Peçenekler
Tarih > Peçeneklerin ana yurdu ve batıya göçleri

Peçenekler'in Türk halklarından biri olduğu bilinmekle birlikte Yayık Nehri ve İdil Nehri dolaylarına gelmeden önceki yaşadıkları yer hakkında yeterli bilgi bulunmamaktadır. Peçeneklerle ilgili en erken döneme uzanan öngörü, Batı Göktürk Kağanı İşbara’nın 634 yılından sonra yaptığı yeni boy teşkilatlandırmasında bu boyun tarih sahnesine çıktığı şeklindedir.
Bazı tarihi anlatımlardan yola çıkarak Peçenekleri oluşturan boylardan bazılarının Issık Gölü ve İli Nehri dolaylarında yaşadığı düşünülmektedir. Talas Muharebesi sonrasında Karlukların bölgede güçlenmesi ve 766 yılında Türgişlerin yıkılmasıyla Talas’a hakim olmaya başladığı görülmektedir. 791 ile 812 yılları arasında Karlukların uzun süren savaşlar sonrasında Uygurlara mağlup olmasıyla batıya göçen Karlukların baskısıyla diğer halklarla birlikte Peçenekler de daha batıya doğru hareket etmek zorunda kalmıştır. Japon bilim insanı Toru Senga ise, Uygurların Peçenekleri en geç 821’de Yukarı İrtiş bölgesindeki ülkelerinden çıkardığını ileri sürmektedir.
Tarihi süreç izlendiğinde Uygurlar, öncelikle Karlukları yenilgiye uğratmış, Karluklar batıya çekilince de buradaki Oğuzlarla karşılaşarak onları topraklarından atmış, topraklarını kaybeden Oğuzlar da daha batıya giderek Seyhun boyları ve Aral bozkırlarında yaşayan Peçenekler ile mücadeleye girmişlerdir. Peçenekler, Oğuzların muhtemelen Salur boyunun saldırısı başta olmak üzere ayrıca Oğuzlarla ittifak yapan Karluklar ve Kimeklerin de saldırısına maruz kaldılar. Peçeneklerin büyük çoğunluğu batıya göçmekle birlikte, bir kısmının Oğuzların egemenliğini kabul ederek onlara tabi olarak yaşadıkları bilinmektedir ki Kaşgarlı Mahmud’un bahsettiği Oğuz boyları listesinde yer alan Peçeneklerin de bunlar olduğu düşünülmektedir.
Alman tarihçi ve dilbilimci Josef Markwart, Karlukların baskısından kurtulmak için Peçeneklerin 8. yüzyıl başlarında Seyhun dolaylarına bulunduğu belirtilmekle birlikte bunu destekleyen kanıt ortaya koyamamıştır. Birûni’nin “Tahdîd'ü Nihâyeti'l-Emâkin li Tas-hîh-i Mesâfet'il-Mesâkin” adlı eserinde Ceyhun’un yatağında yaşanan değişiklik nedeniyle sol sahildeki Ürgenç ve Harezm arasındaki Peçenek arazisine sapmasıyla buraların bir süre ihya olduğu, daha sonraki yıllarda buranın harap olmasıyla halkının Hazar Denizi kıyısına göç ettiği belirtilmektedir. Ancak Biruni'nin haricinde Peçeneklerin bu kadar güneybatıda yerleşimleriyle ilgili başka bir tarihi kayıt bulunmamaktadır. Yukarıda bahsi geçen Oğuzlara tabi olarak yaşayan Peçenekler olasılıkla bunlar olmalıdır. Fars coğrafyacı İbn Hurdâzbih’in 854-874 yılları arasında yazdığı eserinde ise Peçeneklerin İdil Nehrini henüz geçmemiş olduğu görülmektedir.
