stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Kennedy Doktrini
ABD'nin uluslararası rolü konusundaki tartışmalar

Kennedy'nin başkanlık devir teslim töreninde yaptığı konuşmayla açıkladığı dış politikalarının temelindeki saikler hala tartışma konusudur. Bir yandan; “ABD dünya üzerinde, rasyonel, ihtiyatlı ve kendine yakışan şekilde tutum takınacaktır, demekte; diğer yandan müzakere, uzlaşma ve dostluğa vurgu yapmakta; bir taraftan da Amerikan çıkarlarını korumak adına hemen dünyanın tüm ülkelerine müdahaleyi öngören, silahlanma yarışmayı ve bölgesel çatışmaları arttırıp hızlandıran, çok kırılgan ve gerçekleşmesi imkânsız, sözüm ona bir küreselleşme reçetesinden bahsetmekteydi.”4
Bugün bile bu konular hala tartışma konusu olmakla birlikte, Kennedy'nin kendi iktidar döneminde, dış politika konularına her yönüyle müdahil ettiği konusunda kimsede şüphe bulunmamaktadır. Kennedy'nin başkanlığında birkaç değişik görevde bulunan William Averell Harriman, bir mülakatta şunları söylemiştir "Başkan Kennedy, bilebildiğim kadarıyla, kendi dışişleri bakanlığı görevini yapan ilk ve tek ABD Başkanıdır. Dış politika ile ilgili her konuyla bizzat kendi ilgilenmiştir. Dış politikada olup bitenlerin tamamına hakimdi."5
Vuku bulan olayalar

Kennedy'nin izlediği politikalar sebebiyle, başkanlık döneminde ortaya çıkan kimi önemli olaylar aşağıada gösterilmiştir:
Domuzlar Körfezi Çıkarması, 17 Nisan 1961.
ABD'nin arta oranda Vietnam Savaşı'na müdahalesi, 1962.
Küba füze krizi, Ekim 1962.
Nükleer Denemelerin Kısıtlanması Anlaşması'nın onaylanması, Temmuz 1963.
Kennedy'nin başkanlık yemin töreninde yaptığı konuşma
Andre Marie Ampere

| André-Marie Ampère |
| --- | --- |
André-Marie Ampère'nin gravürü
Doğum: 20 Ocak 1775(1775-01-20) Lyon, Fransa Krallığı
Ölüm: 10 Haziran 1836 (61 yaşında) Marsilya, Fransa Krallığı
Defin yeri: Montmartre Mezarlığı 48°53′16″K 2°19′49″D﻿ / ﻿48.88778°K 2.33028°D﻿ / 48.88778; 2.33028
Milliyet: Fransız
Vatandaşlık: Fransa
Eğitim: École Polytechnique
Tanınma nedeni:  Ampère yasası  Ampère kuvvet yasası  Ampère sağdan tutuş kuralı  Ampère döngü modeli  Avogadro-Ampère hipotezi  Monge-Ampère denklemi  Eyfel Kulesi'ndeki 72 ismin listesi 
Evlilik: Julie Carron
Çocuk(lar): Jean-Jacques Ampère

Kariyeri
Dalı: Fizik
Çalıştığı kurumlar: École Polytechnique (1804-1828) Collège de France (1824-1836)
Doktora öğrencileri: Jean-Daniel Colladon
Diğer önemli öğrencileri: Jean Baptiste Firmin Demonferrand
 
İmza

André Marie Ampère (Fransızca telaffuz: [ɑ̃pɛʁ]; d. 20 Ocak 1775, Lyon - ö. 10 Haziran 1836, Marsilya), Fransız fizikçi ve matematikçi.
Kariyeri

Elektromanyetizmayı ilk bulan kişiler arasında gösterilir. Ayrıca solenoid (kendisi tarafından icat edilen bir terim) ve elektrikli telgraf gibi sayısız uygulamanın mucididir. Bir otodidakt olarak Ampère, Fransız Bilimler Akademisi üyesiydi ve Ecole Polytechnique ile Collège de France'da profesördü.
Uluslararası Birimler Sistemi elektrik akımı ölçüm birimi, Amper, onun adına ithafen verilmiştir. Adı aynı zamanda Eyfel Kulesi'ne yazılan 72 ünlü isim'den biridir.
Öğretmenlik kariyeri

