stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Adige Cumhuriyeti
Tarih > 1864 Adıge Tehciri

Orta Kuban ve Orta Laba boylarında barınan ve oraya iç sürgün yoluyla yerleştirilen 80 bin kadar Adıge dışındaki bütün Adıge (1 milyonun çok üzerinde bir Adıge) nüfusu ise "deportation" (ülke dışına çıkarılma) biçiminde, Karadeniz kıyısındaki limanlardan gemilere bindirlerek Osmanlı topraklarına gönderildi.Parası olan aileler, akraba ve köleleri de yanlarında olmak üzere, düzgün gemiler kiralayarak Türkiye'ye göç ettiler ve elverişli buldukları yerlere yerleştiler.Yoksul kesim ise büyük telefat verdi. Bu arada, 1862 sonrasında ele geçirilen Adıge topraklarındaki bütün Adıge köyleri, daha yukarılarda belirtildiği gibi, istisnasız olarak ateşe verilip yakıldı, dağlarda direnen gerilla gruplarının yararlanmaması için de tarlalar atlara çiğnetildi, meyve ağaçları bile askerlerce bir bir kesildi.1864 yılı Haziran ayı ortalarına doğru kuzeyde Kuban Irmağı ağzından başlayıp güneyde Bzıb Irmağı ağzına değin uzanan Çerkesya'nın Karadeniz kıyılarında ve içerilerde tek bir Adıge (ya da Çerkes) nüfus bile bırakılmadı, 1862 yılı sınırları içinde kalan Bağımsız Çerkesya toprakları tümüyle insansızlaştırıldı. Binlerce yıldan beri bu topraklara damgasını vurmuş olan bir insan soyunun kökü bu topraklardan sökülüp atıldı. Askerler ve bir de direnişçiler dışında insan kalmayan bu topraklarda artık aç köpek havlamaları ve kurt ulumaları dışında ses duyulmuyordu.Ruslarca istila edilen bu yeni topraklar üzerinde Rus Kuban Ordusu Yönetim Bölgesi kuruldu ve eski Adıge toprakları bir Yasak askeri bölge olarak ilan edildi. Dağlarda direnen Adıge (Hak'uç) sayısı ise, Haziran 1864'te hemen hemen tamamlanan Adıge göçünden bir yıl sonra bile, Haziran 1865'te, Rus askeri kaynaklarına göre, hala 8-9 bin dolayındaydı. Savaş süresince Ruslar tarafından öldürülen toplam Adıge sayısı da, Adige yazarı Dr. Almir Abreg'in tahminine göre 500 binden çoktur.
Tarih > 1864 yılı sonrasında uygulanan politika

