Trajan
Part Savaşları > Part Savaşları

Trajan’un ilkin Partia’ya saldırmak için doğrudan bir bahanesi yoktu. Bunun yerine Trajan, Partia kralının yeni Armenia kralı seçilirken Roma’dan kraliyet tacını giymesi gerektiği bahanesini kullanmıştı. C. Dio’ya göre Trajan’un Partia’ya karşı düşmanlığı açıkça şöhret kazanma arzusundan kaynaklanıyordu. Sonuçta Trajan’un ‘savaş sever’ bir adam olduğu yaygın bir bilgiydi. Ancak, Roma'nın saygınlığına dikkat eden Trajan'un Partia ile çatışmayı önlemek için elinden geleni yaptığını ve Partların status ante quo'ya geri dönmeyi reddettiği zaman savaşa girdiği de belirtilmektedir. İki güç arasındaki anlaşma şimdiye dek iki tarafın yararınaydı ve kuşkusuz az sayıdaki kaynak Partia'nın Roma'ya karşı tehdit edici hareketlerde bulunduğunu ima etmiştir. Birbiri ardına gelen Partia kralları ise Roma ile çarpışmak yerine evrensel barış içinde bir arada yaşama arzusundaydı.
Trajan, MS 113'ün sonbaharında şenlikler eşliğinde Roma'dan yola çıkmıştır. Daha sonra Satala'ya ilerlemesinin ikinci ayağında, yine Fırat'ı geçtikten sonra günümüz Elazığ Geçidini kullanarak direniş ile karşılaşılmadan zaptedilen güney Armenia kenti Arsamosata'ya (Palu) girmiştir. Kuzeye doğru Pülümür Geçidi'ni kullanarak Fırat'ı muhtemelen Eriza'da bir kez daha geçerek MS 114 Mayıs'ında legio XVI Flavia Firma'nın karargâhı Satala'ya varmıştır. Trajan, ordusunu topladıktan ve Heniochi hükümdarı Anchialus ile Çoruh Nehri bölgesi yöneticisi Machelones'in bağlılıklarını kabul ettikten sonra Armenia'ya girmiştir. Partamasiris, ordugâhta bir mahkeme kuran Trajan'un yanına gelmiş, onu selamlamış ve kraliyet tacını kendine geri verileceğinden emin bir şekilde İmparator'un ayaklarının önüne bırakmıştır. Partamasiris Armenia tahtına yasal Part adayı olması, açıkça rica etmesine ve kendi isteğiyle Trajan'dan tac giymek istemesine rağmen İmparator, Armenia'nın bir Roma eyaleti olarak ilhak edildiğini ilan etmiştir. Bölgeyi kimseye teslim etmeyeceğini söyleyen Trajan, tanınmış eski consul L. Catilius Severus'u ilk Armenia valisi olarak atamıştır. Rivayetlere göre, Partamasiris'in ölümünden Trajan sorumluydu. Ancak Osroes'e yazdığı bir mektupta, Partamasiris'in korumalarından kaçmaya çalışarak kendi ölümüne yol açtığını ileri sürmüştür. Trajan manda altında bir bölge olarak Armenia'yı Roma çatısı altında birleştirmek için generallerini görevlendirmiştir. MS 114'ün sonunda, tüm Armenia ele geçirilmiştir. Kilit vadiler ve nehir geçitleri işgal edilmiş ve Van Gölü etrafındaki yaylalarda Quietus ve Praesens önderliğindeki bölümler tarafından izole edilmiş bölgelerde herhangi bir karşı koyma yaşanmamıştır. Komutanları Armenia'nın tamamına boyun eğdirirken, Trajan o yazı yerel satrapların ve küçük kralların kendine bağlılığını kabul ederek geçirmiştir.
