Manna Krallığı
Kültür > Şehirler ve Şehir Hayatı

M.Ö. II. binyılın sonlarına ait buluntular, Mannalıların yerleşimlerini düşmanın erişemeyeceği, aynı zamanda kolayca savunulabilen doğal yükseltilerde ve stratejik olarak elverişli yerlerde kurmaya başladıklarını göstermektedir. M.Ö. I. binyıla yaklaşıldığında bu yerleşimler, kalın duvarlarla çevrilmiş ve gerçek kalelere dönüşmüştür.
Arkeolojik olarak bu süreç, Hasanlu'nun V. ve IV. dönemleri arasındaki geçiş aşamasıyla belirginleşmektedir. Tepenin zirvesinde beşinci döneme ait orta büyüklükte bir yapı kalıntısı keşfedilmiştir. Yapının duvarları, 38×38×16 ölçülerinde kare biçiminde pişmemiş tuğlalardan örülmüştür. Ölçüler, tuğlaların boyutunun sonraki yüzyıllar boyunca değişmediğini göstermektedir. Bazen tam tuğla sıraları, yarım tuğlalarla tamamlanmıştır. Bu nedenle bazı yerlerde duvarın kalınlığı yaklaşık 60 cm'ye ulaşmıştır. Bu inşaat tekniği, IV. dönemde de kullanılmıştır, ancak bu dönemde yapılar sağlam duvarlarla çevrilmiştir.
Manna Devleti'nin yerleşim yerlerinin adını veren Asur kaynakları, onları uzun mücadelelerden sonra ele geçirdikleri (bazen de başaramadıkları) tahkim edilmiş kale şehirler ve bu kalelerin çevresindeki yerleşim yerleri  olarak ayırmaktadır. Urartu yerleşimleri de ele geçirilen eyaletlerde kalelerin varlığını kaydetmekte ve onları alu — sıradan yerleşim yerleri ve tahkim edilmiş kaleler olarak adlandırmaktadır.
Ancak, kale-şehirlerin hepsi yerleşim yerleri değildi. Görünüşe göre, bazıları yalnızca önemli stratejik noktaları tutan ve daha önemli yerleşim merkezlerinin yollarını koruyan savunma yapılarıydı. Düşmandan korunmak için bu kale-şehirlerde belirli bir miktar asker tutulurdu. Ayrıca, kuşatma tehdidi oluştuğunda, hayvanlar buraya sürülür ve yakın köylerin sakinleri burada saklanırdı. Bu kaleler, tepenin zirvesinde, duvarlarla çevrili küçük bir alanda yer alıyordu. Görünüşe göre Zibia (Uzbia, İzzibiya) da eski zamanlarda bu tür kalelerdendi. Harabeleri, yüksekliği 90 metre olan bir tepe üzerinde bulunmaktadır. Tepenin üst kısmında, sınırlı bir alana sahip ve çamurdan yapılmış bir duvarla çevrili bir alan içinde yapılar bulunmaktadır.
R. Dyson, buranın sürekli yerleşim yeri olan bir şehir olarak kabul edilemeyeceğini düşünmektedir. A. Godard, Zibia kalesini, günümüzdeki Ziviye köyü yakınlarında bulunan ve hazine keşfedilen yerin yakınındaki bir tepeyle özdeşleştirir. Asur kaynaklarında Zibiya ile birlikte adı geçen Armait (Urmeyate) kalesi ise ona yakın, günümüzdeki Sahab köyü arazisinde lokalize edilir. A. Godard, 5 km uzaklıkta yer alan Kaplantu yerleşimini İzirtu ile eşleştirir. Ancak I. M. Dyakonov buna şüpheyle yaklaşır.
Asur kaynaklarına göre, Mannanın başkenti İzirtu bu kalelerin yakınındaydı. Adları her zaman birlikte anılırdı ve Asurlular, İzirtu'ya Zibia ve Armait kaleleri yıkıldıktan sonra yaklaşmışlardı.
