Çin-Sovyet ayrılığı
Tarihçe > Ayrılık öncesi ilişkiler

Mao Zedong önderliğindeki Çin Komünist Partisi, 1937-1945 yılları arasında süren Çin-Japon Savaşı'nda Komintern'in siyasal askeri tavsiyelerini uygulamamış, geleneksel Leninist devrim teorisinin Çin'de pratikte uygulamanın zorlukları nedeniyle uygulamaya geçirmemiştir. Stalin yönetimi Mao'ya, Japon İmparatorluğu işgaline karşı Çan Kay Şek ile birlikte ortak bir ittifak kurmaya çağırmıştır. Bunun üzerine Çan Kay Şek liderliğindeki milliyetçiler ile anlaşma yoluna gidilmiştir. Savaştan sonra Stalin Mao'ya iktidarı ele geçirmek ve Çan ile pazarlık yapma tavsiyelerinde bulundu. "Partimizin yegane lideri" olarak tanımladığı Stalin'in direktiflerine uyan Mao iktidara ÇKP'yi getirme faaliyetlerine hız verdi. Aynı dönemde Sovyetler Mançurya Operasyonu kapsamında ele geçirdiği Mançurya'yı ÇKP kontrolüne verdi. Bu dönemde Kızıl Ordu komutanlarından Rodion Malinovski'in talimatı doğrultusunda Japon İmparatorluk Kara Kuvvetleri birliklerine karşı savaşan ÇKP'ye büyük miktarda silah yardımı yapılmıştır. 1948 yılında Berlin Ablukası'na ağırlık veren Amerika Birleşik Devletleri Hava Kuvvetleri Çay Kay Şek liderliğindeki milliyetçilere verdiği desteği kesti ve ÇKP Şantung, Jiangsu, Anhui, Henan, Liaoning, Shenyang, Hebei gibi pek çok bölgede iktidarı ele geçirdi.
1949 yılında ÇKP, Çin Devrimi ile birlikte Çin milliyetçilerini yenerek iktidar oldu ve Marksist-Leninist ilkelere dayalı sosyalist bir devlet kurmak için çalışmaya başladı. Ardından Sovyetler Birliği ile ilişkiler geliştirilmiş, askeri, kalkınma, teknoloji gibi pek çok alanda çeşitli anlaşmalar yapılmıştır. Sovyetler, Çin Halk Cumhuriyeti'nin Temmuz 1949'daki ilanından 3 ay sonra ülkeyi tanımış, Şubat 1950'de de bir ittifak anlaşması imzalamıştır. Kore Savaşı'nda Kuzey Kore'ye destek veren Çin'e sadece bu savaş sırasında 2.000.000.000 dolarlık yardımda bulunmuştur. Özellikle 1950'li yıllar boyunca Çin, gerek ideolojik desteği gerekse askeri teçhizatlarını Sovyetler Birliği'nden almış, bu ilişkiler Kruşçev'in Sovyetler Birliği Komünist Partisi Genel Sekreteri olduğu ilk zamanlarda ilişkiler de canlanmış, Sovyetler'in Çin'in ilk beş yıllık kalkınma planına teknik yardımda bulunması, bu kapsamda 520 milyon ruble yardım sağlayacağını açıklaması ve Çin'e Lüshunkou'da deniz üssü vermesi ilişkileri geliştirmiştir. Bu yıllarda iki ülke Cenevre Konferansı'na da katılmıştır. Bu konferansta Asya'daki çatışmaların çözümüne sağladığı katkılarla gündeme gelen Çinli diplomatlar, Bandung'da komşu ülkelerle imzaladığı sınır antlaşmalarıyla yeni kurulan Çin'in, ABD propagandasında resmedildiği gibi agresif ve istilacı değil, barışçı ve işbirliğine yatkın olduğu mesajını vermişlerdir. Yine bu konferansta, bugün de hâlen Çin dış politikasının temel prensipleri arasında yer alan "barış içinde birlikte yaşamanın beş kriteri" vurgulanmıştır.
1950'li yıllarda ağır sanayiyi öne çıkaran ve tüketim mallarının üretimine ikincil öncelik verilmesini öngören Sovyet ekonomik kalkınma modelini benimseyen ÇKP, işçilerinin doğrudan harekete geçirilmesi yoluyla ekonomik ilerlemeler için çeşitli kampanyalar oluşturdu. Bu fikirler ileride başlatılacak olan Büyük İleri Atılım'ın temelini oluşturdu.
