Karabağ atı
Karabağ atlarının Sovyet iktidarı dönemindeki durumu

XIX yüzyılın sonlarında Azerbaycan'da feodal sosyal-ekonomik ilişkilerin çöküşe uğraması, ülkenin Çarlık Rusya'sının bir parçası haline gelmesi, o dönemlerde Rusya, İngiltere, İran ve diğer devletlere çok sayıda atın, özellikle kısrakların satılması sonucu Karabağ atlarının zayıflaması, XX yüzyılın başlarında meydana gelen bir dizi tarihi olayın bu süreci tetiklemesi, genel olarak bu cinse yeni bir yaklaşımı, daha doğrusu rehabilitasyonunu ön plana çıkarmıştır. Bunun için öncelikle ülkede Karabağ atlarının kaynaklarını belirlemek gerekiyordu. Bu amaçla 1926 yılında profesör İ. İ. Kalugin'in liderliğinde bir ekspedisyon oluşturularak, Cumhuriyet'in bölgelerinde araştırma yapıldı. Ekspedisyon araştırmanın sonucunda şöyle bir sonuca ulaştı ki, güya o dönemde gerçek bir Karabağ atına rastlayamamışlar. Bu, bir dizi diğer Sovyet araştırmacısının da aynı fikri söylemesine, hatta Karabağ atının neslinin tamamen tükenmiş olması hakkında görüşler ileri sürmelerine neden olmuştu. Ancak bu, hiçbir bilimsel mantığa uygun olmayan, sadece yeni Sovyet ideolojisinin gerektirdiği gibi, Ekim Devrimi'nden önce var olan han ve bey sınıfından olan yetiştiricilerin, aslında halkın tarihine ve onun yüzyıllar boyunca yarattığı maddi-manevi değerlere kıskançlık ve tiksinti hissiyle bakarak onu hiçe indirmekten başka bir şey değildi.
Bu ekspedisyonun gerçekleşmesinden sadece 10–12 yıl önce Karabağ bölgesi başta olmak üzere Azerbaycan'ın çeşitli yerlerinde safkan atlardan oluşmuş birçok çiftlik ve sürülerde binlerce Karabağ atı toplanmıştı. Bu kadar safkan Karabağ atı, at etinin yenmediği ve atın onur, erkeklik sembolü olarak kabul edildiği bir ülkede bu kısa zaman diliminde yok olması olanaksızdı.
Yapılan araştırmanın sonucu araştırmayı yürüten ekspedisyona sadece Karabağ atlarını görmek yeterli değildi. Profesör R. H. Settarzade ve A. A. Ağabeyli de İ. İ. Kaluginin ve onun sonuçlarıyla hemfikir olan bilim adamlarının görüşlerini dayanaksız sayarak, her ne kadar bir cins üzerinde yapılan seleksiyon çalışmasının seviyesine ve yönüne bağlı olarak kötüleşmesi veya istenilen özelliklerin gizli forma geçmesi, hiçbir şekilde cinsin tamamen ortadan kalkması anlamına gelmez dediler. Tüm bunlarla birlikte daha somut bir olgu olarak belirtmek gerekir ki, XIX yüzyılda mevcut olan han çiftlikleri dağılmış olsa da XX yüzyılın başlarında birçok yerde o çiftliklerde yetiştirilen atların soylarından yeterince bulmak mümkün olmuştur. Örneğin, 20'li yıllarda han çiftliklerinin kalıntılarından Şeki ilçesindeki "Daşsüz" at çiftliğinde Bala Maymun, o çiftlikte 1935–1943 yılları arasında Nadir Şah ve onun soylarından olan Nadir Şah II, Şuşa çevresinde Şamılçık adlı ve benzeri aygırların ve birçok kısrağın varlığı ve onlardan dağınık şekilde olsa da yararlanılması, cinsin gen havuzunun korunmasına hizmet etmiş olmalıdır.
