stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Bağımlılık
Epidemiyoloji > Avustralya

2009 yılında Avustralyalılarda madde kullanımı bozukluğu prevalansı %5.1 olarak rapor edilmiştir. 2019 yılında Australian Institute of Health and Welfare çeşitli uyuşturucu türleri ve demografik veriler için uyuşturucu kullanımını nicelendiren ulusal bir anket gerçekleştirmiştir. Ankette 2019 yılında 14 yaş üzerindeki kişilerin %11'inin günlük sigara içtiği; alkol kullananların %9.9'unun, yani 14 yaş ve üzeri toplam nüfusun %7.5'inin alkol bağımlısı olabileceği; son bir yıl içinde kenevir kullanan 2,4 milyon kişinin %17.5'inin riskli kullanım veya bağımlılık sorunu yaşayabileceği; ve son dönemde metamfetamin ve amfetamin kullanan yaklaşık 300.000 kişinin %63.5'inin sorunlu kullanım geliştirme riski altında olduğu bulunmuştur.
Epidemiyoloji > Avrupa

2015 yılında yetişkin nüfus arasında ağır episodik alkol kullanımı prevalansı %18.4 (son 30 gün içinde); günlük tütün kullanımı %15.2; 2017 yılında ise kenevir kullanımı %3.8, amfetamin kullanımı %0.77, opioid kullanımı %0.37 ve kokain kullanımı %0.35 olarak tahmin edilmiştir. Alkol ve yasadışı uyuşturucuya bağlı ölüm oranları Doğu Avrupa'da en yüksek seviyededir. Veriler, 2002 ve 2014 yılları arasında çoğu Avrupa ülkesinde 15 yaşındaki çocuklar arasında alkol kullanımında bir düşüş eğilimi göstermektedir. 2014 yılında Avrupa'daki çocukların %28'inin 13 yaşından önce ilk kez alkol kullandığı kaydedilmiştir.
Epidemiyoloji > Amerika Birleşik Devletleri

2011 yılı verilerine göre, ABD genç nüfusunu temsil eden örneklemler üzerinden yapılan araştırmalarda alkol ve yasadışı maddelere olan bağımlılıkların yaşam boyu prevalansının sırasıyla yaklaşık %8 ve %2-3 olduğu tahmin edilmiştir. Yetişkin nüfusu temsil eden örneklemler üzerinden yapılan araştırmalarda ise 12 aylık prevalansın alkol için %12, yasadışı maddeler için ise %2-3 olduğu tahmin edilmiştir. Reçeteli ilaç bağımlılıklarının yaşam boyu prevalansı yaklaşık %4.7'dir.
2021 itibarıyla, Amerika Birleşik Devletleri'nde National Survey on Drug Use and Health'e göre 12 yaş ve üzerindeki 43,7 milyon kişi alkol, nikotin veya diğer uyuşturuculara bağımlılık için tedaviye ihtiyaç duymaktadır. En yüksek sayıdaki gruplar 18-25 yaş (%25.1) ve "Amerikan Yerlisi veya Alaska Yerlisi" (%28.7) olarak tespit edilmiştir. Bu kişilerin yalnızca yaklaşık %10'u, yani 2 milyonun biraz üzerinde, herhangi bir türde tedavi almakta olup, bu tedavilerin çoğu kanıta dayalı bakım standartlarına uygun değildir. ABD'de her yıl yatarak hastane maliyetlerinin üçte biri ve tüm ölümlerin %20'si tedavi edilmeyen bağımlılıklar ve riskli madde kullanımı nedeniyle gerçekleşmektedir. Topluma olan yüksek ekonomik maliyete rağmen, bu maliyet diyabet ve tüm kanser türlerinin maliyetinden daha yüksek olmasına rağmen, ABD'deki çoğu doktorun bağımlılığı etkin bir şekilde tedavi etme konusunda yeterli eğitimi bulunmamaktadır.
ABD'deki yaşam boyu prevalans tahminleri zorlayıcı kumar için %1-2, cinsel bağımlılık için %5, yeme bağımlılığı için %2.8 ve zorlayıcı alışveriş için %5-6'dır. ABD'de cinsel bağımlılık ve ilgili kompulsif cinsel davranışların (ör. pornografi ile veya pornografi olmadan kompulsif mastürbasyon, kompulsif siber seks vb.) zamana bağlı olmayan prevalans oranı nüfusun %3-6'sı arasında değişmektedir.
2017 yılında Pew Araştırma Merkezi tarafından gerçekleştirilen bir ankete göre, Amerikalı yetişkinlerin neredeyse yarısı yaşamlarının bir noktasında bir aile üyesi veya yakın arkadaşının uyuşturucu bağımlılığıyla mücadele ettiğini belirtmiştir.
2019 yılında, opioid bağımlılığı Amerika Birleşik Devletleri'nde ulusal bir kriz olarak kabul edilmiştir. The Washington Post gazetesinde yer alan bir makale, "Amerika'nın en büyük ilaç şirketlerinin 2006 ile 2012 yılları arasında ülkeye ağrı kesici ilaçları yaygın bir şekilde dağıttığını, bağımlılığı ve aşırı doz ölümlerini körüklediklerini fark ettiklerinde bile bunu sürdürdüklerini" belirtmiştir.
The National Epidemiologic Survey on Alcohol and Related Conditions 2012-2013 yılları arasında Amerikalı yetişkinlerde kannabis kullanım bozukluğu prevalansının %2.9 olduğunu tespit etmiştir.
Epidemiyoloji > Kanada

