stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Henri Léon Lebesgue
Onurlandırılması

1900 yılında Krakow'daki Jagiellonian Üniversitesi'nden doktora honoris causa unvanını aldı.
1976'de, Uluslararası Astronomi Birliği adını aydaki bir kratere verdi.
26908 Lebesgue astroidi onun onuruna adlandırılmıştır.
2012 yılından bu yana bir matematik merkezi (temeller, etkileşimler, uygulamalar ve eğitim) adını taşımaktadır. Bu merkez, Henri Lebesgue Matematik Merkezi (Centre de Mathématiques Henri Lebesgue), “Laboratoires d'Excellence” (“Labex”) proje çağrısının ikinci dalgasının kazananıdır. Rennes Matematiksel Araştırma Enstitüsü (IRMAR), Nantes'teki Jean-Leray Matematik Laboratuvarı (LMJL) ve Cachan'daki ÉNS'nin Brittany şubesinin Matematik Bölümü (2013'te ENS'den bağımsız hale gelen şube) tarafından kurulmuştur.
Uluslararası bir genel matematik dergisi olan Annales Henri Lebesgue, onun adını taşır.
Çalışmaları

1904: Leçons sur l'intégration et la recherche des fonctions primitives, Paris, Gauthier-Villars
1906: Leçons sur les séries trigonométriques, Paris: Gauthier-Villars, 12 Ağustos 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi, erişim tarihi: 11 Ağustos 2021
1915: Sur la mesure des grandeurs, Genève, A. Kundig
1942: Les Coniques, Paris: Gauthier-Villars, 13 Ağustos 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi, erişim tarihi: 11 Ağustos 2021
1950: Leçons sur les constructions géométriques, Paris: Gauthier-Villars, Bayan Lucienne Félix'in notlarından
2004: Les Lendemains de l'intégrale. Lettres à Émile Borel, Paris, Vuibert.
Dış bağlantıalar

Wikimedia Commons'ta Henri-Léon Lebesgue ile ilgili çoklu ortam belgeleri bulunur
"Henri Léon Lebesgue (28 juin 1875 [Rennes] - 26 juillet 1941 [Paris])" (Fransızca). 3 Mart 2007 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 11 Ağustos 2021.
Konuyla ilgili yayınlar

Fatma Ayca Cetinkaya (27 Ağustos 2020). "Evrensel Örtü Problemi Çözüldü". 31 Mart 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi.
Thomas Hawkins (1970), Lebesgue’s theory of integration. Its origins and development., Madison WI u. a.: University of Wisconsin Press, ISBN 0-299-05550-7, (2. bas. Chelsea, The Bronx NY 1975, ISBN 0-8284-0282-5)
Arnaud Denjoy, Lucienne Felix, Paul Montel (1957), "Henri Lebesgue le savant, le professeur, l'homme.", L’Enseignement Mathematique. (Fransızca), 3 (1), ss. 1-18, ISSN 0013-8584, 30 Eylül 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi, erişim tarihi: 11 Ağustos 2021
| --- | --- |
Otorite kontrolü :  BIBSYS: 90830906  BNF: cb119118653 (data)  CiNii: DA00700476  GND: 118779117  ISNI: 0000 0001 0866 4934  LCCN: n50042567  LNB: 000050033  MGP: 86693  NDL: 00447139  NKC: jx20050615012  NLA: 35322256  NLI: 987007274874305171  NSK: 000685591  NTA: 068403003  RERO: 02-A000103491  SELIBR: 237550  SUDOC: 026975726  Trove: 911278  VIAF: 7392947   WorldCat (LCCN): n50-042567 
Leçons sur l'integration et la recherche des fonctions primitives, 1904
Dikdörtgen alanlar ile Riemann integralinin yaklaşıklığı.
Kaklık Mağarası