Ayrılık öncesi iki ülke arasında çeşitli teknolojik anlaşmalar da mevcuttu. İnsanlığın ilk yapay uydusu Sputnik 1'in 4 Ekim 1957'de Sovyetler tarafından uzaya fırlatılmasından sonra Çin, kuruluşunun 10. yıldönümünü kutlamak üzere 1959 yılında yörüngeye bir uydu yerleştirmek hedefiyle 581 Projesi'ni kabul etti. Bu amaca yönelik olarak Çin'in ilk füze test üssü olan Kod 20'nin inşasına Nisan 1958'de başlandı ve aynı yıl 20 Ekim'de hizmete girdi. İlk Çin füzesi, Ekim 1958'de, kendisi bir Alman V-2 roketinin yükseltilmiş bir sürümü olan Sovyet R-2 kısa menzilli balistik füzesi (SRBM)'nin tersine mühendislik yoluyla üretilmiş bir kopyası olarak inşa edildi. Bu dönemde Sovyetler, Çin'den gelen öğrencileri eğitip örnek bir R-2 roketi ile yeni başlayacak programa sağladığı destekle birlikte Çin ile işbirliği içinde bir teknoloji transferi programı yürütmekteydi.
Nikita Kruşçev, Stalin'in 1953 yılındaki ölümünden sonra da Stalin döneminde başlamış olan ekonomik ve siyasal ittifakları genişleterek devam ettirdi. 1954'te Çin'i ziyaret eden Kruşçev, bu ziyaret sırasında Stalin döneminde Çin'e yerleştirilen KGB ajanlarının listesini açıkladı ve ilişkiler daha da ilerledi. Ziyaret sırasında Çin'e ekonomik kalkınma için ek krediler verilmesi, çeşitli ticaret anlaşmaları imzalanması ve Sovyetler tarafından finanse edilen on beş sanayi projesi yapılması kararlaştırıldı. Sovyetlerden binlerce ekonomist ve yüzlerce siyasi danışman Çin'e yardım etmek için gönderildi. Ancak kimi yazarlara göre Kruşçev'in Çin ziyareti sırasındaki iki lider arasındaki görüşme tamamen olumlu değildi. Buna göre; Mao'nun görüşmeler sırasında Kruşçev'in kişiliğini kibirli bulmuş ve Kruşçev Çin kültürü'nü beğenmemişti.
Ardından geçen süreçte Kruşçev'in Sovyetler Birliği Komünist Partisi 20. Kongresi'nde açıkladığı, Josef Stalin'i ve dönem politikalarının şiddetle eleştirildiği, dış politikada barış içinde bir arada yaşama yaklaşımının ilan edildiği kongre raporu sonrası iki ülke arasındaki ilişkiler gerginleşti. Ortaya çıkan bu durum Stalin'in geliştirdiği politikaların birçoğunu destekleyen ve kendi politikalarının pek çoğunu buna göre modelleyen Çin Komünist Partisi için ciddi bir iç sorun yarattı. Kruşçev'in Stalin'i kınamasıyla birlikte birçok kişi Mao'nun Çin'deki politikalarını sorgulamaya başladı. Kruşçev'in açıklamalarının doğrudan bir sonucu olan Macar Ayaklanması ve Polonya Halk Cumhuriyeti'nde ortaya çıkan Poznań Ayaklanması Çin Komünist Partisi'ni endişelendirdi. Mao ve pek çok ÇKP lideri Kruşçev'in yeni politikasını açıkça eleştirmiş ve SSCB ile olumlu ilişkiler sürdürmekle birlikte Mao'nun uyguladığı Stalin politikalarının devam edileceğini açıklamıştır. Bu olay Çin ve SSCB arasındaki ideolojik ayrımın başlangıcını oluşturdu. Bu yeni politika 1957 yılına kadar Çin için büyük bir endişe haline getirmediği halde, Kruşçev'in başlattığı Batının kapitalist ülkeleri ile olan "Barış içinde bir arada yaşama" ilkesi ayrılığın ciddileşmesine yol açtı. 1958-59 yılları arası, ÇKP'nin Sovyetler Birliği'ne güvenilmeyeceğine dair politik tutumun oluştuğu yıllar olarak kabul edilmektedir.