Şah kartal
Davranış ve ekoloji

Şah kartal, avlanma teknikleri bakımından çeşitlilik gösterir; ancak avını neredeyse sadece yerde yakalar. Pusularda yavru kuşlar gibi bazı avların alçak tüneklerden alınması mümkün olabilir, ancak bu henüz doğrulanmış değildir. Ayrıca avlarını suda veya su yollarının kenarından yakaladıkları ve özellikle su kuşlarını yakalarken suyla yutabildikleri bilinmektedir. Şah kartallar genellikle sabit bir pozisyonda avlanırlar, biraz alçak bir tünekten (genellikle bir ağaç dalı ama kayalardan çalılara ve elektrik direklerine kadar hemen hemen her tünekten) uzun süre avlarını izlerler ve avlarını gördüklerinde üstüne atılır veya yere doğru dalarlar. Alternatif olarak, genellikle yaklaşmalarını gizlemek için var olan bitki örtüsünü kullanarak ve alçaktan süzülerek avlarına daha uzun bir dalış yapabilirler. Böcekler ve yer sincapları da dahil olmak üzere bazı avların yürüyerek yakalandığı bilinmektedir; sincapları yakalamak için hayvanın ininin girişinde beklediği bildirilmektedir. Bu tür, zaman zaman, özellikle kış aylarında, diğer kartalların ve diğer yırtıcı kuşların yiyeceklerini çalar ve ayrıca çiftler halinde de avlanır. Şah kartal, çoğu aktif avcı gibi alt edebileceği her türlü avdan yararlanan bir fırsatçıdır. Av yelpazeleri oldukça çeşitlidir ve 200 ile 300 arasında av türünü içermektedir; şah kartalın toplam av türü sayısı, zaman zaman aynı bölgede görülebilen, fakat toplamda 500 kat daha fazla sayıda olan kızıl şahinle (Buteo buteo) kıyaslandığında biraz daha azdır. Yalnızca Kazakistan ve Macaristan'da kaydedilen toplam av spektrumları sırasıyla 154 ve 126 türdür. Küçük ve orta büyüklükteki memeliler en düzenli olarak seçilen avlardır; tavşanlar, çeşitli kemirgenler, özellikle sincaplar, hamsterlar ve tarla fareleri ile böcekçil hayvanlar tercih edilir. Ayrıca, zaman zaman memeliler kadar veya daha fazla sayıda olmak üzere çeşitli kuş türleri, özellikle de ortalama ve üstü büyüklükteki kuş türlerinin yumurtadan yeni çıkmış yavruları veya genç kuşları avlanmaktadır. Kışlık alanların bazı kısımlarında kuşlar yerel olarak birincil besin kaynağı olabilir. Sürüngenler, bu alanların çoğunda ikincil av kaynağı konumundadır, ancak yerel olarak bir miktar önemli olabilirler. Öte yandan balıklar ve böcekler dahil omurgasızlar nadiren avlanır.
