Yidiş edebiyatı
Eski Yidiş edebiyatı

Yidiş edebiyatı, dini metinlerin tercümeleri ve yorumlarıyla başladı. Eski Yidiş edebiyatının en önemli yazarı, Hamptonlı Bevis (en) şövalye romantizmini İtalyanca versiyonu Buovo d'Antona aracılığıyla çeviren ve uyarlayan Elia Levita (en) idi. Levita'nın Bovo d'Antona adlı ve daha sonra Mlokhim-Bukh (en) ve Shmuel-Bukh (en) başlığıyla bilinen versiyonu, 1507'den itibaren el yazması olarak dağıtıldı, daha sonra 1541'de Isny'de (Almanya) yayınlandı. Bu çalışma, Avrupa edebi biçimlerinin gelişmekte olan Yidiş edebiyatı üzerindeki etkisini, yalnızca konusuyla değil, aynı zamanda kıtaları ve kafiye şeması biçiminde, İtalyan ottava rimasının bir uyarlaması olarak göstermektedir. Bununla birlikte, Levita, şövalyeliğin esasen Hristiyan doğasına huzursuz bir şekilde dayansalar da, hikâyenin birçok özelliğini Yahudi öğelerini yansıtacak şekilde değiştirdi. Yidiş edebiyatı ve kültürü, Nazi soykırımının (Yidiş khurbn) Kıta Avrupası'ndaki ana merkezlerini yok etmesinden bu yana düşüşte. Baskı, Sovyetler Birliği'ndeki Yidiş geleneğini de kısaltırken, asimilasyon Amerika Birleşik Devletleri ve Kanada'da Yidiş'in rolünü azalttı. Ancak 1980'lerden bu yana Yidiş edebiyatı Kuzey Amerika, Avrupa ve İsrail'de yeni bir ilgi gördü ve klezmer müziği, çeviriler ve üniversite çalışmaları yoluyla Yidiş kültürünü canlandırmak için birçok çaba oldu. New York, Montreal, Paris, Tel Aviv ve başka yerlerde laik Yidiş kültürünün merkezleri var, ancak Hasidik Yahudiler, Yidiş'i günlük dil olarak kullanmaya devam eden ana grup. Yidiş edebiyatı, İngilizce yazılmış Amerikan ve İngiliz kurgularında dolaylı anlatım bulmuştur.
14-15. yüzyıllarda bir dizi Yidiş epik şiiri ortaya çıktı. Bu türün en önemli eserleri Shmuel-Bukh ve Mlokhim-Bukh'tur. Kral Davut ve diğer İbrani Kutsal Kitabı kahramanları hakkında şövalye romantizmleri. Bu şiirlerin dörtlük biçimi Nibelungen Destanı'na benzer. Diğer Avrupa destanlarının örneğini takip ederek, Shmuel-Bukh sadece okunmadı, aynı zamanda müzik eşliğinde söylendi veya söylendi; melodisi Yahudi topluluklarında yaygın olarak biliniyordu. 12. yüzyılda, Yahudi yaşamı, Almanya'nın Worms, Speyer ve Mainz kasabalarında Ren Nehri boyunca oldukça gelişmişti. Bazı dilbilimciler, Yidiş'in Rheinland'dan geldiğini öne sürdüler; diğerleri, doğu Bavyera'daki Regensburg gibi Tuna Nehri boyunca uzanan Yahudi topluluklarında başladığını düşünüyor. Orta Çağ döneminin Yidişi, çağdaş Orta Yüksek Almancaya benziyordu, ancak İbranice karakterlerle yazıldığı, İbranice ödünç sözcükleri içerdiği ve Cermen bileşeninin bazı yönlerini yeniden yapılandırdığı için ayırt ediciydi. Yahudi topluluklarının doğuya doğru göçünün bir sonucu olarak, 18. yüzyılda Slavca alıntı sözcükler de konuşulan Yidiş'in önemli bir unsuru haline geldi.
