stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Bruno Rossi
MIT > Uzay Plazma Araştırmaları

4 Ekim 1957 de, Sovyet Rusya ilk yapayDünya uydusu Sputnik1 I gönderdi. Bu olay şaşırmış Amerikan halkı arasında yakın histeri dalgasını yarattı. Bunun üzerine Amerikan Hükûmeti National Science Fondation nın fonunu yükseltti ve 1958'de NASA yı ve Advanced Research Projects Agency kurdu. 4 Haziran 1958 NASA nın kurallarının yapılmasından iki gün sonra National Academy of Science ın başkanı Detlev W. Bronk bu üç ajansın başıyla uzay araştırmalarının genişletilmesinde tavsiye vermek ve temel bilimin finansının düzgünce kullanıldığından emin olmak için tanıştı.
Kurul usule uygun olarak 27 Temmuz 1958 deki ilk buluşmaları için toplandı. Sadece dört üye uzay araştırmalarıyla zaten bağlantılıydı bunlar Rossi, Leo Goldberg, Johnn Simpson ve James Van Allen'dır. Rossi ayrıca Thomas Gold, Philip Morrison ve biyolog Salvador Luria nın olduğu bi alt komisyon oluşturdu. Sonuç olarak Rossi grubunun eforunu kendi çalışmaları üzerine olmasına karar verdi. Herbert Bridge'le, Rossi klasik Faraday kafesine dayalı olan plazma sondajını tasarladı ve test etti. Buna rağmen aletin pozitif yüklü protona cevabını geliştirmek ve güneş ışığı tarafından üretilmiş fotoelektronlara tepkisini ortadan kaldırmak için dört kılavuz geliştirildi. Anahtar yenilik değiştirilmiş voltajın bu kılavuzlardan birine uygulanmasıdır. Sinyalin alternative akıma çevrisidir.
NASA'nın uzay ışık programlama yönetici vekili olan Homer Newell'in yoğun kulis çalışmalarından sonra, Rossi Explorer 10 da uçuş şansını gevenceledi. Duyurulan amaç aya ulaşmaktı. Fakat 25 Mart 1961'deki uçuştan sonra uydu Dünya'nın çevresindeki yüksek derecede uzatılmış yörüngeye gitti. Aydan yüz de yetmiş mesafeden daha kısa bir amaçta kaldı.
MIT bateri bitene kadar 52 saat boyunca veri kaydetmesine rağmen Rossi'nin grubu Dünya çevresindeki iki ayrı alan arasında bağlantı buldu. Dünya yakınında iyi düzenlenmiş güçlü manyetik alan vardı fakat dünyalar arası protonlardan bir belirti yoktu. Manyetik alanına daha zayıf ve düzensiz olduğu ve protonların var olan akısının yönünün Güneş tarafından geldiğinin gözlemlendiği yerden, bir uzay aracı 22 Dünya çapında girdi. Geri kalan ışık boyunca birçok vesileyle bu akı yok olup tekrar gözüktü. Bu uzay aracının iki bölge arasındaki sınıra yakın uçtuğunu gösterir. Bu sınır düzensiz olarak hareket ediyordu. Sonunda sınırlar manyetopoz olarak bilinmeye başladı. Rossi ve Bridge'in önderliğindeki MIT uzay plazma grubunda Frank Scherb, Edwin Lyon, Alan Lazarus, Alberto Bonnetti, Alberto Egidi, John Belcher ve Constance Dilworth'un bulunuyordu. Dünya üzerindeki OGO-1, OGO 3 ve IMP 8, yakın Faraday kafesi ile solar sisteme doğru olan plazma üzerinden veri topladı.
MIT > X-Ray astronomi

NASA nın Goddard Uzay Uçuş Merkezinde, uçuş öncesi testi sırasında Marjorie Townsend Bruno Rossi iile X-Ray Explorer uydusunun performansını tartıştı.
American Bİlim ve Mühendisliğine danışman olarak Rossi, ilk solar kaynağı olan X-rays, Scorpius X-1. Rossinin keşfedildiği roket deneyine Kabul edildi.1966'da Profesörlünü MIT de yaptı.
MIT > Emekliliği