Karısının Temmuz 1803'te ölümünden sonra Ampère, 1804'te yeni Ecole Polytechnique'de öğretmenlik görevine başladığı Paris'e taşındı. Resmi nitelikleri olmamasına rağmen, Ampère 1809'da okulda matematik profesörü olarak atandı. 1828'e kadar bu okulda görev yapmanın yanı sıra, 1819 ve 1820'de Paris Üniversitesi'nde sırasıyla felsefe ve astronomi dersleri verdi ve 1824'te Collège de France'da deneysel fizik alanında prestijli kürsüye seçildi. 1814'te Ampère, reformdan geçirilmiş devlet Bilimler Akademisi'nin altında yer alacağı yeni Impérial Enstitüsü'ndeki matematikçiler sınıfına katılmaya davet edildi.
Elektromanyetizma çalışmaları

Eylül 1820'de, Ampère'nin arkadaşı François Arago, Fransız Bilimler Akademisi üyelerine, Danimarkalı fizikçi Hans Christian Ørsted'in manyetik bir iğnenin bitişik bir elektrik akımı tarafından saptırıldığına dair şaşırtıcı keşfini gösterdi. Ampère, elektrik ve manyetizma arasındaki ilişkiyi anlamak için matematiksel ve fiziksel bir teori geliştirmeye başladı. Ørsted'in deneysel çalışmasını ilerleten Ampère, elektrik akımları taşıyan iki paralel telin, akımların sırasıyla aynı veya zıt yönlerde akıp akmadığına bağlı olarak birbirini çektiğini veya ittiğini gösterdi - bu, elektrodinamiğin temelini oluşturdu. Ayrıca bu deneysel sonuçlardan fiziksel yasaları genellemek için matematiği uyguladı. Bunlardan en önemlisi, iki uzunluktaki akım taşıyan telin karşılıklı hareketinin uzunlukları ve akımlarının şiddetleri ile orantılı olduğunu belirten Ampère yasası olarak adlandırılan ilkeydi. Ampère aynı prensibi manyetizmaya da uygulayarak Fransız fizikçi Charles Augustin de Coulomb'un manyetik eylem yasası arasındaki uyumunu gösterdi. Ampère'nin deneysel tekniklere olan bağlılığı ve becerisi, bilimini deneysel fiziğin gelişmekte olan alanlarına sabitlendi.
Ampère ayrıca elektromanyetik ilişkinin fiziksel olarak anlaşılmasını sağladı ve hem elektriğin hem de manyetizmanın bileşen unsuru olarak görev yapan "elektrodinamik bir molekülün" (elektron fikrinin öncüsü) varlığını teorize etti. Elektromanyetik hareketin bu fiziksel açıklamasını kullanarak Ampère, hem deneysel olarak gösterilebilir hem de matematiksel olarak öngörülebilir olan elektromanyetik olayların fiziksel bir hesabını geliştirdi. 1827'de Ampère, yeni biliminin adını türeten eseri, Mémoire sur la théorie mathématique des phénomènes électrodynamiques uniquement déduite de l'experience (Deneyimden Benzersiz Şekilde Çıkarılmış Elektrodinamik Olayların Matematiksel Teorisi Üzerine Anı) adlı eserini yayımladı
1827'de Ampère, Kraliyet Cemiyeti'nin Yabancı Üyesi ve 1828'de İsveç Kraliyet Bilim Akademisi'nin yabancı bir üyesi seçildi.
Başarılar

8.10.1825: Belçika Kraliyet Bilim, Edebiyat ve Güzel Sanatlar Akademisi Üyesi.
Başarılar > Mirası

