Kişvari
Hayatı

Kişvari'nin hayatı ve çalışmaları hakkındaki bilgiler eksik ve parçalıdır. Ne yazık ki Orta Çağ kaynaklarında şairin doğum yılı ve yeri hakkında bilgi bulunmamaktadır. Ancak şairin hangi yıllarda şiirler yazdığını tahmin etmek mümkündür. "Tohfey-Sami" tezkiresinde sanatçıdan bahseden Sam Mirza, şu bilgilerli vermiştir:
Mevlana Kişvari Gazvin'in Çaybasar bölgesindendir. Şiir tarzında yazılmış birçok şiiri vardır. Bu en iyi seçilmiş şiirlerden birinin temasıdır:
"Yeni bir bahar, bir sonbahar felaketiyle karşı karşıyadır."

"Genç bir selvi ağacının üstüne keder tozu düşer."
Tezkiresini Farsça yazan ve bu dilde şiirler yazan Sam Mirza, Kişvari'nin Farsça şiirlerinden bir örnek verdi. Tazkirachi tarafından Kishwari Maulana olarak adlandırılmasının nedeni, şairin entelektüelliğine son derece değer vermesidir. Sam Mirza da Kişvari'nin Kazvin'de doğduğunu belirtmektedir. Hamid Araslı "Azerbaycan edebiyat tarihi" kitabında Kişvari'nin Kazvin'de doğduğundan ve Tebriz'de yaşadığından bahseder. Javad Hayet ise "Azerbaycan edebiyatı tarihinin bir incelemesi" adlı eserinde Araslı'nın görüşüne katılmaktadır.
Ancak Muhammedali Tarbiyat "Danişmandani-Azerbaycan" adlı eserinde onu Gazvinli değil Dilmaganlı olarak tanıtmaktadır. Edebiyat tarihçileri ikinci görüşü daha çok kabul etme eğilimindedirler. Çünkü Azerbaycan Türkçesiyle divan kuran bir şairin Azerbaycan şehrinde doğmuş olması daha inandırıcı görünmektedir. Dilmakan, Güney Azerbaycan'da, Urmiye Gölü yakınında bir şehirdir. Daha sonra Selmas adını almıştır. Bugünün adı Shahpur'dur.
Tezkirelerde verilen yüzeysel bilgileri dikkate almazsak, Azerbaycan edebiyat araştırmalarında şairin ilk ve tutarlı çalışması akademisyen Hamid Araslı tarafından yapılmıştır. Hamid Araslı, 1943 yılında yayınlanan "Azerbaycan Edebiyatının Kapsamlı Tarihi" adlı kitabında Kişvari hakkında kısa bilgiler verir. 1946'da eserinden daha çok bahseder. Aynı yıl, Kişvari'nin şiir divanından oluşan eski bir el yazması, Azerbaycan Cumhuriyeti EA'nın El Yazmaları Fonu'na girer. Hamid Araslı bu taslağı temel alan yeni bir bilimsel makale yayınlamış ve bu makaleye "Fuzuli'nin selefleri — Kişvari" adını vermiştir. Araslı, Kişvari'nin hayatı ve yaratıcılığına dair birçok gerçeği tanımlamaktadır. Özbek şairi Navai ile ilişkisine Sultan Yakub dönemindeki hayatını, Habibi ile olan dostluğunu, şiirlerinin içeriğini, sanatsal özelliklerini vb. bilimsel olarak yorumlamaktadır. Araslı'nın bu yazısı 1960 yılında "Azerbaycan Edebiyatı Tarihi" kitabının birinci cildinde yer vermiştir. Bize ulaşan lirik örneklerde Kishvari'nin otobiyografisine dair nüanslar bulunmaktadır. Hamid Araslı şairin "Madad hay!" Radifli, sarayında halinden şikayetçi olan şairin Sultan Yakub döneminde yaşadığını ve saraya talip olduğunu yazmaktadır.
"Kalandar Kişvari bir suhandır''
"Sukhenguya en iyi kui-cheydan'dır"
"Onun her mısrası bir şakadır."
Yakup Sultan onu dinlemiyor.
"Bu kaygı beni öldürdü canım!"
Kişvarī Dīvānı'nın el yazmaları
Profesör Jahangir Kahramanov'a göre şairin bu muhammese dayanarak saraya talip olduğunu söylemek zordur. Bilim adamı, şairin o dönemde zaten sarayda yaşadığını söylemektedir. Ancak Sultan Yakup'un ona yeterince ilgi göstermediği anlaşılmaktadır. Bu eserde şair, hükümdara şiirler yazdığını belirtmektedir ve hayatı için dua etmişse de bu çabaları boşua çıkmıştır. Profesör Yagub Babayev de bilim adamının bu görüşlerine katılarak Kişvari'nin Sultan Yakup döneminde belli bir yaşa ulaşmış, kalemi olgunlaşmış bir şair olduğunu belirtmektedir. Bilim adamı, bu gerçeğe dayanarak şairin 15. yüzyılın ortalarında, 1430-1440 civarında doğduğunu da öne sürmektedir.
