II. Abdülhamid dönemi Osmanlı tarihi (1897-1903)
Kuveyt'in özerklik kazanması ve Arabistan'daki gelişmeler

Ana maddeler: Kuveyt, Es-Sabah Hanedanı, Necid Emirliği, Cebel Şammar Emirliği, Reşidiler, İbn Suud, Riyad Emirliği, Hicaz Vilayeti, Hüseyin bin Ali (Mekke emiri), Mekke Şerifliği, Haşimoğulları, Kuveyt-Reşidi Savaşı ve Suudi-Reşidi Savaşı
Berlin Antlaşması'ndan sonra Osmanlı toprak bütünlüğünü koruma politikasından vazgeçen İngiltere, Basra bölgesindeki faaliyetlerini farklı bir boyutta daha da artırmıştır. 1881 tarihli bir belgeden anlaşıldığına göre İngiltere'nin Basra'dan Necid'in sonuna kadar olan Osmanlı sahilinde nüfuzunu artırdı.[kaynak belirtilmeli] 1885'e gelindiğinde İngiltere ve İran arasında Basra'nın İran'a bırakılması hususunda gizli bir anlaşma yapıldı. Yine Musul, Basra ve Irak'ta Abdülhamid dönemi boyunca çıkacak asayiş sorunları, aşiret ve Şii-Sünni problemlerine zemin hazırladı.
İngiltere'nin 1880'lerden itibaren Basra'daki faaliyetlerinin boyutunu 1880'de Bahreyn Şeyhi İsa bin Ali el-Halife ile yaptığı anlaşma göstermektedir. Buna göre Osmanlı Devleti'nin burada hâkimiyetinin bulunmadığı iddia edilmekte ve Bahreyn'in bağımsızlığı istenmektedir. Daha sonra bu siyasetini bölgedeki diğer şeyhliklere de uyguladı ve şeyhlikler de İngiltere'den başka herhangi bir hükûmetle ilişki kurmayacaklarını taahhüt ettiler. Ayrıca buradaki aşiretlere cephane ve silah satarak onları isyana hazırladı.
İngilizlerin özel olarak desteklediği yerlerden biride Kuveyt Şeyhliği'dir. 1871'den beri, Osmanlı makamları tarafından Bağdat vilayetine ve daha sonra Basra'ya bağlı bir kaza olan Kuveyt'te, Şeyh Muhammed bin Sabah üvey kardeşi Mübarek bin Sabah tarafından öldürüldü (Mayıs 1896). İngilizlerin "Basra bölgesindeki nüfuzlarını arttırma teşebbüsleri" içinde bulunduğu ve niyetlerinin Cebel Şammar, Necid, Katar, Bahreyn ve Kuveyt'i içine alan bir "Arap konfederasyonu" kurmak olduğu endişesi taşıyan Bâb-ı Âli, uzun müzakerelerden sonra Aralık 1897'de, Mübarek'in Kuveyt şeyhliğini tasdik etmiştir.
Kuveyt Şeyhliği Osmanlı'ya bağlı olmakla beraber idarede bağımsız sayılabilecek de bir durumdaydı. Vergi vermeyen Kuveyt'te Osmanlı Devleti tarafından tayin edilen bir kadı bulunurdu. Kuveyt Şeyhi Mübarek es-Sabah, 23 Ocak 1899 tarihinde İngilizlerle gizli bir anlaşma imzaladı. Bu anlaşmaya göre Kuveyt, İngiliz hükûmetinin izni olmaksızın hiçbir ülkenin siyasi temsilcisini kabul etmeyecek, topraklarından herhangi bir parçayı İngiltere'den başka bir devlete terk etmeyecek veya kiralamayacaktı. Bunun karşılığında çeşitli yardımlar ve silah alacaktı. Bu anlaşmayı kabullenemeyen Osmanlı ise İngilizlerle anlaşan Kuveyt Şeyhi'ne karşı rakibini destekledi. Almanların etkisiyle II. Abdülhamid, Osmanlının himaye ettiği Reşidilerden yani Cebel Şammar Emirliği'nden Kuveyt'e saldırmasını emretti. II. Abdülhamid'i bu işe yönlendiren Alman İmparatoru, bu defa II. Abdülhamid'e başvurarak askerî birliklerini geri çekmesini istedi. Bu olaydan sonra Kuveyt'teki İngiliz nüfuzu dokunulmazlık kazanmış kadar oldu.
