Tarihyazımı
19. Yüzyıl > Von Ranke ve Almanya'da profesyonelleşme

Modern tarih çalışmalarına ve tarihyazımı yöntemlerine 19. yüzyıl Alman üniversitelerinde, özellikle de Göttingen Üniversitesinde öncülük edilmiştir. Leopold von Ranke bu açıdan esasiyel öneme sahiptir ve modern kaynak temelli tarihçiliğin kurucusu sayılır. Caroline Hoefferle'e göre, “Ranke belki de tarih alanının 19. yüzyılın sonunda Avrupa'da ve Birleşik Devletler'de oluştuğu gibi şekillenmesindeki en önemli tarihçidir."
Özellikle, seminer tarzı eğitimi sınıflarında benimsedi ve arşiv taraması ile tarihî belgelerin incelenmesine yoğunlaştı. 1824'teki ilk kitabından, 1494'ten 1514'e Latin ve Tötonik Kavimler Tarihi, başlayarak Ranke döneminin tarihçilerine kıyasla alışılmışın dışında kaynaklardan, "hatıratlar, günlükler, şahsi ve resmi tezkereler, hükûmet belgeleri, diplomatik yazılar ve birincil elden tanıklıklar" dahil geniş bir yelpazeden yararlanmıştır. Yüzyılın çoğunu kapsayan kariyeri boyunca Ranke, birincil kaynaklara dayanmak, hikâyeci anlatıma ve özellikle uluslararası siyasete (aussenpolitik) yaptığı vurgular gibi yenilikleriyle geç tarihyazımının standartlarının çoğunu belirlemiştir. Kaynaklar sağlam olmalıdır; varsayımlar ve mantığa bürümeler olmamalıdır. Tarihi olduğu gibi yazmak onun amentüsüdür. Gerçekliği kanıtlanmış birincil kaynaklarda ısrarcı olmuştur.
Ranke ayrıca geleneksel olan ve her dönemi takip eden dönemden daha aşağı gören "erekbilimsel yaklaşımı" da reddetmiştir. Ranke'ye göre tarihçi her dönemi kendi koşullarında anlamlandırmalı ve sadece her döneme hayat veren genel düşünceleri aramalıdır. 1831'de Prusya hükûmetinin ısrarları üzerine dünyanın ilk tarih dergisi olan Historisch-Politische Zeitschrift'i yayınlamış ve yönetmiştir.
Bir başka önemli Alman düşünür Georg Wilhelm Friedrich Hegel'dir; tarih görüşü Ranke'ninkine taban tabana zıttır. Hegel'in kendi sözleriyle, "Dünya tarihi[ne dair felsefe kuramı] ruhun kendi özgür iradesine olan farkındalığının gelişmesini ve bu özgürlüğün tekrar tekrar kendini gerçekleştirmesini yansıtır." Bu gerçekleştirme binlerce yıl gelişim mücadelesi veren çeşitli kültürlerin araştırılmasıyla ve bu özgürlüğün kendi içlerinden dışa vurulma yollarının anlaşılmasıyla görülebilir:
Dünya tarihi ruhun kendi içinde ne olduğu bilgisini öğrenme mücadelesinin kaydıdır. Doğulular ruhun ya da bireyin kendileri gibi özgür olduğunu bilmezlerdi. Ve bunu bilmediklerinden özgür de değildiler. Onlar sadece bir "Tek"in özgürlüğünü bilirlerdi... Özgürlük bilinci ilk kez Yunanlarda uyandı ve bu yüzden özgürdüler; ancak, Romalılar gibi, sadece "Bazı"larının, tüm bireylerin değil, özgür olduğunu biliyorlardı... Almanlar, Hıristiyanlığın yükselişiyle, "Tüm" insanların doğası itibarıyla özgür olduğunu ve özünde ruhun özgürlüğünü fark etti.
Karl Marx tarihsel materyalizm kavramını tarihsel gelişim çalışmalarına soktu. Buna göre, ekonomik koşullar ve baskın üretim araçları toplumsal yapıyı belirlerdi. Ona göre Batı Avrupa'da materyal koşulların beş ardışık gelişimi tamamlanacaktır. İlk aşama ilkel komünizmdi, mülk ortak paylaşımdaydı ve "liderlik" kavramı yoktu. Bu yerini köle toplumuna bıraktı ve Sınıf ile Devlet oluştu. Feodalizm, ruhbanlıkla ortaklaşa işleyen aristokrasi ve Ulus devlet ile karakterize olmuştur. Kapitalizmi, kapitalistler (veya onların tüccar öncüleri) burjuva devrimi ile derebeylik düzenini yıkıp piyasa ekonomisini özel mülkiyet ve Parlamenter demokrasi ile kurmuştur. Marx sonrasında nihai proleter devrimi ile sosyalizmin kazanılmasını ve mülkiyetin komünal olarak kullanıldığı Komünizmin egemenliğini öngörmüştür.
Önceki tarihçiler yöneticilerin ve milletlerin yükseliş ve çöküşlerini döngüsel olarak incelemişlerdir. Tarihin ulusallaşması süreci 19. yüzyılda millî uyanışların bir parçası olarak "bir'in tarihi"nin genel evrensel tarihten geçmişin ulusun tarihi olarak inşa edilmesi olarak algılayıp anlayıp değerlendirerek ayrılmasıyla sonuçlanmıştır. 19. yüzyılda yeni bir disiplin, sosyoloji, ortaya çıkmış ve bu bakış açılarını daha geniş ölçekte ele alıp incelemiştir.