Vardan Mamikonyan
Hayatı

Vardan Mamikonyan, yaklaşık 387 yılında Taron bölgesinin Aştişat yerleşiminde Hamazasp Mamikonyan ile Ermenistan Patriği Sahak'ın kızı Sahakanoyş'un oğlu olarak dünyaya geldi. Hamazasp ve Hmayeak adında iki küçük erkek kardeşi vardı. Eçmiyazin'de Patrik Sahak ve Mesrop Maştots'un kurduğu okulda eğitim gördü. Babasının ölümünden sonra Mamikonian soylu ailesinin başına geçti. 420 yılında Mesrop Mashtots ile birlikte Konstantinopolis'e gitti ve II. Theodosius tarafından Bizans Ermenistanı'nın stratelates'i (general) olarak atandı. 422'de Eçmiyazin'e döndü, ardından Tizpon'a gitti; burada Sasani kralı V. Behrâm onu Ermenistan Krallığı'nın sparapet olarak tanıdı; Ermeni silahlı kuvvetlerinin başkomutanı olan sparapet makamı, kalıtsal olarak Mamikonyan ailesine aitti. Vardan, 428 yılında Ermenistan Krallığı'nın kaldırılmasından sonra da bu unvanı korudu.
439 yılında II. Yezdicerd'in tahta geçmesiyle Sasani Ermenistanı'nda koşullar kötüleşti. Yezdicerd ve yetkilileri ilk başta Ermenistan'a ve onun soylularına daha ağır vergiler ve yükümlülükler yükledi, ancak henüz Ermeni Kilisesi'ne karşı açıkça hareket etmediler. 442 yılında Yezdicerd, Hunlarla savaşmak üzere Vardan komutasındaki Ermeni süvarilerini doğuya gönderdi. 449'da Sasani kralı, Zerdüştlüğü Ermenistan'a resmen kabul ettiren bir ferman yayınladı. Aynı yıl, Ermeni elitleri Artaxata'da marzpan Vasak Siwni, İberya Yürüyüşünün bidaxsh'ı Vardan ve Ermenistan Katolikosu vekili başkanlığında Sasani devletine ve Hristiyan inançlarına bağlılıklarını ilan etmek için toplandılar. Yezdicerd bu kararı kabul etmedi ve Ermeni ileri gelenlerini (nakharars) Tizpon'a çağırarak onları Zerdüştlüğe geçmeye zorladı. Yezdicerd, doğudan gelen beklenmedik bir saldırının ardından soyluların çoğunu serbest bıraktı ve Ermenistan'ı dönüştürmek için müneccimleri gönderdi.
Ermenistan'a döndüklerinde Vardan ve Ermeni soyluların çoğu din değiştirmeyi reddettiler; ancak Yeğişe ve Gazar Parpetsi, Vardan'ın başlangıçtaki din değiştirmesi ve 450'de patlak veren Ermeni isyanının kökenleri hakkında çelişkili bilgiler veriyor. Vardan başlangıçta sürgüne gitmeyi planlamış olabilir, ancak kısa süre sonra Zerdüştlüğün dayatılmasına karşı halk isyanının lideri olarak ortaya çıktı. Vardan ve müttefikleri ciddi bir yemin ederek çok sayıda kale ve yerleşim yerini ele geçirdiler. Vardan'ın güçleri 450 yazında Perslere karşı büyük bir zafer kazandı ve kuzey Hunlarla ittifak sağladı; ancak Bizans'a yardım isteyen elçilik başarısız oldu. Vardan'a, Ermeni soylulardan oluşan önemli bir Pers yanlısı hizip karşı çıktı ve marzpan Vasak Siwni, muharebede Perslerle buluşmak için onu Ermenistan'dan çıkarmayı reddetti.
451 yazında, Ölümsüzler'in seçkin süvari birlikleri ve savaş fillerini içeren büyük bir Sasani ordusu, Ermeni isyancıların üzerine yürüdü. Vardan'ın ordusu 2 Haziran'da Maku yakınlarındaki Avarayr'da Perslerle savaştı. Vasak Siwni'nin destekçileri muharebe sırasında firar etti ve Vardan'ın güçleri yenildi, Vardan ve Ermeni soylularının çoğu çatışmada öldü. Avarayr Muharebesi'nin sonrası tam olarak belli değil, ancak Perslerin kayıplarından paniğe kapılan Yezdicerd'in birliklerini geri çektiği ve Vasak Siwni'yi hapsettiği anlaşılıyor. Vardan'ın hayatta kalan destekçileri İran'da hapsedildi, ancak birçoğu sonraki yıllarda serbest bırakıldı. 481 yılında Vardan'ın yeğeni Vahan Mamikonyan'ın önderliğinde yeni bir isyan çıktı ve 484 Nvarsak Antlaşması ile Ermeni dini haklarının ve özerkliğinin tanınmasını sağlamayı başardı.