Azerbaycanlıların Ermenistan'dan Tehciri (1948–1953)
Tehcir sürecindeki sorunlar ve itirazlar

Toplu sürgünün en tartışmalı yönlerinden biri, gönüllü olarak yapıldığı belgelenmesine rağmen, gerçekte Azerbaycan'a zorunlu bir sürgün olmasıydı.
Sürgünle ilgili bir diğer önemli sorun da tehcir edilenlerin istihdamıyla ilgiliydi. SSCB Yüksek Sovyeti'nin 10 Mart 1948 tarihli "Ermenistan SSC'den Azerbaycan SSC'nin Kur-Araz ovasına kolektif çiftçilerin ve diğer Azerbaycanlı nüfusun tehciriyle ilgili önlemler hakkında" kararnamesinin III. maddesinde "bakanlıkların, dairelerin ve işletmelerin başkanlarının Ermenistan SSC'den Azerbaycan SSC'nin Kur-Araz ovasına tehcir edilen kişilerin derhal işten çıkarılmasını sağlamaları" emrediliyordu. Ermeni yönetim ve işletme liderleri bu direktifi Azerbaycanlı kolektif çiftçilerin, işçilerin ve çalışanların toplu olarak işten çıkarılmasını başlatmak için kullandılar.
Tehcir süreci, yönetimdeki eksiklikleri, zayıf koordinasyonu, yetersiz finansmanı ve Sovyet bürokrasisindeki diğer yaygın sorunları ortaya çıkardı. Teymur Guliyev, tehcirin başlangıcında, yeterli konut ve arazinin olmaması ve iklim uyumsuzluğu nedeniyle Ermenistan'ın dağlık bölgelerinden yerinden edilmiş kişilerin ısrarlı başvuruları nedeniyle, yerinden edilmiş kişilerin bir kısmının Azerbaycan'ın diğer bölgelerine yönlendirildiğini belirtti. Bu, Moskova'nın daha önce bu kişilerin Kur-Araz ovasına yerleştirilmesi yönündeki talimatlarına aykırı olarak gerçekleştirilmiştir. Guliyev ayrıca Ermeni kolhozlarının yerinden edilmiş kişilere iş günleri için son ödemeleri yapmadığından ve Azerbaycan'daki kolhozlara aktarılacak mülklerinin uygun şekilde tazmin edilmediğinden şikayet etti. Azerbaycanlıların izinsiz hareketlerini önlemek için tedbirler alınması konusunda endişeliydi. Azerbaycan yönetiminin endişesi iki yönlü idi: siyasi ve devlet kontrolü ile ilgili. Öncelikle endişe, insanların SSCB içinde izinsiz dolaşımının önlenmesiyle ilgiliydi. Sovyetler Birliği'nde Stalin döneminde kolhoz sakinleri iç pasaporttan mahrumdu ve bir yerden başka bir yere ancak özel izinlerle gidebiliyorlardı. Şehir sakinlerinin Sovyetler Birliği içinde hareket etmeleri için de bazı kısıtlamalar vardı, ancak bunlar daha yumuşaktı; ikamet izni (propiska) almak için ikamet ettikleri yerlere kayıt yaptırmaları gerekiyordu.
Yer değiştirmenin resmi olarak başlamasından önce bile bazı Azerbaycanlı aileler resmi izin almadan Azerbaycan'a taşınmaya başladı. Mart 1948'de Azerbaycanlı yetkililer (Bağırov ve Guliyev) yerel yetkililere bu tür bir yeniden yerleşimi yasaklayan gizli bir yönerge gönderdi. Yasadışı Azerbaycanlı ailelerin çoğu Ermenistan sınırındaki bölgelere yerleşti. Örneğin, Mart 1948'de Kazah'taki bir yerel yetkili sekiz ailenin buraya geldiğini bildirdi. Buna ek olarak, başka raporlar 200 yasadışı Azerbaycanlı ailenin Gence, Kazah, Şemkir, Ağstafa ve Gedebey gibi Ermenistan sınırına yakın bölgelere geldiğini belirtmiştir. Gence'ye gelenler doğrudan Yerevan'dan gelmişlerdir.
