bilme gözü olarak tanımlanıyor. Eller arasındaki küre, Fon'un şeffaflığını simgeleyen SOFAZ'ın kalbi olarak da tanımlanabilir.
İletişim

Haydar Aliyev caddesi 165, AZ 1029, Bakü, Azerbaycan Cumhuriyeti.
Voice Mate

| --- | --- |
Geliştirici(ler): LG
İlk yayınlanma: 20 Haziran 2012 (12 yıl önce) (2012-06-20)
İşletim sistemi: Android
Erişilebilirlik: İngilizce, Korece
Tür: Sanal asistan
Voice Mate; LG tarafından akıllı telefonlarda kullanılmak üzere geliştirilen ve seçili LG telefonlarda bütünleşik olarak gelen bir sanal asistandır.
Voice Mate sırasıyla Quick Voice ve Q Voice olarak adlandırılmıştır. Doğal dil işleme teknolojisini kullanarak kullanıcının sorularına cevap verebilmekte, çeşitli internet servislerinden bilgi getirebilmekte, önerilerde bulunabilmekte, takvim yönetebilme gibi birçok işleve sahiptir. Voice Mate, Maluuba temel alınarak geliştirildiğinden Maluuba tarafından yapılabilen birçok işlevi gerçekleştirebilmektedir.
Cihazlar

LG Optimus Vu
LG Optimus LTE II
LG Optimus L3
LG Optimus L5
LG Optimus L5 II
LG Optimus L7
LG Optimus L9
LG Optimus L9 II
LG Optimus Vu II
LG Optimus F3
LG Optimus F5
LG Optimus F6
LG Optimus F7
LG Optimus G
LG Optimus G Pro
LG G2
LG G Pro 2
LG G Pad 8.3
LG Vu 3
LG G Flex
LG Volt
LG G3
LG G4
GD Santa Cruz de Alvarenga

| --- | --- |

Tam ad: Grupo Desportivo Santa Cruz de Alvarenga
Kuruluş: 1977
Stadyum: Estadio Campo Reinaldo Noronha (Kapasite: 1.000)
Resmî site: alvarenga.club
Grupo Desportivo Santa Cruz de Alvarenga 1977'de Arouca'ya bağlı Alvarenga komününde kurulmuş futbol kulübü.
SMS König Wilhelm

| --- | --- |
 König Wilhelm Gravesend, İngiltere'de
Gemi sınıfı

Kullanıcılar::  İmparatorluk Donanması
Önce gelen:: Kronprinz
Sonra gelen:: Hansa
Tarihçe
Prussia; Germany
Adı:  SMS König Wilhelm
Adının geldiği yer/kişi:  I. Wilhelm, Prusya Kralı
İnşa eden:  Thames Iron Works, Leamouth, Londra
Kızağa konuluşu:  1865
Denize indirilişi:  25 Nisan 1868
Görevlendirme:  20 Şubat 1869
Liste dışı:  4 Ocak 1921
Akıbet:  1921'de söküldü
Genel karakteristik
Tipi:  Zırhlı fırkateyn
Deplasman:  Tasarım: 9.757 t (9.603 emperyal ton)  Tam yük: 10.761 t (10.591 emperyal ton)
Uzunluk:  1.122 m (3.681 ft 1 in)
Genişlik:  183 m (600 ft)
Su çekimi:  856 m (2.808 ft 5 in)
Kurulu güç:  8 × kazan  8.000 PS (7.900 ihp)
İtme gücü:  1 × tek genleşmeli buhar motoru  1 × vida pervane
Rota planı:  2.600 m2 (28.000 ft2) (1895–1896'da söküldü)
Hız:  14 knot (26 km/sa; 16 mph)
Menzil:  10 knot (19 km/sa; 12 mph) hızda 1.300 nmi (2.400 km; 1.500 mi)
Tekne ve iniş gemi taşıtı:  10
Mürettebat:  36 subay  694 bahriyeli
Silah donanımı:  18 × 24 cm (9,4 in) top  5 × 21 cm (8,3 in) top  Burun mahmuzu
Zırh:  Kemer: 152 ila 305 mm (6 ila 12 in)  Batarya: 150 mm (5,9 in)
SMS König Wilhelm, Prusya'nın ve daha sonra Alman İmparatorluk Donanması'nın zırhlı fırkateyniydi. Geminin inşasına 1865 yılında, aslenOsmanlı İmparatorluğu için Fatih adı altında, Londra'daki Thames Ironworks tersanesinde başlandı. Şubat 1867'de gemi inşası sürerken Prusya tarafından satın alındı, Nisan 1868'de denize indirildi ve Şubat 1869'da Prusya Donanması'nda görevlendirildi. Gemi Arminius, Prinz Adalbert, Friedrich Carl ve Kronprinz gemilerinin ardından Prusya Donanması tarafından sipariş edilen beşinci zırhlıydı. Zırhlı bir fırkateyn olarak inşa edildi, ana top bataryası on altı 24 santimetre (9,4 in) ve beş 21 santimetre (8,3 in) toptan oluşuyordu; kariyerinde daha sonra birkaç küçük silah ve torpido tüpü eklendi.
Gemi, bir dönem Alman donanmasındaki en büyük ve en güçlü savaş gemisiydi; 1870-1871'deki Fransa-Prusya Savaşı sırasında amiral gemisi olarak hizmet etti, ancak motor sorunları geminin çatışmada yer almasını engelledi. 1878'de gemi kazara demir zırhlı Grosser Kurfürst'e çarparak batırdı ve büyük can kaybına yol açtı. König Wilhelm, 1895-1896'da bir zırhlı kruvazöre dönüştürüldü. 1904'ün başlarında yeni gemilerin gerisinde kalmıştı; Mayıs ayında aktif hizmet dışı bırakıldı ve yüzen kışla ve eğitim gemisi yapıldı, Birinci Dünya Savaşı boyunca bu rolde kaldı. 1921'de gemi, 52 yılda üç farklı Alman devletinde gerçekleşen bir kariyerin ardından hurdaya ayrıldı.
İlgili yayınlar