Rossi 1970'te MIT'den emekli oldu. 1974'ten 1980' e kadar Palermo Üniversitesi' nde öğretmenlik yaptı. Emekliliğinde bir sürü monograf yazdı ve 1990 otobiyografisi olan Cambridge Üniversitesi Yayınları tarafından basılan otobiyografisi Moment in the life of science'ı yazdı. 21 Kasım 1993te evinde ani kalp durmasından öldü. Külleri San Miniato al Monte kilisesinin mezarlığındadır.
RaLa 78 vuruşu deneysel kurulumu 13 Mayıs 1947'de Bayo Kanyonunda yapıldı. Patent çizimlerindekine benzer şekilde her dikdörtgen kutu sekiz silindirik iyonizasyon odası içeriyordu.
Uydu Explorer 10. Beyaz dairesel şapka MIT'i Faraday Kupasının açılışını kapsıyor.
Aleardo Aleardi

| Aleardo Aleardi |
| --- | --- |

Doğum: Gaetano Maria Aleardi 14 Ekim 1812(1812-10-14) Verona, Lombardiya-Venedik Krallığı
Ölüm: 28 Ocak 2016 (54 yaşında) Verona, İtalya Krallığı
Meslek: Şair, siyasetçi, öğretmen
Alma mater: Padova Üniversitesi
Tür: şiir
Edebî akım: neo-romantizm

| Aleardo Aleardi> İtalya Krallığı Senatosu |
| --- | --- |
Görev süresi 2 Nisan 1860 - 17 Aralık 1860
Aleardo Aleardi (d. 14 Kasım 1812, Verona - ö. 17 Temmuz 1878, Verona), doğduğu adla Gaetano Maria, neo-romantik İtalyan şair.
Hayatı

1812 yılında Verona'da doğdu ve Risorgimento hareketinin aktif bir parçası oldu. 1848'te Venedik Cumhuriyeti için destek toplamak amacıyla Manin'in davetiyle Paris'e gitti. Hayatında iki kez tutuklandı: 1852'de Mantova'da ve 1859'da Josephstadt, Bohemya'da. Sonra sırasıyla milletvekili, senatör ve Floransa'da estetik profesörü olarak çalıştı. 1878'de Floransa'da öldü. Şiirlerinde sıklıkla tarih ve anavatan temalarını işlemiştir.
Milet

| --- | --- |
Miletos (Yunanca)
Milet
Diğer adı: Μίλητος-(Klasik Yunanca), Miletus-(Latince), Millawanda-(Hititçe)
Konum:  Aydın, Didim
Bölge: İyonya (Ege)
Parçası: Myken kolonisi
Tarihçe
Kurucu: Atina Kralı Kodros’un oğlu Nekus
Kuruluş: MÖ 3500 - MÖ 2000 - MÖ 7. yüzyıl
Devir(ler): Tunç Çağı-(Bronz Çağı), Geç Bronz Dönemi, Cilalı Taş Devri-(Neolitik Dönem), Hitit Dönemi
Kültür(ler): Helenistik Dönem,Roma Dönemi,
Olay(lar): MÖ 6. yüzyıl koloni devleti
Sit ayrıntıları
Kazı tarihleri: 1873
Arkeologlar: Fransız arkeolog Olivier Rayet
Durum: Restore
Kamusal erişim: Açık
Milet (Klasik Yunanca: Μίλητος, Milētos ve Latince Miletus Hititçe: Millawanda) Anadolu'nun batısında, Ege bölgesinde (klasik adı Meander olan) Büyük Menderes Nehrinin hemen ağzına yakın deniz kıyısında bir antik liman şehridir. Şimdi Aydın'ın Didim ilçesinde Akkoy'un 5 km kuzeyinde ve Balat köyü yakınında bir harabe halinde olup limanı Büyük Menderes tarafından doldurulduğu için yaklaşık 10 km denizden içeride bir mevkidedir.
Milet'te bulunan antik tiyatronun kalıntıları
Tarihçe

