stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Bâtınîlik
Tarihçe ve yayılım > İlhanlılar devrinde “Şîʿa-i Bâtın’îyye” hareketleri > Mahmud Gazan Han ve Moğollar’ın İslamiyeti kabulü > Mahmud Gazan Han’ın İslam'ın yayılmasındaki rolü ve hizmetleri

Gāzân Han hayâtında Tebriz’in batısında kendisi için bir türbe, fukaha için medreseler, sûfîlere ait medreseler yaptırdı ve bunların imarı için vakıflar bağladı. Meşhur Kutb’ûd-Dîn Şirâzî, Numam Tebrizî, Reşîdüddin Fazlullāh-ı Hemedânî, Barak Baba Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî’nin torunu Ulu Arif Çelebi gibi büyük âlim ve mutasavvıflara pek çok ihsanlarda bulunmuştu. H. 701 / M. 1302 yılında öldü.
Tarihçe ve yayılım > İlhanlılar devrinde “Şîʿa-i Bâtın’îyye” hareketleri > Mahmud Gazan Han ve Moğollar’ın İslamiyeti kabulü > Alevi nüfuzu altına giren Moğollar’a Mısır’ın Türk asıllı Kölemen (Memlük) hükümdarının harb ilanı

Gāzân Han’ın sarayına sızan Şiîlerin hilâfet makamına tekrar Alevîler’i getirme teşebbüslerini öğrenen Mısır hükümdarı Muhammed b. Kalavun H. 699 / M. 1300 tarihinde Moğollar ile kanlı bir harbe girişti. Halbûki Mısır, Fâtımî halifelerinin yüzyıllar boyu ektikleri Şiîlik tohumlarıyla ünlenmiş bir ülkeydi ve bütün bu muhitler mezheben hep Alevî taraftarlarından oluşmaktaydılar.
Ayrıca bakınız: Kölemen, Memlûk Sultanlığı, Nasır Muhammed bin Kalavun, Vadi el-Haznedar Muharebesi ve Mahmud Gazan
Tarihçe ve yayılım > İlhanlılar devrinde “Şîʿa-i Bâtın’îyye” hareketleri > Mahmud Gazan Han’ın kardeşi Olcaytu’nun İsnâ‘aşer’îyye mezhebine girişi

Ana maddeler: Olcaytu ve İmamiye-i İsnaaşeriye
Gāzân Han vezir Emîr Nevrûz’un ölümünden sonra fazla yaşamadı. Henüz İslâmiyet’in nüfuzu lâyikiyle Moğol saraylarına yerleşemeden Olcaytu Han İlhanlılar tahtına oturdu. Orta Asya’dan batıya doğru durmadan akın eden İbâhiyye, Hulûl ve Tenâsüh akideleri taşıyan bazı garip kıyafetli Bâtıniyye dervişlerinin faaliyetlerinin çok arttığı bu devirde, vezir Sâd’ed-Dîn Kazvinî Alevî’nin himayesinde bulunan Seyyid Tac’ed-Dîn Saveci’nin yoğun çabaları sonucunda birçok Şîa âlimi de Moğol hükümdarı Olcaytu’nun sarayına gelmişlerdi. Kelâm ve felsefe konularına derin ilgi duyan bu hükümdar, Horasan’dan gelen “Hanefî Kelâmcıları”, Reşîdüddin Fazlullāh-ı Hemedânî’nin ekibinde yer alan “Şâfiî Eş’arileri” ve daha birçok çeşitli değişik mezheplere mensup olan “Şîa-i Bâtıniyye âlimleri” mevcuttu. “Kadı’ûl-Kudât Hoca Abd’ûl-Melîk Şâfiî” ile Hanefî mezhebi’nin meşhurlarından “Sadri Cihân” arasında geçen çok şiddetli bir Kelâm tartışması üzerine Gāzân Han'ın kardeşi Olcaytu Han meşhur âlimlerden İbnü’l-Mutahhar Hillî'nin tesirleri ve Seyyid Tac'ed-Dîn Saveci'nin de telkinleriyle, Şîa’nın İmâmiyye-i İsnâaşeriyye mezhebini kabul etti. (H. 707 / M. 1307) Reşîdüddin Fazlullāh-ı Hemedânî ile Tac’ed-Dîn Şah arasında vuku bulan siyâsî çekişmeler neticesinde Olcaytu’nun sarayı zamanla nezahetini yitirmiş olmakla beraber, burada îlmen ve ahlâken çok bilgili ve kıymetli şahsiyetler de bulunmaktaydı.
Ayrıca bakınız: Reşidüddin Hamedani
Tarihçe ve yayılım > İlhanlılar devrinde “Şîʿa-i Bâtın’îyye” hareketleri > Mahmud Gazan Han’ın kardeşi Olcaytu’nun İsnâ‘aşer’îyye mezhebine girişi > Olcaytu’nun Onikiciler mezhebinin yayılmasındaki hizmetleri