Arrianus'a göre Doğu Pontus sahili boyunca uzanan üç kabile kralının -Lazlar, Abhaz ve Sanig- Trajan'a itaat etmiştir. C. Dio ise Trajan'un Armenia'yı ilhak ettiği zaman yerel satrapların çoğunun ona itaat ettiğini anlatmıştır. Ayrıca Eutropius, Trajan'un hükümdarlık döneminde Pontus Iberyalıları, Kırım ve Colchi krallarının kendisine itaat ettiğini de bildirmiştir. Roma bu bölgelerdeki geçici düzenlemelerini resmîleştirmeye çalışmış ve Kafkasya içlerinde garnizon ağı kurmaya başlamıştır. Tüm bu başarılarından sonra MS 114 yılının yazında, senato bir kez daha Trajan'a unvan vermiştir. Senato, bundan sonra ilk olarak hatırlanacağı, askerî yeteneklerinden ziyade kişisel yeteneklerine atıfta bulunan ve en fazla gurur duyduğu ‘Optimus’ (En mükemmel) unvanını vermiştir. Trajan, Partia'dan ilhak ettiği Roma'nın iki yeni eyaleti Armenia ve Mezopotamya'yı ‘Roma halkının gücüne tabi’ olduğunu duyurmak için madenî paralar bastırmış ve Trajan'a senato tarafından Particus unvanı verilmiştir. Onuruna düzenlenen festivallerin ardından MS 115/116 kışını geçirmek için Antakya'ya geri dönmüştür. Burada neredeyse hayatını kaybedeceği ve bölgeyi harap eden büyük bir deprem meydana gelmiştir. Trajan MS 116 yılı başında Antakya'dan Partlar'ı tamamen hâkimiyeti altına almak için son seferini gerçekleştireceği Dicle'ye doğru hareket etmiştir. Ordunun bir bölümü Büyük İskender'in kullandığı rotayı kullanarak Ninus, Arbela ve Guagamela'yı baştan sona ele geçirmiştir. Ayrıca, bir Roma centurion'un orada tutsak tutulan bazı kişilerle kaçmayı başardığı, garnizon komutanını öldürdüğü ve şehrin kapılarını dışarıdaki Roma kuvvetlerine açması sayesinde Adenystrae savaşmadan ele geçirilmiştir. Savunması kırılan Adiabene resmen Roma orduları tarafından işgal edilmiştir. Eutropius ve Festus'a göre; Trajan daha sonra bölgeyi Asur eyaletine katmıştır. Ardından Seleucia'nın batı yakasını ele geçirmiş ve sorunsuz bir şekilde Dicle'den ilerleyerek savaşmadan Tizpon şehrine girmiştir. Şehir düşmeden önce Osroes ve çevresi kaçmış, geride bıraktığı kızı ve altın tahtı İmparator tarafından ele geçirilmiştir.
İmparator Partia başkenti Tizpon'un ele geçirilmesinden sonra PARTIA CAP(ta) yazılı madenî paraların basılması emrini vermiştir. Ardından ele geçirdiği bölgeyi yeniden yapılandırarak birleştirmeye, belki de bir Babylonia eyaleti kurmaya karar vermişti. Trajan, Fırat filosundaki gemileri kullanarak Dicle üzerinden Basra Körfezi'ne inmiş, yol güzergâhında bulunan Athambelus ve Mesene ve Spasinus'ta duraklayarak bölge sakinlerinin kendisine itaatlerini almıştır. Senato'ya başka bir mektup gönderen Trajan, başarılarını duyurmuş ve ele geçirdiği bölgelerin sınırını belirten bir heykel inşa ettirmiştir. Bu başarıları karşısında senato Trajan onuruna birçok zafer alayı ve zafer nişanesi vermiştir. FORT(una) RED(ux) yazılı madeni paralar yeniden basılmış ve İmparator'un İtalya'ya güvenli bir şekilde geri dönmesi dilenmiştir.
