Ahmed Cevad
Askeri faaliyeti > Birinci Dünya Savaşı'nda Katılımı

Savaş Döneminde çalışmaları ve yaratıcılığı
Edebiyata romantik şair olarak gelen Ahmed Cevad, Birinci Dünya Savaşı'na katılımıyla birlikte realizme, realist tasvirlere olan eğilimini güçlendirmiştir. Sonuç olarak, realizm onun yaratıcılığında öncü bir konuma gelmiş ve sonraki yıllarda eserlerini genellikle realist üslupta kaleme almıştır. Ahmed Cevad, savaş döneminde yazdığı makaleleri Bakü basınında yayımlamıştır. Şair, Bakü'de yayımlanan birçok gazetenin özel muhabiri görevini üstlenmiştir. Cevad'ın yazıları ve makaleleri, özellikle "İkbal", "Yeni İkbal", "Şelale", "Açık Söz", "Azerbaycan", "Maarif ve Medeniyet", "Arı", "Maarif İşçisi" gibi basın organlarıyla ilişkilidir. Bu dönemde, yaratıcılığında bayatı ve köşe yazılarıyla birlikte haberler, röportajlar, öyküler, fıkralar, belgesel hikâyeler ve diğer nesir türleri oluşturma eğilimi güçlenmiştir. Tarihi denemeler, etnografik etüdler, bilgi amaçlı makaleler, anılar ve anı türündeki eserler de kaleme almıştır. 1914'ten itibaren "Açık Söz" gazetesinin muhabiri olarak çalışmıştır.
Onun eserlerinin yayımlanmasına o dönemde "Açık Söz" gazetesinin editörü Mehmed Emin Resulzade yardım ediyordu. Bu gazetede birçok ilginç yazısı, köşe yazıları ve şiirleri yayımlanmıştır. "Açık Söz" gazetesi Müsavat Partisi'nin organıydı ve Mehmed Emin Resulzade ile Mehmed Ali Resulzade kardeşlerinin yönetimi altında çıkarılıyordu. Mehmed Emin Resulzade ile özel yakınlığı ve milli ideallere bağlılığı, Ahmed Cevad'ı bu gazeteye getirmiş ve onu en aktif muhabirlerinden biri yapmıştı.
Ahmed Cevad, savaş yıllarında etkin faaliyetlerle, hayırseverlikle, zarar görenlere yardım işleriyle uğraşarak bu konuda çeşitli makaleler yazmanın yanı sıra, şiir yaratımını da sürdürmüştür. Bu tür şiirlerinin çoğu, savaşın trajedileri ve halkın yaşamı üzerine yazılmıştır. "Şiirime" (1913), "Harbzedelere", "İmdat", "Ne gördümse", "Ümüdüme", "Derdim" (1917, mart, Çakva), "İrak", "Akşamlar" (1916, Kudaud), "Mayıs" (1916, Suhumi), "Şehid esir", "Nerelisin?…" (1916, Batum), "Uyan", "Yazık", "Kuropatkine" (1917, Çakva), "Aşikin derdi" (1919, Kutaisi), "Beşik" (1917, iyul, Çakva), "Of, bu yol" ve diğer şiirleri bu tür eserlerdendir.
Şairin "Yas Türküsü" şiiri yayımlanmamış olan "Seadet" öğretmenler dergisi için gönderilmişti. Buna rağmen, mersiye içerikli şiir basılmadan kenarda kalmamış, "İkbal" gazetesi 24 Mart 1915 tarihli sayısında yayımlamıştır. Yedi bentten oluşan, geraylı formunda yazılmış "Ne gördümse" şiiri de aynı içeriktedir. Şairin "Akşamlar" şiiri ilk kez "Açık Söz" gazetesinin 6 Nisan 1916 tarihli sayısında yayımlanmıştır. "Akşamlar" şiiri de aynı içeriktedir. Ahmed Cevad'ın "Açık Söz" gazetesinin 4 Temmuz 1917 tarihli sayısında yayımlanan başka bir makalesinden, o yıllarda Rize ve Trabzon bölgelerinde de bulunmuş olduğu anlaşılmaktadır.