Antik şehrin ilk yerleşim temel kalıntıları ve tarihçesinin başlangıcı tekil olarak değil ancak İyonya bölgesi ile birlikte incelenebilmektedir. Antik temellerin Neolitik dönem izlerine işaret ettiği bölge olarak bilinen Milet antik şehir, Milet'te ilk yerleşimin MÖ 2000 ortalarından başlamak üzere Myken kolonisi varlığı ile görüldüğü bilinmektedir. Milet, Atina Kralı Kodros'un oğlu Nekus önderliğindeki İonialılar tarafından tekrar kurulmuştur. İonia'nın 12 şehrinden en önemli şehir limanlarından birisidir. Dört limanı vardır. En parlak dönemini MÖ 7. ve 6. yüzyılda yaşamıştır. Özellikle MÖ 650'den sonra Karadeniz ve Akdeniz'deki kolonileri sayesinde çok zenginleşmiştir. MÖ 546'da Perslerin eline geçmiştir. Daha sonra Roma döneminde de bağımsız bir kent olmuştur.Erken Hristiyanlık döneminde de önemli bir merkez olan Milet'te, yerleşim yeri küçülmüş, 13. yüzyılda Selçuklu egemenliğine, daha sonra da Osmanlı egemenliğine geçmiştir.
Tarihçe > Cilalı Taş Devri

Miletos'un taş devrinden beri yerleşim olduğu bilinmektedir. Fakat Miletos ve etrafında bulunan adalarda taş devrinde yaşayanlar hakkında arkeolojik delil bulunmamaktadır ve bu Ege Denizi'nin sularının yükselmesine ve Büyük Menderes'in ağzının birkaç kere değişmesine atfedilmektedir. Arkeolojik araştırmalarla elde edilen bilgilere göre ise Miletos ilk olarak MÖ 3500-3000 yıllarında Cilalı Taş Devri'ni yaşayanların bir yerleşimi olmuştur. Bafa Gölü dibinden alınan sondaj örneklemlerinde yapılan polen sayımlarına göre Büyük Menderes vadisinde Miletos'tan daha içeride bulunan alanlarda yaprak döken ağaçlıklı çayırsal alanlar bulunmakta ve cilalı taş devri yerleşimleri için hayvancılık yapmaya uygunluk sağlamaktadır. Cilalı taş devri yerleşimlerinin su kaynaklarına yakın, stratejik olarak iyi korunabilecek (örneğin Büyük Menderes kenarında ve sahilde yüksek uçurumlu) mevkilerde ve ada kıyılarında bulunduğu, hayvancılık ve deniz ürünleri ile geçindikleri kabul edilmektedir.
Tarihçe > Bronz devri ve Girit Minos ilişkileri

Miletos'ta Bronz Devri arkeolojik kalıntıları MÖ 1900 civarında ticaret ile ele geçirilmiş olan Girit, Minos Uygarlığı tarafından üretilmiş bronz eşyalar halinde görülmektedir. Bundan çıkarılan sonuca göre, Miletos bu devirde, Anadolu'nun içleriyle ilişkilerle değil, Ege Denizi'nden gelen ilişkileri ile gelişmiştir. Antik Miletos şehrinin bulunma efsanesine göre şehrin ilk yaşayanları Girit üzerinden gelmiştir. Çok ünlü Roma zamanında yaşamış (d. MÖ 63/64 – ö. MS 24) Yunan geografyacısı Strabon'a göre
Ephorus şunu bildirmiştir: Miletos'un bulunduğu yere yakın, denizden epeyce yüksek bir tepe mevkiinde ilk defa Giritliler tarafından bir yerleşim kurulmuş ve bu onlar tarafından tahkim edilmiştir. Eskiden Lelegler tarafından yerleşilmiş olan ve onların elinde bulunan şimdiki Miletos mevkiindeki araziler üzerine, Sarpedon eski Giritliler tarafından kurulan şehirden getirdiği koloniciler ile yeni bir şehir kurmuş ve bu yeni kurulan şehir Miletus anısına adlandırılmıştır.
Diğer antik şehirlerin aksine olarak, Miletos hakkında eski klasik tarihçiler ve coğrafyacılar şehrin kurulması hakkında daha renkli efsaneler anlatmamaktadırlar.
Tarihçe > Hitit dönemi

