Hemşinliler
Tarih > Hemşin Prensliği'nin kuruluşu

Ana madde: Hemşin Prensliği
Edwards, Hemşinlilerin MS 8. yüzyılın ikinci yarısında, Prens Hamam Amatuni öncülüğünde bölgeye yerleştiği, Haçikyan göçmenlerin Ararat bölgesindeki Kotayk ve Aragatsotn’dan olduğu, R. Benninghaus ise 11. yüzyılın ikinci yarısında, Ani şehrinden bölgeye göç olduğunu belirtmektedir.
Tarihte, Amatunilerin lideri Prens Hamam ve akrabalarının bu bölgeye yerleştikleri bilgisi mevcuttur. Bu bilgiler ise kaynak olarak; Mamikonlu Hohanes'in; "Daron tarihi" adlı eseri kaynak göstermektedir; Bu bilgiye göre, "626 yılında Gürcü Beyi Vastyan'ın, Çoruh'u geçerek Balkar dağlarının kuzey yamacındaki Dampur denilen şehri yıktığından onun yeğeni Amatunili Hamam bu şehri yeniden imar ederek kendi adını vermiş ve Hamameşen (Hemşin) olarak anılmasını sağlamıştır." Dampur bölgesinin bugünkü Hemşin olduğu söylense de bu kesinlik kazanmamıştır. Bir diğer kaynaktan elde edilen bilgilerde ise; " Ülkeleri yağmalanıp yoksul düşen, çok kalabalık kimse, Amatunili Hamam'ın öncülüğünde Kol (Göle) üzerinden Tayk (Oltu-Narman)'a geldiler. Oradan da kuzeybatıya giderek Egeristan'a (Eceristan-Acara) oradan da, Post'a (Karadeniz) dökülen Akapsis'i (Çoruh) geçerek batıya geldiler. Bunu haber alan Bizans (797-780) onlara kendi ülkesinde verimli topraklar verdi." diyerek önceki bilgiye biraz daha detaylı bilgi eklemektedir. Levon Haçikyan 789-790 yıllarında meydana geldiği tahmin edilen bu olayı doğrulayarak, "...bu olaya Arap Vostikan Obayduullah ve onun vekili "Beterin beteri namlı Süleyman'ın sebep olduğu.."' bildirilmektedir.
Rahip Gevond'un 1887'de yazılı olarak bıraktığı belgelerden elde edilen bilgilerde; Ayarart eyaletinden, Arap istilasından ötürü göçen 12 binden fazla topluluğun başındaki liderlerin Amatuni Prensi Şapuh ve oğlu Prens Hamam ile diğer Ermenilerden oluşan süvarilerin olduğu ve Araplara karşı savaşmış oldukları belirtilmektedir. Arap istilasından kaçan bu Amatuni topluluğu, arkalarından gelmekte olan Arapları, Gürcistan sınırında karşılayıp burada bozguna uğratmışlar. Bu savaştan sonra Çoruh Nehrini (Çorokh) geçerek batıya yönelmişler. Bunları burada karşılayan Konstantin onlara yerleşip yurt edinebilecekleri topraklar vermiş. Bu grup verilen topraklar üzerinde 789-790 yıllarında kurdukları prensliğe Hamam demişlerdir. Bu ad zamanla Hamameşen ve en sonunda da Hemşin şeklinde değişikliğe uğrayarak tüm bölgeyi tanımlayan bir ada dönüşmüştür.
Haçikyan; Amatunilerin öz yurdunun Ararat bölgesinin Aragatsion ve Kotayk'ı (Bugünkü Ermenistan'ın orta yeri sayılabilir) kapsayan topraklar olup başkentlerinin ise Osakan kenti olduğunu ifade etmektedir. Fahrettin Kırzıoğlu ise durumu "Alagaz dağı ile Gökçe Göl arasında merkezi Osaga Kalesi olan bölgeye yerleşen bu kavime, geldikleri Hamadan bölgesinden dolayı "Amatuni" (Hamad Hanedanı) denilmiştir." şeklinde ifade etmektedir.
Burada Haçikyan onların Ermeni olduğunu kanıtlayabilmek için, bu toprakların, onların öz yurdu olduğunu söyler. Her ne olursa olsun ortak bir mutabakat vardır ki; Hemşinlilerin atalarının Kotayk, Ani ve Ararat bölgesinden çeşitli yollarla gelip söz konusu bölgelere yerleşmiş olmasıdır.
Hemşin Prensliği'nin tarihini genel hatlarıyla vermek zordur, verilerin tamamen eksik olmasından dolayı Amatuni Prenslerinin Hemşin’de ne kadar süre iktidarda bulunduklarını saptamak mümkün değildir.
15. yüzyılın başlarından itibaren Hemşin Prensliği, Lord Arakel (Arraquiel) ismi ile birlikte anılmaya başlar. İspanyol diplomatı Clavijo, vatanına dönüş yolunda Sperin (İspir) Müslüman emirinin misafiri olduktan sonra, Prens Arakel'in ismiyle anılan “Arakel'in memleketine” (Hemşin) hareket eder. Clavijo, Arakel ülkesi sakinlerinin Ermeni Hristiyanlar olmasına rağmen onu vergi almadan topraklarından geçirmek istemediklerinden şikâyet etmektedir. Çünkü Sper Emiri tarafından saygıyla konuk edilmiş olan Clavijo'nun, Arakel'in ülkesinden geçmek için vergi ödemeye mecbur olması Arakel'in, Sper Emirine tâbiliğinin sembolik olduğunu göstermektedir. Ayrıca bugün Çamlıhemşin sınırları içinde olan tarihi Zilkale'yi ise Hemşinlilerin lordu Arakel'in yaptırdığı tarihçiler tarafından ifade edilir.