Tüm bu bilinmezliklerden sonra Peçeneklerle ilgili belki de en detaylı kaynak olarak Bizans İmparatoru VII. Konstantinos tarafından 10. yüzyılın ortalarında yazılan De Administrando Imperio adlı kitaptır. Bu esere göre Peçenekler, 9. yüzyıl ortalarında Yayık Nehri ve İdil Nehri taraflarına 8 boy ve bunlara bağlı kırk oymaktan oluşmuş olarak yerleşmişlerdir. Bu sekiz boyun başında da daha soylu (asil) olduğu belirtilen ve Kangar adıyla bahsedilen üç büyük kabile (İrtim/Ertim, Çor/Çur, Yula/Güla) olup diğer kabileler ise; Külbey/Kölbeg, Talmat, Karabay/Karıbay, Kopun/Kaban ve Çoban/Çopan’dır. Bizans kaynaklarına göre Ertim boyunun lideri olan Mayçan bu Peçenek kitlesinin liderliğini yapıyordu. Çur boyunun lideri Kuel, Yula boyunun lideri Kurkut, Karabay boyunun lideri Kaydu, Talmat boyunun lideri Kostan, Kopon boyunun lideri Yazi ve Çoban boyunun lideri de Batan’dı. De Administrando Imperio’da Peçeneklerin önceleri Kangar olarak çağrıldığı şeklindeki ifadesi üzerine çeşitli görüşler vardır. Bu ifadenin yorumlanmasına göre Peçenek topraklarına gelen ve Kanglılar önderliğinde oluşan Kangar Birliği üyelerinin, Bizanslılar tarafından eskiden bu topraklarda yaşayan Peçeneklere izafen onları Peçenek olarak tanımlanmaya devam edilmesi şeklindedir. Ancak bu ifadenin Orta Asya’da “cesur” anlamına gelen “Kingir” sözünden türediği düşünenler var olup, VII. Konstantinos’de eserinde Kangar kelimesinin “asil” anlamına geldiğini değerlendirmesi de bu iddiayı güçlendirmektedir. Yine De Administrando Imperio adlı eserde Yayık Nehri ve İdil Nehri dolaylarına gelen Peçeneklerin, Hazarlar ve Uzlar ile komşu oldukları, Hazarlar ve Oğuzların (Uzlar olarak kabul edilmektedir) birleşerek Peçenekleri batıya sürdükleri belirtilmektedir. Hazarlar özellikle 8. yüzyılda Araplarla (Emevîler ve Abbâsîler) yaptıkları mücadele ve sonrasında da 9. yüzyılın ilk yarısında Kabarların sebep olduğu isyan nedeniyle oldukça zayıflamış bulunmaktaydı. Peçenekler İdil Nehri bölgesine geldiklerinde Harezm'e giden kervan yollarında yaptıkları saldırılar sonucu bu güzergahtaki ticaret engellenmeye başlayınca Hazarlar onları engellemeye çalışsa da kendilerine karşı koyamamış ve Peçeneklerin düşmanı olan Oğuzları yardıma çağırmışlardır. 10. yüzyıl Müslüman coğrafyacısı İbn Rüste de, Peçeneklerin Hazarlara 10 günlük mesafede olduğunu ve Hazarların her yıl düzenli olarak Peçeneklere saldırdıklarını belirtmiştir.
Oğuzlar ve Hazarlar karşısında alınan yenilgi üzerine Don Nehri dolaylarına itilen Peçenekler ise Dinyeper ve Don arasındaki Karadeniz civarında “Levedia” adındaki topraklarda yaşayan Macarları yenerek onların batıya doğru kaçmalarına sebep oldu. Bizans imparatoru tarafından görevlendirilen Selanikli Konstantin'in, 860/861 yılında Hersonisos üzerinden Hazar ülkesine giderken yolda Macarların saldırısına uğradığı göz önünde bulundurulduğunda bu tarihlerde Peçeneklerin henüz İdil'in batısına gitmedikleri düşünülmektedir. Batı Polonya'daki Prüm manastırının baş keşişi olan Regino'nun duyduklarından yola çıkarak yazdığı 899 yılı kroniklerinde Peçeneklerin Macarları “Levedia”’dan çıkarmalarının tarihi 889 olarak belirtilmiştir. Daha öncede belirtildiği gibi, Uz baskısı sonucu Peçeneklerin çoğu batıya doğru çekilirken bunların bir kısmı da Oğuzlara tabi olmuş ve yurtlarını terk etmeyerek Oğuzların hakimiyetinde yaşamaya devam etmişlerdir.
