Georgi Çiçerin
Sovyet hükûmetindeki yılları > İç savaş, komşu ülkelerle ilişkiler ve antlaşmalar

Brest-Litovsk Barış Antlaşması'nın imzalanması sürecinde antlaşma hükümlerine Troçki gibi başlangıçta karşı çıktı fakat Lenin'in Sovyet hükûmetini korumak için bu antlaşmanın imzalanması gerektiğine dair fikirlerini kabul etti ve 3 Mart 1918'de Rusya Sovyet Federatif Sosyalist Cumhuriyeti'nin temsilcilerinden biri olarak İttifak Devletleri ile imzalanan antlaşmada yer aldı. Antlaşmayla birlikte Rusya resmen I. Dünya Savaşı'ndan çekildi. Yine de Alman İmparatorluğu'nun genişlemesi, ikili ilişkiler, Rusya'nın tazminat ödemeye mahkûm edilmesi ve Ukrayna, Kırım ve Kafkasya'daki belirsizlik Çiçerin'in şüpheyle yaklaştığı ve karşı çıktığı konulardı. Devam eden Almanya saldırganlığını müttefiklerle temas hâlinde kalarak engellemeye çalıştı ancak başarılı olamadı. Mayıs ayında imzalanan ekonomik imtiyazı içeren ikili antlaşma, Almanya ve Rusya arasındaki gerginliği azalttı ve Almanya'nın Sovyet hükûmetine karşı müttefiklerinden askerî yardım talebinde bulunma olasılığını azalttı.
İtilaf Devletleri, savaştan çekilen Rusya kaynaklarını sömürmek ve Sovyet iktidarına son vermek amacıyla 1918 yılında Rus İç Savaşı'na müdahaleye başladı. I. Dünya Savaşı'nda Rusya ile savaşan devletlerin müdahalelerini önlemek için Çiçerin pek çok görev aldı. Yaz boyunca, Amerika Birleşik Devletleri ile ilişkileri geliştirmek için uğraştı ancak ABD yönetimi buna yanaşmadı. 2 Ağustos'ta Lenin'in emriyle, Almanya'nın geri vermediği Arhangelsk'de Alman ordusundan askerî yardım talep edildi. Yaz sonunda, Çiçerin'in çabalarına rağmen İtilaf Devletleri ile ilişkiler tamamen koptu ve düşmanlık şiddetli bir şekilde arttı. Çiçerin'in görüşüne göre, I. Dünya Savaşı'nın sonunda Almanya ile 11 Kasım'da ateşkes antlaşması imzalanması, artık İttifak Devletleri ile savaşmanın gereksizliğini, buna karşın İtilaf Devletleri müdahalesinin gerçek doğasını ortaya koydu. Bu süreçte İtilaf Devletleri destekli Beyaz Ordu'ya ticari avantajlar sunma karşılığında onları askerî işgal planlarından vazgeçirmeye çalıştı. Batı Avrupa'da meydana gelebilecek ani bir proleter devrim olasılığı nedeniyle kapitalist güçlerle istikrarlı ve kalıcı siyasi-ekonomik ilişkiler kurarak Sovyet sistemini korumaya ve sağlamlaştırmaya yoğunlaştı. Çiçerin için Sovyet hükûmetinin korunması, komünizmin dünya çapında oluşturulmasına yönelik bir ilerlemeyi kolaylaştırmak için çok önemliydi. Tüm Sovyet yöneticileri gibi Çiçerin de komünizmi, insanlığın hayatta kalmasını sağlayacak tek sistem olarak gördü. Diplomasi, bu sonuca ulaşmak için bir araçtı. Lenin tarafından tasarlanan bu taktiklere göre kapitalist güçleri bölmek bu yolda kullanılacak bir yöntemdi.
1919 yılı ortalarında Rusya'nın diplomatik durumu çok ciddiydi. Nitekim Polonya ile görüşmeler bahar aylarında başarısız oldu. Amerika Birleşik Devletleri komünizmin yayılmasından korkuyordu ve bu amaçla Kızıl Tehlike adında antikomünist propagandaya başlamıştı, Macaristan Krallığı Aleksandr Kolçak'ın zaferini beklediği için müzakereleri kesti, Almanya hükûmeti eski Rusya topraklarındaki ordusunu geri çekmeyi reddetti ve İtilaf Devletleri Moskova'da herhangi bir temsilci bulundurmadı. Dış diplomasiyle teması olmayan Çiçerin bu dönemde geçici olarak devrimci propagandaya başladı. Kızıl Ordu'nun askeri zaferleri sonucu durum Sovyetler lehine döndüğünde, bu devletler kısmen iç savaşa müdahaleyi sürdürmekten vazgeçti ve Sovyet hükûmetiyle bağlantı kurmaya başladı. İngiltere müzakereyi başlatmayı kabul ederken, Fransa reddetti ve müdahaleyi sürdürdü.