1864 Adıge sürgünü bittikten sonra, Ruslar tarafından Kafkasya'da, Kuban oblastında kalmasına izin verilen 80 bin (1864 öncesi nüfusunun % 4 kadarı;tarihçi Dr. Almir Abreg [Абрэдж Алмир], sayıyı 1864 yılı için 80 bin olarak verirken, yine başka bir Adıge tarihçisi olan Dr. Samir Hotko [Хъоткъо Самир] ise, aynı sayıyı 1865 yılı için 51 bin olarak veriyor) dolayındaki Adıge kalıntıları, yeni yerleştirildikleri yerlerdeki sıtma yatağı birer ölüm tarlası niteliğindeki bataklıkları kanallar kazıp yer yer kuruttular, bentler kurarak ve su arkları kazıp tarlalara su götürerek o yerleri sağlıklı ve verimli topraklara dönüştürdüler ve tarım topraklarını kendi çabalarıyla genişlettiler. Bu durum Rus üst makamlarının hoşuna gitmemişti.Çerkesya'nın iskanı sırasında Rus yerleşimcilere aile başına 33 desyatin (330 dönüm üzeri) toprak verilirken, Adıge ailelerine 7 desyatin toprak dağıtılıyordu (bk. Kadircan Kaflı, Şimali Kafkasya, İstanbul, 1942). Bu da çok çocuklu ve kalabalık Adıge ailelerini yarıcı, kiracı ya da ırgat biçiminde Kazak zenginlere bağımlı hale getiriyordu. Ama çok geçmeden Adıgeler, köy köy imece dayanışmaları yoluyla, bataklıkları kurutup topraklarını genişletmeyi ve Kazaklara bağımlılıktan kurtulmayı başardılar. Bunun üzerine, Rus makamları Kazak milisleri Adıgelerin üzerine salmaya, iftira ve suçlamalarda bulunmaya, örneğin bu milislerce öldürülen Rus cesetlerini bile Adıge köy sınırları içine atmaya ve haksız yere Adıgeleri sorumlu tutmaya ve cezalandırmaya, "ceza" karşılığı Adıgelerin elinden alınan toprakları da "Kazak milislere ve Rus asker emeklilerine" dağıtmaya, direnenleri de "asi" sayıp zorla ve korkutarak Osmanlı topraklarına göndermeye başladılar.Örneğin, Kasım 1889'da Orta Laba yöresindeki 24 bin Adıge'nin Türkiye'ye gönderilmesine, bunların 230.000 desyatin (yaklaşık 250 bin hektar) tutarındaki verimli toprağına el konulmasına, bu toprakların Rus asker emeklileri ile Kazaklara dağıtılmasına karar verildi
Adıge aleyhtarı bu tür politikalar nedeniyle, 1864 sonrasında, Kuban oblastında bulunan ve 107 bin (80 bini şimdiki Adigey, kalanı Karaçay-Çerkes Cumhuriyeti yerinde) olan toplam Adıge sayısı 1880'de 60.424'e düştü;genel artışa göre, 1897'de Adıge sayısı, 250 bin olabilecek yerde, 30 bine düştü (şimdiki Adıgey Adigeleri ve Karadeniz kıyısındaki Şapsığlar).1897'de 13 bin dolayında olan şimdiki Karaçay-Çerkesya Adigeleri ile birlikte eski Çerkesya sınırları içindeki genel Adıge (Çerkes) nüfusu 43 bine düştü (1864 yılı öncesi nüfusun % 2 kadarı.
. Bu da, o zamanki Rus makamlarının Adıgeleri hedef alan amansız bir etnik temizlik ve soykırım politikası yürütmüş olduklarını kanıtlamaktadır.
Ekonomi > Dil

Ana maddeler: Batı Çerkesçesi ve Çerkesçe
Ekonomi > Dil > Adıge dili ve Adıgece'nin öğretilmesi durumu

Batı kolu "Adıgece" (Adıgabze) ya da eski deyimiyle "K'yah" dili (КӀах-Ova dili) adını taşır, kendi içinde kıyı ve bozkır lehçeleri biçiminde iki ayrı öbeğe ayrılır. Kıyı öbeğini (ХыӀyшъоӀусхэр - Deniz kıyısında oturanlar) oluşturan Şapsığ ve kısmen Hak'uç (ХьакӀуцу; Thağepş - Kirova köyünde konuşulur) lehçeleri ile, daha doğuda iç bölgelerde konuşulan bozkır lehçelerinden Bjeduğ, K'emguy (КӀэмгуй) ve Abadzeh (Абдзах;Hakurınehable köyü ile 1998'de Kosova'dan dönen Adıgelerce Maykop'un 4 km doğusunda kurulan Mafehable köyünde konuşulur) lehçeleri hâlen konuşulmakta olup, resmi Adıge (edebiyat) dili K'emguy (Rusça: Temirgoy) lehçesinden geliştirilmiştir (Adıge dili için bk. Kafkasya Üzerine Beş Konferans, "Adıge Dili ve Edebiyatı" bölümü, İstanbul, 1977; Kafkasya Kül. Der., Sayı 39-42,"Adığe (Çerkes) Edebiyatı" bölümü, Ankara, 1973;Adige Dili ve Edebiyatı, Circassiancanada, internet). Kafkasya'da artık konuşulmayan birçok Adıge lehçesi ise (Natuhay, Hatukuay, Mahoş, Vıbıh Adıgecesi, Barakay, vb) hâlen Diaspora'da konuşulmaktadır.
Adıgece, bir eğitim dili olduğu Adıgey dışında, Krasnodar krayındaki ve İsrail'deki Adıgelerin devam ettiği devlet okullarında da seçmeli bir ders olarak devletçe okutulmakta;ayrıca Ürdün'de de bir özel okulda (Emir Hamza Okulu) seçimlik bir ders durumundadır.2002'de RF'de, Adıge sayısı 128,528 idi; buna rağmen, Adıge dili, Maykop ve Soçi/Lazarevsk'teki ilgili fakülte ve kurumlarda akademik ya da Adıgece dersi öğretmenlerini yetiştirme amaçlı olarak işlenmektedir. Adıgece, Kafkasya dışında Türkiye, Irak, Suriye, Ürdün, İsrail, Lübnan, Mısır, Libya, AB ülkeleri (Almanya, Fransa, Hollanda, Belçika, Avusturya, Bulgaristan, vb), İsviçre, ABD (New Jersey, NewYork, California), Kanada, Avustralya'da ve toplam 40 kadar ülkeye dağılmış topluluklar arasında da konuşulmaktadır.
Kabartayca eğitimdeki yeni gelişmeler için tıklayın-Kabartayca.
Ekonomi > Dil > Adıge aleyhtarı çalışmalar ve tepkiler

