Molla Ahmed-i Cezirî
Melayê Cizîrî'nin Eserleri

Mevcut araştırmalar ve elde edilen bilgiler doğrultusunda, Melayê Cizîrî'nin günümüze ulaşan tek eseri onun divanıdır. Bunun dışında, herhangi bir ilmi çalışmasının veya farklı bir eserinin günümüze ulaştığına dair bir kayıt yoktur. Şiirlerinin bir araya getirilerek divan formatına dönüştürülmesi oldukça erken bir dönemde gerçekleşmiştir.Farklı yazma nüshalar incelendiğinde, şiirlerin sıralamasında büyük ölçüde benzerlik olduğu göze çarpmaktadır.Kafiye düzeninde Arap alfabesindeki birçok harfi kullanmış, ancak zel, ayn ve ğayn harflerine yer vermemiştir. Bunun yanı sıra, Arap alfabesinde bulunmayan pe ve gaf gibi Kürtçe'ye özgü harfleri de şiirlerinde kafiye olarak kullanması, onun dil zenginliğini ve edebi özgünlüğünü gözler önüne sermektedir.
Melayê Cizîrî’nin divanı, ilk kez 1904 yılında Alman doğubilimci Martin Hartmann tarafından Berlin’de yayımlanmıştır. Ardından, 1919’da Muhammed Şefik Ervasi tarafından İstanbul’da basılmıştır. 1941-1943 yılları arasında Suriye merkezli Hawar dergisinin yazarlarından Celadet Ali Bedirhan’ın bölümler halinde yayımladığı bilgisi yaygın olsa da, Kürdistan Bölgesel Yönetimi'ndeki araştırmalar, eserin el yazma nüshalarının çok daha eski dönemlere ait olduğunu göstermektedir. Kütüphanelerde birçok yazma nüshası olan dîvânın Arap harfleriyle baskıları da mevcuttur. Bu eser üzerine Türkçe, Kürtçe, Farsça ve Arapça şerhler de bulunmaktadır.
Melayê Cizîrî’nin Divanı, yalnızca bir edebi eser olmanın ötesinde, döneminin fikri ve ahlaki eğilimlerini yansıtan, Doğu tasavvuf edebiyatının en köklü geleneğini temsil eden önemli bir metindir. Ortaçağın düşünsel atmosferini yansıtan bu eser, Kur’an’dan yapılan alıntılarla zenginleştirilmiş güçlü bir manevi üsluba sahiptir. Melayê Cizîrî, şiirlerinde tasavvufi bir bakış açısıyla evreni ilahi aşkın penceresinden değerlendirir. Onun düşüncesinde kalp bir, aşk bir, sevgili bir ve varlığın nedeni de birdir. Mecazi aşkın, ilahi aşka ulaşmada bir köprü görevi gördüğünü açık bir şekilde dile getirir. Ancak, divanı yalnızca tasavvuf ve tasavvuf felsefesiyle sınırlandırmaz, farklı ilim dallarına da göndermelerde bulunarak tasavvufi anlayışını disiplinler arası bir yaklaşımla ele alır. Şair, tasavvufi düşüncede Hallâc-ı Mansûr ve Şeyh-i San’anî’ye duyduğu hayranlığı dile getirirken, sûfî şairlerden Hafız-ı Şîrazî ve Molla Câmî’yi de övgüyle anar. Hafız’ı o kadar benimsemiştir ki, sûfî şairler arasında kendine tek rakip olarak onu kabul eder.
Melayê Cizîrî, Vahdet-i Vücud anlayışını benimsemiş olmakla birlikte, kitap ve sünnet çizgisinden ayrılmadığını özellikle vurgular. Ona göre, varlığın her şekli, her hali ve her biçimi, Allah’ın güzel isimlerinin bir yansımasıdır. Bu anlayış doğrultusunda, akıl ve felsefi ilimleri kullanarak Allah’ın varlığını ve birliğini Esma-ül Hüsna üzerinden açıklamaya çalışmış, kendine özgü bir kelami ispat yöntemi geliştirmiştir. Melayê Cizîrî’nin Divanı, içerdiği derin anlamlar ve geniş konu yelpazesiyle Kürt tasavvuf edebiyatının bir şaheseri olarak kabul edilmektedir. Ancak, bu eseri tam anlamıyla kavrayıp içindeki derinlikleri keşfetmek büyük bir çaba gerektirir. Çünkü divanda tasavvuf, felsefe, tarih, estetik, belagat, psikoloji, kozmoloji, astronomi, epistemoloji ve eskatoloji gibi hem fizik hem de metafizikle ilgili konular iç içe işlenmiştir. Bu disiplinler arası sentezci yaklaşımıyla, Melayê Cizîrî rabbanî bir mutasavvıf, büyük bir şair, seçkin bir İslam bilgini ve hakikat arayışına kendini adamış bir filozof olarak tanınmıştır. Onun en büyük başarısı, tasavvuf felsefesini açık, anlaşılır ve etkileyici bir biçimde özetleyebilmiş olmasıdır.
Özellikle Vahdet-i Vücut doktrini gibi karmaşık konuları, Kürtçe'nin anlatım gücünü ustalıkla kullanarak, çarpıcı ve ikna edici bir şekilde ifade etmiştir. Bunun yanı sıra, kelami konuları alışılmışın dışında, kendine özgü bir yöntemle ele almış, tasavvuftan gelen duyarlılıkla bu konuları yumuşak ve kolay anlaşılır bir biçimde aktarmayı başarmıştır.