Galen
Mirasi

Geç Antik Çağ
Galen, kendi zamanında hem hekim hem de filozof olarak efsanevi bir üne sahipti. Aynı dönemde, Bizanslı Theodotus, Athenaeus ve Aphrodisiaslı Alexander gibi diğer Yunan yazarlar da Galen'in itibarını doğrulamaktadır. 7. yüzyıl şairi Georgios Pisidis, İsa’yı ikinci ve ihmal edilmiş bir Galen olarak nitelendirecek kadar ileri gitmiştir. Galen, Bizans, Arap dünyası ve Avrupa'da tıp teorisi ve pratiği üzerinde 17. yüzyılın ortalarına kadar önemli bir etki göstermeye devam etmiştir. Galen’den birkaç yüzyıl sonra, Palladius Iatrosophista, Hipokrat üzerine yazdığı yorumunda, "Hipokrat ekti, Galen biçti," demiştir.
Galen, kendisinden önceki çalışmaların özetini yapmış ve onları sentezlemiştir. Yunan tıbbı, sonraki kuşaklara Galen'in kelimeleriyle (Galenizm) aktarılmıştır; bu şekilde, Galenizm, Yunan tıbbının dünyaya tanıtılma aracı haline gelmiştir. Çoğu zaman bu, Galen'in önceki çalışmaları yeniden ifade edip yeniden yorumlaması şeklinde olmuştur. Örneğin, Nisibisli Magnus’un 4. yüzyılda idrar üzerine yazdığı çalışması, daha sonra Arapçaya çevrilmiştir. Ancak, Galen’in katkılarının tam önemi, ölümünden çok sonra fark edilmiştir. Galen'in etkileyici hitabeti ve üretkenliği, öğrenilecek başka bir şey kalmadığı izlenimini verecek kadar güçlüydü. Bu nedenle, Galenizm terimi, geç antik çağda tıbbı dönüştüren ancak sonraki düşünceyi hem olumlu hem de olumsuz bir anlam kazanmıştır.
Batı Roma İmparatorluğu’nun çöküşünden sonra Galen’in çalışmaları ve diğer Yunan eserleri, Batı’da neredeyse tamamen ortadan kaybolmuştur. Buna karşın, Yunanca konuşulan Roma İmparatorluğu’nun (Bizans) doğu yarısında, Oribasius gibi sonraki yüzyılların yorumcuları, Galen’in eserlerini korumuş ve yaygınlaştırmıştır. Oribasius, 4. yüzyılda İmparator Julian’ın hekimi olarak Synopsis adlı bir derleme yapmıştır. Bu yazarlar, Galen’in eserlerini daha erişilebilir hale getirmiştir. Nutton, bu yazarları "antik çağın tıbbi soğutucuları" olarak tanımlamaktadır.
Geç antik dönemde, tıbbi yazılar, pratikten ziyade giderek teorik bir yöne kaymıştır. Birçok yazar, sadece Galenizm'i tartışmakla yetinmiştir. Nisibisli Magnus, yalnızca teorisyen bir yazar olduğu gibi, İskenderiyeli John ve Ravenna'lı Agnellus da Galen'in De Sectis üzerine dersler vermiştir. Galenizm o kadar güçlüydü ki, diğer yazarlar, özellikle Hippokrates, Galen'in gözünden görülmeye başlanmış ve Galen'in karşıtları marjinalleştirilmiştir. Ayrıca Asclepiadizm gibi diğer tıbbi mezhepler yavaş yavaş ortadan kaybolmuştur.
Yunan tıbbı, Yunan kültürünün bir parçasıydı ve Süryani Hristiyanlar, Doğu Roma İmparatorluğu'nun Suriye ve Batı Mezopotamya'yı yönettiği dönemde bu kültürle temas kurmuşlardır. Bu bölgeler, 7. yüzyılda Araplar tarafından fethedilmiştir. 750 yılından sonra Süryani Hristiyanlar, Galen'in eserlerinin ilk çevirilerini Süryaniceye ve Arapçaya yapmışlardır. Bu dönemden itibaren, Galen ve genel olarak Yunan tıp geleneği, Orta Çağ ve erken modern İslam dünyasında benimsenmiştir. Edessalı Job'un, Galen'in 36 eserini Süryaniceye çevirdiği söylenmektedir. Bu eserlerden bazıları, daha sonra Huneyn bin İshak tarafından Arapçaya çevrilmiştir.
