Batı Çerkesleri
Genel Bilgiler > Mülkiyet anlayışı

Özel mülkiyet yanında, köy meraları, orman ve su kaynakları gibi mallar üzerinde ortak toplum mülkiyeti vardı.Miras konusunda ise, demokratik topluluklar ve köleler (pşıtlı/пщылӀы) kadına erkek ile eşit miras hakkı (ah/Ӏахь;ah qehın/Ӏахь къэхьын;ç'en/кӀэн) tanırken, feodal topluluklar ile  Ubıhlar  tanımıyorlardı.Adıge ailesinde erk (yaptırım gücü) en büyük kardeşin olur, baba evi (asıl mülk) ise, en küçük kardeşe kalır, böylece ailede demokratik denge, büyük ailede (l'ako/лӀакъо) de birliktelik anlayışı korunmuş olurdu.Demokratik topluluklarda, bir kişi boş bulduğu bir yeri çitle çevirip işleme hakkına sahipti.Böyle yerler azatlı köle ve yoksullar açısından rağbet görür, yoksulluğun  düşkünlüğe dönüşmemesi, baskı gören insanların da özgür yörelere sığınmalarına destek  sağlanmış olurdu.Köleler üzerinde  sahiplerinin özel mülkiyet hakkı vardı.Özellikle en alt düzey köleler (vıneut) toplantı ya da ziyafetlerde ayakta, elleri üst üste ve sessizce kapı kenarında hizmete hazır bekletilirlerdi.Özgürlüğünü bir bedel karşılığı satın alan kölelere,azatlı köle (pşıtlı şhaşefıj/пщылӀы шъхьэщэфыжь) denirdi, bunlar özgür köylü (feqotl/фэкъолӀ) haklarına sahip olsalar da, yine de, eskiden köle oldukları bilinir ve kendilerine mesafe konurdu.Çok sıkı bir soy ve şecere takibi vardı.Adıgeler, özel durumlar dışında, Adıge olmayan kızlarla evlenmezlerdi.Çoğu kez, erkek tarafı, kız tarafında ailevi (genetik) bir hastalık, hırsızlık, yalancılık, gibi kötü özellikler bulunup bulunmadığını araştırır, kız tarafı da erkek tarafı için aynısını yapar, sonunda kız ve erkeğin anlaşmasıyla ve çoğunca da kızın kaçmasıyla evlilik yapılırdı.Adıgelerde "Çirkin gelin soy kurutur" (Nıse ayer djegu paş'he wıts'eph/Нысэ Ӏаер джэгу пашъхьэ уцӀэпхъ) özdeyişi vardı.Kız ve erkek, evlilik görüşmesi (psetlıhu/псэлъыхъу) için, üçüncü ve gerektiğinde dördüncü kişilerin de bulunması koşuluyla kapalı yerlerde konuşabilirdi.
Kölelerin ve yabancıların yanında şifreli bir dil (werqıbze/оркъыбзэ) kullanılırdı.Kölelerin "vıneut" (унэӀут;ev, kapıkulu köle, yani mülksüz ya da mal olan köle) denilen kesimi, Adıge geleneğinden en az yararlanan kölelerden oluşurdu ve bunlar satılabilirdi."Pşıtlı" (пщылӀы;beyin  adamı) ya da "hatıvel" (хьатыол) denilen toprak kölelerinin (serfler) ise, özel mülkiyeti ve hukuku bulunur, bunlar satılmazdı;ama efendilerinin tarlalarında çalışır, hayvanlarına bakar, angarya hizmetleri görür, kazançlarının ve kızları için aldıkları başlık bedellerinin (vase/уасэ) bir bölümünü/çoğunca yarısını efendilerine verir ve efendilerini terk edemezlerdi;ama böylesine zavallı kimselerin oğlan, özellikle güzel kız çocuklarının kaçırılarak satıldığı durumlar da görülürdü;köleleri itaat altında tutmak için konmuş çok katı kural ve sert yaptırımlar vardı.
Demokratik bir toplum sayılmalarına ve soylu sınıfı bulunmamasına karşın, Ubıhlar arasında, bir veriye göre tüm nüfusun dörtte biri oranında bir köle (pşıl'ı/пщылӀы) nüfusu da vardı.Bu nedenle Ubıhlar arasında, köle emeği sayesinde çalışmadan geçinen ve "Kuaşkha" denen, yönetimde de etkili olan, köle sahibi ve sömürücü bir zengin köylü sınıfı bulunuyordu."Başlıca ihracat köle kızlardan oluşuyordu ve bunlar haremler için Osmanlı'ya götürülüyorlardı".Ubıh kuaşkhalar Çerkesya'nın en zengin kişilerinden olduklarından, yoksul bölgelerde yaşayan Abadzeh, Ciget ve Abhazlar gibi kendi kölelerini değil, Abadzehler'den ve diğerlerinden satın aldıkları köleleri, gerekli eğitimleri de vererek Osmanlı esir tüccarlarına satarlardı.Asıl köle ihracatı ise, nüfusunun onda biri köle olan Abadzeh bölgesinin köle avcıları ya da esir tüccarları tarafından doğrudan ya da Ubıhlar aracılığıyla Ubıh limanları üzerinden Türkiye'ye yapılıyordu (L.İ.Lavrov, Vubıkh'lar Hakkında Etnografik Bir Araştırma, Kafkasya Gerçeği Der.,sayı 8,Samsun, 1992,s.46-59).Abadzeh bölgesinde Şhaguaşe Irmağı (Belaya Irmağı) sol yakasında ve bugünkü Adıge Cumhuriyeti'nin Maykopskiy rayonunun Kamennomostskiy beldesi yakınlarındaki bir yerde büyük bir 'Abadzeh Köle Pazarı' bulunuyordu.Bu arada Ubıh zenginler (kuaşkha'lar),özel olarak eğittikleri çok güzel köle ya da esir kızları, yüksek para ya da armağanlar karşılığı Osmanlı haremlerine (özellikle Saray'a) gönderirlerdi.Osmanlı esir tüccarları satın aldıkları güzel kız ve güçlü oğlanları gemilerle, özellikle Trabzon'a ve İstanbul'a götürürlerdi.Nitekim son dönem Osmanlı padişahlarının çoğu, bu yolla getirilmiş Ubıh köle (odalık ve cariye) kadınlardan doğmadır.