1916 yılında şairin "İki Düşmen" adlı hikâyesi "Açık Söz" gazetesinde yayımlanmıştı. Bu nesir eseri onun ilk hikâyesiydi. Savaş yıllarında kaleme alınan "İki Düşmen" hikâyesi beşeri, yüce duyguların teşvik edilmesi açısından ilgi çekicidir. Arka cephede tanış olan Osmanlı ve Rus askerinin dostluğunu ve samimiyetini, mensup oldukları milletlerin kalp temizliği ve yüceliği ile ilişkilendiren Cevad, hikâyesini Ahmed Hüseynzade'nin ünlü "Hayret" ya da "Bir Meleyin İnsanlara hitabı" şiiriyle bitirir.
1917 yılında Bakü'de "Cemiyyeti-Heyriyye" aracılığıyla Azerbaycan yazar ve şairlerinin Türkiye'nin I. Dünya Savaşı'nda çektiği sıkıntılar konusunda yazdığı şiir, hikâye ve makaleler "Kardeş Kömeği" kitabında toplanmıştı. Bu kitapta Mehmed Emin Resulzade, Hüseyin Cavid, Ahmed Şaik, Ahmed Sehhet, Firidun Köçerli, Ahmed Hakverdiyev, Mahmud Seit Ordubadi, Mehmed Yusif Caferov, Hüsrev Bey Sultanov, Cafer Cabbarlı gibi yazarların (toplam 37 kişi) eserleri yer almaktadır. Ahmed Cevad'ın "Xuda qebul Neke" (Allah Kabul Eylemesin) hikâyesi ve "Yazık" şiiri de bu derlemeye dahil olan eserler arasındadır. Gazetecilik üslubunda olan "Xuda qebul Neke" hikâyesi, Cevad'ın tanık olduğu bir olaydan esinlenerek yazılmıştır. "Kardeş Kömeği" kitabı, savaş mağdurlarına yardım çağrısı niteliğiyle büyük ilgi görmüştür. Azerbaycan edebiyatının önemli araştırmacılarından Prof. Yavuz Akpınar bu kitap hakkında şunları yazmıştır:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | Bu, artık tarihe "Kardeş kömeği" gibi düşmüş, 1.Dünya savaşında Kafkas cebhesinde büyük sıkıntılarla, rus ve ermeni zülmüyle karşılaşmış vatandaşlarımıza Azerbaycan türklerinin şefkat elini uzatmasıdır. | ” |
Şairin "İkbal" gazetesinin 1917 yılı 15 Mayıs, 16. sayısında yayımlanmış "Mayıs" adlı şiiri, A. Cevad'ın seçilmiş eserlerinin I. cildinde "İmdad" adıyla basılmıştır. Bu iki versiyon arasında bazı farklılıklar bulunmaktadır. 1915 yılında Kars ve Erzurum bölgeleri Rus ordusu tarafından işgal edildiğinde A. Cevad, 22 Mart 1915 tarihinde "Ne gördümse" şiirini yazar. Cevad'ın 1910'ların başlarındaki arayışlarında Yaradana müracaatla yazılmış "Münacat" adlı özel bir eseri de vardır. Ahmed Cevad cepheye neden geldiğini "Heyhat!" şiirinde açıklamıştır. Şair bu şiiri Ardahan'da kaleme almıştır. Şiir, "Yeni İkbal" gazetesinin 15 Mayıs 1915 tarihli sayısında "erdahan-Cevad" imzasıyla yayımlanmıştır. Şair, 1915-16 yıllarında yazdığı şiirlerde özellikle Türk halklarının başına gelen felaketleri kaleme almıştır.