Azerbaycan'da tehciri denetleyen ofisin başkanı Brutents, bu durumun Ermenistan ve Azerbaycan arasında tehcirle ilgili bilgi eksikliğinden kaynaklandığını gözlemlemiştir. Ermenistan'daki bazı Azerbaycanlılar, Azerbaycan'a taşınarak mevcut olduğu söylenen yardımdan yararlanmak istedi. Ayrıca daha fazla kariyer fırsatına sahip olmayı ve anadillerini kullanmayı umdukları kardeş cumhuriyetlerinde yaşamayı tercih ettiler. Bazı Azerbaycanlılar Ermenistan'da karşılaştıkları zulümden memnun olmadıklarını ve Azerbaycan'da daha iyi bir yaşam umduklarını ifade ettiler. Bu, Guliyev'in Malenkov'a yazdığı mektupta bahsi geçen izinsiz yerleştirme ile ilgili sorunun ikinci boyutuydu. Azerbaycanlı yetkililer tarafından açıkça ifade edilmese de, Guliyev'in Birlik yetkililerinin dikkatini tehcirden kaynaklanan siyasi sorunlara çekmeye çalıştığı düşünülmektedir. Arşiv belgelerine göre, sürgün edilenler arasında bu karara ilişkin güçlü bir memnuniyetsizlik vardı. Örneğin Cevahir Nazarova, Stalin'e yazdığı 11 Nisan 1948 tarihli bir mektupta zorunlu tehcirden şikayet ediyordu. Köyündeki herkesin Azerbaycanlı olduğunu, kocası İkinci Dünya Savaşı'nda öldükten sonra dört çocuğunu tek başına büyüttüğünü, gelecekte kendisine yardım etmelerini planladığını, ancak şimdi tüm köyün zorunlu tehcire tabi tutulduğunu yazıyordu. Köydeki hiç kimsenin doğduğu köyü terk etmek istemediğini de sözlerine eklemiştir:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | "Bu karar neye dayanıyor?... Sovyetler Birliği'nin temel yasası olan anayasamıza aykırı olduğunu anlıyorum. Ben eşit haklara sahip bir Sovyetler Birliği vatandaşıyım. YUrdumda kalıp bana ihtiyaç duyulan her yerde Ermeni kardeşlerimin yanında çalışmak istiyorum". | ” |
Bir diğer Azerbaycanlı Ali Seyidov ise Stalin'e yazdığı mektupta, evinin inşaatına çok para harcadığını, artık başka bir yere taşınmak zorunda kaldığını belirterek, bu taşınmayla birlikte evlerini kaybedeceklerini söyledi:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | Azerbaycanlı nüfusun Ermenistan SSC'den Azerbaycan SSR'ye yerleştirilmesi gönüllülük ilkesine dayanmasına rağmen, köyümüz dahil olmak üzere Ermenistan'dan zorla yerleştirme işlemi gerçekleştirilmektedir. Örneğin Lambeli köyü Telman kollektif çiftliğinin kollektif çiftçilerinin genel toplantısında yeniden yerleşim meselesinin tartışılması sırasında kollektif çiftçilerin hiçbiri Azerbaycan SSC'ye taşınmayı kabul etmedi. Bu yılın haziran ayında Azerbaycan temsilcisinin kollektif çiftçilerin ikinci genel toplantısına katılması gerekiyordu ancak toplantı onun katılımı olmadan gerçekleşti. Toplantı İçişleri Bakanlığı'nın baskısı altında yapılmış, İlçe İcra Kurulu Başkanı ve Raykom Sekreteri demokrasiyi ihlal ederek protesto yapmamıza izin vermediler. | ” |
Aynı zamanda Ermenistan SSC İçişleri Bakanlığı Başkanı Khoren Grigoryan tehcirle ilgili gizli bir rapor hazırladı. Raporda, tehcir edilen Azerbaycanlıların arasında protestolara yol açan olayların meydana geldiği kaydedildi. Azerbaycanlıların tehciri, Türkiye ile olası bir savaş durumunda Sovyetler Birliği'nin kendilerine güvenmediğinin bir işareti olarak algıladıkları belirtiliyordu.
