stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Ağrı'nın ilçeleri
Belediyeler > Belediye Başkanları

2024 Yerel seçimleri sonucu  seçilerek göreve başlayan ilçe belediye başkanlıklarının bilgileri aşağıdadır.
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
31 Mart  2024 Seçimlerine göre Ağrı Belediye Başkanları

| İlçe | Belediye | Adı | Partisi | Oy oranı | Doğum | Öğrenimi |
| Ağrı  Merkez | Ağrı Merkez | Hazal Aras | DEM | 51,06 | 1975-Ağrı | İnönü  Ü.-İİBF/And.Ü.Sosyoloji |
| Diyadin | Diyadin | Adnan Doğan | DEM | 57,42 | 1985-Diyadin | Çeçen Ü.-Siyaset B.ve K.Yönetimi |
| Doğubayazıt | Doğubayazıt | Kenan Alkan | DEM | 57,98 | 1977-Doğubayazıt |  |
| Eleşkirt | Eleşkirt | Ramazan Yakut | AK PARTİ | 47,78 | 1960-Eleşkirt | Ağrı Meslek Yüksek  O.-Makine |
| Eleşkirt | Tahir | Alparslan Yavuz | AK PARTİ | 40,91 |  |  |
| Eleşkirt | Yayladüzü | Selahattin Aysu | YRP | 50,83 |  |  |
| Eleşkirt | Yücekapı | lhami Zeyrek | YRP | 53,54 |  |  |
| Hamur | Hamur | İsmet Aslan | YRP | 47,50 | 1959-Hamur | Muş İmam  Hatip |
| Patnos | Patnos | Abdulhalık Taşkın | AK PARTİ | 38,15 | 1954-Patnos | Atatürk Ü.-Matematik |
| Patnos | Dedeli | Veysi Durak | AK PARTİ | 43,81 |  |  |
| Taşlıçay | Taşlıçay | Mehmetali Budak | DEM | 55,24 | 1979-Taşlıçay |  |
| Tutak | Tutak | Fevzi Sayan | AK PARTİ | 26,21 | 1977-Ağrı |  |
Belediyeler > Belediye Meclisleri

Ağrı İl Genel Meclisi üye sayısı 28'dur. Ağrı Belediyesi meclisi üye sayısı ise 31'dir. İlçe belediyelerinin toplam üye sayısı 170'dir.
Belediye Meclis üyelerinin sayıları ilçenin son nüfus sayımına göre 9 ile 55 üye, İl genel meclisi üye sayılara 100.000 nüfusa kadar 2 ile 5 üye olarak belirlenir.
İl genel meclisi ve belediye meclisi üyelikleri için yapılan seçimlerde, onda birlik baraj uygulamalı nispi temsil sistemi, belediye başkanlığı seçiminde ise çoğunluk sistemi uygulanır İl genel meclisi ve belediye meclisi üye sayıları ilçe nüfusuna göre, kontenjandan kalan sayıların partilere dağılımı ise D'Hondt Sistemine göre belirlenir (Kanun:2972-Madde:23)
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
Ağrı Belediye Meclisleri ve İl Genel Meclisi Üye Sayıları (31 Mart 2019 )

| İlçe/Belde | İlçe/Belde | Belediye meclisleri üye  sayıları | Belediye meclisleri üye  sayıları | Belediye meclisleri üye  sayıları | Belediye meclisleri üye  sayıları | Belediye meclisleri üye  sayıları | Belediye meclisleri üye  sayıları | İl Genel  Meclisi üye sayıları | İl Genel  Meclisi üye sayıları | İl Genel  Meclisi üye sayıları |

| İlçe | Belde | Üye S. | SAADET | BBP | AK PARTİ | DP | HDP | Üye S. | AK PARTİ | HDP |
| Ağrı Merkez |  | 31 |  |  | 20 |  | 11 | 5 | 3 | 2 |
| Diyadin |  | 15 |  |  | 4 |  | 11 | 3 | 1 | 2 |
| Doğubayazıt |  | 25 |  |  | 5 |  | 20 | 5 | 1 | 4 |
| Eleşkirt |  | 11 | 4 |  | 5 | 2 |  | 3 | 3 |  |
|  | Tahir | 9 |  |  | 4 | 5 |  |  |  |  |
|  | Yayladüzü | 9 |  |  | 6 | 3 |  |  |  |  |
|  | Yücekapı | 9 |  |  | 5 | 4 |  |  |  |  |
| Hamur |  | 9 | 4 |  | 5 |  |  | 2 | 1 | 1 |
| Patnos |  | 25 | 4 |  | 5 |  | 16 | 5 | 1 | 4 |
|  | Dedeli | 9 | 5 |  | 4 |  |  |  |  |  |
| Taşlıçay | Taşlıçay | 9 |  |  | 4 |  | 5 | 2 | 1 | 1 |
| Tutak | Tutak | 9 |  | 1 | 5 |  | 3 | 3 | 2 | 1 |