| --- | --- |

Konumu: Denizli,Honaz, Türkiye
Koordinatlar: 37°51′21″K 29°23′08″D﻿ / ﻿37.85583°K 29.38556°D﻿ / 37.85583; 29.38556
Uzunluğu: 465 m
Kaklık Mağarası, Denizli - Ankara karayolunda Denizli il merkezine 30 km mesafede Honaz ilçesinin Kaklık kasabasındadır.
Kaklık Mağarası damlataşı, sarkıtları ve dikitleriyle süslü olup Pamukkale'de bulunan travertenlere benzer traverten basamaklarıyla, "Küçük Pamukkale" veya "Mağara Pamukkale" olarak adlandırılmaktadır. Mağara içerisinde termal su bulunmaktadır.
2024 yılında mağarayı 134 bin kişi ziyaret etmiştir.
Oluşumu

Düden-kaynak, çöküntü obruğu konumlu aktif bir mağara olan Kaklık Mağarası'nın çevresi; Mesozoik kireçtaşları, eeosen marn, kil, kumtaşı ve konglomeraları, miyosen-pliyosen yaşlı kil, kum, marn ve kalkerler ile kuveterner'e ait traverten ve alüvyonlardan meydana gelmiştir.
Yapısal özellikleri

Kaklık Mağarası'nın yapısal özellikleri büyük bir yer altı deresinin oluşturduğu ve yer altı boşluğunun tavanının çökmesi sonucu oluştuğu sanılmaktadır. Farklı ve ilginç özelliklere sahip mağara obruk gelişim özelliği gösteren içinde büyük bir traverten kitlesi görülmektedir. Pamukkale'nin benzeri olan travertenler mağaranın hemen yakınında bulunan Kokarhamam Pınarı'nın (Haydarbaba Pınarı) mağaraya şelaleler yaparak akması sonucu oluştuğu tespit edilmiştir. Basamaklar halinde havuzlardan meydana gelen travertenlerin gelişimleri günümüzde hala devam etmektedir. Ayrıca mağaranın kuzey duvarından küçük şelaleler şeklinde sızan sular da yer yer duvar travertenleri oluşturduğu görülür. Daire şekilli geniş bir ağzı olan Kaklık Mağarası'nın büyük bir bölümü güneş ışınlarını içeriye almaktadır. Bu nedenle mağara duvarlarında yosun ve küçük sarmaşıklar geliştiği görülmüştür. Gün içinde yeşilin değişik tonlarında renkler alan bu bitkiler, mağaraya son derece ilginç bir estetik görünüm katmaktadır. Mağara, damlataş, sarkıtlar ve dikitlerle bezeli olduğu gözükmektedir. Mağara içerisinde bol miktarda termal su ve kaynak bulunmaktadır. Su berrak, renksiz ve kükürt kokulu olması bazı cilt hastalıklarına iyi geldiği düşünülmektedir. Mağaranın uzunluğu DSİ'nin açmış olduğu tünellerle 465 m olarak ölçülüp kayıtlara geçmiştir. Ayrıca mağara içinde kükürt oranı yüksek bir akarsu bulunduğu gözlemlenmiştir. Denizli Valiliği'nin isteği üzerine araştırılan mağara, turizme de katkı sağlamaktadır.
Hidrojeokimyasal özellikleri

Görünüş: Berrak PH 6.85
Renk: Renksiz
Toplam Sertlik (FS ) :116.9
Koku :Kükürt Kokusu
Klorür (mg/lt); 31.6
Tat : Amonyak Yok
Tortu: Yok(Organik Maddeler için)
Nifrit: Yok
Sarf edilen Oksijen (mg/lt) :0.7
Aktif Klor (mg/lt) :Yok
Kalsiyum (mg/lt): 286.17
Magnezyum (mg/lt): 110.62
Korkunç Abdül