Seyyid Tac’ed-Dîn Saveci’nin tavsiyesiyle Olcaytu’nun sarayında iltifatlara boğulan meşhur âlimlerden İbnü’l-Mutahhar Hillî’nin Şîa’nın İmâmiyye-i İsnâaşeriyye mezhebinin âkidelerini savunma amacıyla yazdığı kitaplar, o devirde yayınlanmış olan en etkili dinî eserler olarak kabul görmekteydi. Olcaytu’nun İbn-i Mûtahhar’ûl-Hillî’nin tesirleri altında kalması neticesinde Şiîliğin İmâmiyye-i İsnâaşeriyye mezhebi de İlhanlılar’ın hâkimiyetlerindeki ülkelerde bir hâyli güç kazanmıştı.
Olcaytu’un Şiîliğe karşı beslediği muhabbet, bastırmış olduğu sikkelerin bir yüzüne “Lâ İlâhe’ill-Allah Muhammed Resûl’ûl-Lâh, Ali Velîy’ûl-Lâh” diye yazdırmağa, diğer tarafına da İmam-ı Mâ’sumâ’nın isimlerini hâkkettirmeğe varacak kadar ileri safhalara ulaşmıştı.
Tarihçe ve yayılım > İlhanlılar devrinde “Şîʿa-i Bâtın’îyye” hareketleri > Mahmud Gazan Han’ın kardeşi Olcaytu’nun İsnâ‘aşer’îyye mezhebine girişi > Olcaytu Muhammed Hüdabende’nin sarayındaki Bâtınîler: Burak Baba

Ana maddeler: Bâtıni, Barak Baba, İbahilik, Hülul ve Elemûtlar
Olcaytu Muhammed Hüdabende’nin sarayındaki Bâtınîler arasında çok önemli bir şahsiyet, mezheben Hûlman’îyye ve i’tikaden İbâhiyye ile Hulûl’den olan Barak Baba, Suriye kıt’asında ve Halep civarında oturan Türkmen aşîretlerinin arasında dolaşarak halkı “Şîa-i Bâtın'îyye” mezhebine katılmağa dâvet etmekteydi. Aslen Baba İlyas’ın halifelerinden Aybek Baba’nın müridi olan Burak Baba ve mensupları Alamut’taki “Sabbâhiyye” dâîleriydiler. Hûlman’îyye mezhebi gereği güzel çocuklara Tanrı diye secde eden Barak Baba İlhanlı saraylarındaki evliyâlar içinde en kibarı olarak nâm salmıştı. H. 705 / M. 1306 yılında Şam’a gelen bu “bâtıniyye-babası” burada meşhur şair Sirâc'ed-Dîn Haccar'ın şiddetli hicviyeleriyle büyük itibar kaybına uğradı ve nihâyetinde kendisine H. 706 / M. 1307 yılında uygulanan “Hadd-i Şerri” cezasının etkisiyle öldü.
Ayrıca bakınız: Babâîlik ve Baba İlyas
Tarihçe ve yayılım > İlhanlılar devrinde “Şîʿa-i Bâtın’îyye” hareketleri > Moğollar’ın hezimete uğramaları ve Olcaytu’nun Sünniliği kabulü