Modern elektrik biliminin yaratılmasına katkılarından dolayı, 1881 Uluslararası Elektrik Fuarı'nda imzalanan uluslararası bir sözleşme, amperi; coulomb, volt, ohm ve watt ile birlikte standart bir elektrik ölçüm birimi olarak belirledi. Sırasıyla, Ampère'nin çağdaşları Fransız Charles-Augustin de Coulomb, İtalya'dan Alessandro Volta, Almanya'dan Georg Ohm ve İskoçya'dan James Watt'tan sonra adlandırılmıştır. Ampère'nin adı Eyfel Kulesi'nde yazılı 72 isimden biridir.
Literatür

François Arago: Ampère in: Franz Aragos Sämtliche Werke, Band 2, Leipzig 1854, S. 3–94
James R. Hofmann: André-Marie Ampère, Cambridge University Press 1996
Christine Blondel: A.-M. Ampere et la creation de l'electrodynamique 1820–1827, Paris, Bibliotheque Nationale 1982
Louis de Broglie: André Marie Ampère, in: Louis de Broglie, Elementarteilchen, Hamburg 1954, S. 245–269
Adolphe Quételet: Notice sur M. Ampère, né à Lyon en 1775, mort à Marseille, le 10 juin 1836, Annuaire de l'Académie royale des sciences et belles-lettres de Bruxelles 3, 1837, S. 134–136 (Ölüm ilanı; Fransızca; Google Kitaplar'da online, s. 134,)
Charles-Augustin Sainte-Beuve: Ampère. Sa jeunesse, ses études diverses, ses idées métaphysiques, etc. (Ölüm ilanı; Fransızca), Revue des deux mondes 9, 1837, S. 389–422 (Google Kitaplar'da online, s. 389,); Revue du Lyonnais 5, 1837, S. 332–372 (Google Kitaplar'da online)
Célébration à Lyon du Centenaire de la mort d'André-Marie Ampère 1836–1936, 2 Cilt, Lyon 1936
Jules Barthélemy-Saint-Hilaire: Philosophie des deux Ampère, Didier, Paris 1866 (Google Kitaplar'da online)
Claude-Alphonse Valson: La vie et les travaux d’André-Marie Ampère, Vitte et Perrussel, Lyon 1886 (Fransızca)
Tomáš Borec: Guten Tag, Herr Ampère. Wissenswertes und Unterhaltsames über berühmte Wissenschaftler und nach ihnen benannte Maßeinheiten, Harri Deutsch, Thun Frankfurt am Main 1979, ISBN 3-87144-372-7 (Übersetzung aus dem Slowakischen, Originaltitel Dobrý deň, pán Ampère)
L. Pearce Williams: André-Marie Ampère als Physiker und Naturphilosoph, Spektrum der Wissenschaft, März 1989, S. 114–124
Charles Coulston Gillispie ((Ed.)), "Ampère, André-Marie", Dictionary of Scientific Biography, New York: Charles Scribner’s Sons, cilt 1: Pierre Abailard – L. S. Berg
Ernst Schwenk: Maßmenschen. Von Ampère und Becquerel bis Watt und Weber. Wer den internationalen Maßeinheiten den Namen gab, Oesch, Zürich 2003, ISBN 3-0350-2005-1
Friedrich Steinle: Explorative Experimente. Ampère, Faraday und die Ursprünge der Elektrodynamik, Franz Steiner, Berlin 2005, ISBN 3-515-08185-2
K. Jäger, F. Heilbronner (Hrsg.): Lexikon der Elektrotechniker, VDE Verlag, 2. Auflage von 2010, Berlin/Offenbach, ISBN 978-3-8007-2903-6, S. 20–21
P. Volkmann: Technikpioniere: Namensgeber von Einheiten physikalischer Einheiten, VDE Verlag, Berlin/Offenbach 1990, ISBN 3-8007-1563-5, S. 19–22
Isaac Asimov: Biographische Enzyklopädie der Naturwissenschaften und der Technik, Herder, Freiburg/Basel/Wien 1974, ISBN 3-451-16718-2, S. 203–204
Konuyla ilgili yayınlar

