Krasnodar Krayı
Tarih

4. ve 5. yüzyıllarda Çerkeslerin atası olan Sind-Meot krallığın hüküm sürdüğü topraklardır. Kray toprakları 18 ve 19. yüzyıllarda, yakın tarihin gördüğü en ağır katliam ve soykırım olaylarına sahne olmuştur. 18. yüzyılda kuzeyde Azak Denizi'ne dökülen Yeya Irmağı ile güneyde Kuban Irmağı arasında kalan topraklar Kırım Hanlığına bağlıydı. Bugünkü Krasnador krayını oluşturan topraklarda yerleşik Çerkesler (Adygheler) ve göçebe olan Nogaylar (Tatar) yaşıyorlardı. Kuban'ın güneyi ise egemen Adıge topluluklarının ülkesi olan Çerkesya'yı (Circassia) oluşturuyordu.
Ruslar, 1774 sonrasında, hiçbir kural tanımadan, hukuken Kırım Devleti'ne ait olan bir bölgede, yani Kuban Irmağının kuzeyi boyunca Karadeniz'e doğru uzanan ve üzerinde kale, karakol ve gözetleme kuleleri bulunan bir müstahkem hat kurdular. Hemen ardından 1783'te Kuban'ın kuzeyini, Kırım ile birlikte ilhak ettiler, Temmuz 1783'te yerli nüfusu kuzeydeki Ural bölgesine sürme kararını uygulamaya koydular. Bunun üzerine Nogaylar ayaklandılar. Ama Ruslar yerli halka etnik temizlik uyguladılar. Buralarda tek bir Nogay ve Adıge nüfus bile bırakmadılar, dahası güneye, Çerkesya'ya sığınanları da, Kuban ve Laba ırmaklarını geçip izlediler ve ele geçirdiklerini ayrımsız öldürdüler. Güvenlik gerekçesiyle Kuban'ın kuzeyi 10 yıl boyunca boş tutulduktan sonra, 1792'de, Çariçe II. Katerina tarafından Kazak (Slav) yerleşimine tahsis edildi ve 1793'te Yekaterinodar kalesi (şimdiki Krasnodar'ın yerinde) kuruldu. Bu topraklara topluluklar halinde gelen ve toprağı bölüşen Karadeniz Kazakları yerleştirildi (2).
1783'ten sonra, sıra Adıgelere, yani Bağımsız Çerkesya'ya gelmişti. Kuzeyde Kuban Irmağı ağzından güneyde Bzıb (Adıgece: Psıb) Irmağı ağzına ya da şimdiki Pitsunda'ya değin Karadeniz kıyıları boyunca ve Kuban Irmağının güney havzasına yayılmış olan 2 milyon nüfuslu Adıgelerin inatçı direnişi, 1864'te sona erdi (3). Ancak Karadeniz kıyısındaki dağlarda barınan Adıge Hak'uç (Хьак1уцу) topluluğu Ruslara boyun eğmedi ve direnişini 1870'li yıllara, yok edilmelerine değin sürdürdü. 1779 -1864 yılları arasında Çerkesler, dış yardım arama amaçlı diplomatik çalışmalarda bulundular (4). Ayrıca Adıge kıyıları savunmasına bir Adıge Filosu da  katılmıştı (5). Ama, tüm bu çabalara karşın, Rus yayılması durdurulamadı, bütün bir Çerkesya işgal edildi. Ruslar 21 Mayıs 1864'te Kbaada  Yaylasında bir askeri tören ve dini ayin düzenleyerek, zaferlerini kutladılar (6). 1864'te Adıgelerin içinden 80 bin (7) kadarının (tüm nüfusun % 4 kadarı; Adıge tarihçilerinden Хъоткъо Самир/Samir Hotko'ya göre ise 1865'te 51 bin nüfusun) Orta Kuban ve Orta Laba ırmakları solundaki yerlere yerleşmek koşuluyla kalmasına izin verildi. 1864'te 1 milyonu aşkın bir Çerkes nüfusunun yaşadığı ve Ruslarca yeni ele geçirilen son Çerkesya toprakları ise, son bireyine değin Çerkes (Adıge) nüfusundan arındırıldı, direnenler yok edildi. Daha sonra, 1857-1859 tarihlerinde Rusların eline geçmiş olan ve sıkı bir biçimde denetlenen bir bölgeye yerleştirilen ya da o yerde kalmasına izin verilen söz konusu 80 bin ya da 51 bin Adıge'nin de çoğu, 1864 ülke dışına sürülen Adıgeler gibi, ikinci kez sürülerek, Türkiye'ye göç etmek (deportasyon) zorunda bırakıldı. Sonunda, Adige nüfusu, 1897'de, 200 bine doğru yükselecek yerde, 30 bin dolayına düşmüştü.
