stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Neşet Ertaş

| Neşet Ertaş |
| --- | --- |
Neşet Ertaş
Genel bilgiler
Unvanı: Bozkırın Tezenesi
Doğum: Neşet Ertaş 1938 Kelismailuşağı, Akpınar, Kırşehir, Türkiye
Ölüm: 25 Eylül 2012 (74 yaşında) İzmir, Türkiye
Tarzlar: Türk halk müziği
Meslekler: Halk ozanı
Çalgılar: Bağlama, tambur,[kaynak belirtilmeli] keman[kaynak belirtilmeli]
Etkin yıllar: 1950-2012
Müzik şirketi: Şençalar Plak (1957) İdobay Müzik (1997-1999) Kalan Müzik (1999-2005) Bayar Müzik (2005-2012)
İlişkili hareketler: Muharrem Ertaş Hacı Taşan Çekiç Ali
Resmî site: nesetertas.com.tr
Eş: Leyla Ertaş (e. 1963; b. 1970)
Çocukları: 3
Önemli çalgılar
Bağlama
Adil Çelik tarafından yapılan Neşet Ertaş android robotu
Neşet Ertaş  (1938; Çiçekdağı, Kırşehir - 25 Eylül 2012; İzmir), Türk halk ozanı, Türkmen/Abdallık kültürünün ve müzik geleneğinin son büyük temsilcisidir. "Bozkırın Tezenesi" olarak da tanınır.
1950'li yıllardan itibaren yaptığı plaklarla, babası Muharrem Ertaş'tan öğrendiği türkü ve bozlakların yanı sıra Orta Anadolu türkülerini, oyun havalarını kayıt altına aldı. 1960'lı yıllardan itibaren kendi yazdığı şiirleri havalandırıp seslendirdi. "Garip" mahlasını kullandı. 1970'li yıllardan itibaren türküleri dönemin pek çok sanatçısı tarafından yorumlandı. 2009 yılında UNESCO'nun Yaşayan İnsan Hazineleri Ulusal envanterine girmeye değer görüldü.
Yaşamı > İlk yılları

1938 yılında Kırşehir'e bağlı Çiçekdağı'nın Kelismailuşağı köyüne bağlı Kırtıllar mezrasında doğdu. Babası, Türkmen/Abdal müzik ve özellikle bozlak geleneğinin en güçlü temsilcisi olan Muharrem Ertaş, annesi Kırıkkale'nin Keskin ilçesinin Hacıaliobası köyünden Döne Ertaş'tır. Küçük yaştan itibaren babasıyla gittiği köy düğünlerinde zil ve darbuka çalarak mesleğe ilk adımını attı.
Sekiz yaşında ailesi ile birlikte Kırtıllar köyünden taşınarak İbikli köyüne yerleşti. 12 yaşındayken annesi Döne'yi kaybetti. Babası ve kardeşleri ile bir süre göçebe bir hayat yaşadı. Babası Muharrem Ertaş, Yozgat'ın Kırıksoku köyünden "Arzu" isminde bir hanımla ikinci evliliğini yaptı ve bir süre o köyde yaşadılar. Daha sonra Yozgat'ın Yerköy ilçesine yerleştiler. Sırasıyla Kırşehir, Çiçekdağı, Yozgat, Yerköy ve ardından iki yıl Kırıkkale'de yaşadılar.
Hiçbir zaman okula gidemeyen Neşet Ertaş bu dönemde kendi kendine önce keman, sonra cümbüş ve bağlama çalmayı öğrendi. Babası Muharrem Ertaş ile birlikte gittikleri yöre düğünlerinde cümbüş ve keman ile türküler çalıp okuyan Neşet Ertaş, sanatında en çok etkilendiği kişinin babası Muharrem Ertaş olduğunu söylemiştir: "Sanatımın yüzde doksanını babama borçluyum. Babamla ben aynı ruhun insanlarıyız."
Yaşamı > Ölümü