Ahmed Cevad, 1914-1917 yıllarında Acara'da köy köy dolaşarak muhabir olarak faaliyet göstermiş, buradaki toplumsal-siyasi durum hakkında "İkbal", "Yeni İkbal" ve esas olarak "Açık Söz" gazetelerine bir dizi makale göndermiştir. Bu dizi makalelerden biri olan "Acara Mektupları" da "Açık Söz" gazetesinde 1915 yılının 3 Kasım, 14 Aralık, 15 Aralık, 30 Aralık ve 1916 yılının 25 Mart tarihli sayılarında yayımlanmıştır. "Acara Mektupları", beş dizi makaleden oluşup, sanatsal-publisistik üsluptadır. Mektuplarda Türkiye-Gürcistan-Acara ilişkileri, Azerbaycan temsilcilerinin faaliyetleri, Bakü'nün yardımları, Acara'nın tarihi, doğası, halkın yaşam tarzı, gelenek ve görenekleri, Türkiye'ye dayanması, dil, din, okul, eğitim vb. konular aydınlatılmaktadır. Acara'nın ticari-ekonomik hayatından bahseden Cevad, hatta buradaki evlerin bile "tamamen Türk tarzı mimaride yapıldığını", Acara halkının kıyafetlerini "Anadolu'nun kıyafetinin ince bir şekli" olduğunu belirtir.
Genel olarak, şair ve gazeteci Ahmed Cevad'ın "Acara Mektupları", "Acarada Dil", "Lazlara Yardım", "Suhum Yolunda", "Rize ve Trabzon Felaketzedeleri", "Batum Müslüman Birlik Cemiyetinden", "Kars Heyetinin Gördüğü İşler", "Gürcü Basını ve Acara" gibi birçok makale ve muhabir mektuplarında yerel Türk ve Acar halklarının geçmişi, mevcut durumu hakkında çok değerli tarihi, etnografik bilgiler ve materyaller bulunmaktadır. Ahmed Cevad'ın 5 Aralık'ta Batum'a gelmesi hakkında bilgi "Açık Söz" gazetesinin 20 Aralık 1915 tarihli sayısında yayımlanmıştır. Filoloji bilimleri doktoru Ali Saleddin araştırmalarına dayanarak, Cevad'ın Acaristan'da 50 köyde bulunduğunu ve 6671 kişiye yardım sağladığını belirtmiştir.
Ali Saleddin'in "Ahmed Cevad" adlı kitabında, 1915 yılında "Yeni İkbal" ve "Açık Söz" gazetelerinin Ahmed Cevad'ın iki haberini sayfalarında yayımladığını kaydeder. Birinci haber "Batum'dan Muhabirimiz Yazıyor" başlığıyla verilmiştir. Orada şöyle denir:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | Batum çevresindeki Müslüman Gürcü savaş mağdurlarına yardım etmek üzere Bakı Hayriye Cemiyeti tarafından gönderilen doktor Hüsrev Bey Beyefendi Tiflis'e ulaştı. İki gün sonra yardımcıları Rıza Zeki ve Cevad Ahundzade Efendiler de Tiflis'e geldiler. | ” |
İkinci xeberde Cevadın "Acariya mektubları" hakkında melumat verilerek yazılır:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | "30 Ekim" imzasıyla verilen bu uzun mektupta, Birinci Dünya Savaşı ile ilgili olarak Kafkas cephesi boyunca savaş nedeniyle zarar görenlere Bakü'den ve diğer şehirlerden bağış ve her türlü yardım konularından bahsedilmektedir. | ” |
Afina Memetli "Ahmed Cevad ve Türkiye" adlı kitabında ise belirtir ki, Ahmed Cevad'ın "Kars Heyetinin Gördüğü İşler" başlıklı makalesinden anlaşılmaktadır ki, o yılın Mart ayında o zaten Kars'taymış. Bu konuda "Yeni İkbal" gazetesi şöyle yazıyordu:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | Batum çevresindeki Müslüman Gürcü savaş mağdurlarına yardım etmek üzere Bakı "Cemiyyeti-Heyriyye"si tarafından gönderilen doktor Hüsrev Bey Beyefendi Tiflis'e ulaştı. İki gün sonra yardımcıları Rıza Zeki ve Cevad Ahundzade Efendiler de Tiflis'e geldiler. | ” |
A. Cevad'ın 1915 yılında "Açık Söz" gazetesinde çıkan dizi "Acara Mektupları" makalesinden de anlaşılmaktadır ki, o yılın 30 Ekim'inde Ahmed Cevad ve arkadaşları artık Batum'da faaliyete başlamışlardı. Bu makaleden ayrıca anlaşılmaktadır ki, Cevad Ahundzade Artvin'de de bulunmuş ve buradaki savaş mağdurlarına yardım edilmesini organize etmiştir.