2004-2006 yıllarında bazı Rus milliyetçiler ve bunları desteklediği söylenen bazı üst düzey bürokratlar, Adıgey Cumhuriyeti'nin (AC) Krasnodar krayı ile birleştirilmesi, yani lağvedilmesi doğrultusunda bir kampanya başlatmışlardı. Ancak AC Devlet Başkanı Hazret Sovmen'in kınama anlamında istifaya kalkışması (Nisan 2006) ve RF Devlet Başkanı Vladimir Putin'in bu istifayı kabul etmemesi, Adıgelerin sert tepkileri, girişimin diğer halklar arasında da kaygılara yol açması, ardından Krasnodar krayı Valisi A. Tkaçev ile Kuban Kazakları Atamanı V. Gromov'un ve RF'deki demokratik kitle örgütlerinin de olumlu destekleri sonucu birleştirme olayı yatışmıştı (Ayrıca bk.Jineps, 2006 ek 1,s.21;Ekim 2006,Oleg Tsvetkov).
21 Mayıs 2006'da toplanan Adıgey'in temel ulusal örgütlenmesi olan "Adıge Halk Kongresi" de,"Adıge dil ve kültürünün,Adıge varlığı ile AC'nin koruma altına alınmasını,AC'nin geleceğini belirleyici nitelikte bir refandum düzenleme ve böylesine bir referanduma katılma hak ve yetkisinin sadece etnik Adıge halkına ait olduğunu,başka türlü bir referanduma gidilmesi durumunda,etnik Adıgelerin böylesine bir referanduma katılmayacağını,Adigey Cumhuriyeti Devlet Parlamentosu-Khase tarafından bu esasları güvence altına alacak Anayasal değişikliklerin yapılmasını;Maykop kent yönetimi ile kent meclisinin de Maykop'un meydan ve caddelerine Adigey Cumhuriyeti'ne uygun adlar vermesini" talep etmiştir (23.05.2006 tarihli "Adıge maq-Адыгэ макъ" gazetesi, Türkçesi için bk.Jineps gazetesi "Eylül 2006 Ek:1",s.23;İstanbul)
Ekonomi > Dil > Şimdiki durum

Kongre kararından sonra, AC Devlet Parlamentosu-Khase, 2006-2007 eğitim-öğretim yılından geçerli olmak üzere, ilk ve orta dereceli okullarda, Rusça ile birlikte, Adıgecenin de Adıge dili ve edebiyatı dersi ile sınırlı olarak zorunlu bir ders dili olarak yaygınlaştırılmasını sağlayan yeni bir "Eğitim yasasını" kabul etmiştir (29.08.2006 tarihli "Adıge maq" gazetesi olayı ve sonrasını bildirmektedir). Ancak, 2007 yılı başlarında, Adıgeceyi zorunlu bir ders dili haline getirme amaçlı bu yeni yasa, AC Anayasa Mahkemesi (Eski adı "Adalet Divanı") tarafından iptal edilmiştir (Daha geniş bilgi için "Eğitim" bölümüne bakınız).
Ekonomi > Eğitim