25 Eylül 2012 tarihinde İzmir'de tedavi gördüğü Medical Park Hastanesinde mesane kanseri nedeniyle yaşamını yitirdi. Devlet adamlarının, iktidarı ve muhalefetiyle tüm siyasilerin, her kesimden ve her görüşten binlerce insanın katılımıyla Kırşehir Ahi Evran Camisi'nde kılınan cenaze namazı sonrası Bağbaşı Mezarlığı'nda, vasiyeti üzerine babası Muharrem Ertaş'ın mezarının ayak ucuna defnedildi. Mezar taşında Sakın ol ha insanoğlu/ İncitme canı incitme/ Her can bir kalp Hakk'a bağlı/ İncitme canı incitme, saygı,sevgi,hoşgörü... canımız "insan" babamız yazılıdır.
Hatırası

Hayatı ve sanatı ilk olarak 1999'da Bayram Bilge Tokel'in metin yazarlığını ve danışmanlığını yaptığı, TRT yönetmeni Hacı Ali Bozkurt tarafından çekilen "Bozkırın Tezenesi" adlı dört bölümlük belgesele konu oldu. Ardından Nebil Özgentürk tarafından hazırlanan "Bir Yudum İnsan-Neşet Ertaş" (2001) adlı belgesel; Can Dündar ve Bayram Bilge Tokel tarafından hazırlanan "Garip-Neşet Ertaş" (2005) adlı üç bölümlük belgesel; Cengiz Özkarabekir'in "Tek Başına-Neşet Ertaş Belgeseli" (2010) ve Hacı Mehmet Duranoğlu ile Atalay Taşdiken'in yönettiği “Ah Yalan Dünyada” (2015) belgesel filmi çekildi. Ayrıca sanatçının hayatını anlatan Şirin Aktemur’un yazdığı “Neşe/ Dert /Aşk” adlı oyun Devlet Tiyatroları repertuvarına alınarak Ankara'da ve pek çok şehirde sahnelendi. (2015)
Hayatının ve sanatının anlatıldığı ilk kitap Bayram Bilge Tokel'in yazdığı “Neşet Ertaş Kitabı” (Akçağ yay. 1999) adlı monografidir. Daha sonra Öner Özcan'ın hazırladığı “Yaşamı ve Bütün Türküleri” (Simurg yay. 2001) adlı çalışma ile Haşim Akman'ın “Gönül Dağında Bir Garip/Neşet Ertaş Kitabı” adlı nehir söyleşisi İş Bankası Kültür yayınları arasında yayımlandı (2006). Sanatı ve eserleri üzerine Erol Parlak tarafından hazırlanan “Garip Bülbül, Neşet Ertaş” adlı kitap sanatçının vefatından bir yıl sonra basıldı (Demos yay. 2013). Daha sonra Neşet Ertaş'ın popülaritesine ve yaygın şöhretine yaslanan, özgünlükten uzak, intihal ve iktibas ağırlıklı çok sayıda “kitap” yayınlandı.
Neşet Ertaş'ın adı Kırşehir ve Ankara başta olmak üzere pek çok şehirde caddelere, okullara, parklara ve Kültür Merkezilerine verildi. Ayrıca Kırşehir'de, Kültür Bakanlığı Güzel Sanatlar Genel Müdürlüğü'nce heykeltıraş Tankut Öktem'e yaptırılan, babası Muharrem Ertaş'la birlikte yer aldığı anıt/heykeli bulunuyor. Adil Çelik tarafından yapılmış Android heykeli Kırşehir Neşet Ertaş Gönül Sultanları Kültür Evi'ndedir.
Hayatının son yıllarını geçirdiği İzmir'de, Karabağlar ilçesindeki evinin müzeye dönüştürülmesi planlanmaktadır. Karabağlar'da bir parka ve ilçeden geçecek M3 metro hattının bir istasyonuna adı verildi. Ayrıca Buca ve Narlıdere'de adına birer park yapıldı.
Eserleri > Tek parçalar

1957-1979 Yılları arasında yaptığı kendisinin bile hatırlamakta zorlandığı birçok plak/albümden bazıları şunlardır:
Aşk Elinden Ağlayan
Bir Leyla Misali
Ceylan
Çoban
Diloyloy Halay Havası(Köprüden Geçti Gelin)
Engeller Koymuyor Yar Sana Varsam
Giyindim Kuşandım Gittim Düğüne
Hareli Gelin
Hasta Düştüm
Kıbrıs Destanı
Sar Leyla Leyla
Şeytanın Atına Binip Yeldirme
Tor Şahin Misali
Uyma Sakın
Varıp Bir Kız On Yaşına Değince
Vefasız Yar Aşkına (vay bana vah bana)
Yardan Tatlısı Bulunmaz
Yolcu
Eserleri > Albümleri