Ahmed Cevad'ın "C" imzası ile "Kars Heyetinin Gördüğü İşlerden" özel muhabirimizden" makalesi "İkbal" gazetesinin 1915 yılı 14 Nisan tarihinde yayımlanmıştır. Cevad, "Kars Heyetinin Gördüğü İşlerden" başlıklı makalesinde "Cemiyyeti-Heyriyye"nin Kars, Ardahan, Soğanlık, Horasan, Sarıkamış'ta gösterdiği hayırseverlik ve yardım işlerinden bahseder. O, burada halkın maruz kaldığı felaketlerin söylenenlerden ve hayal edilenden kat kat büyük olduğunu belirtir. Makaleden anlaşılmaktadır ki, Cevad ve arkadaşları, savaş mağdurlarına sadece bulundukları yerlerde maddi ve hayırsever yardımlar yapmakla yetinmiyorlardı. Onlar, mümkün olduğunca bu mültecileri daha sakin ve güvenli yerlere taşımaya çalışıyorlardı. Kars'taki savaş felaketzedelerinin birçoğu o zaman Bakü ve Gence bölgelerine yerleştiriliyordu. Bu konuda aynı makalede şöyle bilgi verilir:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | Felaket yerlerinde kimsesiz kalan 6500 müsülmanları Baküye, Genceye göndermek için hükumet (Rusya hükumeti) tarafından temsilcilerimize izin verilmiştir. | ” |
Müellif "Lazlara Yardım" adlı makalesinde Acara ile "sınırdaş" bölgede yaşayan Lazlar hakkında yazmıştır:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | "Tarih bize cesur bir kavim olarak gösterir ki, Türklerin tarihinde Lazların cesareti birçok büyük roller oynamıştır. Bunların güzel niteliklerinden biri de sadakatleridir. Türkiye'nin elinde oldukları zaman diğer ufak milletler gibi öyle isyan ve kargaşa ile uğraşmadıkları gibi, 'Laz' kuvvetiyle birçok isyanlar bastırılmıştır." | ” |
Bu makalede Lazların hem bölgesel hem de manevi olarak Türklere yakın ve akraba olduğu gösterilmiştir. Ahmed Cevad'ın 1915 yılı 23 Aralık'ta "Açık Söz" gazetesinde "Batum Oblastının Tahkikat Komisyonu" özel muhabirimizden" başlığıyla yayımlanan makalesinde yaşadığı ve çalıştığı bölgede meydana gelen tarihi, siyasi ve sosyal olaylar kaleme alınmıştır. "Rize ve Trabzon Felaketzedeleri" makalesinden de anlaşılmaktadır ki, Cevad "Cemiyyeti-Heyriyye" aracılığıyla onlara yardım etmiştir. Şairin "Açık Söz" gazetesinin 1 Ağustos 1916 tarihinde yayımlanan "Suhum Yolundan" adlı makalesinde ise şöyle belirtilmiştir:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | "Vazife beni Suhum okruğu Karadeniz sahiline de gelmeye mecbur etti. Türklerin Batum üzerine saldırdığı zaman Batum'da olan Müslüman halk istihkam bölgesinden sürgün edildiğinde Batum'dan ve Batum'un çevresindeki köylerin halkı oraya buraya kaçtılar. Bunlardan bir kısmı yine mülteci olarak Suhum okruğuna gelmişlerdir. Mazlum 400'e varan bu zavallılara ister milli, ister başka hiçbir yardım yapılmamıştı. Bazılarının başvurusu üzerine bunları araştırmak için 'Cemiyyeti-Heyriyye' temsilcisi Hüsrev Bey'i Suhum okruğuna göndermişti. Bu günlerde onlara para dağıtmak için buralara geldik." | ” |