Korkunç Abdül, Çanakkale Savaşı sırasında Gelibolu cephesinde Osmanlı ve Alman askerleri için büyük bir tehlike oluşturan Billy Sing (William Edward Sing) adlı keskin nişancıyı öldürmesi için cepheye gönderilen Türk keskin nişancı.
Asıl kimliği kesin olarak bilinmemektedir. Anzaklar tarafından kendisine "Abdul the Terrible" lakabı takılmıştır. Osmanlı cephesinden bir asker keskin nişancı ateşiyle öldürüldüğü zaman o bölgeye gidip kurşun giriş ve çıkış yerlerinden ve askerin duruş pozisyonundan, atışın yapıldığı açıyı hesaplamasıyla tanınmıştır. Siperine gün doğmadan yerleşip akşam gün batımına kadar hareketsiz beklerdi ve hedefi için en uygun pozisyon oluşmadan ateş etmezdi. Düşman subaylarından birini öldürdüğünde haber Osmanlı cephesine yayılır, askerlerin moral bulması sağlanırdı. Son hedefi Billy Sing, namıdiğer "Assassin of Gallipoli"yi öldürmek için siperinde bir hafta beklemiş, Billy Sing'i gördüğünde tetiğe basmış ancak Sing'in gözcüsü Sheehan'ın çenesini parçalayan kurşun Sing'in sağ omzuna saplanmıştır. Sheehan Avustralya'ya gönderilmiş, Sing ise bir hafta sonra cepheye geri dönmüştür. İkinci karşılaşmalarında Abdül'ün yeri bir gözcü tarafından tespit edilmiş, hemen Sing'e bildirilmiştir. Atış pozisyonu aldığı sırada hareketliliği fark eden Abdül de atış pozisyonu almış ancak tetiğe basmaya fırsat bulamadan Sing tarafından vurulmuş ve ölmüştür. Öldürdüğü kişiler arasında ünlü fizikçi Henry Moseley de bulunmaktadır.
Ortageçit, Ardahan

| Ortageçit |
| --- | --- |
Köy

 Ardahan'ın konumu
OrtageçitOrtageçit'in Ardahan'daki konumu
Ülke:  Türkiye
İl: Ardahan
İlçe: Merkez
Coğrafi bölge: Doğu Anadolu Bölgesi
İdare
 • Yönetici: Muhtar İhtiyar heyeti
Rakım: 2063 m
Nüfus (2022)
 • Toplam: 206
Zaman dilimi: UTC+03.00 (TSİ)
İl alan kodu: 0478
İl plaka kodu: 75
Posta kodu: 75110
Ortageçit, Ardahan ilinin Merkez ilçesine bağlı bir köydür.
Tarihçe

Ortageçit köyünün eski adı Sazara'dır. Sazara (საზარა), Türkçeye de benzer biçimde girmiştir. Nitekim 1595 tarihli Osmanlı mufassal defterinde Sazare (سازارە) ve 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde Sazara  (سازارا) olarak geçer.
Sazara köyünün yer aldığı Artani bölgesi, Orta Çağ'da Gürcistan sınırları içinde kalıyordu. Nitekim Osmanlılar bu bölgeyi ve köyü 16. yüzyılın ortasında Gürcülerden ele geçirmiştir. Tek nefli köy kilisesi de bu dönemden kalmış olmalıdır.
Sazara köyü, 1595 tarihli ve Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan adlı mufassal defterinde, Gürcistan Vilayeti içinde, Ardahan-i Büzürg livasının Kuzay nahiyesine bağlıydı ve nüfusu 45 haneden oluşuyordu. Bu tarihte bir hane Müslüman olmuş, 44 hane Hristiyan olarak kalmıştı. Köyde buğday, arpa, çavdar tarımı ve arıcılık yapılıyor, koyun ve domuz besleniyordu.
Sazara köyü, Çıldır Eyaleti'nin 1694-1732 dönemini kapsayan cebe defterinde aynı idari konuma sahipti. Köyün geliri, Ömer adında birine zeamet cinsinden tahsis edilmişti. Yıllık geliri, Hicri 1115 (1703/1704) tarihinde 8.000 akçeden oluşuyordu.
Sazara köyü, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nın ardından imzalanan Berlin Antlaşması uyarınca, savaş tazminatının bir parçası olarak Osmanlı Devleti tarafından Rusya'ya bırakıldı. Rus idaresince de 1886 nüfus sayımında Sazara (Сазара) olarak kaydedilmiş olan yerleşim, 1886 tarihli nüfus tespiti sırasında Ardahan sancağının  Ardahan kazasına bağlı Begrahatun nahiyesinin 11 köyünden biriydi. Nüfusu, 30'u erkek ve 27'si kadın olmak üzere, 11 hanede yaşayan 57 kişiden oluşuyordu. Bu nüfusun tamamı Türk olarak kaydedilmişti.
Sazara köyü, 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde Sazara (سازارا) adıyla Kars vilayetinin Ardahan kazasının merkez nahiyesine bağlıydı. 1940 genel nüfus sayımında köy, aynı idari konuma sahipti ve nüfusu 316 kişiden oluşuyordu. Sazara veya Sazare  Türkçe olmadığı için köyün adı 1959 yılında 7267 sayılı kanunla Ortageçit olarak değiştirilmiştir. Ortageçit köyünün nüfusu 1965 yılında 625 kişiden oluşuyor ve bu nüfus içinde 46 kişi okuma yazma biliyordu.
Coğrafya