Hasanlu Yakınlarındaki Akrepkale'de Yapılan Kazılarda Benzer Bir Küçük Kale Ortaya Çıkarıldı. Bu kalenin etrafı, dışa çıkıntılı kuleleri olan bir surla çevriliydi. Kale iki kez yakıldı, ancak yıkıldıktan sonra ilk planına göre yeniden inşa edildi. Akrepkale'de kurulmuş bu tahkimat, eski zamanlarda Hasanlu tepesinde bulunan şehrin giriş yollarında bir engel olabilir. Düşmanın yaklaştığını haber veren özel kuleler de savunma amaçlarına hizmet ediyordu. Elde edilen bilgilere göre, Manna'nın Saigibutu bölgesinde bu tür kuleler varmış:
"Dağ zirvelerine kuleler dikilmişti, gece-gündüz ateş yakılıp yakılmadığını izliyor ve uzakta olan düşman yaklaştığında haber veriyorlardı."
Giriş yolları savunulan şehir-kaleler (alani dannuti), çok geniş bir alanı kapsayan ve en uygun konumda bulunan yerleşim yerleriydi. Bunlar daha ciddi bir şekilde güçlendirilirdi, iç kaleleri, sarayları, tapınakları ve diğer mimari yapıları vardı. Şehir-kalelerden bazıları "kraliyet şehri" (al serruti) olarak adlandırılıyordu ve kralın, soyluların, eyalet yöneticilerinin ikamet ettiği yerdi. Bu şehirler, kültür, din ve sanat merkezleriydi. Küçük kaleler ve çevresindeki yerleşim yerleri yıkıldığında yalnızca hayvanlar ele geçirilirdi, ancak büyük şehirlerden hayvan sürüleri, ambarlardaki tahıl, gümüş, bakır, altın ve zanaatkâr emeğinin ürünleri götürülürdü. Asur rölyeflerinde gösterilen bu tür kalelerin dış görünümünü hayal etmek mümkündür. Manna kalelerinin ele geçirilme sahneleri, Horsabad'daki II. Sargon dönemine ait rölyeflerde tasvir edilmiştir.
Toprak Kalesi'nde (Torpaqqala) Asur rölyefinin kulelerine benzer kuleler tasvir edilmiş, tunç levhalardan yapılmış üç katlı binanın modeli bulunmuştur. Karmirblur'da da kemikten kesilip yapılmış benzer bir kule bulunmuştur. Manna'nın Uşkaya Kalesi'ni II. Sargon şöyle tasvir eder:
"Güçlü silahımın hüneriyle bu kaleye tırmandım, bol miktarda malını yağmalayıp kampıma taşıttım. Kayaya yaslanan temellerini, sekiz arşın kalınlığındaki kalenin sağlam surunu diş diş olan üst kısmından yüksek temeline kadar bir nefeste söküp yerle bir ettim. Kalenin içindeki evleri ateşe verdim, uzun kirişlerini yaktım."
En önemli kalelerin savunmasını güçlendirmek için çevresine hendekler kazıyor, toprak setler inşa ediyorlardı. Tarui ve Tarmakisa böyle kalelerdi.Hasanlu tepesinde yapılan kazılarda bulunan şehir, büyük bir tepeyi kaplıyordu ve o tepenin zirvesinde binalar inşa edilmişti. Tepenin etrafını çevreleyen güçlendirilmiş duvarın sağlam kalan temelinin kalınlığı 3 metre 20 santimetredir ki bu da II. Sargon'un kitabesinde belirtilen yaklaşık 8 arşına denk gelir. Duvarların temeli iri taş levhalardan örülmüştür. Duvarın tamamen sağlam kalan temelinin yüksekliği yaklaşık 2 metre 60 santimetredir. Kale duvarının kalan kısmı ise kare şeklinde kerpiçten inşa edilmişti. Duvarların yüksekliğinin 10 metreye yakın olabileceği tahmin edilmektedir. Kalenin çevresi boyunca 30-35 metre aralıklarla, her biri 10 metrekare olan on bir adet kare şeklinde çıkıntılı kule inşa edilmiştir. Kuleler arasındaki duvar, 3×0,5 metre ölçülerinde iki destek duvarla güçlendirilmiştir. Kalenin merkezinde, kalenin diğer kısımlarından daha yüksek olan iç kale vardı. Binaların arasından geniş taş döşenmiş bir sokak geçiyordu. Binalar iki veya üç katlıydı. Üst katlara merdivenle çıkılıyordu.