1957: Neden Garip Garip Ötersin Bülbül
1960: Gitme Leylam
1979: Türküler Yolcu
1985: Sazlı Oyun Havaları
1987: Türkülerle Yaşayan Efsan/ Deyişler Bozlaklar Türküler
1988: Gönül Ne Gezersin Seyran Yerinde
1988: Kendim Ettim Kendim Buldum
1988: Kibar Kız
1989: Hapishanelere Güneş Doğmuyor
1989: Sazlı Sözlü Oyun Havaları
1990: hata benim.
1992: Şirin Kırşehir
1993: Kova Kova İndirdiler Yazıya
1995: Seçmeler 2
1995: Seçmeler 3
1995: Seher Vakti
1995: Altın Ezgiler 3
1995: Benim Yurdum
1997: Nostalji 1
1998: Ölmeyen Türküler 2
1999: Ölmeyen Türküler 3
1998: Gönül Yarası
Eserleri > Neşet Ertaş Külliyatı (17 serilik)

1999: Zülüf Dökülmüş Yüze 1/ Kayıt tarihi:1969-1974
1999: Gönül Dağı 2/ Kayıt tarihi: 1969-1974
1999: Zahidem /3
1999: Neredesin Sen/4
2000: Garibin Dünyada Yüzü Gülemez 5 /Kayıt tarihi: 1969-1974
2000: Niye Çattın Kaşlarını/ 6 Kayıt tarihi: 1969-1974
2000: Çiçekdağı /7 Kayıt tarihi: 1969-1974
2000: Ayaş Yolları/ 8
2000: Sevsem Öldürürler /9 Kayıt tarihi: 1974-1986
2000: Ağla Sazım /10 Kayıt tarihi: 1974-1986
2000: Hata Benim/ 11
2001: Dostlara Selam /12
2001: Sabreyle Gönül /13
2002: Yar Gönlünü Bilenlere /14
2002: Vay Vay Dünya/ 15
2003: Gurban Olduğum/16
2008: Neşet Ertaş 2008/17
Belgesel

Can Dündar, Garip: Neşet Ertaş Belgeseli, Kalan Müzik
TRT İç Yapım, Bozkırın Tezenesi, TRT
Cine5 İç Yapım, Portreler Neşet Ertaş belgeseli, Cine5
Odeki Kilisesi

| --- | --- |

Temel bilgiler
Konum: Aşağıserdarlı, Tortum
Koordinatlar: 40°30′15″K 41°21′30″D﻿ / ﻿40.50417°K 41.35833°D﻿ / 40.50417; 41.35833
İnanç: Doğu Ortodoks Kilisesi
Mezhep: Gürcü Ortodoks Kilisesi
Durum: Samanlık
Mimari
Mimari tür: Kilise
Mimari biçim: Gürcü mimarisi
Tamamlanma: 15. yüzyıl
Odeki Kilisesi (Gürcüce ოდეკის ეკლესია), Aşağı Odeki Kilisesi ve Aşağı Odik Kilisesi olarak da bilinir, Erzurum ilinin Tortum ilçesinde, eski adı Odeki olan Aşağıserdarlı köyünde Orta Çağ'da Gürcülerden kalma bir kilisedir.
Tarihçe

Odeki, Orta Çağ'da Gürcistan'ın bir parçası olan Tao bölgesindeki köylerden biriydi. Nitekim Osmanlılar bu bölgeyi ve köyü, 1549 tarihli Gürcistan seferiyle Gürcülerden ele geçirmiştir. 1574 tarihli Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan adlı Osmanlı tahrir defterinde bu köyün 611 haneden oluşan büyük bir yerleşim olduğu görülmektedir. Odeki Kilisesi, bu köyde günümüze ulaşmış altı kiliseden biriydi. Kilisedeki Gürcüce yazıt üzerinden bu yapının en geç 15. yüzyılda inşa edildiği söylenebilir. Bununla birlikte tarihlendirilmemiş Gürcü alfabesinin (Gürcü alfabesi|Asomtavruli]] yazıtı kilisenin daha eski dönemde inşa edildiğini göstermektedir. Günümüzde Odeki Kilisesi, eklenmiş yeni yapılarla samanlık olarak kullanılmaktadır.
Mimari