Bu daha geniş bir jeopolitik bağlamda anlaşılabilir. İkinci Dünya Savaşı'nın sonunda Moskova'nın Türkiye'ye karşı toprak taleplerinde bulunması, Türkiye'nin ABD'ye yakınlaşmasına yol açmıştır. ABD ile bu yakınlaşma, Sovyetler Birliği içinde önemli bir Türk karşıtı kampanya ile sonuçlandı. 1936-1937'ye kadar, o zamanlar Türk olarak anılan Azerbaycanlılar bu gelişmelerden endişe duyuyordu. Resmi Sovyet propagandası ve yeni tarih teorisi, Azerbaycanlıları Türk miraslarından uzaklaştırmaya başlamıştı bile.
Grigoryan'a göre Azerbaycanlıların endişelerinin birincil nedeni dağlık bölgelerden düzlük alanlara taşınma konusundaki isteksizlikleriydi. İkinci neden, taşınacak insanlar arasında bilgilendirme ve propaganda çalışmalarının iyi organize edilememiş olmasıydı. Üçüncü neden malzemelerin azlığı ya da gecikmesi, dördüncü neden ise Azerbaycan Yer Değiştirme Komitesi'nin hareketsizliğiydi. Rapora göre, tehcire tabi tutulan Azerbaycanlılardan biri olan Tepaköy köyünden Han Ahmet oğlu İsmayilov şunları ifade etmiştir:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | Yer değiştirmenin gönüllü olacağı yalan. Bize tıpkı "Ahalkalakin'in Azerbaycanlısı"[Daha önce sürgün edilen Ahıska Türklerini ifade ediyor] gibi davranıyorlar. Bizi arabalara, trenlere bindirip Kazakistan'a gönderecekler. | ” |
İlk kararda Sağlık Bakanlığı'na yerinden edilenlerin sağlık durumlarının takip edilmesi talimatı verilmiş olsa da bu alanda durum iyi değildi. 13 Ağustos 1951'de Stalin'e gönderilen, Ermeni SSC'nin Zengibasar ilçesine bağlı Rahimabad (Çobankara) köyünün sakini Amir İsmayilov şunları söyledi:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | Sevgili babamız Stalin! 1950 yılında Ermenistan SSC'den Azerbaycan SSC'ye nakledildiğimizi size bildiriyorum. Yine Ermenistan'a dönmek zorunda kaldık. Çünkü Azerbaycan'da bizim için uygun yaşam koşulları yok. Azerbaycan'ın iklimi bizim için uygun değil. Çocuklarımız orada telef oldu, biz de bugün hala hastayız... Sevgili babamız! Sizden Ermenistan SSC'de tekrar yaşamamıza izin vermenizi rica ediyoruz. | ” |
Azerbaycan SSC Bakanlar Kuruluna bağlı Tehcir Dairesi Başkanı N. Allahverdiyev'in raporunda şöyle yazıyordu:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | "Birçok ilçede tıbbi ve sıhhi çalışmalar gerekli düzeyde organize edilmemiştir. Bu tür durumlara en çok Ağcabadi ve Safaraliyev ilçelerinde rastlanmaktadır; buralarda ilçe sağlık müdürlükleri yerinden edilmiş kişilere yönelik tıbbi hizmetlere gereken özeni göstermemektedir. Bu durum yerinden edilen insanlar arasında yaygın bir memnuniyetsizliğe neden oldu ve Safaraliyev bölgesindeki Çaparidze kolhozuna yerleştirilen yerinden edilen insanlar arasında ölüm vakaları bile yaşandı." | ” |
Mülklerinin yurtdışından gelen Ermenilere verileceğini bilen Azerbaycanlılar bazen eşyalarını tahrip ediyorlardı. Geygumbat köyünden Abbas Aliyev ve İsmayil Rahimov şunları söyledi:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | "Biz kolhozda karşılıksız çalışıyoruz. Tüm ürünlerimiz Ermenilere verilecek. Genel olarak Ermenilerle yaşamak çok zor çünkü bize baskı yapıyorlar ve kolhozda bile bize uygun iş vermiyorlar." | ” |