| Ağrı İli | Ağrı İli | 170 | 17 | 1 | 72 | 14 | 66 | 28 | 13 | 15 |
Nüfus

Güncel Nüfus Değerleri(TÜİK 6 Şubat 2025 verileri)
Ağrı ili nüfusu: 499.801'dir. Bu nüfusun %63,39'u şehirlerde yaşamaktadır (2024 sonu). İlin yüzölçümü 11.099 km2'dir. İlde km2'ye 45 kişi düşmektedir. (Bu sayı merkez ilçede 89, Patnos'da 78'dir.) İlde yıllık nüfus % 2,24 oranında azalmıştır. Nüfus artış oranı en yüksek ve en düşük ilçeler  Doğubayazıt (% 0,04), Hamur (-% 7,06)
06 Şubat 2025 TÜİK verilerine göre merkez ilçeyle beraber 8 İlçe, 12 belediye, bu belediyelerde 100 mahalle ve ayrıca 564 köy vardır.
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
2024 yılı sonunda Ağrı ili ve ilçelerinin yerleşim yeri ve nüfusla ilgili sayısal bilgileri

| İlçe | Nüfus 2023 | Nüfus 2024 | Fark | Nüfus Artışı % | Belediye Sayısı | Mahalle Sayısı | Köy Sayısı | Köy Nüfusu | Şehir nüfusu | Şehirde oturan % | Alanı  km2 |  km2'ye düşen kişi |
| Diyadin | 37.687 | 36.416 | -1.271 | -3,37 | 1 | 7 | 62 | 17.375 | 19.041 | 52,29 | 1351 | 27 |
| Doğubayazıt | 114.727 | 114.769 | 42 | 0,04 | 1 | 14 | 85 | 34.319 | 80.450 | 70,10 | 2250 | 51 |
| Eleşkirt | 30.103 | 28.901 | -1.202 | -3,99 | 4 | 20 | 55 | 13.834 | 15.067 | 52,13 | 1307 | 22 |
| Hamur | 16.097 | 14.961 | -1.136 | -7,06 | 1 | 4 | 46 | 12.062 | 2.899 | 19,38 | 873 | 17 |
| Merkez | 153.709 | 150.602 | -3.107 | -2,02 | 1 | 18 | 106 | 26.830 | 123.772 | 82,18 | 1695 | 89 |
| Patnos | 112.515 | 109.224 | -3.291 | -2,92 | 2 | 28 | 93 | 47.249 | 61.975 | 56,74 | 1394 | 78 |
| Taşlıçay | 18.781 | 18.152 | -629 | -3,35 | 1 | 4 | 37 | 11.802 | 6.350 | 34,98 | 822 | 22 |
| Tutak | 27.619 | 26.776 | -843 | -3,05 | 1 | 5 | 80 | 19.511 | 7.265 | 27,13 | 1407 | 19 |

| Ağrı | 511.238 | 499.801 | -11.437 | -2,24 | 12 | 100 | 564 | 182.982 | 316.819 | 63,39 | 11099 | 45 |
Nüfus > Yıllara göre ilçe nüfusları