Köy, Ardahan il merkezine 7 km uzaklıktadır.
Nüfus

| Yıllara göre köy nüfus verileri |
| --- | --- |
2022: 206
2021: 217
2020: 214
2019: 219
2018: 228
2017: 223
2016: 212
2015: 211
2014: 204
2013: 196
2012: 208
2011: 208
2010: 210
2009: 205
2008: 220
2007: 209
2000: 224
1990: 309
1985: 430
Karaali, Amasya

| Karaali |
| --- | --- |
Köy

 Amasya'nın Türkiye'deki konumu
KaraaliKaraali'nin Amasya'daki konumu
Ülke:  Türkiye
İl: Amasya
İlçe: Merkez
Coğrafi bölge: Karadeniz Bölgesi
İdare
 • Yönetici: Muhtar İhtiyar heyeti
Rakım: 779 m
Nüfus (2022)
 • Toplam: 185
Zaman dilimi: UTC+03.00 (TSİ)
İl alan kodu: 0358
İl plaka kodu: 05
Posta kodu: 05220
Karaali, Amasya ilinin Merkez ilçesine bağlı bir köydür.
Tarihçe

Köy, 1928 yılından beri aynı adı taşımaktadır. Köyün çoğunluğu alevi nüfuslu olup azınlığı sünni islam dinine mensuptur
Coğrafya

Köy, Amasya il merkezine 43 km uzaklıktadır.
Nüfus

| Yıllara göre köy nüfus verileri |
| --- | --- |
2022: 185
2021: 199
2020: 198
2019: 209
2018: 208
2017: 224
2016: 237
2015: 242
2014: 248
2013: 253
2012: 265
2011: 274
2010: 280
2009: 277
2008: 293
2007: 295
2000: 327
1990: 411
1985: 483
Bilişsel dilbilim

Bilişsel dilbilim, dili anlama, dil üretimi ve dil ediniminin bilişsel yönleriyle ilgilenen bir bilişsel bilim dalıdır. Bilişsel dilbilimin ana araştırma alanları arasında doğal dillerde kategorizasyon (prototipler, çok anlamlılık, metaforlar), sözdizimi ve anlambilim arasındaki arayüz, dilin deneyim ve algıdaki temeli ve dil ile düşünce arasındaki ilişki yer almaktadır. Dilin bilişle nasıl etkileşime girdiğini, dilin düşünceleri nasıl oluşturduğunu ve dilin zaman içindeki ortak zihniyetteki değişime paralel olarak evrimini açıklar.
Bilişsel dilbilimin kökeni 1980'lerde Noam Chomsky'nin üretici dilbilgisine karşı bir hareket olarak ortaya çıkmıştır. Bilişsel dilbilim temsilcileri, biçimsel yönelimli sözdizimini ve anlambilimin üretici dilbilgisi tarafından ihmal edilmesini eleştirmiştir. Ayrıca, Chomsky'nin aksine, bilişsel dilbilim temsilcileri dilin insan beyninin özerk bir modülü değil, genel bilişsel yeteneklerin bir parçası olduğunu varsaymaktadır.[kaynak belirtilmeli] Bilişsel dilbilimin en tanınmış temsilcileri arasında George Lakoff, Leonard Talmy ve Ronald Langacker yer almaktadır.
Bilişsel dilbilim, dilbilimde kapalı bir teoriye dayanmaz, ancak çeşitli yaklaşımları birleştirir.
Bilişsel dilbilimin temel varsayımları