Kuveyt'in özerklik kazanması ve İngiliz hakimiyetinin güçlenmesi bölgede Osmanlı için çok daha büyük sorun olarak Abdurrahman bin Faysal bin Türkî el-Suud ve oğlu Abdülaziz bin Abdurrahman bin Faysal Âl-i Suud (İbn Suud) sorununun doğmasına neden oldu. Çünkü Osmanlılar, Kavalalı Mehmed Ali Paşa ile birlikte Diriye Emirliği'ne (Birinci Suud devleti) 1818'de son verdikten sonra Vehhabilik ve emirlikten arta kalanlar Osmanlı hakimiyetini ve vergi ödemeyi kabul edip İkinci Suud Devleti olarak bilinen ve başkenti Riyad olan Necid Emirliği'ni Necid bölgesinin bir kısmında kurdular. Bununla birlikte Birinci Suud Devleti'nin ele geçirdiği Hail Emirliği'nin ardılı ve Suud Emirliği ile bu sebeple sürekli çatışma halinde ve Osmanlı'nın aynı zamanda vassalı olan Reşidiler'in kurduğu Cebel Şammar Emirliği, Necid Emirliği'ni ardı ardına bozguna uğrattı ve II. Abdülhamid'in iktidarında Mulayda Muharebesi ile 1891'de Riyad'ı ele geçirip Necid Emirliği'ne son verdi.
Cebbel Şammar Emirliği, Osmanlı hakimiyetini tanımakla ve büyük ölçüde desteğini almakla birlikte bölgenin hakimi Muhammed bin Abdullah er-Reşid ve sonrası oğlu Abdulaziz bin Mitab er-Reşid'in politikası bütün çevre emirliklere gücünü yayma peşindeydi. Reşîdî emirlerinin ekonomik gücü Osmanlı Devleti'nden gelen malî destek, vahada sahip oldukları geniş araziler, Cebel Şammar çevresinde siyasî hâkimiyetlerini kabul ettirdikleri kabilelerden topladıkları, hac ve ticaret kervanlarından aldıkları vergiler sayesinde giderek artmaktaydı ve Reşidi emirlerinin güçlenmesi Vehhâbî-Suûdî ittifakına karşı Osmanlı lehinde önemli bir gelişmeydi. Ancak Osmanlı'yı endişelendiren sorun, bu ilerlemelerin İngilizlerin desteklediği diğer emirlikler üzerine yayılarak dış müdahaleye sebebiyet verme korkusuydu. Çünkü ele geçirilen Riyad ve Necid bölgesindeki II. Suud Devleti'nin şeyhi Abdurrahman bin Faysal bin Türkî es-Suud'un oğlu İbn Suud tüm aile fertleri ile önce Bahreyn'de El-Halife ailesinin yanına oradan da Kuveyt Şeyhliği'ne kaçmıştı.
1890'da Cebel Şammar Emirliği'nin Kuveyt üzerine yürüyeceği söylentileri ayyuka çıktı. 1899'un hemen öncesinde II. Abdülhamid'in Cebel Şammar Emirliği'nin İngilizlerle işbirliği halindeki Kuveyt Şeyhliği üstüne yürümesinin istenmesi ancak bunun olmayıp Kuveyt'in 1899'da özerk konuma gelmesi ve Osmanlı'nın bunu engelleyememesi neticesinde Kuveyt Şeyhi, İbn Suud ve babası ile işbirliği içerisine girdi. Hep beraber İngiliz desteğinden güç alarak Osmanlı'nın vasalı Reşidilerle mücadeleye başladılar. Reşidiler arkasında Osmanlı veya Almanya'nın tam duramayacağını bilmesine karşın Kuveyt'i ele geçirme peşinde saldırıya geçti. Kuveyt-Reşidi Savaşı başladı.
