Azerbaycan müziği
Azerbaycan Halk Müziği > Muğam

Muğam, Azerbaycan müziğinin ana sözlü klasik geleneği olup şarkı ve dans folklorunun yanı sıra yer almaktadır. Muğam, monodik bir döngüsel kompozisyon olup, belirgin bir forma sıkı sıkıya bağlı olan, sabit (kanonik) ve özgür (doğaçlama) unsurların organik bir sentezini içermektedir. Muğamlar, çok seslilik unsurları ile karakterizedir: vokal melodilerin temel notalarını tutma, tar ve kemençe partilerinin taklit edilmesi. Azerbaycan'da muğam genellikle bir muğam üçlüsü (tar, kemençe ve tef çalan sanatçılar) eşliğinde icra edilir, bazen hanende (şarkıcı) aynı zamanda tef de çalar. Muğam, kompozisyonun iskeletini oluşturan serbest biçimde doğaçlamalar ile ritmik tesnifler (vokal) ve rengler (enstrümantal) arasında gidip gelir. Muğam icrası, materyal ve form bilgisi ile birlikte virtüözlük ve teknik açıdan özel bir hazırlık gerektirir. Muğamın sözlü bölümü, Orta Doğu'nun tanınmış şairlerinin lirik gazellerine dayanmaktadır. Profesyonel müziğin sözlü geleneklerinin belirli bir türünü oluşturan enstrümantal-vokal muğamlar, "zerbi-mugam" (ritmik muğam) olarak adlandırılır ve burada vurmalı çalgılar önemli bir rol oynar.
Muğam sözü, Arapçadaki makam sözünden türemiştir. Tahminen 14. yüzyıla kadar yakın doğu ülkelerinin ortak müziği olmuş ama daha sonra ortaya çıkan siyasi-iktisadi değişikliklerden dolayı parçalara ayrılmıştır. Klasik doğu muğamı aslen 12 tür ve 6 koldan oluşmaktadır. Asli muğamlar: Uşşak, Neva, Buselik, Rast, Irak, İsfahan, Zirefkand, Büzürk, Zengüle, Rehavi, Hüseyni ve Hicaz; kolları ise, Şahnaz, Selmek, Maya, Nevruz, Kerdaniye ve Güvaşt'tan oluşmaktadır.
Muğam söyleyenlere Hanende denilir. Hanende muğam üçlüsü ile muğam söyler.
Karabağ, Şirvan ve Bakü bölgelerinde 19. yüzyılın sonları ve 20. yüzyılın başlarından itibaren üç büyük muğam okulu mevcuttu. Özellikle Karabağ'ın Şuşa şehri bu sanatla ünlüydü.
Voyager uzay aracına dünya müziğini temsil etmek üzere takılan Voyager Altın Plak'ta, balabanı ile çalınan Azerbaycan muğamının kısa bir seçkisi, insanlığın pek çok kültürel başarısı arasında yer aldı.
2003 yılında UNESCO, Azerbaycan Muğamını "İnsanlığın Sözlü ve Somut Olmayan Mirasının Başyapıtı" ilan etti. 2008 yılında Haydar Aliyev Vakfı`nın çalışmaları sonucunda UNESCO Somut Olmayan Kültürel Miras Listelerine eklenmiştir.
Muğam üçlüsü - Azerbaycan'ın ulusal müzik aletleri olan tar, kamança ve gaval ile performans gösteren  klasik bir muğam üçlüsü, Azerbaycan muğam destgahını seslendiren geleneksel bir müzisyen topluluğu; şarkıcı ve sazende grubu.
Üçlünün seslendirdiği muğamın tamamına muğam desgahı denir. Dasgah, muğamın tamamı, yani derâmedi, bütün dalları olduğu gibi tasnif ve her bir kolun renkleri veya diringleri sırasıyla seslendirilir. Muğam bestesinde yer alan bölümler, eserin müzikal-şiirsel içeriğini belirleyen doğaçlama resitatif tarzda ses ezgilerinden oluşmaktadır. Bunlar, kesin ritimli şarkı ve dans bölümleriyle serpiştirilmiştir. Şarkının bölümlerine tesnif, bölümlerine de renkler denir.
Adından da anlaşılacağı gibi Muğam üçlüsü üç kişiden oluşuyor. Bu grup muğamları bir bütün olarak, bir destgah halinde, tüm incelikleriyle dinleyiciye ulaştıran tek müzisyen üçlüsüdür.
İlk zamanlarda sazanda grubunda tar, kamança ve balaban, tesnif ve renkler çalındığında nakkare
kullanılmıştır. Ünlü tarzan Mirza Sadık Esad oğlu tarafından rekonstrüksiyonundan sonra artık yüksek sesli nakkareye gerek kalmamış, yerini şarkıcının tuttuğu yumuşak sesli tef almıştır. Böylece bu grup sadece 3 kişiden oluşmaktadır. Bu grup, 19. yüzyılın ikinci yarısından günümüze kadar bir tarzen, bir kemançacı ve bir hanendeden oluşmaktadır. Azerbaycan halk müziğinin gelişmesinde ve muğam icra okulunun yaratılmasındaki rolleri benzersizdir.