Azerbaycan ekonomisi
Tarihi > Orta Çağ Azerbaycan Ekonomisi

Doğu'nun, özellikle Azerbaycan'ın Orta Çağ'da yaşamış büyük filozof ve düşünürlerinin eserlerinde, toplumun ekonomik yapısı ve onun gelişim yasaları hakkında ileri sürdükleri değerli teorik fikirlerle karşılaşırız. Örneğin, büyük Doğu'nun dünya çapında ünlü düşünürlerinden Fârâbî (870–950), İbn Sina (980–1037), Ebu Reyhan Biruni (XI. yüzyıl), Nizâmî-i Gencevî (1141–1209), Nasirüddin Tusi (1201–1274), İbn Haldun (1334–1406) tüm insanlık kültürüne büyük bilimsel katkılar yapmışlardır. Bu düşünürlerin ekonomik fikir alanında da büyük hizmetleri olmuştur.
Orta Çağ'da, tüm İslam dünyasında olduğu gibi Azerbaycan'da da bilim, kültür ve ekonomi alanında bir canlanma başlamıştır. Bu dönemde ekonomik fikirler ve öğretiler tarih boyunca geniş bir gelişim ve evrim sürecinden geçmiştir. Bu ülkelerde ekonomik hayatta üretimin en eski biçimleri olan tarım, hayvancılık, sulama sistemleri, zanaatkârlık, ticaret ve şehir kültürü daha yüksek bir seviyeye ulaşmıştır. Friedrich Engels, Asya'nın en ileri kabilelerinde, Aryanlarda, Semitlerde ve Turanlılarda başlıca iş sahası olan tarım, hayvancılık ve sulama sisteminin oldukça geliştiğini, ilk toplumsal iş bölümünün de bu bölgelerde ortaya çıktığını belirtir. Engels, “Kapital'in III. Cildine Ek” kısmında, “Mal mübadelesi, henüz hiçbir yazılı tarihin olmadığı dönemlerde, Mısır’da bizim tarihimizden en az üç veya belki de beş bin yıl önce, Babil’de ise dört ila altı bin yıl önce başlamıştır” diye yazar.
Tarihsel kaynaklardan anlaşıldığı üzere, Eski Doğu'da, özellikle de Azerbaycan'da, Orta Çağ'da toplumsal iş bölümü ve mal mübadelesinin gelişimi, erken dönemlerde belirli malların genel eşdeğer rolünde kullanılmasına neden olmuştur. Büyük Doğu'da ve Azerbaycan'da sığır, koyun gibi belirli mallar, mübadele sürecinde genel bir eşdeğer ölçü aracı olarak işlev görmüşlerdir. Hiç şaşırtıcı değildir ki bugün Azerbaycan'da "mal" ve "emtia" kavramları aynı anlamda kullanılmaktadır. Bu mallardan metal paralara geçiş de çok eski dönemlerden başlamıştır. Şu an Azerbaycan dilinde kullandığımız "manat" para biriminin adı, M.Ö. Bisutun kayalarındaki çivi yazılarında "manat" olarak kazınmış Doğu dillerine ait bir terimdir. Ünlü dilbilimci Azerbaycanlı bilim insanı A. Demirçizade'nin yaptığı analize göre bu kavram, yani "manat", çok eski dönemlerde "vergi" ve "haraç" anlamını ifade etmiştir. Bu kavram, tarihsel olarak parayla ödenen vergiyi belirten bir kategori olarak kullanılmaya başlanmış ve zamanla paranın kendisini ifade eden bir isim haline gelmiştir. Son yıllarda "moneta" terimi olarak Avrupa dillerine uyarlanmış ve bu halkların dillerinde geniş bir şekilde yayılmıştır.