İmâmiyye Şîası’ın başına getirilen İbnü’l-Mutahhar’ın “Nehc’ûl-Hâk” ve “Minhâc’ûl-İstikâme fî İsbât’ûl-İmâmiyye” gibi eserleri İlhanlı saraylarında ve bilhassa da Olcaytu’nun üzerinde çok derin tesirler oluşturmuştu. Şîa’nın İlhanlılar’ın himâyesinde kuvvetle Sünnîliğe yüklendiği bu devirde, Birleşik Moğol-Haçlı ordularını Suriye’de dağıtan Mısır’ın Türk asıllı Memlükler Sultanı Muhammed’in yanında savaşlara katılan ve itibarını bir hâyli arttıran zamanın en büyük müçtehidi Selefiyye Takıyyüddin İbn Teymiyye de yayınlamış olduğu eseri “Minhâcü’s-Sünne” ile Şiîlerin hamlelerine karşı bir mukabelede bulunmaktaydı. Moğollar’ın sürekli tecavüzleriyle itibar kaybına uğrayan ve Şiîlik karşısında çok güç bir duruma düşen Anadolu Sünnîliği, bu durumdan endişe duyan uç beylerinden Karamanlı Nur’ed-Dîn Muhammed Bey, Tekeli Türkmenleri Reisi ve Antalya Emîri Seyf’ed-Dîn Mahmud bin Sarim’ed-Dîn Teke ve Kosan Oğlu Nur’ed-Dîn Altun Bey gibi uç beylerinin gayretleriyle oluşturulan büyük bir ordu ile Konya ve havalisindeki Moğollar’ın tamamını hezimete uğratmağa ve buradan sürmeğe muvaffak oldu. Bu büyük yenilgi karşısında son derece sarsılan vezir Sâd’ed-Dîn Alevî Kazvinî’de kaderinden öldü. Cereyan eden bu hâdiseler üzerine Olcaytu Han da Şiîliği terk ederek Sünnîliği kabul etmek zorunda kaldı. Moğollar’ın uğradıkları bu ağır mağlubiyetten sonra bütün râfizî âlimleri de birer birer İlhanlı saraylarından ayrılmağa başladılar. İmâmiyye Şîası’ın Reisi İbnü’l-Mutahhar da Hille’ye çekildi.
Tarihçe ve yayılım > İlhanlılar devrinde “Şîʿa-i Bâtın’îyye” hareketleri > Alevi tekkelerin hükûmetler üzerindeki itibârları

İmâmiyye’nin ulularından addedilen “Seyyid Kıvâm’ed-Dîn Mer’aşî”, Şiîliğin en kuvvetli câzibe merkezi olarak hizmet veren ve Horasan kıt'asının merkezî konumunda bulunan Âmûl kentindeki tekkesinden, bütün “Şîa-i Bâtın’îyye” hareketlerini denetim altında tutmaktaydı. Bu devirde Horasan Valisi olan “Efrasiyab” da derviş elbisesi giyerek Seyyid Kıvâm'ed-Dîn Mer'aşî'ye intisap edenler arasında yer almıştı. Fakat daha sonra Seyyid Kıvâm'ed-Dîn'in yükselen şöhreti karşısında kaygılanan öteki Âmûl âlimleriyle ittifak kurarak neyfedilmek üzere Kıvâm'ed-Dîn'i hapsettirdi. O gece Efrasiyab'ın veliâhtı Seyf'ed-Dîn'in aniden vefat etmesi halkın Seyyid hakkındaki i'tikatlarının daha da kuvvetlenmesine sebep oldu. Halk zindana hücum ederek Seyyid Kıvâm'ed-Dîn'i oradan kurtarıp başlar üzerinde taşıyarak “Rabo” köyündeki tekkesine getirdiler. H. 730 / M. 1330 tarihinde ise Kıvâm'ed-Dîn'nin üzerine Efrasiyab komutasında hücuma kalkan “kuvayi te’dibiye” de ağır bir yenilgiye uğradı. Bu müsademede Efrasiyab ile birlikte bulunan üç oğlu da Seyyid'in müridleri tarafından öldürüldü. Üç yüz dervişiyle birlikte Taberistan dağlarının en sarp yerlerine çekilen “Seyyid Kıvâm’ed-Dîn Mer’aşî” o yörelerin mutlak hâkimi oldu.
Tarihçe ve yayılım > İlhanlılar devrinde “Şîʿa-i Bâtın’îyye” hareketleri > Olcaytu’dan sonraki dönemde Batınılik hareketleri