| İlçe | 1965 | 1970 | 1975 | 1980 | 1985 | 1990 | 2000 | 2007 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019 | 2020 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| İl merkezi | 59.197 | 69.038 | 77.510 | 84.126 | 101.586 | 103.797 | 119.743 | 133.592 | 131.104 | 138.507 | 137.852 | 143.462 | 145.359 | 145.357 | 146.007 | 148.667 | 149.994 | 149.581 | 149.188 | 151.083 | 150.263 |
| Diyadin | 21.594 | 25.386 | 29.065 | 33.158 | 36.154 | 38.413 | 40.768 | 45.937 | 46.137 | 45.952 | 45.825 | 45.391 | 45.238 | 45.395 | 44.693 | 43.947 | 43.154 | 42.340 | 42.123 | 41.512 | 41.789 |
| Doğubayazıt | 42.232 | 54.329 | 63.347 | 73.794 | 84.313 | 89.171 | 105.754 | 111.299 | 113.048 | 111.640 | 115.354 | 119.837 | 118.950 | 119.614 | 121.112 | 121.526 | 120.408 | 120.320 | 121.263 | 119.807 | 119.941 |
| Eleşkirt | 35.168 | 37.526 | 40.141 | 44.124 | 47.277 | 41.748 | 48.892 | 40.867 | 39.532 | 39.281 | 39.409 | 39.578 | 39.040 | 38.156 | 37.744 | 35.548 | 35.098 | 33.940 | 34.180 | 32.593 | 32.316 |
| Hamur | 16.183 | 16.874 | 19.359 | 19.821 | 22.513 | 22.344 | 22.052 | 22.770 | 22.875 | 22.921 | 22.149 | 21.481 | 21.011 | 20.931 | 20.364 | 19.721 | 18.724 | 18.261 | 19.115 | 18.152 | 17.908 |
| Patnos | 32.581 | 42.568 | 51.596 | 59.002 | 71.829 | 85.698 | 135.100 | 120.480 | 122.231 | 121.265 | 123.621 | 128.213 | 125.995 | 125.736 | 125.324 | 124.762 | 122.672 | 120.654 | 122.833 | 122.850 | 123.203 |
| Taşlıçay | 15.919 | 18.374 | 19.661 | 21.931 | 22.759 | 21.976 | 21.839 | 22.714 | 23.421 | 23.185 | 23.000 | 22.641 | 22.589 | 22.193 | 21.611 | 21.249 | 20.906 | 20.490 | 20.450 | 20.029 | 20.028 |
| Tutak | 24.087 | 26.216 | 29.522 | 32.053 | 34.700 | 33.946 | 34.596 | 33.220 | 33.832 | 34.914 | 34.812 | 34.876 | 34.222 | 33.795 | 32.580 | 31.790 | 31.299 | 30.699 | 30.505 | 30.173 | 29.987 |
| Toplam | 246.961 | 290.311 | 330.201 | 368.009 | 421.131 | 437.093 | 528.744 | 530.879 | 532.180 | 537.665 | 542.022 | 555.479 | 552.404 | 551.177 | 549.435 | 547.210 | 542.255 | 536.285 | 539.657 | 536.199 | 535.435 |
Konum

| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
Konum Bilgileri
| İlçe | Kuruluş  Yılı | Önceden bağlı olduğu ilçe | Alanı  km² | Rakım mt. | Merkeze  Uzaklık km | Ulaşan Yollar |
| Ağrı Merkez |  |  | 1.695 | 1.630 |  | /D.100-31, D.965-07 |
| Diyadin | Cumh.önce |  | 1.351 | 1.933 | 59 | /D.100-32=>04.26 |
| Doğubayazıt | Cumh.önce |  | 2.250 | 1.594 | 94 | /D.100-33, /D.975-02 |
| Eleşkirt | Cumh.önce |  | 1.307 | 1.810 | 33 | /D.100-31 |
| Hamur | 1958 | Merkez | 873 | 1.690 | 14 | D.965-08 |
| Patnos | 1936 | Malazgirt | 1.394 | 1.639 | 79 | D.965-08=>D.280-02 |
| Taşlıçay | 1954 | Diyadin | 822 | 1.762 | 31 | /D.100-32 |
| Tutak | Cumh.önce |  | 1.407 | 1.567 | 40 | D.965-08, D.270-03 |

| AĞRI  | Cumh.önce |  | 11.099 |  |  |  |
Şiiliğin tarihi

Şiîliğin kronolojik tarihi Nüfuslarına göre bir tahmin yapılacak olunursa, yaklaşık olarak Dünya'daki toplam Müslüman nüfusun %87-88'i Sünni ve yaklaşık %11-12'si de büyük bir ekseriyeti Onikiciler i'tikadına mensup olan Şiîler'den müteşekkildir. 12-15 Milyon arasında olan İsmaili nüfusu da Şiîliğin içerisinde yaklaşık olarak %10'nun üzerinde, tüm İslâm Dîni içerisinde ise %1'in hemen üzerindedir.
İran ruhunun yarattığı Şîʿa-i Bâtın'îyye

