Portekiz-Safevî Savaşı
Portekizlilerin Basra Körfezi'nden sürülmesi > Diplomatik çabalar ve İngiltere ile yakınlaşma

1616 yılında Osmanlı İmparatorluğu ile savaşın yeniden başlaması ve 1618 yılında kırılgan bir barış anlaşmasının imzalanması Şah Abbas'ı Avrupa ile diplomatik ilişkileri sürdürmeye zorladı. İspanyol ve Portekizlilerin çabalarına rağmen Şah Abbas'ın danışmanı ve diplomatı Sir Robert Shirley Mart 1615'te İsfahan'a döndü. İngilizlerin Hürmüz'e saldırabileceğinden endişe eden İspanyol ve Portekizliler ona gemi sağlamaktan korkuyorlardı. İngilizler, Hint Okyanusu ve Basra Körfezi'ndeki hegemonyaları için birincil tehdit olarak görülüyordu. 1612 yılında Doğu Hindistan Şirketi'nin iki gemisi İndus Nehri'nin ağzında Portekiz filosunu yenilgiye uğrattı ve ertesi yıl şirket Babür İmparatoru Cihangir'den yakındaki Surat limanı yakınlarında bir fabrika veya ticaret merkezi kurma izni aldı. Burası Goa'daki Portekiz merkezinden birkaç yüz mil uzakta bulunuyordu. Hindistan'a vardığında Portekizliler Shirley'in evini havaya uçurarak ona suikast girişiminde bulundular, ancak kendisi ve karısı yara almadan kurtuldu. Şah Cihangir tarafından sıcak bir şekilde karşılandı ve İsfahan'a ulaşmayı başardı. Bu sırada Şah Abbas, Avrupa'ya yeni bir elçilik göndermeyi planlıyordu ve bu elçiliğe yerel bir ismin liderlik etmesi bekleniyordu. Shirley'nin gelişini öğrenen Abbas bu elçiliği derhal askıya aldı ve Shirley'den elçiliğe liderlik etmesini istedi. Şah Abbas, Avrupa'da yerel halk tarafından yönetilen diplomatik misyonların uygunsuz olduğuna ve Avrupalı hükümdarların gözünde hem kendilerini hem de hükümdarlarını küçük düşürdüğüne inanıyordu. Shirley son deneyimlerinden sonra kabul etmekte tereddüt etti ama sonunda kabul etti ve Karmelit rahiplerinden biri olan Redemptin'in de kendisine eşlik etmesini istedi.
Önceki başarısızlıklara rağmen Şah Abbas, İspanya ve Portekiz arasındaki ittifakı Osmanlılara karşı en gerçekçi askeri ittifak olarak görüyordu. Ayrıca bu iki devlet, askeri deniz filolarıyla Akdeniz'de manevra yapabilir ve ticaret filoları tarafından Osmanlılara ödenen Safevi gümrük vergilerine son verebilirdi. Görünüşe göre Charles, Madrid ile bir ittifak kurmak için son bir girişimde bulunmakla görevlendirilmişti. Ancak müzakereler başarısız olursa, Charles sadece ipekle ilgili teklifleri yenilemekle kalmamalı, aynı zamanda askeri gemiler elde etmek için bu kez İngiltere'ye başvurmalıydı. Amaç sadece Hürmüz'ü Portekizlilerden almak olabilirdi. İsfahan'dan ayrılmamış olan Safevi İmparatorluğu ile ticaret yapmak isteyen iki İngiliz İsfahan'a geldi. Doğu Hindistan Şirketi temsilcileri Safevi pazarını kendi sanayi malları için bir satış pazarı olarak değerlendirmeyi ve Hürmüz'ün 90 mil doğusunda bulunan Cask adası limanını kullanmayı amaçlıyordu. Asıl satış talepleri yünlü mallara yönelikti ve Surat'tan gelen iki İngiliz şirketinin satamadıkları malları için yeni bir pazar arıyorlardı. Hindistan sıcak bir iklime sahip olduğu için büyük miktarda yünlü mal depoda kalmıştı ve İngilizler İran platosunun daha serin iklimi nedeniyle bu malları burada satabileceklerini düşünüyorlardı. İngiliz temsilciler Richard Steele ve John Crowther, Surat'tan Charles'a hitaben yazılmış bir mektup da getirmişlerdi. Mektupta Charles'tan Safevi sarayındaki nüfuzunu kullanarak İngilizlere yardım etmesini istiyorlardı. Charles başlangıçta İspanyolların ve Portekizlilerin duymasından korktuğu için bu teklifi kabul etmekte tereddüt etti ama sonra "bir İngiliz olarak onlara borçlu olduğuna" karar verdi. İngilizleri Karmelit rahiplerin yanında sakladı, iki İngiliz'i gizlice Safevi başbakanıyla tanıştırdı ve Safevi Şahı'na onların lehine bir ferman imzalatmayı başardı. Abbas, İngilizlerin ticaret yapmalarına, imparatorluk içinde hareket etmelerine ve Cask adasına gelmelerine izin verdi. Kararnamede ayrıca İngilizlerin Safevi kıyılarını yabancı güçlerden korumaları için bir hüküm yer alıyor ve Portekizliler açıkça düşman olarak hedef gösteriliyordu.
