Molla Ahmed-i Cezirî
Hayatı > Doğum ve Ölüm Tarihi

Tam adı Ahmed ibn Mela Muhammed el-Botî el-Cezerî  olan Melayê Cizîrî, Kürt edebiyatının en önemli klasik şairlerinden biridir. Daha çok Melayê Cizîrî lakabıyla tanınan şair, adındaki el-Botî ifadesini, Cizre’de yerleşik Botan aşiretine mensup olması nedeniyle almıştır. Melayê Cizîrî, Botan aşiretine olan aidiyetini şiirlerinde açıkça vurgulamıştır.
| --- | --- |
Kürtçe:    Gulê baxê iremê Bohta nim:    Botan cennetinin bağının gülüyüm 

Kendi kimliğini ve kökenini ifade ederken, Botan’la olan bağını güçlü bir şekilde dile getirmiştir. Botan aşireti, Cizre ve çevresinde uzun yıllardır varlığını sürdüren, büyük ve köklü bir aşirettir. "Cezîr" kelimesi Arapçada "ada"anlamına gelmekte olup, şairin Cizre ile olan bağını ifade etmektedir. Melayê Cizîrî, yalnızca bir şair değil, aynı zamanda felsefi ve tasavvufi derinliğiyle Kürt edebiyatında kalıcı bir iz bırakan önemli bir düşünür ve mutasavvıftır.
Melayê Cizîrî’nin doğum ve ölüm tarihi kesin olarak bilinmemektedir. Farklı kaynaklarda çeşitli görüşler öne sürülse de, üzerinde uzlaşılan net bir tarih yoktur. Eserlerinde verdiği ipuçları, onun 16. ve 17. yüzyıllar arasında yaşadığını göstermektedir, ancak yaşam süresiyle ilgili kesin bir bilgi bulunmamaktadır. Wezîrê Nadirî, Melayê Cizîrî’nin 1690-1756 yılları arasında yaşadığını öne sürmektedir. Rus Oryantalist Alexander Jaba, 1732-1733 yıllarında doğduğunu ve 1747-1748 yıllarında öldüğünü öne sürmektedir. Ancak bu tarihlerin doğruluğu tartışmalıdır, çünkü bu görüşe göre Melayê Cizîrî’nin yalnızca 15 yaşında vefat etmiş olması gerekir, ki bu da edebi ve felsefi birikimi göz önüne alındığında mantıklı bir iddia olarak kabul edilmemektedir. Bu nedenle, Jaba’nın verdiği tarihler genel kabul gören kaynaklarla uyuşmamaktadır. Kürt edebiyatçısı Alâeddîn Seccâdî ve Abdulkadir bin Ali İmadî, Melayê Cizîrî’nin Miladi, 1407’de doğup 1481’de vefat ettiğini belirtmektedir.
Melayê Cizîrî’nin eserlerinde alıntıladığı Arapça bir beyitin, 1459 yılında vefat eden Osmanlı şairi Hızır Bey ve 1497 yılında ölen Ahmed Paşa İbn Veliyüddin el-Hüseynî’ye ait olduğu bilinmektedir. Bu durum, Melayê Cizîrî’nin 15. yüzyılın sonlarına kadar hayatta olduğunu göstermektedir. Dolayısıyla, onun 1407-1481 yılları arasında yaşadığını öne süren görüşlerin doğruluğu tartışmalı hale gelmekte, daha geç bir dönemde yaşamış olabileceği ihtimalini güçlendirmektedir.Bazı kaynaklar, Melayê Cizîrî’nin doğum tarihini Hicrî 975 (Miladî 1567-1568) olarak göstermektedir. Bu tarih, şairin bir mısrasında geçen harflerin ebced hesabına göre hesaplanmasına dayanmaktadır. Ancak bu yöntemin kesin bir biyografik veri olarak kabul edilmesi tartışmalıdır. Bununla birlikte, 16. yüzyılın sonlarında doğduğu görüşü, onun eserlerinde yer alan tarihsel ve edebi referanslarla daha uyumlu görünmekte ve 15. yüzyıla ait tarihlemelerin doğruluğunu sorgulamaktadır. Feqîyê Teyran ile Melayê Cizîrî arasında gerçekleşen müseddesin son bendinin ikinci mısrasında geçen 1031 (Miladî 1622) tarihi, Melayê Cizîrî’nin bu tarihe kadar hayatta olduğunu göstermektedir. Bu bilgi, daha önce öne sürülen 15. yüzyıla ait doğum ve ölüm tarihlerini çürüterek, şairin 16. yüzyılın sonlarında doğmuş ve 17. yüzyılda yaşamış olabileceğini desteklemektedir. Feqîyê Teyran’ın, Melayê Cizîrî’nin vefatı üzerine yazdığı ve 24 bentten oluşan "Îro werin lêzim werin" dizeleriyle başlayan mersiyesinde, "Heft ‘ayn û lam bûne cuda" mısrası yer almaktadır. Bu mısranın ebced hesabına göre, Melayê Cizîrî’nin Hicrî 1050 (Miladî 1640) yılında vefat ettiği düşünülmektedir. Bu bilgi, onun 17. yüzyılın ortalarına kadar yaşadığını göstermekte ve daha önce öne sürülen 15. yüzyıla ait ölüm tarihlerini geçersiz kılmaktadır.
Melayê Cizîrî, II.Şeref(Xan Şeref)'in döneminde yaşamış ayrıca 1640'ta vefat edinceye dek yıllarca müderrislik yaptığı Kırmızı Medrese'nin güneyinde defnedilmiştir.