Merriam-Webster'e göre, bilişsel kelimesi "bilinçli entelektüel faaliyetle (düşünme, akıl yürütme veya hatırlama gibi) ilgili, onunla ilgili, olmak veya onu dahil etmek" olarak tanımlanır. Merriam-Webster ayrıca dilbilimi “dil birimleri, doğası, yapısı ve modifikasyonu dahil olmak üzere insan konuşmasının incelenmesi” olarak tanımlar.  Bilişsel dilbilim oluşturmak için bu iki tanımın birleştirilmesi, bilişsel dilbilim alanında tartışılan kavram ve fikirlerin kavramını sağlayacaktır. Bilişsel dilbilim içinde, dil kategorilerinin kavramsal ve deneysel temellerinin analizi birincil derecede önemlidir. Dilin biçimsel yapıları özerkmiş gibi değil, genel kavramsal örgütlenmenin, kategorizasyon ilkelerinin, işlem mekanizmalarının, deneyimsel ve çevresel etkilerin bir yansıması olarak incelenir.
Bilişsel dilbilim, dili insanların genel bilişsel kapasitelerine gömülü olarak gördüğünden, bilişsel dilbilimin özel ilgi alanları şunları içerir: doğal dil kategorizasyonunun yapısal özellikleri (prototipiklik, sistematik polislik, bilişsel modeller, zihinsel görüntüler ve kavramsal metafor gibi) ; dilsel organizasyonun işlevsel ilkeleri (ikoniklik ve doğallık gibi); sözdizimi ve anlambilim arasındaki kavramsal arayüz (bilişsel dilbilgisi ve yapı dilbilgisi tarafından keşfedildiği gibi); kullanımdaki dilin deneyimsel ve pragmatik arka planı; dilsel görelilik ve kavramsal evrenseller hakkında sorular da dahil olmak üzere dil ve düşünce arasındaki ilişki.
Farklı bilişsel dilbilim biçimlerini bir arada tutan şey, dil bilgisinin sadece dil bilgisini değil, dilin aracılık ettiği gibi dünya bilgisini de içerdiği inancıdır.
Bilişsel dilbilim kavramı hakkında bilimsel ve terminolojik tartışmalar var olagelmiştir ve terimle özel olarak ne kastedildiği konusunda bir fikir birliği yoktur.
Tarihçe

