Türkiye'de anayasal süreç
Türkiye Cumhuriyeti'nde anayasal gelişmeler > 1961 Anayasası > İçeriği

9 Temmuz 1961 ve 334 sayılı Anayasa, önceki anayasalara oranla daha uzun, dünya anayasalarına oranla normal uzunluktadır. 157 asıl, 11 geçici maddeden oluşmaktadır. Eski anayasalarda bulunmayan, bir "Başlangıç" kısmına sahiptir. Anayasa'nın metnine dahil olan başlangıç (md 156) kısmında, Anayasanın metnine hâkim felsefi ve siyasi esaslar belirtilmektedir. Başlangıç kısmındaki bilgilere göre 61 Anayasası, demokratik ve sosyal karakterli bir anayasadır. Diğer anayasalardan bir diğer farkı ise maddelerin konusunu ve aralarındaki bağlantıyı açıklayan "kenar başlıkları"na yer verilmiştir. Bunlar, anayasa metnine dahil değildir.
1961 Anayasası, yasama organının adında bir değişiklik yapmayarak (TBMM), değişiklikler daha çok meclisin iç yapısı ve yetkileriyle ilgilidir. TBMM, Millet Meclisi ve Cumhuriyet Senatosu olmak üzere iki meclisli bir parlamentodur. Millet Meclisi, genel oy ile seçilen 450 milletvekilinden; Cumhuriyet Senatosu, genel oyla seçilen 150 üyeden ve cumhurbaşkanı tarafından seçilen 15 üye ile tabii üyelerden meydana gelmektedir.
13 Aralık 1960 tarihli ve 157 sayılı kanunun altında adları bulunan Millî Birlik Komitesi başkanı ve üyeleri ile eski cumhurbaşkanları, yaş kaydı gözetilmeksizin, Cumhuriyet Senatosu'nun tabiî üyeleridir.
madde 70, fıkra 2
Cumhuriyet Senatosuna ve Millet Meclisine seçilecek üyelerin yaş ve eğitimleri koşulları dışında aynı şartları taşıması gerekmektedir. Millet Meclisi, seçimleri 4 yılda bir yapılırken (md 69), Cumhuriyet Senatosu üyeliğinin süresi 6 yıldır.(md 73) 1961 Anayasası'ndaki yürütme organı, Cumhurbaşkanı ve Başbakan ile bakanlardan oluşan Bakanlar Kurulundan meydana gelmektedir.
Anayasaya göre, "yürütme" görevi, kanunlar çerçevesinde, Cumhurbaşkanı ve Bakanlar Kurulu tarafından yerine getirilir. Cumhurbaşkanı, Türkiye Büyük Millet Meclisince, kırk yaşını doldurmuş ve yüksek öğrenim yapmış kendi üyeleri arasından, üye tamsayısının üçte iki çoğunluğu ile ve gizli oyla yedi yıllık bir süre için seçilir; ilk iki oylamada bu çoğunluk sağlanamazsa, sonraki oylamalarda salt çoğunlukla yetinilir (m.95).
Bakanlar Kurulu ise Başbakan ve Bakanlardan kuruludur. Başbakan, Cumhurbaşkanınca, Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri arasından atanır. Bakanlar, Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri veya milletvekili seçilme yeterliğine sahip olanlar arasından Başbakanca seçilir ve Cumhurbaşkanınca atanır (md 102). Bu şekilde kurulan Bakanlar Kurulu, Millet Meclisinden güvenoyu almak zorundadır. Hükûmetin kuruluş şeması parlâmenter hükûmet sistemine uygundur.
Yargı yetkisi ise, Türk milleti adına bağımsız mahkemelerce kullanılır. Yargı, Anayasa'nın üçüncü kısmının üçüncü bölümünde düzenlenmiştir. Mahkemelerin bağımsızlığı, hakimlik teminatı tanınmıştır. 1961 Anayasası'nın yargı alanında getirdiği önemli bir yenilik hakimlerin bağımsızlığını sağlamak üzere kurduğu Yüksek Hakimler Kuruludur. 1961 Anayasası, Yargıtay, Danıştay, Askerî Yargıtay, Uyuşmazlık Mahkemesi gibi yüksek mahkemeleri tek tek düzenlemiştir. 1961 Anayasasının yargı alanında getirdiği önemli yeniliklerden biri, kanunların Anayasa uygunluğunu denetlemekle görevli bir Anayasa Mahkemesini kurmasıdır. Anayasanın ilk şekline göre bu mahkemenin 15 üyesinden beşini seçme yetkisi yasama organına verilmiştir.
Anayasa, klasik ve sosyal hakların uzun bir listesini vermektedir (2. Kısım). Hak ve hürriyetlerin ne gibi unsurlardan kurulu olduğu ancak ne gibi sebeplerle sınırlanabileceği ayrıntılarıyla anlatır. (md 11/2) 1961 Anayasası, devleti "insan haklarına dayalı" (md 2) olarak nitelendirmektedir. Bu hükümle, devlet, insanı temel değer alarak kabul eden, kendi varoluş nedenini insan haklarının korunması ya da gerçekleştirmesi amacına dayandırmaktadır. Özgürlükçü ve demokratik yaklaşımları benimseyen 61 Anayasası, sosyal ve sendikal haklar alanında ilerici bir dönemeci simgeler.
Anayasa'nın yeniliklerinden bir diğeri de, Türkiye'nin temel nitelikleri arasına "sosyal devlet" kavramını eklemesidir. (md 2) Anayasanın amacı: sosyal haksızlıkları ve haksızlıkları yaratan başlıca nedenleri ortadan kaldırmak, adil bir sosyal ve ekonomik düzen kurmak, ekonomik faaliyetleri mutlu bir azınlığın ihtiyaçlarına öncelik verecek yönlere götürmektir. 61 Anayasası'ndaki "sosyal devlet" ilkesi, 1924 Anayasası'ndaki yalnız kişisel özgürlükler için garanti sağlayan devlet düzeninden farklıdır. İşçilere sendika kurma hakkı (md 46), "toplu sözleşme ve grev hakkı" (md 47) gibi çalışma hayatını düzenleyen temel hak ve özgürlükler verdi. Böylece Türk anayasasında ilk kez 1961 Anayasası ile sendika, toplu sözleşme ve grev hakları vs. anayasa konusu oldu ve güvence altına alındı. Sendika kurma hakkı, 22 Eylül 1971 tarihinde 1488 sayılı kanunla getirilen değişiklikle işçi niteliğinde olmayan kamu hizmeti görevlilerin sendika kurma hakkı geri alındı. Maddenin başında yer alan "çalışanlar" ifadesi "işçiler" ile değiştirildi (md 46).
Anayasa'da, mülkiyet hakkının, özel teşebbüs hakkının kamu yararı amacıyla sınırlanabileceğini kabul eder (md 36 ve 41) ve ziraî üretimi düşürmeksizin çiftçiye toprak dağıtımını öngörür (md 38-39). Siyasi haklara da geniş veren 61 Anayasası, siyasi partilerin uyacaklar esasları da düzenler. Tüzük, program faaliyetleri, insan hak ve hürriyetlerine dayanan demokratik ve laik cumhuriyet ilkelerine, devletin ülkesi ve milletiyle bölünmezliği temel hükmüne aykırı düşen partilerin Anayasa Mahkemesi tarafından temelli kapatılacağı bildirilir (md 57).