Karaz kültürü
Ayinler ve Gelenekler

Azerbaycan'da ve genel olarak Güney Kafkasya'da, Erken Tunç Çağı ritüelleri, gelenekleri ve diğer alanlarda yeni özelliklerin ortaya çıkması ile karakterize edilir. Üretici güçlerin gelişimi, ekonomik ve sosyal hayatta kadının konumunun önemli ölçüde zayıflamasına neden olur. Maddi varlığa sahip olan, aile ve soyun liderliğini üstlenen erkeğin toplumdaki rolü ise büyük ölçüde artar, bu da kadına tapınma temelini sarsar. Bununla bağlantılı olarak erkek figürlerine tapınma ortaya çıkar.
Erkek figürlerine tapınma, ateş kültüyle ilişkilendirilir. Üretkenliğin sembolü olarak, kil mangallar ve sacayağı figürleri üzerinde erkek özelliklerini yansıtan tasvirlerin kullanıldığı örnekler bilinmektedir. Cenaze geleneklerinde de erkek figürüne tapınma açıkça gözlemlenir. Kabile liderleri, ölüm sonrası büyük bir törenle uğurlanır ve mezarları üzerine büyük tümsekler (kurganlar) inşa edilir.
Erken Tunç Çağı'nda cenaze geleneklerinde de değişiklikler görülür: Ölüler hiçbir yerde yerleşim alanlarında gömülmez, özel olarak seçilmiş yerlere taşınırdı. Bu mezarlıklarda, aile ve soyun üyelerine ait mezar yapıları inşa edilirdi. Bu yapılar, görünüşe göre, aile üyelerinin ölümden sonra da yaşamaya devam edeceği inancıyla bağlantılıdır.
Hankendi'de incelenen kurganların her birinde 40-50 ölü gömülmüştü. Bu kurganların mezarlarında, etrafı küçük bir hendekle çevrili, çapı 4,5 metreye ulaşan dairesel alanlar bulunuyordu. Burada bükülü, oturur pozisyonda ve sırt üstü uzatılmış cesetlere rastlanmıştır. Birçok durumda, ölülerin başı altına kil kaseler veya taşlar konulmuştur.
Gömülenler, sağlığında kullandığı eşyalarla, ayrıca taş, metal ve kemikten yapılmış aletlerle, altın ve diğer süs eşyalarıyla, yiyeceklerin konulduğu kap-kacaklarla birlikte gömülmüştür. Burada keçi iskeletine de rastlanmıştır. Hankendi kurganlarının birinin incelenmesi, Azerbaycan'ın Erken Tunç Çağı'nda bu bölgede yaşayan halkın cenaze geleneklerinin ve dini inançlarının ilginç özelliklerini ortaya çıkarmıştır. Mezar alanının bir yarısında ölüler sadece gömülürken diğer yarısında ölüler yakılmıştır. Bu dönemde ölü yakma geleneği, Genceçay havzası buluntularından da bilinmektedir. Burada kurgan mezarlarının dairesel alanı hendekle çevrilmiştir. Hendeklerin birinde, 22 direk kullanılarak alanın etrafına bir duvar örülmüştür. Başka bir kurganda mezar duvarı taşla örülmüştür. Bu kurganların mezarlarında ölü yakma geleneği gözlemlenmiştir. Gence şehri yakınlarındaki bir kurgan mezarında, insan kemikleri, odun kömürü, kül, kap parçaları, taşlar ve diğer kalıntılar güçlü yanmadan kaynaklanan sert bir kütle oluşturmuştur.
Göygöl bölgesinde bir kurganda ise ölü yakma işlemi düz bir taş üzerinde gerçekleştirilmiştir, burada çok sayıda odun kömürü, kül ve yanmış insan kemikleri kalmıştır. Ölü yakma geleneği Azerbaycan'da Oğuz ve Gebele bölgelerinde de kaydedilmiştir. Gebele yakınlarında incelenen iki kurgan mezarında kömür ve kül kalıntılarının bulunmaması, ölülerin yakılmasında yağ veya petrol kullanıldığını düşündürmektedir. İki mezarda 26 ölü yakılmıştır. Mezarların birinin doğu kısmında, büyük olasılıkla cenaze töreni ile bağlantılı olarak taş döşeme yapılmıştır.
İlginçtir ki, Kafkasya'nın diğer bölgelerinde bu dönemde böyle bir cenaze geleneği yaygın değildi. Irak hariç, Eski Doğu ülkelerinde de bu gelenek bilinmiyordu. Mezopotamya tarihinde, ilk kez, ölü yakma geleneği Kuzey Irak'ta Halaf kültürüne ait II Yarımtepe yerleşiminde gözlemlenmiştir. Azerbaycan'da ölü yakma, ölü gömme geleneği ile birlikte, sonraki dönemlerde de uygulanmaya devam etmiştir. Ölü yakma geleneği, yalnızca bireysel mezarlarda değil, örneğin Erken Tunç Çağı'na ait bir Xoşbulaq kurganlarında da gözlemlenmiştir. Ölülerin kitlesel olarak yakılması, Şemkirçay'ın Kur Nehri'ne döküldüğü Osmanbozu adlı yerde ve aynı zamanda Terter bölgesinin Borsunlu köyü yakınlarındaki kurganlarda tespit edilmiştir. Ölü yakma geleneği, Azerbaycan'ın Büyük ve Küçük Kafkasya bölgesi arasında MÖ III. binyılda geniş bir alanda yerleşmiş olan Azerbaycan halkının güçlü etnik özelliklerinden biri olarak görülmelidir. Erken Tunç Çağı halkının yaşamında bir dizi inanç ve dini gelenekler güçlenmiştir. Örneğin, Babaderviş yerleşim yerinde bir kuyu, yanmış öküz kemikleriyle doluydu. Öküzün kurban edilmesi ile ilgili bir ritüelde yakıldığı düşünülebilir.
Kür-Aras kültürü yerleşim yerlerinde, evcil hayvanların, özellikle de büyük önem verilen öküzün kil figürlerine defalarca rastlanmıştır. Babaderviş evlerinden birinde ocak kenarında orijinal biçimli iki öküz figürü bulunmuştur. Başka bir evde, ocak kenarında öküz boynuzlarını taklit eden kil sacayağı figürlerine rastlanmıştır. Boynuz şeklinde sacayağı ve öküz figürlerinin sıkça bulunması, öküze tapınmanın Transkafkasya'da yaygın olduğunu göstermektedir.
MÖ III. binyılın son çeyreğinde Kür-Aras kültürünün çöküşüyle birlikte, Azerbaycan'ın ve komşu ülkelerin tarihinde yeni bir dönem başlamıştır.