Odeki Kilisesi, köyün bugün İkikgil adını taşıyan mahallesinde bir köylünün bahçesinde neredeyse olduğu gibi günümüze ulaşmıştır. Ancak kilise, sonradan batı ve kuzey tarafı ile üst kısımdan sonradan eklenen başka yapılarla kapatılmıştır. Bu yeni yapılar, kiliseye iki taraftan bitişik ve üstüne kat çıkılarak inşa edilmiştir.
Odeki Kilisesi, kaba yontulmuş taşlar ve kireç harcıyla inşa edilmiş olan kilisenin iç ve dış cepheleri aynı tip taşlarla kaplanmıştır. Yapının güney duvarında iki adet girişi bulunmaktadır. Doğu ve batıda birer penceresi vardır; ancak bugün batı taraftaki penceresi kapatılmıştır. Apsiste Gürcüce yazıtlar bulunmaktadır. Bu yazıtlardan en uzun olanı 12 satırdan oluşmakta ve Gürcü alfabesinin en eski biçimi Asomtavruli ve Nushur-Hutsuri karakterleriyle kazılmıştır. Diğer yazıtların ise bazı bölümleri bugüne ulaşmıştır. Apsiste yer alan ve 13 satırdan oluşan yazıtlardan biri 15-16. yüzyıla tarihlenmektedir. Bu yazıtta Tanrı'nın ve Aziz Stepane'nin Abumi'nin oğlu olan Hahuli'den Pavle Patirikesdze'yi bağışlaması istemiştir.
Gürcüce yazıt, Gürcü öğretim üyesi Teimuraz Cocua tarafından „წ. ღ(მერთ)ო და წ(მიდა)ო სტ{ე}ფა|ნე, შ(ეიწყალ)ე ცოდვ{ი}ლი ხ{ა}ხუ|ლ{ა}რი პ{ა}ვლე პ{ა}ტირიკესძე, | აბუმის (?) შვ{ი}ლი. იმ <წ> | წელიწადს დავწე|რე, რომ სენი | იყო, ზაქ{ა}რია | მომკუდ{ა}რ|იყო, | დღე{სა} კ{ჳ}რ{ია}კეს, | ოკდო{ნ}ბე|რსა | ერთსა“ (Çevirisi: Aziz Tanrım ve Aziz Stepane, Abumi'nin oğlu, Hahuli'den günahkâr Pavle Patirikesdze'yi bağışla. Salgının olduğu, Zakaria'nın öldüğü yıl yazdım, bugün Pazar, Ekim'in biri) şeklinde okunmuştur.
Ahmed Bey Himşiaşvili

Ahmed Bey ya da Ahmed Paşa (d. 1781 – ö. Ekim 1836), Himşiaşvili klanından 1818 yılından sonra başa geçmiş Osmanlı idaresindeki Acara'nın özerk beyidir. 1828-29 Osmanlı-Rus Savaşı'nda Ahaltsihe'nin geri alınmasında başarız olmasına rağmen Rusların Acara üzerine saldırılarını engelleyerek önemli bir rol oynamıştır. Ruslarla daha önceki gizli diplomasisini bırakarak ve Kars ve Erzurum'da komutan olarak Osmanlı hükûmetine sadakatle hizmet etti. 1836'da bazı Kürt isyancıların ayaklanmalarının bastırılması sırasında ölmüştür.
Ankara Hipodromu

| --- | --- |

Genel bilgiler
Durum: Yıkıldı
Tür: Hipodrom
Adres: Hipodrom Caddesi No:85, Emniyet/Yenimahalle
Şehir: Ankara
Ülke: Türkiye
Koordinatlar: 39°56′40″K 32°50′18″D﻿ / ﻿39.94444°K 32.83833°D﻿ / 39.94444; 32.83833
Başlama: 1934
Tamamlanma: 1936
Açılış: 1937
Kapanma: 1979
Yıkılma: 2019
Tasarım ve inşaat
Mimar(lar): Viotti Violli