İbrani Kutsal Kitabı'nın kafiyeli uyarlamaları olmaktan çok uzak olan bu eski Yidiş epik şiirleri, İbrani Kutsal Kitabı ve Midraş'tan malzemeyi Avrupa saray şiiriyle kaynaştırdı, böylece Nibelungen Destanı ve Roland Destanı ile karşılaştırılabilen Aşkenaz ulusal destanı yarattı. Yidiş edebiyatının ilk yazılı kanıtı, 1272-73'te tamamlanan Worms kentinden bir İbranice dua kitabının el yazmasında yazılı kısa bir kafiyedir. Beş büyük İbranice karakterin boşluklarında bir düzine Yidiş kelimesi beliriyor. Bu örnek, Yidiş'i İbranice metne hizmet eden ikincil bir role yerleştirdi ve o zamandan beri Yidiş edebiyatı genellikle İbranice edebiyatına ikincil olarak kabul edildi. 1382'de yazılmış ve Kahire Genizah'ta keşfedilen bir Yidiş el yazması, İbrani Kutsal Kitabı hikâyelerini yeniden anlatan ayetler içeriyor ve varyantları haham yorumlarına dayanıyor. Yazılı Yidiş'in diğer erken örnekleri, çalışma metinlerinde İbranice kelimelerin tefsirleri olarak görülür. Daha da önemlisi, İbrani Kutsal Kitabı kitaplarının ve İbranice duaların Yidiş'e tam çevirileri; örneğin, Mezmurlar'ın bir çevirisi 1490'dan, İbranice "Adir Hu" ("Güçlü O") duasının Yidişçe çevirisinin yayınlanması 1526'ya tarihlendirildi. Bir Yidiş sözlük ve İbrani Kutsal Kitabı'na uygunluk, Bilgin Haham Anshel'e atfedilen, 1534'te Krakov'da yayınlandı.
Eski Yidiş edebiyatının bir başka etkili eseri de Mayse-bukh'tur ("Hikaye Kitabı"). Bu eser, halk hikâyeleri ve efsanelerin yanı sıra İbranice ve haham kaynaklarına dayanan ahlaki hikâyeleri toplar. Bilim adamları, Yahudi olmayan birkaç hikâyenin dahil edilmesine dayanarak, derleyicinin 16. yüzyılın son üçte birinde şu anda Batı Almanya olan bölgede yaşadığı sonucuna varmışlardır. İlk olarak 1602'de yayınlandı. Bu eğitici hikâyeler, özellikle Hasidim arasında, son derece dindar topluluklarda hala okunmaktadır. İbrani Kutsal Kitabı'nın en etkili Yidiş çevirisi, Jacob ben Isaac Ashkenazi tarafından yazılan Tsene-rene ("Gidin ve Görün"; İng. trans. Tsenerene) idi. Metin, sinagogda okunan İbrani Kutsal Kitabı pasajlarının gevşek bir ifadesidir: Musa'nın Beş Kitabı, ek okumalar (haftarot) ve beş parşömen (megillot). İlk olarak 1600 civarında yayınlanan Tsenerene, haham kaynaklarına dayanan çok çeşitli yorumlar ve anlatı açılımları içeriyordu. 200'den fazla kez yeniden basılan bu kitap, orijinal pasajları ve midraşik eserleri okumak için yeterli İbranice bilgisine sahip olmayan kadınlar ve erkekler tarafından geniş çapta okundu.
1616'da Haham Jacob ben Isaac Ashkenazi (en) tarafından haftalık Peraşa üzerine kadınlar için yazılmış bir yorum olan Tseno Ureno (en) (צאנה וראינה), bu güne kadar Yidiş evlerinde her yerde bulunan bir kitap olmaya devam ediyor. Tekhines, çoğunlukla kadınlar için Yidiş duaları, dini edebiyatın bir başka önemli biçimiydi. İbrani litürjisinin aksine, Yidiş tekhinleri, Tanrı'ya hitap eden daha somut, samimi yakarışlar olma eğilimindedir. Bu dua koleksiyonlarının çoğu erkekler tarafından yazılmıştır, ancak iki önemli koleksiyon 18. yüzyılın başında Ukrayna'da yaşayan Sara Bas-Toyvim'e atfedilmiştir. Bir başka seçkin tekhine yazarı, 18. yüzyılda Polonya'nın şu anda Ukrayna'da olan bir bölgesinde yaşayan Sarah Rebekah Rachel Leah Horowitz'di.
Kadınlar eski Yidiş edebiyatını nadiren yazdılar, ancak birkaç tkhine koleksiyonu (litürjinin parçası olmayan kişisel dualar), her ikisi de 18. yüzyılda Sarah Bas Tovim ve Sarah Rebekah Rachel Leah Horowitz gibi kadınlar tarafından yazılmıştır.]] Bu döneme ait bir kadının en kapsamlı metni, 1896'ya kadar yayınlanmayan bir aile belgesi olan 17.-18. yüzyıla ait Hameln Gluckel'in anısıdır.
