Galen
Çalışmaları > Tıp > Farmakoloji

Diyetin yeterli olmadığı durumlarda, Yunan hekimi ilaçlara başvurmuştur. Metodik yaklaşımıyla tanınan Galen, teoriyi (logos) ve deneyimi (empeiria) bir araya getirerek farmakolojinin temellerini açık bir şekilde atmıştır. Bu tıp alanına yaklaşık 3.500 sayfa ayırmış ve bu konuda önemli katkılarda bulunmuştur. Katkıları o kadar etkili olmuştur ki, ismi eczacılar tarafından hekimlerden daha fazla onurlandırılmıştır. Tıpkı bir önceki yüzyılda Dioskurides gibi, Galen de kendi kişisel deneyimleriyle tamamladığı dönemin temel bilgilerini toplamıştır.
Tıp ve eczacılıkta "galenik" sıfatı, yaklaşık bir buçuk yüzyıl sonra Fransızca'da (1581 yılında Nicolas de Nancel tarafından) ortaya çıkmıştır. 17. yüzyılda kimyasal analizdeki ilerlemeler, bitkisel ilaçlardan etken maddeye (örneğin, Digitalis bitkisinden Digitoksin'e) geçişi mümkün kılmıştır. Eczacı ve kimyager Nicolas Lemery, doğal maddelerden yapılan galenik eczacılığı, kimyasal olarak bilinen ve test edilen aktif bileşenleri kullanan kimyasal eczacılıktan ayırmıştır.
Galen'in döneminde "farmakoloji" terimi mevcut değildi; bu terim 18. yüzyıl Avrupa bilim dünyasında ortaya çıkmıştır. Eski Yunanca’da fármaka (φάρμακα), "ilaç veya uyuşturucu" (yararlı veya zehirli) anlamına gelirken, pharmakopôlês (φαρμακοπώλης) "ilaç satıcısı", rhizotomos (ῥιζοτόμος) ise "kök kesici" (bitki toplayıcı) anlamına geliyordu. Galen, bitki toplayıcılar (rhizotomos) ya da ilaç satıcıları (pharmakopôlês) tarafından geliştirilen ve etkili olduğunu kabul ettiği ilaç tariflerini aktarmış; ancak esas olarak Dioskorides’in doğal ilaçlarla ilgili eserinden faydalanmıştır. Dioskorides’in 800’den fazla detaylı tarifini içeren bu eseri, Yunan dilinde yazılmıştır ve Latince adı De Materia Medica (Grekçe: Περὶ ὕλης ἰατρικῆς Peri hulēs iatrikēs) olarak bilinmektedir. "Tıbbi Malzeme Üzerine" anlamına gelmektedir.
Galen'e göre, bir ilacın etkinliği, Aristoteles'in "potansiyel güçler" (dunameis) olarak adlandırdığı doğuştan gelen gücünden kaynaklanır. Örneğin, sıcak bir fármaka vücudu ısıtır ve soğuk fazlalığından kaynaklanan hastalıklarda uygun bir tedavi yöntemi olur. Galen'e göre, tıpkı Aristoteles gibi, nitelikler aktif (sıcak ve soğuk) ya da pasif (kuru ve nemli) olarak sınıflandırılır ve her madde bir aktif ve bir pasif niteliğin karışımıdır (örneğin, sıcak-kuru). Bir ilacın niteliği yalnızca organizma üzerindeki etkisiyle belirlenebilir. Örneğin, karabiber dokunulduğunda soğuk olsa da tadında sıcak bir etki yaratır veya vücudu ısıtır. Ayrıca, bir ilacın nitelikleri yoğunluk ölçeğinde değerlendirilir: zayıf, belirgin, güçlü ve çok güçlü.
Galen, doğanın ham halde sunduğu basit ilaçlar ile birden fazla basit ilacın birleşimi sonucu oluşan bileşik ilaçları birbirinden ayırır. Galen, Basit İlaçların Güçleri [ve Karışımları] Üzerine adlı eserinde, dört hılt teorisinin farmakolojiye uygulanmasını açıklar. Eserin VI-XI kitapları, bitkiler, topraklar, mineraller ve hayvansal ürünlerden oluşan geniş bir ilaç kataloğu sunar. Bu eserinde, 440 bitki ve 250 diğer tıbbi maddeyi tanımlar; her biri için nasıl elde edileceği, saklanacağı ve kullanılacağına dair açıklamalar yapar. Ancak, bu maddelerin sadece üçte biri için yoğunluklarına ilişkin bilgi verir.
Galen, diğer iki eserindeyse, eski dönemlerden aldığı reçetelerin açıklamalı bir derlemesini sunar. Ayrıca, antidotlar ve tiryak (zehir panzehirleri) üzerine yazılar yazmıştırn. Tiryak'ın 42 bileşeninin listesini verir. Galen, ilaçların etkinlik teorisinin sadece basit ilaçlara iyi şekilde uygulandığını kabul eder. Bileşik ilaçların gücünü değerlendirirken, gelenek, kişisel deneyim ve bileşenlerini oluşturan basit ilaçların özelliklerine başvurur. “Bazen bazı ilaçların yalnızca akıl [logos] yoluyla, bazılarının yalnızca deneyim [peira] ile ve bazılarının ise her ikisi ile keşfedildiği sizlere defalarca gösterilmiştir” der. Galen, ilaçların etkinliğini açıklayan, fizyolojisi, patolojisi ve terapötik yaklaşımı ile uyumlu ilk teorik sistemi önermiştir. Bu teorik yapı, bazı içsel eksiklikler barındırsa da (Galen bu eksikliklerin farkındadır), farmakolojinin temelini atma konusunda önemli bir girişimdir. Bu yapı, Dioskorides'in basit ilaçlara dair tanımlarını çok ötesine taşır. Bilimsel ilerlemeler daha sonra bu modelin tamamen hatalı olduğunu gösterecek olsa da, bu yaklaşım, Yunan bilim anlayışının temel özelliklerinden birini mükemmel bir şekilde yansıtır: gözlemlenenleri anlama ve açıklama arzusu. Bu arzu, dogmatizmin tamamen reddi ile birleştiğinde, Rönesans’tan itibaren modern bilimin ortaya çıkışını mümkün kılmıştır. Ancak, canlı maddeyi anlamak için doğanın geri kalanının kimyasına dair önemli ilerlemeler gereklidir.