Osmanlı Gürcistanı
Dinsel dönüşüm

Osmanlıların Gürcülerden ele geçirdiği tarihsel Gürcü topraklarına "Osmanlı Gürcistanı" denmesi, Gürcistan'ın bu kısmının Osmanlı Devleti'nin sınırları içinde kalmış olmasıyla ilişkilidir. Geç dönemde "Müslüman Gürcistan" veya "İslam Gürcistanı" şeklinde adlandırılması ise, bu bölgede yaşayan Gürcülerin Osmanlı idaresince Müslümanlaştırılmasıyla bağlantılıdır.
Bir zamanlar "Samtshe-Saatabago" olarak adlandırılan Osmanlı Gürcistanı'nın, Osmanlı İmparatorluğu'na siyasi entegrasyonu, dini bir tabiiyetle beraber ilerlemiştir. Abuladze'ye göre Türklerin ilhak ettiği topraklarda yaşayan Gürcülerin İslamlaşması, Osmanlı ekonomik sisteminin bir sonucuydu zira "Bey” unvânı sadece bir Müslümana verilebilirdi. İslam hukukunda gayrimüslim biri Müslime emredemez, kılıç taşıyamaz, ata binemez, egemenlik simgeleri ibraz edemezdi.
Alman seyyah, Salomon Schweigger İstanbul'da bulunduğu 1579 yılında, Müslümanlaşan yöneticilere dair ilk örneklerden birine tanıklık yapmıştır. Bu tarihte Samtshe'yi idare eden Cakeli ailesinden Kvarkvare ve Manuçar adlı Gürcü prensler, kendi ülkelerinde kalabilme koşuluyla belli bir vergi ödemeye hazır olduklarını padişaha bildirmek üzere maiyetleriyle birlikte İstanbul'da bulunmaktaydı:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | Nihayet padişahın, ülkelerini yönetecek bir sancak beyi atamaya kararlı olduğu haberini aldılar. Bunun üzerine iki kardeşten yaşı küçük olan, iktidar hırsına yenik düşerek şeytana uydu ve lanetlenecek bir çareye başvurdu. Padişaha, ülkesinin yönetimini kendisine vermesi koşuluyla dinini inkar edip sünnet olmaya hazır olduğunu bildirdi. Önerisini kabul ettirmeyi başarınca hemen kendini sünnet ettirdi. | „ |
—Salomon Schweigger, 1579
Ancak daha sonra Osmanlılara karşı mücadeleye girişmesi sebebiyle Manuçar'ın bu adımı sadece taktiksel bir hamle olarak da görülebilir. Nitekim Gürcü beylerinden Müslüman olduktan sonra tekrar eski dinlerine başka dönenler de olmuştur. Türk tarihçiler, bölgedeki İslamlaşmanın herhangi bir zorlama içermediğini iddia etmekle birlikte tımar ve zeamet olarak verilen toprakların Gürcü beylerinin Müslümanlaşmasındaki rolünü kabul etmektedir. Buna göre Müslümanlara eski yerlerinin sancak olarak verilmesi, Gürcü beylerinin Müslüman olmalarındaki en etkili faktör olarak gösterilmektedir. Halkın Müslümanlaşmasıyla ilgili kaynaklar ise başka bir manzara çizmektedir:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | Gürcüler Hristiyandır ve güzellikleriyle ünlü oldukları için, Türkler ve Persler onlara en acımasız yöntemlerle zulmetmektedir. Vergileri para ile almak yerine, onları çocuklarını teslim etmeye zorlarlar; kız çocukları saraylarda cariye, sultanlara hizmetçi olarak veya güzelliklerine göre fiyat biçen farklı milletlerden tüccarlara satılmak üzere alınır. Erkek çocukları ise sarayda dilsiz ve hadım olarak, devlet dairelerinde kâtip olarak veya orduda asker olarak kullanılır. | „ |
—John Foxe, 1846
Foxe'nin köleleştirilen Gürcülerle ilgili aktarımını doğrulayan örneklerden bazılarının ismi günümüze ulaşmış olup tarihe Hadım Şehabettin Paşa, Gürcü Hadım Mehmed Paşa, Antimoz İverieli, Reşid Mehmed Paşa, Kör Yusuf Ziyaeddin Paşa, Mihrişah Valide Sultan, Bezmiâlem Valide Sultan isimleriyle geçmiştir. Gocha Japaridze gibi Gürcü akademisyen ve aydınları, Osmanlı ve Safevilerin, Gürcüleri “kul” olarak edinmelerinden dolayı oluşan sürekli nüfus kaybını “Gürcü ulusal trajedisi" olarak tanımlar. Köle tedariki, Osmanlılar için Batı Gürcistan'ın cazibelerinden biriydi ve Samtshe bölgesindeki Ahaltsihe şehri, bu ticaretin ana merkeziydi. Köleleştirilmek istemeyenler için İslam'a geçiş uygun bir seçenekti zira İslam hukukuna göre Müslümanların köleleştirilmesini yasaktı. Bölgenin Müslümanlaşmasının tamamlanmasında gayrimüslimlerden alınan haraç, cizye, ispenç gibi vergilerden İslam'a geçenlerin muaf olması ve İslam'a geçmek istemeyen Hristiyan nüfusun ise Gürcistan'ın iç bölgelerine göç etmesi gösterilmektedir.
