Placemaking
Tarihçe

‘’Placemaking’’ kavramı 1960’lı yıllarda ABD’de neoliberalizm sonrası gelişen büyük ölçekli ve tepeden inme kentleşme pratiklerine tepki olarak ortaya çıktı. Kavramın gelişmesine Amerikan-Kanadalı gazeteci, yazar, kent teoristi & aktivisti Jane Jacobs ve Amerikan sosyolog, şehir plancısı, yazar William H. Whyte öncülük etti. Jacobs, Fortune Magazin’in editörü olan Whyte’ın teşviki ile 1956’da "Downtown is for people" (Şehir merkezi insanlar içindir) başlıklı makaleyi yayımladı. Bu makale dönemin, mega kentsel yenileme ve geliştirme projelerinin başarısızlığını ortaya koyan ilk eleştirilerden biri oldu. Jacob ve Whyte’ın yukarıdan aşağıya karar vermenin Amerikan toplumlarındaki yaşam kalitesi üzerindeki kötü etkilerini gösteren çalışmalar üretmeye ve insanların birbiriyle etkileşimini artıran küçük ölçekli planlamanın önemini dile getirmeye devam ettiler. Kentsel kurgunun yalnız otomobillere ve alışveriş merkezlerine odaklı olmaması, şehir tasarımını  insana ve insanların mekanlar aracılığıyla yaşadığı deneyime odaklı olması gerektiğine dair düşüncelerini yayımladılar.  Jacobs ve White'ın çalışmaları, yıllar sonra ortaya çıkacak placemaking hareketinin temelini oluşturdu.
Jacobs'ın kaleme aldığı, ABD'de çöküntü bölgesi olarak nitelendirilen ve modern kentin altyapısı için yıkılmakta olan kent parçalarına bir ağıt niteliğindeki "Büyük Amerikan Şehirlerinin Ölümü ve Yaşamı " (1961) kitabı, kentlerde büyük ölçekli yıkımlara karşı duran, bu bölgelerde yaşayanların planlama süreçlerinde söz hakkı olması gerektiğini savunan eylemci grupların el kitabı oldu William Whyte, sadece mekânları ve o mekanları kullanan insanları gözlemleyerek öğrenilecek çok şey olduğuna inanıyordu. Farklı kentsel ortamlardaki insan dinamiklerini araştırmak amacıyla 1970’lerde New York’ta küçük bir araştırma grubu kurdu. On yıllık gözlemlerini "Küçük Kentsel Mekanların Sosyal Yaşantısı” adlı kitap ve belgesel ile paylaştı.
Aynı yıllarda Danimarkalı mimar Jean Gehl, insan davranışının kent mekânıyla ilişkisini anlamak üzere insanların kentteki etkinliklerini haritalamanın ve kayıt altına almanın yöntemlerini geliştirmeye odaklandı ve 1971’de yayınlanan Life Between Buildings kitabında topladı. 1987’de yapılacak olan İngilizce çeviri sonrası kitap tüm dünyada çığır açan bir yapıt olarak nitelendirildi. Gehl, Cities for People (İnsan İçin Kentler, 2010) kitabında kentlerin tasarımında insanın en önemli belirleyici olması gerektiğini sarsılmaz bir inançla dile getirdi; "önce yaşam sonra mekân, sonra yapılar" ilkesini savundu. ABD'li şair ve yazar Wendell Berry'nin bazı yazıları, bilhassa yerel ekoloji ve yerel ekonomilere yaptığı vurgu ile, mekan ve “placemaking” kavramlarının hayal gücüyle algılanmasına ve anlamlanmasına katkıda bulundu.
Bu düşünceler gelişirken “placemaking” terimi, 1970'lerde peyzaj mimarları, mimarlar ve şehir plancıları tarafından, kentlerde insanların birbirleriyle iletişime geçtikleri ve sosyal hayatı deneyimledikleri kent parçaları olan meydanlar, parklar, mahalleler ve deniz sahillerini yaratma sürecini tanımlayabilmek için kullanılmaya başlandı. 1975 yılında Fred Kent, Whyte'ın fikirlerini yaygınlaştırmak ve araçlarını ülke çapında uygulamaya koymak amacıyla Project for Public Spaces (PPS) adlı kâr amacı gütmeyen bir kuruluş kurdu. PPS, ilk yirmi yılında, Rockefeller Center, Bryant Park ve New Haven's Chapel Street gibi projeler gerçekleştirdi. Rockefeller Aile Vakfı tarafından finanse edilen bu girişim, şehir merkezindeki kamusal alan tasarımı ve yönetimi için yeni standartların belirlenmesinde etkili oldu.
PPS, placemaking kelimesini ilk olarak 1997 yılında yayınladığı "Yaşanabilir Metropol Toplulukları Oluşturmada Toplu Taşımanın Rolü " adlı yayında kullandı. 2003 yılından itibaren PPS, placemaking kavramını bir "hareket" olarak ele aldı ve kavramın potansiyeli Kuzeybatı Pasifik'te gerçekleşen placemaking konferanslarında araştırıldı. Placemaking kavramı, 2006 yılında yaygın kullanılır haline geldi ve global bir hareket olarak popülerleşti.  Placemaking kelimesi ilk defa 2008'de wordspy.com sitesinde tanımlanarak bir sözlüğe girdi. Wordspy.com'da kelime şu şekilde tanımlandı: "Bir binayı veya alanı, o binayı veya alanı kullanan insanlar için daha çekici ve onlarla uyumlu hale getirecek şekilde tasarlamak."
2017’den beri her yıl (küresel pandemi nedeniye 2021 - 2022 yılları hariç) uluslararası arenada konu üzerinde çalışmalar sürdüren bireyler ve kuruluşlar Placemaking Week Europe adlı etkinlikte bir araya gelmeye başladı. Uluslararası etkinlik 2017’de Amsterdam'da, 2018’de Cities for All adı ile Stockholm'de, 2019’da Valencia'da, 2022’de Pontevedra'da, 2023'te Strasbourg'da ve 2024’te Rotterdam’da düzenlendi.