Rencber köyünden İbrahim Nasirov şunları söyledi:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | "Tehcir, Türk saldırılarından korkan Sovyet hükümeti tarafından gerçekleştirildi, çünkü sınırda yaşayan Azerbaycanlılara güvenmiyorlar. İkinci olarak, Sovyet Ermenistan'ı tüm Ermenileri toplayıp Sovyet hükümetinden ayrı bir devlet kurmak istiyor. Ermenistan SSC Sekreteri A. Khanjian'ın planına göre, dünyanın her yerinden Ermeniler gelmeli, Nahçıvan Ermenistan'la birleşmeli ve tüm Azerbaycanlılar Azerbaycan'a yerleştirilmelidir. Ve şimdi Khanjian'ın hayali gerçekleşiyor. Yakın zamanda Ermenistan hükümetinin Nahçıvan'ı talep ettiğini, ancak Azerbaycan hükümetinin bu talebi reddettiğini duydum." | ” |
Seyfulla Süleymanov'un "Ermenistan'da yaşamamalıyız. Savaş başlarsa Ermeniler bizi öldürür" sözlerinin aksini düşünen Azerbaycanlılar da vardı. Örneğin Syznek köyündeki kolhozun başkanı Bashir Taghiyev, "Yeni bir yere taşınmaktansa doğduğum köyde ölmek daha iyidir" dedi. Comertli köyünden Celal Gurbanov şunları söyledi:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | "Birçok insan Azerbaycan'ın ne kadar sıcak olduğunu bilmiyor. Biz Azerbaycanlılar 1918-1919 yıllarında kendimizi kurtarmak için Ermenistan'dan Nahçıvan'a kaçtık. Biz 14 kişiydik ve iki yıl sonra sadece 3'ümüz hayatta kaldık. 11 kişi sıcaktan ve hastalıklardan öldü. Burası Nahçıvan ama Mingaçevir daha da kötü. Çok kaybımız olacak." | ” |
Grigoryan ayrıca, Ermeni yetkililerin maddi tazminat vermeyeceğine dair söylentiler olduğunu, bunun da Azerbaycanlıları çalışmayı bırakmaya, meyve bahçelerini ve çiftliklerini tahrip etmeye yönelttiğini sözlerine ekledi. Grigoryan ayrıca Ermeniler tarafından yapılan provokatif açıklamalara da dikkat çekti. Örneğin, Erivan'dan Ervand Mesropyan sadece Azerbaycanlıların Ermenistan'dan değil, Nahçıvan'dan da tehcir edilmesi gerektiğini belirtmiş ve bunu bölgenin Ermenistan'a bağlanması gerekliliğiyle gerekçelendirmiştir.
Bu raporlar, Güney Kafkasya'daki iki etnik grup arasındaki güvensizliğin güçlü bir şekilde devam ettiğini göstermektedir. Moskova, tehcir planını kabul edip uygulayarak bu iki grup arasındaki gerilimi daha da artırdı. Buna ek olarak, Ermenistan'daki Azerbaycanlılar tehcirin gelecekte toprak taleplerine yol açabileceğinin farkındaydılar ve Türkiye ile olası bir savaşı ikna edici bir açıklama olarak görmüyorlardı. Tehcirin iki nedeni olduğuna inanıyorlardı: Ermenilerin yayılmacı arzuları ve Türkçe konuşan Azerbaycanlılara karşı düşmanlık. Grigoryan'ın raporunda da belirtildiği gibi, hiçbir Azeri resmi açıklamayı kabul etmemiştir. Grigoryan'ın raporunda ayrıca Erivan, Leninakan ve cumhuriyetin diğer şehir, ilçe ve köylerindeki Azerbaycanlıların tehciriyle ilgili olarak Ermeni nüfus tarafından milliyetçi duyguların dile getirildiğinden bahsedilmiştir. Grigoryan şunları ekledi:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | “Azerbaycanlıların evlerini terk etmek istemediklerini gösteren çok sayıda bulgu elde ettik. Sevdiklerinin mezarları başında yaklaşan ayrılık için yaktıkları ağıtlar, yer değiştirme konusundaki isteksizliklerini gösteriyor...” | ” |
Azerbaycanlılar ve Ermeniler nasıl dostluk içinde yaşayabilir? Tarihsel olarak Ermeniler ve Azerbaycanlılar arasında düşmanlık vardı ve bu gelecekte de devam edecek. Bu nedenle Ermeniler Azerbaycanlıları Ermenistan'dan kovmaya karar verdiler. Benden sonra kimse bir şey kazanmasın diye kendi evimi yıktım.