Ankara Hipodromu, Ankara'da millî bayramlarda geçit törenlerinin yapıldığı bir hipodrom alanıydı. Bu alan 1934-1936 yılları arasında inşa edilmiştir.
Cumhurbaşkanı Atatürk, Ankara Hipodromu'nda 10. yıl konuşmasını yapıyor, 29 Ekim 1933
Millî bayram törenleri başka yerlerde yapılınca bu alan önemini yitirmiştir. Tören pisti 2019 yılında yıkılmıştır ve tören pistinin bulunduğu alana Başkent Millet Bahçesi inşa edilmiştir.
Eskişehir Surp Yerrortutyun Kilisesi

Başlığın diğer anlamları için Surp Yerrortutyun Kilisesi sayfasına bakınız.
| --- | --- |

Temel bilgiler
Konum: Tepebaşı, Eskişehir, Türkiye
Koordinatlar: 39°46′38″K 30°31′09″D﻿ / ﻿39.77722°K 30.51917°D﻿ / 39.77722; 30.51917
İnanç: Ermeni Apostolik
Durum: Amacı dışında kullanılıyor
Mimari
Tamamlanma: 19. yüzyıl
Surp Yerrortutyun Kilisesi veya Kutsal Üçlü Ermeni Kilisesi (Ermenice: Սուրբ Երրորդութիւն Եկեղեցի Surp Yerrortutyun Egeğedzi), Eskişehir'in Tepebaşı semtinde (eskiden Hoşnudiye Ermeni mahallesi) bulunmakta olan tarihi bir Ermeni Apostolik Kilisesi'dir fakat 1915 yılında Ermeni Kırımı olarak da bilinen Ermeni Tehciri'nden sonra porno film sinemasına dönüştürülmüştür.
19. yüzyılda inşa edilmiş Tarihî Surp Yerrortutyun Ermeni Apostolik kilisesi; 27 Mayıs 1915 tarihinde çıkarılan Tehcir Kanunu'nun, Ermeni Kırımı ya da Ermeni Tehciri olarak isimlendirilen tehcir döneminde Eskişehir'in Ermeni sakinlerinin zorla tehcir edilmesinden veya 24 Nisan 1915 kararının da etkisiyle belli başlı nedenlerden ötürü idam edilmesinden, kalanların da 1922 mübadele zamanında Yunanistan'a olan sürgününden ötürü cemaatsiz kaldı ve 1945 senesinde vakıflar tarafından satıldı. Aynı senede burada asrî sinema kuruldu ve 1974'ten itibaren tarihi kilisede sadece seks ve erotik filmler gösterildi. Restorasyon projesi 2009 senesinde başlatıldı.
Bina bugün Zübeyde Hanım Kültür Merkezi olarak kullanılmaktadır.
Orcohi (Güney)

| --- | --- |

Temel bilgiler
Koordinatlar: 40°30′52″K 41°48′06″D﻿ / ﻿40.51444°K 41.80167°D﻿ / 40.51444; 41.80167
İnanç: Doğu Ortodoks Kilisesi
Mezhep: Gürcü Ortodoks Kilisesi
Durum: Yıkılmış
Mimari
Mimari tür: Kilise
Mimari biçim: Gürcü mimarisi
Tamamlanma: Orta Çağ
Özellikler
Malzemeler: Dolgu duvar
Orcohi Kilisesi (Gürcüce: ორჯოხის ეკლესია), tarihsel Tao bölgesinde, günümüzde Erzurum ilinin Oltu ilçesine bağlı ve eski adı Orcohi olan Orucuk köyünde Orta Çağ'da Gürcülerden kalma bir kilisedir. Günümüze kalıntıları ulaşan köydeki iki Gürcü kilisesinden biridir.
Tarihçe

Orcohi köyünün yer aldığı tarihsel Tao bölgesi tarihsel Gürcistan'ın sınırları içinde bulunuyordu. Nitekim Osmanlılar bu bölgeyi ve köyü 16. yüzyılın ortalarında Gürcülerden ele geçirmiştir. Osmanlı idaresinin 1574 tarihli mufassal defterine göre Orcohi köyünün nüfusu 142 haneden oluşuyordu. Bu nüfus içinde 5 hane Müslüman olmuş, 137 hane Hristiyan olarak kalmıştı. Orcohi köyünün hayli büyük bir yerleşim olduğu görülmektedir. Köydeki iki kilisenin de Osmanlı döneminden önce inşa edildiği anlaşılmaktadır. 2016 yılına gelindiğinde köyün güneyinde yer alan Orcohi Kilisesi büyük ölçüde yıkılmış, geriye sadece bazı kısımları kalmıştı.
Mimari