Macarlar aldıkları ağır mağlubiyet sonucunda Dinyeper ile Prut arasındaki günümüz Moldova ve Besarabya topraklarındaki, “nehirler arası” anlamında gelen Etelköz'e yerleşmiştir. Peçeneklerin Macarları yendiği bu tarihi 885 yılı olarak belirten tarihçilerde bulunurken, Peçeneklerin Macarları Azak Denizi kuzeyindeki Levedia adını verdikleri topraklardan attığı tarihi 889-893 arasındaki dönem olarak belirten tarihçiler de bulunmaktadır. 895 yılında Bizans İmparatoruyla anlaşarak Bulgar Krallığı'na saldıran Macarlar başta bazı başarılar elde etse de, Bizans'a karşı başarı sağlayan Bulgar Kralı Simeon'un baskını nedeniyle ağır kayıplar vererek geri çekilmek zorunda kalmışlardır. Bunu fırsat bilen Peçeneklerin ikinci büyük saldırısı sonrasında Macarlar, Etelköz'den ayrılarak Arpad'ın önderliğinde 896 yılında Tisa Nehri boyunca Karpat Havzasına yerleşmişlerdir. Macarların uzaklaştırılmasıyla da Peçenekler 1060 yılına kadar Tuna dolaylarına kadar olan geniş bölgede hakimiyet kurmuşlardır.
Arap gezgin İbn Fadlan 10. yüzyılın ilk yarısında Hazar'ın doğusundaki Türk topraklarını gezerken Ural civarındaki Çalkar Gölü yakınında rastladığı Oğuzlarla birlikte yaşayan Peçenekler hakkında bilgi vermiştir. Bu da Peçeneklerin bazılarının Oğuz boy birliği içerisindeki bir boy olarak onlarla birlikte hareket ettiğini göstermektedir. Ebülgazi Bahadır Han'ın Şecere-i Terakime adlı eserinde Oğuzların saldırısından kaçmayıp onlara tabi olarak eski yurtlarında kalmayı sürdüren Peçeneklerin, özellikle Salurların arasına karıştıkları ve Oğuz-Peçenek karışımı olarak İçki-Salır boylarının ortaya çıktığı belirtilmektedir.
10. yüzyılın ikinci yarısında adı bilinmeyen bir yazar tarafından hazırlanan Hudûd el-âlem adlı kitapta yazar Peçenekleri, Hazar ve Türk Peçenekleri olmak üzere ikiye ayırırken Hazar Peçeneklerinin daha önce Türk Peçeneklerinin bir grubu olduğunu belirtilmektedir. Bu kitapta Türk Peçeneklerinin ülkesi tanıtılırken doğusunda Oğuzlar, güneyinde Burtaslar ve Baradûslar (İdil Bulgarları), batısında Macarlar (Başkurdistan taraflarında yaşadıkları dönem) ve Ruslar, kuzeyinde Ruthâ Nehri vardır. Bu ülkenin halkını her bakımdan Kimeklere benzeten yazar, yerleşim birimine sahip olmayan Peçeneklerin bütün komşuları ile savaş hâlinde olduğunu belirtmektedir. Hazar Peçenekleri tanımlanırken de bunların Peçenek Türklerinin üyeleri olduğu fakat gelip fethettikten sonra buraya yerleştikleri belirtilmektedir. Ülkenin doğusunda Hazar Dağları, güneyinde Alanlar, batısında Gurz Denizi (Karadeniz ya da Azak Denizi), kuzeyinde Mirvat bulunmaktadır. Ancak söz konusu eserin çevirisini yapan Rus tarihçi Minorsky bu durumu, eserin Peçeneklerin farklı dönemlerini anlatmasından ortaya çıktığını belirtmektedir. Yani yazar Peçeneklerin İdil boylarında yaşadıkları dönemi Türk Peçenekleri, Don Nehri dolaylarına gelip yaşadıkları dönemi de Hazar Peçenekleri olarak tanımlamıştır.