Miletos hakkında ilk yazılı arkeolojik kaynaklar Geç Bronz Dönemi'ne ait olup bunlar Hitit kaynaklıdır. Kent Hitit kaynaklarında Millavanda olarak geçmektedir. Ahhiyava kontrolündeki kent, III. Hattuşili döneminde Hititli bir hain olan Piyamaraddu'nun Hitit aleyhine faaliyetlerine yataklık etmektedir.
Tarihi tespit edilen Miletos ismi geçen ilk yazılı belge Miletos'un Millawanda şehri adıyla Hitit Kralı olan II. Murisili'nin vakanamelerinde bulunmaktadır. Yaklaşık MÖ 1320de Milliwanda şehri Arzawa'lı Uhha-Ziti'nin isyanına destek göstermiştir. II. Murisili generalleri olan Mala-Ziti ve Gulla'ya Milliwanda'ya hücum etmelerini emretmiş ve onların hücumu sırasında şehrin bazı kısımları yanmıştır. Miletos'ta yapılan arkeolojik kazılarda söz konusu döneme ait tabakalarda büyük bir yangın olduğu açığa çıkarılmıştır
Hitit Boğazköy arşivlerinde Miletos hakkında tarihleri tam olarak saptanamayan çivi yazısı vesikalar da bulunmuştur. Bu vesikalarda Miletos ismi değişik şekillerde (Milawata, Milwata) yazılmıştır.
Manapa-Tarhunta mektupları serisinde bulunan Tawagalawa mektubuna göre Milawata'nın valisinin ismi Atpa olup bu vali Ahhiyawa idaresi altındadır (Ahhiyawa'nin Miken Yunan devleti olduğu sanılmaktadır). Aynı mektuba göre Atriya adlı bir şehir de Atpa'nın Milawata'daki idaresi altında bulunmaktadır. Manapa-Tarhunta serisindeki bir başka mektupta da Atpa adı anılmaktadır. Bu mektubun ilgilendiği ana olay birçok maceradan sonra Milawata'ya gelen Piyama-Radu adlı bir eşkıya, Atpa önünde Manapa-Tarhuntayı çok rencide eden sözlerle rezil etmiştir; bu mektubu yazan bundan şikayet etmektedir. Bir Hitit alt kralı Piyama-Raduyu Milawanta'ya kadar kovalamış gelmiştir. Tawagalawa mektubuyla bu eşkıyanın kendilerine verilip Hatti hukukuna göre yargısının sağlanması istenmektedir.
İkinci seri ise Milwata mektupları olarak Miletos'u adlandırır. Bu seriye göre Hitit kralı ve ona bağlı olan bir Luvi alt kralı (büyük olasılıkla Mira'lı Kupanta-Kurunta) ile birlikte Milwata üzerine bir sefer düzenlemişlerdir. Bu Milwata'nin Miletos'un yeni Hitit ismi olduğu kabul edilmektedir. Bu mektubun devamına göre de Milwata ve Atriya o zaman Hitit idaresine geçmiş bulunmaktadır.
Tarihçe > Hellenistik, Roma ve Bizans dönemleri

