Büyük Suriye İsyanı
Devrimin seyri ve olayları

General Gouraud tarafından Cebel el-Dürzi'ye gönderilen Albay Catro, Dürzileri Suriye ulusal hareketinden izole etmeye çalıştı ve 4 Mart 1921'de Dürzi kabileleriyle Cebel el-Dürzi'nin yerel bir vali ve seçilmiş bir temsilci konseyi ile Şam Devleti'nden bağımsız özel bir idari birim oluşturmasını öngören bir antlaşma imzaladı. Dürzilerin Fransız Mandası'nı tanıması karşılığında, antlaşma sonucunda Selim el-Atraş Cebel el-Dürzi Devleti'nin ilk yöneticisi olarak atandı.
Cebel el-Dürzi sakinleri yeni Fransız yönetiminden rahatsızdı ve ilk çatışma Temmuz 1922'de Sultan el-Atraş'a bir mektup götüren Edhem Hancar'ın tutuklanmasıyla yaşandı. Fransızlar onu Havran'da General Gouraud'ya yapılan saldırıya karıştığı için tutuklamış, Sultan el-Atraş Süveyda'daki Fransız komutandan Edhem Hancar'ı kendisine teslim etmesini istemiş, o da Hancar'ın Şam'a doğru yola çıktığını söylemişti. Bunun üzerine Sultan el-Atraş bir grup destekçisini tutukluya eşlik eden silahlı konvoya saldırmakla görevlendirdi, ancak Fransızlar onu Lübnan'a nakletmeyi başardı ve 30 Mayıs 1923'te Beyrut'ta idam etti.
Fransızlar, Sultan el-Atraş'ın kendi güçlerine saldırmasına karşılık olarak Ağustos 1922'nin sonlarında El-Kureyya'daki evini yıktı, ardından Sultan el-Atraş bir yıl boyunca Fransız güçlerine karşı gerilla savaşında Dürzi isyancılara liderlik etti. Fransa'nın isyancıları ezmek için büyük bir kuvvet getirmesi Sultan el-Atraş'ı 1922 yazının sonlarında Mavera-i Ürdün'e sığınmak zorunda bıraktı. İngiliz baskısı altında Sultan el-Atraş ateşkesi kabul ettikten sonra Nisan 1923'te Fransızlara teslim oldu.
Selim el-Atraş 1924'te Şam'da zehirlenerek öldü. Fransızlar, Dürzilerle yapılan anlaşmaya aykırı olarak Yüzbaşı Carbillet'yi Cebel el-Dürzi Devleti'ne vali olarak atadı ve Carbillet burada halka kötü davrandı, onları zorla çalıştırdı, zulme maruz bıraktı ve hapse gönderdi. Ayrıca çiftçileri feodal beylerine, özellikle de el-Atraş ailesine karşı kışkırtarak böl ve yönet politikasının uygulanması için çalıştı. Bu durum Süveyda halkının Fransız yetkililerin uygulamalarına karşı kitlesel bir protestoya girişmesine yol açarak devrimin patlak vermesini hızlandırdı.
Dürziler Yüzbaşı Carbillet'nin uygulamalarından bıktılar ve 6 Haziran 1925'te Beyrut'a bir heyet göndererek Levant Yüksek Komiseri Maurice Sarrail'den Cebel el-Dürzi Devleti halkına yönelik uygulamaları nedeniyle Yüzbaşı Carbillet yerine Cebel el-Dürzi'ye Dürzi bir vali atamasını talep eden bir belge sundular. Abdurrahman Şehbender'ın anılarına göre bu uygulamalardan bazıları şunlardır:
Yüzbaşı Carpier ve çevresinin isteklerini yerine getirmek üzere insanları dövdü ve aşağılamak için birkaç jandarma tahsis etti.
Hamid Karkut (Thebeen köyünden) beş ay boyunca sebepsiz yere veya yargılanmadan gözaltında tutuldu; sabah akşam hakarete uğradı ve dövüldü.
Hüseyin Kabul (Kufr el-Lehaf köyünden), General Diocheil otoyoldan geçerken onu selamlamayı ihmal ettiği için derisi yırtılana kadar kırbaçlandı.
Vahba el-Eşmuş Süveyda'da tutuklandı ve evini kiralamayı reddettiği için ciddi şekilde dövüldü.
