Sasani Ermenistanı
Tarihi > Marzbanat (428–646)

428 yılında, IV. Artashir'in yönetiminden memnun olmayan Ermeni soyluları nakharar, imparator V. Behrâm'ın onu tahttan indirmesi için dilekçe verdiler. V. Behram, Ermenistan Krallığı'nı kaldırdı ve Veh Mihr Şapur'u ülkenin marzban'ı (sınır eyaletinin valisi, " uçbeyi ") olarak atadı.
465 yılında Adhur Gushnasp, Sasani imparatoru I. Fîrûz (h. 459-484) tarafından Adhur Hürmüz'ün yerine Ermenistan'ın marzban'ı olarak atandı. 475 yılında Mamikonyan prenses Şuşanik, Zerdüştlüğe yeni geçmiş olan kocası Prens Varsken tarafından din değiştirmeyi reddettiği ve Hıristiyan kalmak istediği için öldürüldü. Varsken daha sonra İberya kralı I. Vahtang tarafından idam edildi.
Varsken'in intikamını almak isteyen I. Fîrûz, generali Shapur Mihran'ı İberya'ya gönderdi. Vahtang daha sonra Hristiyanlar arasındaki dayanışmayı öne sürerek Hunlara ve Ermeni soylulara çağrıda bulundu. Mamikonyalı prens Vahan Mamikonyan, kararı dikkatle değerlendirdikten sonra Sasanilere karşı isyan etmeyi kabul etti. Adhur Gushnasp'ı mağlup edip öldürdü ve ardından II. Sahak Bagratuni'yi yeni marzban ilan etti. Ayrıca birçok Sasani karşı saldırısını da püskürtmeye devam etti.
482 yılında Şapur Mihran'ın İberya'nın güvenliği için büyük bir tehdit olmaya başlaması Vahtang'ın Ermeni yardımı istemesine neden oldu. Vahan ve Sahak kısa sürede büyük bir ordunun başında İberya'ya vardılar ancak Sahak'ın öldürüldüğü Akesga'da mağlup oldular. Vahan, Ermeni ordusunun kalıntılarıyla birlikte dağlara kaçtı ve burada Sasanilere karşı gerilla eylemlerine öncülük etti. Şapur Mihran ise Ermenistan'ın kontrolünü yeniden ele geçirmeyi başardı. Ancak Şapur Mihran'a kısa süre sonra Sasani başkenti Tizpon'a dönmesi emredildi. Vahan bu fırsatı hızla kullanarak Ermenistan'ın kontrolünü yeniden ele geçirdi.
Ancak 484 baharında Şapur Mihran yeni bir ordunun komutanı olarak geri döndü ve Vahan'ı Bizans sınırı yakınındaki Tao ve Taron'a sığınmak için kaçmaya zorladı. Aynı dönemde Karenid ailesinden Sasani soylusu Zarmihr Karen, Ermenilere karşı bir sefer daha başarıyla gerçekleştirdi ve aralarında Kamsarakan soyundan gelen soyluların da bulunduğu çok sayıda Ermeniyi ele geçirmeyi başardı. Zarmihr kısa süre sonra Ermeni esirleri Shapur Mihran'a teslim etti, o da onları İzad Gushnasp'a teslim etti ve Ermeni esirlere Fîrûz'un onları kurtarmasını sağlayacağına söz verdi.
Ancak beklenmedik bir olay olayların seyrini değiştirdi: Sasani kralı I. Fîrûz'un 484 yılında Ak Hun İmparatorluğu karşı savaşta ölümü, Sasanilerin Ermenistan'dan çekilmesine ve Divin ile Eçmiyazin'in kurtarılmasına neden oldu. Kardeşi Zarir'in isyanını bastırmak için çabalayan Fîrûz'un halefi Belâş (h. 484-488), Ermenilerin yardımına ihtiyaç duydu: askeri destek karşılığında, Hristiyanlara dini özgürlük tanıyan Nvarsak Antlaşması'nı imzalamayı kabul etti ve Ermenistan'da Zerdüştlüğün yasaklanması ve nakharar'a daha fazla özerklik tanınması. Vahan aynı zamanda sparapet olarak tanındı ve Mamikonyan ailesi ile müttefiklerinin malları iade edildi.
515-516 yılları arasında birçok Hun kabilesi Ermenistan'a saldırılar düzenlemeye devam etti; Ermeni asilzade I. Mjej Gnuni daha sonra bir karşı saldırı düzenlemeye karar verdi ve onları başarılı bir şekilde geri püskürtmeyi başardı. Ödül olarak Kavadh onu 518 yılında Ermenistan marzbanı olarak atadı. Bu valilik sırasında Mjej dini barışı korudu. 527'de diğer birçok Hun istilasını püskürttü. 548'de yerine Gushnasp Bahram geçti.
Suren ailesinin bir üyesi olan ve bizzat I. Hüsrev'in akrabası olan Chihor-Vishnasp, 564 yılında marzban olarak atandı. Bu dönemde Ermeni aristokrasisi Mamikonyan ailesinden bir kişinin başkanlık ettiği ulusal hizip ve Siunia ailesinden bir üyenin başkanlık ettiği Sasani yanlısı hizip olmak üzere ikiye bölünmüştü.
Çihor Vişnasp, gizlice Bizanslıların safında yer aldığından şüphelenilen Hristiyan Ermenilere sert davrandı ve aynısını diğer Hristiyan Ermeni nüfusuna da yaptı. Kralın emriyle istismar iddiasında bulunarak Hristiyan Ermenilere zulmetmiş, hatta Divin'de bir ateş tapınağı inşa ettirmiştir. Bu eylemler kısa süre sonra 571'in sonlarında veya 572'nin başlarında III. Vardan Mamikonyan'ın önderliğinde büyük bir ayaklanmayla sonuçlandı. 23 Şubat 572'de Ermeni isyancılar Divin'i ele geçirdi ve Çihor-Vişnasp'ı öldürdüler.