Şahkulu İsyanı
Şahkulu Baba Tekali Hakkında

Şahkulu Baba'nın kimliğiyle ilgili olarak, Osmanlı kaynaklarında ve Safevi kaynaklarında çeşitli bilgiler bulunmaktadır. Şahkulu Baba isyanının merkezi, Küçük Asya'nın güneybatısında, Akdeniz kıyılarında bulunan Teke eli idi. Bu isyanın organizatörü ve lideri olan Şahkulu Baba, bu bölgenin Gorgudeli kazasının Yanlı (Yalınlı) köyündendi ve Safevi tarikatına bağlı bir aileden geliyordu. Yalınlı köyü, Antalya ile Efes'i birbirine bağlayan eski Roma ticaret yolu üzerindeydi. Bu yol, Döşemealtı civarındaki kışlaklarıyla Gorgudeli'nin kuzeydoğusundaki Bozmuşa dağındaki yaylalar arasında gidip gelirken göçebe Türkmenler tarafından da kullanılıyordu. Osmanlı kaynaklarında doğum yeri hakkında farklı görüşler bulunmaktadır. Osmanlı tarihçisi Gelibolulu Mustafa Ali, Şahkulu'nun doğum yerini Tekeli sancağının Almalı köyü olduğunu belirtir. Anonim Osmanlı kaynağı ise onun Teke eline bağlı Kızılkaya bölgesinde doğduğunu kaydeder.
Her iki kaynakta da Şahkulu'nun babasının Kızılbaş Hasan Halife adlı biri olduğu belirtilmiştir. Hasan Halife, Safevi tarikatının müridlerinden biriydi. Bir defa Şeyh Cüneyd'in ve iki defa da Şeyh Haydar'ın hizmetinde bulunmuştu. Rivayete göre, Şeyh Haydar onu kırk dervişle çilehane gönderir ve kırk günün sonunda diğer dervişlerin erzaklarını bitirmelerine rağmen, Hasan Halife erzaklarına dokunmadan şeyhe geri döner. Bu nedenle Şeyh Heyder ona Tekke elini vermişti. Hasan Halife Tekke elinde büyük nüfuz kazanmış, etrafına birçok mürit toplamıştı. Rumlu bu konuda şunları yazmaktadır:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | Mürşidi-kamil ona izin vererek Takka-eli vilayetine gönderdi. Ülkeye varır varmaz dairesine yerleşti. Sultan Haydar'ın sufilerinden Pire Sinan, toplantıda hazır bulunanlara şunları söyledi: "Hasan Halife'nin yanına geldi ama beraberinde Takka-eli vilayetine yanan bir ateş getirdi." O sırada Cenab-ı Hak Şahkulu Baba'yı Hasan Halife'ye verdi. Kışın Teke-Kahirlu cemaatinde, yazı ise Tiremişli cemaatinde geçirirdi. Ondan mucizeler gerçekleşti ve insanlar ona itaat etti. Belirtildiği gibi Rum'da isyan çıkardı. | ” |
Hasan Halife Safevi tarikatının propagandasını göçebeler arasında yayıyordu. Oktay Efendiyev bu konuda yazıyor: “Sultan Haydar'ın Kızılbaş ruhani lideri olarak aktif olduğu dönemde, Anadolu'dan Hasan Halife adında bir kişi iki kez İran'a gitmiş, Sultan Haydar'dan ‘desturul-emel’ (hareket izni) almış ve Teke eline geri dönmüştür. Döndükten sonra Sultan Haydar'ın müritlerinden Pire Senan'ın şunları öngördüğü söylenir: “Hasan Halife geldi, ama Tekke'ye yakıcı bir ateş getirdi. Gerçekten de Hasan Halife'nin Tekke'ye getirdiği ateş ve kan bu sözlerin doğruluğunu teyit etmiştir.”
Babasının Erdebil'e yaptığı seyahatlerle bağlantılı olarak Şahkulu da uzun süre Safevi müritleri arasında bulunmuş ve tarikat ruhuyla yetişmişti. Hasan Baba ve Şahkulu Baba arasında Safevi tarikatı ile manevi bağ çok güçlüydü. Sonuç olarak, her ikisi de bir mağaraya sığındılar ve dünya hayatlarını terk ederek zamanlarını orada ibadetle geçirdiler. Dindarlıkları ve maddi dünyadan kopuşları, yerel halktan saygı ve hürmet görmelerini sağlamıştır. Osmanlı tarihçisi Aşıkpaşazadə, onların derin dindarlığının Sultan II. Bayezid'i bile etkilediğini ve Sultan'ın her yıl Hasan Baba ve oğluna altı ila yedi bin akçe göndermeye başladığını yazar. Ancak bu bilgiye başka kaynaklarda rastlanmamaktadır. Bir başka Türk tarihçi Feridun Emecen, Safevi devleti Osmanlı İmparatorluğu içinde dini bir tehdit haline gelmeden önce, II. Bayezid'in tüm tarikatlara mali destek sağladığını belirterek bu gerçeği açıklamaktadır.
Babasının ölümünden sonra Şahkulu Baba onun yerini ve konumunu aldı. Asıl adı Karabığ Baba olan Şahkulu Baba, daha sonra Şah İsmail'e bağlılığının bir işareti olarak bu adı benimsedi. Şahkulu Baba “Şah'ın Kölesi” anlamına geliyordu ve Karabığ Baba bununla Şah İsmail'in ideallerine bağlılığını göstermeyi amaçlıyordu. Şahkulu ve Hasan Halife'nin Safevi Tarikatı'na olan bağlılıkları nedeniyle Osmanlı kaynakları genellikle onlara karşı olumsuz ve sert bir tutum sergilemiştir. Örneğin Osmanlı kaynaklarında ve arşiv belgelerinde Şahkulu “Sofu, Şeytankulu, Karabığoğlu, Mülhid” olarak geçmektedir. Hoca Sadeddin, Celalzade Mustafa gibi Osmanlı tarihçileri ondan “Şeytankulu”, Gelibolulu Mustafa Ali “Karabığoğlu”, Münecimbaşı ise “Mülhim” olarak bahseder. İsyanın ve katılımcılarının boyutu düşünüldüğünde, özellikle göçebe Türkmen gruplarının gözünde “Şeyh, Sufi, Baba, Halife” gibi manevi unvanlara sahip olmaları karizmalarını artırmaktadır. Safevi dönemi tarihçisi Hasan Bey Rumlu, “Ahsan al-Tavarikh” adlı eserinde ondan Şahkulu Baba olarak bahseder. Rumlu'nun Şahkulu için “baba” terimini kullanması, onun akranları arasında bir patrik olarak güçlü etkisine işaret eder.'
Şahkulu Baba, atalarına öykünerek bir süre daha mağara hayatını sürdürmüş, bu da onun dünya malından uzak durduğunu göstermiştir. Mağara hayatının devamı, günün büyük bir bölümünün dua ve ibadetle geçirilmesi, tarikat ve inanç topluluğunun hayatında özel bir yer tutuyordu. Şahkulu Baba bu yolu izlemiş, inançları, yaşam tarzı ve bilgisiyle birçok müridi kendine çekmiştir. Sadık halifelerini Batı Anadolu ve Rumeli (Avrupa'daki topraklar) dahil olmak üzere çevre bölgelere gönderdi ve tarikatın yayılmasını onlar aracılığıyla genişletti. Bazı tarihi kaynaklarda Şahkulu Baba'nın halifelerinin Osmanlı Devleti'nin Avrupa topraklarına ve Batı Anadolu'ya gönderilmesinin Şah İsmail'in isteği üzerine gerçekleştiği söylenmektedir.