Diehl, S. W. B. (1898). "Great Britain's Naval Review at Spithead". Notes on Naval Progress. Washington, DC: Office of Naval Intelligence: 81-94.
Dodson, Aidan (2016). The Kaiser's Battlefleet: German Capital Ships 1871–1918. Barnsley: Seaforth Publishing. ISBN 978-1-84832-229-5.
Gardiner, Robert, (Ed.) (1979). Conway's All the World's Fighting Ships 1860–1905. Greenwich: Conway Maritime Press. ISBN 978-0-8317-0302-8.
Gottschall, Terrell D. (2003). By Order of the Kaiser. Annapolis: Naval Institute Press. ISBN 978-1-55750-309-1.
Gröner, Erich (1990). German Warships: 1815–1945. Vol. I: Major Surface Vessels. Annapolis: Naval Institute Press. ISBN 978-0-87021-790-6.
Herwig, Holger (1998) [1980]. "Luxury" Fleet: The Imperial German Navy 1888–1918. Amherst: Humanity Books. ISBN 978-1-57392-286-9.
Irving, Joseph (1879). The Annals of Our Time. Londra: Macmillan and Co.
Sondhaus, Lawrence (2001). Naval warfare, 1815–1914. Londra: Routledge. ISBN 978-0-415-21478-0.
Wilson, Herbert Wrigley (1896). Ironclads in Action: A Sketch of Naval Warfare from 1855 to 1895. Londra: S. Low, Marston and company.
"Current Foreign Topics. A Court-Martial Ordered in the Case of the Collision of German War Ships" (PDF). The New York Times. 9 Ocak 1879. Erişim tarihi: 5 Ekim 2012.
Ustaşa

| Ustaşa Ustaša - Hrvatski revolucionarni pokret |
| --- | --- |

Poglavnik: Ante Pavelić (10 Nisan 1941 - 8 Mayıs 1945)
Kurucu: Ante Pavelić
Kuruluş tarihi: 7 Ocak 1929 (1929-01-07) (de jure) 1930 (de facto)
Önceli: Hak Partisi
Ardılı: Crusaders
Merkez:  Torino, Bologna (1941'e kadar)  Zagreb (1941-1945) 
Gazete(ler): Hrvatski Domobran
Gençlik kolu: Ustaşa Gençliği
Üyelik (1941): 100.000
İdeoloji: Hırvat milliyetçiliği Büyük Hırvatistan Ruhban Faşizmi Antisemitizm Antikomünizm
Siyasi pozisyon: Aşırı sağ
Resmî renkler:   Beyaz,   mavi,   kırmızı ve   siyah
Slogan(lar): Za dom spremni ("Vatan için - Hazır ol!")
Ustaşa - Hırvat Devrimci Hareketi (Hırvatça: Ustaša - Hrvatski revolucionarni pokret), bilinen adıyla Ustaše, 1929-1945 yılları arasında faaliyet gösteren Hırvat, faşist, aşırı milliyetçi örgüt. Üyeleri, yüzbinlerce Sırp, Yahudi,  ve Roman asıllı insanı ve II. Dünya Savaşı sırasında Yugoslavya'daki siyasi muhalifleri öldürdü. Genellikle kurbanlarına işkence etmeleri ve onların vücutları parçalama gibi acımasız ve sadist infaz yöntemleri ile tanınıyorlardı.
Ustaše ideolojisi çoğunlukla Nazi'lerin ırk politikasına dayanmaktaydı. Naziler gibi, Ustaše ideolojisine sahip kişiler de Yahudileri, Romanları ve Slavları alt insanlar (Untermenschen) olarak görüyordu. Alman ırksal teorisyenlerin ''Hırvatlar, Slav değil, bir Cermen ırkı'' iddiasını onayladılar. Sırplara, Yahudilere ve Romanlara karşı yaptıkları kırımlar, Nazi ideolojisinin birer örnekleriydi. Ancak, Ustaše Boşnakları bir Slav ırkı olarak değil de "Müslüman Hırvatlar" olarak gördü ve sonuç olarak Müslüman Boşnaklar ırk olarak zulme uğramadı.
Nazilerin ırk politikasına ek olarak Ustaše ideolojisi, faşizmi, Roma Katolisizmini ve Hırvat milliyetçiliğini de içeriyordu. Ustaše, Drina Nehri'ni kapsayan ve Belgrad sınırına kadar uzanan Büyük Hırvatistan'ın kurulmasını destekledi. Hareket, ırksal olarak “saf” bir Hırvatistan'a duyulan ihtiyacı vurguladı ve Sırplara, Yahudilere ve Romanlara karşı soykırımı ve anti-faşist olan ya da muhalif Hırvat ve Boşnaklara karşı zulmü destekledi.
Tsunami

