Dağlık Karabağ
Tarih > Modern dönem > Ateşkes yılları, İkinci Karabağ Savaşı ve işgalin son bulması

Ana maddeler: İkinci Dağlık Karabağ Savaşı, 2020 Dağlık Karabağ Ateşkes Antlaşması ve 2023 Dağlık Karabağ çatışmaları
Bişkek Protokolü'nden sonra bölgede tansiyon düşmemiş aksine özellikle 2000'li yıllardan sonra daha da yükselmiştir. 2020 yılının Eylül ayına kadar başta 2008 Ağdere çatışmaları ve 2016 Azerbaycan-Ermenistan çatışmaları olmak üzere taraflar arasında irili ufaklı birçok çatışma yaşanmıştır. 27 Eylül 2020 sabahı işgal bölgesinden sivil yerleşimlere ateş açılması ise bardağı taşıran son damla oldu. Bu olayın hemen ardından Azerbaycan Silahlı Kuvvetleri, Dağlık Karabağ Temas Hattı boyunca karşı saldırıya başladı. Hem Azerbaycan hem de Ermenistan silahlı kuvvetleri askeri ve sivil kayıplar bildirdi. Birleşmiş Milletler, çatışmayı şiddetle kınadı ve her iki tarafı da gerilimi azaltmaya ve anlamlı müzakereleri gecikmeden sürdürmeye çağırdı.
Toplam 44 gün süren savaşta Azerbaycan birlikleri hızla ilerlemiş ve özellikle bölgenin güneyinde birçok yeri işgalden kurtarmıştır. 8 Kasım 2020 tarihinde Karabağ'ın kalbi sayılan hem stratejik açıdan önemli hem de manevi değeri yüksek Şuşa şehrinin işgalden kurtarılmasıyla Ermenistan, yenilgiyi kabul etti. 10 Kasım 2020'de Rusya, Azerbaycan ve Ermenistan'ın Dağlık Karabağ konusundaki mevcut ihtilafı sona erdirmek için bir anlaşma yaptıklarını; bu anlaşmaya göre savaş boyunca Azerbaycan'ın ele geçirdiği toprakların kendilerinde kalacağını, Nahçıvan ile Azerbaycan arasında Zengezur Koridoru yoluyla Ermenistan üzerinden bir irtibat yolu kurulacağı ve Rus barış güçlerinin temas hattı boyunca konuşlandırılacağını duyurdu. Ayrıca işgal altındaki Ağdam, Kelbecer ve Laçın rayonları da tek bir kurşun dahi atılmadan Azerbaycan'a geri verildi. Kalan bölge ise Rus barış gücü denetiminde Ermenilere bırakıldı.
Savaştan sonra Azerbaycan işgalden kurtarılan bölgelerde süratle imar, kalkındırma ve bölgeden zorla göç ettirilen nüfusu yeniden yerleştirme uygulamalarına başladı. Bunun yanında Ermeni ve Azerbaycanlı güçler arasında bazı çatışmalar ve gerginlikler de oldu. 2023 yılında Azerbaycan'ın belirttiğine göre imzalanan üçlü ateşkesin 4. maddesine rağmen Ermeni kontrolündeki bölgedeki Ermeni güçlerin silahlanmaya devam ettiği ve yer yer komplolara karıştığı istihbahrat tarafından tespit edilmiştir. Gelişen olaylar neticesinde 19 Eylül 2023 tarihinde bölgedeki mayınlar nedeniyle Azerbaycanlı polis ve sivillerin hayatını kaybetmesi sonrası Azerbaycan ordusu bölgede Ermeni silahlı güçlere karşı Anti Terör Operasyonu başlattığını duyurdu. 23 saat 48 dakika süren operasyon sonucunda bölgedeki Ermeniler müzakereyi kabul etti. Yevlah'da yapılan görüşmeler neticesinde Ermeni silahlı güçler lağvedildi ve bölge Azerbaycan'ın fiili kontrolüne bırakıldı. Böylece 30 yıl aradan sonra Dağlık Karabağ'ın tamamında Azerbaycan hakimiyeti yeniden sağlanmış oldu. De facto Dağlık Karabağ Cumhuriyeti'nin ise 2024 yılbaşında sona erdirilmesi planlanmıştı fakat bölge, 4 Ekim 2023'te Azerbaycan kontrolüne geçti. Böylece, Ermenistan bölgedeki yönetimi kaybetti.
Aydınlatıcı Grigor tarafından 4. yüzyılda kurulan Amaras Manastırı. 5. yüzyılda Ermeni alfabesinin mucidi Mesrop Maştots, Amaras'ta alfabesini kullanan ilk okulu kurdu.
Gandzasar Manastırı 1238'de tamamlanmıştır.
18. yüzyılda Karabağ Hanlığı hükümdarı Penah Ali Han tarafından yaptırılan Askeran Kalesi
Ermenistan devletinin son kalıntısı olarak kabul edilen Karabağ'ın Gyulistan, Jraberd, Khachen, Varanda ve Dizak'ı içeren yarı-bağımsız Beş Prensliği (Ermenice: Մելիքություններ)
Şuşa katliamının ardından: Şuşa kentinin Ermeni mahalleleri ve Kutsal Kurtarıcı Ermeni Katedrali, 1920'de Azerbaycan Silahlı Kuvvetleri tarafından tahrip edilmiş ve yıkılmıştır. 20.000'den fazla Ermeni sivilin öldürüldüğü tahmin edilmektedir.
Sovyet döneminin sonlarında Dağlık Karabağ'ın etnik yapısı.  Ermenilerin yaşadığı yerler
  Azerbaycanlıların yaşadığı yerler  Yaşayış olmayan yerler