Reşidiler 1900 Aralık ortasında yaptıkları Kuveyt saldırısında başarısız oldular. Kuveyt Şeyhi Mübarek es-Sabah, Reşîdîlere ait büyük bir kervanı ele geçirerek ilk önemli darbeyi vurdu. Mübarek es-Sabah'ın kuvvetleri, Müntefik aşireti reislerinden Sa'dûn ile İbn Suud ve babasının kuvvetleriyle birlikte Reşîdîler'e karşı saldırıya geçti ancak Cebel Şammar Emirliği Sarif Muharebesi'ni kazanarak onları püskürttü. Sonuçta iki tarafta yenişemedi savaş bu şekilde bitti. Fakat 1902'de, 1901 yılında Sarif yenilgisi sonrası babası gibi Kuveyt'e dönmek yerine Necid'de kalıp gizlenmeyi başaran ve mücadeleyi sürdüren İbn Suud, Mübarek es-Sabah'dan aldığı az sayıda askerle 15 Ocak 1902 sabahında Riyad'daki, Reşidi garnizonuna ve bu bölge yöneticisi Ajlan'a baskın yaptı. Riyad Muharebesi denen bu baskın neticesinde Ajlan öldürüldü ve sonrasında garnizondaki askerler panikleyip dağıldılar veya esir düştüler. Sonuçta Riyad, İbn Suud'un eline geçti.
İbn Suud'un babası Abdurrahman Riyad'a gediğinde İbn Suud ona sadakatini sunsa da babası Muhammed bin Abdülvehhâb'ın kılıcını ona verip bu yerlerin şeyhinin kendisi olacağını söyleyip tam aksine ona bağlılığını sundu. İleride çevre emirlikleri ele geçirip Suudi Arabistan halini alacak Necid ve Ahsa Emirliği böylece kurulmuş oldu. İbn Suud, Dilam şehrini de ele geçirdi. Reşidiler Riyad ve çevresini geri almaya dönük saldırıya geçseler de 27 Ocak 1903'te Dilam Muharebesi de Suud galibiyetiyle bitti. Osmanlı İmparatorluğu, 1904'te onu Riyad kaymakamı olarak tayin ederek durumu kabul etmek zorunda kaldı.
İbn Suud topraklarını genişletmek için gözünü kuzeye el-Kasım Bölgesi'ne dikti ve Suudi-Reşidi Savaşı'nı başlattı. Suud ilerlemesi karşısında II. Abdülhamid, Reşidiler'e destek için asker gönderdi. Osmanlı destekli Reşidiler, İbn Suud ile tekrar çatışmalara girse de yenilgiye uğradılar. 12 Nisan 1906'da Reşidiler, Osmanlı kuvvetleri ile birlikte; Kuveyt ve İngiliz destekli İbn Suud kuvvetlerine karşı el-Kasim bölgesinde Ravzatu'l-Muhanna Muharebesi'ne giriştiler. Muharebe Cebel Şammar Emirliği'nin şeyhi Abdülaziz bin Mitab el-Reşid'in (İbn Reşid) ölümü ve Osmanlı-Reşidi yenilgisi ile sonuçlandı. Osmanlılar Necid ile el-Kasım Bölgesi'nin hakimiyetini çok büyük ölçüde kaybetmiş oldular. Reşidiler de en önemli liderlerini kaybettiler. Bir yıl sonra 24 Eylül 1907'de Tarafiyah'da İbn Suud'a sırt çeviren el-Kasim Emiri ve Reşidiler, Osmanlı askerleri ile tekrar karşısına çıksa da muharebe Suud üstünlüğü ile sona erdi, böylece İbn Suud, Necid'de ve el-Kasım'da hakimiyetini iyice sağlamlaştırdı.