Adıge yazısı, 1927'den önce Arap, 1927 - 1937 arası Latin harflerini kullanmış, 1937'den bu yana da Kiril (Rus) alfabesini kullanmaktadır (AnaBritannica, Çerkesler).
Maykop'ta iki büyük müze, 4 tiyatro, Adıge şarkı ve dans toplulukları, Adıge dilinde bir edebiyat dergisi (Zeqoşnığ, üç ayda bir) ve bir resmi gazete (Adıge maq, haftada 5 gün),RF merkezine bağlı Rusça ve çok az süreli olarak bir Adıgece radyo ve tv yayını vardır.
Başkent Maykop'taki çeşitli kültürel kurum ve kuruluşlar arasında Adıgey Devlet Üniversitesi, Maykop Devlet Teknoloji Üniversitesi ve AC Tembot K'eraş Sosyal Bilimler Araştırma Enstitüsü balıca üst eğitim kurumlarıdır. Adıgey Devlet Üniversitesi'nin Adıgey'in dışında,Şapsığ nüfusun (tahminen 12 bin) yoğun olduğu Soçi'nin Lazarevsk beldesinde 6 fakültesi, Novorossiysk'de üç, Azak Denizi kıyısındaki Yeysk kentinde de 1 fakültesi açılmış bulunmaktadır. AC Tembot K'eraş Sosyal Bilimler Arştırma Enstitüsü de Adıge dili, edebiyatı, tarihi, folkloru, etnografyası, ekonomisi ve arkeolojisi gibi konularında çalışmalarda bulunmaktadır.Cumhuriyette 8 devlet ve 23 de yerel müze bulunmaktadır. Maykop'taki Adıge Ulusal Müzesi'nde önemli bir bölümü Milat öncesine ait 70 bin değişik arkeolojik yapıt (örnek) sergilenmektedir. Ayrıca Moskova'daki Doğu Halkları Müzesi'nin Maykop'taki şubesi olan Kuzey Kafkasya Müzesi de önemlidir (Adıge Ulusal Müzesi için bk.Nuriyet Mamırıko,"Ulusal Tarih Koruma Altında", internet).
AC'de, birkaç evlik olan çiftliklerde (khutor;mezra) okul yoktur, bazı küçük köylerde de 1-4 sınıflardan oluşan ilkokullar vardır. Bu nedenle taşımalı eğitim sistemi de uygulanmaktadır.
Resmi dil olmasına karşın Adıgece, Adıgeler arasında gündelik bir konuşma dili, kısmi bir eğitim ve yayın dilidir.Resmi yazışmalar Rusça ile sınırlıdır.
Ekonomi > Eğitim > Eski eğitim uygulaması

Adıge Cumhuriyeti'nde zorunlu eğitim dili, RF düzeyinde olduğu gibi, RF'nin bir parçası olan Adıgey'de de geçerli olmak üzere Rusçadır. Adıgece, AC'de Rusça ile birlikte resmi dildir. Adıgece, AC'de okullarda, ilk iki sınıfta, tek Rusça dersi dışında bütün derslerde okutulan, 3.sınıftan itibaren ve tek dersle sınırlı olarak okutulan bir ders dilidir. RF eğitim sistemi, Rusça eğitimi bütün RF okullarında zorunlu tutarken, yerel birimler (region) düzeyinde, Rusça dışındaki dillerde öğretime, isteğe bağlı olması koşuluyla, yerel birimlerde (cumhuriyet, kray, oblast ve özerk okruglar) olanak tanımaktadır. AC'de seçmeli ya da isteğe bağlı olarak ilk (1-4.sınıflar) ve ortaöğretimde (5-10.sınıflar) okutulabilen dersler ise,Adıgece (Адыгабзэ;1-4.sınıflar),Adıge edebiyatı (Adıgece;5-10.sınıflar),Adıgey tarihi (Rusça) ve Etnografya (Rusça) dersleri okutuluyordu. Ancak Adıgece dışındaki tüm dersler 2007 yılı sonrasında kaldırıldı. AC'de ilk 2 sınıfta eğitim dili Adıgece'dir, bir de Rusça dersi okutulur. 3-11 sınıflarda Adıgece haftada 2 ders saati ile sınırlı olarak okutulur. Bu da, yumuşatılmış bir Ruslaştırma programının yürürlükte olduğu kaygılarına yol açıyor (bk. Prof. Dr. Hangerıy Bak'uv, "Kuzey Kafkasya'da anadillerinin geleceği kaygılara neden oluyor").
Dil öğretimindeki Ruslaştırma, Adige müziğinin 2.sınıf sonrasında devre dışı bırakılmasıyla da güçlendiriliyordu. Bu da müzik alanında kitlelerden ve özellikle de Diaspora'dan kopmaya, yozlaşma ve Ruslaşma biçiminde bir asimilasyonun yoğunlaşmasına yol açmaktadır (Ayrıca bk. Kuzey Kafkasya KD, sayı 87-88, s.4).
Buna karşın başka bir uygulama örneği olarak,
Karaçaylar
yeni şarkı ve müziklerini özgün biçimini bozmadan ve yozlaştırmadan, özel ve geleneksel anlamda geliştirmeyi ve kitlelere ulaştırmayı ve Karaçay Diasporası ile yakınlaşmayı başarmışlardır.
Türkiye'de, 1970 yılında, özellikle Düzce'de Türkçe türkülerin Adıgeceye çevrilmesi ve Türkçe makama uygun okunmaları biçiminde, kitleleri saran bir Adıge (Şapsığca) müzik akımı başlamıştı. Ama bu demokratik kültürel oluşum 12 Mart 1971 askerî müdahalesi sonucu bastırıldı. Kitleleri sarmaya başlamış olan o dönemden günümüze müzik plakları (kayıtları) kalmıştır. (Daha geniş bilgi için bk.Circassiancanada, "Yazarlar" bölümü.)
Ekonomi > Eğitim > Yeni eğitim uygulaması ve tepkiler