General Diocheil, Adalet Dairesi Başkanı Muhammed Bey el-Halebi'ye tabancasıyla birkaç el ateş etti ve işlediği suç nedeniyle cezalandırılmadı.
Hüseyin Sıddık, Yüzbaşı Carbillet'i kabul etmediği için tutuklanıp 15 gün hapsedildi ve kendisini lüks bir şekilde ağırlamadığı için köye 25 altın lira para cezası verildi. Bu ceza aynı nedenle Arman köyüne de uygulandı.
Fahid Bey el-Atraş, bir casusun anlattığı basit bir hikâyeye dayanılarak soruşturma yapılmadan tutuklandı ve ağır şekilde dövüldü.
Bir Fransız garnizon subayının karısının kedisinin kaybolması nedeniyle Süveyda halkına on altın lira para cezası verildi.
Yüksek Komiser Sarrail, Cebel el-Dürzi Devleti heyetini sınır dışı etti ve onlarla görüşmeyi reddederek Beyrut'u derhal terk etmelerini ve ülkelerine dönmelerini aksi takdirde onları Palmira'ya sürgün edeceğini bildirdi ve bu, Sultan el-Atraş'ın es-Süveyda'da bir toplantı çağrısında bulunduğu Suriye Devrimi'nin patlak vermesinin doğrudan nedeni oldu. Cebel el-Dürzi Devleti genelinde gösteriler düzenlendi.
Halk Partisi Başkanı Abdurrahman Şehbender başkanlığında Şam'daki bazı siyasi liderlerle istişare etmek ve pozisyonları koordine etmek için temaslarda bulunuldu, ancak Halk Partisi, ilkelerini ve programını yasal yollarla gerçekleştirmeye çalıştığını ilan etmişti. Bununla birlikte, bazı üyeleri Cebel el-Dürzi heyetiyle birlikte Suriye'de devrimi ateşleme, Fransızları Suriye'den kovma ve bağımsızlık ve birliği sağlama konusunda işbirliği yapma sözü verdi.
O dönemde Abdurrahman Şehbender için Suriye'nin devrimin sancılarını çektiği ve Suriye halkının özgürlüğünü ve bağımsızlığını kazanacağı açıktı. Suriye şehirlerinin liderleri ve ileri gelenleriyle iletişime geçerek onları Fransız sömürgeciliğine karşı ayaklanmaya teşvik etti ve milli duygularını harekete geçirerek bağımsızlık için silahlı mücadele başlatmalarını istedi. Şehbender'ın amacı Fransız kuvvetlerini coğrafi olarak dağıtarak güçlerini zayıflatmak ve başkent Şam ile Cebel el-Dürzi üzerindeki baskıyı hafifletmekti.
Abdurrahman Şehbender bu hedefe ulaşmak için kuzey bölgesindeki lider İbrahim Hananu ile iletişim kurdu. Kuzey bölgesindeki isyan operasyonlarının 15 Nisan 1926'ya kadar sürdüğü 1920'den bu yana Fransız sömürge güçlerine karşı ilk direnişçilerden biri olan bu dönemde gerçekleşen en önemli muharebelerden biri, devrimin o bölgedeki son muharebeleri olan Tel Ammar Muharebesi'ydi.
Şehbender ayrıca Şam'da lider Muhammed el-Ayyaş ile bir araya geldi ve devrimi doğu bölgesine yayma konusunda onunla anlaştı. Muhammed el-Ayyaş, Deyrizor'daki Fransız güçlerine saldırmak için devrimci gruplar oluşturmayı başardı ve isyancılar Fransız güçlerine karşı saldırılar gerçekleştirmeyi başardılar. Bunlardan biri Deyrizor ile Rakka arasındaki yol üzerinde bulunan Ayn Albu Goma bölgesinde Fransız subayların öldürülmesiydi.
Operasyon sonucunda Fransız uçakları şehrin köylerini bombaladı; bu, evlerin çocukların ve kadınların başlarına yıkıldığı, hayvanların öldürüldüğü, çiftliklerin ve ekinlerin yakıldığı, bazı sivillerin öldürüldüğü korkunç ve yıkıcı bir bombardımandı. Pek çok kişi de bombardımanda isabet eden mermi ve şarapnel parçalarıyla yaralandı.