Adıgelerden temizlenen kıyı bölümü ve dağlık kesimler (özellikle Belaya Irmağı batısı), dağlardaki gerilla tipi direnişler nedeniyle, 1870'li yıllara değin, güvenlik nedeniyle boş tutuldu. Ancak 1877-78 Osmanlı-Rus Savaşı'nda Türklerin Ruslara yenilmesinin Adıgeler arasında yarattığı moral bozukluğu ya da umutsuz Adıge direnişlerinin 1870'lerde sona ermesinden sonra sivil (Rus) yerleşime açıldı. Ruslar Çerkesya'nın kıyı bölgelerinde uygulanacak model tarımı bilemediklerinden, örnek çiftçi olarak yararlanmak amacıyla bazı küçük Adıge gruplarının (bugünkü Şapsığ ve Hak'uçların) yasaklanmış olan Karadeniz kıyısındaki eski yerlerinde kalmalarına ya da Kuban Irmağı boylarında yerleştirildikleri yerlerden geri gelmelerine izin verdiler. Ama bunların kıyı şeridine yerleşmeleri de yasaklanmıştı. Bu son Adıgelerin (Şapsığların) sayısı, Karadeniz ili'nde (guberniya) 1897'de 1.939'a ulaşmıştı. Böylece bu yeni Karadeniz yerleştirme alanında, şimdiki "Karadeniz kıyısı Şapsığyası" da oluştu (2002'de Karadeniz kıyısındaki Şapsığ sayısı 12 bin dolayındaydı). Çarlık Rusyası döneminde, kıyıdaki Karadeniz ili dışında, şimdiki Krasnodar Krayı yerinde Rusların "Kuban Oblastı" bulunuyordu.
Bu soykırım ve kolonizasyon politikası nedeniyle yerli halk çok küçük bir sayıya düştü. Doğruluğu tartışmalı verilere göre (çünkü, özerklik elde etmemeleri ve Şapsığ varlığının gizli tutulması için, sayım görevlilerince Şapsığların çoğunun, özellikte Tuapse'de, Adıge ya da Çerkes biçiminde yazıldığı, başta Şapsığların Adıge Khase örgütü Başkanı Mecid Çaçuh (К1ак1ыхъу Мэджид) tarafından da doğrulanmıştır), Kray'da 2002'de 15.8 bin Adıge, 4.4 bin Çerkes ve 3.2 bin Şapsığ nüfus yaşamaktaydı. Bu arada bir Şapsığ yöresinde bulunan ve binden çok Şapsığ'ın yaşadığı Tuapse kentinde tek kişi bile Şapsığ olarak kayda geçirilmemiştir (Toplamı 25 bin dolayında bir yerli nüfus). Ruslar 23 Eylül 1924'te kurulan Tuapse merkezli  Şapsığ Ulusal Rayonu'nu, ilerisi için tehlikeli bir  oluşum olarak görerek, 24 Mayıs 1945'te lağvettiler (8).
Şapsığların 1945 yılı öncesinin özerkliğinin iadesi için Krasnodar Krayı makamlarına yaptıkları başvurular, Şapsığların nüfus oranının  % 4 ya da 5 gibi az olması gerekçe gösterilerek reddedildi. En son başvuru ise, yetkili makamın Krasnodar Krayı değil Moskova (RF yönetimi) olduğu belirtilerek, 15 Nisan 1995'te Krasnodar Krayı Valiliği tarafından geri çevrildi (Doç. Dr. Ufuk Tavkul, Birleşik Kafkasya dergisi, Ankara, 2007, sayı-6-7, s. 33). Daha sonra, Krasnodar krayındaki Adige ve Şapsığlar kıyıdaki Soçi metropoliten alanı ile Tuapse rayonunda (14 Şapsığ köyü ve yöre kentlerinde) ve doğudaki Uspensk rayonunda (3 köy) yaşamaktadırlar. Şapsığlar ve Uspensk rayonu Adıgeleri eskiden beri okullarında seçmeli bir ders olarak, sınıfına göre değişmek üzere, haftada 1 ya da 2 ders saati tutarında Adıgece okuyabilmekte idiler. Örneğin 1990'larda Adıgece 14 Şapsığ okulunda öğretiliyordu. 2000'li yıllarda Adıge-Şapsığca öğretim yapan okullara verilen devlet tahsisatının kasten azaltılması sonucu, 2010-2011 yılında Adıgece eğitim veren okul sayısı 3'e düşmüştür. Adıgece eğitim Şeh'ek'eyşho (Bolşoy Kiçmay), Hacıko ve Aguy-Şapsığ köyleri okullarında verilmektedir (bkz.'Rus Faşizmi Karşısında Direnen Bir Toplum: Şapsığlar, Anadilini Yitirmeme Uğraşısında', Cherkessia.net).
Bu son yıllarda Adıgey Cumhuriyeti'nin (AC) başkenti Maykop'ta bulunan Adığe Devlet Üniversitesi'nin 6 fakültesi Soçi'de, 3 fakültesi Novorossiysk'de ve 1 fakültesi de Yeysk kentinde açılmıştır, ayrıca Maykop Devlet Teknoloji Üniversitesi de gelişen eğitim kurumlarındandır. Bütün bunlar, Adıgelerle Şapsığların, küçücük (AC ile birlikte 150 binden az olan) nüfuslarına karşın, eğitim alanında ileri adımlar atmayı başarmış olduklarını da göstermektedir.