2006 yılı başlarında AC Devlet Parlamentosu - Khase tarafından çıkarılan yeni "AC Eğitim yasası" ile, Adıgece, Adıge kökenli öğrenciler için zorunlu bir ders dili statüsüne çıkartıldı. Böylece AC'de Adıge kökenli toplam 14.441 öğrenciden 21'i dışında, kalanı Adıgece anadilini öğrenme olanağına kavuşturuldu (bk. Пэнэшъу Сэфэр, "ЗыкъэтшӀэжьыным игъо хъугъэ", Адыгэ макъ, 04.05.2007, internet, Türkçesi için bk. Sefer Peneşü, Uyanma Vaktidir, Jineps gazetesi, Temmuz 2007,sayı 20, s.4). Böylece, bir kazanım olarak, bazı çevrelerce desteklenen Rus asimilasyonu uygulamalarını kesintiye uğratıcı önemli bir karşı adım atılmış oldu. Ama, bazı Rus çevreler, Adıgecenin Rusça gibi zorunlu bir "eğitim dili yapılamayacağını" söyleyerek tepki göstermişlerdi.
Ekonomi > Eğitim > Yeni Eğitim yasasına yargısal müdahale

2006-2007 eğitim ve öğretim yılında uygulama olanağı bulan söz konusu "Eğitim yasası", AC Anayasa Mahkemesi tarafından iptal edilmiştir.İptal kararı,"Adıgecenin RF'de zorunlu bir eğitim dili olmadığı,sadece yerel idari birimler (region ya da komponent) düzeyinde ve isteğe bağlı olarak okutulmak üzere eğitim programına alınmış olan seçmeli ders dillerinden biri olduğu,bu dilin,istemeyenler için zorunlu bir eğitim dili haline getirildiği,bunun RF hukuk sistemine (mevzuatına) ve insan haklarına aykırı düştüğü" gerekçesine dayandırılmıştır. Ancak, AC Bilim ve Eğitim Bakanı Ramazan Bedaneko (Бэданэкъо Рэмэзан), Adıgece'in öğretilmesinin RF ve AC anayasalarına aykırı olmadığını belirterek, durumun AC Bakanlar Kurulunda görüşüleceğini ve Adıgecenin okutulmasına devam edileceğini açıklamışsa da, ancak olumlu bir sonuç alınamamıştır. Adıgece, 2007 yılından beri, sadece Adıge dili dersi ile sınırlı olmak üzere okullarda okutulmaktadır. Resmi verilere göre, 2008-2009 ders yılında Adıgece ders alan öğrenci sayısı, 14 bini Adıge kökenli olmak üzere, 30 binin üzerine çıkmıştır (bk. Adıge maq, 14.03.2009,Türkçesi için bk.Ç'are Fatim, Dil, Ulusun Temelidir, 14.03.2009,CircassianCanada, Yeni Dokümanlar Bölümü).
Bu arada, Diaspora'da, Adigey'in ortadan kaldırılıp topraklarının Krasnodar Kray'a katılması konusunun gündeme getirileceği biçiminde yoğun kuşku ve kaygılar da vardı. Ancak Adigey, kendisini toparlamayı başarmış ve güçlenmiş görünmektedir. Ancak, Adigey'e ait geniş bir turistik yöre ve kalıcı karlarla beslenen, ortalama 2.000 metre yüksekliğinde ve çok sayıda ırmağın kaynağını oluşturan büyük bir su deposu olan, bol oksijeni (%38) ile çok sayıda turist ve hastayı çeken, bir eşinin sadece İsviçre'de bulunduğu söylenen, ekonomik değeri yüksek ve dünyaca tanınan Aziş-Tav gibi yeraltı mağaraları kompleksi yanında, başka turistik tesisleri de barındıran 16.500 hektar (165 km. kare) genişliğindeki doğa harikası Leğo-Naqe Yaylalarının (Lago-Naki), Krasnodar krayı tarafından ele geçirilmeye çalışıldığı, Adıgelerin bu yerlerden oldu bittilerle uzaklaştırılmakta oldukları söylenmektedir.