Devrimciler Halep'te yargılandı ve Ağustos 1925'te Beyrut'taki Fransız Yüksek Komiseri Maurice Sarrail, Ayyaş el-Hac ailesinin tüm üyelerinin Cebele şehrine sürgün edilmesini emreden 49S / 5 sayılı kararı yayınladı, Mahmud el-Ayyaş ve 12 arkadaşı ölüm cezasına çarptırıldı. İnfaz, 15 Eylül 1925 tarihinde Halep şehrinde kurşuna dizilerek gerçekleştirildi. Muhammed el-Ayyaş, Arvad adasındaki Tartus şehrinde 20 yıl hapis cezasına çarptırıldı.
Kısa bir süre sonra, Ayyaş el-Hac ailesi Cebele'de yaşarken, Fransız yetkililer Ayyaş el-Hac'ı şehir dışındaki bir kafede kahvesine zehir katarak öldürdü ve kamu güvenliği nedeniyle cenazesinin Deyrizor'a naklini engelledi. El-Hac, Cebele'de Sultan İbrahim bin Edhem Camii mezarlığına defnedildi ve tüm Suriye şehirlerinde bu şehit mücahidin ruhu için gıyabi cenaze namazı kılındı.
Abdurrahman Şehbendaler, Hama şehrinde devrimi gerçekleştirmeye hazırlanan Komutan Fevzi el-Kavukçu ile temas halindeydi. Ancak Kavukçu, Fransızlara olan yoğun sadakatiyle tanınıyordu. Buna rağmen, ordularında yüksek bir rütbe ve diğer Suriyelilerin nadiren sahip olduğu bir pozisyon (Hama'daki Ulusal Ordu Komutanlığı) aldı. Ancak Şehbender'in anılarına göre Kavukçu, Hama'nın ileri gelenlerinin ve âlimlerinin aşağılanmasından, ülkenin bölünmesinden, yüksek mevkilere uygunsuz atamalar yapılmasından, halktan alınan vergilerin artırılmasından ve Suriye halkı arasında mezhep çatışmalarının körüklenmesinden rahatsızdı.
4 Ekim 1925'te Kavukçu, Hama ve çevresinde bir devrim ilan etti. Halk mahallelerinin ağır bombardımanı olmasaydı, neredeyse şehri ele geçirecekti. Kabileleri Fransızlara karşı kışkırtmak ve diğer bölgelerdeki isyancılar üzerindeki baskıyı hafifletmek için çöle gitti ve Fransız birliklerine, garnizonlarına ve kışlalarına karşı önemli zaferler elde etti ve onlara ağır kayıplar verdirdi; hatta Ulusal Devrim Konseyi ona Guta bölgesinde devrimi yönetme görevi verdi ve geniş yetkiler tanıdı.
11 Temmuz 1925'te Fransız Yüksek Komiseri Maurice Sarrail, Şam'daki temsilcisine gizli bir mektup göndererek Cebel el-Dürzi'nin bazı liderlerini taleplerini görüşmek bahanesiyle çağırmasını, onları tutuklamasını ve Palmira ve Haseke'ye sürgün etmesini istedi. Bu plan uygulandı ve Uklat el-Katami, Prens Hamid el-Atraş, Abdulgaffar el-Atraş ve Nasib el-Atraş Palmira'ya; Barcas el-Homud, Hüsni Abbas, Ali el-Atraş, Yusuf el-Atraş ve Ali Übeyid ise Haseke'ye sürgün edildi.
Fransız politikaları ve uygulamalarının bir sonucu olarak Sultan el-Atraş, 21 Temmuz 1925 tarihinde Suriye halkını Fransız mandasına karşı ayaklanmaya çağıran siyasi ve askeri bir bildiri yayınlayarak devrimi ilan etti.
El-Atraş, Fransız kuvvetlerine karşı askeri saldırılar başlattı ve Süveyda'dan sonra dağdaki ikinci büyük şehir olan Salhad'daki Fransız Komisyonunun evini yaktı. Eylül 1925'in başlarında Atraş, Yüzbaşı Norman komutasındaki El-Kufr kasabasındaki bir Fransız kuvvetine saldırdı ve askerlerin çoğunu öldürdü, isyancıların sayısı iki yüzü geçmezken askerlerin sayısı çok sayıda Fransız subayı da dahil olmak üzere iki yüz altmışı aştı ve Sultan el-Atraş'ın kardeşi Mustafa Atraş da dahil olmak üzere 40 isyancıyı öldürdü.