Milet MÖ 304'te Büyük İskender tarafından Perslerin elinden alınmıştır. Büyük İskender'in ölümünden sonra MÖ 313'te Antigones ve MÖ 301'de Selevkoslarlar eline geçmiştir. MÖ 188'de Miletos şehri tekrar bağımsızlığını kazanmıştır. Fakat MÖ 133'te Pergamon'un son Kralı ülkesini Romalılara miras olarak verdikten sonra Miletos bağımsız kalmamış Roma'ya bağlanmıştır.
Roma'nın cumhuriyet ve imparatorluk devirlerinde Miletos şehri merkezi Bergama'da olan Asia Eyaleti'nin parçası olmuştur. Günümüzde görülen kalıntılar daha çok Roma dönemine aittir. 15.000 seyirci alabilen tiyatrosu, Anadolu'nun en büyük Roma hamamı ve Faustina Hamamı, şaşırtıcı büyüklükteki Agoralar (pazar yerleri) Miletos'un görkemini gözler önüne serer.
Hristiyanlığı ana kitabı olan Kitab-ı Mukaddes'in Eski Ahit kitaplarında Miletos'un ismi birkaç defa geçmektedir. Tarsuslu Pavlus'un MS 57'de üçüncü misyonerlik seyahatinde Pavlus'un Miletos'ta Liman Anıtı önünde oturup Efes'ten gelen ilk Hristiyan liderleri ile konuşup onlara orada veda ettiği bildirilir. Pavlus daha sonra da MS 65/66'da Miletos'u ziyaret etmiştir.
İmparator Diocletianus'un MS 297'de yaptığı Roma yörel idare reformlarına göre Miletos şehri merkezi Efes olan Asiana Diakos idaresine ve yine aynı şehir merkezli Asya eyaletine bağlanmıştır.
Roma İmparatorluğu'nun uzun idaresi altında genel olarak eyalet merkezi olmayan şehirlerin önemlerini kaybettiği bilinmektedir. Fakat Miletos önemli bir liman şehri olduğu için bu süreç diğer Asia eyaleti şehirlerine kıyasla çok daha yavaş olmuştur.
I. Konstantin Roma İmparatorluğu'nu ikiye böldüğü zaman Miletos konumu nedeniyle Doğu Roma/Bizans İmparatorluğu idaresinde kalmıştır. Hristiyanlığın resmi din olmasının Büyük Constantinus ile kabulü ile Konstantinopolis Patrik'ine bağlanmıştır. Miletos'ta bir Hristiyan piskoposluk kurulmuştur. Miletos, Bizans İmparatorluğu içinde iken hem önemli idare merkezi olmadığı hem de limanının Büyük Menderes tarafından doldurulması dolayısıyla şehrin önemi gittikçe azalmış ve şehir küçülmeye devam etmiştir. Böylece şehir açık hava tiyatrosu arkasında bulunan Palatia adı ile anılan Bizans kalesi çevresine çekilmiştir.
11. yüzyıl sonlarında Selçuklular Anadolu'yu işgal etmeye başlamışlar ve Türkmen göçmenler Ege kıyılarına da yerleşmeye başlamışlardır. Selçuklular zamanında Miletos limanı yine Venediklilerle ticaret için liman olarak kullanılmıştır. Birinci Haçlı Seferi'nden sonra Bizanslılar Ege kıyılarını tekrar ellerine geçirmişlerdir.
Selçukluların Moğollara Kösedağ Savaşı'nda yenilip devletleri dağılmaya başladığında Miletos'un Menteşe Oğulları eline geçtiği bilinmektedir. Sonunda Osmanlıların eline geçen Miletos limanının kullanımının devam ettiği bilinmektedir. 1494'te Menteşe Beyleri soyundan İlyas Bey Miletos'ta bir cami, medrese ve oluşan bir külliye yaptırmıştır. Fakat liman dolmasıyla Miletos terk edilmiş şehir harabeleri bugün deniz kıyısından 10 km kadar içeride kalmıştır. Fakat yine de bir koy ismi olarak Balat (Palatia'dan alınma) koyu bulunmaktadır.
Digimon Universe: Appli Monsters

| --- | --- |
Digimon Universe: Appli Monsters
デジモンユニバース アプリモンスターズ (Dejitaru Yunibāsu Apuri Monsutāzu)
Tür: Macera, bilimkurgu, fantezi
Yaratan: Toei Company Dentsu Bandai Namco Holdings
Anime televizyon dizisi
Yönetmen: Gō Koga
Yapımcı: Daichi Nagatomi
Senarist: Yōichi Katō
Müzik: Kōtarō Nakagawa
Stüdyo: Toei Animation
Lisans: EU Turner Broadcasting SystemNA Crunchyroll
Kanal: TXN (TV Tokyo, TV Osaka)
Yayın tarihi:  1 Ekim 2016  –  30 Eylül 2017
Bölüm sayısı: 52
Manga
Yazar: Akiyoshi Hongo
Çizer: Naoki Akamine
Yayımcı: Shueisha
Dergi: V Jump
Demografik: Shōnen
Yayın tarihi: 21 Eylül 2016 – 21 Ağustos 2017
Cilt sayısı: 2
Manga
Digimon Universe Appli Monsters: Appmon Gakuen
Yazar: Akiyoshi Hongo
Çizer: Katsumi Hirose
Yayımcı: Shueisha
Dergi: Saikyō Jump
Demografik: Shōnen
Yayın tarihi: Ekim 2016 – Ağustos 2017
Oyun
Geliştirici: Inti Creates
Yayımcı: Bandai Namco Entertainment
Tür: Rol yapma
Platform: Nintendo 3DS
Çıkış tarihi: 1 Aralık 2016
Digimon Universe: Appli Monsters (Japonca: デジモンユニバース アプリモンスターズ, romanize: Dejimon Yunibāsu Apuri Monsutāzu), Toei Company, Dentsu ve Bandai Namco Holdings tarafından oluşturulan bir multimedya projesidir. Seri, Digimon serisinin orijinalinden ayrı bir yan serisi olup teknolojik tekillik ve yapay zeka, Appmons ve teknoloji tehlikelerini akılsızca kullanılması ile paylaşılan bir tema etrafında dönmektedir.
Toei Animation ve Dentsu tarafından hazırlanan bir anime televizyon serisi Ekim 2016-Eylül 2017 tarihleri arasında yayınlandı.
Yu-Gi-Oh! Zexal

