Neoklasik iktisat
Eleştiriler > Rasyonel davranış varsayımları

Neoklasik iktisadın en çok eleştirilen yönlerinden biri, insan davranışı ve rasyonalite hakkındaki varsayımlarıdır. Edward Fullbrook'a göre, bu varsayımlar insan davranışları incelenerek doğru oldukları gözlemlendiği için değil, piyasa dengesine ulaşmak için gerekli koşullar oldukları için seçilmiştir. "Ekonomik insan" ya da neoklasik varsayımlara göre hareket eden varsayımsal bir insan, insanların gerçekte davrandıkları gibi davranmak zorunda değildir. Ekonomist ve kapitalizm eleştirmeni Thorstein Veblen, neoklasik ekonominin bir insanı "alanını değiştiren ama kendisini olduğu gibi bırakan uyarıcıların dürtüsü altında homojen bir mutluluk arzusu küresi gibi salınan, zevklerin ve acıların yıldırım hesaplayıcısı" olarak varsaydığını iddia etmiştir.
Veblen'in tanımlaması, yaygın olarak eleştirilen bir dizi rasyonellik varsayımına atıfta bulunmaktadır: insanların katı bir faydacı çerçeve kullanarak karar verdikleri, seçenekleri hakkında mükemmel bilgiye sahip oldukları, tüm olası seçenekler için faydayı hemen hesaplamalarına olanak tanıyan mükemmel bilgi işleme yeteneğine sahip oldukları ve seçimleri çevrelerinden veya diğer insanlardan etkilenmeyen bağımsız karar vericiler oldukları. Veblen Kurumsal okuldan gelirken, Davranışsal ekonomi okulu insan karar verme mekanizmalarını ve bunların neoklasik rasyonalite varsayımlarından nasıl farklılaştığını incelemeye odaklanmıştır. Özgeci veya empatiye dayalı davranış, davranışsal ekonomistler tarafından incelenen ve insanların yalnızca kendi çıkarları doğrultusunda hareket ettiği yönündeki neoklasik varsayımdan farklı olan bir başka "rasyonel olmayan" karar verme biçimidir. Davranışsal ekonomistler, psikolojik, nörolojik ve hatta duygusal faktörlerin ekonomik algıları ve davranışları nasıl önemli ölçüde etkilediğini açıklamaktadır.
Ekonomist Gary Becker tarafından kaleme alınan ve 1962 yılında Politik Ekonomi Dergisi'nde yayınlanan "İrrasyonel Davranış ve Ekonomik Teori" başlıklı makaleye göre rasyonel seçim teorisi sorunlu olmak zorunda değildir. Becker'a göre bu makale, "modern ekonominin önemli teoremlerinin, sadece rasyonel davranışı ve özel durumlar olarak hayatta kalma argümanlarını değil, aynı zamanda pek çok irrasyonel davranışı da içeren genel bir ilkeden nasıl kaynaklandığını" göstermektedir. Çalışmada, piyasa katılımcılarının rasyonel davranışlarının yanı sıra farklı irrasyonel davranış türlerinin geniş bir yelpazesinden kaynaklandığı gösterilen belirli önemli teoremler ve sonuçlar, piyasa talep eğrilerinin aşağı doğru eğimli veya "negatif eğimli" olduğu ve bir endüstrinin rekabetçi bir endüstriden tamamen tekelci bir kartele dönüşmesi ve karların her zaman maksimize edilmesi durumunda, kartel altındaki firma başına çıktının, endüstrinin rekabetçi olduğu zamanki denge seviyesine kıyasla azalacağıdır.
Bu makale büyük ölçüde Armen Alchian'ın 1950 tarihli "Belirsizlik, Evrim ve Ekonomi Teorisi" başlıklı makalesine dayanmaktadır. Bu makale, arz analizi için rasyonel tüketim varsayımına, temsili firmaya ve neoklasik iktisatçıların piyasalardaki firma davranışlarını analiz etme biçimine dayanmaktan ayrı bir gerekçe ortaya koymaktadır; bu analiz, söz konusu firmalardaki karar vericilerin rasyonel davranışlarına ya da başka herhangi bir tür öngörülü veya hedefe yönelik davranışlarına uygulanmamaktadır. Becker'in 1962 tarihli müteakip makalesi neoklasik piyasa talep analizi için bağımsız bir gerekçe sunmaktadır. Bu iki makale, aksi takdirde mantıksız olarak eleştirilecek varsayımlara dayanmaksızın, arz ve talep analizi için neoklasik metodolojinin kullanılmasına yönelik ayrı gerekçeler sunmaktadır.