Manna Krallığı
Kültür > Mimarlık

Manna devleti topraklarında çeşitli yerleşim yerlerinde arkeolojik kazılar yapılmış ve çeşitli kale-şehirler keşfedilmiştir. Bu tür yerleşim yerleri en çok Batı Azerbaycan'da incelenmiştir. Burada Urartu mimari çizgileriyle karakterize edilen, siyah volkanik taştan yapılmış dörtgen bir yapı olan Siyahtepe Kalesi ortaya çıkarılmıştır. Yakınlarda ise Oğlukale adlı bir kale bulunmaktadır. Urmiye Gölü'nün sağ kıyısında yer alan Kazımbaşı tepesindeki harabelerde kale duvarlarının kalıntıları keşfedilmiştir. Merend'den 19 km Kuzeybatıda, Livar tepesinde de kale duvarlarının kalıntıları bulunmuştur. Şiddetli yangın izleri kalmış evler yontulmamış taşlardan yapılmıştır. Köşeleri burçlu ve geniş meydanlı kale duvarlarının bir kısmı korunmuştur. Kazılar sonucunda çok sayıda Urartu keramiği (M.Ö. 8. yüzyıla kadar) ortaya çıkarılmıştır. V. Kleiss, Livar Kalesi'nin varlığının Urartu döneminde Merend ovasının yoğun bir şekilde yerleştiğini gösterdiğini ve muhtemelen II. Sargon'un sefer yolunun bu vadiden geçtiğini düşünmektedir.
Aras Nehri vadisinde Türkiye-Azerbaycan-İran sınırlarının kesiştiği noktada Kale Serenc adı verilen bir kale bulunmuştur. Savunma duvarları batı tarafında sık, doğu tarafında ise seyrek yerleştirilmiş burçlara sahiptir. Uşpu-Negadeh'den 8 km kuzeydoğuda, seramik buluntularına göre Urartu dönemine ait olduğu düşünülen bir kale kalıntısı keşfedilmiştir. Kalenin duvarları yontulmamış iri taşlardan yapılmıştır. Şu anda burç çıkıntıları görünmemektedir. Bu yapının muhtemelen Uşnu vadisinden Urmiye ovasına giden yol üzerinde bir gözetleme kalesi olduğu düşünülmektedir.
Uşnu'dan 15 km doğuda çok büyük ve dik bir tepede yer alan Galatgah harabeleri bulunmaktadır. Bazı yerlerde iyi yontulmuş iri taşlardan yapılmış savunma duvarları kalmıştır. Tepenin en yüksek noktasından tüm Uşnu vadisi ve Sulduz vadisinin bir kısmı görülebilmektedir. Galatgah buluntuları Hasanlıtepe III dönemine denk gelmektedir. Seramikler Hasanlıtepe ve Ziviye buluntularında olduğu gibi sade ve üçgenlerle kazınarak bordürlerle süslenmiş, oyma tabanlı kırmızı ve gri monokrom kil eşyalarla temsil edilmektedir. Bunun yanı sıra birkaç zarif, dikkatle işlenmiş Urartu tipi kırmızı seramik kalıntıları da bulunmuştur. Burada beyaz taştan yapılmış kaçan bir hayvan figürünü stilize eden Urartu tipi içi boş silindir şeklinde bir mühür de keşfedilmiştir. Silindirin asmak için bir halkası da bulunmaktadır. Ayrıca burada kırılmış bir taş blok üzerinde Urartu yazıtı bulunmuştur. Metinde Urartu kralları İşpuini ve Menua'nın adları geçmektedir.
Maku'dan güneydoğuda, Ağçay Nehri vadisinde, Bastam köyü yakınlarında büyüklüğüne göre Van Kalesi ve Toprakkale ile neredeyse karşılaştırılabilecek kadar muhteşem ve iyi korunmuş bir kale keşfedilmiştir. Bir süre önce bu bölgeden keşfedilmiş ve şu anda Tahran Arkeoloji Müzesi'nde saklanan bir yazıt sayesinde kalenin Urartu kralı II. Rusa (M.Ö. 685-645) döneminde inşa edildiği belirlenmiştir. Yazıtta "Rusa'nın küçük şehri"nin Haldi tanrısına adanmış bir tapınağın inşası hakkında bilgi verilmektedir. Tepenin eteğinde, kale ile aynı dönemde var olan bir yerleşim yeri bulunmaktaydı. Yapı kalıntıları, buradaki binaların taş temeller üzerine kerpiçten inşa edildiğini göstermektedir. Burada üzerinde silindir mühür izi ve çivi yazısı bulunan bir kil bulla bulunmuştur. Yerleşim yeri de kale ile aynı zamanda yok olmuştur. V. Klays'a göre kale ve yerleşim yerleri muhtemelen M.Ö. 600 civarında yok edilmiştir.