Irak kıt'asında fi'len Şîʿa-i Bâtın'îyye'yi teşkilâtlandıran Meymûn'ûl-Kaddâh'dan itibaren zamanımızdaki Hindistan Bâtınîlerinin reisi ve Nizarî İsmailileri'nin mukaddes makâmının Sâhib-î Â'zamları olan Ağa Hanlar'a gelinceye kadar geçen on üç asırlık “Bâtınîlik” tarihini topyekün mütalaa etmedikçe bu önemli harekâtın ortaya çıkardığı mezhebe ait hakikî bir fikir elde edilemez.
“Bâtınîlik Hareketi” Mısır'da Fâtımî Halifelerinden Ebû Tamîm Ma'add el-Mûstensir bil-Lâh'tan, İran'da Hükümet-î Melâhide'yi kuran meşhur Hasan bin Sabbah'ın Elemût'undan, Suriye Bâtınîler Reisi Râşid'ûd-Dîn Sinan'ın ikâmet ettiği Misyaf Kalesi'nden, Anadaolu'da bütün Bâtınîlerce üstâd-ı â'zam mertebesine yükseltilmiş olan Hallâc-ı Mansûr, Ebû'l Vefâ Harezmî, Baba İlyâs Horasanî, Hacı Bektaş Veli ve Fadl'Allah Ester-Âbâdî'den İmâd'üd-Dîn Nesîmî'ye kadar süregelen uzun bir yolda yürüyen şahsiyetlerden, bil'umum Afrika Bâtınîliği'ni idare eden İbn-i Meserret'ten, Hindistan Bâtınîliği'ni meydana getiren Ahmed bin Keyyâl'den ve Türkistan Bâtınîliği'ni kuran Muin'ed-Dîn Nâsır-ı Hüsrev'den oluşan koca bir teşkilâtlanmanın ürünü olarak vücûda gelmiştir.
Ayrıca bakınız: Hallâc-ı Mansûr, Hasan Sabbah, Ebû'l-Hasan Râşid'ûd-Dîn Sinan el-İsmâi‘lî, Ebu'l Vefâ el-Bağdâdî, Ebû'l-Bekâ Baba İlyâs ve Ömer İmâdüddîn Nesîmî
İran ruhunun yarattığı Şîʿa-i Bâtın'îyye > Şîʿa-i Bâtın'îyye teşkilâtının kökeni

Ana maddeler: Haricîler, Karmatîler, İsmâilîyye, Nusayrîler ve Dürzîler
Bir taraftan eski İran ruhu ve perestişkârlığı ile Arap haricîliği, kendi siyâsi ihtirâslarını tatmin amacıyla kutsî birer hakikât şeklinde sundukları masalları, uydurdukları efsane ve hurafeleri, Şiîliğin umumî çatısı altında kaynaşan tarikât ve mezhepler aracılığıyla Türk toplumlarının i'tikatlarının içine sokmayı başarmış, onları ruhî bünyelerinden yaralayarak yüzyıllar boyunca gelişme ve ilerlemelerine engel olmuş ve en nihâyetinde de onları İslâmiyet'in saf ve gerçek imân ve i'tikadından uzaklaştırmayı başarmışlardır. Diğer taraftan da mistik ve felsefî nazariyât vasıflarıyla bir takım tarikâtlerin tanıttığı efkârın temsilcisi konumunda bulunan ve gün geçtikçe de göçebe Türk kâvimleri üzerindeki etkilerini arttıran Rind, Kalender ve Babalar, bilûmum “Şîʿa-i Bâtın'îyye” mezheplerinin Türkler arasında yayılmasında başrôlü oynamışlardır.
İslâm'ın hudutlarının gün geçtikçe genişlemesi neticesinde Zerdüştîler, Mâniler, Harran Sâbîileri, Yunan felsefe sisteminin tâkipçileri, Keldanîler, Irak Nebtîleri, Asur dinlerinin kalıntıları ve Şamanîler hep Bâtınîliğin i'tikadî hudutları içerisine dâhil edilmiş bulunuyorlardı. Türkler arasında yüzyıllarca sönmeden süregelen bu akidelerin ilk kaynakları da Alevî-Bâtınîliği'nin yönetim merkezlerine bağlı bulunmaktaydı. Tüm Alevî-Bâtınî mezheplerinin temellerini oluşturan bu önemli yolun kökenin başka dinlerin şemsiyesi altında barındığı ve İslâmiyet'in bünyesine daha sonradan nüfuz ettiği anlaşılmaktadır. Karamîta, İsmâ‘il'îyye, Seb'îyye, Muhammer'îyye, Mübeyyize (El-Mukanna‘îyye), Nezzar'îyye, Sabbah'îyye ve Melâhide-i Bâtın'îyye gibi daha bir takım isimler de ayni “Bâtınî-Alevîlik” teşkilâtının çeşitli muhitlerde aldıkları değişik nâmlar arasındadır. Batılılar ise doğuda “Melâhide-i Bâtın'îyye” olarak adlandırılan kola “Haşşaşiyôn / Assassins” adını vermişlerdir.
Ayrıca bakınız: Sâbiîler, Haşhaşiler, Nebatiler, Keldaniler ve Yarsanizm
İran ruhunun yarattığı Şîʿa-i Bâtın'îyye > Şiîliğin ve Bâtınîliğin mahiyeti mes'elesi

