İnyupikler
Ekonomi > Ulaşım

Avcılık, yolculuk ve taşımacılıkta kullanılan geleneksel İnyupik Eskimo taşıtları ikişer tip kayık sınıfı deniz taşıtı (büyük, geniş ve üstü açık umiaq ile küçük, dar ve üstü kapalı qayaq) ile kızak sınıfı kara taşıtlarından (yanları kaburgalı qilġich ile kaburgasız uniat) oluşur.
Qayaq (tekil) Qayat (çoğul): Okyanustaki deniz memelilerinin ve su kuşlarının geleneksel avı için Eskimo kayığı adı da verilen üstü kapalı kayak (qayaq) kullanılır. Kayak tek ya da çift kişilik olur ve kişi sayısına göre bele oturacak kadar yuvarlak bir açıklık bırakıldıktan sonra üstü kapatılan kayıktır ve daha çok uzun çift uçlu kürek (paaġutik ya da paaŋuutik) ile sürülür. Fakat, Norton Sound bölgesindeki kayaklarda tek uçlu kürekler çift uçlu küreklerden daha fazladır.
Kayağın iskelet çerçevesi çokparçalı olup dağlardan sel sularıyla sürüklenip sahile vuran kuru ağaç parçalarından yapılır ve sakallı fok derisiyle kaplanır. İskelet çerçevesinin deriyle yapışması için fok derisinden kayışlarla birlikte ateşle ısıtılır. Fok ya da karibu yağıyla birleşme noktaları sugeçirmez kılınır. Kayağın iskelet çerçevelerinin yapım ve montajı erkeklerce, sinir ipliğiyle sugeçirmez dikiş uygulayarak derileri dikme işi de kadınlarca yapılır. Geçmişte King Adasında hayatta kalmanın koşulsuz gereği olarak genç yaşlı bütün avcı erkeklerin kendi kayağı vardı ve kayak malzemesini aktif avcılar getirir, yapım işini de yalnızca avlanmayı bırakan yaşlı erkekler üstlenir ve kayak sahibinin ölçülerine uygun olarak boy, kilo, kol uzunluğu, dirsekten parmak uçlarına kadarki uzunluk, parmak ucundan diğer parmak ucuna kadarki uzunluk gibi ölçülere ve taşıyacağı zıpkın gibi silahlara göre ölçüp biçer yapardı. Kayağın, baş ve kıç şekline göre önemli varyasyonları olan değişik bölgesel stilleri vardır. Bunlardan Norton Sound stili kayaklar hafif kalkık başlı olup kıç tarafında yiv benzeri bir çıkıntı bulunur. Norton Sound bölgesindeki Eskimolar (İnyupikler ve Yupikler) qayaq ile sakallı fok, sukuşu ve beyaz balina avlarlar. Kayak güvertesinde fok derisinden kayışlar altında dart, zıpkın, mızrak, kayık kancası gibi av malzemeleriyle yedek kürekler bulundurulur. Kayak içindeki kapalı bölümde fildişi, kemik ya da boynuzdan yapılma mızrak uçları bulunur. Şişirilmiş fok derisi şamandıra da kayık dışında taşınan araçlardandır. Kayak içinde kayıkçının oturağı için ottan örme paspas ya da yolluk (aġupiutaq) ya da eski bir elbise bulunur. Kayakçı yağışlı ve sert havalarda kendini korumak için fok bağırsağından yapılan sugeçirmez yağmurluk parkası giyerler ve alt kısmı kayak kokpiti (kayakçının oturduğu ortadaki yuvarlak açık alan) içinde bulunur ve böylece kayak devrilip suya yatsa bile tekrar döndürüldüğünde kokpit içine su girmez. Bazen gözleri güneşten korumak için tahtadan yapılan üstü açık siperlik başa takılır. Qayaq kullanılmadığı zaman sudan çıkarılır ve köpeklerin ısırığından korumak için karada yüksek çıtalar üzerinde sergilenir ve kurumaması için derisi yağlanır. Norton Sound bölgesinde ölen avcının kayak iskeleti mezarına konur.
Umiaq (tekil) Umiak (ikil) Umiat (çoğul): Balina avında ise çok kişilik üstü açık kayık (umiaq) kullanılır. Umiaq 8-10 kişilik olur ve kısa tek uçlu kürek (aŋuun) ile sürülür. Umiaqlar mors avında av taşımak için de kullanıldığı gibi uygun yerlerde balık kampı gibi kamplara taşınırken ya da ev taşırken de kullanılır.
