II. Kiros
Kyros’sun Doğumu

Astyages'in bir kızı olur ve adını Mandane koyar. Bir gece Astyages, kızının gelecekte krallığı için tehdit oluşturacağını işaret eden bir rüya görür. Rüyayı yorumlayan falcılar, bu durumun tahtı için tehlike arz ettiğini söyler. Bunun üzerine Astyages, kızını soylu bir Medialı ile evlendirmez. Bunun yerine Kızını Perslerden Kambyses ile evlendirir. Kambyses, Persler arasında soylu kabul edilse de o dönemde Medler, Perslerden hem mevki açısından hem de statü açısından daha üstün bir durumdaydı.
Mandane ve Kambyses'in evliliğinden bir yıl sonra Astyages bir başka rüya daha görür. Bu rüya, doğacak çocuğun onun yerine geçebileceğine işaret etmektedir. Falcılar, çocuğun tahtı ele geçirebileceğini söyleyerek öldürülmesini tavsiye eder. Bu uyarı üzerine Astyages, Mandane'yi Perslerden getirterek göz hapsinde tutar ve doğan çocuğu öldürmeye karar verir.
Kyros doğduğunda, Astyages güvenilir akrabalarından Harpagos'u çağırır ve ona çocuğu öldürmesini emreder. Harpagos bu emri kabul ederek kralın iradesine boyun eğdiğini belirtir (Herodot, Clio CVIII).
Harpagos, çocuğu aldıktan sonra durumu gözyaşları içinde karısına anlatır. Karısı, ne yapacağını sorduğunda Harpagos, Astyages'in aklını kaçırdığını ve çocuğu öldürmeyeceğini söyler. Ayrıca, "Çocuk benim de akrabam. Astyages yaşlandı ve erkek çocuğu yok. Eğer Mandane tahta geçerse, çocuğu öldürdüğüm için başım derde girer," diyerek durumu açıklar. Bu nedenle, cinayeti işlemesi için birini bulması gerektiğine karar verir (Herodot, Clio CIX).
Bu amaçla, Astyages'in kölelerinden Mithridates'e haber gönderir. Mithridates, dağlık ve yabani hayvanların bulunduğu bir bölgede çobanlık yapmaktadır. Harpagos, Mithridates ile buluşarak ona şu emri verir: "Kral'ın emri, bu çocuğu dağların en uzak köşesine bırakıp ölüme terk etmen. Ayrıca çocuğu öldürmezsen, bu kez sen işkenceyle öldürüleceksin. Ben de öleceği yere götürüldüğünü görmek için emir aldım." (Herodot, Clio CX).
Mithridates, çocuğu alarak evine döndü. O sırada karısı Kynos doğum yapmıştı ve ikisi de birbirlerini merak ediyordu. Kynos, kocasına neden çağrıldığını sorunca, Mithridates sarayda yaşadıklarını anlattı. Harpagos'un evine gittiğinde herkesin ağladığını, ortada değerli kumaşlar ve mücevherlerle süslenmiş bir bebeğin olduğunu söyledi. Harpagos, bu çocuğu alıp dağlık bir bölgeye bırakmasını ve emre uymaması halinde öldürüleceğini bildirmişti. Başta çocuğun bir hizmetçiye ait olduğunu düşünse de, hizmetçiden gerçeği öğrendi: Bu bebek, Mandane ile Kambyses'in oğlu, yani Kyros'tu. Astyages, torununun öldürülmesini emretmişti.
Kyros'u gören Kynos, çocuğun öldürülmemesi için kocasına yalvardı. Ancak Mithridates, Harpagos'un kendisini kontrol edeceğini ve emre uymazsa hayatının tehlikeye gireceğini söyledi. Bunun üzerine Kynos, kocasına yeni doğan kendi ölü bebeğini Kyros'un yerine bırakmasını önerdi. Böylece Astyages'in emri yerine getirilmiş olacak ve Kyros hayatta kalacaktı.