Bilişsel dilbilimin kökleri Noam Chomsky'nin 1959'da BF Skinner'ın Verbal Behavior adlı eserinin eleştirel incelemesine dayanır. Chomsky'nin davranışsal psikolojiyi reddetmesi, bilişsel psikoloji ve bilişsel bilim gibi yeni kavramlar davranışçı-karşıtı tutumunu devam ettirmesi psikolojideki odağın empirizmden mentalizme kaymasına yardımcı oldu.
Chomsky, 1970'lerde dilbilimi, bilişsel bilimin bir alt dalı olarak gördü, ancak modelini dönüşümsel [transformational] veya üretici dilbilgisi [generative grammer] olarak adlandırdı. Dil savaşlarında Chomsky ile karşı karşıya gelen George Lakoff, 1980'lerin başında Ronald Langacker ve neo-Darwinci dilbilimin diğer savunucularıyla “Lakoff-Langacker anlaşması” altında birleşti. “Bilişsel dilbilim” ismini bilişsel bir bilim olarak üretken dilbilgisinin itibarını sarsmak için tercih ettikleri söylenir.
Sonuç olarak, bugün kendilerini bilişsel dilbilimin gerçek temsilcileri olarak gören üç rakip yaklaşım vardır. Bu yaklaşımlardan birincisi Lakoffian-Langackerian, (baş harfleri büyük olacak şekilde) Bilişsel Dilbilim'dir. İkincisi üretici dilbilgisidir, üçüncüsü ise çalışmaları diğer ikisinin kapsamı dışında kalan bilim insanlarının yaklaşımlarını içerir. Bu bilim insanları bilişsel dilbilimin belirli ayrı bir  çerçevenin adı olarak değil, teorik değerinden ziyade kanıtsal değeriyle değerlendirilen bütün bir bilimsel araştırma alanı olarak alınması gerektiğini savunurlar.
Bilişsel dilbilim, dilbilimin nispeten yeni bir dalıdır. George Lakoff ve Ronald Langacker tarafından kurulmuştur. Lakoff, 1987'de "bilişsel dilbilim" terimini, en ünlü yazılarından biri olan "Kadınlar, Ateş ve Tehlikeli Şeyler" kitabında tanıttı. Lakoff daha önce, dil kullanımıyla ilgili çeşitli bilişsel süreçlerin rolünü tartışan birçok yayın yazmıştı. Önceki yayınlardan bazıları "Dilbilgisinde Çıkarımın Rolü" ve "Dilbilim ve Doğal Mantık" dır.
Lakoff 1975 yılında yayınladığı "Bilişsel Dilbilgisi: Bazı Ön Spekülasyonlar" yazısında bilişsel dilbilgisi terimini ortaya atmıştır. Bilişsel dilbilim alanının ortaya çıkmasından kısa bir süre sonra, birçok önde gelen dilbilimci tarafından eleştirildi. Bununla birlikte, 1980'lerin sonunda, alan birçok insanın dikkatini çekmiş ve büyümeye başlamıştır.
Bilişsel Dilbilim dergisi 1990 yılında bu alanda araştırma yapan ilk dergi olarak kuruldu.
Üç ana bakış

Bilişsel dilbilimciler, zihnin dil edinimi için benzersiz ve özerk olan herhangi bir modülü olduğunu inkâr ederler. Bu, Noam Chomsky ve diğerlerinin üretken gramer alanında benimsediği tutumun aksine. Bilişsel dilbilimciler, insan dilbilimsel yeteneğinin bir kısmının doğuştan gelen olduğunu inkâr etmeseler da, bunun bilişin geri kalanından ayrı olduğunu inkâr ederler. Böylece bilişsel bilimde dilin modülerliği için kanıt olduğunu öne süren bir düşünce yapısını reddederler. Gerçeğe bağlı anlambilim geleneğinden yola çıkarak, bilişsel dilbilimciler anlamı kavramsallaştırma açısından görürler. Anlamları dünya modelleri açısından görmek yerine, zihinsel mekanlar açısından görürler.
Dilbilimsel fenomenler bilgisinin - yani fonemler, morfemler ve sözdizimi - esasen doğada kavramsal olduğunu iddia ederler. Bununla birlikte, dilsel verilerin depolanmasının ve geri alınmasının, diğer bilgilerin depolanmasından ve elde edilmesinden önemli ölçüde farklı olmadığını ve dilin anlaşılmasında kullanılmasının, diğer dilbilimsel olmayan görevlerde kullanılanlara benzer bilişsel yetenekleri kullandığını iddia ederler.
Dil yapılarını tarih ve kültürden bağımsız terimli erimlerle tanımlama eğilimi gibi bilişsel dilbilimin erken yanlılıklarının ötesine geçmek amacıyla, (sıklıkla diakronik) bilişsel dilbilimdeki daha yeni akademisyenler bilişsel dile dinamik bakış açıları geliştirmektedir. 1990'ların sonlarından bu yana, bu perspektif William Croft (dilbilimci) (diachronic semantics), Elizabeth C. Traugott (pragmatikler ve yeniden kavramsallaştırmadaki rolü), Dirk Geeraerts (diachronic prototype semantics) ve Adele Goldberg (dilbilimci rolbilim) ile bilişsel dilbilimi şekillendirdi.) (inşaat grameri) içerir.
İki temel taahhüt