Trajan, Doğu'daki meseleleri bitirmemişti. Semiramis'in mezarını görmek ve İskender’in MÖ 323’te öldüğü evde bir kurban sunmak için bölgeyi ziyaret etmiştir. Babil’e geldiğinde, yokluğunda Tizpon’u ele geçirmesinin neden olduğu şokun Partlar’ın iç sorunlarını çözmelerine neden olduğunu görmüştür. Partlar, Armenia’nın sürgündeki kralı Partamasiris’in yerine aday gösterilen Osroes’in diğer yeğeni Sanatrukes’in kışkırtmasıyla geniş bir isyan hazırlığı içindeydiler. İsyan haberini alan Trajan, yanına yeterli kuvvet almadan hızlıca bölgeye gitmişti. Malalas ve C. Dio’nun anlattıklarına göre Sanatrukes mükemmel bir örgütleyiciydi. Çünkü isyanlar geniş bir alanda aynı anda patlak vermişti. Roma garnizonları Mezopotamya ve Armenia boyunca ya kovulmuş ya da katledilmişlerdi. İmparator asilere karşı derhal üç ordu hazırlanmasını emretmiştir. Malalas’ın aktardığına göre Trajan’a katılan bu üç ordu Tizpon yakınlarında Part ordusunu mağlup etmiş, daha sonrasında ise Sanatrukes öldürülmüştür. Bu başarılara rağmen, Armenia, Sanatrukes oğlu Vologases komutasındaki bir Part ordusu tarafından tehdit altındaydı. Trajan, bir bölgenin kendisine verilmesi karşılığında bir ateşkes teklif ettiğinde, bu durum kısa sürede kabul görmüştür. Trajan, Babil’deki ayaklanmayı yatıştırmak ve III. Vologases’a karşı bir otorite öne sürmek için Tizpon’a gitmiş ve I. Osroes’in oğlu Partamaspates’i Partlara vekilkral tayin etmiştir. Kraliyet tacı şahsen Trajan tarafından giydirilmiştir. Partamaspates, toplanan halk önünde Trajan’a itaat ederek alt-üst statüsünü doğrulamıştır. Senato’daki bazı kimseler bu olayı Roma için son zamanlarda kazandığı tüm bölgelerin terk edilmesine işaret ettiğini düşünmekteydi. Ancak Trajan Senato’ya yazdığı bir mektupta, eylemini; "...bu yüzden burası çok büyük ve sınırsız bir alandır ve Onu Roma'dan ayıran mesafe sınırsızdır, onu yönetecek pusulamız yoktur. O zaman biz de [bunun yerine] insanlara Roma'ya tabi bir kral sunduk" sözleriyle açıklıyordu.
Partia ve Armenia'nın büyük kısmını bu vekil-krala devreden Trajan, Mezopotamya'yı kurtarabilmek için acele bir şekilde kuzeye hareket etmiştir. Öncelikli olarak Hatra ele geçirilmiş ve buradaki nüfus, popülasyonu azaltmak için başka yerlere gönderilmiştir. Ayrıca burada Dicle'nin batısındaki bozkırlar ile Mezopotamya ve Babil arasındaki hayatî öneme sahip yolun kontrol altına alınması için kalıcı kale-şehir de inşa edilmiştir.
Part isyanı sırasında nedeni bilinmeyen bir şekilde Grekçe konuşan Yahudi topluluklar da isyan başlatmıştır. Yahudilerin katı tek tanrı inancı, zamanla bazı antisemitik olayları da ortaya çıkarmıştı. Asıl gerilim kaynağı, Yahudilerin diğer Doğu topluluklarından daha fazla olan imtiyazlı konumlarıydı. Çünkü hem tüccarlıkları hem de askeri yetenekleri sayesinde asiller tarafından tercih ediliyorlardı. Roma hâkimiyeti altındaki bazı Yahudi topluluklarına ayrı bir yasal statü verilmişti. Bu statü sayesinde Roma yasalarına doğrudan tabi olmak zorunda kalmadan şehir hayatının yararlarından faydalanıyorlardı. Yasa, Yahudiler'in dini ayrımını ortadan kaldırmak yerine izole olmalarına sebep olmuştu. Çünkü bazı Yahudi grupları arasında dini hoşgörüsüzlük yaygındı ve Grek milliyetçileriyle gerginlik yaşıyorlardı. Trajan isyanı bastırmak için Marcius Turbo'yu yardımcı kuvvetle İskenderiye’ye, Lusius Quietus'u ise Mezopotamya’ya göndermişti.