Nezarî ve Kuhistanî gibi Şîa-i Bâtıniyye dâîleri ise Moğollar'ın aldıkları bu ağır yenilgiden hiç de müteessir olmayıp, bilâkis olanca güçleriyle Kuhistan ve Kom gibi koyu Bâtıniyye merkezlerinde faaliyet ve neşriyâtlarına olanca güçleriyle devam ettiler.
Şirâzlı Kadı'ûl-Kazat Muhabb'ed-Dîn Ebû İbrahim Temimî'nin sarf ettiği tüm çabalara rağmen Faris vilâyeti ahalisi “Şîa-i Bâtıniyye” mezhebine girmişlerdi. Olcaytu’nun vefatından sonra tahta oturan İlhanlı hükümdârı Ebû Said Bahadır Han’ın sünnîleri himâye etmesi neticesi devrin meşhur sufîlerinden Alâ’ed-Devle Semnanî ile Abd’ûr-Razzak Kâşî’nin zâviyeleri epey alâka ve ehemmiyet görmeğe başlamıştı. Mâverâünnehir’de bir yüzyıldan daha uzun süren buhranların sebepleri arasında “Ebû Said Bahadır Han” iktidarının yetersizliği ve Şiî dâîlerle girişmiş olduğu mücadeleler başta gelmekteydi. Ebû Said Bahadır Han’ın H. 736 / M. 1336 tarihinde vefatı üzerine Hülâgû’nun erkek evlâdından gelen soyu da böylece tamamen kurumuş oldu. Ebû Said’in vefâtını müteakip ortaya bazı küçük devletçikler ortaya çıktı. Bu yeni “Emaretler” arasında en fazla göze çarpan iki hükûmetten birisi “Çobanoğulları” diğeri ise “İlkâniyan” adını alan Celâyiroğulları’ndan “Hasan-ı Büzürg” sülâlesiydi. Muzafferîler de, Serbedârlar da siyâsi birer oluşum yarattıktan sonra Timur’un ortaya çıkmasıyla yok olup gittiler.
Ayrıca bakınız: Ebu Said Bahadır, Çobanoğulları, Celayirîler, Serbedâriler ve Muzafferîler (İran)
Tarihçe ve yayılım > İlhanlılar devrinde “Şîʿa-i Bâtın’îyye” hareketleri > Olcaytu’dan sonraki dönemde Batınılik hareketleri > Serbedarlar devrinde Alevi-Batınılik hareketleri

Serbedârîler tarafından sürekli olarak desteklenen ve himaye edilen Şîa-i Bâtıniyye mezhebi bu sayede yaptığı hamlelerle yeniden hayât bulmağa uğraşmaktaydı. Serbedârîler hükûmeti Horasan’da meşhur Muhammed b. Hüseyin Beyhakī’nin de memleketi olan Beyhak kasabasına bağlı “Şîa-i Bâtıniyye” mezhebinin en yaygın olduğu “Paştin” köyünde doğan Abd’ûr-Razzak adında bir kişi tarafından kurulmuştu. Şeyh Cevrî’nin hâlifesi Emîr Seyyid İzz’ed-Dîn Suğundî’nin nâkibi olan “Seyyid Kıvâm’ed-Dîn” daha İlhanlılar devrinde “Taberistan” ve “Sari” yörelerinde şiddetli Şiî propagandalarını başlatmış bulunmaktaydı. Bu devirde Horasan’da hiç eksik olmayan isyânların başında mutlaka bir şeyh ya da Şîa-i Bâtıniyye tarafından idare edilmekte olan bir zâviye bulunmaktaydı. H. 737 / M. 1337 yılında Serbedârîler Hükûmeti’nin kurucusu olan Abd’ûr-Razzak’ın kardeşi Vecd’ed-Dîn’in de aralarında yer aldığı çok mühim kuvvetlerle Tus şehrinin üzerine yürüyen Hasan Cevrî müridlerinden “Derviş Aziz” tarafından Horasan’da büyük bir ihtilâl çıkartıldı. Türkistan, Belh, Tirmiz, Herat, Hâf, Hûzistan, Kirman, Meşhed, Nîşâbur gibi büyük şehirlerin tamamı Hasan Cevrî müridlerinin denetimi altına alındı.
Ayrıca bakınız: Serbedâriler
Tarihçe ve yayılım > İlhanlılar devrinde “Şîʿa-i Bâtın’îyye” hareketleri > Olcaytu’dan sonraki dönemde Batınılik hareketleri > Moğollar devrinde çeşitli bölgelerde hâkim olan mezhepler