Orta Çağ - İslam Dünyası
Galen'in tıbba yaklaşımı, İslam dünyasında etkili olmuş ve etkisini günümüzde de sürdürmektedir. Galen'in eserlerini Arapçaya çeviren ilk önemli kişi, Arap Hristiyan tercüman Huneyn bin İshak’tır. Huneyn, yaklaşık 830–870 yılları arasında "Calinos" adıyla anılan 129 eseri Arapçaya çevirmiştir. Muhammed bin Zekeriya er-Razi (MS 865–925) gibi Arap kaynakları, Galen'e ait yeni ya da nispeten erişilemeyen eserlerin keşfi için önemli kaynaklar olmaya devam etmektedir. Huneyn'in Arapça çevirilerinden biri olan Kitab ila Aglooqan fi Shifa al Amrad, İbn Sina Orta Çağ Tıp ve Bilim Akademisi Kütüphanesi'nde bulunan bir eserdir ve Galen'in edebi eserleri arasında başyapıt olarak kabul edilmektedir. Galen'in İskenderiye özetlerinden bir bölüm olan bu 10. yüzyıla ait el yazması, iki bölümden oluşmaktadır ve çeşitli ateş türleri ile vücuttaki farklı inflamasyon durumlarla ilgili ayrıntılar içermektedir. Daha önemlisi, bu eserde hem bitkisel hem de hayvansal kökenli Greko-Romen dönemde kullanılan 150'den fazla tek ve birleşik formülasyonun ayrıntıları bulunmaktadır. Bu kitap, Yunan ve Roma dönemlerindeki tedavi geleneklerini ve yöntemlerini anlamaya dair bir bakış sunmaktadır.
Er-Razi'nin Şüpheler Kitabı (Doubts on Galen) gibi eserlerinden ve İbn Zühr ile İbnü'n-Nefîs gibi hekimlerin yazılarından da anlaşılacağı üzere, Galen'in eserleri sorgulanmadan kabul edilmemiş, aksine yeni araştırmalar için meydan okunabilir bir temel olarak ele alınmıştır. Deney ve gözleme büyük önem veren İslam dünyası hekimleri, Galen'in teorilerini hem karşılaştırmış hem de yeni sonuç ve gözlemleri onun çalışmalarıyla birleştirmiştir. Er-Razi, Ali bin Abbas el-Mecusi, Ebu’l Kasım el-Zehravi, İbn Sina (Avicenna), İbn Zühr ve İbnü'n-Nefîs gibi yazarlar bu yöntemleri izlemiştir. Örneğin, İbnü'n-Nefîs'in küçük kan dolaşımını keşfetmesi, Galen'in kalp üzerine olan teorisiyle çelişmiştir.
Galen'in eserlerinin, özellikle de hıltlar teorisinin, etkisi modern Yunanı tıbbında güçlü bir şekilde devam etmektedir. Günümüzde İslam kültürüyle yakından özdeşleşen bu tıp yöntemi, Hindistan'dan (resmi olarak tanındığı yer) Fas'a kadar yaygın şekilde uygulanmaktadır. Maimonides de Galen'den etkilenmiş, tıbbi eserlerinde onu en çok alıntılayan kişi olmuştur ve Galen'i tüm zamanların en büyük hekimi olarak görmüştür. Hindistan'da birçok Hindu hekim, Farsça ve Urduca öğrenmiş ve Galenik tıbbı incelemiştir. Hindu hekimler arasındaki bu çalışma eğilimi 17. yüzyılda başlamış ve 20. yüzyılın başlarına kadar devam etmiştir.