Williams, L. Pearce (1970). "Ampère, André-Marie". Dictionary of Scientific Biography. 1. New York: Charles Scribner's Sons. ss. 139-147. ISBN 978-0-684-10114-9.
Hofmann, James R. (1995). André-Marie Ampère. Oxford: Blackwell. ISBN 978-0631178491.
Duhem, Pierre Maurice Marie (9 Eylül 2018). Ampère's Force Law: A Modern Introduction. Alan Aversa (çev.). doi:10.13140/RG.2.2.31100.03206/1. 3 Temmuz 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Temmuz 2019.  (EPUB sürümü)
Essai sur la philosophie des sciences
Mamushi (şarkı)

| "Mamushi"> Megan albümünden Megan Thee Stallion feat. Yuki Chiba single'ı |
| --- | --- |
Tarz: Hip hop
Dil: İngilizce Japonca
Süre: 2:36
Şirket: Hot Girl Warner
Yazar: Megan Pete Yuki Chiba Koshiro Ota
Yapımcı: Koshy
"Mamushi", Amerikalı rapçi Megan Thee Stallion'un Japon rapçi Yuki Chiba ile düet yaptığı, üçüncü stüdyo albümü Megan'dan (2024) bir şarkıdır. Video paylaşım platformu TikTok'ta viral hale gelmesinin ardından şarkı, 30 Temmuz 2024'te Hot Girl Productions ve Warner Music Group tarafından albümün dördüncü teklisi olarak kentsel radyoda yayınlandı. Koshy'nin yapımcılığını üstlendiği iki dilli parçada Megan ve Chiba, İngilizce ve Japonca rap yapmaktadır. Megan'ın yeniden basımı olan Megan: Act II (2024) kapsamında Chiba yerine Güney Koreli kız grubu Twice'ın yer aldığı bir remiks yayınlandı.
Kompozisyon

Koshy tarafından yapımcılığı üstlenilen ve Megan, Chiba ve Koshiro Ota tarafından yazılan "Mamushi", Megan ve Chiba'nın hem İngilizce hem de Japonca rap yaptığı bir şarkıdır. Başlığı, Japonya'da yaygın bir yılan türü olan mamushiye atıfta bulunarak Megan'ın önceki teklileri "Cobra", "Hiss" ve "Boa"daki yılan temalı imgeler ve metaforları devam ettirir. Şarkının sözleri, Megan'ın "geçmişini yeniden kazanıp bırakarak, şu an elde ettiği şöhret ve zenginliği temsil etmesi" şeklinde yorumlanmıştır. Nakaratın ilk yarısında Chiba, Japonca olarak "Okane kasegu, orera wa sutā" (お金稼ぐ 俺らはスター) sözlerini söyler; bu ifade "Para kazanıyoruz, biz yıldızız" olarak çevrilir. Chiba, genç erkekler tarafından kullanılan resmi olmayan bir kendine hitap şekli olan "ore" kelimesini kullanır. Megan ise nakaratın ikinci yarısında "Watashi wa sutā" (私はスター) sözlerini söyler; bu da "Ben bir yıldızım" anlamına gelir. Megan, kendine biraz daha resmi veya kadınsı bir şekilde hitap eden "watashi" kelimesini kullanır.
Suluhan

| --- | --- |

Diğer ad(lar): Hasanpaşa Hanı, Ankaravî Hanı
Genel bilgiler
Tür: Han
Mimari tarz: Osmanlı mimarisi
Şehir: Ankara
Ülke: Türkiye
Koordinatlar: 39°56′23″K 32°51′30″D﻿ / ﻿39.93972°K 32.85833°D﻿ / 39.93972; 32.85833
Başlama: 1508

Suluhan, Ankara'nın Altındağ ilçesinde Ulus'ta bulunan tarihi bir handır.
II. Bayezid Devri emirlerinden Hasan Paşa tarafından 1508 - 1511 yılları arasında inşa edildiği düşünülen iki katlı, iki avlulu kâgir bir şehir hanıdır.  Hacı Doğan Mahallesi Tekneciler Sokağı ile Suluhan Sokağı arasında bulunmaktadır. "Hasanpaşa Hanı" ve "Ankaravî Hanı'"' olarak da bilinir.
Tarihi