Mithridates bu teklifi kabul etti. Kendi çocuğuna Kyros'un elbiselerini giydirip dağaya bıraktı. Harpagos, Mithridates'in haberini alınca güvenilir adamlarını göndererek ölü bebeği gömdürdü. Böylece Kyros, Mithridates ve Kynos tarafından gizlice büyütülmeye başlandı. Lakin Ona Kyros yerine başka bir isimle sesleniyorlardı. (Yunan tarihçi Strabon, Kyros'un üvey ailesi tarafından başlangıçta "Agrates" olarak adlandırıldığını söylerken, Herodot bu konuda bilgi vermemiştir.)
Kyros on yaşına geldiğinde köydeki çocuklarla oyun oynuyordu. Oyunda bir kral seçilecekti ve bu görev Kyros’a verildi. O da diğer çocuklara çeşitli görevler verdi. Ancak Med soylularından Artembares’in oğlu verilen emirlere uymadı. Bunun üzerine Kyros, diğer çocuklara onu yakalamalarını söyledi ve yakaladıktan sonra kamçıyla cezalandırdı. Çocuk acıyla babasına giderek, Astyages’in kölesinin oğlunun kendisini dövdüğünü anlattı. Öfkelenen Artembares, oğlunu da yanına alarak Kral’a gitti ve durumu şikayet etti.
Astyages, Artembares’in itibarını da göz önünde bulundurarak Kyros ve onu büyüten Mithridates’i huzuruna çağırdı. Kyros’a, neden Artembares’in oğlunu cezalandırdığını sordu. Kyros, “Kralım, biz oyun oynuyorduk ve beni kral seçtiler. Diğerleri emirlerime uyarken, o dinlemedi. Ben de adaleti sağladım. Eğer cezalandırılacaksam, işte buradayım.” dedi.
Kyros’un sözleri Astyages’i düşündürdü. Çocuğun konuşmaları bir köleye benzemiyordu ve yaşı da torununa uyuyordu. Bu durumdan şüphelenen Kral, Mithridates’i sorguladı. Adam, çocuğun kendi oğlu olduğunu söylese de Astyages inanmadı ve doğruyu söylemesi için baskı yaptı. İşkence tehdidi karşısında Mithridates gerçeği itiraf etti ve ondan bağışlanmasını diledi.
Astyages, Mithridates'i sorgulamayı bırakıp Harpagos’u huzuruna çağırttı ve ona çocuğu öldürmesi için verdiği emri hatırlattı. Harpagos, Mithridates’in orada olduğunu görünce yalan söyleyemedi ve gerçeği itiraf etti. Kyros'u öldürmenin büyük bir günah olacağını düşündüğünü, bu yüzden emri Mithridates’e ilettiğini ve çocuğun onun tarafından öldürüldüğünü sanarak hareket ettiğini anlattı.
Astyages öfkesini gizleyerek, “Böylesi daha iyi oldu. Kızımla aramın bozulmasına üzülmüştüm, ama şimdi her şey yoluna girdi.” dedi. Harpagos’un oğlunu çağırmasını isteyerek kyros ile tanışmasını istedi ve tanrılara şükretmek için kurban kesmek istediğini söyledi (Herodot, Clio CXVIII).
Harpagos, Kral'ın sözlerinden memnun oldu ve 13 yaşındaki oğlunu hemen huzura gönderdi. Ancak Astyages çocuğu öldürttü, etini pişirtti ve Harpagos’un katılacağı bir ziyafet düzenletti. Yemekte diğer misafirlere koyun eti sunulurken, Harpagos’a kendi oğlunun eti yedirildi. Yemekten sonra Astyages ona yemeğin lezzetini sordu. Harpagos ise yemeği beğendiğini söyleyince Kral, ona bir sepet getirilmesini emretti.
Sepetin içini açan Harpagos, oğlunun başını ve uzuvlarını görünce şaşkınlık göstermedi. Kralın Yanında duygularını belli etmiyordu. Kral, yediği etin ne olduğunu anlayıp anlamadığını sorduğunda Harpagos ise, “Kral ne yaptıysa iyi yapmıştır.” dedi ve kendini sineye çekti. Daha sonra oğlunun kalıntılarını alıp evine döndü ve hepsini tek bir mezara koydu. (Herodot, Clio CXIX). (Ancak Bu kısım belli-belirsiz anlatılmıştır.)