Bu konuda ortaya atılmış birkaç kuram bulunmaktadır:
Arap ordularına karşı siyâseten başarı sağlayamayan ve ağır yenilgilere uğrayan İran, İslâm'ın vâhdetini bulandırmak ve çeşitli muhalif mezhepler icât ederek “aks'ül-âmeller” ortaya çıkarmak suretiyle mukabele etmekte gecikmemiştir. Bu teze göre Şiîlik ve Bâtınîlik İslâm'ın ruhuna muhalif olup, sırf onu içinden baltalamak için İran'ın yapmış olduğu bir nev'i intikâm hareketidir. Bu savı daha bilimsel bir platforma taşımak isteyenler ise ırkçı bir görüşe başvurarak, Sami Ruh ile Ârî Ruh arasında meydana gelen bir iktidar mücadelesi neticesinde, Sami dehânın ürünü olan İslâmiyet'in İran'da kendine özgü yorumlanarak önce “Şiîlik” ve daha sonra da “Bâtınîlik” şeklini aldığını öne sürmekteydiler. Bu ırkçı kuram, kurucusu Comte de Gobineau tarafından savunulmuştur. Şiîliğin “tasavvuf” maskesi altında İslâmiyet'in içerisine yerleştirildiği kuramı ise Frederich Delitzsche tarafından iddia edilmekteydi. Bu bilim adamlarından başka, Şiîliğin ve Bâtınîliğin Arap istilâsına karşı ârî kavimlerin, bilhassa da İranlılar'ın ortaya çıkardığı ırkî, lisânî ve millî tepkiler olarak gösteren ve bu kuramın yayılmasına hizmet eden diğer batılılar arasında Ernest Renan, Paul de Lagarde, Reitzenstein, Edgard Blochet ve E. B. Browne isimlerini saymak mümkündür.
Yukarıda bahsedilen batıda bir hâyli taraftar toplamış olan bu akım Türkiye'de de uzun süre kabul görmüştür. “Bir ateşkedenin duvarları dibinde zelilâne beklemek, Hind ve İran gibi uyuşukluk ve hûlya yağdıran çevrelerde pek olağan karşılanan şeylerdi. Türkler, Hind ve İran'da olduğu gibi hûlyaî ve istiğrâkî hayâttan bir şey anlamıyor, meskent telkin eden âkidelere pek itibar göstermiyorlardı. İslâm âlemini kavuran bu elim buhranın kaynağı İran tarafları ve bilhassa da Deylem havalisiydi.” Başlangıçta, Professör Fuad Köprülü'de bu görüşü destekleyenler arasında yer almaktaydı.
Buna karşın “Bahâ Sâid” tamamıyla aksi görüşü savunmaya başlamıştı. O, Bektâşîlik ve Kızılbaşlık gibi Anadolu'daki tarikât ve mezhep hareketlerinin kesinlikle İran kaynaklı olmadığını, aksine bu akımların eski Türk i'tikatlarıyla ilişkili olduğuna inanmaktaydı. Daha sonra, Professör Fuad Köprülü de ayni fikri geliştirerek Paris'te verdiği konferanslarda esas tez olarak savunmaya başladı.
Şiîliğin bir İran “aks'ül-âmeli” olduğu fikri uzun zamandan beri tenkit edilmiş bulunmaktadır. Louis Massignon'a göre, Milâdî On İkinci asırda İran nüfusunun ve kültürünün çoğunluğunun “Ârî” olduğu şeklindeki ispatı mümkün olmayan fikirden yola çıkıldığından dolayı, bu kuram bazı husûsî halleri yanlış açıklamak hatasına düşmüştü. Aslında “İslâm Râfizîliği” gibi arzedilen “Şiîlik” İran'a sâf Arab ırkından gelmiş olup, Kûfe'den Kumm'a göç eden kâbileler tarafından etrafa yayılmıştır. Sâf İran ırkından olan Kürtler ve Afganlar ise daima Şiîliğe muhalif kalmışlardır.
İran ruhunun yarattığı Şîʿa-i Bâtın'îyye > Şîʿa-i Bâtın'îyye mezhebinin akideleri