Özellikle 2014 Kış Olimpiyatları'nın Adıgey'in bitişiğindeki tarihi Adıge toprağı Soçi'de (Saçe/Шъачэ) yapılacak olması, ancak Soçi tanıtımlarında Grek ve Osmanlı adları kullanılırken, toprağın yerlisi ve asıl sahibi olan Adıgelerin adına sansür uygulanmakta olması eleştirilere yol açmakta, RF üst düzey yetkililerinin gizli desteğiyle tarihsel ve kültürel bir soykırım politikası uygulandığı öne sürülmektedir.
Din

Adıgeler arasında "Çok tanrılı" (politeist) bir inanç sistemi vardı. En büyük tanrıya "Tha" ("Тхьa" ya da "Тхьашхо"; Bütün tanrıları ve her şeyi o yönetirdi) derlerdi. Daha sonra gök, yer, deniz, ırmak ve benzeri tanrılar gelirdi.
Adıgelerin 1864 öncesi bağımsızlık döneminden kalma Şapsığ ve Natuhay bayrakları hâlen Maykop'taki Adıge Ulusal Müzesi'nde korunmaktadır. Şimdiki AC bayrağı ise, 19. yüzyılda bütün Çerkesya bölgelerini (eyaletleri) temsil etmek üzere kullanılmış olan, ama orijinali bulunamadığından, kitaplardaki resimlerden yararlanılarak ve kısmen de değiştirilerek çizilmiş bir bayraktır. Adige toplulukları, savaş ve törenlere kendi özel flama ve bayraklarını taşıyarak katılırlardı (Adıge bayrağı tarihi için bk."Çerkes Sorunu Yeniden Gözden Geçirilmelidir",22 Mart 2011,Cherkessia.net).
Özellikle 15-16.yüzyıllarda Türkler ve Kırım Tatarları aracılığıyla yayılmaya başlayan Müslümanlık, 17-19.yüzyıllarda güçlendi.
Yine de eski inançlar bütünüyle silinmedi. Örneğin, 19. yüzyıl başlarında, papazlar eşliğinde ve büyük haçlar karşısında sığır kurban ediliyordu. Ayrıca veba ya da başka bir salgın hastalık karşısında, Adıgeler, köylerini ya da bölgelerini diktikleri çekiç görünümlü haçlarla ("Kaş" ya da "Пхъэзэкъупцэ") çevirip salgından korunmaya çalışıyorlardı. Ayrıca evlerinin içlerini de, korunma amacıyla, çekiç biçimli haçlarla donatıyor, mumlar yakıyorlardı. 7-9. yüzyıllarda Karadeniz kıyısında bulunmuş olan Grek yerleşimi Nikopsis başlıca dini merkezdi. Ayin ve dualar Grekçe yapılıyordu. Ayrıca bk. Дин зэфэшъхьафхэм япхыгъэ ч1ып1ац1эхэр, yazının Türkçesi için de bk. "Çerkesya'da değişik dinlerle ilişkili yer adları", internet.
2002'de yapılan bir araştırmaya göre Adıgey Cumhuriyeti'nin nüfusunun %35,4'ü Rus Ortodoks Kilisesi'ne bağlı Hristiyan, %13'ü çoğunluğu Hanefi olmak üzere Müslüman, %3'ü kendini herhangi bir kiliseye dahil etmeyen Hristiyan, %1'i de diğer Doğu Ortodoks kiliselerine bağlı Hristiyan'dır. Nüfusun %30'u tanrıya inanmakta ancak bir dine inanmamakta, %9'u ateist, %8,6'sı ise başka dinlere inanmakta veya dini kimliğini söylemeyi reddetmektedir.
Trap Nation