16. yüzyılda Ankara'da Kaledibi denen yerde Aşağı Yüz diye adlandırılan kesimde  inşa edildi. Yapının inşa kitabesi bulunmaz ancak vakfiyesinin 1508'de düzenlenmiş olması ve buna 1511'de bir zeyl eklenmiş olması nedeniyle 1508-1511 arasında inşa edildiği düşünülür.
Daha önceki kayıtlarda"Hasanpaşa Hanı" olarak bahsedilen handan, 1688 tarihli bir kayıtta "Suluhan" diye bahsedilmiştir. Yapıya bu tarihlerde suyun getirilmiş olduğu ve birinci avlusundaki şadırvan ve mescit ile ikinci avlusundaki hamamın da bu tarihten sonra inşa edildiği düşünülür.
Osmanlı döneminde handa kahve ve iplik ticareti yapılmaktaydı. 1929 yılındaki Balıkpazarı yangınında yapı tahrip oldu; 1940'lı yıllarda hanın sadece dış duvarları ayakta kaldı.
1950'lere kadar harap halde varlığını sürdürerek; sebze, meyve satış yeri, küçük bir hal olarak kullanıldı. 1969 yılında yıkılarak yerine işhanı yapılması düşünülmüşse de, bundan vazgeçilmiştir.[kaynak belirtilmeli]
1984 yılında Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından moloz taş ve kesme taşla kâgir olarak, aslına uygun bir şekilde onarım ve restorasyondan geçerek günümüzdeki halini aldı.
Mimari özellikleri

Kuzey-güney yönünde uzanan iki avlulu bir yapıdır. Kuzey cephe ortasındaki dışa doğru çıkıntı yapan, dikdörtgen planlı taç kapı niteliğindeki mekandan hana girilir.
Kuzeyde bulunan birinci avlu kare planlıdır; avluya bakan cepheler iki katlıdır ve her iki katta da revak gerisinde mekanlar yer alır. Alt katta birer kapı ve pencere ile revaka açılan otuz mekan; üst katta ise dış cepheye birer pencere, revaka birer kapı ve pencere ile açılan otuz iki mekan bulunur. Avlunu ortasında bir şadırvan ve şadırvanın dört köşesindeki ayaklar üstüne oturan bir mescit vardır.
Birinci avludan ikinci avluya güney kanat ortasındaki bir koridorla geçilir. Avlunun kuzeybatı köşesinde bir hamam, kuzeydoğu köşesinde dikdörtgen planlı bir mekan bulunur. Birinci avludaki şadırvan ve mescid ile ikinci mekandaki hamam ve dikdörtgen mekanın sonradan inşa edilmiş olduğu düşünülür.
İkinci avlunun kanatlarında ahır mekanları yer almaktadır. İki avlulu olup ikinci avlunun kanatlarında ahır mekanlarının yer alması bakımından Bursa Koza Hanı ve Edirne Rüstempaşa Kervansarayı'na benzemektedir.
Fosil yakıt

Kömür: En eski fosil yakıt örneklerinden biri
Fosil yakıt veya mineral yakıt, hidrokarbon ve yüksek oranlarda karbon içeren doğal enerji kaynağı. Kömür, petrol ve doğalgaz; bu türden yakıtlara başlıca örnektir. Ölen canlı organizmaların oksijensiz ortamda milyonlarca yıl boyunca çözülmesi ile oluşur. Fosil yakıtlar endüstriyel alanda çok geniş bir kullanım alanı bulmaktadır.
Elektrik üretiminde, genelde fosil yakıtın yanması ile açığa çıkan enerji bir türbine güç olarak iletilir. Eski jeneratörlerde genelde yakıtın yanması ile elde edilen buhar türbini döndürmek için kullanılırdı, fakat yeni enerji santrallerinde yanma ile elde edilen gazlar, direkt olarak gaz türbinini döndürmektedir.
20 ve 21. yüzyılda dünya çapındaki teknolojik gelişmelerle, fosil yakıtlara daha çok ihtiyaç duyulmuştur. Özellikle petrolden elde edilen benzin, dünya çapında ve bölgesel olarak büyük çatışmaların ana sebebi haline gelmektedir. Dünya çapındaki bu enerji ihtiyacının artması ile çözüm arayışları, yenilenebilir enerji kaynaklarına doğru yönelmelidir.
2017 yılında dünyada birincil enerji kaynaklarının %34 petrol, %28 kömür, %23 doğal gaz, %85 fosil yakıtlar oldu. Fosil yakıtların yakılmasıyla 21.3 milyar ton CO2 açığa çıktığı ancak bunların doğal kaynaklarca yaklaşık yarısının emile bildiği yani net olarak havaya 10.65 milyar ton CO2 salındığı araştırılmıştır. Küresel ısınmanın başlıca aktörleri fosil yakıt.
Fosil yakıtlar insan sağlığının en büyük tehdidi.
Fosil kömürler