2012 yılında yapılan bir Kanada İstatistik Kurumu (Statistics Canada) anketine göre, 15 yaş ve üzerindeki bireylerde yaşam boyu madde kullanımı bozukluğu prevalansı %21,6 ve 12 aylık prevalans %4,4 olarak bulunmuştur. Alkol kötüye kullanımı veya bağımlılığı, yaşam boyu prevalans oranı %18,1 ve 12 aylık prevalans oranı %3,2 olarak rapor edilmiştir. Esrar kötüye kullanımı veya bağımlılığı, yaşam boyu prevalansı %6,8 ve 12 aylık prevalansı %3,2 olarak bildirilmiştir. Diğer uyuşturucu kötüye kullanımı veya bağımlılığı, yaşam boyu prevalansı %4,0 ve 12 aylık prevalansı %0,7 olarak tespit edilmiştir. Madde kullanımı bozukluğu, uyuşturucu bağımlılığı terimiyle eş anlamlı olarak kullanılmaktadır.
Ontario, Kanada'da 2009 ve 2017 yılları arasında, ruh sağlığı ve bağımlılıkla ilgili ayakta tedavi ziyaretleri 100 kişi başına 52,6'dan 57,2'ye, acil servis ziyaretleri ise 1000 kişi başına 13,5'ten 19,7'ye yükselmiştir. Ayrıca, hastaneye yatış sayısı 1000 kişi başına 4,5'ten 5,5'e çıkmıştır. Tedavi ihtiyacının yaygınlığı en çok 14-17 yaş grubu arasında artmıştır.
Epidemiyoloji > Güney Amerika

Latin Amerika'daki opioid kullanım bozukluğu ve opioid kullanımı gerçekleri, sadece epidemiyolojik bulgulara dayanıldığında yanıltıcı olabilir. Birleşmiş Milletler Uyuşturucu ve Suç Ofisi (United Nations Office on Drugs and Crime) raporuna göre, Güney Amerika, dünyanın morfin ve eroin üretiminin %3'ünü ve afyon üretiminin %0,01'ini üretmesine rağmen, kullanım yaygınlığı düzensizdir. Inter-American Commission on Drug Abuse Control'e göre, çoğu Latin Amerika ülkesinde eroin tüketimi düşüktür, ancak Kolombiya bölgenin en büyük afyon üreticisidir. ABD ile sınırı nedeniyle Meksika, en yüksek kullanım oranlarına sahiptir.
Epidemiyoloji > Tarihçe ve Etimoloji