Trap Nation, elektronik müzik yayınlayan Amerikalı bir YouTube kanalı.
Tarihi

Trap Nation, Eylül 2012 tarihinde, Los Angeles, ABD'de 15 yaşındaki Andre Wilheim Benz tarafından kuruldu. Bunun yanında Andre, Trap Nation'a ek olarak başka kanallar da kurdu. Bu yan kanallardan ilki  olan Chill Nation, Şubat 2014 tarihinde kurulmuştur. Nisan 2020 itibarıyla Andre, hâlâ daha Trap Nation'u yönetmektedir.
2016 yılında Tubefilter, Trap Nation'u en hızlı büyüyen kanallar kategorisine eklemiştir. 2022 itibariye kanalın 30 milyon abonesi bulunmaktadır.
Sanatçılar

2Scratch
Arman Cekin
Akylla
Arcando
Barren Gates
BEATMASH
Beauz
Besomorph
Cadmium
Coopex
Devault
EBEN
Egzod
Emdi
Glacio
Hoober
Hoopex
Jaeger
Julius Dreisig
Lost Sky
Lox Chatterbox
N3WPORT
Ship Wrek
T-Mass
Take/Five
Unknown Brain
Veronica Bravo
Caprivi çatışması

Caprivi çatışması, Afrika kıtasındaki Namibya hükûmeti ile Caprivi Ucu'nun ayrılması için 1999'da kısa bir ayaklanma başlatan isyancı bir grup olan Caprivi Kurtuluş Ordusu arasındaki silahlı çatışmaydı.
Arka plan

Namibya'nın kuzeydoğusundaki Caprivi Ucu'nda çoğunlukla Lozi halkı yaşamaktadır. Ortak bir dili ve tarihi paylaşıyorlar ve çoğu zaman komşu ülkelerdeki (Zambiya, Angola, Botsvana ve Güney Afrika Cumhuriyeti) Lozi insanlarıyla daha bağlantılı olduklarını hissediyorlar.
Çatışmanın bir nedeni, Muyongo'nun Angola'daki sürgünü sırasında Mishake Muyongo ile ülkenin liderliği (SWAPO'nun hâkim olduğu) arasında daha önce yaşanan güç mücadelesinde görülebilir. Temmuz 1980'de Muyongo, yıkıcı faaliyetlere karışmak ve ayrılıkçı emelleri sürdürmekle suçlanarak SWAPO başkan yardımcılığı görevinden alındı. Muyongo'nun Zambiya ve Tanzanya'da gözaltına almasının ardından SWAPO'da Caprivilere yönelik bir tasfiye iddiası gündeme getirildi.
1985'te Namibya'ya döndükten sonra Muyongo, Demokratik Turnhalle İttifakına (DTA) katılan Birleşik Demokrat Parti'yi (UDP) kurdu. 1991'den ihraç edildiği 1998 yılına kadar DTA'nın başkanlığını yaptı
CLA'nın oluşumu, CLA eğitim kampına baskın

