Azerbaycan milli giyimleri
Baş Giyimleri Çeşitleri

Tesek (Çepçik): Tesek türü baş giyimleri XIX-XX. yüzyılın başlarında Azerbaycan'ın Şeki-Zakatala, Şirvan, Karabağ ve Batı bölgeleri için daha karakteristik olmuştu. Batı bölgesinde kadın teseklerinin kesim yöntemine, şekline, başa giyilme tarzına ve kumaş materyaline göre farklılık gösteren üç türü (saya, inci ve gaysava tesekler) kaydedilmiştir. Saya tesek beyaz veya renkli pamuk kumaştan kesim yöntemiyle hazırlanırdı. İki yan (kulakçık) ve baş kısmından oluşan tesek ters yüzüne dikildikten sonra çevrilir ve dikişler içeride kalırdı. Tesek başa öyle giyilirdi ki hem boynun arkasını hem de kulakların üstünü örterdi. Başta sağlam durması için teseğin sağ kulakçığına ucu ilmekli bir bağ (gatma) dikilir, çenenin altından geçirilerek sol kulakçığa bağlanmış düğmeye bağlanırdı.
Saya teseyin daha mükemmel forması inci ve qaysava adlı süslü tesekler idi. İnci tesek genellikle tek renk ipek kumaştan olur, yan dairesine ve merkezine "buta", "sarma", "gülebetin", "eşrefi" gibi süslemeler dikilirdi. İnci təsəyin alın çevresine süslü başlık "kafese" tutturulurdu. Qaysava teseyin de üstü çeşitli desenlerle işlenirdi. Genellikle kırmızı ve yeşil kadifeden dikilen qaysava teseyin yanları dar, tepesi ise yassı olurdu. Qaysava teseye gençlerin özellikle de gelin giden kızların giysi takımında sıkça rastlanırdı. Bu yüzden böyle bir teseğin kız için gelen nişan bohçası içinde olması önemli bir şart sayılırdı.
Çutku (Tülü): Giyme türü kadın baş giysisi olan çutku (tülü) Şeki, Kuba, Şamahı ve Bakü'de geniş yayılmıştı. Çutku kadın saçlarını toplu tutan özel bir saç torbası rolü oynardı. Bu nedenle de ölçüsü her kişinin baş çevresine uygun şekilde hazırlanırdı. Düzdörtgen şekilde kesilip dikilen çutkunun eni 20–30 cm, uzunluğu ise 50–60 cm olurdu. Şeki bölgesinde daha çok "tülü" adıyla bilinen çutkunun her iki ucu açık torbayı andırırdı. Koyu renkli ipek kumaşlardan hem de astarlı dikilen çutkunun her iki ucuna süs eklenirdi. Çutkunun kenarları süslü olsa da başa giyilirken önüne "çutkugabağı" veya "alıngabağı" adı verilen baş süsü tutturulurdu. Arahçın ter emici bir araç olarak işlevsel görev taşımasına rağmen, ona çeşitli renkli ipek veya gülebetin iplikle süs eklenirdi. Arahçın genellikle "boğazaltı" veya "zincireli" altın ya da gümüş kanca ile başa bağlanıp sıkılaştırılırdı. Daha sonra süslü baş iğneleri ile örtü, kelağayı vb. ona bağlanırdı.
Bağlama (örtme) baş giysileri serbest halde kullanılmakla birlikte, çoğunlukla dikili baş giysilerinin üstünden örtülürdü. Bu grup baş giysileri Azerbaycan'ın farklı bölgelerinde çeşitli şekillerde bağlanırdı. Çalmayı başa farklı yöntemlerle bağlarlardı. Genellikle ipek örtüyü üçgen yaparak başa salar, sonra onun uçlarını-sağ ucu sol omuz, sol ucu ise sağ omuz üstünden aşırarak, boynun arkasında çapraz yapıp öne getirir ve yeniden çenenin altında bağladıktan sonra boynun arkasında düğümlerdiler. Çalma bağlamanın diğer bir yönteminde ise başa salınmış örtünün uçlarını boğazın altında bağladıktan sonra bir ucunu göğüs üstüne serbest bırakır, diğer ucunu ise boyna dolayıp sırta atarlardı. Çoğunlukla çalmanın serbest ucu yaşmak rolü oynardı. Çalmanın başta sağlam durması ve güzel görünmesini sağlamak için, genellikle evli kadınlar onun üstünden kanca takarlardı. Azerbaycan'ın birçok bölgesinde (Karabağ, Lenkeran-Astara, Guba-Haçmaz, Nahçivan vb.) çalmayı başta tutmak için onun üstünden başın çevresi boyunca küçük örtü bağlamak da adetti.
16. yüzyılda Azerbaycanlılara "Kızılbaşlar" denirdi, çünkü başlarına tepesinde ince ve yüksek kırmızı bir şapka takarlar ve onun etrafına sarık dolarlardı. 18-19. yüzyıllarda kadın baş giysileri de çeşitli türleri ile dikkat çekiyordu. Kadın baş giysileri genellikle iki kısımdan oluşuyordu: baş örtüleri ve baş süsleri. Baş örtülerinin bazıları teri emici rol oynayarak hijyenik bir amaç taşıyordu.