Sarail, isyancı birlikleri yenmeye kararlıydı ve General Michaud liderliğinde, en iyi ve en yeni tanklar ve askeri uçaklarla donatılmış 5000'den fazla asker de dahil olmak üzere isyancıları disipline etmek için kapsamlı bir kampanya emri verdi. Ağustos 1925'in ilk günü, harekât İzra kasabasında isyancı güçlerle çatıştı; devrimcilerin sayısı yaklaşık üç bindi. İsyancılar savaşta yenildiler, akşam olur olmaz isyancılar Fransız kuvvetlerinin arkasına saldırdı, burada mühimmat ve erzak ele geçirildi ve birçok Fransız askeri öldürüldü.
Ertesi sabah Süveyda'dan gelen 117 kişiye Mecdel Şems, Necran, Salim ve civardaki diğer köylerden gelen 400 isyancı katıldı. Fransız kuvvetleriyle el-Mezraa köyünde çatışmaya girdiler ve Fransız kuvvetleri imha edildi. Sadece yaklaşık 1200 asker Şam'a giden trene binmek üzere İzra köyündeki demiryoluna kaçtı. Sultan el-Atraş'ın sağ kolu Hamid el-Barbur çatışmada öldürüldü.
20 Ağustos 1925'te Halk Partisi, Sultan el-Atraş ile görüşmek ve Şam'ın devrime katılmasını tartışmak üzere bir heyet gönderdi. Heyette Tevfik el-Halebi, Esad el-Bekri ve Zeki el-Dürubi yer alıyordu. Heyetin varlığı, Fransız yetkililer adına isyancılarla bir barış anlaşması yapmak üzere müzakerelerde bulunan Yüzbaşı Reno'nun varlığıyla aynı zamana denk geldi ve Halk Partisi heyeti isyancıları anlaşmayı imzalamamaya ikna etmeyi başardı. Ağustos 1925'in sonlarında, aralarında Abdurrahman Şehbender'in de bulunduğu Halk Partisi liderleri Kufr el-Lehaf köyünde Sultan el-Atraş ile bir araya gelerek Şam'a üç eksenden saldırmak üzere beş yüz isyancıyı harekete geçirme konusunda anlaştılar, ancak el-Atraş bu sayıyı harekete geçiremedi. General Ghamlan'ın Horan'daki demiryolu boyunca harekete geçirmeye başladığı askerî güçler, isyancı liderlerin Şam'a saldırı planından vazgeçmelerine ve kendilerini Fransa seferine adamalarına neden oldu.
İsyancılar yeni Fransız harekâtına karşı koymak için el-Musayfirah köyüne doğru yürümeyi kabul ettiler. 17 Eylül 1925'te burada bulunan Fransız birliklerine bir gece saldırısı düzenlediler ve Fransız uçaklarının müdahalesi yüzünden geri çekilmek zorunda kalmasalardı zafer onların olacaktı. Fransızların kaybı 900'den fazla askerin yanı sıra çok sayıda teçhizat ve aracın imhası olurken, isyancılar 200'den az savaşçı kaybettiler. Ardından isyancılar ve Süveyda'ya doğru ilerleyen Fransız kuvvetleri arasında çatışmalar yaşandı ve Fransızlar şehri geçici olarak işgal ettikten sonra, devrimci komutanlığın Cebel el-Dürzi üzerindeki baskıyı hafifletmek için kapsamını kuzeye doğru genişletmeye karar vermesi üzerine geri çekilmek zorunda kaldılar.