Max Weinreich (en) ve Shmuel Niger (en) gibi bazı bilim adamları, laik Yidiş edebiyatının gezgin ozanların sözlü performanslarıyla başladığını iddia ettiler. Bu görüş için basılı kanıtlar yetersizdir, ancak 1450'de doğan Menachem Oldendorf, İbranice ve Yidiş şarkılarından oluşan bir koleksiyon yayınladı. Popüler Alman melodilerine atıfta bulunur ve geleneksel Yahudi hayatından çıkarılmış bir eğlence biçimini yansıtır. Yidiş şarkı performansları, badkhen'in (düğün soytarısı) sonraki gelişimine ilham vermiş olabilir.
Popüler Alman halk edebiyatı, genellikle Hristiyan referansları ve herhangi bir Yahudi karşıtı yorum hariç tutularak Yidiş'e çevrildi. Örneğin, Dietrich von Bern (en) ve Hildebrand hakkındaki efsaneler Yidiş'te ortaya çıktı. Arthur romansları iyi biliniyordu ve hahamların muhalefetine rağmen, bu hikâyelerin Yidiş versiyonları birkaç akşam boyunca oynanmış olabilir. Gösterilerin kültürel ortamının izleri basılı metinlere gömülüdür, tıpkı ozan duraklayıp "Şimdi bu noktada takılıp kalmalıyız / sen bana içecek iyi şarap verene kadar" dediğinde olduğu gibi.
Eski Yidiş edebiyatında yükselen figür, diğer Alman Yahudileriyle birlikte İtalya'ya göç eden ancak Yidiş konuşmaya ve yazmaya devam eden Elijah Bokher Levita'ydı. Ünlü bir İbrani dilbilgisi uzmanı ve İtalyan din adamlarının öğretmeniydi. En önemli Yidiş eseri, Anglo-Norman Buève de Hantone'un İtalyanca versiyonuna dayanan Bove-bukh (1507'de yazılmış ve 1541'de basılmış; "The Book of Bove") idi. Hikâye, krala ihanet eden ve onun ölümünü getiren güzel bir kraliçe Brandonia'nın etrafında dönüyor. Bove-bukh, bir abababcc kafiye şemasıyla dörtlük formu kullanılarak ottava rima ile yazılmıştır. Bokher Levita, şiirinin uzunluğunu İtalyanca orijinalinde 1.400 kıtadan 650 kıtaya indirirken bazı erotik sahneleri çıkarmış ve karakterlerine Yahudi nitelikleri eklemiştir. Bir prensesle (Viyana) evlenmek isteyen ve sonunda başarılı olan zavallı bir şövalyenin (Paris) öyküsü olan Pariz un Viene (1594'te basılmıştır; "Paris ve Viyana"), onun ikinci büyük edebi eseri olabilir. Bazı bilim adamları yazarlığını sorguladılar. Başka bir Avrupa dilinden Yidiş'e çevrildiğini düşünüyorlar, çünkü karmaşıklığı Eski Yidiş edebiyatının atipik.
İbranice ve diğer kaynaklara dayanan kısa öykülerden oluşan bir koleksiyon olan Mayse-bukh ("Hikayeler Kitabı") ilk olarak 1602'de yayınlandı. Bu çalışma, erken Yidiş yazılarında önemli hale gelen bir dizi eğitici, etik literatürü özetler. Midraşik geleneklerden, halk hikâyelerinden ve efsanelerden yararlanarak, önceki şiirsel anlatılardan farklı olarak etkili bir düzyazı tarzı geliştirdi. Mayse-bukh, hikâye koleksiyonlarının sonraki gelişimini etkiledi; dahası, bazı Hasidik eserlerin menkıbesi türünü öngörmüştür.
Erken Yidiş edebiyatı aynı zamanda dinsel olmayan şarkı sözlerini, Amsterdam Kuranton (1686–87; "Chime") gibi gazeteleri ve tarihi şiirleri de içerir. Bu şiirlerin çoğu, pogromlar, askerî eylemler veya yangınlar gibi travmatik olaylara yanıt veren ayet anlatılarıydı. Özellikle rahatsız edici bir fenomen olan sahte mesih Shabbetai Tzevi'nin yükselişi Meshiekh-lid'in (1666; "Mesih Şiiri") konusudur.
Hameln'li Glikl (Almanya), 1691'den başlayarak dikkate değer bir anı yazdı. Kocası öldükten sonra yazmaya başladı ve onu 12 çocukla geride bıraktı. Anı, Hameln, Hamburg ve Metz'deki hayatını ve kültürel ortamı anlatıyor; Glikl, çeşitli İbranice ifadeleri kendi diline dahil edecek kadar İbranice öğrendi. Anı el yazması, 1896'da nihayet yayınlanana kadar nesilden nesile aktarıldı. Metin, belirsizliği nedeniyle Yidiş harflerinin tarihini etkilemedi, ancak zamanının ve yerinin eşsiz bir panoraması olarak görülür.