Fosil kömürler, doğal katı yakıtlar sınıfından olan antrasit, taşkömürü, esmer kömür ve linyit kömürü ve turb (turba) adlı yakıtların genel adı.
Bunlardan taşkömürü, esmer kömür ve linyit kömürü, Türkiye'de en çok kullanılan kömürlerdir. Zonguldak'ta çıkarılan taşkömürü, sanayide en çok kullanılan kömür cinsidir. Linyit kömürü hemen hemen Türkiye'nin her yerinde çıkarılır. Linyit kömürü ve linyitin oluşumu ilerlemiş bir türü olan esmer kömür, ısıtma kuvveti bakımından diğerleri kadar zengin değildir. Çoğu zaman çıkarıldıkları yerde kullanılırlar. Esmer kömür, dış görünüşü bakımından taşkömürüne benzerse de taşkömüründen aşağıdaki şekillerde ayırt edilebilir:
Sırsız porselen üzerine taşkömürü ile çizilmiş çizgi siyah, esmer kömürle çizilen ise kahverengidir.
Bu iki kömür cinsi toz haline getirilip derişik NaOH (sodyum hidroksit) çözeltisi ile kaynatılırsa, taşkömürü çözeltiyi boyamaz, esmer kömür ise kahverengine boyar.
Fosil kömürler > Kimyasal yapısı

Doğal katı yakıtların esas kısmını teşkil eden fosil kömürleri, çoğunluğu altılı halkalardan meydana gelmiş olan yüksek molekül tartılı, siklik bileşiklerden oluşmuş bir organik şebeke ile bu şebeke arasına difüzyon ile sızarak yerleşmiş anorganik bileşiklerden ibarettir. Organik kısım kömürün yanabilen kısmını, anorganik kısım ise kömürün külünü teşkil eder.
Kömürün organik kısmı, oluşumun daha ilk devrelerinde bitkilerdeki alifatik, heterosiklik ve karbosiklik bileşiklerin biyolojik işlemlerle hümin maddesine dönüşmesi ve hümin maddesinin de yüksek baskı ve uzun süreli temperatür gibi ortam şartları altında bir kondensasyon reaksiyonuna uğrayarak karbona dönüşmesi sonucunda meydana gelir.
Hümik asit, toprağın yapısındaki madensel tuzların bitkiler tarafından alınmasını sağlayan toprak asididir.
Kömür bir hidrokarbon değildir. Zira yapısında organik olarak bağlı oksijen, azot, kükürt gibi heteroatomların bulunduğu moleküller de vardır. Oksijen, kömürün oluşum devresine göre, hidroksil, karbonil, karboksil oksijeni olarak veya oluşumu daha ileri kömürlerde heterosiklik karbon-oksijen halkaları veya eter köprüleri şeklinde bulunabilir. Azot, kömüre bitkinin alkaloid, protein ve klorofil gibi bileşiklerinden geçmiş olup daha ziyade heterosiklik büyük moleküllerde görülür. Kükürt ise kömüre yine bitki proteinlerinden geçmiştir. Kükürt miktarı %1'in üstünde olan kömürlerde kükürdün bir kısmı, anorganik pirit kükürdü halinde de bulunabilir. Hidrojen hem aromatik molekül hidrojeni, hem de alisiklik ve alifatik olefin hidrojeni şeklinde bulunur.
Kömür külünün bileşimi, yüzde miktarları kömürün kaynağına göre değişen, silis, alüminyum, demir, kalsiyum, magnezyum ve alkali metallerin tuzlarını içerir. ABD'de çıkarılan kömürlerin külünde bu maddelerin maksimum yüzde miktarları şu şekildedir:
SiO2 (silis): 30-60
Al2O3 (alüminyum oksit): 10-14
Fe2O3 (demir-III-oksit): 3-30
CaO (kalsiyum oksit): 1-20
MgO (magnezyum oksit): 0,5-4
TiO2 (titanyum dioksit): 0,5-3
Alkali metal oksitleri: 1-4
Çevresel etkiler