Bu devrin mezhebî coğrafyası hakkında Hamd’ûl-Lâh Mûstefî’nin verdiği malûmata göre Rey, Rabin, Eşk, Deyleman, Tavaş, Harfan, Hasan Can, Eve, Rudbâd, Peşgel, Dere, Kum, Kâşân, Tefris, Zevare, Frahan, Nihâvend, Cürcân şehirleri hep Şiî’ydiler. Diğer taraftan Sühreverd, Merağa, Hûzistan, Han kentleri Hanefî oldukları gibi, Kazvin, Ebher, Zencan, Save, Tarin, Günan, Mezdekan, Tebrük, Ohan, Erdebil, Ehregilinir, Dahharkan, Nahcıvan, Küştapf, Şîraz, Küvar, Pişaver, Cebeli Ceylule, Dilbend, Hoşah, Errukârzi, İsfraz kentleri ahalisi ise mezheben Şâfiî idiler. Alamut Bâtınîleri’nin en fazla taraftarları ise Rudbar, Save, Talkan kasabalarındaydı. Hemedan Mu'tezile ve özellikle de Mücessime’den oluşmakta, Şîraz, Tebriz ve Olcaytu Han tarafından yeni kurulan Sultâniye şehrinde ise mezheben her türlü insan bulunmaktaydı.
Tarihçe ve yayılım > İlhanlılar devrinde “Şîʿa-i Bâtın’îyye” hareketleri > Türklerde aşiret teşkilatı

Türkler bidâyette yirmi dört boya ayrılmışlardı. Oğuzlar hesapsız aşîretlerle, Uygurlar yüz yirmi boya, Orta Asya’dan göç etmeğe başladıklarında ise Türkler dört bin boya bölünmüşlerdi. Oğuzlar’ın bu yirmi dört boy teşkilâtı bütün Türk devletlerinin esasları arasında dâima görülmektedir. Selçuklular, Eyyûbîler, Memlükler, Akkoyunlular, Hârizmşahlar ve Türkmenler de hep ayni teşkilâtı sürdürmüşlerdir.
Tarihçe ve yayılım > İlhanlılar devrinde “Şîʿa-i Bâtın’îyye” hareketleri > Türklerde aşiret teşkilatı > Oğuzlarda aşiret teşkilatı

Oğuzlar kendi aşîretlerine “Öz” adını verirlerdi. Her aşîret bir “İl” ile birleşmiş ve o ilin bir parçası olarak kendine yer ayırmış olup, aşîretin bağımsız hayâtı yoktu. “İl” ise tam teşekkül demekti. Tatarlar’da ise aşîret tamamen bağımsızdı. Tatarlar kavmî birçok şubelerden oluşmaktadır. Her aşîret kendisine mahsus husûsî bir alana sahiptir. Çerkezler’deki aşîret yapısı da “Evliya Çelebi tarafından nakledilmektedir.
Ayrıca bakınız: Oğuz boyu ve Oğuzlar
Tarihçe ve yayılım > İlhanlılar devrinde “Şîʿa-i Bâtın’îyye” hareketleri > Türklerde aşiret teşkilatı > Anadolu’daki Türk aşiretlerinin Şiileşmesi

Ebû Said Bahadır Han’ın H. 736 / M. 1336 tarihinde vefâtından sonra bu Türkler elli iki aşîrete ayrıldılar. Her yüz haneye bir bey seçilerek Selçuklular tarafından Bizans sınırlarına yerleştirildiler. Malatya, Kayseri, Sivas, Amasya taraflarında yurt edinen bu kabileler Selçuklular’ın yıkılmasını müteakip ait oldukları mezhepleri sebebi ile ve “Şîa-i Bâtıni’yye” babalarının da teşvikleri neticesinde dâima İran’a tâbi olmuşlardı. Selçuklular ile mezhebî ihtilâf halinde bulunan bu aşîretler, I. Keykubad ve II. Keyhusrev gibi hükümdarların mutasavvıflara karşı göstermiş oldukları sâmimi alâkaları gördükçe, devletle aralarında olan ihtilâfı unutuyorlardı. Gelgelelim, Babâîler İsyânı neticesinde devletin şüphe ve tereddütlerinden kurtulamayan bu aşîretler, “Uç Beyleri” tarafından yönetilmekte olan vilâyetlere dağıldılar.
Tarihçe ve yayılım > İlhanlılar devrinde “Şîʿa-i Bâtın’îyye” hareketleri > Türklerde aşiret teşkilatı > Şii Türk aşiretlerinin Osmanlılar’a bağlanması

Selçuklular’ın yıkılmasından sonra “Uç Beyleri” ile birlikte bağımsızlıklarını ilân eden Osmanlılar’ın denetimi altındaki bölgelere “Şîa-i Bâtıni’yye Dâîleri” de yerleşmişlerdi. Ayni zamanda İran’a tâbi olan ve kendilerine tarhedilen vergi yükümlülüklerinin altında şiddetle ezilen aşîretler I. Bayezid tarafından taltif edildiler. Kadı Burhan’ed-Dîn’in hâkim olduğu memleketleri Yıldırım’ın zaptetmesiyle buralarda yurt edinmiş olan bütün aşîretler de Osmanlı Devleti’nin yönetimini tanıdılar.
Tarihçe ve yayılım > Osmanlı Devleti’nin kuruluş devrinde Şii Bâtınîliği hareketleri