Orcohi Kilisesi kalıntıları, köyün 900 metre güneyinde, küçük bir tepenin üzerinde yer alır. Yaklaşık 100 metre doğusunda Orcohi Kalesi bulunmaktadır. Kilise dolgu duvar tekniğinde harç kullanılarak inşa edilmiştir. Çok fazla tahrip olan yapının sadece kuzey duvarının bir bölümü ayakta kalmıştır. Buna rağmen yapının, dıştan dikdörtgen planlı, içten batı kolu uzun üç yapraklı yonca (triconchos) planlı bir kilise olduğu kalıntılardan anlaşılmaktadır. Bölgede trikonchos planlı başka kiliseler de bulunmakla birlikte, kolları dıştan düz duvarlarla sınırlandırıldığı bilinen tek kilise bu yapıdır. Batı kolunun kuzeyinde dikdörtgen planlı bir mekân bulunmaktadır. Bir kemerle bu kola açıldığı tahmin edilen bu mekânın doğu duvarında yarım daire planlı bir nişin bulunduğu düşünülmektedir. Yapının simetrik olması nedeniyle bu kolun güneyinde de böyle bir mekânın yer aldığı sanılmaktadır. Batı kolunun iki yanındaki mekânlarla birlikte, apsisin iki yanında birer pastoforyon hücresine yer verildiğine dair yaklaşım üzerinden Orcohi Kilisesi, Gürcistan'da Mtsheta'daki Cvari Manastırı Kilisesi’nde görülen ve “Cvari Plan Tipi” olarak adlandırılan grubun bir örneği olarak kabul edilmiştir.
Sananesi Kilisesi

| --- | --- |

Temel bilgiler
Konum: Yarbaşı, Oltu
Koordinatlar: 40°25′44″K 41°44′42″D﻿ / ﻿40.42889°K 41.74500°D﻿ / 40.42889; 41.74500
İnanç: Doğu Ortodoks Kilisesi
Mezhep: Gürcü Ortodoks Kilisesi
Durum: Kalıntılar
Mimari
Mimari tür: Kilise
Mimari biçim: Gürcü mimarisi
Tamamlanma: ? Orta Çağ
Sananesi Kilisesi (Gürcüce: სანანესის ეკლესია), tarihsel Tao bölgesinde, günümüzde Erzurum ilinin Oltu ilçesine bağlı ve eski adı Sananesi olan Yarbaşı köyünde Orta Çağ'dan kalma bir kilisesidir.
Tarihçe

Kilisesin bulunduğu Sananesi köyü, Orta Çağ'da Gürcistan'ı oluşturan bölgelerden biri olan Tao'da yer alır. Nitekim bu bölgeyi Osmanlılar 16. yüzyılın ortalarında Gürcülerden ele geçirmiştir. Osmanlı döneminde köyün Mülümanlaştığı göz önüne alınınca, Sananesi köyünün kilisesi olan Sananesi Kilisesi de bu dönemden kalmış olmalıdır. Köyün adı Gürcü kişi adı ise, Sanano'dan (სანანო) gelir.
Mimari

Sananesi Kilisesi, tek nefli bir köy kilisesidir. Bugünkü yerleşimin kuzeyindeki bir yamaçta yer alır. Moloz taşlarla kireç harcı kullanılarak inşa edilmiştir. Büyük ölçüde yıkılmış olan kiliseden geriye yıkık halde kuzey ve doğu duvarları kalmıştır. Günümüze kalan duvarların yüksekliği 1 metreyi bulur. Dikdörtgen planlı bir yapı olduğu anlaşılan Sananesi Kilisesi'nin kuzeydoğu köşesi küçük bir kayaya yaslanmıştır.
Oltisi Kilisesi

| --- | --- |
Kiagmialtı Kilisesi'nin cephesi. Takaişvili'ye göre Oltisi Kilisesi bu kilesinin birebir kopyası olarak inşa edilmiştir.