“Eshâb-ı Şek” adı verilen avâm mezhebin siyâsi kimliği ve taşıdığı dinî akideler hakkında herhangi bir fikre sahip değildi. Mezhebin asıl amacı ve gayesi sadece yüksek makamları işgal etmekte olan dâîler tarafından bilinmekteydi. Davetler dokuz mertebeye ayrılmış olup davetçiler de bu taksimata göre hareket etmeğe mecburlardı. Bu arada, “Bâtınîler” tarafından ortaya bir de “İmâm-ı Muhtafî” mes'elesi atılmıştı. Bu kurama göre, “Dünya hiçbir zaman imâmsız kalamaz ve de kalmayacaktır. İmâmet Ali'den İsmâ‘il bin Câ'fer-es Sâdık'a gelinceye dek hep aşikâr iken, İsmâ‘il bin Câ'fer'den sonra ise hep gizli kalacaktır.” Bu yeni kuram aracılığıyla “Şîʿa-i Bâtın'îyye Mezhebi” bir nev'i kendi yolunu imâm silsilesi açıkça belirgin olan Bâtınî İsmâilîyye mezhebinden de ayırmış bulunmaktaydı. Aslında, bu fikirde İran kisralarının muhteşem makâmları saklıydı. Ali'nin torunu Ali Zeyn el-Âb'ı-Dîn'in annesinin soyunun İran hükümdârlarından oluşu, ondan gelen nesil vasıtasıyla İrânîliğin merkezine işaret etmekteydi. Şîʿa-i Bâtın'îyye Teşkilâtı'nın güçlenmesi üzerine ʿAbd Allâh İbn-i Meymûn da artık Araplar'a karşı olan nefretini gizlemeye gerek görmemekte ve el altından Ehl-i Beyti imha siyâseti izlemekteydi.
Ayrıca bakınız: ʿAbd Allâh bin Meymun, Karmatîler, Nizârîlik, Nusayrîler, Haşhaşilik ve Dürzîler
İran ruhunun yarattığı Şîʿa-i Bâtın'îyye > Şîʿa-i Bâtın'îyye mezhebinin akideleri > Yediciler ve Fâtımî İsmâ‘îlîleri

Abbâsîler devrinde (M. 750 – M. 1258) çeşitli Şîʿa fırkaları tarafından yönetime karşı gizli bir muhalefet hareketi tertip edilmekteydi. Bu muhalefet gruplarının arasında Ön-İsmâ‘îlî topluluklarının destekçilerinin en tanınmışlarından olan “Mûbârek'îyye” adı verilen topluluk ta yer almaktaydı. İsmâ‘îlî düşünce sistemine göre, İmâm Câʿfer es-Sadık (M. 702 – 765) ikinci oğlu olan İsmâ‘îl bin Câfer el-Mûbarek'i (M. 721 – 755) İmâmet'e veliaht olarak tayin etmişti. Bununla beraber, İsmâ‘îl babasından evvel vefat etti. Bazıları onun gizlendiğini iddia ettiyseler de, Ön-İsmâ‘îlî fırkaları onun ölümünü kabul ettiler ve İsmâ‘îl'in en büyük oğlu olan Muhammad bin İsmâ‘îl'i (M. 746 – 809) imâmları olarak tanıdılar. Muhammad bin İsmâ‘îl, mensuplarının çoğu Küfe'de oturan “Mûbârek'îyye Fırkası” ile olan alâkasını tüm yaşamı boyunca sürdürdü.
İsmâ‘îl bin Câfer el-Mûbarek'in yedinci ve sonuncu imam olduğuna inananlar “Yediciler” veya “Yedici İsmâ‘îlîler” olarak tanımlandılar. M. 813 yılında Muhammed bin İsmâ‘îl'in vefatı üzerine “Mûbârek'îyye Fırkası” da ikiye ayrıldı. En önemli ve fa'al kolunu Karmatîler'in oluşturduğu “Yediciler,” İsmâ‘îl bin Câfer el-Mûbarek'in oğlu olan Muhammed bin İsmâ‘îl'in gizlenen Mehdi olduğuna ve bir gün adâlet dağıtmak üzere tekrar ortaya çıkacağına inandılar. Muhammed bin İsmâ‘îl'in öldüğünü kabûl eden ve daha sonraki yıllarda “Fâtımî İsmâ‘îlîleri” olarak ortaya çıkan küçük fırka ise günümüzde mevcut olan çağdaş İsmâ‘îlî mezheplerinin oluşumuna öncülük ettiler. Böylece, gizlendikleri yerleri ve isimleri bilinmeyen imâmların yönetimi altına giren İsmâilîyye mezhebi, kendi i'tikatlarını “Dâ'îler – Dâvetçiler” aracılığıyla ana karargâhları olan Suriye'den etrafa yaymağa başladılar. Bu hâdise, daha sonraları Mustâlîlik kolunun yayılmasında etkin bir araç hâline dönüşecek olan “Dâvah” hareketinin ruhânî başlangıcına işaret etmekteydi.
Ayrıca bakınız: Muhammed bin İsmâ‘îl eş-Şâkir, Karmatîler, Fâtımîler, İsmâilîyye, Mustâlîlik ve Nizârîlik
İran ruhunun yarattığı Şîʿa-i Bâtın'îyye > Şîʿa-i Bâtın'îyye mezhebinin akideleri > İlm'û-Cifr'in icâdı