Fosil yakıtların kullanımı sanayi devriminin merkezinde yer aldı ve geçtiğimiz birkaç yüzyıl boyunca gezegendeki yaşam standardında büyük iyileştirmeler yapılmasına yardımcı oldu. Bununla birlikte, fosil yakıtların yakılmasının yakıtı kullanan insanlar dışında çevreye de bir takım olumsuz etkileri vardır. Tüm fosil yakıtlar yandığında CO2 açığa çıkarır, böylece iklim değişikliğini hızlandırır. Yanan kömür, petrol ve türevleri, atmosferik partikül maddesine, dumana ve asit yağmuruna katkıda bulunur.
İklim değişikliği büyük ölçüde CO2 gibi sera gazlarının atmosfere salınımından kaynaklanıyor ve bu emisyonların ana kaynağı fosil yakıtların yakılması. İklim değişikliği dünyanın bazı bölgelerinde şimdiden ekosistemleri olumsuz etkiliyor. Bunlar, türlerin neslinin tükenmesi ve açlık sorununu artırma gibi etkileri içerir. Küresel sıcaklıklarda devam eden artışlar, hem ekosistemler hem de insanlar üzerinde daha fazla olumsuz etkiye yol açacaktır. Dünya Sağlık Örgütü, iklim değişikliğinin 21. yüzyılda insan sağlığına yönelik en büyük tehdit olduğunu belirtti.
Fosil yakıtların yanması, asit yağmuru olarak Dünya'ya düşen sülfürik ve nitrik asitleri üretir. Mermer ve kireç taşından yapılmış anıtlar ve heykeller, asitler kalsiyum karbonatı çözdüğü için özellikle savunmasızdırlar.
Atmosfere salınan fosil yakıtlar ayrıca radyoaktif maddelerden olan uranyum ve toryum içerir. 2000 yılında, dünya çapında yakılan kömürden yaklaşık 12.000 ton toryum ve 5.000 ton uranyum açığa çıktı. ABD'nin 1982 yılında kömür yakmasının, Three Mile Island kazasından 155 kat daha fazla radyoaktivite saldığı tahmin edilmektedir. Yanan kömür ayrıca büyük miktarlarda dip külü ve uçucu kül üretir.
Fosil yakıtların yakılmasından kaynaklanan etkilere ek olarak, hasat edilmesi, işlenmesi ve dağıtılması da çevresel etkilere sahiptir. Kömür madenciliği yöntemleri, özellikle dağ zirvesi çıkarma ve açık deniz madenciliği, olumsuz çevresel etkilere sahiptir ve açık denizde petrol sondajı, suda yaşayan organizmalar için tehlike oluşturmaktadır. Fosil yakıt kuyuları, kaçak gaz emisyonları yoluyla metan salınımına katkıda bulunabilir. Petrol rafinerileri ayrıca hava ve su kirliliği dahil olmak üzere olumsuz çevresel etkilere sahiptir. Kömürün taşınması dizel motorlu lokomotiflerin kullanılmasını gerektirirken, ham petrol tipik olarak tanker gemileriyle taşınır ve bu da ilave fosil yakıtların yakılmasını gerektirir.
Çevresel etkiler > Olumsuz etkilere karşı çalışmalar