Harpagos’un cezası işte böyle oldu. Astyages ise falcılarını tekrar çağırarak Kyros hakkında danıştı. Falcılar daha önceki kehanetlerini yinelediler. Bunun üzerine Astyages, Kyros’un dağlarda diğer çocuklarla oynarken kral seçildiğini ve onların kendisine itaat ettiğini söyledi. Bu olayın ne anlama geldiğini sorduğunda falcılar, "Eğer çocuk hayattaysa ve kendiliğinden kral olmuşsa, artık korkulacak bir şey yok. Kehanetiniz böylece gerçekleşmiş sayılır; ikinci kez kral olamaz." dediler. (Herodot, Clio CXX)
Bu yorumdan memnun olan Astyages, falcılara Medlerin geleceği için en iyi olanın ne olduğunu sordu. Falcılar, "Eğer Persler kral olursa, bizler köle oluruz. Bu yüzden en iyisi krallığın Medlerin elinde kalmasıdır." dediler. Astyages’i korumak için bir tehdit fark ederlerse haber vereceklerini eklediler. Aynı zamanda, Kyros’u artık sarayda tutmamasını, ailesinin yanına göndermesini tavsiye ettiler.
Astyages, falcıların sözlerinden tatmin olmuştu. Kyros’u huzuruna çağırarak, "Bir rüya yüzünden sana haksızlık ettim, ama sen kaderini yenmeyi başardın. Şimdi tanrılara emanet ol ve Perslerin yanına dön. Sana birkaç refakatçi vereceğim. Orada Mithridates ve karısından çok farklı bir anne ve baba bulacaksın." dedi. (Herodot, Clio CXXI)
Kyros, gerçek ailesi Kambyses ve Mandane'nin yanına vardığında büyük bir sevgiyle karşılandı. Annesi ve babası, onu doğumundan hemen sonra kaybettiklerini sandıklarını, nasıl hayatta kaldığını merak ettiklerini söylediler. Kyros, o güne kadar gerçeği bilmiyordu, ancak yolda kendisine eşlik eden görevli ona her şeyi anlatmıştı. Özellikle, kendisine bakan Mithridates’in eşi Kyno’dan övgüyle bahsetti.
Daha sonra, bu olayın Persler arasında farklı bir söylentiye dönüştüğü anlatılır. Kyno’nun ismi nedeniyle, Kyros’un bir köpek tarafından emzirildiği hikâyesi yayıldı. Persler bunu tanrısal bir işaret olarak gördüler.
Zaman geçtikçe Kyros cesur ve yakışıklı bir delikanlı oldu. Öte yandan Harpagos ona çok iyi davranıyor, hediyeler veriyordu. Çünkü Astyages’ten intikam almak istiyor, ancak bunu tek başına yapamayacağını biliyordu. Bu yüzden Kyros’un desteğini kazanmayı hedefliyordu.
Astyages o dönemde Medlere baskı yapıyordu. Harpagos, Med soylularıyla görüşerek Astyagesi tahttan indirme fikrini kabul ettirdi. Ardından Kyros’la bağlantı kurmak için bir plan yaptı. Gözcülerden kaçınmak için bir tavşanın karnını yararak içine bir mektup sakladı, sonra tekrar dikti. En güvendiği adamına bu tavşanı ve av ağlarını vererek Kyros’a ulaştırmasını söyledi.