Ana madde: Osmanlı Devleti
Osmanlı Devleti’nin kuruluş devrinde I. Osman Gazi’nin kayınpederi “Edebâli” ile I. Bayezid’in eniştesi “Emîr Şems’ed-Dîn-i Buharî” tarafından, Kirmastı'da meşhur “Geyikli Baba”, Antalya Elmalı'da “Abdal Mûsâ” ve Eskişehir Karacahisar'da “Kumral Baba” gibi daha birçok “Şia-i Bâtın’îyye” dâîleri adına zâviyeler yaptırılarak bunlara büyük vakıflar bağlanmıştı. Kazdağı yamaçlarında yaşayan Yürükler'in haraç rüsumları “Emîr-i Buharî” zâviyesine tahsis edilmişti. II. Murad’ın ise her şehirde muakkak bir tekke yaptırdığı ve III. Murad’ın ise tasavvufî şiirleriyle Osmanlılar arasında ayrıcalıklı bir mevkiye sahib olduğu bilinmektedir. Fatih’in ûlema ve şeyhlere verdiği önemi ise Mevlânâ Câmî’ye gönderdiği paralardan ve Mâverâünnehre bulunduğu ihsanlardan anlaşılmaktadır. Fatih, Hoca ÛbeydʿAllâh-ı Ahrar’ın halifelerinden Şeyh’ûl-İlâhî Semâvî’yi de Edremit’ten alıp İstanbul’a getirtmişti. Ayrıca, Sadreddin Konevî’nin “Cem’ûl-Gayb” isimli meşhur eserini şerhettirmiş ve İstanbul Zeyrek yokuşunda adına bir de zâviyye inşâ ettirmişti. Vilâyetnâme-i Hacı Bektâş-ı Veli’yyûl Horasanî’ye göre Batı Anadolu’nun fütuhatı Hacı Bektâş’ın hâlifeleri sayesinde gerçekleştirimiş olup, I. Osman Gazi’de Hacı’dan nâsip alanlar arasındandır.
Ayrıca bakınız: Şeyh Edebali, Hacı Bektaş Veli, Osman Gazi, Velâyet-nâme-i Hacı Bektâş-ı Velî ve Abdal Musa
Tarihçe ve yayılım > Osmanlı Devleti’nin kuruluş devrinde Şii Bâtınîliği hareketleri > Bektâşîliğin Osmanlı Ordusu’na girişi