Nihayet Shirley Ekim 1615'te İsfahan'dan ayrıldı. İspanyol-Portekiz kuvvetlerine yaklaşmak için Gambra'da tutulan 70 Portekizli esiri yanına aldı. Bu, Hürmüz'deki Portekizli yetkilileri kendisine karşı önceki düşmanlıklarını bir kenara bırakmaya ikna etti. Shirley oradan Goa üzerinden Lizbon'a gidebilmek için yaklaşık bir yıl beklemek zorunda kaldı. Oradayken yaşlı İspanyol elçi Don Garcia de Silva y Figueroa ile tanıştı. Safevi İmparatorluğu'nu da ziyaret etmiş olan Figueroa, dönüş yolculuğunda De Gouvea ve Dengiz Bey Rumlu'ya Madrid'e kadar eşlik etti. Sohbetleri sırasında Figueroa, Shirley'nin İngilizlerle gizli işbirliği yaptığına dair şüphelerini açıkça dile getirdi. Bu durum Shirley'in Goa'dan ayrılana kadar ev hapsinde tutulmasına yol açtı. Portekizliler onun Goa'nın savunma sistemi hakkında bilgi toplayacağından korkuyorlardı. Hindistan'daki Babür sarayına yeni atanan İngiliz büyükelçisi Sir Thomas Roe'nun da Shirley'nin Doğu Hindistan Şirketi ile yaptığı anlaşmaya karşı uyarıda bulunması ilginçtir. Shirley'nin İspanyol çıkarlarına hizmet ettiğine inanıyordu.
1617 yazında Sir Robert Sherley Lizbon'a geldi ve 1622'ye kadar orada kalarak İspanya ve Portekiz'in Safevilerden ipek ihracatını kabul edeceği ve Osmanlı hükûmetine ek ekonomik baskı uygulamak için Kızıldeniz'i abluka altına alacağı bir anlaşmayı müzakere etmeye çalıştı. İspanyol hükûmeti ona inanmadı ve Robert'in kardeşi Anthony Sherley'in yeniden ortaya çıkması güvenilirliğini daha da zayıflattı. Resmi Medrese yeni bir anlaşmayla resmen ilgileniyordu çünkü Doğu Hindistan Şirketi'nin Safevi İmparatorluğu ile ticari ilişkilerine dair haberler onlara ulaşmıştı. Ancak Abbas'ın Gamrun, Kişm ve Bahreyn'in iadesine ilişkin şartları kabul edilemezdi. Yine de bir anlaşma taslağı hazırlandı ve iki nüshası Şah Abbas'a gönderildi. Bir nüsha karadan, diğeri ise Sir Robert ile birlikte seyahat eden Karmelit keşiş Redempt ile deniz yoluyla gönderildi. Nisan 1619'da Redempt, Portekizli Amiral Ruy Freire de Andrade komutasındaki beş gemiyle Lizbon'dan Hürmüz'e yelken açtı. Ruy Freire'ye başka hiçbir Avrupa devletinin Safevi İmparatorluğu ile ticaret yapmasına izin vermemesi ve Keşm adasında bir yerleşim yeri kurması emredildi. Bu son emir yerine getirilseydi, adanın beş yıl önce Safeviler tarafından ele geçirilmesi bir savaş eylemi olarak kabul edilecekti. Bu dönemde İspanyol hükûmeti de büyükelçisi Don Figeroa aracılığıyla Şah ile müzakere etmeye çalıştı. De Gouvea ve Dengiz Bey'in 1612'de İspanya'ya elçi olarak gelmesinin hemen ardından elçi olarak atanmış, ancak gecikmeler nedeniyle Ekim 1617'ye kadar görevine başlayamamıştı. Çalışmalarına Abbas'ı Osmanlılarla savaşı sürdürmeye teşvik ederek başladı ve Portekiz ve İspanya'nın (o zamanlar tek bir monarşi altında olan) Akdeniz'de Osmanlılar üzerindeki baskıyı artıracağına söz verdi. Ayrıca ipek ticaretinin Hürmüz'den geçişi konusunda müzakereler yürütmek zorundaydı. Ancak o geldiğinde Gamrun Kızılbaşların eline geçmiş ve İngiliz Doğu Hindistan Şirketi, Portekiz'in Hindistan'la ticaretini sona erdirmekle tehdit edebilecek bir düzeye ulaşmıştı.
