İthal filmlerin Türkçe adlandırılması
Arka plan

Türkiye'de yabancı filmler ithal edilmeye başlandığından beri genelde filmlerin özgün isimleri ile Türkçe afiş isimleri farklılık gösterdi. Bunda ticari kaygıların yeri çok fazladır kuşkusuz. Filmin ismini, hitap edeceği potansiyel kitleye uygun, daha akılda kalıcı bir isimle değiştirmek anlaşılabilir bir davranış olabilir. Ama bunda zaman zaman aşırıya kaçıldığı da görülmüştür. Bazen "Yabancı bir isme halkın dilinin dönmeyeceği" bahanesine sığınılır (Ör: "Junior Bonner", "Vahşi Sürücü" olmuştur). Bazen de "Çevirisi bu şekilde yapıldığında bize daha yakın, daha sıcak ve benimsenebilir bir film ismi olacağı" varsayılır (Ör: "The Undefeated", "Batının Devleri" olmuştur). Bazen de "filmin bu isimle daha kalıcı bir yeri olacağına" inanılır. Ve bazen öyle de olmuştur, örneğin Billy Wilder'ın Jack Lemmon'lu filmi "Avanti" o yıllarda "Dokunma Gıdıklanırım" adıyla gösterilmişti ve çok da tuttu. 1936 yapımı Charlie Chaplin filmi "Modern Times" çoğunlukla o zaman kullanılan dildeki ismi ile hatırlanır, yani "Asri Zamanlar" ismiyle. "Asri" kelimesi (Modern, çağdaş anlamındadır) günümüzde artık kullanılmıyor, ancak bu çok özel Şarlo filmini hâlâ bu ismiyle hatırlamaktayız. 1948 Michael Powell filmi The Red Shoes "Kırmızı Ayakkabılar" değil, Kırmızı Pabuçlar olarak anılmalıdır (Bu film için Periler Dünyası adı da kullanılmış).
Bazen de film sinemalardan yıllar sonra TV'de gösterildiği zaman yakıştırılmış uydurma bir isim filmin sinema ismi yerine kullanılmış olabiliyordu. Örneğin Alfred Hitchcock'un 1972 tarihli Frenzy filmi Türkiye'de sinemalarda "Cinnet" adı ile gösterilmişti. Film yıllar sonra TRT Televizyonu'nda "Kravat" ismiyle gösterildiğinde 'TRT'nin bu garip tutumu' eleştirmenlerin tepkisini çekmişti.
Tuhaf bir biçimde bazı ithal filmlere Türkçe ad yerine başka bir yabancı dilde ad verildiği de olmuştur. Buna örnek olarak Amerikalı yönetmen Don Siegel'ın 1970'te çektiği Two Mules for Sister Sara (Türkçede "Rahibe Sara'ya İki Katır" anlamına geliyor) filmidir. Bu film iki yıl sonra Türkiye'de sinemalarda İspanyolca bir ad olan El Torida adıyla gösterilmiştir.
Birtakım filmler farklı kaynaklarda farklı Türkçe adlarla da karşımıza çıkıyor. Örneğin sinema yazarı Atilla Dorsay, 100 Yılın 100 Yönetmeni adlı kitabında Vincente Minnelli'nin 1963 tarihli The Courtship of Eddie's Father adlı filminin Türkiye'de Babamı Arıyorum adıyla gösterildiğini belirtmiş. Oysa filmin ithalatçısı Akün Film'in 1971 yılında Sinematek'in yayın organı olan Film 71 dergisine verdiği ve söz konusu filmle birlikte getirttiği 26 MGM filmini toplu olarak tanıttığı resimli ilanında filmin Türkçe adı Annem Kim Olacak? şeklinde yazılmış. Bu gibi durumlarda her iki Türkçe isme de listede birlikte yer verildi.
Atilla Dorsay ithal filmlerin Türkiye'deki adlarının değişkenliğinden yakındığı "100 Yılın 100 Yönetmeni" kitabının önsözünde şu örneği de vermiş: "Stanley Donen'ın Charade adlı filmi Türkiye'de sinemalarda "Öldüren Şüphe" adıyla gösterilmişken, önce TRT bunu "Saklambaç" olarak yayınlamış, sonra Star "Saklı Servet", HBB "Tören" ve nihayet ATV "Gölge Oyunu" yapmıştı.
Bunlara bir örnek de Roman Polanski'nin Rosemary's Baby (1968) filmidir. Sinema eleştirmeni Biltin Toker 1972 yılında Devir dergisinde bu filmin Türkiye'de "Yezidî propagandası yaptığı gerekçesiyle yasaklandığı" notunu düştükten sonra Türkçe adını Bebek olarak belirtmiş, Yeni Sinema dergisi 1970'teki 30. sayısında Şeytanın Bebeği, Yedinci Sanat dergisi Temmuz 1973 sayısında yine sansür yasağından bahsederek Şeytanın Yavrusu adını zikretmişlerdir. Nijat Özön ise Sinema, Uygulayımı - Sanatı - Tarihi adlı kitabının 1985 baskısında filmin adını Rozmari'nin Çocuğu olarak not düşmüştür. Bu örnekte dört farklı Türkçe adın olmasının nedeni açıktır: Filmin Türkiye'de gösteriminin yasaklanmış olması ve getirecek firmanın henüz Türkçe bir isim tasarlamamış olması.
Bazen de filmlerin Türkçe isimlendirmelerinde tıpkı dublaj ve alt yazı çevirilerinde de sıklıkla yapıldığı gibi askerî rütbelerde (veya polis rütbelerinde) değişiklik yapılması cihetine gidilmiştir. Örneğin Sam Peckinpah'ın 1965 tarihli western filmi Major Dundee'ye (özgün adının anlamına uygun olarak Binbaşı Dundee olarak çevrilmeliydi) Türkçe isim aranırken başrol oyuncusu Charlton Heston binbaşı olamayacak kadar genç bulunmuş olmalı ki filmin Türkçe isminin Kahraman Yüzbaşı olmasına karar verilmiştir (Gerçi filmin Türkiye'de "Kahraman Binbaşı" adıyla da gösterildiğine dair bazı kayıtlar mevcuttur).
DVD'nin ve dev televizyon ekranların, hatta video ve renkli televizyonun bile insanların günlük yaşantısına henüz girmemiş olduğu zamanlarda (Çok eski değil, 1970'li yıllar) film izleyicisinin filmlere ulaşmak için sinema salonlarından başka bir alternatifi mevcut değildi. Film afişlerinin, dolayısı ile afiş isimlerinin de film seçiminde çok baskın bir etkisi vardı. Film ithalatçıları da getirttikleri filmler için bunları göz önüne alarak yeni isimler ürettiler. Bu isimlerden bazıları çok absürd isimlerdi ve yıllarca alay konusu edilenler bile oldu. Bazılarını olduğu gibi Türkçeye çevirdiler, bunlar da tuttu. Bazılarına da kendi uydurdukları isimleri verdiler ki bu isimler orijinal isimler ile tam örtüşmüyordu. Bazı filmler son yıllarda televizyonlarda gösterildiklerinde veya DVD baskıları çıktığında, seyrek de olsa o zaman verilmiş olan o çok tutmuş olan Türkçe isimleri ile sunulmaktadırlar. Bunun dışındaki çoğunluğunda ise yeni türetilmiş Türkçe isimleri kullanılmaktadır.