Bedirhan Bey
Osmanlı İmpratorluğu'nun Bedirhan Bey Harekatı

Bedirhan Bey'in 1845 yılında Kürt Beyleri ile ittifak kurarak isyan etmesi, 1846 yılında düzenlediği Nasturi seferi sonrası Batılı devletlerin Bedirhan Bey'in cezalandırılması yönünden artan baskıları sonucu Bâbıâli, Bedirhan Bey'i ortadan kaldırma kararı almıştır. Bu doğrultuda askeri hazırlık içerisinde olan Osmanlı Devleti bir yandan da Bedirhan Bey ve diğer Kürt Beyleri ile bu sorunun barışçıl çözülmesi için valiler aracılığı ile adımlar atmıştır. İlk olarak Erzurum Valisi Hafız Paşa bölgenin önemli şahsiyetlerinden Şeyh Mahmud Beyazıdi'yi aracı olarak kendilerine göndermiş fakat bir sonuç alamamıştır. Hükûmet Bedirhan Bey'i ikna etmek için her yola başvurmuştur. Nakşibendi şeyhlerinden rica olunup kendisine nasihat etmesi istenmiş ve önde gelen Şeyhler kendisine mektup yazıp nasihatlerinden çıkması durumunda Osmanlı yanında olacaklarını belirtmişlerdir. Daha sonra Bölgeye İsmail Nazım Efendi gönderilmiş ve bizzat Bedirhan Bey'le görüşmüştür. 7 Eylül 1846 yılında İstanbul'dan ayrılıp Cizre'ye gelen İsmail Nazım Efendi ve Bedirhan Bey'in arasında anlaşmaya vardıkları konular şunlardır;
Bedirhan Bey, Cizre Mütesellimliği'nin Dersaadet tarafından başkasına verilmesi hâlinde şerefine, can ve malına zarar gelmediği takdirde, Cizre’de  hânesinde ikamet ederek mevcut yeni durumu kabullenecek veya Dersaadet tarafından uygun görüldüğü takdirde yeni mütesellimin kethüdalık görevinde  bulanacaktır.
Dersaadet, kendisinin emirlik vazifesini devam ettirdiği takdirde her bir emir ve fermanın yerine getirilmesine gücü yettiği kadar çalışacak, şimdiye kadar  çevre kazalardan idaresi altında bulunan yerlere göç etmiş olanların yurtlarına geri dönmeleri sağlanacak ve bundan sonra gelecek olanların da kabul olunmasına  çalışılacaktır.
Bedirhan Bey, kendi denetiminde olup da Musul'a ilhak edilen kazalardan dolayı vermesi gereken vergiyi son akçesine kadar ödeyecektir.
Kendi idaresi altında bulunan bölgelerden, nüfus, usul ve nizama göre gereken sayıda asker Osmanlı ordusuna gönderilecektir.
Nasturilerin vereceği cizyenin tespiti için Musul Valisi tarafından bir memur tayin edilecek, Bedirhan Bey bu çalışmada gerekirse yardımda bulunacak ve bundan böyle bu cizyenin toplatılmasına müdahale etmeyecektir.
Cizre, her ne kadar Musul'a bağlı ise de Diyarbakır ve Erzurum Eyaleti'ne de komşu bulunduğundan geçmişte buraların valileri de bölgeye müdahale etmişlerdir. Bundan böyle sadece Musul Valisi'ne bağlı olunacak ve onun onayı olmadan diğer valiler Bedirhan Bey'den bir istekte bulunmayacaklardır.