Ahmed Cevad'ın kaleminden çıkan makalelerde dönemin birçok güncel meselesi yansıtılmıştır. Onun "Sukhumi Yolu" adlı yol notları, "Acara'da Bir Olay Münasebetiyle" adlı milli ilişkilerle ilgili raporu, "Yanlış Haber Münasebetiyle" başlıklı Türk halkları için okul açma sorununu ele alan öğretmen ve pedagojik düşünceleri, "Gürcü Basını ve Acara" yazısı ile iki komşu halk arasında cereyan eden ilişkiler, "Batum'da Müslüman Mitingi"nde Müslümanların hükümet karşısında ortaya koyduğu problemleri çözmek için ileri sürülen talepler, "Trabzon Felaketzedeleri"nde Rus ve Türk halklarının mücadelesinde Gürcüler ve Ermenilerin tuttukları tutum, "Yukarı Acara'da Cami-i Şerif Römü" makalesinde Acara için Azerbaycan Türklerinin cami açması, "Oruçluk"ta ifade edilen halk bayramı, "Lazlara Yardım" eserinde ve diğer kalem ürünlerinde "Cemiyeti-Heyriye"nin temsilcilerinin yürüttüğü işlerin tasviri parlak bir şekilde yansıtılmıştır.
Ahmed Cevad, 1914–1918 yıllarında Birinci Dünya Savaşı sırasında Batum'da düzenli olarak akşam kurslarında ders vermiş, yeni açılan okullarda "Örnek Dersi" sunmuş, öğretmenleri yeni metodik önerilerle zenginleştirmiştir. Öğrencilerin yardımıyla yerel halklardan folklor örnekleri, özellikle de bayatılar toplamış, kendisi de bayatı formunda şiirler yazmıştır. "İkbal" gazetesinin 30 Nisan 1914 tarihli sayısında Cevad'ın "Yeni Nesil Sosyal Yaramız" başlıklı makalesi yayımlanmıştır. Bu makalede Azerbaycan'daki okul, öğretmen ve öğrencilerin acınacak durumu ele alınmıştır. "İkbal" gazetesinin 1914 Eylül sayılarından birinde Ahmed Cevad'ın "Gence'den" başlıklı bir makalesi de yayımlanmıştı. Makale İsmayıl Mirza Gasprinski'ye ithaf edilmiştir. Cevad, ömrü boyunca Türk topraklarını gezmiş, birçok yerde okul kurulumu ve çocuk yuvalarının açılması konularında büyük faaliyetlerde bulunmuştur. Acara'da, Gürcistan'ın bazı köy ve şehirlerinde çocuk yuvaları ve okulların açılmasında yakından yer almıştır.
Birinci Dünya Savaşı, Ahmed Cevad'ın yaratıcılığında özel bir dönem teşkil eder. Bunu Profesör A. Caferoğlu şöyle yazmıştır:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | "Azerbaycan edebiyatı tarihinde, Birinci Dünya Savaşı'nın kroniğini ve tarihini, onun kadar hiçbir Azerbaycan şairi yansıtamamıştır." | ” |