Tarihsel olarak en çok şah kartalla ilişkilendirilen av türü, en azından Avrupa'da, sincaplar ve hamsterlar olmuştur. Bunlar önemli olmakla birlikte, birincil av türü değişebilir ve güncel çalışmalarda genellikle tavşanlar veya kirpiler birincil av pozisyonunu alıyor gibi görünmektedir. Bugüne kadar Avrupa'daki en büyük diyet araştırması olan Macaristan'da yapılan çok yıllık bir analiz, Avrupa tavşanının (Lepus europaeus) toplam 8.543 avın %27,4'ünü oluşturarak temel besin olduğunu gösterdi. Macaristan'da en çok tercih edilen ikinci av, diyetin %12,71'ini oluşturan Avrupa hamsterıydı (Cricetus cricetus). Benzer şekilde Slovakya ve Çekya'da Avrupa tavşanı, sırasıyla 562 av öğesinin %40,2'sini ve 109 av öğesinin %41,3'ünü oluşturarak ana av konumundaydı. Avrupa hamsteri Slovakya'da en sık görülen 4. av türüydü, ancak Çekya'da en sık görülen ikinci av türüydü. Macaristan'daki çok yıllık çalışmalarda sunulduğu gibi, Avrupa yer sincabı (Spermophilus citellus) popülasyonunda görülen azalma nedeniyle, şah kartalın beslenmesindeki önemi azalmıştır; bu tür, 1975-1991 yılları arasında birincil av iken (1975-1985 yılları arasında 606 av öğesinin %51'i) 2005-2017 yılları arasında şah kartalın beslenmesine neredeyse hiçbir katkıda bulunmamıştır. Orta Avrupa'da Avrupa yer sincabının yeniden doğaya kazandırılmasıyla, bu av türünün burada da şah kartalın beslenmesinde daha önemli hale gelmesi mümkün olabilir. Tuva Cumhuriyeti'nde uzun kuyruklu yer sincabı (Spermophilus undulatus), hala şah kartalların av yelpazesinde birincil konumdadır ve 168 av öğesinin %60,1'ini oluşturmaktadır. Bulgaristan'ın iki farklı bölgesinde yapılan çalışmalardan ilki Dervent tepelerinde ana avın Avrupa tavşanları (%25) olduğunu, diğeri Saker dağında güney ak göğüslü kirpinin (Erinaceus concolor) (%32,5) ana av olduğunu göstermiştir. Türkiye'de Trakya yarımadasında aynı kirpi, 582 av öğesinin %23,1'ini ve av biyokütlesinin %21,2'sini oluşturarak en önemli av olmuştur.
Daha sıcak olan güney bölgelerde, birincil av türlerinin genellikle daha küçük olduğu görülmektedir. Gürcistan'da, tarla fareleri (Microtus socialis) 341 av öğesinin yaklaşık %15'ini oluşturan temel besin kaynağıydı. Kışlayan şah kartallar için en sık görülen canlı av (her ne kadar çoğunlukla leş yense de) çöl faresiydi (Meriones crassus). Bu küçük kemirgenlerin her ikisinin de ortalama ağırlığı muhtemelen sadece 35-60 g arasındadır. Aralarında kirpi, sivri fareler ve köstebeklerin her birinin birkaç türü, bayağı tavşandan başka en az 7 lagomorf türü, sıçanların ve cricetidaelerin (özellikle hamster ve tarla fareleri) her birinin yaklaşık bir düzine türü, 5 spalacidae türü ve çeşitli fındık fareleri ve jerboaların da bulunduğu çok sayıda başka küçük memeli zaman zaman av olabilir. Bu nedenle, şah kartalların, ormanlık kenarlardaki açık çimenlerde veya tarlalarda yuva yapan ve/veya yerde yaşamayı tercih eden kemirgenleri ve benzeri küçük memelileri tercih ettiği görülmektedir.
Çeşitli kuş türleri, şah kartalların beslenmesinde önemli rol oynayabilir. 