| --- | --- |
Yu-Gi-Oh! Zexal
遊☆戯☆王ZEXAL (Yūgiō Zearu)
Tür: Macera, fantezi
Manga
Yazar: Shin Yoshida
Çizer: Naohito Miyoshi
Yayımcı: Shueisha
Diğer yayımcı: NA Viz Media
Dergi: V Jump
Diğer dergi: NA Weekly Shonen Jump
Demografik: Shōnen
Yayın tarihi: Aralık 2010 – Haziran 2015
Cilt sayısı: 9
Anime televizyon dizisi
Yönetmen: Satoshi Kuwahara
Senarist: Shin Yoshida
Müzik: Conisch
Stüdyo: Gallop
Lisans: NA 4Kids Entertainment (2011-2012) Konami Cross Media NY (2012-günümüze)
Kanal: TXN (TV Tokyo)
Diğer kanallar: AU 9Go!BI Pop Cartoon NetworkCA YTV TeletoonIE RTÉ TwoUK KixUS The CW (Toonzai/Vortexx) NicktoonsZA SABC 1
Yayın tarihi:  11 Nisan 2011  –  24 Eylül 2012
Bölüm sayısı: 73 + 1
Manga
Yu-Gi-Oh! D-Team Zexal
Yazar: Akihiro Tomonaga
Çizer: Wedge Holdings
Yayımcı: Shueisha
Dergi: Saikyō Jump
Demografik: Shōnen
Yayın tarihi: 6 Nisan 2012 – 19 Mayıs 2014
Anime televizyon dizisi
Yu-Gi-Oh! Zexal II
Yönetmen: Satoshi Kuwahara
Senarist: Shin Yoshida
Müzik: Conisch Yasufumi Fukuda Yutaka Minobe
Stüdyo: Gallop
Lisans: NA Konami Cross Media NY
Kanal: TXN (TV Tokyo)
Diğer kanallar: AU 9Go!CA YTV TeletoonUS The CW (Vortexx) NicktoonsZA SABC 1
Yayın tarihi:  7 Ekim 2012  –  23 Mart 2014
Bölüm sayısı: 73 + 1
Oyun
Yu-Gi-Oh! Zexal: Gekitotsu! Duel Carnival
Geliştirici: Konami
Tür: Kart koleksiyonu
Platform: Nintendo 3DS
Çıkış tarihi: JP: 5 Aralık 2013 AVR: 26 Haziran 2014 US: 25 Eylül 2014
Yu-Gi-Oh! Zexal (Japonca: 遊☆戯☆王ZEXAL, romanize: Yūgiō Zearu), Shin Yoshida tarafından yazılan bir manga serisidir. Seri, Aralık 2010-Haziran 2015 tarihleri arasında Shueisha'nın V Jump dergisinde dokuz tankōbon cilt halinde yayınlandı. Seri, Yu-Gi-Oh! serisinin üçüncü yan serisi olup Yu-Gi-Oh! 5D's serisinden sonra gelmektedir. Gallop tarafından hazırlanan bir anime televizyon serisi Nisan 2011-Eylül 2012 tarihleri arasında yayınlandı. Yu-Gi-Oh! Zexal II adlı ikinci sezonu ise Ekim 2012-Mart 2014 tarihleri arasında yayınlandı.
Konusu