Giyme türü kadın baş giysilerinin diğer bir kısmı da karmaşık yapılı "dinge" ve "çalma"ları oluştururdu. Nahçıvan, Şirvan ve Batı bölgelerinde kadın giyiminde bulunan dinge, söğüt veya asma dallarından örülmüş dinge sepetinin üzerine şal sarılarak yapılırdı. Başta sağlam durması ve şeklinin bozulmaması için genellikle dinge üzerine altın kanca eklenir, üstüne ise örtü bağlanırdı. Dingenin üzerine eklenen süs eşyaları, sahibinin maddi durumunu yansıtırdı. Şirvan bölgesinde dinge, diğer bölgelerden farklı olarak dallardan değil, doğrudan baş şalını dinge sepeti şeklinde bağlamakla yapılırdı. Dinge, tüm Güney Kafkasya için karakteristik bir baş giysisi olarak kabul edilirdi.
Azerbaycan kadınlarının bağlama (örtme) baş giysilerinin bir kısmını da kelağayı oluşturuyordu. Burada yaşa ve zevke göre kırmızı, siyah, beyaz, kestane rengi yerli, yelənli kelağayılar daha yaygındı. Hem yerli el yapımı Gence, Şeki, Şamahı, Basgal kelağayıları hem de ithal kelağayılar ("komşuçatladan", "heratı", "saçaklı kelağayı", "bağdatı", "helebi" vb.) varlıklı kadınların giysi takımında, yoksulların ise bayramlık (bohçalık) kıyafetlerinde önemli bir yer tutuyordu. Genellikle tesekin üzerine örtülen kelağayıyı başa bağlamak için çapraz olarak katlanır, uçlarından biri göğüs üzerine serbest bırakılır, diğer ucu serbest kalan kanadın üzerinden sırtına atılırdı. Karabağ’da arahcının üzerine örtülen kelağayı çapraz katlandıktan sonra ortası alının üzerine gelmek şartıyla, her iki ucu boyun altında karşı karşıya getirilip sağ ucu sol omuzdan arkaya atılır, sol ucu ise sağ omuzdan geri katlanırdı.
Kadın baş giysileri içinde el yapımı ve fabrika üretimi örtüler de özel bir yer tutardı. Şirvan’da bu örtülerin "serendaz", "naz-nazı", "belale", "haralı", "alafa", "banara", Lenkaran-Astara bölgesinde "garagile", "baklava", "Yusif-Züleyha", "Zekiyye", Kuba-Haçmaz’da "Zekeriyye", Nahçıvan’da ise "toksin", "zerli örpek", "baftalı örpek", "bağdatı kelağayı" vb. türleri yaygın olarak kullanılmıştır. Diğer bağlama baş giysisi olan şal el yapımı yerel atölyelerde hazırlanırdı. Şedde Lenkaran’ın dağ köylerinde kullanılıyordu. Şedde dört adet farklı renkli yaylıktan yapılırdı. Bunun için önce küçük boyutlu ilk yaylık çapraz katlanıp elle alının üstüne tutulur, ikinci büyük boyutlu yaylık onun üstünden çalma gibi bağlanırdı. Sonra üçüncü yaylık çapraz katlanarak bir kısmı alının üstüne düşmekle, uçları çapraz birinci yaylığın düğümleri arasında bağlanırdı. Bu tür karmaşık yapılı teknikten farklı olarak şehir kadınları arasında başa iki yaylık bağlamak moda haline gelmiştir.
19. yüzyılda kadınların giysi takımında çadra da önemli bir yer tutuyordu. Geçmişte kadınlar özellikle de şehir kadınları sokağa çıkarken giysi takımının üstünden genellikle başlarına çadra örtüyorlardı. Çadra kadının sadece başını ve yüzünü değil, tüm vücudunu örterek yabancı gözlerden gizlerdi. İslam dini kurallarına göre, Müslüman kadınlar dünyanın neresinde yaşarsa yaşasın, el, yüz ve ayaktan başka, tüm bedenlerini örtmek zorundaydı. İslam kurallarına göre, yabancı gözlerden sakınmak için kadınlar yaşmak, çadra, rübend, nikab vb. kullanırlardı. Çadra genellikle yarım daire ve dikdörtgen biçiminde olup iki şekilde dikilirdi. Lenkaran-Astara ve Nahçıvan bölgeleri için karakteristik olan yarım dairevi-oval çarşaf başa salındıktan sonra boynun altından geçirilen ip ile bağlanırdı. Ordubad bölgesinde böyle çarşaf — "yapıncı çarşaf" adıyla bilinirdi. Şeki-Zakatala, Abşeron, Karabağ ve Nahçıvan, özellikle Ordubad etnografik bölgelerinde dikdörtgen biçimli çarşafa öncelik verilirdi. Kadın çarşafının rengine göre onun sahibinin yaşını, sosyal-ekonomik durumunu belirlemek mümkündü. Genç kadınlar beyaz (beyaz), yaşlı kadınlar ise koyu renkli çarşaftan kullanırlardı
1930-50'li yıllardan itibaren rübend, nikab, tor, tül vb. yüz örtüleri gibi, çarşaf ve çadra da kadın giysi takımından çıkmaya başladı. Ancak Azerbaycan’ın bazı bölgelerinde, özellikle Abşeron köylerinde yaşlı kadınlar arasında saygı ve merasim giysisi olarak çadra ve çarşaf günümüzde de kullanımını sürdürmektedir.