120'den fazla kuş türünün bu kartal tarafından avlandığı bilinmektedir. Avrupa'da yapılan çalışmalar, Avrupa'nın yerlisi olmayan bir av kuşu olan sülünlerin (Phasianus colchicus) (her ne kadar şah kartal bu türle kendi doğal alanında da yoğun olarak karşılaşıp avlansa da) şah kartalın beslenmesindeki büyük önemini yansıtmaktadır. Yukarıda bahsedilen kapsamlı Macar çalışmasında, sülünler en sık avlanan üçüncü tür olmuş ve diyetin %12'sini oluşturmuştur. Çekya'da, sülün yine en çok avlanan üçüncü türdür. Slovakya'da sülün, besinlerin %17,3'ünü oluşturarak sıklık bakımından tavşandan sonra ikinci sırada yer alırken, sadece yavru ve tavuk sülünlerin (horoz değil) baz alındığı bildirilmiştir. Bulgaristan'da yapılan çalışmalarda, evcil tavuğun (Gallus gallus domesticus) bu kartalın beslenmesinde sülünlerin yerini aldığı, Saker Dağı ve Dervent tepelerinde avlanan türler içinde sırasıyla %10,8 ve %20,8'lik bir paya sahip olduğu ve her ikisinde de en sık avlanan ikinci av olduğu görülmektedir. Şah kartalın beslenme alışkanlıklarına ilişkin bilinen en büyük çalışma, 11.079 av öğesinin incelendiği Kazakistan'daki engin Naurzum Doğa Koruma Alanı'nda gerçekleştirildi. Sarı yer sincabı (Spermophilus fulvus) ve kızıl yer sincabı (Spermophilus major) kolonilerinin yakınlarda olmasına ve en az üç kartal türünün yakınlardaki yuvalama alanlarıyla olası bir kaynak rekabeti yaratma olasılığına rağmen, burada av yelpazesi son derece çeşitliydi ve şah kartal çiftleri tarafından belirgin bir biçimde tercih edilen tek bir av yoktu. Ölçümleri sunmadan kuşların, şah kartallar için en yüksek hacimli av grubu olduğu anlaşılıyor; bunlar özellikle de kargagillerden ekin kargası (Corvus frugilegus) ve Avrasya saksağanı (Pica pica), çok sayıda ördek türünün yanı sıra bayağı kerkenezler (Falco tinnunculus) ve mezgeldek (Tetrax tetrax) olarak sayılabilir. Doğu Trakya, Türkiye'de en düzenli olarak avlanan ikinci tür, sayı olarak diyetin %12'sinden fazlasını ve av biyokütlesinin %13,8'ini oluşturan sarı bacaklı martıdır (Larus michahellis). Ayrıca Doğu Trakya'da yüksek miktarda leylek (Ciconia ciconia) avlanmış ve biyokütlenin %11,3'ünü oluşturmuştur. Bulgaristan'da da benzer avlar önemli ikincil besin konumundadır; örneğin Saker dağlık bölgesinde gümüş martı (Larus cachinnans) diyetin %9,78'ini oluştururken, leylek Dervent yüksekliklerinde diyetin %10,42'sini oluşturmaktadır. Hindistan'ın Bharatpur bölgesinde kışlayan şah kartallar üzerinde yapılan bir araştırma, bu türün bölgedeki diğer 4 kartal türüne göre genellikle daha durağan olduğunu, ama aynı zamanda kendi yiyeceğini (leşçilik ya da kleptoparazitizm yapmaktansa) yakalama olasılığının daha yüksek olduğunu göstermiştir. Buradaki diğer kartallar gibi, şah kartallar da çoğunlukla çeşitli su kuşlarıyla, özellikle de geç yuva yapan boyalı leyleklerin (Ciconia leucocephalus), kara başlı ibislerin (Threskiornis melanocephalus), yılanboyunun (Anhinga melanogaster) ve birkaç karabatak türünün yavrularıyla beslenir. Bununla birlikte, özellikle buradaki şah kartallar düzenli olarak başta ördekler ve kazlar olmak üzere çeşitli yetişkin su kuşlarını ve büyük salyangozları avlamıştır ve ortalama günlük besin alımı (ortalama av büyüklüğü değil) 539 g olmuştur. Hindistan'ın Saurashtra bölgesinde, şah kartalların sakarmeke (Fulica atra) ve dalıcı ördekler de dahil olmak üzere dalıcı su kuşlarını avlamayı tercih ettikleri gözlemlenmiştir; bu kuşları beyaz kuyruklu kartalı andıran bir tarzda avlarlar, suyun üzerinde daireler çizerken onları dalmaya zorlarlar ve nefes almak için su yüzeyine çıktıklarında yakalarlar. Kaya güvercinlerinin (Columba livia) diyetin %11,79'unu oluşturarak en sık rastlanan 3. av olduğu Slovakya örneğinde olduğu gibi, çok sayıda güvercin ve kumru da sıklıkla avlanabilir. Şah kartalın genel olarak; av kuşları, kazsılar, diğer su kuşları ve kargagiller gibi dikkat çekici davranışları olan, görece yavaş uçan, yere yakın veya yerde avlanabilen ve/veya savunmasız yuvalama alanlarına veya dikkat çekici yavruları olan görece büyük kuşları tercih ettiğine yönelik bir tablo ortaya çıkmaktadır.