İbn Reşid'in ailesi Medine'ye kaçarak bir müddet sonra toplandı ve Necid içlerinde eski idare merkezi Hail'i ve çevresini elde tutabildiler. Reşidilere geleneksel gücü dikkate alınarak Osmanlı hükûmeti tarafından kaymakam tayin edildi ve maaş tahsis edildi. II. Abdülhamid sonrası Nisan 1913'te ise Suudi dini İhvan kuvvetleri ile İbn Suud, Osmanlı garnizonunu basıp el-Ahsa'yı ele geçirdi. Sonrasında ise I. Dünya Savaşı'nda İbn Suud, Reşidileri ileri sürüp, tarafsız kalacağını belirtip İngilizleri açıktan desteklemeye devam etti. Reşidiler ise savaş boyunca Osmanlı Devleti'nin yanında yer aldı ve Irak Cephesi'nde Osmanlı ordusuna hayli hizmetlerde bulundu. Ancak Osmanlı Devleti'nin yenilgisi ve Arabistan'dan çekilmesi akabinde 1921'de başkentleri de dahil kalan tüm toprakları İbn Suud'un eline geçecekti.
Arabistan'da diğer bir sorun Hicaz Vilayeti'nde, II. Abdülhamid sonrası I. Dünya Savaşı'nda Osmanlı'ya isyan edecek Haşimoğulları'ndan Şerif Hüseyin konusunda oldu. Şeriflik, Osmanlı döneminde Arap Yarımadası'nın batı kısmında yer alan, Mekke ve Medine şehirlerini kapsayan Hicaz bölgesinin yönetimine verilen isimdi. Mekke Şerifliği geleneksel olarak İslam peygamberi Muhammed'in torunu Hasan bin Ali'nin soyundan gelen şerifler tarafından yönetilirdi. Osmanlılar bölgeye gelince bu duruma Memlüklüler gibi onlar da uydular ve Mekke Şerifliği 1845 yılına kadar devam etti, 1845 sonrası burası Hicaz Vilayeti halini alsa da Mekke'de şerifler görevlerine devam ettiler.
Şerif Hüseyin'in amcası Avnürrefik Paşa, II. Abdülhamid tarafından 1882 yılında Mekke Emiri olarak ölen şerifin yerine atanmıştı. Ancak kısa zaman sonra Şerif Hüseyin ve amcası arasında çıkan şiddetli tartışma ve kavgalar neticesi gelen şikayetler akabinde 1892'de Şerif Hüseyin, II. Abdülhamid tarafından İstanbul'a çağrıldı. 1908'e kadar İstanbul'da tutuldu. Avnürrefik Paşa, dönemin Hicaz Valisi Ahmet Ratıb Paşa ile birlikte hareket edip herhangi Osmanlı Devleti tarafından bir şikayete meydan vermeden 1904 yılındaki ölümüne kadar Mekke Emirliği görevini yürüttü. Ancak Şerif Avnürrefik Paşa'nın rüşvet ve hac paraları vs. konuda pek çok yolsuzluğu bulunduğu, Şerif Hüseyin ile kavgalarının nedenlerinden birinin bu olduğu iddia edilmektedir. 1904 yılında Mekke Emiri Şerif Avnürrefik ölünce Şerif Hüseyin, boş kalan pozisyon için girişimde bulundu. Hüseyin'in yanı sıra İstanbul'da yaşamakta olan diğer iki şerif Abdulilah ve Ali Haydar da adaylıklarını koymuşlardı. Ancak Hüseyin'in kayınbiraderi Ali Paşa bin Abdullah emirliğe getirildi. Mekke Emiri Şerif Ali 1908 yılında bölgedeki karışıklar sebebiyle görevinden alındı, yerine amcası Şerif Abdulilah Paşa atandı. Ancak Abdulilah, görevi için Mekke'ye gitmeden önce İstanbul'da öldü. Bu durumda Mekke emirliğine adaylık bakımından Şerif Hüseyin'in önü açıldı. II. Abdülhamid Şerif Hüseyin'i atadı.