Yakın bir gelecekte Heartland City'te yaşayan orta birinci sınıf öğrencisi olan Yuma Tsukumo her zaman meydan okumaya açıktır. Başına gelen bazı olaylar sebebiyle kendini okulun çete liderlerinin en büyüğü Shark ile düelloda bulur. Shark ile düello ederken karşısında aniden Astral adında bir canlıyı bulur ve bu sayede büyük bir maceraya atılır.
Silüriyen

Silüriyen, Paleozoyik Zaman'ın en kısa süren jeolojik dönemi olarak bilinir. 443,8 milyon yıl önce başlayıp 419,2 milyon yıl önce sona ermiştir. Bu dönem, adını Galler'deki Silures kabilesinden alır. Silüriyen'in başlangıcı ve sonu için belirlenen kayaç tabakaları kesin olarak tanımlanmıştır ancak tam tarihler birkaç milyon yıl kadar hata payına sahiptir. Silüriyen Dönemi, Ordovisiyen-Silüriyen yok oluşu ile başlar; bu olay sırasında deniz canlılarının yaklaşık %60'ının nesli tükenmiştir.
Silüriyen, kara yaşamının ilk evrimleştiği dönem olarak yerküre tarihinde önem taşır. Damarlı bitkiler, ilkel karasal bitkilerden gelişmiş, dikarya mantarları çeşitlenmeye başlamıştır. Altı bacaklılar, örümceğimsiler ve çok bacaklılar tamamen karasal yaşama adapte olmuştur. Bu dönemde, çeneli ve kemikli balıkların evrimleşmesi de dikkate değer bir gelişmedir.
Silüriyen Dönemi'nin paleocoğrafyası, iklimi ve canlı türleri Paleozoyik Zaman'ın karmaşık ve dinamik yapısını yansıtır. Süperkıta Gondvana, ekvatorun üst yarısını ve Güney Yarımküre'nin büyük bir bölümünü kaplarken, Kuzey Yarımküre'nin çoğu büyük bir okyanusla kaplıydı. Yüksek deniz seviyeleri ve nispeten düz araziler, birçok ada topluluğunun ve çeşitli çevresel koşulların oluşmasına yol açtı. Silüriyen boyunca Gondvana yavaşça güneye doğru hareket etti, ancak bu dönemdeki buzulların Geç Ordovisiyen buzullarından daha az yayıldığına dair kanıtlar vardır. Yeni kıtasal kara kütleleri oluştuğunda deniz seviyesi yükseldi ve Silüriyen tortulları, erozyona uğramış Ordovisiyen tortullarının üzerine çökerek bir uyumsuzluk oluşturdu.
Silüriyen Dönemi, jeolojik ve biyolojik evrime dair kayda değer bilgiler sunar. İlk kara bitkilerinin ortaya çıkması, omurgalı balıkların çeşitlenmesi ve deniz canlılarının toprakta yaşamaya başlaması, bu dönemin kayda değer olaylarındandır. Dönemin kara ve deniz ekosistemleri, canlıların adaptasyonları ve çevresel değişimlerle etkileşim içinde şekillenmiştir. Silüriyen Dönemi'nin keşfedilmiş fosil kalıntıları, bu dönemin bilimsel anlayışına ışık tutarak tarih öncesi yaşamın evriminin anlaşılmasına yardımcı olmaktadır.
Kelime kökeni ve tarihi