De Administrando Imperio adlı eserde Macarlar'ı Karpatlar ve Pannonya'ya süren Peçenek boylarının yeni yurt edindikleri toprakları kendi aralarında bölüştürdükleri görülmektedir. Bu esere göre boylar önce Dinyeper'in sağı ve solu olmak üzere ikiye bölünmüşlerdir. 950 yılı Bizans kaynaklarında Karabay boyu hariç diğer boyların başlarında kullanılan sıfatlar bulunduğu görülmektedir. Yavdiertim, Kuarçiçur, Kabuksınyula, Surukülbey, Borotalmat, Yazıkopon ve Bulaçoban boylarının başında kullanılan sıfatların büyük olasılıkla bayraklarının rengiyle alakalı verildiği düşünülmektedir. Külbey, Çur, Talmat ve Çoban boyları Dinyeper'in doğu ve kuzey kısımlarında, Kopon/Kaban boyu Dinyeper'in aşağı kısımlarında, Yula, Karabay ve Ertim boyları da Dinyeper'in batı ve kuzey kısımlarında yerleşmiştir. Don Nehri'nin batısındaki Karadeniz'in kuzeyinden Tuna Nehri'ne kadar olan geniş bir coğrafyada hakimiyet kuran Peçenekler bozkır kültürüne uygun olarak göçebe bir yaşam sürerken, yaptıkları akınlarla elde ettikleri köle ve malzeme gibi çokça ganimet sayesinde de zenginleşmeye başlamışlardır. Peçenekler, Bulgarlarla birlikte olup Macarlar'ı ağır bir mağlubiyete uğrattıktan sonra Tuna'nın Karadeniz'e döküldüğü topraklar nedeniyle Bulgarlarla araları bozulmaya başlamıştır. Esasen Macarlar'ın Karpatlar ve Pannonya'ya kovulmasından sonra Tuna'nın sol sahilinde Peçenekler'in hakimiyet kurması Bulgarlar için rahatsızlık veren bir durumdu. Bizanslılar, Bulgarlarla olan mücadelelerinde Peçenekler'i kullanmak amacıyla çeşitli girişimlerde bulunmuşlardır. Bizans'ın Hersonisos Stratigosu Joann Bogas, Peçenekler'i Bulgarlar'a saldırmaya ikna ederek onları Tuna kıyısına kadar getirmiş ancak kendisi Peçenekler'i Tuna'nın karşısına geçirecek olan amiral Romanos Lekapenos (ileriki yıllarda taht ortağı) ile anlaşmazlığa düşünce Peçenekler'de topraklarına geri çekildi. Peçenek desteğinden mahsur kalan Bizanslılar'da Achelous Muharebesi'nde Birinci Bulgar İmparatorluğu karşısında ağır bir yenilgi aldı.
Burada Peçenekler'den bahsederken 8 boydan oluşan topluluğun hepsinin birlik olarak hareket ettiği düşünülmemelidir. Tarihi kaynaklar incelendiğinde bu boylardan bazılarının Macaristan'a güneyden, doğudan ve kuzeyden olmak üzere giriş yaptığı görülmektedir. Güneyden gelenlerin Demirkapı yoluyla, doğudan gelenler Karpat Dağları'nın güney geçitlerini takiben Maros (Mureş) ve Szamos (Someş) nehirlerini takip ederek batı yönünde ilerleyerek Erdel, Sebeș-Körös ve Szamos ovalarına gelmişlerdir. Kuzeyden gelenler ise Karpat Dağları'nı Seret ve Prut Nehirlerinden geçerek Tisa'ya yerleşmişlerdir. Buna göre Peçenekler'in en batı sınırını Karpatların doğu eteklerinde bulunan Siret Nehri oluşturmaktaydı. Peçeneklerin 10. yüzyılın başında Tisa bölgesine girişleri Árpád zamanına tarihlenmektedir. Arpad'ın oğlu olan Macar reisi Zolta (907-947) zamanında (Gesta Hungarorum'a göre 931 senesi) Peçenekler'i, Alman hücumuna karşı koymak üzere topraklarının batı sınırında Fertő gölü (Masony bataklıkları olarak da geçiyor) boyuna yerleştirmiştir. Taksony (950'li-960'lı yıllar/970 civarı) zamanında birçok Peçenek boyunun Macaristan'a geldiği, başlarında Tanuzaba isimli bir reislerinin bulunduğu ve Kuzey Macaristan'da Kemej arazisine yerleştirildikleri bilinmektedir. Hatta Dük Taksony'nin de Peçenek asıllı bir prensesle evlenerek bu halkla iyi ilişkiler sürdürmeyi hedeflediği hanedanlık ilişkileri sağlamıştır.