Bedirhan Bey bu görüşmenin ardından 22 Ocak 1847 yılında padişaha bağlılığını bildiren bir mektup yazmış ve üzerinde anlaşmaya vardıkları konulara uygun hareket edeceğini aksi bir durumda her türlü cezaya razı olduğunu belirtmiştir. Geçmişte yaşanan hatalarından ötürü padişahtan af dileyen Bedirhan Bey, bir canım olsa padişaha feda etmeye razıyım diyerek bu konudaki samimiyetini belli etmeye çalışmıştır. Fakat başta Sultan Abdülmecit (1839-1861) olmak üzere, birçok devlet erkanı onun her hareketine kuşku ile bakmaktadır. Padişah ve hükûmet bu endişelerinde haklılardır zira Bedirhan bey gizliden gizliye adına hutbe okutmaya başlamıştır. Nazım Efendinin raporu Meclis-i Has'ta görülmüş ve verdiği tavizlere rağmen güvenilmez bulunarak Cizre’den çıkarılması gerektiği kararına varılmıştır. Bedirhan Bey’in, Nazım Efendi’yi yanılttığı düşünülmüş ve askeri harekata hazırlık için zaman kazanma çabasında olduğu kanısına varılmıştır. Ardından son kez itaat için kendisine mektup yollanmış ve eğer mektup kendisine ulaştıktan bir hafta içinde itaat etmemesi üzerine askeri harekatın başlatılması karar alınmıştır. Bedirhan Bey ise Nazım Efendi ile yaptıkları anlaşmanın hemen sonrasında Musul’daki İngiliz konsolosluğuna Musullu Şeyh Yusuf’u göndermiş ve güvencesi sağlandığı takdirde padişaha itaat edeceğini belirtmiştir. Bunun üzerine İngiliz konsolosluğu, İstanbul’daki elçiden haber gelinceye dek kendilerine cevap veremeyeceklerini bildirmiş şartnamenin bir nüshasını İstanbul’daki İngiliz elçisine göndermiştir. İngiliz elçisi, şartnamenin bir nüshasını Hariciye Nazırlığı’na göndermiştir. Nazırlık bu durumu Padişaha nakletmiş ve bu yaşananlar Bedirhan Bey hakkında düşünülen şüphelerin artmasına sebebiyet vermiştir. 19 Nisan 1847’de Padişaha sunulan arz teskeresinin verilen cevabı iradesi şöyledir;
“…Bedirhan Bey'in malum olan geçmiş hâlleri yönüyle söyledikleri doğru değildir. Alınmakta olan askeri tedbirlerin neticesinde, başına geleceği anlayarak itaat gösterisinde bulunmakta; ancak yine eski hâlinde kalmak için aklınca gizli oyun kurmaktadır. Teminatı kararlaştırılan tedbirlerden hiçbir şey değişmeyecek, neticeyi beklemekten başka bir şeye bakılmayacaktır. Asıl istenen kendisinin sığınağından çıkarılması keyfiyetin kan dökülmeksizin uygulanmasıdır. Daha önce verilen karar üzerine bu mektuba cevap verme işinin sorumluluğu Diyarbakır Müşiri'ne aittir. Onun için mektubun cevabı önce Müşire gönderilmesi, uygun görürse mektubu Bedirhan Bey'e göndermesi, Zat-ı Şahanece uygun görülmüştür. Onun göstereceği itaat gerçek olur ve ordu kumandanlığına teslim olacak olursa, kendisine ve aile fertlerine, mal ve eşyasına verilecek teminatın uygulanmasına dikkat edilmesi şevket ve şanımız gereğindendir. Bedirhan Bey ve aile fertleri hakkında kimse tarafından hiçbir şekilde eza ve cefada bulunulmaması hususuna son derece dikkat
edilmelidir…"
Padişah tarafından yazılan bu İrade-i Seniyye, sadaret tarafından Diyarbakır Müşirine gönderilmiştir. Bedirhan Bey, taahhüt senedi içerisinde Meclis-i Has’ın dikkatini çeken bir madde şudur; “Bedirhan Bey bundan böyle adına hutbe okutmayacak ve imamet hizmetinden vazgeçecek” bu madde ile görünüşte devlete itaat edeceğini arz ederken aslında büyük bir ihanetin içerisinde olduğunun göstergesi olarak yorumlanmıştır. Bunun üzerine Anadolu Komutanı Müşir Osman Paşa, Samsun üzerinden Diyarbakır’a geçmiş ve ilk iş olarak Bedirhan Bey dahilinde bulunan aşiret reisleri ve Kürt Bey'lerini Diyarbakır'a çağırmak olmuştur. Osman Paşa'nın buradaki amacı Bedirhan Bey'in gücünü tartmak ve Kürt Bey'lerini Osmanlı tarafına çekmektir. Osman Paşa'nın verdiği bilgilere göre o süreçte Bedirhan Bey ve Kürt Beyleri arasında zaten bir ihtilaf mevcuttur. Konuyla alakalı Bedirhan Bey üzerine yapılacak herhangi askeri bir girişimde Bedirhan Bey'e asker sevk edemeyeceklerine dair beyanda bulunanlar olmuştur. Hükûmet, Bedirhan Bey ve Kürt Beyleri arasında oluşan ihtilafı değerlendirmek adına Kürt'lerin önde gelen Beylerine unvanlar ve hediyeler vererek kendi yanlarına çekmeye çalışmıştır. Bedirhan Bey ile Han Mahmut arasındaki güçlü ortaklığı hükûmet tarafından bilindiği için Ferik Ahmet Paşa Muş bölgesinde görevlendirilmiştir.  