Prosopagnozi
Tarihçe

Yüz tanıma üzerine belgelenen seçici yetersizlikler 19. yüzyıla dayanmaktadır ve bunlar Hughlings Jackson ile Charcot’a ait vaka çalışmalarını içermektedir. Ancak, o zamana kadar adlandırılmamış olan bu hastalık için prosopagnozi terimi ilk olarak 1947’de Alman bir nörolog olan Joachim Bodamer tarafından kullanılmıştır. Bodamer, kafasından bir kurşunla yaralanarak arkadaşlarını, ailesini ve hatta kendi yüzünü bile tanıma yetisini kaybeden 24 yaşında bir adamı da içeren üç vaka tanımlamıştır. Bununla birlikte, bu kişi diğer işitsel, dokunsal ve hatta başka görsel yardımcılar (yürüyüş şekli ya da kişiye has fiziksel tavırlar) gibi diğer duyusal yöntemler sayesinde insanları tanıyabiliyor ve kim olduklarını saptayabiliyordu. Bodamer, çalışmasına Antik Yunanca’da “yüz” anlamına gelen πρόσωπον (prósōpon) kelimesi ile “bilememezlik” anlamına gelen αγνωσία (agnōsía) kelimesinden türemiş olan Die Prosop-Agnosie başlığını vermiştir. Ekim 1996’da Bill Choisser bu hastalık için yüz körlüğü teriminin kullanımını yaygınlaştırmaya başlamıştır; bu terimin bilinen en eski kullanımı 1899 tarihli bir tıbbi çalışmada geçmektedir.
Oliver Sacks’in 1985 yılında yazdığı Karısını Şapka Sanan Adam kitabında yer alan “Dr P.” karakterinin daha çok bir genel görsel agnozi vakası olduğu düşünülse de prosopagnozi vakası olarak geçmektedir. Dr P. karısını onun yüzüne bakarak tanıyamasa da sesinden tanıyabiliyordu. Dr P.’nin ailesinin ve arkadaşlarının fotoğraflarını tanıması, erkek kardeşinin kare şeklindeki çene yapısı ve büyük dişlere sahip olması gibi oldukça spesifik özelliklere bağlı gibi görünüyordu. Oliver Sacks’in kendisi de prosopagnoziden muzdaripti ancak hayatının büyük bir kısmını bunu bilmeden geçirdi.
Prosopagnozinin çalışılması yüz algılama teorilerinin gelişimi açısından çok önemli olmuştur. Prosopagnozi üniter bir hastalık olmadığından (yani farklı insanlarda farklı tip ve seviyelerde bozukluklar ortaya çıkabilir), yüz algılama sisteminin birkaç basamak içerdiği tartışılmaktadır. Prosopagnoziye sahip farklı insanların da sergileyebileceği gibi, bu basamaklardan her birinin bozuklukta niteliksel farklılıklara sebep olabileceği düşünülmektedir.
Bu türden bir kanıt, beyinde spesifik bir yüz algılama sisteminin var olduğunu savunan teoriyi desteklemede çok önemli bir yere sahiptir. Araştırmacıların birçoğu yüz algılama sürecinin çoğu nesnenin algılanmasındaki gibi özelliksel değil de, bütüncül olduğu konusunda hemfikirdir. Bütüncül bir yüz algısı lokal özelliklerin (gözler, burun, ağız vb.) net temsillerini içermez, bunun yerine yüzü bir bütün olarak ele alır. Prototipik bir yüzün spesifik olarak konumsal bir düzene (örneğin gözler her zaman burnun üstünde yer alır ve burun da ağzın üstüne konumlanmıştır) sahip olmasından ötürü, benzer düzenlerdeki bir grup içinden bireysel/spesifik yüzleri tanımak için bütüncül yaklaşımı kullanmak daha faydalıdır. Prosopagnostik kişilerde hasar görmüş olan şey tam da yüzün bütüncül olarak işlenme şeklidir. Bu kişiler spesifik konumsal düzeni ve yüze ilişkin tipik özellikleri tanıyabilirler, fakat bunları bir araya getirip bütün bir yüz olarak işleyemezler. Herkes yüzlerin “özel” olduğuna ya da yüzlerin dünyadaki bütün diğer nesnelerden farklı bir şekilde algılandığına inanmadığından, bu açıklama çoğu insanın mantığına aykırı gelebilir. Bulunan deliller diğer görsel objelerin bütüncül bir biçimde işlendiğini (örneğin köpek uzmanları için köpeklerin işlenmesi) gösterse de, bu etkilerin boyutu yüzler için daha küçük ve daha az istikrarlı olarak görülmektedir. Diamond ve Carey yürüttükleri bir araştırmada köpek şovu jürileri üzerinde testler yaparak bunun doğru olduğunu göstermiştir. Araştırmacılar jürilere ve bir kontrol grubuna köpek fotoğrafları gösterdiler ve ardından aynı fotoğrafları ters çevirerek yeniden gösterdiler. Köpek şovu jürileri kontrol grubuna oranla ters çevrilen köpek fotoğraflarını tanımakta daha fazla güçlük çekti; inversiyon etkisi, bir fotoğraf ters çevrildiğinde onu tanımada çekilen güçlüğün artması, çalışmada etkisini belli ediyor gibi gözüküyordu. Daha önceleri inversiyon etkisinin sadece yüzlerle alakalı bir etki olduğuna inanılırken, bu araştırma bu etkinin herhangi bir uzmanlık alanında ortaya çıkabileceğini gösteriyordu.
Prosopagnozinin, tekil algısal bileşenleri oluşturan yapıyı ya da bir objenin gestaltını kavramada genel bir bozukluk olduğu da tartışılagelmiştir. Psikolog Martha Farah özellikle bu görüş ile ilişkilendirilmiştir.