Temel bilgiler
Konum: Oltu, Erzurum
Koordinatlar: 40°32′36″K 41°59′36″D﻿ / ﻿40.54333°K 41.99333°D﻿ / 40.54333; 41.99333
İnanç: Doğu Ortodoks Kilisesi
Mezhep: Gürcü Ortodoks Kilisesi
Durum: Yıkılmış
Mimari
Mimari tür: Kilise
Mimari biçim: Gürcü mimarisi
Tamamlanma: ? Orta Çağ
Oltisi Kilisesi (Gürcüce: ოლთისის ეკლესია) veya Oltu Kalesi Kilisesi, Erzurum ilinde Oltu kentinin merkezindeki Oltu Kalesi'de Orta Çağ'dan kalma Gürcü kilisesidir.
Tarihçe

Oltisi Kilisesi'nin veya Oltu Kalesi Kilisesi'nin bulunduğu Oltu kale-şehri, Orta Çağ'da Gürcistan'ı oluşturan bölgelerden biri olan Tao'da yer alır. Nitekim Osmanlılar bu bölgeyi ve kale-şehri 16. yüzyılın ortalarında Gürcülerden ele geçirmiştir. Gürcü alfabesini Asomtavruli harfleriyle trapez taşına kazılmış Gürcüce yazıt, bu kilisenin hayli eski bir yapı olduğunu göstermektedir. Nitekim Oltu'nun eski adı Oltisi de Gürcüce bir yer adıdır. Gürcü tarihçi ve arkeolog Ekvtime Takaişvili 1907 yılında Oltisi Kilisesi'ni görmüş ve yıkık haldeki yapı hakkında bilgi vermiştir. Alman botanikçi Karl Heinrich Koch'un 1843 yılındaki seyahati sırasında kilise yıkık olmakla birlikte daha iyi durumda bulunuyordu. Koch, Oltu Kalesi'nde olduğu gibi kentin dış surlarında, iri taşlara oyulmuş ama tahrip olmuş halde Gürcüce eski yazılar ve figürler bulunduğunu yazmıştır. Oltisi Kilisesi'nden bugüne apsislerin temelleri kalmıştır.
Mimari

Oltisi kilisesi, Oltu Kalesi'ndeki meydanın kuzeydoğu kısmında yer alır. Ancak yıkılmış olan bu yapıdan günümüze çok az kalıntı ulaşmıştır. Oltisi Kilisesi, Alman botanikçi Koch'un 1843 yılında ve Gürcü tarihçi ve arkeolog Takaişvili'nin 1907 yılındaki ziyaretleri sırasında da yıkık haldeydi. Bununla birlikte Takaşvili bu yapıyı büyük ölçüde tanımlamıştır.
Takaişvili'nin verdiği bilgiye göre, Oltisi Kilisesi dolgu duvar tekniğiyle inşa edilmişti. Ancak o tarihte kilisenin dış ve iç kesme kaplama taşların çoğu sökülmüştür. Altı apsisli bir yapı olan kilise, Bana yakınlarındaki Kiagmialtı Kilisesi’nin tam bir kopyası olarak inşa edilmişti. Kiagmialtı Kilisesi ise, altı apsisli ve kubbeli bir yapı olup 10. yüzyılda inşa edilmişti. Ne var ki bu kilise 1907 yılında Kiagmi-altı Kilisesi’nden daha kötü durumdaydı. Bununla birlikte iç duvarlarda fresklerin izleri fark edilyor ve sunakta “Yakarış” sahnesinin tasvir edilmiş olduğu anlaşılıyordu. Bu kompozisyonun sağ tarafında Meryem Ana'nın yüzü son derece açık biçimde seçiliyordu. Dimitri Bakradze kilisenin iç duvarlarında birkaç Yunanca harften söz etmiş olmakla birlikte Takaişvili'nin bulunduğu sırada bu harfler mevcut değildi.
Ekvtime Takaişvili 1907 yılındaki Tiflis'ten seyahatine çıkmadan önce, Oltu Kalesi Kilisesi'ne ait ve sütun üzerinde yer alan kırmızımsı bir kesme taş, Datiko Kutateladze tarafından kendisine ulaştırılmıştı. Takaişvili'nin trapez taşı olarak adlandırdığı bu taşın dört yüzeyinde Gürcü alfabesinin Asomtavruli harfleriyle Gürcüce yazıt bulunuyordu. Ancak bir satırı tamamen tahrip olmuştur. Diğer üç satır Ekvtime Takaişvili tarafından şu şekilde okunmuştur:
1. ო~ო ღ~ო ძ~ლო
2. ქ~ე შ~ე გბ~რლ რ~ნ ადიდა წ~ჲ გ~ი და აღ
3. მართა წ~ჲ გ~ის საკურთხეველი.
Kısaltmalar şeklinde taşa oyulmuş olan bu yazıt Takaişvili tarafından şu şekilde deşifre edilmiştir:
“უფალო ღმერთო ძლიერო, ქრისტე, შეიწყალე გაბრიელ, რომელმან ადიდა წმიდაჲ გიორგი და აღმართა წმიდაჲ გიორგის საკურთხეველი” (Çeviri: "Her şeye adir Tanrım, İsa, Aziz Giorgi'yi yücelten ve Aziz Giorgi Kilisesi'ni inşa eden Gabriel'i bağışla"). Oltu Kalesi Kilisesi'nin Aziz Giorgi'ye adanmış olduğu bu yazıttan da anlaşılmaktadır.
Tortum Kalesi Kilisesi