Han Mahmut’un, Bedirhan Bey’e olası bir yardımını önlemek içinde kendisine düzenli ordudan dört bölük piyade ve dört bölük düzenli süvari askeri tesis edilmiş, ihtiyaç üzerine daha sonra piyade askerlerinin sayısı altı tabura yükseltilmiştir. Osman Paşa, Bedirhan Bey üzerine yürürken Ferik Ahmet Paşa da Van üzerine hareket etmiştir. Osman Paşa Harekatını yürütürken bir yandan da Kürt Beylerini Devlet tarafına çekme çabası içerisinde idi. Bunlardan biri de Muş Kaymakamı Şerif Bey’dir. Devlet tarafından her ne kadar güvenilir görülmese dahi madalya ve hediyeler ile devlet yanına geçen ilk Kürt Beyidir. Müşir Osman Paşa, Şerif Bey aracılığı ile Hakkâri Bey’i Nurullah Bey ve Han Mahmut’a iki ayrı mektup göndermiş ve Şerif Bey’in Devlet-i Âliye’ye iltica ederek bağlılığını gösterdiğini ve kendisinin İsatabl-ı Âmire Müdürlüğü rütbesi ve bir kıt’a padişah nişanı ile ödüllendirildiği belirtmiştir. Osman Paşa kendilerine mektup göndererek nişan ve taltif vadetmiş ve kendilerini Devlet tarafına çekmek istemiştir. Osman Paşa’nın bu teklifi Han Mahmut nezdinde itibar görmemiş fakat Nurullah Bey üzerinde etkili olmuştur. Nurullah Bey’in damadı İzzeddin Şîr Bey’in, Bedirhan Bey’den ayrılarak devlete itaat etmesi ile birlikte Nurullah Bey, Bedirhan Bey’le olan ittifakından tamamıyla ayrılarak Müşir Osman Paşa’ya itaatini bildirmiştir. İzzeddin Şîr Bey, Bedirhan Bey’in yeğeni olması sebebi ile bu durum Bedirhan Bey’in ailesi ve aşiretler üzerindeki otoritesini sarsmıştır. Onun ayrılması ile beraber başta kayınpederi Nurullah Bey ve birçok aşiret Reisi devlete itaat etmek üzere mektup göndermişlerdir. Bunun üzerine Anadolu Ordu Komutanı Müşir Osman Paşa kendisine “Dergâh-ı Âli Kapıcıbaşılığı” nişanı vermiş ve isyan bastırıldıktan sonra Hakkâri Müdürü olarak yönetimini sürdürmesini sağlamıştır. Oğlu İbrahim Han'da orduda görevlendirilmiştir. Daha sonra Han Mahmut’un kardeşi Han Abdal'da abisi ve Bedirhan Bey ile yaşadığı idari sorunlardan ötürü ittifakı bırakmış ve Osmanlı tarafına geçmiştir. Han Abdal'ın Osmanlı tarafına geçmesi Han Mahmut ve Bedirhan Bey'in ileriki sürece yönelik politikalarını olumsuz etkilemiştir. Ardı arkası kesilmeyen ayrılıklar sonrasında Osman Paşa 1847 yılının Haziran ayının ilk günlerinde Bedirhan Bey'e yönelik askerî harekâtı kuzey ve güneyden başlatmıştır. Bu bölgede Kürtler'in en önemli özelliği geceleri ordugahlara baskın yapmalarıdır. Onun için Emin Paşa Anadolu ordusu'nu baskından korumak için karargahın ilerisinde karakollar kurdurmuştur. Bunun üzerine Anadolu Ordusuna pusu kurmak isteyen Bedirhan Bey fark edilmiş ve pusu kurmaya çalışırken pusuya düşürülmüştür. Ağır kayıplar vererek dağlara çekilmek zorunda kalmıştır. Ardından kuvvetlerini tekrar toplayan Bedirhan Bey, 2 Haziran 1847 yılında dalkılıç olarak isimlendirilen iki bine yakın piyadesiyle taarruza geçmiş ve pusuya yatmış Osmanlı ordusunun karşı taarruzu ile geri püskürtülmüştür. Bedirhan Bey, kuvvetlerinin Osmanlı ordusu karşısında yenilgi yaşaması üzerine Dergül'e çekilmiş burada da tutunamayarak ailesi ve 4-5 yüz kişilik kuvveti ile Orak Kalesine sığınmıştır. Osmanlı Ordusu, Bedirhan Bey'i takip etmiş ve Musul'dan özel olarak balyemez toplar ve havanlar getirterek kaleyi kuşatmıştır. Osman Paşa 27 Haziran 1847 yılında üç koldan kaleyi kuşatma altına almıştır. Aynı gün güneşin batması ile kale havan ve toplar ile vuruldu. Bedirhan Bey, bu saldırıya havan ve toplarla karşılık veriyordu. Kuşatma Cuma gününden aralıksız Pazar gününe kadar devam etmiştir. Bu durum karşısında direnemeyen Bedirhan Bey, kendisine can ve mal güvenliği verilmesi karşılığında Anadolu Ordusu'na teslim olmuştur (29 Haziran 1847).