- Tehcire maruz kalan Hamid Mammadov.
Ermenistan'daki Azerbaycan temsilcileri tarafından 12 Nisan 1948 tarihinde Azerbaycan Komünist Partisi'ne gönderilen bir raporda, Ermeni yetkililerin 1948 yılı boyunca Azerbaycanlıların ve Ermenilerin birlikte yaşadığı 53 yere 11.244 kişiyi yerleştirmeyi planladıkları belirtilmiştir. Temsilcilerden biri olan Mursal Mammadov, bu yerlerden ikisinin - Noyemberyan bölgesindeki Lembeli ve Zengibasar bölgesindeki Mehmandar - büyük yerleşim yerleri olduğunu ve bu nedenle 1948 yılı içinde Azerbaycan'a yerleştirilmelerinin, hazırlık eksikliği nedeniyle ayrı yerlere dağıtılmaları anlamına geleceğini belirtti. Ermeni temsilcilerine, 1948 yılında yurtdışındaki Ermenilerin planlanan tehcirinin ertelenmesi ve kazanılan zamanın bu iki bölgenin sakinlerinin birlikte yaşayabileceği bir yerleşim yeri hazırlamak için kullanılması önerilmiştir. Ancak bu talep, bu iki bölgenin sosyo-ekonomik önemini gerekçe gösteren Ermeniler tarafından reddedildi.
Aynı raporda Mursal Mammadov, Azerbaycanlıların tazminat sürecinden hoşnutsuz olduklarını, Ermeni kolhoz liderlerinin SSCB'nin 4 Mart 1948 tarihli kararının IV. maddesini ihlal ettiklerini iddia ettiklerini ve Erivan'da yaşayan Azerbaycanlıların istihdam sorunları nedeniyle Azerbaycan'a taşınmak istediklerini belirtmiştir. Ayrıca tehcir gerçekleşecekse, Azerbaycanlıların bulundukları yerlere benzer iklime sahip bölgelere yerleştirilmeyi talep ettikleri belirtilmiştir.
Sürgün başladıktan sonra mevcut sorunlar daha da kötüleşmiştir. Bu sorunlar şu şekilde karakterize edilebilir:
Sözde gönüllü tehcire karşı muhalefet vardı.
Ermeni yetkililer ve yerel bürokratlar, tehcire tabi tutulanlara yasal olarak gerekli tazminatın sağlanmasında engeller yarattı. Sonuç olarak, Azerbaycanlılar mal ve mülklerinin çoğunu Ermenistan'da bırakmak zorunda kaldılar.
Azerbaycan tarafı gelen insanların ihtiyaçlarını karşılamakta zorlandı.
Moskova, yeni gelenler için konut ve diğer altyapının hazırlanması için yeterli fon ayırmadı.
Sovyet gözetim mekanizmasının gözetimi dışında gerçekleşen izinsiz hareketler Moskova, Erivan ve Bakü'de endişe yarattı. Bu hareketler iki yönlü olmuştur: bazı Azerbaycanlılar sınırı geçerek izinsiz olarak Azerbaycan'a yerleşmiş, tehcir edilenlerin bir kısmı da yetersiz altyapı nedeniyle yeni yerlerine uyum sağlayamayarak Ermenistan'a geri dönmüştür.