1919 ve 1920'de, I. Dünya Savaşı'nın ardından Rusya'ya komşu olarak kurulan Baltık devletleri, Finlandiya ve Polonya ile barış görüşmeleri başlattı. Bu ülkelerin Sovyet karşıtı olmaları nedeniyle dostluk ilişkisi kurulması zor olsa da, Sovyetlere karşı herhangi bir yabancı müdahaleyi zorlaştırması, devam eden iç savaşta bu bölgelerden askeri girişimlerin sona ermesi ve blokajın kaldırılması açısından önemli olacaktı.  Estonya, Çiçerin tarafından 31 Ağustos 1919'da sunulan barış müzakereleri önerisine olumlu yanıt verirken Litvanya, Letonya ve Finlandiya öneriyi 11 Eylül'de reddetti. Estonya ile Pskov'da yapılan görüşmeler, Beyaz Ordu komutanı Nikolay Yudeniç'in Petrograd'a saldırdığı dönemde kesintiye uğradı. Saldırının Kızıl Ordu birliklerince püskürtülmesi üzerine Lenin, ordu birliklerine emir göndererek yenilen Yudeniç komutasındaki birliklerin Estonya içerisinde takip edilmesini yasakladı ve Çiçerin'in Aralık 1920 başlarında Tartu'da devam eden barış görüşmelerini sürdürmesine izin verdi. 2 Şubat 1920 Tartu Barış Antlaşması imzalandı. Antlaşmaya göre ülkelerin birbirlerinin içişlerine karışmaması kararlaştırıldı, ticaret anlaşmaları yapıldı ve Rusya, Estonya üzerindeki haklarından vazgeçerek ülkenin bağımsızlığını tanıdı. Bu antlaşma aynı zamanda Sovyet hükûmetinin diplomatik izolasyonunu da sona erdirdi. İngiltere, Rusya'daki ablukasına son verdi. 30 Ocak'ta Letonya ile iki ay süren bir ateşkes imzalandı. Buna karşın Romanya Krallığı'nın Büyük Romanya olarak adlandırılan sınırları sonucu oluşan toprak sorunları ve Besarabya'da ilan edilen Besarabya Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti kaynaklı iç savaş halen devam ediyordu ve Romanya hükûmeti ile ilişkiler son derece gergin idi.
Polonya ile diplomatik girişimler sonuçsuz kaldı ve devlet başkanı Józef Piłsudski'nin Ukrayna'yı ele geçirme emri vermesi üzerine Sovyet-Polonya Savaşı başladı. İngiltere ve Polonya birlikleri Nisan sonu ve Mayıs başında Kiev'e ulaştı. Sovyet karşı saldırısı başladı ve Varşova Muharebesi sonunda Curzon Hattı çizildi. Askerî yolla zafer kazanmanın zorluğunu gören Lenin, Çiçerin'e müzakere başlatmasını bildirdi. 12 Ekim günü müzakereler başladı ve barış antlaşmasına giden yol çizildi. 18 Mart 1921 tarihinde Riga Antlaşması imzalandı ve savaş sona erdi. Bu diplomatik manevralar Çiçerin'in popülerliğini artırdı, Mayıs ile Ağustos ayları arasında Avusturya, Letonya ve Litvanya arasında, Ekim ayında da Finlandiya ile savaş esirlerinin değişimini kapsayan benzer anlaşmalar imzalamayı başardı. Polonya'nın saldırgan ve yayılmacı politikaları sonucu Baltık ülkeleri Rusya ile müzakereleri sürdürmeye devam ettiler. Çiçerin'in küçük komşu devletlerin bağımsızlığına saygı gösterme ve her iki taraf için de yararlı olan diplomatik ve ticari anlaşmalar kurma tutumu, anlaşmaları kolaylaştırdı. Polonya'ya karşı Litvanya'nın savunulması Baltık bölgesinde Polonya egemenliğinde bir siyasi blok oluşumunu engelledi. Polonya'ya neredeyse sürekli olarak barış tekliflerinin sunulması, Sovyetlere Polonya'nın yayılmacılığına karşı pasifist bir ülke olma imajı kazandırdı. Polonya, Fransa ve İngiltere tarafından destekleniyordu, Polonya ile barış antlaşmaları imzalanması bu devletlerin de Sovyetlerle müzakere etmesine yol açtı. Yine Çiçerin'in barış savunucusu olma ve müzakere yoluyla çatışmaları çözme konusundaki tutumu, Rusya'daki askerî müdahaleyi sürdürme lehinde olanların konumunu zayıflattı ve bu konuda kayda değer bir etkide bulundu. Sovyetlere karşı düşmanca tutum sergileyen komşu ülkelerle yapılan antlaşmalar yeni askerî müdahaleleri önledi. Tüm bu barışçıl yaklaşımlar dış politikayı belirleyen Sovyetler Birliği Komünist Partisi Politbürosu'nun kararları ile değil, daha çok Çiçerin'in politika tarzı ile gelişti.
