Serbest bölge
Tarihi

Dünya'da ortaya çıkan ilk modeller serbest limanlarla başlamıştır. Serbest limanlar, buralarda yapılacak transit işlemleri ile bulunduğu bölgenin ekonomisini geliştirmek amacıyla kurulmuştur. Buralarda yasal gümrük düzenlemelerinin uygulanmadığı bir alan meydana getirilerek, ticari bir durak noktası oluşturulması öngörülmüştür.
Dünyanın belgelenmiş ilk serbest ticaret bölgesi M.Ö. 166 yılında Grek Delos Adası'nda kurulmuştur. Bölge, adanın korsanlar tarafından istila edildiği M.Ö. 69 yılına kadar varlığını sürdürmüştür. Romalılar, bazıları para basabilen, kendi kanunlarını koyabilen ve Roma İmparatoru'na yıllık vergi ödemeyen birçok civitas libera ya da özgür şehre sahipti. Bunlar en azından MS birinci binyıl boyunca devam etti. Hansa Birliği 12. yüzyılda Kuzey Avrupa'da faaliyet göstermeye başladı ve Avrupa genelinde ticaret kolonileri kurdu. Bu Serbest Ticaret Bölgeleri arasında Hamburg ve Londra'daki Steelyard da vardı. Steelyard, diğer Hansa merkezleri gibi, kendi ambarları, tartım evi, şapeli, sayım evleri ve konutları olan duvarlarla çevrili ayrı bir yerleşkeydi. 1988 yılında, bir zamanlar Britanya'daki en büyük Orta Çağ ticaret kompleksi olan eski Hansa ticaret evinin kalıntıları, Cannon Street İstasyonu'ndaki bakım çalışmaları sırasında arkeologlar tarafından ortaya çıkarıldı.
Bu model, küresel ekonomiden daha fazla pay almak isteyen ülkeler tarafından rekabet avantajı yaratacak bir model olan ve malların gümrüksüz olarak getirilip işlendiği ihracat odaklı serbest bölgelere evirilmiştir. Bu modelin ilk örnekleri 1959 yılında kurulan İrlanda'daki Shannon Serbest Bölgesi'dir. Bu bölgenin ortaya çıkışı, uzun menzilli uçuşlarda bir yakıt ikmali durağı olan Shannon Havalimanı'nın, uçak teknolojisinde yaşanan gelişmelerin bu ikmal zorunluluğunu ortadan kaldırması nedeniyle gerçekleştirilmiştir. İrlanda hükûmeti, mahrum kaldığı havalimanı gelirlerini telafi edebilmek ve bölgedeki istihdam ile ticari hayatı canlandırabilmek amacıyla serbest bölge projesini hayata geçirmiştir. Kayda değer diğer serbest bölgeler, 1960 yılında faaliyete geçen Hindistan'daki Kandla Serbest Bölgesi ve 1967 yılında faaliyete geçen Tayvan'daki Kaohsiung İhracat İşleme Bölgesi'dir.
İkinci dünya savaşından sonra, 1960-80 arası dönemde ülkenin ekonomik gelişimine katkı sunacak bir araç olarak yeni ihracat odaklı üretim yapan serbest bölge modelleri ortaya çıkmıştır. Dünyanın çeşitli yerlerinde bu biçimde 200'e yakın bölge kurulmuştur. Buralar bazı vergi istisnaları tanınarak ve ithalat-ihracat prosedürlerinin gevşetilmesi ile üretimi geliştirmeyi amaç edinmiştir. Serbest bölgelerin birçoğu gelişmekte olan ülkelerde bulunmaktadır; Brezilya, Kolombiya, Hindistan, Endonezya, El Salvador, Çin, Filipinler, Malezya, Bangladeş, Nijerya, Pakistan, Meksika, Dominik Cumhuriyeti, Kosta Rika, Honduras, Guatemala, Kenya, Sri Lanka, Mauritius ve Madagaskar'ın tümü bu tarz programlarına sahiptir. 1997 yılında, 93 ülkede kurulu bulunan ihracat odaklı üretim yapılan serbest bölgede 22,5 milyon kişi istihdam edilmekteyken, 2003 yılına gelindiğinde bu sayı 116 ülkede 43 milyon kişi istihdam edilir hale gelmiştir.
Milenyumla beraber, serbest bölgeler özellikle havalimanları ve deniz limanların bünyesinde, küresel tedarik zincirinin bir parçası haline gelmişlerdir. Bu model, limanların dönüşümü ile de doğrudan ilişkilidir. Bu dönemde, limanlar tedarik zincirinin bir parçası olarak, sadece malların koyulup ardından transfer edildiği yerlerden, komple bir dış ticaret alanlarına dönüşmüştür. Bu amaç doğrultusunda altyapıları geliştirilerek, birer üretim alanları haline gelmiştir.
Bir serbest bölgede iş kuran şirketlere, iş kurma hakkı, gümrük ve vergisiz makine-teçhizat ithal etme hakkı, döviz gelirlerini tutma ve kullanma hakkı ve bazen gelir veya emlak vergisi indirimleri gibi bir dizi düzenleyici ve mali teşvik verilebilir. Gümrük kontrol yöntemleri ve dosyalama gereklilikleri ile ilgili başka teşvikler de bulunabilmektedir. Buradaki amaç, bölgelerin yatırım çekmesi, istihdam yaratması ve böylece yoksulluğu ve işsizliği azaltarak bölge ekonomisini canlandırmasıdır. Bu bölgeler genellikle çok uluslu şirketler tarafından mal (giyim, ayakkabı ve elektronik gibi) üretmek üzere fabrikalar kurulması amacıyla kullanılmaktadır.