Tazminat konusu temel sorunlardan biri olmaya devam etti. SSCB Tarım Bakan Yardımcısı S. Khoshtaria, hem Ermenistan hem de Azerbaycan bakanlar kurullarına gönderdiği mektupta, yerlerinden edilen Azerbaycanlıların uygun tarımsal tazminatı almadıklarını ve mülklerinin değerlendirilmediğini bildirdi. 19 Temmuz 1948'de Azerbaycan Tehcir Dairesi müfettişi M. Maharramov, Poghosyan adlı bir Ermeni'nin Gemerli tren istasyonunda Azerbaycanlılar için çok sayıda sorun yarattığını bildirdi. Trenlerin gelişini kasıtlı olarak geciktirmiş, insanların eşyalarını trenlere yüklemelerini engellemiş ve trenlerin planlanandan daha erken hareket etmesine neden olmuştur. Sonuç olarak, iki kadın ve bir erkek trene binemedi ve 12 yaşındaki bir çocuk trenden düşerek başından yaralandı. Azerbaycan Bakanlar Kuruluna bağlı olarak çalışan bu dairenin başkanı N. Allahverdiyev, 13 Ocak 1949'da bu ve diğer sorunları sıralayarak, bu tür ihtiyaçların 69 ailenin Ermenistan'a dönmesine neden olduğunu belirtti. Ayrıca Seferaliyev Caddesi'nde meydana gelen bazı ölümcül olaylardan da bahsetti. Lembeli köyü sakinlerinden Ali Seyidov, Mircafer Bağırov'a hitaben yazdığı şikâyet dilekçesinde, tehcirin gönüllü olması gerekirken tüm köyün göçe zorlandığını belirtmiştir. Bu köyde gönüllü yer değiştirmeyi sağlamak için yapılan ilk toplantıdan sonra kimse ayrılmak istemedi ve Ermenistan İçişleri Bakanı'nın baskısıyla ikinci bir toplantı yapıldı. Ali Seyidov Bağırov'a yazdığı mektupta şöyle devam etti:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | Aşağılanmaya ve zorbalığa maruz kalıyoruz. Taşınma kararından haberdar değiliz ve taşınmanın gönüllü mü yoksa zorunlu mu olduğunu bilmek istiyoruz. Ayrıca, mülklerimize ne olacağını da bilmiyoruz. Bu nedenle, Yoldaş Bağırov, size yüzyıllardır vatanımızda yaşadığımızı göz önünde bulundurmanız için çağrıda bulunuyoruz. | ” |
Bazı Azerbaycan köyleri yeni çözümler arıyordu. Örneğin, Meğri bölgesindeki Azerbaycan köyü Nuvedi'deki Kızıl Sınır Kolhozu sakinleri Stalin'e bir mektup göndererek köylerinin 1920 yılına kadar Zengilan bölgesinin bir parçası olduğunu ve şimdi köyün Azerbaycan'ın yetki alanına dahil edilmesini istediklerini belirttiler. Bu sayede sürgünden kurtulacaklarına inanıyorlardı. Mektupta şu ifadeler yer alıyordu:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | “Bu yılın Nisan ayında, Ermenistan'daki Azerbaycanlıların Azerbaycan'da yaşaması gerektiği için köy halkıyla birlikte Azerbaycan SSC'ye taşınmamız gerektiği konusunda bilgilendirildik. Köyümüz Nuvedi, her iki cumhuriyetin sınırında yer alıyor. 1920 yılına kadar Azerbaycan SSC'nin Zengilan ilçesine bağlıydı, ancak daha sonra Ermenistan SSC'nin Meğri ilçesine dahil edildi. Demiryolu hattının inşası iki cumhuriyeti birbirine bağlamıştır. Tüm bunları göz önünde bulundurarak, Nuvadi köyünün yerinin değiştirilmesi yerine, eskiden olduğu gibi Azerbaycan SSC'nin Zangilan ilçesine geri verilmesini önemle rica ediyoruz.” | ” |