Orta Çağ
11. yüzyıldan itibaren İslam tıbbına ait Latince çeviriler Batı'da ortaya çıkmaya başlamış, Salerno Tıp Okulu'nun etkisiyle birlikte Napoli ve Montpellier üniversitelerinin müfredatlarına dahil edilmiştir. Bu dönemden itibaren Galenizm, tartışılmaz bir otorite haline gelmiştir. Hipokrat ve Galen'in eserlerini Arapçadan çevirenler arasında Afrikalı Konstantin da yer almıştır. Bu dönemde Arapça metinlerin daha fazla sayıda çevrilmesine karşın, Galen'in bazı eserleri doğrudan Yunancadan Latinceye de çevrilmiştir. Örneğin, Pisa’lı Burgundio De complexionibus eserini Yunancadan çevirmiştir. Galen'in anatomi ve tıp üzerine olan eserleri, İbn Sina'nın Galen'in çalışmalarını detaylandırdığı El-Kanun fi’t-Tıb adlı eseriyle birlikte, Orta Çağ üniversitelerindeki hekimlerin temel ders kitapları arasında yer almıştır.
Putperest Roma'nın aksine, Hristiyan Avrupa'da insan bedeninin diseksiyonu ve otopsisine evrensel bir yasak uygulanmamış, en azından 13. yüzyıldan itibaren düzenli olarak bu tür incelemeler gerçekleştirilmiştir. Ancak Galen'in etkisi o kadar büyüktü ki, diseksiyonlar sırasında Galen'in anatomisiyle uyuşmayan anomaliler keşfedildiğinde, hekimler genellikle bu bulguları Galenik sisteme uyarlamaya çalışmışlardır. Bunun bir örneği, yazılarında ilkel bir kan dolaşımını tanımlayan ancak sol karıncıkta hava bulunması gerektiğini savunmaya devam eden Mondino de Liuzzi'dir. Bazıları bu farklılıkları, insan anatomisinin Galen'in zamanından bu yana değiştiğinin bir kanıtı olarak göstermiştir.
Galen'in eserlerini Latinceye çeviren en önemli isim, birkaç yılını Galen üzerine çalışarak geçiren Niccolò di Deoprepio da Reggio olmuştur. Niccolò, Napoli Kralı Robert'in hüküm sürdüğü Angevin Sarayı'nda çalışmıştır. Niccolò'nun çevirileri arasında, orijinal metni kaybolmuş olan bir Galen tıbbi risalesinden bir bölüm de bulunmaktadır.
Rönesans
Galen'in eserlerinin Latince çevirilerden oluşan ilk kapsamlı baskısı, 1490 yılında Brescia’lı Diomede Bonardo tarafından düzenlenmiş ve Venedik’te Filippo Pinzi tarafından basılmıştır.
Rönesans ve Bizans İmparatorluğu'nun düşüşü (1453), Batı'ya Yunan bilginleri ve el yazmalarının akınını beraberinde getirerek, Galen'in Arapça yorumları ile orijinal Yunanca metinleri arasında doğrudan bir karşılaştırma yapılmasına olanak tanımıştır. Bu yeni bilgi akışı ve Hümanizm hareketi, özellikle Linacre'ın çalışmaları, Galen'i Latince bilimsel kanona dahil ederek De Naturalibus Facultatibus'in 1523'te Londra'da yayımlanmasıyla klasik hümaniter bilimlerin (literae humaniores) tanıtılmasını desteklemiştir. Tıp bilimindeki tartışmalar, daha muhafazakâr Arap geleneği ve daha liberal Yunan geleneği olmak üzere iki farklı yaklaşımda yürütülmeye başlanmıştır. Daha radikal liberal hareketler, Paracelsus'un Basel'deki tıp okulunda İbn Sina ve Galen'in eserlerini sembolik olarak yakması gibi, otoritenin tıptaki rolünü sorgulamaya başlamıştır. Ancak Galen'in, bin yıl boyunca büyük düşünürler arasındaki üstünlüğü, 16. yüzyılda Aynoroz Dağı'ndaki Büyük Lavra'nın yemekhanesinde bulunan bir freskte açıkça görülmektedir. Freskte Galen, Jesse Ağacı'nın dibinde Sibyl ve Aristoteles'in arasında yer almaktadır.