Umiaq'lar tahta iskeleti sakallı fok ya da mors derisiyle kaplanan büyük fakat hafif kayıklardır. 10.7 m (35 fit) uzunluğunda olup balina ve mors avında kullanılır. Gövdesi su altındaki balina gibi canlıları ürkütmez. Umiaq içerisinde mürettebat ile birlikte av için gerekli şamandıra, fırlatıcılı zıpkın gibi malzemeler de bulunur. Umiaq'ın kıç tarafına yerleştirilen ve kayığı yönlendiren dümencinin oturduğu koltuğa iktuġaq adı verilir. Umiaq sahibine ve balina avını bu kayıktan yöneten kişiye «umiaq'lı» (< -lik «-li/-lı») anlamına umialik denir ve toplumda lider pozisyonundadır. King Adası İnyupiklerinin gözde avı mors olup avı kıyıda ya da denizdeki buz üzerinde eskiden geleneksel olarak qayaq adı verilen üstü kapalı kayıkla zıpkın ve mızrak kullanarak yapılır ve umiak adı verilen geniş büyük kayıklarla taşınırdı.
Kızak (kaburgalı Qiḷġich ile kaburgasız Uniat): Kara avları için kışın ulaşım ve taşımada kızaktan yararlanılır. Kızaklar, çok amaçlı kullanılır. En yaygın kullanımı özellikle içbölgelerde köpek kızağıyla seyahat ederken ya da kızaklı köpek yarışında olur. Ayrıca av etini taşımada kullanıldığı gibi yedek yakıt taşırken de kullanılır. İki temel kızak tipi vardır: yanları kaburgalı qiḷġich (İngilizce basket sled) ile yanları kaburgasız uniaq [tekil] uniak ikil uniat [çoğul] (İngilizce plank sled). Esas Eskimo kızak tipinin kaburgasız (uniat) olduğu ve kaburgalı (qilġich) kızağın madenciler ve araştırmacılarca tanıtılmış olabileceği düşünülüyor. Kızağın geleneksel ana malzemesi huş ağacı olup deri kayışlarla bağlanır ve kısmen deriyle örtülür. Günümüzde kaburgalı kızaklar hikori ya da meşeden kısa yapılıp kar motosikleti arkasında taşınmak için tasarlanıyor. Köpek çekimli kızaklar buna göre daha ağır ve serttir. Kaburgasız kızaklar eskiden köpek çekimli olarak yapılırken 20. yüzyılın başlarında kullanımı azalmış olup günümüzde daha çok kar motosikletiyle taşımacılık yaparken kullanılır. 1975 yılında Yukarı Kobuk yöresindeki aileler arasında yapılan bir araştırmaya göre sadece yedi aile kızaksız, Kiana'da 41 ailede 27 kaburgalı ve 9 kaburgasız kızak, Noorvik'te 26 ailede 22 kaburgalı ve 4 kaburgasız kızak olduğu kaydedilmiştir.
Büyük kızaklarla gidilemeyen yerlerde ikamġaq adlı küçük kızak kullanılır ve bununla fok ve benzeri av ve eşya taşınır. Nunamiutlar napulgit uniat adı verilen eski stil bükme kızak kullanır.
Kayık tipi deniz taşıtlarını karadan taşımak için kızaklardan yararlanılır. Qayaq taşınan kızağa qayyirautit, Umiaq taşınan kızağa da umiirautit [çoğul] umiiraun [tekil] ya da qamutit adı verilir. Umiaq çekme kızakları fildişinden yapılır, zira fildişi kar ve buz üzerinde çok kaygan olduğu için fazla zahmet çekmeden hızlı ulaşım sağlar.
Geleneksel kızak çekim hayvanı olarak daha çok köpek kullanılırken, sınırlı sayıdaki kimi yörelerde ise rengeyiği kullanılır. Point Hope gibi yörelerde yarı evcil rengeyiklerinin (unirraun) çektiği kızaklarda (unirrat) özel dizginler (qauġutik) kullanılır. Günümüzde ise daha çok kar motosikletleriyle çekilmektedir.
Çekimsiz kızaklar da yaygındır. Kobuk İnyupikleri kar derinliğinin yüksek olduğu ağaçlık alanlarda kullandıkları uniqqat adı verilen toboggan tipinde kızakları Atabask dillerini konuşan Kızılderililerden (Alaska Atabaskları) öğrenmişlerdir. Bu ad (uniqqat) içbölgedeki Nunamiut kabilesinde "avcıları buz üzerinde çeken kızak" olarak kullanılır. Yokuş aşağı kaymak için sisuqhaaġutik adlı kızak kullanılır. Çocukların kaymak için kullandığı kızağa uniaqhaurat adı verilir. Küçük el kızaklarına ise qamugaurat denir.
Kızak kaydırakları (sled runner) olarak kimi bölgelerde balina çene kemiğinden yapılan aglu kullanılır. Metal kaydıraklı kızaklara saviḷgit adı verilir. Kızak tentesine (sled bag) aquġun ya da itqirvik denir. Kızak çapası olarak niksikpak, freni için akititaun kullanılır. Kızak tutamağına kaimġuaġvik, kiamġuaġvik, dikey kaburgalara naparuq ya da kaivḷuun, kiavḷuun, bükük ön kısmına asiġñiq, kaburgalı kızakların yuvarlak olan ön kısmına ise apuġiitkutaq adı verilir.