26 Aralık 2004'te Maldiv Adaları'nda Male'yi vuran tsunami.
Tayland'ı vuran tsunami
2004'teki tsunami'nin canlandırması
Tsunami [Japoncada liman dalgası anlamına gelen "津波" (つなみ) sözcüğünden] ya da dev dalga, okyanus ya da denizlerin tabanında oluşan deprem, gök taşı düşmesi, deniz altındaki nükleer patlamalar, yanardağ patlaması ve bunlara bağlı taban çökmesi, zemin kaymaları gibi tektonik olaylar sonucu denize geçen enerji nedeniyle oluşan uzun periyotlu deniz dalgalarıdır. Ayrıca kasırgalar da tsunamiye neden olabilir. Önceleri tsunami dalgalarına gelgit dalgaları da denmiştir. Tsunamilerin %80'i Pasifik Okyanusu'nda gerçekleşir.
Yunan tarihçi Thukididis, tsunamilerin denizaltı depreminden kaynaklandığını Peleponnes Savaşı'nın Tarihi adlı kitabında öne sürdü. Tukididis'in, bu öneriyi ileri süren ilk kişi olarak bilinmesine karşın tsunaminin oluşumu hakkında 20. yüzyıla dek pek bir şey bilinmemekteydi. Konu, hâlâ araştırılmaktadır. İlk jeolojik, coğrafik ve oşinografik makaleler, tsunamileri "depremsel deniz dalgaları" olarak adlandırdı.
Tropikal kasırga gibi bazı hava koşulları, büyük alçak basınç alanlarını oluşturarak fırtına dalgalanması (İngilizce: storm surge) denilen fırtınalarda denizin çok yükselmesi olgusuyla meteotsunamilere neden olabilir. Meteotsunamiler de deniz seviyesini gelgit normalin birkaç metre üstünde çıkartabilir. Bu değişim, alçak basınç alanındaki düşük atmosfer basıncından kaynaklanır. Bu fırtına dalgalanması kıyıya erişince çevreyi suya boğarak tsunamiye benzetilebilirler.
Tsunami dalgaları olağan denizaltı akımlarına ya da deniz dalgalarına benzemez, çünkü dalga boyları çok daha uzundur. Bir tsunami, başlangıçta hızla yükselen bir gelgite benzeyebilir. Bu nedenle gelgit dalgası olarak adlandırılır -her ne kadar bu kullanım bilim toplulukları tarafından tercih edilmese de-; bu, gelgitler ve tsunamiler arasındaki nedensel ilişkinin yanlış anlaşılmasına neden olabilir. Tsunamiler genel olarak dalga treni olarak adlandırılan dakikalar ve saatler arasında değişen periyotlardan oluşan bir dizi dalgadan oluşur. Büyük olaylarla onlarca metrelik dalgalar oluşabilir. Tsunamilerin etkisi kıyı alanlarıyla sınırlı olsa da yıkıcı güçleri muazzam olabilir ve tüm okyanus havzalarını etkileyebilir. 2004 Hint Okyanusu tsunamisi, insanlık tarihinin en ölümcül doğal yıkımları arasındaydı, Hint Okyanusu'nu sınırlayan 14 ülkede en az 230.000 kişi öldü ya da kayboldu.
Terminoloji > Tsunami