Galenizm'in nihai yenilgisi, Paracelsus'un olumsuz eleştirileri ve 16. yüzyıldaki İtalyan Rönesansı anatomistlerinin, özellikle Vesalius'un yapıcı yaklaşımlarının bir birleşimiyle gerçekleşmiştir. 1530’larda, Flaman anatomist ve hekim Andreas Vesalius, Galen’in birçok Yunanca metnini Latinceye çevirmek için bir projeye başlamıştır. Vesalius’un en ünlü eseri olan De Humani Corporis Fabrica, Galenik yazılar ve formlardan büyük ölçüde etkilenmiştir. Vesalius, Galen’in yöntemlerini ve görüşlerini eleştirel bir şekilde incelemek amacıyla, doğrulama yöntemi olarak insan kadavrası diseksiyonuna yönelmiştir. Vesalius, Galen’in yazılarında maymunlarda bulunan ancak insanlarda bulunmayan anatomik detayları tasvir ettiğini göstermiş ve Galen’in sınırlamalarını kitaplar ve uygulamalı demonstrasyonlarla ortaya koymuştur. Bu durum, Jacobus Sylvius gibi ortodoks Galencilerden şiddetli bir muhalefet görmüştür.
Galen, insan diseksiyonunun yasak olduğu bir dönemde maymunları gözlemleyerek vücudun görünümünü anlattığını belirtmiştir. Bu nedenle Vesalius, Galen’in doğrudan gözlemi tanımlama yöntemini kullanarak insan vücudunun tam detaylarını kaydetme çabası içinde olduğunu gösterebilmiştir. Galen, maymun anatomisinin insanlar için yeterince benzer olduğunu savunmuş ve hekimlerin maymun diseksiyonlarıyla anatomi öğrenebileceğini, ardından da hastalarının yaralarından benzer yapıları gözlemleyebileceğini ileri sürmüştür. Vesalius’un incelemeleri, Aristoteles ve Mondino de Liuzzi’nin tıbbi teorilerini de çürütmüştür. Vesalius’un Galenizm’i yıkmaya yönelik en bilinen örneklerinden biri, kalbin interventriküler septumunun Galen’in öğrettiği gibi geçirgen olmadığını göstermesidir (Nat Fac III xv). Ancak bu durum, Vesalius’tan iki yıl önce Miguel Servet tarafından Christianismi Restitutio (1553) adlı eserinde açıklanmıştı. Ancak bu kitabın sadece üç kopyası hayatta kalmıştır; geri kalanı, Servet’in dini otoriteler tarafından kovuşturulması nedeniyle yayımlandıktan kısa süre sonra yakılmıştır.
Miguel Servet, Fransa’da bulunduğu süre boyunca "Michel de Villeneuve" adını kullanmış ve Johann Winter von Andernach'a göre Paris Üniversitesi'nin en iyi Galencisi olmuştur. Andernach, hem Vesalius'a hem de Servet'e ders vermiştir. Rönesans Galenizm'inde, Galen'in Opera Omnia eserlerinin basımları çok önemli bir yer tutmuştur. İlk kez Venedik'te 1525'te Aldine Press tarafından yapılan editio princeps, 1541-1542 yıllarında Giunta tarafından yine Venedik'te izlenmiştir. Bu tarihten 1625'e kadar 14 baskı yapılmıştır. Lyon'da ise 1548-1551 yılları arasında sadece bir baskı üretilmiştir. Lyon baskısında, Vesalius, Caius ve Janus Cornarius gibi ünlü yazarların çalışmalarını düzelten solunum ve kan akışı üzerine yorumlar yer almıştır. Michel de Villeneuve, bu çalışmayla ilgili Jean Frellon ile sözleşmeler yapmış ve Servetus araştırmacısı Francisco Javier González Echeverría, Uluslararası Tıp Tarihi Derneği'nde kabul edilen bir iletişimle, Michel de Villeneuve'ün (Miguel Servet) Frellon'un Lyon baskısındaki yorumların yazarı olduğunu göstermiştir.
Galen'in bıraktığı noktadan öteye bedenin anlaşılmasını genişleten bir başka önemli durum, insan dolaşım sisteminin doğasının bu demonstrasyonlarla ortaya konması ve ardından Andrea Cesalpino, Fabrizio Acquapendente ve William Harvey’in çalışmaları olmuştur. Bununla birlikte, Galen’in kan alma (hacamat) gibi birçok hastalığın tedavisi için önerdiği yöntemler, 19. yüzyılın sonlarına kadar etkisini sürdürmüştür.