Mustafa Kemal Atatürk'ün askerî hayatı
Samsun'a Çıkış (19 Mayıs 1919)

Mondros Mütarekesi'nin ardından Osmanlı Devleti'nin orduları terhis edilmeye, cephaneleri toplatılmaya başlandı. Ardından yurdun çeşitli bölgeleri birer birer işgal edilmeye başlandı. İtilaf Devletleri Samsun'daki ordunun terhis edilmediğini söyleyerek bölgeyi işgal etme tehdidinde bulundu. Bunun üzerine İstanbul Hükûmeti inceleme yapmak ve terhisi sağlamak amacıyla Samsun'a bir müfettiş gönderilmesine karar verdi.
30 Nisan 1919'da Mustafa Kemal, VI. Mehmed tarafından 9. Ordu Müfettişi olarak Samsun'a atandı. Burada ona verilen görev, geride kalan Osmanlı askerî birlikleri ile milliyetçi örgütlerin tasfiye edilmesini ve askeri malzemelerin toplatılmasını sağlamaktı. Sivas, Trabzon, Erzurum ve Van illeri ile Samsun sancağının sivil ve askeri yetkileri ona verildi. Müfettiş olarak Mustafa Kemal'in atanmasının sebepleri arasında, başarılarıyla ün kazanmış bir subay olması, I. Dünya Savaşı sırasında Alman generaller ve Enver Paşa ile anlaşmazlık yaşaması, Padişahın fahri yaveri olması ve Genelkurmayda görev yapan paşaların gayretleri vardır. Mustafa Kemal Samsun'a atanmasıyla ilgili olarak şunları söyler:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | Benim, bu iki kolorduya doğrudan doğruya emir ve komuta vermekten daha ileri bir yetkim vardı ki, müfettişlik bölgesine yakın olan askerî birliklere de tebligat yapabilecektim. Aynı şekilde bölgemde bulunan ve bölgeme komşu olan illere de tebligatta bulunabilecektim.  Bu yetkiye göre, Ankara'da bulunan 20'nci Kolordu ve bunun bağlı bulunduğu müfettişlik ile, Diyarbakır'daki kolordu ile ve hemen hemen Anadolu'nun bütün sivil yönetim amirleriyle ilşkiler kurabilecek ve yazışmalar yapabilecektim. Bu geniş yetkinin, beni İstanbul'dan sürmek ve uzaklaştırmak maksadıyla Anadolu'ya gönderenler tarafından, bana nasıl verilmiş olduğu garibinize gidebilir. Hemen ifade etmeliyim ki, onlar bu yetkiyi bana bilerek ve anlayarak vermediler. Ne pahasına olursa olsun, benim İstanbul'dan uzaklaşmamı isteyenlerin buldukları gerekçe Samsun ve dolaylarındaki güvensizlik olaylarını yerinde görüp tedbir almak üzere Samsun'a kadar gitmekti. Ben, bu görevin yerine getirilmesinin bir makam ve yetki sahibi olmaya bağlı bulunduğunu ileri sürdüm. Bunda hiçbir sakınca görmediler. O tarihte Genelkurmay'da bulunan ve benim maksadımı bir dereceye kadar sezmiş olan kimselerle görüştüm. Müfettişlik görevini buldular; yetki konusu ile ilgili talimatı da ben kendim yazdırdım. Hattâ Harbiye Nazırı olan Şakir Paşa, bu talimatı okuduktan sonra, imzalamaya çekinmiş; anlaşılır anlaşılmaz bir biçimde mührünü basmıştır. | ” |
Hükûmet tarafından 9. Ordu Müfettişliği'nin görev ve yetkileri ilgili vilayetlere şu şekilde bildirilmiştir:
1- Bu bölgedeki asayişin tekrar sağlanması ve asayişsizlik sınırlarının tespiti,
2- Bölgedeki silah ve cephanenin bir an önce toplanması ve muhafaza altına alınması,
3- Çeşitli bölgelerde bir takım kişilerin asker toplayıp ve bu toplanan askerlerin gayri resmi bir şekilde ordu tarafından himaye edildiği iddia olunuyor. Böyle kişiler asker topluyorsa bunun dağıtılması, görevleri Mustafa Kemal Paşa’ya verilmiştir.
19 Mayıs 1919 günü Bandırma vapuruyla İstanbul'dan Samsun'a doğru yola çıktı. 25 Mayıs'ta Havza'ya geçti ve 28 Mayıs'ta Havza Genelgesi'ni yayınladı. Genelge ile Mustafa Kemal, İzmir'in işgalinin mitingler düzenlenerek protesto edilmesini istedi. Havza'da Mustafa Kemal; halkı tehlikelere karşı uyarmak, milli derneklerin yaygınlaşmasını sağlamak, milis kuvvetlerin kurulmasını teşvik etmek ve orduların terhisini önlemek üzere bir dizi çalışmalarda bulunmuştur.
İngilizler, Mustafa Kemal'in milliyetçi ideallere sahip olduğuna inandıkları için Mustafa Kemal'in daha Samsun'a müfettiş olarak atanması ile paniğe kapılmıştı. İngilizler şüphelerinde haklıydı zira Mustafa Kemal bir direniş örgütlüyordu. 6 Haziran 1919'da General Milne imzasıyla Harbiye Nezaretine bir nota verilerek Mustafa Kemal'in geri çağırması talep edildi. Baskılar sonucu Harbiye Nazırı Şakir Paşa, 08 Haziran 1919 tarihinde Mustafa Kemal'in İstanbul'a dönmesini istedi.
Mustafa Kemal dön çağrısına uymayarak 22 Haziran 1919'da Amasya Genelgesi'ni yayınladı. Bunun üzerine Dâhiliye Nezareti 23 Haziran 1919 günü Diyarbakır, Ankara, Erzurum, Sivas, Trabzon, Van, Kastamonu, Bitlis, Elazığ vilayetleriyle Erzincan ve Canik Mutasarrıflıklarına telgraf çekerek Mustafa Kemal Paşa'nın görevinden azledildiği bildirilip kendisi ile irtibat kurulmaması istedi.