Ayrıca bazı notlarından onun saraya yaklaşmasını veya Sultan Yakup'un dikkatini çekmesini engelleyenlerin olduğu da anlaşılmaktadır:
"Ben kadere aşık değilim."
"Kuru bir günden memnun kaldım."
"Onlar annenin yolunda, insanlar ise engel."
"Kötü şans iyi şanstır."
Bu endişe beni öldürdü madad hay!
Sonra şair Sultan Yakup'un dikkatini çekmeyi başarır. Fakat bu durum uzun sürmez. Sultan Yakup'un ölümü, Akkoyunlu şehzadeleri arasında sürekli çekişmeler ve sonunda Safevilerin iktidara gelmesi, Kişvari'nin saraydan ayrılmasına yol açar.
Eğer arkasını dönerse, burada bir ruzi-javani dekhi olacağı çok açık,
"Keşke Hızra'nın kardeşi Zındıgani ona bir yüz verseydi"
"Bir etiket yapabilseydi muhteşem bir dahi olurdu"
"Kim, seni bir arkadaşımın evinde görmek isterim."
"Şansım ani bir deha darbesiydi."
Şiirlerinde uğurlu yıldızın sönmesinden şikâyet eden şairin yaşlılık döneminde olduğu görülmektedir. Çünkü gençlik günlerine dönmek istemektedir. Metnin son paragrafında — Akkoyunlu devletinin yıkılacağından bahseder ve hanedanın tekrar iktidara geleceği ümit eder. Ancak şairin eserlerinde Safevi hükümdarlarından söz etmesi, şiirin geçiş döneminde yazıldığını ve Kişvari'nin bundan sonra yaşamadığını göstermektedir.
"Destiny-Bergeshte bir dekhi sarvari yaptı"
"Cilayı bulan biri olsaydı bu Aineyi-Iskandari olurdu."
`` Shola maksaydi chiraghi-tudeyi-Bayandari,
``Vay be, ne büyük zevk, saatçi Kishvari,
"Kim ortaya çıkarsa çıksın Yakup Han onlardan biridir"
Akademisyen Hamid Araslı ilk kez Kişvari'nin Habibi ile ilişkisinden bahsetti. Habibi'nin yaratıcılığının bir kısmı da Sultan Yakup'un sarayında gerçekleşti. Şairlerin burada buluşup sanat ve şiir üzerine sohbet ettikleri sanılıyor. Daha sonra Habibi, Safevi sarayında ve 1514'ten sonra Türkiye'deki Sultan Selim sarayında büyük nüfuz kazandı. Bu nedenle şairler arasında bir soğukluk vardı ve Kişvari bu soğukluktan şikayet ediyordu:
Şikayet ettiğim şey Habibi,
Ben sabırlı bir doktor değilim
Benim kaderim ne?
Habibi, Habibi ve Habibi!
Habibi'ye hitaben yazılan bu eserde "Bir dekhi" ile aynı zamanda, hatta biraz daha sonra yazıldığı görülmektedir.
Kaleminin gücünden bahseden şair, şiirlerini Özbek şairi Navain'in şiirleriyle karşılaştırıyor ve kendisini ondan aşağı görmemektedir. Sadece kaderinin onu Sultan Baykara gibi biriyle buluşturmamasından üzüntü duymaktadır:
Kişvari şiiri Navai şiirinden farklı değildir.
Şanslıysa bir Sultan Hüseyin Baygara.
Kişvari Dilmakan'da doğmuş olmasına rağmen, daha sonra Tebriz'de yaşadı. Gariplikten sık sık bahsetmesi doğduğu yerin dışında yaşadığını gösteriyor:
Tebriz'de çok sayıda sarqad, lalarukh, amma var
Bugün sevdiğim gün, güzel bir gün.
Şairin o dönemde Tebriz'de yaşadığı beyitlerden bilinmektedir. Ancak sanatçı, Tebriz hükümdarından hoşnutsuzluğunu dile getirerek Semerkant'a yönelir. Şair ayrıca burada Türklere gitmek istediğini de söylemektedir:
Khosrovi-Tebriz, şansım olmadı canım.
Eyb imas ger melyi-Türkani-Semerkant.
Eflatun Caferli ve İbrahim Hilali, yaşlılığında ömrünü Tebriz'de camilerin bir köşesinde geçirdiğini yazmış fakat Roza Eyvazova bu bilgiye itiraz etmiştir. Aliyar Safarli de bu fikre katılmış ve Kişvari'nin Sultan Yakup döneminde Tebriz'e geldiğini, Khosrovi'nin ise Tebriz yakınlarında yaşadığını belirtmiştir.
Kişvari'nin yaşlılığı, 1501-1524 yılları arasında iktidarda olan Safevi devletinin kurucusu Şah İsmail'in dönemine denk gelmektedir. Şah İsmail, zamanının şairlerine ve sanatçılarına patronluk taslamasıyla biliniyordu. Kişvari, kanepesinde Şah İsmail Hatai için 1 gazel ve 1 rubai yazmıştır:
Şah İsmail Han'ın hizmetkarı oluncaya kadar
Kişvari yalnız bırakılmıyor, saltanatı umursamıyor