Şirvanşahlar Devleti
Kültür > Edebiyat

XI-XIII yüzyıllarda, tüm Yakın Doğu'da olduğu gibi, Şirvan'da da şiir yüksek bir düzeye ulaşmıştı. Edebiyatta, özellikle şiirde Farsça, Arapçayı neredeyse tamamen bastırarak üstün bir yer tutmuştu. Şairler, Farsça ve Arapçanın yanı sıra Türkçe de eserler yazıyorlardı. XIII. yüzyılın sonlarında, şair İzzeddin Hasanoğlu, Azerbaycan dilinde ve Farsça yazdığı lirik şiirleriyle ün kazandı. İzzeddin Hasanoğlu’nun çağdaşı, Bakülü şair Nasır’ın (XIV yüzyılın başları) Bakülüleri bir dizi vergiden muaf tutan ve şehrin imarına yönelik fermanlar çıkaran Muhammed Hudabende Olcaytu'ya ithaf edilmiş Azerbaycanca bir muhammesi de günümüze ulaşmıştır.
Orta Çağ Azerbaycan şiirinin ana türleri, tüm Yakın ve Orta Doğu'da olduğu gibi kaside, gazel ve rubai idi. Şahları ve feodalları öven görkemli kaside, Şirvan'ın saray şairleri arasında moda idi. Kaynaklar, XI. yüzyılın sonlarında Şirvanşah I Fariburz'ün sarayında Şirvanşah'a Arapça methiyeler yazan şairlerin toplandığını bildiriyor. Arap şairi el-Gazzi'nin Azerbaycan ve Aran'da yazdığı şiirler, burada Arapça şiirin geleneksel türlerinin geniş bir şekilde yayıldığını gösteren bir edebi ortamın var olduğunu ortaya koyuyor. El-Gazzi'nin Şirvanşah I Fariburz'un cimriliğini ve diğer kusurlarını hicvettiği zarif bir edebi tarzda yazılmış hicvi günümüze ulaşmıştır. Büyük olasılıkla, el-Gazzi, Feribürz kendisinin methiyelerini dinlemek istemediğinde Şirvan'ı terk ettikten sonra bu hicvi yazmıştır.
XII. yüzyılda klasik Azerbaycan şiirinde lirik türlerin yanı sıra, büyük Azerbaycan şairi Nizâmî-i Gencevî'nin kaleminden çıkmış güzel epik eserler de meydana gelmiştir. Nizami'nin eserlerinden bazıları Şirvanşahların (I Ahsitan'ın) adıyla ilgilidir. XI. yüzyılın başlarından itibaren, Aran bölgesi ve Şirvan da dahil olmak üzere Azerbaycan'da Farsça yazan bir nesil önemli saray şairi ortaya çıkmıştır. Ana poetik tür olan kaside ile birlikte, hümanist dünyevi şiir de gelişiyordu. Bu türün parlak bir temsilcisi, XII. yüzyılın büyük şairi ve dünya edebiyatının devlerinden biri olan Nizami Gencevi idi. Kaynaklara göre, şair sufi çevreleri ve ahi teşkilatı ile bağlantı kurmuştur. O, Arapça ve özellikle Farsçayı mükemmel derecede biliyordu. Nizami, Ahsitan'ı "divan sahibi" olarak anar, şairin kendi lirik şiir derlemesini ona sunduğu tahmin edilmektedir.
Nizami, aşk konusuna adanmış üçüncü mesnevisi "Leyla ve Mecnun"’u, I Ahsitan'ın siparişiyle yazmıştır. Ahsitan'ın bu talebi, Nizami'nin Farsçanın yanı sıra Azerbaycan-Türk dilinde de şiirler yazdığını varsaymayı mümkün kılar. Nizami, mesneviyi 4 ayda yazmış ve onu 24 Eylül 1188'de tamamlamıştır. Nizami'nin mesnevisi tüm Doğu'da büyük bir başarı kazanarak ünlü olmuştur. "Leyli ve Mecnun" mesnevisi, XII. yüzyıl romantik Azerbaycan şiirinin zirvesi ve aşk hakkında en muhteşem eserlerden biridir. Büyük şairler Nizami ve Hakani'nin, Azerbaycan halkının kültürünü, tarihini ve yaşam tarzını yansıtan eserleri, XII. yüzyıl Azerbaycan edebiyatının en yüksek zirvesi ve onun "Altın çağı"dır. O dönemde edebiyatın ve bilimin gelişimi tek yönlü değildi. Bu, Orta Çağ Azerbaycan toplumunda kültürel yükselişin bir parçasıydı. XV. yüzyılda yaşamış Yahudi sözlükbilimci Moisey ben Aaron da Şirvanşahlar devletinde yaşayıp yaratmıştır.