Caprivi Kurtuluş Ordusu (CLA), Caprivi'nin özyönetim hedefiyle 1994 yılında kuruldu. Namibya hükûmeti CLA'yı Angola isyancı hareketi UNITA ile müttefik olmakla suçladı. UNITA, Güney Afrika'dan kurtuluş mücadelesi sırasında SWAPO'ya karşı savaştığı gerekçesiyle Namibya'da pek sevilmiyor. 1989 seçimleri Demokratik Turnhalle İttifakının Caprivi bölgesinde SWAPO karşısında önemli bir avantaja sahip olduğunu gösterdi.
Ekim 1998'de Namibya Savunma Kuvvetleri, Özel Saha Kuvvetlerinin desteğiyle bir CLA eğitim kampını keşfetti ve baskın düzenledi. Bunun sonucunda 100'den fazla silahlı CLA üyesi Botsvana'ya kaçtı. Bu süreçte hükûmetin baskısından (tecavüz ve işkence dâhil) korkan yaklaşık 2.500 sivil de aynı  yolu izledi. Mülteciler arasında CLA'nın iki lideri de vardı: Mishake Muyongo ve Mafwe lideri Boniface Bebi Mamili, her ikisine de Danimarka'dan sığınma hakkı verildi. Namibya, Botsvana ve Danimarka'dan isyancıları teslim etmelerini talep etti ancak dönemin başkanı Nujoma isyancıları "hain ve katiller" olarak nitelendirdi ve işledikleri suçlardan dolayı cezalandırılacaklarını belirtti. Kaçanlardan birkaç yüz kişi ülkelerine geri gönderildi, ancak Caprivi valisi John Mabuku ve Linyanti Seçim Bölgesi meclis üyesi Fani Francis Sizimbo da dâhil olmak üzere Caprivi'nin bağımsızlığını isteyen diğerleri Muyongo ve Mamili'ye katıldı. Botsvana'daki bir kampta onlara birkaç bin adamla birlikte çeşitli hükâmetlerin baskısı altındaki başka bir bölgesel grup olan Kxoe halkının şefi de katıldı.
Bu arada bölgesel seçim hazırlıkları devam etti ve Aralık 1998'de seçimler yapıldı. DTA, destekçilerinin çoğunun ülkeden kaçtığını gördüğünden, SWAPO, bölgeye tahsis edilen altı sandalyenin tamamını alarak seçimleri kazanmayı başardı. Mültecilerin geldiği bölgelerde katılım %20'nin altındaydı.
1999 ayaklanması

2 Ağustos 1999'da CLA, Caprivi bölgesinin eyalet başkenti Katima Mulilo'nun ordu üssüne, sınır karakoluna ve polis karakoluna beklenmedik saldırılar düzenledi. Ayrıca devlet tarafından işletilen radyo istasyonuna (Namibian Broadcasting Corporation'a ait) ve Katima Mulilo Havaalanına da baskın düzenlediler. İsyancılarla hükâmet güçleri arasında çıkan çatışmada aralarında çapraz ateşte kalan bazı sivillerin de bulunduğu 14 kişi hayatını kaybetti. Eyalette olağanüstü hal ilan edililirken, hükûmet CLA destekçisi olduğu iddia edilen kişileri tutukladı.
İsyancılara destek Angola'daki Jonas Savimbi ve UNITA ile Barotse Yurtsever Cephesi'nden gelmişti. UNITA'nın yanı sıra Angola ve Namibya güçlerinin de Caprivi Ucu'ndaki nüfusa karşı insan hakları ihlalleri yapmakla suçlandı.
Uluslararası Af Örgütü'nin bir raporuna göre hükûmet bu duruma şiddet ve baskıyla, kendisine geniş yetkiler veren olağanüstü hal ilanıyla karşılık verdi ve isyancı olduğundan şüphelenilen kişilere hapiste işkence uyguladı.
Ayaklanma sonrası

Başarısız ayrılma girişiminden kısa bir süre sonra yaklaşık 3.000 kişi Namibya hükûmetinin misilleme yapması korkusuyla komşu Botsvana'ya sığındı. Onlara mülteci statüsü verildi ve Dukwe kampına yerleştirildiler. Aralık 2015 itibarıyla kampta birkaç yüz Namibyalı yaşarken, yaklaşık 2.100'ü Namibya'ya geri döndü.
1999 yılında, ayaklanmalara katıldığı iddia edilen 132 kişi tutuklandı ve vatana ihanet, cinayet ve diğer birçok suçla suçlandı. Caprivi vatana ihanet davası olarak bilinen davada karar büyük ölçüde ertelendi ve mahkûmlar ancak 2012 yılında beraat etti.
7 Ekim 2002'de Itengese ulusu Namibya ile tüm bağlarını kopardı ve bağımsız, egemen Özgür Caprivi Ucu/Itenge Devleti'ni ulusal vatanları ilan etti. Bu ulus, en azından Namibya olmak üzere başka hiçbir hükûmet tarafından tanınmıyor.
Caprivi Haritası