George Lakoff tarafından 1990'da iki temel taahhüt tanımlanmıştır. Bu iki taahhüt, bilişsel dilbilimcilerin izlediği yönelim ve yaklaşımın temelidir:
Genelleme taahhüdü: Genelleme taahhüdünün amacı, en geniş genellemeleri saptamaktır. Böylece insan dilinin tüm yönlerine ve özelliklerine uyan genel kuralların kalıplanması ve anlaşılması. Bu bağlılık dil ilkelerinin genelleştirilmesini istediğinden, semantik (kelimelerin ve anlamların anlamı), fonoloji (ses) ve morfoloji (kelime yapısı) gibi dili incelemenin önceki yolları uygun olmayacaktır, çünkü çok az şey vardır genelleme odası.
Bilişsel bağlılık: Bilişsel bağlılık, kullanılan dilin beyin anatomisi ve diğer bilimlerdeki işlevler ile uyumlu olan genel ilkelerini karakterize etmektir. Dolayısıyla, bu taahhüdün bu temel felsefesi, kullanılan dilin kurallarının diğer bilimlerden, özellikle psikoloji ve bilişsel sinirbilimden biliş hakkında bilinenlerle aynı fikirde olması gerektiğidir.
Yaklaşımlar > Üretici dilbilgisi

Üretici dilbilgisi, zihinde ve beyinde dil hesaplaması hakkında bir hipotez kaynağı olarak işlev görür. Bu 'dilin bilişsel sinirbilimi' olarak görülür. Üretici dilbilgisi, davranışsal içgüdüleri ve bilişsel-dilsel algoritmaların biyolojik doğasını inceler ve hesaplamalı-temsili bir zihin teorisi sağlar.
Pratikte bu, dilbilimciler tarafından cümle analizinin, bilişsel yapıları ortaya çıkarmanın bir yolu olarak alındığı anlamına gelir. İnsanlarda rastgele bir genetik değişimin zihinde sentaktik yapıların ortaya çıkmasına neden olduğu ileri sürülmektedir. Dolayısıyla insanların bir dile sahip olması onun iletişimsel amaçlarına bağlı değildir.
Konuyla ilgili ünlü bir örneğe yer verelim. Dilbilimci Noam Chomsky "Aç olan adam akşam yemeği sipariş eder mi " türünden cümlelerin çok nadir olduğu ve çocukların bunları duyma ihtimalinin oldukça düşük olduğunu söyler. Yine de çocuklar bu türden cümleleri üretebildikleri için, yapının öğrenilmediğini, doğuştan gelen bilişsel bir dil bileşeninden edinildiği ileri sürer. Üretken dilbilgisi savunucuları var olduğu düşünülen dil yetisinin [<i>language faculty</i>] bir resmini oluşturmak için iç gözlem yoluyla doğuştan gelen yapılar hakkında her şeyi bulmayı amaç edinmişlerdir.
Üretken dilbilgisi, dili özerk bir zihin modülü olarak ele alarak, modüler bir zihin modelini destekler. Böylece dil, matematiksel mantıktan, çıkarımın dil ediniminde hiçbir rolü olmadığı ölçüde ayrılır. Üretici insan bilişi anlayışı, bilişsel psikoloji ve bilgisayar biliminde de etkilidir.
Yaklaşımlar > Bilişsel dilbilim (dilbilim çerçevesi)