Şah kartalın beslenmesine ilişkin Avrupa'da yapılan çalışmalar, tercih edilen ana memeli ve kuş sınıfları dışındaki avları nadiren yansıtmaktadır, ancak Avrupa'nın biraz dışında yapılan çalışmalar, hatırı sayılır sayıda sürüngenin avlanabildiğini göstermektedir. Gürcistan'da sürüngenler besinin %29,62'sini oluşturuyordu ve bunların büyük kısmı Kafkas keleri (Paralaudakia caucasia) veya diğer tanımlanamayan küçük kertenkelelerden oluşuyordu. Türkiye'de Doğu Trakya'da sürüngenlerin daha büyük bir sınıfı düzenli ikincil av konumundaydı, bunlar Mahmuzlu Akdeniz kaplumbağası (Testudo graeca) ve Trakya tosbağasıydı (Testudo hermanni), bu kaplumbağalar toplamda diyetin %11,1'ini ve av biyokütlesinin %13,7'sini oluşturuyordu. Kaplumbağalar, dikenli kuyruklu kertenkeleler (Uromastix hardwickii) ve varan (Varanus spp.) gibi kertenkelelerle birlikte, başka yerlerde özellikle de daha kurak iklimlerde beslenmede önemli olabilir. Yılanlar genellikle niceliksel olarak önemli görünmese de, şah kartallar zaman zaman Eskülap yılanları (Zamenis longissimus) gibi büyük yılanları veya Russell engereği (Daboia russelii) gibi çok saldırgan zehirli yılanları (ikincisi Hindistan'daki kışlama bölgelerinde yakalanır) alt etmekte sorun yaşamazlar. Macaristan'da, şah kartalların yiyecekleri arasında çok az sayıda omurgasız hayvan (çoğunlukla Carabidae gibi böcekler) ve balık bulundu. Leş, şah kartallar tarafından yıl boyunca yenir, ancak en çok kışın tüketilir. Örneğin, Ürdün'de kışlayan popülasyonda, türün diyetinin %53,7'si leşten oluşuyordu. Ancak bazı üreme popülasyonlarında, kartalların yoğun tarım uygulamaları nedeniyle, çoğunlukla Çekya'da olduğu gibi, insanlar tarafından yanlışlıkla sağlanan ölü veya yaralı avlara güvenmek zorunda kalabildiği görülmektedir. Slovakya'nın bir bölgesinde, şah kartallar avlansalar dahi, yetişkin kartalların yuvalama sırasında olağan biçimde kleptoparazitizm uyguladığı ve düzenli olarak diğer yırtıcı kuş türlerinin taze avlarını çaldığı belirlendi. Şah kartallar, neredeyse tüm memelileri veya kuşları ölü veya ölmek üzereyken kolayca yerler; en azından 10 toynaklı türünün bu şekilde yendiği ve bol miktarda et kaynağı sağladığı bilinmektedir.
Şah kartalların avladığı avın boyutu epey değişkenlik gösterebilir. Şah kartalların, avladığı canlı avların çoğu 2 kg'dan az ağırlığa sahiptir. Watson'a (2010) göre, şah kartalların avlarının kütle dağılımı 63 g'dan 2.000 g'a kadar hayli eşit bir şekilde dağılmış olup en yüksek frekansa (%25) sahip kütle aralığı 500 - 1000 g'dır ve ortalama av büyüklüğünün 565 g olduğu tahmin edilmiştir. Tercih edilen av büyüklüğü bölgeden bölgeye biraz değişiklik gösterebilir. Macaristan'da, ana av büyüklüğünün 250 g ila 2,5 kg arasında olduğu tahmin ediliyor. Buna karşılık Slovakya'da canlı yakalanan avın maksimum ağırlığının 1,4 kg olduğu tahmin ediliyor.