Vilâyetnâme’ye göre bunun başlangıcı I. Osman Gazi’ye elif tâcının bizzât Hacı Bektâş-ı Velî tarafından giydirilmesiyle başlamaktadır. H. 687 / M.1288 yılında Anadolu Selçuklu Sultanı Üçüncü Âlâ’ed-Dîn-i Key-Kubâd Osman Gazi’ye Altunbaşlı Sancak ve tabel gönderdi. I. Osman Gazi’nin beline kendi belindeki kılıcı bizzat Hacı Bektâş-ı Velî taktı. “Ve önünden sonun görmeğe: Ugınden Sugm Gurgele!” diye dua etti. Hâlbuki Hacı Bektaş’ın M. 1271 tarihinde vefat ettiği göz önüne alınacak olursa bu rivayetin doğruluğu pek zayıftır. Bir başka rivayete göre ise, Orhan Gazi Yeniçeri’yi kurduktan sonra Hacı Bektâş’ın Amasya taraflarındaki “Suluca Karahöyüğü” adındaki ikametgâhına giderek bütün asker hakkında onun hayır duasını almıştı. O da elinin birini bu askerlerden birinin başına koyarak: “Bunların ismi yeniçeri olsun. Allah yüzlerini ak, bazularını kuvvetli, kılınçlarını keskin, oklarını mühlik, kendilerini daima galip etsin,” diyerek dua buyurmuşlardı. Vilâyetnâme’ye güvenildiği takdirde Hacı Bektâş’ın çok daha evvel göçtüğü ve bu rivayetin de gerçek olmadığı anlaşılıyor.
O devirlerin fikrî ürünler açısından en geniş alanını Babâilik ve Kalenderiyye zaviyeleriyle birlikte daha birtakım tarikât pîrlerinin yuvaları teşkil etmekteydi. “Rûm abdalları”, “Horasan pîrleri” ve “Gaziyân-ı Rûm” gibi tabirlerin pek sıklıkla kullanılmakta olduğu eserlerden anlaşıldığına göre “Şîa-i Bâtıniyye” hareketlerinin yoğunlaştığı merkezin başında muhakkak cenkçi ve silâhşör kuvvetlerin hazır bulundurulmasıyla ikinci bir Babâilik katliamına mâni olma gayesinin güdüldüğü anlaşılmaktadır. İslâmî çevrelerde Bâtınî harekâtını düşmanca karşılayan bir devlet siyâsetinin ihtilâlleri en çok ordu kuvvetiyle ezdirdiğini art arda tecrübelerle öğrenen “Şîa-i Bâtıniyye” dâîleri, Selçuklu Hanedanı’nın çöküşünden sonra, hükûmetlerin oluşturacağı bütün ordu kuvvetlerinde yer almayı kararlaştırmıştı. Osmanlı Devleti’nin kuruluş aşamasında da Bâtınîler, öncelikle askerî kuvvetlerin içerisinde yer almayı ihmâl etmediler. Orhan Gazi devrinde tekke zihniyeti ile yoğurulmuş olan Sünnî âlimlerin içlerinde mutasavvıfa nazâriyelerini kabul edenler de mevcuttu. H. 731 / M. 1331 tarihinde İznik fethedildiğinde oradaki kiliselerden birkaçı câmi ve medreseye dönüştürülerek başlarına meşhur Kadı Ürmevî tilmizlerinden ve Sadreddin Konevî müntesiplerinden şeyhî gibi zâhir ve bâtın îlimlerinde birinci olan Dâvûd-i Kayserî müderris olarak atandı. Halk kendisine bâtın îlimlerindeki ihtisasından dolayı büyük saygı ve sevgi beslemekteydi.
Tarihçe ve yayılım > Osmanlı Devleti’nin kuruluş devrinde Şii Bâtınîliği hareketleri > Erenler

Alevîlik tarihinde yer edinmiş, üstün vasıflara sâhip efsanevî özelliklere hâiz bilgelerin, evliyâ ve uluların tamamını tanımlamak maksadıyla kullanılan isimdir. Osmanlı Türkleri’nin başlattığı fetihlerin en ön saflarında giden, geyiklere binerek düşmanı ürküten, bazen yeşil elbiselere bürünerek beyaz atlara binen, doğaüstü güçlere sahip olduklarına inanılan bu efsanevî erenlerin aniden düşmanın gözlerine görünmeleri ve birdenbire hâsımlarının karşılarına dikilmeleri şeklinde hikâye edilen ve “Bâtın’ûl-Mezhep Babalar” tarafından sürekli olarak anlatılan bu masallar o devrin ilkel zihinlerine birer keramet olarak sunulmaktaydı. Bunları nakleden Bâtıniyye-Babaların sayıları ise gün geçtikçe artmaktaydı.
Tarihçe ve yayılım > Osmanlı Devleti’nin kuruluş devrinde Şii Bâtınîliği hareketleri > Bektaşiliği Rumeli’de neşredenler

Rumeli'de Bektaşiliğin neşrî, “Şîa-i Bâtıniyye” hareketlerinin merkezinde yer alan Baba İlyas Horasanî’nin “Çehariyâr” adı verilen dört halifesinden biri olan Sarı Saltuk öncülüğünde gerçekleşmiştir.
Tarihçe ve yayılım > Osmanlı Devleti’nin kuruluş devrinde Şii Bâtınîliği hareketleri > Bektaşiliği Rumeli’de neşredenler > Bektaşi Babası Sarı Saltık