Ana madde: Eğlence amaçlı uyuşturucu kullanımı
Bağımlılık (addiction) teriminin etimolojisi tarih boyunca yanlış anlaşılmış ve kelimeyle ilişkili çeşitli anlamlar kazanmıştır. Örneğin, erken modern Avrupa'daki dini bağlamda bu kelimenin kullanımı dikkate değerdir. O dönemde "addiction" ("bağımlılık") kelimesi, "bir şeye bağlanmak" anlamını taşıyor ve hem olumlu hem de olumsuz çağrışımları içeriyordu. Bu bağlılığın nesnesi "iyi ya da kötü" olarak nitelendirilebilirdi. Erken modern dönem boyunca bağımlılık kavramı genellikle olumlu ve iyilikle ilişkilendirilmiştir; bu dönemin güçlü dini karakteri olan Hristiyan uyanışı (Christian revival) ve Piyitik eğilimler bağımlılığı "bir başkasına kendini adamak" şeklinde görmüştür.
Bağımlılık üzerine modern araştırmalar, bu hastalığın daha iyi anlaşılmasını sağlamıştır ve özellikle morfin bağımlılığı üzerine 1875 yılına kadar uzanan araştırmalara dayanmaktadır. Bu, bağımlılığın tıbbi bir durum olduğu anlayışını geliştirmiştir. 19. yüzyıla kadar Batı dünyasında bağımlılık bir hastalık olarak görülüp kabul edilmemiştir; bu durum hem fiziksel bir rahatsızlık hem de akıl hastalığı olarak tanımlanmıştır. Günümüzde, bağımlılık biyopsikososyal ve nörolojik bir bozukluk olarak anlaşılmakta ve genellikle uyuşturucu kullanımı ve aşırı alkol tüketimi ile ilişkilendirilmektedir. Bağımlılık anlayışı tarih boyunca değişiklik göstermiştir ve bu, hastalığın teşhis ve tedavi yöntemlerini geçmişte ve günümüzde etkilemiştir.
Epidemiyoloji > Sanat

Sanat, bağımlılıkla ilgili sorunları ele almak için çeşitli şekillerde kullanılabilir. Sanat, madde kullanımı bozukluklarının tedavisinde bir terapi biçimi olarak kullanılabilir. Resim yapma, heykel, müzik ve yazı yazma gibi yaratıcı etkinlikler, insanların duygularını ve deneyimlerini güvenli ve sağlıklı yollarla ifade etmelerine yardımcı olabilir. Sanat, bir kişinin madde kullanımı bozukluğuna katkıda bulunabilecek altta yatan sorunları belirlemek için bir değerlendirme aracı olarak da kullanılabilir. Sanat yoluyla bireyler, tedavi planlarının belirlenmesinde yardımcı olabilecek kendi motivasyonları ve davranışlarına dair içgörüler kazanabilir. Son olarak, sanat, madde kullanımı bozukluğu yaşayanlara destek olmak, farkındalık yaratmak ve anlayış ile merhameti teşvik etmek için kullanılabilir. Sanat yoluyla bireyler hikâyelerini paylaşabilir, farkındalığı artırabilir ve madde kullanımı bozukluklarıyla mücadele edenlere destek ve umut sunabilir.
Epidemiyoloji > Sanat > Değerlendirme aracı olarak