Şah kartallar tarafından yakalanan av türlerinin çoğu, Kazakistan'da en sık yakalanan ikinci memeli av türleri olan yaban tavşanı ve dağ sıçanının (Marmota bobac) yetişkinlerinde olduğu gibi görece büyük avlardır, ancak bu kartallar genellikle hem yaban tavşanlarının hem de dağ sıçanlarının yetişkinlerinden ziyade yavrularını avlarlar. Kazakistan'da avlanan yaban tavşanı ve dağ sıçanlarının tahmini ağırlıkları sırasıyla 15 kg ve 14 kg olup her iki örnekte de türün ulaşabileceği ortalama yetişkin ağırlığının üçte birinden az değildir; bu da dağ sıçanı ve yaban tavşanlarının çoğunun genç olduğunu göstermektedir. Bununla birlikte şah kartal büyük avları da yakalama yeteneğine sahiptir. Bazı durumlarda, büyük boy dağ sıçanlarını ve yetişkin yaban tavşanlarını avlayabilirler. Şah kartalların, dağ yaban tavşanı (Lepus timidus) ve Tolai yaban tavşanı (Lepus tolai) gibi türleri de avladığı bilinmektedir. Ortalama av ağırlığı 2 kg'ın üzerinde olan çok sayıda büyük su kuşunun yetişkinlerini avlamış olsalar da en çok yavru kuşları tercih etmişlerdir ki bunlar arasında; boz kaz (Anser anser) ve sakarca (Anser albifrons), tarla kazı (Anser fabalis), hint kazı (Anser indicus), topuz gagalı ördek (Sarkidiornis melanotos), bayağı turna (Grus grus), karabatak (Phalacrocorax carbo), leylek ve kara leylek (Ciconia nigra) yer alır. Bu avlar, turnalar ya da büyük kazlar söz konusu olduğunda 5 kg ağırlığa kadar çıkabilir. Buna ek olarak, şah kartalların toy kuşlarını (Otis tarda) da avladıkları bilinmektedir; dişi toy kuşu muhtemelen bir turna veya büyük bir kaz kadar büyük olduğundan avlanılabilir da, şah kartalların bu devasa yer kuşunun çok daha büyük yetişkin erkeklerini avlaması pek olası değildir, çünkü şah kartallar görünüşe göre sülün gibi çok daha küçük türlerin yetişkin erkek kuşlarından bile kaçınmaktadır. Şah kartallar, memeli etoburların avlarıyla büyük ölçüde örtüşen avlar seçer, ancak aynı zamanda oldukça düzenli olarak bu etoburları da avlarlar. Tilkilerin, şah kartalların avları arasında olduğu yaygın olarak bilinir, ancak zaman zaman leş olarak da tüketilirler. Kızıl tilki (Vulpes vulpes) ve karsağın (Vulpes corsac) şah kartallarca avlandığı bilinmektedir ve Bengal tilkisine (Vulpes bengalensis) yönelik bir av girişimi de bildirilmiştir. Büyük kartalların sorunsuz saldırabileceği küçük gelinciklerin dışında, Avrupa gelinciği (Mustela putorius), bozkır sansarı (Mustela eversmanii) ve kaya sansarının (Martes foina) da dahil olduğu büyük gelinciklere de saldırabilir. Bazı durumlarda, kediler (Felis catus) de şah kartal tarafından avlanmaktadır ve Pallas kedisinin (Otocolobus manul) de saldırılara karşı savunmasız olduğu bilinmektedir. Şah kartallar, zaman zaman genç toynaklılara saldırır, argali (Ovis ammon), karaca (Capreolus capreolus), Arap çöl ceylanı (Gazella marica) ve kursaklı ceylan (Gazella subgutturosa) gibi türlerin yeni doğmuş veya biraz büyük kuzu ve buzağılarının av olduğu bildirilmiştir. Afrika'da, şah kartal 5 kg'a kadar olan memelileri canlı av olarak yakalar, bu ağırlık Avrupa'daki en büyük av kuşununkine yakındır. Omurgalı avında terazinin diğer ucunda, şah kartalların 7 g'lık Avrasya tarla faresi (Micromys minutus) boyutuna kadarki memelileri ve 21,4 g'lık ağaç serçesi (Passer montanus) boyutuna kadarki kuşları avladıkları bilinmektedir. 2 g'lık göçmen çekirge gibi daha küçük omurgasız avlar da yakalanmıştır.