Demokrasi tarihi
Antik Çağ > Potansiyel eski-demokratik toplumlar > Sparta

Antik Yunanistan, erken döneminde polis olarak adlandırılan bağımsız şehir devletlerinin gevşek bir birleşimi idi. Bu polislerin birçoğu oligarşiydi. En belirgin Yunan oligarşisi ve demokratik Atina ile en sık ve en verimli karşılaştırılan devlet, Sparta idi. Ancak Sparta, temel bir toplumsal farklılaştırıcı olarak özel serveti reddetmesiyle, farklı bir tür oligarşiydi ve bazı bilim insanları onun demokrasiye benzemesine dikkat çekti. Sparta hükûmetinde siyasi güç dört birim arasında bölünmüştü: iki Sparta kralı (diarşi), gerusya (Gerontes Konseyi (yaşlılar konseyi), iki kral dahil), eforlar (kraliçeleri denetleyen vatandaşların temsilcileri) ve ekklesia (Spartalıların meclisi).
İki kral hükûmetin başında bulunurdu. Eşzamanlı olarak yönetirlerdi, ancak farklı soydan gelirlerdi. Çift krallık, yürütme makamının etkili gücünü zayıflatırdı. Krallar, yargısal işlevlerini gerusia'nın diğer üyeleriyle paylaşırlardı. Gerusia üyeleri 60 yaşından büyük olmalı ve ömür boyu seçilmeliydi. Teoride, bu yaşın üzerindeki herhangi bir Spartan seçime aday olabilirdi. Ancak uygulamada, genellikle zengin, aristokratik ailelerden seçilirlerdi. Gerusia, yasama girişimlerinin kritik gücüne sahipti. Apella, en demokratik unsurdı, burada 30 yaşından büyük Spartalılar, gerusia ve eforlar üyelerini seçer ve gerusia'nın önerilerini kabul eder veya reddederdi. Son olarak, beş efor, apella'da seçilen Spartalılardı ve kral ve diğer kamu görevlilerinin eylemlerini denetler ve gerektiğinde görevden alırlardı. Bir yıl boyunca görev yaparlar ve ikinci bir dönem için tekrar seçilemezlerdi. Yıllar içinde, eforlar, dış politikanın oluşturulmasında büyük etkiye sahipti ve devletin ana yürütme organı olarak hareket ettiler. Ayrıca, Sparta'nın yüksek askeri standartlarını sürdürmek için hayati önem taşıyan Sparta eğitim sisteminin tam sorumluluğuna sahiptiler. Aristoteles'in belirttiği gibi, eforlar devletin en önemli ana kurumlarıydı, ancak genellikle tüm toplumsal kesimlerden atanmaları sonucunda çok fakir insanlar göreve geldi ve sonucunda kolayca rüşvet alabilecekleri olasılığı ortaya çıktı.
Sparta'nın yönetim sisteminin yaratıcısı efsanevi yasa koyucu Lykurgos'tur. O, MÖ 7. yüzyılın ikinci yarısında helot isyanından sonra Sparta'da hayata geçirilen radikal reformlarla ilişkilendirilir. Bir başka helot isyanını engellemek için Lykurgos, Sparta'yı Yunan şehir-devletleri arasında benzersiz kılan yüksek derecede militarize edilmiş toplumsal bir sistem tasarladı. Tüm reformları, üç Spartalı erdeme yönelikti: eşitlik (vatandaşlar arasında), askeri hazırlık ve mütevazılık. Ayrıca Lykurgos'un, Spartalı hükûmetin iki geleneksel organının, gerusia ve apella'nın yetkilerini de belirlediği muhtemeldir.
Lykurgos'un reformları, Dünya'nın ilk yazılı anayasası olan Büyük Rhetra adı verilen bir liste olarak yazıldı. İzleyen yüzyıllarda Sparta, bir askeri süper güç haline geldi ve yönetim sistemi, siyasi istikrarıyla Yunan dünyasında takdir topladı. Özellikle eşitlik kavramı, Spartan toplumunda önemli bir rol oynadı. Spartalılar, kendilerini όμοιοι (Homoioi, eşit statülü erkekler) olarak adlandırırdı. Bu durum, tüm vatandaşların servet veya statüleri ne olursa olsun aynı eğitimi aldığı Spartan kamusal eğitim sistemi olan agoge'de de yansıtılmıştı. Bu durum, tarihçilerden Herodotos ve Ksenophon'a, filozoflar Platon ve Aristoteles'e kadar neredeyse evrensel bir şekilde beğenilmişti. Ayrıca, diğer yerlerin aksine, Spartan kadınlar miras hakkı, mülkiyet hakkı ve kamusal eğitim gibi haklardan "her türlü lüks ve aşırılık" dahilinde yararlanıyordu.
Spartalılar genel anlamda kral ve kraliyetçileri eleştirebiliyor, onları tahttan indirebiliyor ve sürgüne gönderebiliyorlardı. Ancak Sparta anayasasında bu demokratik öğeler olmasına rağmen, Sparta'yı oligarşi olarak sınıflandıran iki temel eleştiri bulunmaktadır. İlk olarak, Plutarkhos'un yazdığı gibi, "hiçbir insanın istediği gibi yaşamasına izin verilmiyordu", çünkü hepsi polislerinin kamu hizmeti içinde "askeri bir kampta" yer alıyordu. İkinci olarak, gerousia, çeşitli devlet organları içinde en büyük güce sahipti ve buna etkili bir şekilde sahip çıkıyordu.
Sparta'nın siyasi istikrarı, anayasada önemli değişiklikler yapılmaması anlamına da geliyordu. Sparta'daki oligarşik unsurlar, özellikle Pers Savaşları'ndan gelen altın ve gümüşün etkisiyle daha da güçlendi. Ayrıca, Pers Savaşları sonrasında Atina, Yunan dünyasında hegemonik güç haline gelirken, Sparta ile Atina arasındaki üstünlük anlaşmazlıkları ortaya çıktı. Bunlar, Peloponez Savaşları olarak bilinen silahlı çatışma serisine yol açtı ve sonunda Sparta galip geldi. Ancak, savaş her iki polisi de tükenmiş duruma getirdi ve Sparta, sırasıyla, MÖ 371'de Leuctra Muharebesi'nde Thebes tarafından aşağılandı. Birkaç yıl sonra ise Makedonya Kralı II. Philip, gücünü güneydeki şehir-devletlerinin kalan kısmının üzerine sürdü.