Formal Elements Art Therapy Scale (Formal Elemanlar Sanat Terapisi Ölçeği, FEATS), madde kullanım bozukluğu olan bireylerin çizimlerini, bu bozukluğu olmayanlardan oluşan bir kontrol grubunun çizimleriyle karşılaştırarak değerlendiren bir değerlendirme aracıdır. FEATS, on iki unsurdan oluşur ve bu unsurlardan üçü, bozuklukları olan bireylerin çizimlerini olmayanlardan ayırmada özellikle etkili bulunmuştur: Kişi (Person), Gerçekçilik (Realism) ve Gelişimsel (Developmental). "Kişi" unsuru, insan figürlerinin ne derece gerçekçi bir şekilde tasvir edildiğini değerlendirirken, "Gerçekçilik" unsuru sanat eserinin genel karmaşıklığını ve "Gelişimsel" unsur, sanat eserinin çocuklar ve ergenler için standartlaştırılmış çizimlere göre "gelişimsel yaşını" değerlendirir. FEATS değerlendirme aracı, klinisyenlere bozukluk olan bireylerin çizimleri hakkında değerli bilgiler sağlar ve bu çizimleri kontrol grubunun çizimleriyle karşılaştırma olanağı sunar. FEATS gibi resmi değerlendirme araçları, sağlık hizmeti sağlayıcılarına bozukluk yaşayan bireylerin soyut ve duygusal özelliklerini nicel hale getirme, standartlaştırma ve iletme yolları sağlayarak daha doğru tanı ve bilinçli tedavi kararları alınmasını destekler.
Diğer sanatsal değerlendirme yöntemleri arasında Bird's Nest Drawing (Kuş Yuvası Çizimi) bulunur; bu yöntem, danışanın bağlanma güvenliğini görselleştirmede faydalı bir araçtır. Bu değerlendirme yöntemi, çizimde kullanılan renk miktarını incelemekte, renk eksikliğinin 'güvensiz bağlanmayı' gösterebileceğini ve bu faktörün danışanın terapisti veya iyileşme çerçevesi tarafından dikkate alınması gerektiğini ifade etmektedir.
Alkolizm sorunu yaşayan ebeveynlerin çocuklarıyla çalışan sanat terapistleri, aile dinamiklerini aydınlatmak ve çocukların aile deneyimlerini ifade edip anlamalarına yardımcı olmak için Kinetic Family Drawings (Kinetik Aile Çizimleri, KFD) değerlendirme aracını kullanabilir. KFD, aile oturumlarında çocukların alkol kullanım bozukluğundan iyileşme sürecinde olan ebeveynleriyle deneyimlerini ve ihtiyaçlarını paylaşmalarına olanak tanır. Kendini ve diğer aile üyelerini tecrit edilmiş bir şekilde tasvir etmek, ebeveyn alkolizminin bir göstergesi olabilir.
Epidemiyoloji > Felsefe

Felsefi bir bakış açısından, bağımlılık davranışı, yürütücü işlev bozukluğu veya biyolojik nedenlerle açıklanamayan durumlarda halk psikolojisi – özellikle inanç–arzu modeli (belief-desire model) ile açıklanabilir. Bu modele göre, bir kişi, bir maddeyi kullanmanın veya bağımlılık yaratan bir etkinliği yapmanın, bir hedefe ulaşmasına yardımcı olacağı inancıyla bu davranışları edinir ve sürdürür.
Sosyal bilimsel modeller > Biyopsikososyal–kültürel–ruhsal

Bağımlılık, biyomedikal olarak bir nöropsikolojik bozukluk olarak kabul edilse de, biyolojik, psikolojik, sosyal, kültürel ve ruhsal (biyopsikososyal–kültürel–ruhsal) unsurlarla çok katmanlı bir yapıya sahiptir. Biyopsikososyal–kültürel–ruhsal bir yaklaşım, disiplinlerarası sınırların aşılmasını teşvik eder ve bağımlılık konusunda bütüncül bir değerlendirme yapılmasını sağlar. Biyopsikososyal–kültürel–ruhsal yaklaşım, örneğin, fiziksel çevrelerin bağımlılık deneyimlerini, alışkanlıklarını ve kalıplarını nasıl etkilediğini değerlendirebilir.
Sosyal bilimsel modeller > Kültürel model