Fosil yakıtların olumsuz etkilerine karşı koymak için çeşitli azaltma çabaları ortaya çıktı. Yenilenebilir enerji gibi alternatif enerji kaynaklarını kullanma hareketi de bunlara dahildir. Çevre düzenlemeleri bu emisyonları sınırlamak için çeşitli yaklaşımlar kullanır; örneğin, atmosfere uçucu kül gibi atık ürünlerin salınmasına karşı kurallar koyulmuştur. Diğer çabalar arasında fosil yakıtlar için artan vergiler ve güneş panelleri gibi alternatif enerji teknolojileri için sübvansiyonlar gibi ekonomik teşvikler yer alıyor.
Aralık 2020'de Birleşmiş Milletler, sera emisyonlarını azaltma ihtiyacına rağmen, çeşitli hükûmetlerin fosil yakıtlarını "ikiye katladıklarını" ve bazı durumlarda COVID-19 geri kazanım teşvik fonlarının % 50'sinden fazlasını fosil yakıt üretimine yönlendirdiğini belirten bir rapor yayınladı. Alternatif enerjiden ziyade, BM genel sekreteri António Guterres, "İnsanlık doğaya karşı savaş veriyor. Bu bir intihardır. Doğa her zaman karşılık verir - ve bunu şimdiden artan bir güç ve öfkeyle yapıyor." Guterres ayrıca, Joe Biden'ın ABD'nin 2050 yılına kadar net sıfır emisyona ulaşma hedeflerini benimsemede Çin ve AB gibi diğer büyük yayıcılara katılma planını öngördüğünü tahmin ederek hala umut kaynağı olduğunu söyledi.
Hastalık ve ölümler

Fosil yakıtlardan kaynaklanan çevre kirliliği insanları etkiler çünkü fosil yakıtların yanmasından kaynaklanan partiküller ve diğer hava kirliliği solunduğunda hastalığa ve ölüme neden olur. Bu sağlık etkileri arasında erken ölüm, akut solunum hastalığı, ağırlaştırılmış astım, kronik bronşit ve azalmış akciğer fonksiyonu bulunur. Yoksullar, yetersiz beslenenler, çok genç ve çok yaşlılar ve önceden var olan solunum hastalığı ve diğer sağlık sorunları olan kişiler daha fazla risk altındadır. Toplam küresel hava kirliliği ölümleri yılda 7 milyona ulaşıyor.
Tüm enerji kaynaklarının doğal olarak olumsuz etkileri olsa da, veriler fosil yakıtların en yüksek sera gazı emisyonlarına neden olduğunu ve insan sağlığı için en tehlikeli olduğunu göstermektedir. Buna karşılık, modern yenilenebilir enerji kaynakları insan sağlığı için daha güvenli ve daha temiz görünüyor.
AB'de kazalardan ve hava kirliliğinden ölüm oranı terawatt-saat başına şu şekildedir: kömür (24,6 ölüm), petrol (18,4 ölüm), doğal gaz (2,8 ölüm), biyokütle (4,6 ölüm), hidroelektrik (0,02 ölüm), nükleer enerji (0,07 ölüm), rüzgar (0,04 ölüm) ve güneş (0,02 ölüm). Her bir enerji kaynağından çıkan sera gazı emisyonları ton olarak ölçülmektedir: kömür (820 ton), petrol (720 ton), doğal gaz (490 ton), biyokütle (78-230 ton), hidroelektrik (34 ton), nükleer enerji (3 ton), rüzgar (4 ton) ve güneş (5 ton). Verilerin gösterdiği gibi, kömür, petrol, doğal gaz ve biyokütle, hidroelektrik, nükleer enerji, rüzgar ve güneş enerjisinden daha yüksek ölüm oranlarına ve daha yüksek sera gazı emisyonlarına neden oluyor. Bilim adamları fosil yakıt kaynaklarının nükleer enerjiyle değiştirilmesiyle 1,8 milyon hayatın kurtarılabileceğini öne sürüyorlar.