26 Nisan 1920 tarihinde Mustafa Kemal Atatürk'ün Ankara Hükûmeti adına yaptığı diplomatik ilişkilerin kurulması teklifi, 2 Haziran tarihinde Çiçerin tarafından olumlu yanıtlandı. Yanıtta, her iki ülkede diplomatik ve konsolosluk temsilciliklerinin derhal tesis edilmesi isteğine yer verildi ve "Türk halkının kendi bağımsızlık ve egemenliği uğruna verdiği kahramanca mücadelenin Sovyet Hükümetince ilgiyle izlendiği ve Türkiye için zor olan bu günlerde Türk ve Rus halklarını birleştirecek dostluğun sağlam temelini atmaktan mutlu olunduğu" ifadeleri yer aldı. 19 Temmuz 1920'de Ankara Hükûmeti, Bekir Sami Kunduh başkanlığında Moskova'ya bir heyet gönderdi. Bu ziyaret iki hükûmet arasında olumlu görüşmelere yol açtı. Genel olumlu havanın yanı sıra Çiçerin, Kafkasya'da Türkiye hâkimiyetinde olan bazı toprakların tarihsel olarak Ermenistan'a ait olduğunu ve bu bölgelerin terk edilmesi gerektiğini savundu. Bu talep Türkiye tarafından kabul görmedi. Ardından geçen sürede Ermenistan Demokratik Cumhuriyeti ile Gümrü Antlaşması imzalanarak sınır sorunları çözüldü ancak antlaşmanın imzalanmasından bir gün sonra Kızıl Ordu'nun Erivan'a girerek Ermenistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'ni ilan etmesi nedeniyle antlaşma geçersiz duruma düştü ve yeni Sovyet hükûmeti bu antlaşmayı onaylamadı. Belirlenen sınırın Sovyet hükûmeti tarafından da onaylanmasını isteyen Mustafa Kemal, Ali Fuat Cebesoy'u Moskova büyükelçiliğine görevlendirdi. Ardından geçen sürede, devam eden Türk Kurtuluş Savaşı sırasında uluslararası alanda yasal olarak tanınan hükûmetin İstanbul Hükûmeti olmasına rağmen Sovyetler, Ankara Hükûmeti'ni tanıyarak Moskova Antlaşmasını imzaladı. Görüşmelerin sonunda, Batum'un Sovyetlere bırakılması karşılığında Sovyet hükûmetinin Türkiye'ye altın ve silah göndermesi hususunda anlaşıldı.
Yeni kurulan Sovyetler Birliği'nde Roma Katolik Kilisesi'nin statüsü üzerine gelecekte Papa XII. Pius olacak olan Peder Eugenio Pacelli ile diplomatik görüşmelerde bulundu.
Bu diplomatik başarılara rağmen 1920'lerin başında Sovyetlerin içinde bulunduğu durum yine de ciddiydi. Beklenenin aksine Avrupa'da devrimler gerçekleşmedi ve birbirleriyle çelişen kapitalist devletlerin ittifakı bozulmadı. Marksist teoriye göre sanayileşen ülkelerde ortaya çıkacağı ve emperyalist sistemi zayıflatacağı düşünülen devrimler gerçekleşmediği gibi bu ülkelerdeki devrimciler Rusya'dan destek bekledi. Rusya ise I. Dünya Savaşı ve iç savaş nedeniyle ekonomisi çöküntü halinde olan bir ülke idi. Dolayısıyla ekonomik kalkınma, teknik bilgi ve olası yeni askerî müdahalelere karşı güvenliği sağlamak için barışçıl ve az saldırgan bir dış politika benimsemek zorunda kaldı. Lenin'e göre, Sovyet hükûmeti kendi gücünü ancak kapitalistlere taviz vererek ve iç çelişkileri nedeniyle rekabet içerisinde olan bu devletlerin sistemlerinin çöküşünü bekleyerek toplayabilirdi. 1920'li yıllarda Almanya ile ilk temaslar bu amaçla gerçekleşti. Çiçerin, Almanya ile siyasi antlaşmalar yapmaktan bizzat sorumluydu.