Osmanlı Gürcistanı, "Rus Gürcistanı"nın aksine Türk hakimiyeti altında 16. yüzyıldan başlayarak yüzyıllar içinde büyük oranda İslamlaşmıştır. İlk olarak yönetici sınıf arasında başlayan Müslümanlaşma süreci, 18. yüzyılda halka yayılarak devam etmiş; ulaşımın zor olduğu Yusufeli, Barhal, Ardanuç ve Şavşat gibi yerleşimlerde Hristiyanlık bir süre daha varlık göstermiştir. Şavşat bölgesindeki Tbeti köyünde Tbeti Kilisesi'nin 1702 yılında camiye çevrilmiş ve kilisenin vakıfları da cami vakfına devredilmiş olması, bu bölgedeki Gürcülerin bir kısmının Hristiyanlığı bu tarihe kadar koruduğunu göstermektedir. Ağustos 1655 tarihli cizye defteri, Maçaheli bölgesindeki köylerdeki Hristiyan nüfusun varlığı da Gürcülerde Müslümanlaşma sürecinin uzun zamana yayıldığı gösteren Osmanlı kaynaklarından biridir. Bu deftere göre Akria köyünde 8 hane, Mindieti köyünde 14 hane, Hertvisi köyünde 8 hane, Eprarti köyünde 20 hane, Saputkreti köyünde 8 hane, Çhutuneti köyünde 16 hane, Çikuneti köyünde 8 hane, Tshemlana köyünde 16 hane, Acarisağmarti köyünde 12 hane, Uçheti köyünde 11 hane, Sindieti köyünde 10 hane, Rabat-i Macahel'de 14 hane Hristiyan inancını korudukları için cizye vergisi veriyordu.
Gürcülerin Müslümanlaşma sürecinin 16. yüzyıldan 19. yüzyıla kadar yayılmasını Gürcü tarihçi Zakaria Çiçinadze Osmanlı Devleti'nin hoşgörüsüyle değil, Gürcülerin din değiştirmeye karşı direnmesiyle açıklamıştır. Çiçinadze'nin verdiği bilgiye göre Acara, Maçaheli, Zegani ve Livana bölgeleri din değiştirmeye karşı yüz yılın aşkın bir süre mücadele etmişlerdir. Acaralıların Osmanlı Devleti'ne karşı verdiği savaşın merkezi Modi Nahe kalesiydi. Nitekim kale bu mücadele sırasında harabeye dönmüştür. 1630-1740 yılları arasında yılmadan mücadele eden halkın direnişi sonunda kırılmış, direnmiş olan kişiler de 1740 yılından itibaren İslam dinine geçmişlerdir. Bununla birlikte bazı Gürcüler 1800'lere kadar Hristiyan inancını korumuştur. Dikkat çekici bir örnek olarak Çiçinadze'nin 1891 yılında verdiği bilgiye göre, Çürüksu kazandaki Leğva köyünde iki katlı caminin yapımına öncülük etmiş olan köyün muhtarı yirmi yıl önce Müslüman olmuştu.
Grigol Veşapeli'nin 1919 tarihli kitabı: La Géorgie turque: Lasistan, Trébizonde et contrée du Tchorokh (Türk Gürcistanı: Lazistan, Trabzon ve Çoruh bölgesi)