Nahçıvan Uyezdi
Tarihi > Ermeni karşıtı isyanlar

Osmanlı'nın yenilgisi üzerine Türk Ulusal Hareketi'nin ajanları Nahçıvan Müslümanlarıyla birlikte bir başkaldırı düzenlemeye çalıştılar. Bu durum, Temmuz 1919'da Ermeni karşıtı isyanların başlamasıyla sonuçlandı. Destek olması halinde Gönüllü Ordu'nun karşılık vereceğini düşünen Azerbaycan, Nahçıvanlı isyancıları açıktan desteklemeyip 14 Temmuz'da gizlice yardım etmeye başladı. 20 Temmuz'da Nahçıvan'daki Ermeni sakinlere karşı pogrom başlatıldı, birkaç gün içerisinde Ermeni yönetimi düştü ve birçok Ermeni Nahçıvan dışına sürüldü. Pogromun tüm Nahçıvan uyezdi bölgesine yayılmasıyla Gülüstan'daki Ermeniler Aras nehrini geçerek İran'a kaçmak zorunda kaldı. Iğdır Ovasında yaşayan altı bin kadar Nahçıvan'lı Ermeni, pogrom sebebiyle Daralayaz, Nor Bayazet ve Zangezur gibi yerlere kaçtı (günümüzdeki adlarıyla sırasıyla Vayots Dzor, Geğarkunik, Sünik). İsyanlar sırasında Halil Bey, 45 Ermeni köyünün tahrip edilişini ve 10 bin kadar kişinin öldürülüşünü organize etti. Ek olarak Samet Bey 1919 yılının sonlarında Azerbaycan hükûmetine Nahçıvan'dan İran'a mülteci getirmeye çalışan İranlı ajanların olduğunu raporlamıştır.
Azerbaycan'ın Sovyetleştirildiği 18 Haziran 1920 tarihinde Ermenistan, Erivan'ın yaklaşık 15 kilometre güneybatısında bulunan Zengibasar'daki (bugünkü adıyla Masis) isyancılara Ermeni yönetimine boyun eğmeleri için bir ültimatom verdi. Ültimatoma cevap gelmemesi sebebiyle Ermeni birlikleri isyancıların bölgelerini yeniden geri alabilmek için 19 Haziran'da saldırı başlattı. Zengibasar'daki savaşta başbakanın oğlu Teğmen Aram Kaçaznuni öldürülse de Ermeniler savaşı 21 Haziran'da kazandı ve çoğunlukla Tatarlardan oluşan Müslüman ordusu Surmalu Uyezdinde yer alan Aralık'a kaçtı. Savaştan sonra bölgeye gelen, Areş ve Nuha Uyezdlerinden gelmiş Ermeni mültecilerden oluşan gönüllü müfreze terk edilmiş evleri yağmaladı.
Ermeni hükûmetindeki militaristler, Zengibasar'daki zaferlerinden cesaret alarak Vedibasar'daki (günümüzdeki adıyla Ararat marzı) ve Nahçıvan'daki isyancılara da harekete geçmeye hazırlandılar. Bölgeye ilerleyişleri 11 Temmuz'da başladı, bölge Ermeniler tarafından ele geçirildi ve Müslüman birlikler Erivan—Şerur-Daralayaz sınırına kadar kovalandı. Sınırda Volçi Vorota olarak bilinen bir dağ geçitine ulaşmalarıyla Müslüman birlikler buradan Şerur'a kaçtı. Ermeni birlikler 14 Temmuz'da Volçi Vorota üzerinden Şerur'a da ilerlemeye başladı ve burayı ele geçirmeleri iki gün sürdü. Ermeni askerlerden kaçmak isteyen bölge sakinleri ise Aras Nehri üzerinden İran'a göçtü. Ermeni birlikler Nahçıvan'a da ilerlemeden önce Nahçıvan millî şurası Ermeni tarafına barış talebinde bulundu, ancak yapılan görüşmeler yalnızca Nahçıvan'daki Ermeni işgalini geciktirdi ve Nahçıvan şehrinin 40 km kuzeybatısındaki Şahtağt Ermeniler tarafından ele geçirildi.
Bu sıralarda Azerbaycan'ı da işgal etmiş olan 11. Ordu, Ankara Hükûmeti ile bağlantı kurabilmek amacıyla güney Nahçıvan'ı işgal etti. "Nahçıvan'daki Sovyet Rusya ve Kızıl Türkiye'nin birleşmiş ordularının komutanı" olan Albay V. Tarkhov, Şahtağt'daki Ermenilere seslenerek bölgenin Sovyet himayesi altına girdiğini ilan etti ve Ermenilerin yaptığı askeri operasyonlara son verdi.
Eylül 1920'de başlayan Türk-Ermeni Savaşı ile beraber Ermenistan altı yıl içerisinde Türkler tarafından bu kez Kazım Karabekir komutasında üçüncü kez işgal edildi. Savaşın sonuçlarından biri Ermenilerin Nahçıvan'ı kaybetmesi oldu. 1921'de imzalanan Kars ve Moskova Antlaşmalarıyla Ermenilerin Nahçıvan'daki yenilgisi resmiyet kazandı ve Nahçıvan Azerbaycan SSC'ye bağlı bir özerk cumhuriyet oldu. Nahçıvan, Şerur-Daralayaz Uyezdi ile birleştirildi ve Nahçıvan Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti kuruldu. Uyezdin güneydoğudaki Karçevan ve Sünik'te kalan topraklarının bir kısmı 1929-1934 yılları arasında Transkafkasya SFSC'ye, sonrasında ise Ermenistan SSC'ye bağlandı. Nahçıvan Uyezdi ise 1929'da resmen feshedildi.