Kültürel model, antropolojik bir anlayışla uyuşturucu kullanımı ve kötüye kullanımının ortaya çıkışını ele alır ve Dwight B. Heath tarafından geliştirilmiştir. Heath, Haziran 1956 ile Ağustos 1957 tarihleri arasında Bolivya'daki Camba halkıyla alan çalışması gerçekleştirmiştir. Heath, toplumun yetişkin üyelerinin 'büyük miktarlarda rom içtiğini ve ayda en az iki kez birkaç gün boyunca sarhoş olduğunu' gözlemlemiştir. Bu sık ve yoğun içme alışkanlığı, genellikle sosyal olarak, festivaller sırasında gerçekleşmiştir. 1989'da bölgeye dönen Heath, birçok şeyin değişmiş olmasına rağmen, "içki partilerinin" ilk gözlemleriyle uyumlu bir şekilde devam ettiğini ve 'kimse için zararlı sonuçların görülmediğini' belirtmiştir. Heath'in gözlemleri, alkolün alışılmış yoğun tüketiminin sosyal bağları güçlendiren bir değer olarak teşvik edildiğini ve önemsendiğini göstermiştir.
Bu sık sarhoşluk durumlarına rağmen, "bilinç kaybı noktasına kadar" olsa dahi, Camba halkının alkolizm (bir tür bağımlılık) kavramına sahip olmadığı ve sarhoşluk ya da bağımlılıkla ilişkili görünür bir sosyal problemin bulunmadığı ortaya çıkmıştır.
Merrill Singer'ın belirttiği gibi, Heath'in bulguları ve sonraki kültürler arası deneyimler, intoksikasyonun toplumsal olarak 'doğal olarak yıkıcı' olduğu algısını sorgulamıştır. Heath, bu alan çalışmasının ardından "kültürel modeli" önermiştir. Bu modele göre, alkolizm gibi yoğun içki içmeyle ilişkilendirilen 'sorunlar' kültüreldir; yani, alkolizm kültürel inançlar tarafından belirlenir ve bu nedenle kültürler arasında farklılık gösterir. Heath'in bulguları, "alkolün sürekli kullanımının bağımlılık yapıcı ve tüketicinin sağlığına zarar verici" olduğuna dair yaygın görüşe meydan okumuştur.
Kültürel model, sosyolog Robin Room ve diğerleri tarafından eleştirilmiştir; bu eleştiriler, antropologların sorunun ciddiyetini "azaltabileceği" yönündedir. Merrill Singer, kültürel modelin ön planda olduğu dönemde çalışan etnografların, 'ıslak nesil'in (İng. wet generation) bir parçası olduğunu belirtmiştir. Bu nesil, 'alkol tüketiminin yıkıcı, işlevsiz ve zayıflatıcı etkilerinin' farkında olmakla birlikte, alkol tüketimini 'normal' bir davranış olarak görmeye sosyalize edilmiş bireylerden oluşuyordu.
Sosyal bilimsel modeller > Altkültürel model

Tarihsel olarak, bağımlılık etik bir bakış açısıyla ele alınmış, kullanıcılar durumlarının patolojisi üzerinden tanımlanmıştır. Uyuşturucu kullanımına dair raporlar hızla arttıkça, kültürel model, Batı uyuşturucu altkültür uygulamalarını inceleyen antropolojik araştırmalarda uygulama alanı bulmuştur.
Bu yaklaşım, 1960'lar ve 1970'lerdeki uyuşturucu altkültürlerinin yaşam deneyimlerini ve özneliklerini (İng. subjectivity) keşfetmeye yönelik etnografik çalışmalardan evrilmiştir. Edward Preble ve John J. Casey'nin "Taking Care of Business" adlı öncü yayını, New York'ta sokakta yaşayan damariçi eroin kullanıcılarının günlük yaşamlarını ayrıntılı bir şekilde belgeleyerek, uyuşturucu kullanımını çevreleyen dinamik sosyal dünyalar ve aktiviteler hakkında benzersiz bir bakış açısı sunmuştur. Bu bulgular, popüler ahlaksızlık ve sapkınlık anlatılarına meydan okuyarak madde bağımlılığını bir sosyal olgu olarak kavramsallaştırmıştır. İçinde bulunulan kültür, uyuşturucu kullanım davranışları üzerinde uyuşturucunun fiziksel ve psikolojik etkilerinden daha büyük bir etkiye sahip olabilir. Marginalize edilmiş bireyler için uyuşturucu altkültürleri sosyal bağlar, sembolik anlamlar ve geleneksel yöntemlerle ulaşılamaz görünen sosyal olarak inşa edilmiş bir amaç sağlayabilir. Altkültürel model, bağımlılığın karmaşıklığını göstererek entegre bir yaklaşımın gerekliliğini vurgular. Bütüncül bir bağımlılık anlayışına ulaşmak için biyososyal bir yaklaşım gerektiğini savunur.
Sosyal bilimsel modeller > Eleştirel tıbbi antropoloji modeli