Bu arada, Azerbaycan makamları yeni gelenleri barındırmaya hazır değildi ve birçoğu depolara ve benzeri yerlere yerleştirildi. Yiyecek ve yaşam için gerekli malzemeler sağlanmadı. Çocukların eğitim ihtiyaçları bile kötü organize edilmişti. Yerel hükûmet organları yeni gelenlere olumlu davranmadı. Ermeni tarafı Azerbaycan'ı tehcir planını baltalamakla suçladı. Yeni gelenlerin bir kısmı Karabağ'ın dağlık bölgesine yönlendirildi ve buradaki yerel otorite merkezi hükûmeti onları göndermekle suçladı. Azerbaycan'da yaşayan Ermeniler de durumlarından memnun değillerdi. Örneğin Şaumyan bölgesinde yaşayan Ermeniler Moskova ve Bakü'ye mektuplar göndererek yeni gelen Azerbaycanlılardan şikayetçi oldular. Özellikle Martuni bölgesinde Ermeniler Azerbaycanlıların gelişine şiddetle karşı çıkmıştır. Buna karşılık Azerbaycanlı göçmenler de Bağırov'a yerel Ermenilerin kendilerine karşı tutumlarından şikayet ederek bazılarının suç çevreleri ve Taşnaksutyun gibi milliyetçi gruplarla bağlantıları olduğunu belirtmişlerdir:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | “Burada bir grup Ermeni bize karşı zulüm örgütledi; barış içinde yaşayamıyoruz. Onlar burjuvazinin kalıntıları, milliyetçiler ve bize karşı ihbarlar yazıyorlar. Bunlar arasında [Komünist] partiden ihraç edilen ve kolhoz mallarını zimmetine geçirdiği için beş yıl hapis yatan Uzunyan Arutun ve yine partiden ihraç edilen ve beş yıl hapis yatan Grigoryan Usik de var. Ayrıca, babası bir Taşnak olan ancak partiye katılmak için bu bilgiyi gizleyen Z. Şahnazaryan.” | ” |
Yer değiştirme için gerekli teknik kaynakların tahsis edilememesi yetkililerin raporlarına da yansıdı:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | “1949'da Azerittifak yeniden yerleştirme önlemleri için tek bir metreküp kereste tahsis etmedi ve 1948'de bu önlemler için tahsis edilen kereste başka amaçlar için kullanıldı.” | ” |
Azerbaycan'a yerleştirildikten sonra bazı Azerbaycanlılar buradaki Ermeni bürokratlarla sorunlar yaşamıştır. Örneğin, Şamkir bölgesine yerleştirilenler bu konuda Bağırov'a mektup yazmışlardır:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | “Şamhor'un müsteşar yardımcısı Hocayan bir toplantıda Ermenistan'dan gelenlere karşı 150-200 şikayeti olduğunu söyledi. Yoldaş Bağırov, biz anavatanımız için kanımızı döktük. Madem buradan sürgün edilecektik, neden Ermenistan'dan tehcir edildik? Eğer bizi buradan göndermeye karar verdiyseniz, Ermenistan'daki çiftliklerimize geri dönmemiz için Yoldaş Arutyunov ile anlaşmanızı rica ediyoruz.” | ” |
Şikâyetlerin ve sorunların artması, Azerbaycan Göç İdaresi'ni bu konuları görüşmek üzere DKÖO ile birlikte bir komisyon oluşturmaya sevk etti. 1948 yılında Martuni'ye gelen 570 Azerbaycanlı vardı. Buradaki çocukların hepsine eğitim verilmedi ve Güneyçertare köyünde bir Azerbaycan dili öğretmeni, ilçe eğitim müdürü Ulubabayan tarafından geçerli bir neden gösterilmeksizin görevden alındı ve Azerbaycan dilinin öğretimi, Azerice'yi zar zor konuşabilen okul müdürüne verildi. Bir diğer Azerbaycanlı öğretmen Museyib Mammadov'un da görevine son verildi. Ayrıca okulun kütüphanesinde neredeyse hiç Azerbaycan dilinde gazete, dergi ya da diğer yayınlar yoktu. Köye yerleştirilen 58 kolektif çiftçiye iş sağlanmadı ve yerleştirildikleri yerlerin çoğunun onarıma ihtiyacı vardı. Bu konuları görüşen komisyon yerel liderler Amirhanyan ve Bakhşiyan'ı suçladı. Yine Martuni'nin Kiş köyüne yerleştirilen Azerbaycanlılar, yerel yetkilileri kendilerine yasal olarak tanınan hakları ve diğer ihtiyaçları sağlamamakla suçladılar. Dolayısıyla ne Ermenistan'daki ne de DKÖO'daki Ermeniler Azerbaycanlıların kendi bölgelerinde kalmasını istemiyordu.
