Otopoiesis
Sosyal sistemler ve otopoiesis > Niklas Luhmann

Luhmann'ın önerdiği paradigma değişikliği Parsons'un yapısal-işlevselciliğinden bir kopuş ve bilişsel biyoloji ile sibernetik içinde geliştirilen modellerin uyarlanmasını içeriyordu. Post-yapısalcılık ve takip eden teori patlamasıyla birlikte Almanya'da kendini gösteren “radikal inşacılık” düşüncesi dönemin entelektüel eğilimleri üzerinde etkili oluyordu. Luhmann böyle bir ortamda opus magnumu sayılabilecek Social Systems kitabını 1984 yılında yayınladı. Luhmann'a göre, genel sistem teorisindeki değişimler sosyolojinin kuramsal ilgi alanlarıyla çok uygun biçimde örtüşmektedir. Ancak o zamana kadarki kuramsal tartışmalarda da olağandışı sayılabilecek bir soyutlama ve karmaşıklık düzeyinde sahiptir. Luhmann'ın amacı, aradaki boşluğu doldurmaya çalışmaktır. Luhmann genel sistem teorisindeki bir paradigma değişiminin sosyal sistemler teorisini nasıl etkilediği sorusundan hareket etmektedir.
Luhmann otopoietik sistemleri üçe ayırmaktadır: Yaşayan sistemler, psişik sistemler ve sosyal sistemler. Yaşayan sistemlere hücreler, organizmalar vb. örnek verilebilir. Sosyal sistemler ise toplumlar, organizasyonlar ve etkileşimlerden oluşmaktadır.
Dougall'ın önerdiğinin aksine, Luhmann sosyal sistemlerin ve hatta psişik sistemlerin canlı sistemler olduklarına dair Aristotelyen varsayımın terk edilmesini önermektedir. Ona göre otopoietik kapanım bu kuramsal hamleyi gerekli kılmaktadır. Bunun için otopoiesisin öncelikle genel sistem teorisi düzeyine çıkarılıp yaşamdan soyutlanması gerekir. Luhmann, Maturana'nın tanımına bağlı kalarak, otopoiesisi bir sistemin operasyonlarını/işlemlerini yine kendi operasyonları aracılığıyla meydana getirebilmesi olarak görmektedir. Sistem kendi operasyonlarını üretmekle kalmamakta, operasyonları düzeyinde aynı zamanda otonom olarak kalmaktadır (operasyonel kapalılık).
Sosyal sistemlerin otopoietik yeniden üretim tarzının unsuru iletişimdir. Bu iletişim(ler) bir iletişim ağı tarafından tekrar tekrar üretilir ve böyle bir ağın dışında var olamaz(lar). Bu iletişimler “canlı”, “bilinçli” birimler olmadıkları gibi “eylem” de değildirler. İletişim, Luhmann'a göre enformasyon, ifade [utterance] ve anlama (yanlış anlama da dahil) üçlüsünün bir sentezidir.
Görüldüğü gibi Luhmann'ın enformasyon anlayışı kavramın alışılmış genel kullanımından farklılaşmaktadır. Enformasyon dışarıdan sisteme dahil edilmesi gereken bir şey değildir; doğrudan sistem tarafından meydana getirilir. Bu bağlamda iletişim de, örneğin Jürgen Habermas'ınkinden farklı bir anlam kazanır. İletişim bir eylem biçimi değildir çünkü bunun çok ötesinde bir anlama sahiptir. İletişim anlamayı içerir ancak anlama, iletişim kuran kişinin etkinliğinin bir parçası değildir. Zaten bu nedenle Luhmann, sistemin temel işlemsel [operative] düzeyi olarak iletişim teorisinin sosyolojideki eylem teorisinin yerini alması gerektiğini belirtmektedir. İletişim sınırlama demektir, yani kendini başkasıyla sınır içine yerleştirmektir. İletişimin karmaşık sistemler teorisine dahil edilmesi için, sistemlerin unsurlar ve bunlar arasındaki ilişkiler halinde var olduğu fikrinden vazgeçmek gerekmektedir. Karmaşıklık yüzünden unsurları birbiriyle ilişkilendirme süreci seçme işlemini gerektirir ve ilişki basitçe unsurlara eklenecek bir şey değildir.
Sosyal sistemlerin çevresi başka sosyal sistemleri içerir ve bunlar arasında iletişim mümkündür. Toplum ise istisnai bir sosyal sistem olarak tüm iletişimleri kapsar ve onları yeniden üretir. Diğer sistemler arasında iletişimi mümkün kılar ancak kendisi iletişim kuramaz. Tüm iletişimi kapsadığı için iletişim kurabileceği bir dışarısı yoktur. Bunun anlamı toplumun dışında bir çevre olmaması değil, ancak iletişimsel eylemlerin içeriği bakımından kapalı bir sistem olmasıdır. Bu içerik de sistem içindeki dolaşım ile hayata geçirilir. Bir toplum, en önemli unsurları –dinsel bağlılık, politik devlet, iktisadi üretim vb.– ile tanımlanamaz. Özgül bir toplumsal sistemi oluşturan şey, onun "başlıca içsel farklılaşma tarzı"dır. Bu işlevsel farklılaşmaya dayanan modern toplum, yepyeni bir sistem tipi olarak eşi görülmemiş bir karmaşıklık meydana getirmiştir. Bu farklılaşma çerçevesinde toplum küresel bir nitelik kazanır ve modern koşullar altında yalnızca tek bir toplumsal sistem var olabilir. Dünya çapındaki iletişimsel sistem tüm olanakları içeren tek bir dünya oluşturmaktadır. Dolayısıyla Luhmann'a göre içinde tüm iletişimlerin meydana geldiği tek bir dünya toplumu vardır.
Psişik sistemlerin otopoietik yeniden üretim tarzının unsuru düşüncedir. İşlemsel kapalılık bakımından psişik ve sosyal sistemler birbirinin çevresi durumundadır, dolayısıyla düşünceler ve iletişimler biribirinden farklıdır. Karşılıklı etkiler yapısal düzey ile sınırlıdır. Aralarında sadece yapısal eşleşme söz konusudur ve her iki sistem de birbirine yapısal olarak uyum sağlamıştır. Luhmann psişik ve sosyal sistemler arasındaki bu yapısal eşleşmeyi birbirine nüfuz etme [interpenetration] olarak adlandırır. Bu kavramlaştırmanın sonucu olarak, sosyal olanın psikolojik olandan ayrıştırılması teorik olarak mümkün olmaktadır.