Steel ve Crowther'ın gelişinden sonra, Doğu Hindistan Şirketi, Portekizlilerin onları ele geçirmesinden korkarak, ilk mallarını Safevi İmparatorluğu'na satmak üzere James gemisini gönderdi. Bu gemi 2 Aralık 1616'da geldi. Bu misyonun lideri Edward Connock, Osmanlı cephesinde savaşırken Şah Abbas ile görüşmeyi başardı. Şah Abbas onu içtenlikle karşıladı ve İngilizlere yeni ayrıcalıklar tanıyan bir kararname imzaladı. Connock ayrıca Şah'ın kendilerine uygun bir fiyata ve veresiye olarak 3.000 top satmaya istekli olduğunu da bildirdi. Bundan heyecanlanan Connock, imparatorluğun tüm ipek ticaretini kontrol edebileceklerine inanmaya başladı. Bu rakam yıllık bir milyon sterlinden fazla ipek cirosu anlamına geliyordu. Son değişikliklerden sonra Figueiroa, Şah'tan aldığı Hürmüz çevresindeki tüm toprakları geri vermeyi ve Körfez'de ticaret yapmaya başlayan İngilizlerin faaliyet göstermesine izin vermeyi kabul etmek zorunda kaldı. Başından beri bunun çok zor olacağını biliyordu. Gambron'un ele geçirilmesinden sonra Kızılbaşların İspanyolların gücünden korkmadıklarını ve Şah'ın onlara karşı düşmanlığını kendi gizli iradesi altında gizlediğini düşünüyordu. Figueiroa asıl amacının Hürmüz'ün kaybını önlemek ya da geciktirmek olduğunu çoktan anlamıştı çünkü Portekizlilerin geri kalanı savunabileceğine inanmıyordu. Hürmüz'e geldiğinde Portekizlilerin elinde kötü bir durum kalacağına ve Müslümanlarla ilişkilerinin gergin olacağına karar verdi. O sırada Portekizliler camileri çoktan yıkmıştı. De Gouvea ile yaşadığı deneyimden sonra Abbas, bir daha hiçbir Augustinus rahibini Avrupa'ya diplomat olarak göndermek istemedi ve buna gerekçe olarak da onların ruhban sınıfının hücreleri dışında "sudan çıkmış balık" gibi olmalarını gösterdi. Ayrıca Şah ile sıcak ilişkiler kurabilecek bir kişi de yoktu; 67 yaşında, dişsiz, alkollü içki içmeyen yaşlı bir rahipti ve resepsiyonlarda alkol alarak Şah ile yakınlık kuramazdı. Hükûmet temsilcileri Şah'la görüşmek için imparatorluktan geçerken kendisine kadın teklif etse de, yaşlılığından dolayı kadınların kendisine hitap etmediğini belirterek teklifleri reddetmiştir. Figueroa, bu kişilerin Şah'ın ağarmış saçlarını ve bembeyaz sakalını görmelerine rağmen buna inanmakta güçlük çektiklerini söylüyor.