1921 yılında devlet 20 damızlık aygırdan oluşan merkezi çiftleştirme kurmuştur. Devlet ahırları ("DAT") olarak adlandırılan bu merkezden yaz aylarında (çiftleşme döneminde) her birine 2 baş olmak üzere Şeki, Şamahı, Ağdaş, Kazah, Göyçay ve Şuşa'daki merkezlere aygırlar dağıtılmış, kampanya tamamlandıktan sonra tekrar merkezi merkeze toplanmıştır. O aygırların adları bilinmese de arşiv belgelerinden görülüyor ki, onlardan 12 tanesi Karabağ cinsindendi. Bu önlemler de kuşkusuz ki, yerel atların cins kalitesinin iyileştirilmesinde önemli bir rol oynamıştır. Bundan sonra, 1933 yılında Laçın ilçesinde, 1934 yılında Şeki'de 71 sayılı ve 75 sayılı Hil (Gusar ilçesinde) Devlet Ahırları kurulmuştur. Bu çiftliklerde özellikle, Laçın'daki DAT'ta birçok Karabağ atı toplanmıştı. Ancak XX yüzyılda Karabağ cinsinin tarihinde en önemli olay olarak uzmanlaşmış "Karabağ" at çiftliğinin (günümüzdeki Ağdam at çiftliğinin) kurulmasının vazgeçilmez rolü vurgulanmalıdır. Çiftlik resmi olarak SSCB Bakanlar Kurulunun 8 Ekim 1948 tarihli, 1681 sayılı, Azerbaycan SSC Bakanlar Kurulunun ise 27 Mayıs 1949 tarihli, 583 sayılı kararları doğrultusunda kurulmuştur. Çiftliğin donatılması için önceden hazırlık çalışmaları yapılmış ve daha 1946 yılında Halk Toprak Komiserliği'nin özel komisyonu (N. Efendiyev, S. Ceferov ve S. Aquşeviç) tarafından Karabağ atlarının geçmişte yaygın olarak bulunduğu Ağdam, Şuşa, Hocavend, Berde, Yevlah, Tovuz ilçelerini gezmiş ve cinsin karakteristik özelliklerini taşıyan 60 baş Karabağ atı, bunlardan 59 baş kısrak ve 1 baş aygır seçilmiştir.
1947 yılının sonbaharında seçilen bu atlar Azerbaycan SSC Sovhozlar ve Tarım Bakanlıklarının uzmanları (U. Elibeyov, S. Hasanov, İ. Efendiyev ve S. Aquşeviç) tarafından tekrar gözden geçirilmiş ve bunlardan 27 baş kısrak daha tipik Karabağ atı olarak belirlenmiştir ve 1948 baharında bu kısraklar yavrularıyla birlikte Haldan tavukçuluk çiftliğine getirilmiş ve böylece çiftliğin temeli atılmıştır. Sovhozlar Bakanlığı'nın özel komisyonu (R. Settarzade, S. Zülfügarov, A. Zahoyev ve S. Hasanov) tarafından bu atlar damgalanmış, onlara isim verilmiş, dış görünüşleri tarif edilmiştir. Ancak yeni kurulan at çiftliği için Haldan tavukçuluk çiftliğinin alanı elverişli değildi. Buranın yaz ayları aşırı sıcak, toprak ve bitki örtüsü Karabağ'dan oldukça farklıydı. Tüm bunlar gerekçe gösterilerek çiftlik 1949 yılı Eylül ayında Ağdam'ın yakınlarındaki Göytepe adlı yere, bir zamanlar Han çiftliklerine ait atların yerleştiği yerlerden birine taşınmıştır. Karabağ atçılık çiftliği kurulduğu zamandan itibaren başarıyla faaliyet göstermeye başlamıştır. 1952 yılında 6 baş tipik Karabağ atı seçilerek Tüm Birlik tarım sergisine katılmak üzere Moskova'ya gönderilmiştir.