Silüriyen sistemi, ilk kez 1830'ların başlarında Galler'in güneyindeki fosil taşıyan sedimanter kaya tabakalarını inceleyen bir İskoç jeolog olan Roderick Murchison tarafından tanımlandı. Bu katmanlara Galler'de yaşamış bir Kelt kabilesi olan Silures kabilesinin adını verdi. Murchison bu adlandırmayı, kendisinin üzerine çalıştığı jeolojik döneme Galler'in Latince ismi olan Cambria'dan esinlenerek "Kambriyen" adını koyan arkadaşı Adam Sedgwick'ten ilhâm alarak yapmıştır. Ancak bu isimlendirmeye karşın, Silüriyen kayaçlarının oluşumu ve Silures kabilesinin eskiden üzerinde yaşamış olduğu topraklar arasında bir ilişki yoktur (kr Galler'in jeolojik haritası, Galler'in Roma İmparatorluğu öncesindeki haritası). 1835 yılında, bu iki jeolog "On the Silurian and Cambrian Systems, Exhibiting the Order in which the Older Sedimentary Strata Succeed each other in England and Wales" başlıklı ortak bir makale yayımlamıştır ve bu makale, modern jeolojik zaman cetvelinin temelini atmıştır. İlk olarak tanımlandığı sıralar "Silüriyen" serisi daha uzak bölgelere kadar takip edildiğinde Sedgwick'in "Kambriyen" serisiyle çakışmaya başladı ve bu da arkadaşlığı sona erdiren anlaşmazlıklara neden oldu.
İngiliz jeolog Charles Lapworth, tartışmalı tabakaları içeren, Ordovisiyen adlı yeni bir sistem tanımlayarak çekişmeyi çözdü. Silüriyen için alternatif adlandırmalardan biri de, Baltık adası Gotland'ın tabakalarından esinlenilmiş "Gotlandiyen" ismiydi.
Fransız jeolog Joachim Barrande, Murchison'ın çalışmalarına dayanarak, Silüriyen terimini daha kapsamlı bir biçimde kullanmıştır ve kendinden sonra gelenler de Barrande'ın çalışmalarını haklı çıkarmıştır. Barrande, Bohemya'daki Silüriyen kayaçlarını sekiz kata böldü. Bu yaptığı bölümleme 1854 yılında Edward Forbes tarafından sorgulandı ve Barrande'ın Silüriyen'i ayırdığı sekiz kattan son üçü olan F, G ve H'nin, Devoniyen'e ait olması gerektiği bulundu.
Paleocoğrafya

Süperkıta Gondvana, ekvatoru ve Güney Yarımküre'nin büyük bir bölümünü kaplarken, geniş bir okyanus da gezegenin kuzey yarısının çoğunu kaplıyordu. Silüriyen Dönemi'nin yüksek deniz seviyeleri ve nispeten düz arazileri (kayda değer sıradağların az olduğu) bir dizi ada zinciri meydana getirdi ve bu nedenle zengin bir çevresel ortam çeşitliliği oluşturdu.
İklim ve deniz seviyesi

Silüriyen Dönemi'nde, bir zamanlar karasal buzulların hüküm sürdüğü Ordovisiyen ve Silüriyen'in ardından gelen Devoniyen'deki aşırı sıcaklıklara kıyasla nispeten istikrarlı ve ılık sayılabilecek sıcaklık seviyelerinin görüldüğü düşünülüyordu ancak şu anda, bu jeolojik dönem boyunca küresel iklimin birçok ciddi dalgalanma yaşadığı bilinmektedir. Buna kanıt olarak bu dönemde birçok kayda değer karbon ve oksijen izotopu sapmaları bulunmaktadır. Deniz seviyeleri, Silüriyen'in ilk yarısı boyunca Hirnasiyen'deki düşük seviyelerden yükseldi; ardından dönemin geri kalanı boyunca düştü.Daha küçük ölçekli modeller bu genel trendin üzerine bindirilmesine rağmen on beş kez yüksek deniz seviyesi (deniz seviyelerinin kıta sahanlığı kenarının üstünde olduğu dönemler) görülmüş olduğu belirlenmiştir ve Silüriyen'deki en yüksek deniz seviyesi muhtemelen bu dönem boyunca görülen en düşük seviyeye göre yaklaşık 140 metre (459 ft) daha yüksekti.
Bu dönemde, Dünya sıcak bir sera evresine girdi. Bu sıcak sera evresinin oluşmasını sağlayan nedenler arasında atmosferde görülen 4500 ppm kadar yüksek CO2 seviyeleri ve ekvatordaki kara kütlerinin büyük bölümünü kaplayan sıcak ve sığ denizler vardır. Silüriyen'in başlarında buzullar Güney Kutbu'na çekildi ve Silüriyen'in ortasına doğru neredeyse tamamen kayboldular. Kırık kabuk tabakaları (coquina adlı), sıcak deniz yüzeylerinin tıpkı bugünkü gibi şiddetli fırtınalar ürettiği bir iklimin hâkim olduğuna dair güçlü kanıtlar sunar.