1980'lerin başında ortaya çıkan eleştirel tıbbi antropoloji modeli, Merrill Singer'ın da belirttiği gibi, 'hızla uyuşturucu kullanımının analizi için uygulanmıştır'. 1950'lerin kültürel modeli sosyal bünyeye (İng. social body) odaklanırken, eleştirel tıbbi antropoloji modeli siyasi bünyeyi (İng. body politic) ortaya koymuş, uyuşturucu kullanımı ve bağımlılığını daha geniş politik sistemler, ekonomik eşitsizlikler ve toplumsal süreçler üzerindeki kurumsal güç bağlamında ele almıştır.
Bu modelin bağımlılık açısından son derece önemli olan üç temel vurgusu şunlardır:
Öz-medikasyon (İng. self-medication)
Acının sosyal üretimi
Politik ekonomi (Licit and Illicit Drugs)
Bu üç temel nokta, uyuşturucuların psikolojik travmanın, sosyo-politik eşitsizliğin ve adaletsizliklerin kendi kendine tedavisi olarak kullanılabileceğini göstermektedir. Bu durum, yasal ve yasadışı uyuşturucu pazarlarının politikalarıyla iç içe geçer. Antropologlar, "fiziksel sağlık, ruh sağlığı ve yaşam deneyimleri açısından güç ilişkilerinin daha zayıf ucundakiler arasında yaşanan sıkıntılar" anlamına gelen sosyal acıyı, bireylerin politik ve ekonomik güçten kaynaklanan kişisel sorunları nasıl yaşayabileceğini analiz etmek için kullanırlar. Eleştirel tıbbi antropoloji perspektifinden bakıldığında, yoğun uyuşturucu kullanımı ve bağımlılık, bu tür geniş ölçekli eşitsiz güç dağılımlarının bir sonucudur.
Bu üç model – kültürel model, altkültürel model ve eleştirel tıbbi antropoloji modeli – bağımlılığın yalnızca biyomedikal olarak ele alınacak bir deneyim olmadığını göstermektedir. Bağımlılığı etkileyen biyolojik, psikolojik, sosyal, kültürel ve spiritüel (biyopsikososyal–spiritüel) unsurları birlikte ele alarak bütüncül ve kapsamlı bir anlayış geliştirilebilir.
Not listesi

↑  Başka bir deyişle, bir kişi, bağımlılık yapan bir ilacın kullanımı sonucunda bedende meydana gelen nörobiyolojik süreçleri kontrol edemez. Bir kişi, örneğin bir ilacı kullanmaya başlama veya bağımlı olduktan sonra yardım arama konusunda isteyerek bir seçim yapabilir, ancak bağımlılık kötüleştikçe uyuşturucu kullanma dürtüsüne karşı koymak giderek zorlaşır. Ayrıntılı tartışma için bkz.
Alkol yoksunluğundan kaynaklanan akut konfüzyon durumu, diğer adıyla delirium tremens.
Corneliu Porumboiu

Romanyalı film yönetmeni ve senarist Corneliu Porumboiu 2019'da Lizbon Film Festivali'nde
Corneliu Porumboiu, (d. 14 Eylül 1975 Baslui, Romanya) Romen yönetmen. Doğu Avrupa sinemasının en iyi çıkış yapan yönetmenlerinden biri olarak anılmaktadır. Son filmi "12:08 East of Bucharest", Filmekimi kapsamında Türkiye'de gösterilecektir. Aynı film, 2006 Altın Portakal Film Festivalinde, bu yıl ilk kez verilen "Uluslararası Avrasya Film Festivali Eleştirmenler" ödülünü ve Cannes Film Festivali'nde "Altın Kamera" ödülünü kazanmıştır.
Filmografi