İbn Haldun, toplumun ekonomik yapısı, ekonomik ilişkileri, fiyat yasası, arz-talep ve rekabet yasaları hakkında bilimsel-ekonomik düşüncelerin temellerini atanlardan biri olmuştur. Bu gerçeklerle tanış olan A. Aniçkin, Maksim Gorki'ye İbn Haldun'un ekonomi sorunlarının çözümünde elde ettiği başarıları aktarmıştır. Maksim Gorki, 21 Eylül 1912'de A. Aniçkin'e yazdığı bir mektupta, "İlk kez ekonomik etkenlerin ve ekonomik ilişkilerin rolünü XIV. yüzyıl bilginlerinden İbn Haldun’un ortaya koyduğu bilginiz sansasyona neden oldu. Bu özellikle dostumuz V. I. Lenin'de büyük ilgi uyandırdı" demiştir. A. Aniçkin, daha sonra bu konuya ilişkin şöyle yazmıştır: "V. I. Lenin, Arap filozofu İbn Haldun’un ekonomik etkenlerin rolünden bahsettiği “Mukaddime” eseriyle çok ilgileniyordu. Lenin, 'Doğu'da bu tür başka bir filozof yok mu?' diye sorardı." Görüldüğü gibi, Orta Çağ'da ekonomik ilişkiler ve yasalar hakkında açık ve net ekonomik fikirler yürüten bu düşünürün görüşleri büyük bir yankı uyandırmış ve "sansasyon" yaratmıştır.
Ünlü Türkolog bilim insanı Lev Gumilyev, “Eski Türkler” adlı eserinde şöyle yazar:
"Altay demircileri yüksek kaliteli demirden bir tarafı keskin bıçaklar, yontma baltalar, üzengiler, gemler, az eğimli ve geniş ağızlı kılıçlar, ok ve mızrak uçları, ayrıca iki tür yuvarlak, asma kazanlar ve üç ayak üstünde duran kazanlar yapıyorlardı." Onun belirttiği gibi, yazılı kaynakların verdiği bilgiler kesin bir güvenle şunu doğruluyor: "Türkler, demiri endüstriyel yöntemlerle üretmeyi Orta Asya'da öğrenen ilk halk olarak tarih sahnesine çıktılar."
İbn Haldun ve diğer düşünürler, insan toplumlarında göçebe yaşam tarzının toplumun gelişiminde gerekli bir aşama olduğunu kabul etmişlerdir. İbn Haldun, "Göçebelik, kültürel ve şehir yaşamının temelidir ve tüm insanların yerleşik bir yaşam sürmeden önce yaşadığı ve geçirdiği bir dönemdir" der.
Görüldüğü gibi, eski dönemlerde olduğu gibi, Orta Çağ'da da ekonomik düşünce ve fikirler, toplumun belirli tarihsel gelişiminin ve ekonomik koşullarının bir ifadesi olarak ortaya çıkmış, şekillenmiş ve evrim geçirmiştir. Bilindiği üzere, Azerbaycan halkının ekonomik düşünce ve tasavvurları çok eski zamanlardan itibaren başlamış olsa da Orta Çağ'da, özellikle XI–XIV. yüzyıllarda oldukça zenginleşmiş ve gelişmiştir. Eski atalarımızın bilinçli bir şekilde ekonomik faaliyetlere başladıkları andan itibaren, kendi ihtiyaçlarını nasıl ve hangi yollarla karşılayacaklarını düşünmeye başlamışlardır. Ancak yazılı edebiyatın olmadığı dönemlerde, üretici insanları en çok ilgilendiren şey, çevrelerindeki doğal ortamı anlamak, bu ortamla iletişim kurmak, basit iş aletleriyle gerekli yaşam araçlarını elde etmek ve doğadan korunmak için yaşam alanları seçmek olmuştur. Kısacası, "hayatta kalma mücadelesi" en büyük düşünceleriydi. O dönemden günümüze kadar ulaşan iş aletleri, ilk insan nesillerinin nasıl ve ne ürettiklerine dair bilgileri içerir. Bu bilgiler, modern zamanımızda da ekonomi biliminin ve onun ekonomik düşünce tarihinin temel görevlerinden biridir.