| --- | --- |

Temel bilgiler
Koordinatlar: 40°20′26″K 41°28′12″D﻿ / ﻿40.34056°K 41.47000°D﻿ / 40.34056; 41.47000
İnanç: Doğu Ortodoks Kilisesi
Mezhep: Gürcü Ortodoks Kilisesi
Durum: Harabe
Mimari
Mimari tür: Kilise
Mimari biçim: Gürcü mimarisi
Tamamlanma: ? Orta Çağ
Özellikler
Malzemeler: Dolgu duvar, moloz taş, kesme taş
Tortum Kalesi Kilisesi (Gürcüce: თორთომის ციხის ეკლესია), tarihsel Tao bölgesinde, günümüzde Erzurum ilinin Tortum ilçesine bağlı Tortumkale köyünde, Tortum Kalesi'nin güney yamacında Orta Çağ'dan kalma Gürcü kilisesidir.
Tarihçe

Evliya Çelebi Seyahatname adlı eserine, kilisenin bir parçası olduğu Tortum Kalesi'ni "Mamrol" adındaki bir Gürcü hükümdarın inşa etmiş olduğunu belirtir. Kalenin kilisesi de aynı dönemde inşa edilmiş olmalıdır. Nitekim Osmanlılar Tao bölgesini ve kaleyi 16. yüzyılın ortalarında Gürcülerden ele geçirmiştir. 1574 Osmanlı tahrir defterinde "Kilisa" adıyla kaydedilmiş olan Tortum Kalesi ve rabatında, tamamı Hristiyan olan 168 hane yaşıyordu. Bu nüfusun daha sonra Müslüman olması ve kalenin de Osmanlıların eline geçmesi sonucu olarak kilise işlevini yitirmiş ve zaman içinde de bazı kısımları yıkılmıştır.
Mimari

Tortum Kalesi Kilisesi, dikdörtgen planlı ve tek nefli bir yapıdır. Dolgu duvar tekniğinde moloz taşlarla inşa edilmiştir. Güney duvarı tamamen yıkılmışken, kuzey duvarı çatı örtüsüne kadar günümüze sağlam ulaşmıştır. Batı ve doğu duvarlarının da kuzey kısmının bir bölümü kalmıştır. Duvarların dış yüzeyinde kesme düzgün taşlar, iç yüzeyinde ise, kabaca yontulmuş taşlar kullanılmıştır. Kilisenin doğuda yarım daire planlı apsisinin üst seviyede iki yanında birer niş yerleştirilmiştir. Kuzey duvarda eşit aralıklarla payeler yerleştirilmiş, tonoz örtüyü takviye eden kemerler de bu duvar payelerine oturtulmuştur. Yapının dıştan çift pahlı çatı ile örtüldüğü ve kireç harçla tutturulmuş moloz taşlarla kaplandığı kuzey tarafta bugüne kalan kısımlardan anlaşılmaktadır.