2006 A fost sau n-a fost? "12:08 East of Bucharest" (Türkiye'de "Bükreş'in Doğusu" adıyla gösterime girecektir)
2004 Visul lui Liviu "Liviu's Dream"
2003 Calatorie la oras "A Trip to the City"
Kandemir Konduk

| Kandemir Konduk |
| --- | --- |

Doğum: İstanbul, Türkiye 4 Eylül 1945 (79 yaşında)
Milliyet: Türk
Eğitim: Edirne Lisesi, Edirne
Meslek: Senarist, oyun yazarı

Kandemir Konduk  (d. 4 Eylül 1945, İstanbul) Türk oyun yazarı ve senarist.
Edirne Lisesi mezunu olan Kandemir Konduk, gençlik yıllarında muhasebe, tekstil, seyyar satıcılık ve tiyatro oyunculuğu gibi çeşitli işlerde çalıştı. Kısa öyküler yazmaya başlayan Konduk'un yazdığı gülmece yazıları, gazete ve dergilerde yayımlandı. 1982 yılında Müjdat Gezen'le beraber "Güldürü Üretim Merkezi" (GÜM) adı altında bir oluşumda çalışmalar yaptı. Devekuşu Kabare oyuncuları tarafından sahnelenen birçok oyun yazdı. Senaristlik de yapan yazar, bir filmin yapımcılığını üstlenmiştir.
Yapıtları

Aşklar da Değişti, ISBN 978-975-14-1017-7
Mor Dönem Öyküleri, ISBN 978-975-22-0066-1
Yerli Film Şiirsel Matrak Senaryo, ISBN 978-975-494-781-6
Üniformanın Hatırı Var, ISBN 975-494-090-8
Komik Hüzünlerim, ISBN 978-975-494-319-1
Ünlülerden Komik Anılar, ISBN 975-494-177-7
Geldim Gördüm Çok Güldüm, ISBN 978-975-22-0017-3
Sayenizde Efendim
Artiz Mektebi, ISBN 978-975-8648-59-7
Kadınlar Hep Gülmeli, ISBN 978-975-324-600-2
Tatil Köyü; Yerli Film, ISBN 975-17-2171-7
Filmografi

1984: Gülümseyen Dünya
1984: Çalsın Sazlar
1986: Kobay
1986: Perihan Abla
1991: Ana
1992: Herkesin Hayali
1992-2002: Mahallenin Muhtarları
1995: Palavra Aşklar
1996: Mesela Dedik
1997-1998: Ana Kuzusu
1997: Hayvanlara Dokunduk
2000: Ona Bakma Bana Bak
2000: Yarı Şakı Yarı Ciddi
2000: Abuzer Kadayıf
2004: Tatil Aşkları
2008: Aman Annem Görmesin
Buhûrîzâde Mustafa Itrî

| Buhûrîzâde Mustafa Itrî بخورى زاده مصطفى عطرى |
| --- | --- |
Itrî'nin 100 liralık banknotun arka yüzünde yer alan portresi
Genel bilgiler
Doğum: Mustafa 1630-1640 civarları İstanbul
Ölüm: Ocak 1712 İstanbul
Tarzlar: Klasik Türk Musikisi
Meslekler: Bestekâr, şair, hattat

Buhûrîzâde Mustafa Itrî (Osmanlı Türkçesi: بخورى زاده مصطفى عطرى) (d. 1630-1649 civarları, İstanbul, Osmanlı İmparatorluğu - ö. 1712), Türk bestekâr, şair ve hattat. Bestelediği 400 civarında eser arasından günümüze sadece yirmi kadarı gelebilmiş olsa da, Klasik Türk Musikisi’nin en büyük bestekârlarından biri olarak kabul edilmektedir.
Hayatı