Şah Abbas Figueroa İsfahan'a vardığında Eşref'deki sarayında bulunuyordu. Gelişini duyunca, yanında İtalyan gezgin olan Pietro Della Valli'ye kim olduğunu sordu. Şah, "Büyük bir insan mı?" ve "Doğruluk ve dürüstlüğün temsilcisi mi?" gibi sorular sordu. İtalyan da Figueroa ile şahsen hiç tanışmadığını ancak ülkesinin en önde gelen ailelerinden birinden geldiğini bildiğini söyledi. Daha sonra Şah Abbas, Pietro'ya İspanya Kralı'nın neden Osmanlılarla savaş başlatmadığını sordu. Pietro'dan İspanyolların denizde Osmanlılardan rahatsız oldukları cevabını alan Şah, "Bunun pek bir önemi yok" dedi. Sözlerine devam eden Şah Abbas, İspanya Kralı olsaydı önce Kıbrıs'ı fethedeceğini, ardından da Kutsal Toprakları ele geçireceğini belirtti. Daha sonra şunu ekledi:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | İspanya Kralı bir savaşçı olmalı ve şahsen ortaya çıkmalı. Vezirlere veya bakanlara güvenmeyin çünkü onlar sadece refah içinde yaşamalarını sağlamaya çalışıyorlar. Ya benim gibi hayatını kaybetmeye hazır olarak bizzat ortaya çıkmalı ya da tüm düşmanlarını bastırmalıdır. | ” |
Figueroa Şah'la ilk kez 17 Haziran 1618'de Kazvin'de görüştü. O sırada Şah Abbas seferberlik kararı aldıktan sonra şehir meydanında Osmanlı elçisiyle bir propaganda toplantısı yapmış ve kazandıklarını teslim etmeleri için yapılan barış teklifini reddetmişti. Figueroa, Kazvin valisi, subaylar ve çok sayıda savaşçının tavsiyesiyle saraya gitti. Figueroa'nın Abbas için getirdiği çok sayıda ve değerli hediyeleri 600'den fazla kişi taşıyordu. Figueroa'nın getirdiği birçok değerli hediye saraya götürüldü. Bu süre zarfında Figueroa, Osmanlı elçisiyle aynı anda saraya varabilmek için yaklaşık yarım saat boyunca sarayın dışında beklemek zorunda kaldı. Daha sonra selvi ve çınar ağaçlarıyla kaplı saray arazisine götürüldü ve etrafı sularla çevrili sarayın önünde beklemesi ve küçük bir köprüden geçmesi söylendi. Şah'ın huzuruna çıktığında İspanyol tarzında saygı gösterdi, şapkasını çıkardı, diz çöktü, Şah'ın elini öptü, Şah'ın cübbesinin eteğine dokundu ve Şah'ın elini ve kendi kral mektubunu öptü. Şah Abbas onu sıcak bir şekilde karşıladı ve saraya davet etti. Açık avluda, iki tarafı genç soylularla çevrili bir kilimin üzerine oturdu. Osmanlı elçisi çok pejmürde görünüyordu. Şah Figueroa'nın ona verdiği arguebuslardan  birini taşıyordu ve mükemmel boyutta olduğu için memnundu.
Ziyafet sırasında Figueroa, Şah Abbas'ın Osmanlı elçisiyle konuşurken sinirlenmiş ve elçinin kendisini, birçok toprağı kendilerine bırakan babasıyla karıştırmaması gerektiğini, oysa bu toprakları geri aldığını ve asla geri vermeyeceğini söylemiştir. Akşam yemeği bittiğinde saat gece yarısını çoktan geçmişti ve Figueroa kendini oldukça yorgun hissederek Şah'ın izniyle geri çekildi ve kendi evine döndü. Ardından Şah, Osmanlı ordusuna karşı sefere çıktı ve o yılın Eylül ayında zafere ulaştı. Figueroa kışı Fereydun'daki sarayında geçirirken İsfahan'a gitti ve kralından yeni mektuplar aldı. Mektupta kral ipek ticaretinden bahsediyor ve Osmanlılara karşı Kızıldeniz'i abluka altına alabileceğini ekliyor ve karşılığında Hürmüz bölgesinden alınan tüm toprakların geri verilmesini talep ediyordu. Figueroa bunun bir zaman kaybı olduğunu bilmesine rağmen mektubu Şah'a iletmesi için Karmelit rahip Belchior dos Anjos'a verdi. Şah Abbas, Karmelit rahibi kabul etmeyi reddetti ve Osmanlıları yenmeye ve bir barış anlaşması imzalamaya hazırlandığı için herhangi bir ticaret anlaşmasına, denizde ablukaya ihtiyacı olmadığını ve Portekizlilerden ele geçirdiği toprakların tek bir santimini bile vermeyeceğini ilan etti. Bu yanıtın ardından İspanyol-Portekiz elçisi ülkesine dönme konusunda endişelenmeye başladı, ancak Şah'ın henüz verilmemiş olan izni olmadan geri dönemezdi. Görünüşe göre Abbas'ın izin vermeyi reddetmesinde Şirli'nin Avrupa'dan gönderdiği mektup etkili olmuştur. Mektupta Şirli, Lizbon'da kabul edildiğinde kendisine yapılan saygısızlıktan yakınıyor ve Figueroa'nın İspanya sarayındaki kabulünün sonucu belli olana kadar Safevi İmparatorluğu'nda kalmasını istiyordu. Figueroa'nın durumu bölgedeki Portekizlilerin düşmanlığı nedeniyle daha da kötüleşti. Madrid'e haber gönderemiyordu çünkü Hürmüz'deki Portekizli komutan hiçbir kuryenin geçişine izin vermiyordu. Portekizli Augustinus rahipleri Bağdat ve Halep'teki kişilere para vererek metropole haber gönderebiliyorlardı. Hürmüz'deki Portekizli yetkililerin onun eleştirel görüşlerinin Madrid'e ulaşmasını istemedikleri açıktır.