Binaların kerpiç duvarları da taş temel üzerine örülüyordu. Kerpiçler 38×38×16 santimetre ölçülerinde kare şeklinde kerpiçlerdi. Duvar, bir sıra tam kerpiçten ve bir sıra yarım kerpiçten örülüyordu, böylece kalınlığı yaklaşık 60 santimetreye ulaşıyordu. Yaşam binalarının koridoru, ona bitişik yan odaları, sıvalı taş temeller, üzerinde çapı yarım metre olan ahşap sütunlar vardı. Duvarların kalıntılarına bakarak sütunların yüksekliğinin 7 metreden fazla olduğu tahmin edilmektedir. Salonun duvarları boyunca kerpiçten inşa edilip kil ile sıvanmış banklar, salonun ortasında ise bir ocak bulunuyordu. Saray kompleksinin çeşitli odalarında duvarlar sırlı kerpiçle kaplanmıştı. Yerlere taş levhalar döşenmişti. Kapılar eşiklere dayanan menteşeler etrafında dönüyordu. II. Sargon'un bilgilerinden, kral saraylarının üstünün servi ağacından yontulmuş kirişlerle örtüldüğü ve bunların hoş kokusunun odaları sardığı öğrenilmektedir. Manna'ya komşu olan Allabriya bölgesinin III. Şalmaneser'in yıllığında verilen tasviri, odalar hakkında belli bir fikir oluşturmaktadır:
"Allabriyalı Yanziburiaş'ın güçlendirilmiş Şurdira şehrini, altın kapısını, saray cariyelerini, çok miktarda malını ele geçirdim."
Buna göre Manna şehir-kalelerinde de "saray cariyeleri" için ayrı zengin süslemeli odaların olduğunu hayal edebiliriz, özellikle de Hasanlu kalesindeki sütunlu salona bitişik odalardan birinde aynı anda ölen, yüzüklü, bilezikli, süslü iğneli 44 kadının iskeletlerinin bulunmuştur. Bulunan silahlardan, kral çevresinin askeri temsilcileri için sarayda özel odalar olduğu anlaşılmaktadır. Tanrılara ibadet etmek için tapınaklar inşa edilirdi. Tapınağın ana odasının ortasında bir kerpiç platform bulunuyordu, muhtemelen kurban yeri olmalıydı. Duvarlardan birinin dibinde basamaklı alçak bir platform yapılmış ve platforma üç ayaklı bir lamba yerleştirilmişti. Yerlere taş döşenmişti, taşların altından su tahliye boruları geçiyordu.
Ekonomik ihtiyaçlar için ana binalara bitişik birçok yardımcı oda inşa edilirdi: bu odalardan bazılarında tahıl ve şarap saklamak için büyük kaplar bulunmuştur. Şehir-kalede halkı el sanatları ürünleri ile sağlayan ustalar da yaşardı. Ustalara ait odalardan döküm yöntemiyle tunç ürünleri—balta, süs eşyaları vb.—yapmak için tek kalıplı ve çift kalıplı kalıplar bulunmuştur. Seramik ürünleri pişirmek ve kurutmak için evin önünde fırınlar kurulurdu, hazır ürünler evlerin düz damlarında saklanırdı. Kalenin etrafındaki alçaklarda küçük yerleşim yerleri (alani şihruti) bulunurdu. Bu yerleşim yerlerinin sakinleri tarım ve hayvancılıkla uğraşır, şehir-kaleyi gıda ile tedarik ederlerdi. Bazen bir şehrin etrafında birçok yerleşim yeri bulunurdu. Genellikle çivi yazılarında düşman şehirleri üzerinde zafer kazanmanın anlatımında "iyi güçlendirilmiş şehir-kalesini ve onun etrafındaki küçük yerleşim yerlerini ele geçirdim" şeklinde bir kalıp formül kullanılır. Birçok yerleşim yerinin halkı düşmanın saldırısı sırasında yakındaki kalede sığınır, mallarını buraya taşır, hayvanlarını sürüp getirirdi. Kale kuşatıldığında, onu savunmada askerlerin yanı sıra burada sığınan halk da katılırdı. Küçük yerleşim yerleri talan edilir ve yakılırdı, güçlendirilmiş şehir-kaleleri ise her zaman ele geçirilemezdi, bu yüzden bazıları birkaç kez kuşatılırdı, ancak inşaat tekniği o kadar mükemmeldi ki yıkılan kaleler hızla yeniden inşa edilir, burada yaşam devam eder ve savunma düzenlenirdi.