Evliya Çelebi’ye göre Ahmed Yesevî müridlerinden olan Sarı Saltuk, H. 662 / M. 1264 yılında birçok müridleriyle birlikte Rumeli’ye geçti. Dobrıca, Kırım, Moskova, Lehistan kıt’alarını dolaştıktan ve oralarda İslâmiyet’in uzun süre yayılmasına hizmet ettikten sonra Karesi Oğullarından İsâ Bey zamanında Gelibolu’dan Çardak’a döndüler. Kazdağı üzerinde Edremit Körfezi’nin doğu ve kuzeydoğusuna doğru uzanan silsilesini izleyerek orada oturmakta oal Türkmenler’in arasında uzun yıllar ikâmet ettiler. “Hacı Bektaş Vilâyetnâmesi” bu dönüşün Hacı Bektâş’ı ziyâret amacıyla gerçekleştirilmiş olduğunu nakletmektedir. Oysa o tarihte Hacı Bektâş-ı Velî çoktan vefât etmiş bulunmaktaydı. Rumeli kıt’asında Sarı Saltuk’a ait pek çok ziyaretgâh bulunmaktadır. Bektaşîlik an’anesinde mühim bir yeri olan bu Şîa babanın, Babaeski’de de yaşamış olduğu ve türbesinin Aya Nikola Kilisesi’nin yerinde bulunduğu Hristiyanlarca da kabul edilmektedir. Hacı Bektâş’ın hakkındaki küfr ve ilhada ait çıkarılan söylentiler ile, onun adını taşıyan Bektaşîlik Tarikatı’ın i’tikadları arasında hiçbir alâkanın bulunmadığını, fakat kendisine intisap etmiş olan bazı melâhidenin yapmış olduğu neşriyâtın Hacı Bektâş’ın kendisini bizzat töhmet altında bıraktığını “Şekayık” müellifi İbn-i Hallikân Kenarı nakletmektedir.
Ayrıca bakınız: Sarı Saltuk
Tarihçe ve yayılım > Osmanlı Devleti’nin kuruluş devrinde Şii Bâtınîliği hareketleri > Bektaşiliği Rumeli’de neşredenler > Kazdağı’nın Tahtacı alemindeki kudsiyeti

Kazdağı'nın bütün Alevî-Tahtacılar âleminde yaşatılan kudsiyeti ile onun “Sarı Kızı” ile Sarı’nın sarılığı arasındaki benzetmeler göz önüne alındığında ve özellikle de bütün Tahtacılar âleminde aynen bir “Kâbe” gibi takdis edilmesi hatırlanacak olunduğunda, Batı Anadolu'nun en mu'tenâ köşesinde yer alan Edremit havzasının bütün “Şîa-i Bâtıniyye” mensuplarınca ne kadar yüksek bir öneme hâiz olduğu da anlaşılmış olur.
Ayrıca bakınız: Tahtacılar
Tarihçe ve yayılım > Osmanlı Devleti’nin kuruluş devrinde Şii Bâtınîliği hareketleri > Bektaşiliğin Anadolu’da yayılması

Hacı Bektâş halifelerinden Tavvas, Uşak, Söğüd, Balıkesir, Edremit'e kadar uzanan ve Akdeniz ile bağlantı kuran yörelerde, güneyde ise Barak Baba gibi daha birçok dâîlerle birlikte I. Osman Gazi’nin yurdunda Söğüt ile Sakarya Nehri kıyılarında ve yükseklerdeki Türkmen ve Yörük yaylâlarında dolaşan “Kumral Baba” benzeri birçok “Şîa-i Bâtıniyye” dâîleri Kocaeli bölgesine yerleşen Türkler arasında Bâtınîliği yaymaktaydılar.
Tarihçe ve yayılım > Osmanlı Devleti’nin kuruluş devrinde Şii Bâtınîliği hareketleri > Bektaşiliğin Anadolu’da yayılması > Bektaşiler’in Türk diliyle neşriyatı

Orhan Gazi devrinde Rumeli feth edilince devletin resmi dilinin Türkçe olduğu fermanlarla her tarafa ilân edilmişti. Türkçenin açık ve selis ifade şekliyle rubaî, nefes, destan gibi şiirlerin çeşitli ölçülerine tevdi edilerek; özellikle koşma, deyiş, semaî usulünde söylenen şiirlerin, bağlama, saz, bozuk ve kopuzlarla terennüm edilen şekilleri Türk ruhunun millî benliğine o kadar uyum sağladı ki, şehir ulemasının ağdalı dilinden hiçbir şey anlamayan Türkmenler bunlara karşı hiç ilgi duymamaktaydılar. Bu fırsatı iyi değerlendiren, Key'alû Baba, Abdal Mûsâ, Tuğlu Baba, Baba İlyas, Baba İshak ve Ebü’l Vefâ el-Bağdâdî gibi tekkelere mensup olan karışık âkide sahibi “Bâtın’ûl-Mezhep Babalar” ve “Şîa-i Bâtın’îyye Dâîleri” Anadolu'nun dört bir tarafına “Bâtın’îyye Mezhebi” ilkeleri doğrultusunda faaliyet gösteren zâviyeler açmağa başlamışlardı.
Ayrıca bakınız: Ebu'l Vefâ, Baba İlyas, Baba İshâk Kefersudî ve Babâîlik