X. yüzyılın ikinci yarısı- XI. yüzyılın ilk yarısında, ilk Azerbaycan'da sufi şair ve filozoflarından biri olan, günümüze ulaşan en eski sufi divanının yazarı olarak bilinen ibni Bakuye veya Baba Kuhi mahlaslarıyla tanınmış Ebu Abdullah Ali bin Muhammed Şirazi idi. XII. yüzyılda, Şirvanşahlar III. Menuçehr ve I Ahsitan'ın sarayında Azerbaycan'ın Farsça şiir okulu ortaya çıkmıştı. Bu okulun başında şairlerin meliki (şairlerin kralı) Nizameddin Ebülüla Gencevi duruyordu. Saray şairi olan Ebülüla Gəncəvi, aynı zamanda Şirvanşah'ın özel danışmanlarının başıydı. Genceli olan Ebülüla, XI. yüzyılın son çeyreğinde orada doğmuş, eğitim almıştı. O, Şirvan'ın ünlü şairleri Feleki ve Hakani'nin hocasıydı.
Şirvan'ın diğer yetenekli bir şairi olan İzzeddin Şirvani hakkında çok az bilgi vardır. Sadece onun Ebülüla ve Hakani'nin çağdaşı olduğu ve onlarla görüştüğü bilinmektedir. Şiirlerinden günümüze ulaşan bir yarım kalmış kasidesi ve bir rubaisi, onun şiirinin güzelliği ve zarifliğinden bahseder.
Şirvan okulunun ünlü şairlerinden biri de Ebülüla'nın öğrencisi Ebu Nizam Muhammed Feleki Şirvani'dir (1108-1145). Feleki, Şamahı'da doğmuştur. O, arkadaşı Hakanî'nin yardımıyla Şirvanşahlar sarayına gelmiş, burada III. Menuçehr'ü Şirvan'da imar ve kültürel gelişim için çok şey yapmış akıllı bir hükümdar olarak öven kasideler yazmaya başlamıştır.
XII. yüzyılda, Şirvanşahlar'ın saray şairlerinin en önde geleni Efdaleddin İbrahim Ali oğlu Hākānī Şirvānī idi (h.515–595, 1121/2–1199). Hakanî, Şamaxı yakınlarındaki Melhem köyünde marangoz Ali'nin ailesinde doğmuştur. Hakani, son derece cilalanmış bir şiir tekniği ve büyüleyici bir sanatkârlığa sahip bir şair olarak ünlüdür. O dönemin en eğitimli kişilerinden biri olan Hakani, Arapça, felsefe, ilahiyat, tıp ve edebiyatı öğrenmiştir. Ona eğitim veren amcası hekim və alim Kafieddin Ömer'dir. Hakani'nin parlak poetik yeteneği erken yaşlarda ortaya çıkmış ve büyük bir koruyucu olan Şirvanşah III Menuçehr'ün saray şairleri arasına onu dahil eden hocası Ebülüla Gencevi'nin etkisi altında tam olarak şekillenmiştir. 1157-1158 yılında hacdan dönen Hakani, Azerbaycan edebiyatında mesnevi türünde yazılmış ilk eser olarak kabul edilen, tek eseri "Töhfetül-İrakeyn"i tamamlamıştır. Hakani'nin eserleri sadece Azerbaycan şiirine değil, Yakın Doğu'nun tüm Farsça şiirine büyük bir etki yapmıştır.