Azerbaycan Kültür Derneği
Azerbaycan'ın bağımsızlık sürecinde derneğin faaliyetleri

1980'li yılların ortalarında başlayan ve Sovyetler Birliği'nin dağılmasına yol açan süreç Azerbaycan Kültür Derneği tarafından yakından takip edilmiştir. Dernek, Azerbaycan'ın bağımsızlık taleplerini desteklediği bu dönemde, bağımsızlık süreciyle eş zamanlı olarak Ermenilerin Azerileri baskı altına almak için uyguladığı baskı ve katliamlar karşısında da tüm imkânlarını seferber etti. Toplum, özellikle Erivan'dan Türklerin göç etmesine ve Karabağ'ı işgal etme girişimlerine sert tepki gösterdi. Buna karşılık ülkenin çeşitli yerlerinde mitingler düzenlenerek kamuoyu oluşturuldu ve medya merkezleri kurularak toplum içinde bilgi yayıldı. Azerbaycan'da yaşanan olaylar hem cemiyetin yayın organı olan Azerbaycan Türk Kültürü dergisinde hem de cemiyet merkezinde yapılan toplantılarda yankı buldu. Bu olaylar karşısında Azerbaycan Milli Merkezi, Karabağ ve Nahçıvan konusunda bir basın toplantısı düzenleyerek Ermenilerin haksız ve temelsiz taleplerini reddetti. Bu süreçte Azerbaycan Kültür Derneği, Türk Dernekleri Birliği ile birlikte 26 Mart 1988 tarihinde Ankara'da “Azerbaycan Olayları Sempozyumu” düzenledi. Dernek, 1988 yılından itibaren Azerbaycan ile eğitim, kültür, sosyal yardım ve diğer konulardaki ilişkilerini kesmeden sürdürdü. Dernek bu dönemde öncelikle Azerbaycan Halk Cephesi, Azerbaycan Milli İlimler Akademisi, Azerbaycan Yazarlar Birliği, Azerbaycan Gazeteciler Birliği gibi birçok kurum ve kuruluşla ilişkilerini ve işbirliğini geliştirdi. Bunun ilk örneği, 1-6 Nisan 1991 tarihleri arasında Bakü'de Azerbaycan Kültür Derneği ve Azerbaycan Milli İlimler Akademisi tarafından ortaklaşa düzenlenen “Göç Hayatında Azerbaycan Edebiyatı” sempozyumuydu. Bu sempozyum vesilesiyle Azerbaycan Halk Cephesi lideri Ebulfez Elçibey ile Bakü'de ilk kez resmi bir görüşme gerçekleştirilmiş ve bir işbirliği protokolü imzalanmıştır. Bu ziyaret sırasında Azerbaycan Başbakanı Hasan Hasanov ile de görüşmeler yapıldı. Bu ilişkilerin somut bir ifadesi olarak, Azerbaycan Kültür Derneği ve Azerbaycan Milli İlimler Akademisi'nin işbirliğiyle, Azerbaycanlı şair Nizami Gencevi'nin doğumunun 850. yıldönümü dolayısıyla 3-9 Mayıs 1991 tarihleri arasında Ankara'da bir sempozyum düzenlendi. Dernek, 1989 yılında 23 Nisan Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı'na katılmak üzere Azerbaycan'dan gelen çocukları da ağırlamıştır. Ayrıca 1989 yılında ünlü Azerbaycanlı şair Bahtiyar Vahabzade, Vatan Cemiyeti Başkanı Elçin Efendiyev, Azerbaycan Tıp Enstitüsü Müdürü Profesör Nureddin Rzayev, ünlü Azerbaycanlı tarihçiler Abbas Zamanov ve Ziya Bünyadov ile Kafkasya Müslümanlarının dini lideri A. Paşazade cemiyeti ziyaret etmiştir. Haziran 1991'de Türkiye'ye resmi bir ziyarette bulunan Azerbaycan Cumhurbaşkanı Ayaz Mutallibov da cemiyetin genel merkezini ziyaret etti. Azerbaycan'da olayların hızla geliştiği bu dönemde cemiyet çok yönlü ve aktif bir katılım sergilemiştir. Örneğin 1991 yılında Karabağ'da devam eden olaylar sırasında cemiyet, cephede yaralanan Azerbaycan Türkleri için bir bağış kampanyası düzenledi. Aynı yıl Azerbaycan Halk Cephesi ile yapılan bir anlaşma sonucunda Bakü'den sınavla seçilen 50 öğrenci Ankara, İstanbul, İzmir ve Bursa'daki üniversitelere götürülmüş ve yüksek öğrenim görmeleri için gerekli koşullar sağlanmıştır. Azerbaycan Kültür Derneği'nin öncülük ettiği bu model daha sonra Maarif Vekâleti tarafından da benimsenmiş ve tüm Türk dünyasını kapsayacak şekilde hayata geçirilmiştir. Azerbaycan Halk Cephesi'nin 7 Haziran 1992'de yapılan genel seçimleri kazanmasının ardından Azerbaycan Kültür Derneği ile Azerbaycan hükûmeti arasındaki ilişkiler daha da gelişti. Ebulfez Elçibey Azerbaycan Cumhurbaşkanı seçildikten sonra ilk resmi ziyaretini Haziran 1992'de Türkiye'ye yaptı. Bu ziyaret sırasında Azerbaycan Kültür Derneği'ni ziyaret eden Elçibey, derneğin şeref defterine duygu ve düşüncelerini yazmış, ayrıca Azerbaycan siyasi göçünün lideri ve Azerbaycan Kültür Derneği'nin onursal başkanı Mehmed Emin Resulzade'nin mezarını ziyaret etmiştir.