Arap ruhunu kendi içinden ağır bir şekilde yaralamağa yönelik çok önemli bir projenin uygulanmasında rôl üstlenen “Ebû'l-Hattâb Mehmed bin Zeyneb” adında çok zeki bir köle, gelecekte vuku bulacak hâdiseleri önceden kestirebilmeye olanak sağlayan bir ilmîn esrarına vâkıf olduğu iddiasıyla, müphem ve esrarlı fikirler üzerinde merak uyandırmağa pek müsait bir muhitte, “Benî Esed" havalisinde ortaya çıktı. “Ebû'l-Hattâb Mehmed bin Zeyneb” elinde bulundurduğu bir kuzu derisinin üzerinde yazılı birtakım işaret ve harfler vasıtasıyla “gizemli” bir ilmin keşf ve istihracından yararlandığını anlatmakta ve bu ilmin kendisine İmâm Câʿfer-i Sadık tarafından öğretildiğini de eklemekteydi. İşte doğuda hurûf ilminin temelleri arasında yer alan esrarlı bilgilerin başında gelen “Cifr İlmî” esasta bu kuzu derisine yazılı olan şeylerden meydana gelmekteydi. Bu karmakarışık ilimden hiç kimse bir şey anlamadığı gibi İmâm Câʿfer-i Sadık ta hâdiseden bihâberdi. Durum berraklığa kavuşur kavuşmaz Ehl-i Beyt'in riyâsetini temsil eden Câʿfer derhal “Ebû'l-Hattâb” ile hiçbir alâkası bulunmadığını ilân etti.
Ayrıca bakınız: Ebû'l-Hattâb el-Esedî ve Hattâb'îyye
İran ruhunun yarattığı Şîʿa-i Bâtın'îyye > Şîʿa-i Bâtın'îyye mezhebinin akideleri > Ebû'l-Hattâb el-Esedî'nin kurduğu “Hattâb'îyye Mezhebi”

“Ebû'l-Hattâb el-Esedî” tarafından tüm haramların helâl olarak kabul edilmesi fikri olan İbahiyye i'tikadının yayılmasına hizmet etmek amacıyla, ilk defa ʿAbd Allâh İbn-i Sebe'nin ortaya atmış olduğu “Ali'nin ulûhuyeti ilkesi” ile “Allah'ın Ali'in zâtında tecelli ettiği hulûl'îyye i'tikadı” üzerine inşa edilen ve daha sonraları Bezîg'ıyye, Muammer'îyye, Umeyr'îyye, Mufaddal'îyye, Muhammise mezheblerinin de i'tikadî alt yapılarını oluşturan Hattâb'îyye Mezhebi'ne göre Allah önce İslâm peygamberi Muhammed'in zâtında tecelli etmiş olup, daha sonra da sırasıyla altı büyük imâm olan Ali el-Mûrtezâ, Hasan el-Mûctebâ, Hüseyin Seyyid eş-Şühedâ, Ali Zeyn el-Âb-ı Dîn, Muhammed el-Bakır, Câʿfer es-Sadık'a ve en son olarak da Ebû'l-Hattâb el-Esedî'nin vücutlarına hulûl etmiştir. Bu mezhebin fikirleri daha sonra ortaya çıkan “Bâtın'îyye” ve “İsmâ‘il'îyye” mezheplerinin i'tikatları üzerine de kuvvetle tesir etmiştir. Ebû'l-Hattâb el-Esedî'nin son peygamber olduğuna inanan takipçilerinin kurduğu “Hattâb'îyyet-ûl Mutlâka” mezhebi ne göre ise, “Ebû'l-Hattâb el-Esedî” en son imâm olup kendisinden sonra başka bir peygamber ya da imâm gelmeyecektir. Hulûl'îyye i'tikadı ve Ali'nin ulûhuyyeti tüm Ghulat-i Şîʿa mezheplerinde, İbahiyye i'tikadı ise “Haricîlik” ve “Şîʿa-i Bâtın'îyye” mezheplerinin çoğu kollarında mevcuttur.
Ayrıca bakınız: İbahiyye, Haricîlik, hülul, Bâtınîlik ve İsmâilîyye
Emevîler devrinde Alevîler

