Minos medeniyeti
Tarih

|   Minos Kronolojisi |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| M.Ö. 3650-3000 | EMI | Prepalatial  (Saray öncesi dönem) |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| M.Ö. 2900-2300 | EMII | Prepalatial  (Saray öncesi dönem) |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| M.Ö. 2300-2160 | EMIII | Prepalatial  (Saray öncesi dönem) |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| M.Ö. 2160-1900 | OMIA | Prepalatial  (Saray öncesi dönem) |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| M.Ö. 1900-1800 | OMIB | Protopalatial (Eski saray dönemi) |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| M.Ö. 1800-1700 | OMII | Protopalatial (Eski saray dönemi) |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| M.Ö. 1700-1640 | OMIIIA | Neopalatial (Yeni saray dönemi) |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| M.Ö. 1640-1600 | OMIIIB | Neopalatial (Yeni saray dönemi) |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| M.Ö. 1600-1480 | GMIA | Neopalatial (Yeni saray dönemi) |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| M.Ö. 1480-1425 | GMIB | Neopalatial (Yeni saray dönemi) |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| M.Ö. 1425-1390 | GMII | Postpalatial  (Knossos'da, Son saray dönemi) |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| M.Ö. 1390-1370 | GMIIIA1 | Postpalatial  (Knossos'da, Son saray dönemi) |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| M.Ö. 1370-1340 | GMIIIA2 | Postpalatial  (Knossos'da, Son saray dönemi) |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| M.Ö. 1340-1190 | GMIIIB | Postpalatial  (Knossos'da, Son saray dönemi) |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| M.Ö. 1190-1170 | GMIIIC | Postpalatial  (Knossos'da, Son saray dönemi) |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| M.Ö. 1100 | Minos sonrası |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
Girit Adası'nda şimdiye dek Paleolitik döneme ait hiçbir arkeolojik bulguya rastlanmamıştır. Adadaki ilk insan izlerinin görülmesi bundan 9000 yıl öncesine Neolitik Çağ'a tarihlendirilmektedir. En erken bulgular da Neolitik Dönem'e aittir. Bu dönemden kalma seramik eserlerin Anadolu'da gün yüzüne çıkarılan çağdaşlarına bakıldığında aralarında görülen büyük benzerlikle, Girit'e ilk yerleşenlerin Anadolu'dan göç eden bir topluluk olduğu ortaya çıkmaktadır. Girit Adası'nda Neolitik döneme ait olarak gün yüzüne çıkarılan bulgular arasında yerleşik yaşam süren toplumun ilkel konutları, çeşitli araç - gereçler ve ana tanrıça idolleri de vardır. Çevre kültürlere bakıldığında Anadolu, Yunanistan, Mezopotamya ve Mısır kültürlerine ait şeylerin de Girit topraklarında bulunmuş olması Giritlilerin çevre kavimlerle ticarete bu dönemde başladığını ortaya koymaktadır.
Tunç Çağı'nın başlangıcı Girit Adası'nda M.Ö. 2600'lere rastlar. Bu dönemde adada ilk kez metal kullanılmıştır. Arthur Evans'a göre ilk metal adaya sığınan Mısırlılar tarafından getirilmişti. Ancak ilerleyen arkeoloji çalışmalarının yardımıyla ortaya çıkan yeni bulgular ışığında bu görüş bırakıldı ve adaya ilk metalin Anadolu'dan geçtiği anlaşıldı. Bu dönemde Girit Adası komşu adalar ile de ticarî ilişkilerini geliştirdi. Çevre uygarlıklar ile karşılaştırıldığında denizcilikte çok daha ileri olan Girit'in en önemli kenti Knossos da bu dönemde ön plana çıkmaya başladı.
OMI (Orta Minos 1) döneminde yani M.Ö. 2000'lerde Girit Uygarlığı'nda hızlı bir gelişme ve kalkınma yaşandı. Anadolu ile olan yoğun kültürel ve ticari alışveriş zamanla Mısır'a yöneldi. Mısır ile ticareti oldukça ilerleten Festos, Knossos ile birlikte Girit'in en büyük iki gücünden biri oldu. Zaman zaman aralarında çekişmeler de yaşanan bu iki şehir arasında Knossos her zaman daha ileriydi. Bu dönemde büyük bir ilerleme olduğu açıksa da OM döneminin sonlarına doğru Girit'te büyük bir yıkım ve gerileme söz konusudur. Bir deprem ya da Anadolu'dan gelen istilacı bir kavim olduğu düşünülen bu yıkıcı etkinin sonucunda Knossos, Festos, Malya ve Kato Zakros'taki tüm sarayları yıkılmıştı. Ancak neopalatial dönemin başlangıcıyla nüfus yeniden arttı ve yıkılan yerler yeniden inşa edildi. Adanın başka yerlerinde de yeni ve daha geniş ölçekli yerleşim birimleri kuruldu. M.Ö. 17. ve 16. yüzyıllar arasında yani OMIII - Neopalatial dönemlerde Girit Uygarlığı en parlak dönemlerini yaşadı.
GMIB (Geç Minos 1-B) döneminde Minos saray kültürü bütünüyle çöktü. Yine büyük bir afetin neden olduğu sanılan bu yıkım sonucunda yalnızca Knossos yeniden inşa edildi. Diğer saraylar GMIIIA döneminde türemeye başladı. (Örneğin Hanya'da) Gücünü son hızıyla toparlayan Knossos çevredeki adalara da sözünü geçirmeye başladı. Mısır'da 18. sülale de son derece iyi ilişkiler içinde bulundukları ve Keftiu olarak adlandırdıkları Girit'e armağanlar gönderdi.
M.Ö. 1420'lere gelindiğinde Girit şehirlerinde büyük yangın belirtilerine rastlanmaktadır. Girit Adası'nın dışından gelen kavimlerce tahrip edildiği ya da iç bir ayaklanmanın yaşandığı sanılmakla birlikte bunun nedeni bilinmemektedir. Bu karışıklık içinde adayı Mikenler ele geçirmiş ve Giritlilerin kullandığı Linear A tipi yazı stilini, Antik Yunancanın temelleri olan kendi Miken dillerinin eksik ve gereksinimlerine uygun olarak, daha önce kullanıyor oldukları Linear B tipi yazıya uyarlamışlardır. Bu yazı tipine ait ilk kalıtlar GMII dönemine kadar tarihlenmektedir.
Mikenlerin istila ve işgalleri ile birlikte yaklaşık yüzyıl süren kısmi bir toparlanmanın ardından birçok Girit şehri ve sarayları M.Ö. 13. yüzyılda LMIIIB bütünüyle yok oldu. Knossos M.Ö. 1200'e kadar yönetim merkezi olarak kaldı. M.Ö. 1100 yıllarında Dorların egemenliği altına girmesi ile bir kez daha yakıp yıkılan ada her alanda görkem, etki ve üstünlüğünü yitirdi. Son olarak korunaklı dağ bölgelerinde kurulmuş olan Karfi kenti Demir Çağı'na kadar Minos kültüründen izler taşıyan tek Minos kenti oldu.