Bilişsel dilbilim yaklaşımlarından biri, (baş harfleri büyük olacak şekilde) Bilişsel Dilbilim olarak adlandırılır, ancak aynı zamanda genellikle tümü küçük harflerle yazıldığından bilişsel dilbilimdir. Bu hareket, 1980'lerin başında, George Lakoff'un metafor teorisinin Ronald Langacker'ın Bilişsel Dilbilgisi ile birleştiği ve çeşitli yazarların takip eden Yapı Dilbilgisi modelleriyle birleştiği zaman başladı. Bu birlik, dilsel ve kültürel evrime iki farklı yaklaşım içerir: kavramsal metafor ve inşa.
Bilişsel dilbilim, dilin beyinde genel bilişsel ilkelere göre işlediğini savunarak kendisini üretici dilbilgisinin karşısında tanımlar. Lakoff ve Langacker'ın fikirleri bilimlerde uygulanmaktadır. Bilişsel Dilbilim, dilbilim ve çeviri kuramının yanı sıra edebiyat çalışmaları, eğitim, sosyoloji, müzikoloji, bilgisayar bilimi  ve teoloji alanlarında da etkilidir.
Yaklaşımlar > Bilişsel dilbilim (dilbilim çerçevesi) > Kavramsal metafor teorisi

Amerikalı dilbilimci George Lakoff'a göre metaforlar sadece konuşma figürleri değil, düşünce biçimleridir. Lakoff, soyut akıl yürütme ilkelerinin, alt hayvanlarda mevcut olan uzamsal ilişkileri temsil eden görsel düşünce ve mekanizmalardan evrimleşmiş olabileceğini varsayıyor. Kavramsallaştırma, bilginin somutlaşmasına, görme ve hareketin fiziksel deneyimine dayalı olarak kabul edilir. Örneğin, duygu 'metaforu' aşağı doğru hareket üzerine kurulurken, akıl metaforu yukarı doğru hareket üzerine kurulur , örneğin “Tartışma duygusal seviyeye düştü, ama ben onu rasyonel seviyeye yükselttim.”  Dilin bilişsel bir kapasite olmadığı, bunun yerine algı, dikkat, motor beceriler ve görsel ve uzamsal işlemeyi içeren diğer bilişsel becerilere dayandığı tartışılmaktadır. Aynı şey, zaman duygusu gibi diğer bilişsel fenomenler için de söylenir:
Bilişsel dilbilimde, düşünmenin esas olarak otomatik ve bilinçsiz olduğu düşünülür. Nöro-dilbilimsel programlamada olduğu gibi, dile duyular çerçevesinde yaklaşılır. Bilişsel dilbilimciler, kipsel şemalarla ilgili ifadeler arayarak bilginin somutlaşmasını incelerler. Örneğin, "Bire çeyrek var" ifadesinde -e eki dilde kendisini görsel veya duyu-motorsal 'metafor' olarak gösteren kalıcı bir şemayı temsil eder.
Yaklaşımlar > Bilişsel dilbilim (dilbilim çerçevesi) > Bilişsel ve yapısal dilbilgisi

Dilbilgisinin temel birimleri olarak yapılar, dilsel evrim birimleri olarak memlerle benzeşen, gelenekselleştirilmiş biçim-anlam çiftleridir. Bunlar çok katmanlı kabul edilir. Örneğin deyimler üst-düzey yapılardır ve orta-düzey yapılar olarak sözcükleri, sözcükler de alt-düzey yapılar olarak morfemleri içerebilir. İnsanların yalnızca (bedenlenmiş temsiller için ortak zemin sağlayan) aynı beden türünü paylaşmaz; konuşmanın olduğu bir toplulukta ifadeler bütünü için de ortak bir zemin sağlar. Biyolojik organizmalar gibi yapıların da yaşam döngüleri vardır ve bu döngüler dilbilimciler tarafından incelenir.
Bilişsel ve inşacı görüşe göre, kelimenin geleneksel anlamıyla dilbilgisi yoktur. Genel olarak dilbilgisi olarak algılanan şey, yapıların bir envanteridir; karmaşık bir uyarlanabilir sistem ; veya bir yapı popülasyonudur. Yapılar, dil ediniminden bütünce dilbilimine kadar dil araştırmalarının tüm alanlarında incelenir.