Ana maddeler: Emevîler ve Emeviler devrinde Aleviler
Emevîler devrinde Alevîler > Muaviye'nin Ali bin Ebâ Tâlib Mûrtezâ'ya karşı husumetinin nedenleri

Muhammed'in komutasındaki Müslüman kuvvetlerin Bedir Savaşı'nda bin kişilik Mekke paganları ordusunun başkumandanı olan Muaviye'nin babası Ebû Süfyân'a karşı kazanmış oldukları zafer büyük itibar kaybına uğrayan “Emevî” soyunun hem “Süfyânî” hem de “Mervânî” kollarını son derece rahatsız etmişti. Ebû Süfyân'nın oğlu Muaviye'nin kardeşi “Hanzala” da bu savaşta Ali bin Ebâ Tâlib tarafından öldürülenler arasındaydı. Ayrıca, öldürülen yetmişi aşkın Mekkeli içerisinde yirmi tanesini Ali öldürmüştü. Bedir'de kin ve nefretleri üzerine çeken diğer iki önemli şâhsiyet “Hamza” ile “Ammâr bin Yasir” idi. Bu üç kıymetli şâhsiyet daha sonra Bedir pagan ordusu başkumandanı Ebû Süfyan'ın karısı “Hint” ve oğlu “Muaviye” tarafından öldürülmüşlerdir.
Emevîler devrinde Alevîler > Araplar tarafından uygulanan şiddetli baskılar ve İslâmlaştırma siyaseti

Soğud hükümdarı olan “Gorek” ile akit edilen antlaşmada Zerdüşt mâbedlerinde ne kadar mukaddes eşya varsa teslim edilmesi şartı konulmuştu. Bu maddeye dayanarak Buhara ve Semerkand mâbedlerindeki eşyaların tamamı Araplar'a teslim edildi. İslâmiyetin talimatı aleyhine olan ve mukaddes tanınan her şey Araplar tarafından ateşe atılarak imha edildi. Hiçbir Mecûsi'nin silâh taşıma yetkisi bulunmamaktaydı. Uygulanmakta olan bu gibi baskılar nedeniyle Maverâünnehir ve Türkistan şehirleri Emevî hükûmetine karşı sonsuz kin ve husumet duyguları ile dolup taşmaktaydı. Nihâyetinde, bu zulme dayanamayan yerli halk Maverâünnehir ve Türkistan şehirlerinde ihtilâller çıkardılar. Bunu duyan Horasan nâibi “Kuteybe bin Müslim” isyânı bastırma ve asayişin sağlanması adına şiddetli tedbirler aldı ve kardeşini bu işe memur tayin etti. Buhara ve Semerkandlılar'ın ellerindeki bütün silâhları toplatarak İslâmı kabul etmeyenleri cizyeye bağladı. Ayrıca Kuteybe Arap ordularında bulunan Suriye Nusayrîler'ini yeni zapt edilen şehirlerdeki evlere yerleştirmeğe başladı. Diğer taraftan da, Emevî valilerinin uyguladığı mezalimler gün geçtikçe artmaktaydı. Bunun üzerine dehşetli ıstıraba düşen Türkler, Araplar'ın ileri sürdüğü ağır şartları kabullenerek antlaşmak zorunda kaldılar. Böylece, zaten Haccâc bin Yûsuf'un uyguladığı mezâlim karşısında sabırları tükenenmiş olan Türkler de İslâmiyet'i kabullenmeğe başladılar.
Araplar yeni feth edilen topraklar üzerinde yaşayan halkın arasından eski dinlerini terk ederek İslâma yeni girenleri ibâdete teşvik etmek amacıyla içlerinden Cuma Namazlarına katılanlara Beyt'ûl-Mal-i Müslimîn'den “2”şer dirhem ödeme yapmaktaydılar. Ayrıca ibâdetin Farsça ifâ edilmesine müsaade edildiği gibi, namazda da tercümesine sadık kalınması şartıyla Kur'an-ı Kerîm'in herhangi bir lisanla okunmasına Ulemâ da fetvâ vermişti.
Ayrıca bakınız: Soğdlar, Kuteybe bin Müslim ve Haccac bin Yusuf