"Tsunami" (津波) Japoncada liman dalgası anlamına gelir. Türkçe karşılık olarak "dev dalga" önerilmiştir.
Terminoloji > Gelgit dalgası

Tsunamiler bazen gelgit dalgası olarak adlandırılır. Bir zamanlar popüler olan bu terim, tsunaminin en yaygın görünümünden, yani olağanüstü yüksek bir gelgit deliğinden kaynaklanmaktadır. Tsunamiler ve gelgitler, iç kısımda hareket eden su dalgaları üretir, ancak bir tsunami durumunda, suyun iç hareketi çok daha büyük olabilir ve inanılmaz derecede yüksek ve güçlü bir gelgit izlenimi verir. Son yıllarda gelgit dalgası terimi gözden düştü, özellikle bilim camiasında, çünkü tsunamilerin nedenlerinin, suyun yer değiştirmesinden ziyade ayın ve güneşin yerçekimi çekmesi ile üretilen gelgitlerle ilgisi yoktur. "Gelgit" anlamları gelgite "benzeyen" veya gelgit biçimine veya karakterine sahip olsa da, gelgit dalgası teriminin kullanımı jeologlar ve okyanus bilimciler tarafından vazgeçirilmektedir.
Terminoloji > Sismik deniz dalgası

Sismik deniz dalgası terimi de aynı fenomeni ifade etmek için kullanılır, çünkü dalgalar en sık deprem gibi sismik aktivite tarafından üretilir. İngilizcede tsunami teriminin kullanımının artmasından önce, bilim adamları genellikle gelgit dalgası yerine sismik deniz dalgası teriminin kullanılmasını teşvik ettiler. Bununla birlikte, tsunami gibi, sismik deniz dalgası tam olarak doğru terim değildir, deprem dışındaki kuvvetler - sualtı heyelanları, volkanik patlamalar, sualtı patlamaları, okyanusa düşen kara veya buz, göktaşı etkileri ve atmosfer basıncının çok hızlı değiştiği hava - su gibi yer değiştirerek bu dalgaları üretebilir.
Tarih

Japonya tsunami tarihinin en uzun tarihine sahip olsa da, 2004 Hint Okyanusu depremi ve tsunami olayının neden olduğu saf yıkım, modern zamanlarda türünün en yıkıcısı olarak işaret ediyor bu olayda yaklaşık 230.000 insan ölmüştür. Endonezya'nın Sumatra bölgesi de adanın kıyılarında meydana gelen çeşitli depremler ve tsunamilere alışkındır.
Tsunamiler Akdeniz'de ve Avrupa'nın bazı bölgelerinde sıklıkla hafife alınan bir tehlikedir. Tarihsel ve güncel (risk varsayımlarına ilişkin), 1755 Lizbon depremi ve tsunamisi (Azorlar-Cebelitarık Dönüşüm Fayı'nın neden olduğu), her biri onbinlerce ölüme neden olan 1783 Calabrian depremleri ve 1908 Messina depremi ve tsunamisi önemlidir. Tsunami Sicilya ve Calabria'da 123.000'den fazla can aldığı iddia ediliyor ve bu onu Avrupa'nın en ölümcül doğal felaketlerinden biri yapıyor. Norveç Denizi'ndeki Storegga Heyalanı ve Britanya Adaları'nı etkileyen bazı tsunami örnekleri, toprak kayması ve meteotsnamis ağırlıklı olarak deprem kaynaklı dalgalara işaret ediyor.
M. Ö. 426 gibi erken bir tarihte Yunan tarihçi Thukididis, Mora Yarımadası Tarihi adlı kitabında tsunami nedenleri hakkında sorular sordu ve ilk neden okyanus depremlerinin olması gerektiğini savunuyordu.
Bence bu doğal olayın nedeni depremde aranmalıdır. Şokun en şiddetli olduğu noktada deniz geri çekiliyor ve aniden tekrarlanan kuvvetle geri tepme, su baskınına neden olur.
Roma tarihçisi Ammianus Marcellinus, MS 365 tsunami İskenderiye'yi harap ettikten sonra yeni başlayan bir deprem, denizin ani geri çekilmesi ve ardından gelen devasa bir dalga da dahil olmak üzere bir tsunaminin oluşumunu tarif etti.
Nedenleri

Bir tsunaminin ana üretim mekanizması, önemli miktarda suyun yer değiştirmesi veya denizin bozulmasıdır. Suyun bu yer değiştirmesi genellikle depremlere, toprak kaymalarına, volkanik patlamalara, buzul buzağılamalarına veya daha nadiren göktaşları ve nükleer testlere bağlıdır.