1619 yazında Abbas İsfahan'a geldi. Gelişinden birkaç gün sonra, hiçbir uyarı yapılmadan, sadece baş muhafızı Yusuf Ağa, yoldaşı İskender Bey ve ok ve yayını taşıyan hizmetkârıyla birlikte Figueroa'nı evine gönderildi. Figueroa onu bahçesinde gördü ve şaşkınlıkla diz çöktü. Bahçede oturan Abbas ona Kazvin'den ayrıldığından beri neler yaptığını, kralının sağlığını ve hangi emirleri gönderdiğini sordu. Yaklaşık bir saat süren sohbetten sonra Şah, yakında tekrar görüşeceklerine söz vererek oradan ayrıldı.
Figueroa da Babür elçisi Han Alem'in onuruna verilen resepsiyonun konukları arasındaydı. Bu sırada Abbas'a İspanya kralından yeni bir mektup sunuldu. Bundan memnun olan Şah Abbas, toplantıya katılanlara İspanya kralının "kardeşinin" kendisine bir mektup gönderdiğini bildirdi. Şah, mektubun ana noktalarının Karmelit rahip tarafından yüksek sesle okunmasını emretti. O sırada Fiqueroa yorgunluk nedeniyle toplantıdan ayrılmış ve evine gönderilmişti. Ancak yattıktan kısa bir süre sonra Şah, Babür elçisinin onuruna düzenlenen ışıklı çarşıya kadar kendisine eşlik etmesi için onu yanına çağırdı.
Daha sonraki dönemlerde Figueroa sık sık saraydaki ziyafetlere davet edilir. Ziyafetlerden birinde, Şah Abbas'ın Figueroa'nın kadınlara ilgi duymamasının nedeni olarak iktidarsızlığını itiraf etmesini beklemesi nedeniyle mecliste gerginlik yaşandı. Bunun üzerine Abbas, Babür elçisi Han Alemi'yi işaret ederek Babür imparatorunun Kandehar'ı geri vermemesi halinde zorla geri alacağını söyledi. Buna karşılık Figueroa, "İran tacından bir karış toprağın çalınmasına izin verdiğim için çocuklarımın beni suçlamasını istemiyorum" diyerek diyerek cevap verdi. 2 Ağustos 1619'da Şah Abbas ve Figueroa bir kez daha bir araya geldi. İnsanların arasında Abbas ona doğru atını sürdü ve "İspanya! İspanya! İspanya! Senin için ne yapabileceğimi görmeye geldim" diye bağırdı ve konuşma yakın arkadaşlarının da hazır bulunduğu bir ortamda devam etti. Abbas, elçiyi kendi babası gibi sevdiğini ifade ettikten sonra, Figueroa bu sıcak ortamdan faydalanmak için geri dönme izni, Karmelitler ve Augustinyanlar için kilise inşa etme izni, Osmanlı sarayındaki karışıklıklarla ilgili haberlerin akışı, Avrupalı güçlerin Osmanlılara karşı yeni bir savaş başlattığı söylentileri ve Bağdat'a saldırmak için şu anın uygun zaman olduğu gibi taleplerde bulundu. Şah Abbas sakin bir şekilde dinledi ve son savaşta İspanya kralının sözünü tutmadığını ve Osmanlılar için büyük bir sorun yaratmadığını, hatta Sultan ile barış yaptığını söyledi. Aksi bir durumda kendisinin Kudüs'e kadar gidebileceğini de sözlerine ekleyerek, tüm başarılarından sonra kılıcını Tanrı'ya borçlu olduğunu belirtti. İspanyol elçi, İspanyol taleplerine geri dönerek Safevi İmparatorluğu'nun İngilizleri ticaret yollarından uzak tutması gerektiğini, müttefikleri Hürmüz Kralı'ndan alınan toprakların geri verilmesinin önemini yineledi. Abbas, bu adaların Hürmüz Kralı'na mı yoksa kendisine mi ait olduğunun İspanya Kralı için neden önemli olduğunu anlayamıyordu. Hürmüz Kralı'nın Sünni olduğu için Avrupa'ya kıyasla Şiilere daha düşman olduğunu açıkladı. Abbas'ın tutumunu anlayan İngiliz elçisi, onun ele geçirdiği toprakları teslim etmeyeceğini, hatta gerekirse istediğini zorla alacağını anlamıştı. İngiliz elçisinin İngiliz ticareti için müzakereleri sonuçlandırmaya yönelik birkaç girişimine rağmen, hepsi başarısız oldu.