İlginçtir ki Ermeni yetkililer de tehcir ettikleri Azerbaycanlıların Nahçıvan'a gitmesini istememiştir. Nahçıvan üzerinde toprak iddiaları olan Ermeniler, buradaki etnik dengeyi kendi aleyhlerine değiştirmekten çekiniyorlardı. Örneğin, Azerbaycanlı yetkililer Vedi ilçesindeki Azerbaycanlıları Nahçıvan'a yerleştirmek istemelerine rağmen, Ermeni Bakanlar Kurulu, Nahçıvan'daki sınırlı iş olanaklarını gerekçe göstererek buna karşı çıkmıştır. Bunun üzerine Azerbaycan, Nahçıvan'da pamuk yetiştiriciliğini geliştirme kararı alarak bu yerleştirmeye zemin hazırlamış ve Ermenistan'ın Noraşen ilçesinden 500 haneyi Nahçıvan'a taşımıştır.  Sovyet döneminin alışılmadık protestolarından biri de Arpaçay ve Aras nehirleri boyunca yaşayan bir grup Azerbaycanlı tarafından yapıldı. Açıklamalarında, tehcir edilmek yerine İran veya Türkiye'ye gitmenin daha iyi olacağını ifade ettiler ve bazıları daha önce ayrılmamakla hata yaptıklarını söyledi. Taşınmaya karşı protestolar sadece sıradan insanlar tarafından yapılmadı. Bazen bu tür protestolar Sovyet sisteminde yüksek mevkilerde bulunan veya bulunmuş kişiler tarafından da dile getirilmiştir. Örneğin Mirza Bashirov, Geşem Şahbazov, Ibish Abbasov, Yakub Garibov, Rahim Allahverdiyev, Yusuf Abbasov ve T. Musayev, toplu tehcire karşı çıktıkları için Ermenistan Komünist Partisi Merkez Komitesi Bürosu'nun özel bir direktifiyle görevlerinden alındılar. Bundan sonra bazıları Azerbaycan'a taşındı ve orada çalışmaya başladı. Bu kişilerden biri, Karabağlar ilçe parti komitesinin birinci sekreteri olarak görev yapan ve tehcir politikasını sert bir şekilde eleştirdiği için cumhuriyet yetkilileri tarafından ağır zulme maruz kalan Cafer Velibeyov'du.
En büyük sorunlardan biri iklim farkıydı. Tehcir sürecinde yer değiştirenlere gerekli kaynakların sağlanmaması, iklim farklılıkları ve sağlık koşullarının uygun şekilde düzenlenmemesi nedeniyle önemli sayıda insan öldü. Her üç kişiden biri yeni koşullara, sıcak ve kuru iklime ve ev erzaklarının eksikliğine uyum sağlayamamış, açlık ve hastalıktan ölmüştür. G. Mammadov ve S. Asadov'a göre, tehcire maruz kalanlar arasında önemli sayıda kayıp vardı.
Azerbaycan Türklerinin zorunlu tehciriyle ilgili bir diğer mesele de tehcir edilen nüfusa verilmesi gereken kamu ve özel çiftliklere ait hayvanlar meselesiydi. Tehcir edilen nüfus Azerbaycan SSC'ye gelirken kamu çiftliklerinden 4.502 baş sığır, 12.720 koyun, 206 at ve 66 domuz, özel çiftliklerden ise 2.607 baş sığır, 4.168 koyun ve 64 at getirmiştir. N. Allahverdiyev'in Ermenistan'dayken hazırladığı bir raporda, tehcir sırasında 1.000'den fazla Azerbaycanlı ailenin kamu mallarına dokunmadan Ermenistan topraklarını terk ettiği belirtilmektedir.