1630-1640 yılları civarında, İstanbul  Mevlanakapı civarındaki Yaylak semtinde doğdu. Asıl adı Mustafa olup lakabı olan Buhûrîzâde'yi babasının “koku ticareti” mesleğinden dolayı almıştır. Mahlas olarak aldığı "Itrî”yi çiçekçilik ve meyvecilikle uğraştığı için almış olduğu söylenir. Kasımpaşalı Koca Osman Efendi tarafından yetiştirilmiş ve Küçük İmam Mehmed Efendi'den istifade etmiştir. Hafız Post'tun talebesi olması da kuvvetle muhtemeldir. Segâh makamında bestelediği Mevlevî âyîn-i şerîfinden dolayı  Mevlevî olduğu düşünülmektedir.
Hayatı boyunca birçok padişah ve devlet adamın himaye görmüş olup, bunlardan en önemlileri IV. Mehmet ve I. Selim Giray'dır. Devlet adamlarına yakınlığı nedeniyle bir dönem imparatorluğun Esirciler Kethüdalığını yapmış, sarayda da musiki dersleri vermiştir.
Itrî'nin Neva Kâr'ı Klâsik Türk Musikisi repertuvarının en yetkin eseri olarak kabul edilmektedir. Makamsal geçkiler, ezgilerin zengin ve orijinalliği bu eseri bir baş yapıt haline getirmiştir. Kâr'ın sözleri ünlü İranlı şair Hafız-ı Şîrâzî'ye aittir. Pençgâh makamında iki murabba bestesi, Isfahan, Râhatülervâh, Hisar, Bestenigâr, Dügâh, Bûselik ve Nikriz makamında murabba besteleri ile muhtelif makamlarda semâîleri, birkaç da saz eseri günümüze notalarıyla ulaşabilmiştir.
Itrî'nin küçük formda (şarkı, türkü, köçekçe vs.) hiçbir eseri günümüze kadar gelememiştir. Eserlerin tümü büyük formlardadır. Segah Bayram Tekbiri, Segah Salat-ı Ümmiye, Cuma Salatı, Dilkeş-haveran Gece Salası gibi eserler 20. yüzyılda Itrî'ye izafe edilmiştir. Halbuki cami müziğine eser verdiğine dair tarihsel bir beri bulunmamaktadır. Yalnız birkaç tevşih ve ilahi bestelemiştir. Bunlar da gayet sanatlı, klasik besteleri andıran eserlerdir.
Kabri Mevlanakapı surlarının dışında imiş. Ancak bugün tamamen kayıptır. Tamamen karışıklık eseri olarak ona izafe edilen Edirnekapı Şehitliği’ne yakın kabir Buhurcu Şeyh Yakub Efendi’ye aittir ve bu zatın Itrî ile hiçbir ilgisi yoktur.
Eserleri

Segâh Mevlevi Ayini
Rast Na't-ı Mevlana
Nühüft İlahî
Nevâ Kâr
2 Pençgâh Beste
Hisar Devr-i Kebir Beste ve Aksak Semai
Buselik Hafif Beste
Segâh Ağır Semai
Bayatî Çember Beste
Bestenigâr Darb-ı Fetih Beste
Dügâh Hafif Beste
Isfahan Zencir Beste ve Ağır Aksak Semai
Nikriz Muhammes Beste
Râhatülervah Zencir Beste
Irak Aksak Semai
Rast Aksak Semai
Nühüft Aksak Semai
Rehavî Peşrev
Nühüft Peşrev ve Saz Semaisi
Nevâ Kâr
Itrî'nin Olmadığı Hâlde Yanlışlıkla Onun Eseri Olarak Bilinenler
Segâh Kurban Bayramı Tekbiri
Segâh Salât-ı Ümmiye
Dilkeşhâveran Gece Salâtı
Mâye Cuma Salâtı
Segâh Yürük Semai - Tuti-i mucize-gûyem (Hocası Koca Osman'ın eseridir)
Acemaşiran Yürük Semai - Bileydi dil gibi diler (Hâfız Post'un eseridir)