Plan başarıyla uygulandı. Kyros mektubu açıp okudu:
Mektubda;
"Kambyses’in oğlu Kyros! Tanrılar seni korumasaydı, şimdiye kadar yaşamazdın. Artık Astyages’ten intikamını almanın zamanı geldi. Eğer ona kalsaydı çoktan ölmüştün. Fakat ben seni korudum ve Mithridates’e verdim. Şimdi Persleri ayaklandır ve ona saldırmalarını sağla. Med ordusu ne kadar güçlü olursa olsun, biz ilk fırsatta senin tarafına geçeceğiz. Zaman kaybetme, harekete geç!" (Herodot, Clio CXXIII)
Bunun üzerine Kyros, bir plan yaparak Persleri bir toplantıya çağırdı. Önceden hazırladığı sahte belgelerle Astyages’in kendisini Perslerin komutanı olarak atadığını söyledi. Belgeleri okuduktan sonra, "Hepiniz birer orak alın ve toplanın!" dedi.
Persler farklı kabilelerden oluşuyordu. En güçlüleri Pasargadlar’dı ve Akhaimenid hanedanına bağlıydılar. Maraphlar ve Masapiler de önemli kabileler arasındaydı. Panthialailar, Derusiailer ve Germaniler çiftçilikle uğraşırken, Daolar, Mordiler, Dropikler ve Sagartlar çobanlık yapıyordu. Kyros, bu kabileleri bir araya getirerek isyanın temelini attı.
Media topraklarında uzunca ve geniş bir çalılık alan vardı. Kyros, Perslere burayı üç gün içinde temizlemelerini emretti ve ertesi gün onları bir ziyafete davet etti. Babasının tüm hayvanlarını kestirip onlara şarap ikram etti. Persler, ziyafetten memnun kalınca Kyros onlara şöyle seslendi:
"Bu alanı temizlediniz ama eğer beni dinlerseniz, bundan çok daha fazla yerimiz ve yurdumuz olabilir. Aksi takdirde köle gibi çalışmaya devam edersiniz. Tanrılar beni bu iş için dünyaya gönderdiğine inanıyorum. Medlerden aşağı olmadığımız gibi savaşta da onlardan üstünüz. Bu nedenle artık Astyages’in yönetiminden kurtulmalıyız!" (Herodot, Clio CXXVI)
Kyros’un sözleri Persleri cesaretlendirdi. Ancak Astyages, bu isyanı öğrenerek onu yanına çağırttı. Kyros, "Geliyorum, hem de beklediğinden daha erken!" diyerek yanıt verdi. Öfkelenen Astyages, ordusunu topladı ve Ordu komutanlığına daha önceden büyük acılar çektirdiği Harpagos'u geçirdi. (Herodot, Clio CXXVII)
Med ve Pers orduları karşılaştığında, Med askerlerinin büyük kısmı Kyros’un tarafına geçti. Med Ordusu dağılınca Astyages, Kyros'tan bir zarar gelmeyeceğini söylemiş olan falcıları öldürttü ve elindeki askerleri Perslere karşı sürdü. Ancak savaş Perslerin zaferiyle sonuçlandı; Astyages savaşta esir düştü. Aynı zamanda Medlerin büyük çoğunluğuda bu muharrebede öldürüldü.
Harpagos, esir alınan Astyages’in yanına gelerek ona geçmişte yaşattığı acıları hatırlattı ve ona dün kralken bugün köle haline nasıl dönüştüğünü hatırlattı.
Astyages ise;
"Bu işi becerenin Kyros olduğunu, başarıyı kendisine mal etmesinin yanlış olduğunu söyledi. Sözlerine şöyle devam etti: "Bence sen insanların en aptalısın. Çünkü bu işi kendi başına yapabilip kral olabilecekken şimdi ancak bunların üçte birine sahipsin. Ayrıca insanların en adaletsizisin. Çünkü kralığın ille de benden başka birisine verilmesi gerekiyorsa bunun bir Pers yerine bir Med olması çok daha doğru olacaktı. Fakat hiçbir suçları olmayan Medler şimdi köle oldular. Dün köle olan Persler ise onların efendileri haline dönüştüler." şeklinde sitem etti. (Herodot, Clio CXXIX)
Böylece, otuz beş yıl tahtta kalan Astyages devrildi ve Persler Med egemenliğine son verdi. Medler daha I.Dareios döneminde isyan ettiler, ancak başarısız oldular. Kyros, esir düşen Astyages’e zarar vermedi ve onu ölene kadar yanında tuttu.