4 Ekim 1925'te Fevzi el-Kavukçu, Ma'arretü'n-Nu'man ve çevresindeki isyancıları ve Mevali aşiretine mensup bedevileri yönetti. Fransız uçaklarının müdahalesi ve şehrin liderlerinin tarafsızlık konusundaki kararlılıkları olmasaydı Hama'yı ele geçirecekti. Evlerinde devrimin sonucunu görmek için beklediler. Eğer devrim başarılı olursa kurucuları olacaklar, başarısız olursa da sonuçlarından uzak kalacaklardı. Bu, Hama devriminin meyve vermediği anlamına gelmez, aksine Fransız Yüksek Komiseri Sarail'in talebi üzerine Fransız güçlerinin Hama kentindeki Fransız garnizonunu desteklemek üzere Suveyde kentinden çekilmesine yol açtı.
Devrim Şam'ın Guta bölgesine yayıldı ve Hasan el-Harrat liderliğindeki isyancılar ile Fransızlar arasında şiddetli çatışmalar yaşandı. İlk çarpışmalar el-Malihah köyünde ya da isyancıların el-Zour'un ilk muharebesi olarak adlandırdıkları ve birkaç Fransız askerinin öldürüldüğü çarpışmalardı. 18 Ekim 1925'te isyancılar Nesib al-Bekri liderliğinde Şam'a girdiler, Hasan el-Harrat liderliğindeki eş-Şağur ve Bab es-Selam isyancıları da onlara katıldı. İsyancılar dört gün boyunca eş-Şağur mahallesi ve el-Meydan barikatlarındaki tüm askerleri ezdiler ve Fransız askerleri aileleriyle birlikte Şam Kalesi'ne sığınmak zorunda kaldı.
Sarail, birliklerine Şam Kalesi'nden toplarla Şam'ı bombalamalarını emretti ve 600'den fazla ev yıkıldı, Fransız askerleri de depoları ve dükkanları yağmaladılar. İsyancılar General Sarail'in Bazuriye'deki Azm Sarayı'nı ziyaret etmek için Şam'a geldiğini öğrendikten sonra onu kaçırmaya karar verdiler, bunun üzerine eş-Şağur tarafından şehre girerek saraya vardılar ancak Sarail hemen oradan ayrılmıştı. İsyancılar Fransız askerleriyle çatıştı ve çatışmanın şiddetinden dolayı sarayda yangın çıktı. Guta isyancıları ile Fransız kuvvetleri arasında çatışmalar devam etti, 17 Kasım 1925'te İkinci ez-Zour Muharebesi, 19 Kasım 1925'te Yalda ve Babbila muharebeleri, 17 Aralık 1925'te Hamura Muharebesi ve 14 ve 15 Mart 1926'da en-Nabek Muharebesi gerçekleşti.
Ekim 1925'in sonlarında Cebel el-Dürzi isyancıları kuzey Almekren'de toplandıktan sonra batıya doğru ilerleyerek Alblan bölgesini ve ardından Hasbaya kasabasını, liderleri isyancıların gelişini öğrendiğinde geri çekilmeyi tercih eden Fransız garnizonundan herhangi bir direniş görmeden işgal ettiler. İsyancılar daha sonra Dürziler ile Fransız garnizonu arasında kesin bir savaşın yaşandığını öğrendikten sonra Raşaya kasabasına gittiler ve şiddetli çatışmalardan sonra kaleye girmeyi ve burayı işgal etmeyi başardılar.
Devrim genişledikçe Suriyeli isyancılar yıpranma aşamasına girmiş, cephane ve erzak sıkıntısı çekmiş, bu da Fransız güçlerinin daha fazla destek birlikleri getirerek onları kuşatmasına ve sıkıştırmasına yardımcı olmuştu. El-Atraş, Fransızlara teslim olmayı reddetti ve gıyaben ölüm cezasına çarptırıldı. Bir grup isyancıyla birlikte Doğu Ürdün Emirliği'ndeki Ezrak'a kaçmak zorunda kaldı, ancak İngilizler uzun süre kalmalarına izin vermedi, bu yüzden Suudi Arabistan'ın kuzeyindeki Vadi el-Sarhan ve en-Nabek'e, ardından Ürdün'deki Kerek'e kaçtılar.
Sultan el-Atraş ve yoldaşları, 1936 yılında Fransa-Suriye Bağımsızlık Antlaşması'nın imzalanmasının ardından Fransa'nın tüm isyancılar için kapsamlı bir af çıkarması üzerine ülkelerine döndüler. 18 Mayıs 1937'de el-Atraş ve yoldaşları Şam'da büyük kutlamalarla karşılandılar.