Arap-Türk ilişkileri
Arap-Hazar Savaşları

Arap-Hazar savaşları, Hazar Kağanlığı ile Kafkasya bölgesindeki ardışık Arap halifelikleri arasında yaklaşık MS 642'den 799'a kadar gerçekleşen bir dizi çatışmaydı. Daha küçük yerel beylikler de iki imparatorluğun vasalları olarak çatışmaya dahil oldular. Tarihçiler genellikle iki büyük çatışma dönemini birbirinden ayırırlar, Birinci Arap-Hazar Savaşı (yaklaşık 642 - yaklaşık 652) ve İkinci Arap-Hazar Savaşı (yaklaşık 722 - yaklaşık 737); savaşlar ayrıca yedinci yüzyılın ortasından sekizinci yüzyılın sonuna kadar aralıklı baskınlar ve izole çatışmalar içeriyordu.
Savaşlar, yeni doğan Raşidun Halifeliği'nin, Hazarların 6. yüzyılın sonlarından beri yerleşmiş olduğu Güney Kafkasya (Transkafkasya) ve Kuzey Kafkasya'nın kontrolünü ele geçirme girişimlerinin bir sonucuydu. İlk Arap istilası, 642'de Hazar Denizi boyunca Kafkasya'nın doğu geçidini koruyan stratejik açıdan önemli Derbent şehrinin ele geçirilmesiyle başladı ve bir dizi küçük baskınla devam etti ve 652'de Abdurrahman ibn Rebia liderliğindeki büyük bir Arap gücünün Hazar kasabası Belencer dışında yenilgisiyle sona erdi. Daha sonra büyük çaplı düşmanlıklar, 660'lar ve 680'lerde Hazarlar ve Kuzey Kafkasya Hunları tarafından Güney Kafkasya'nın özerk prensliklerine yapılan baskınlar dışında birkaç on yıl boyunca durdu.
Hazarlar ve Araplar Emevi Halifeliği arasındaki çatışma, 707'den sonra Kafkas Dağları boyunca gidip gelen ara sıra akınlarla yeniden başladı ve 721'den sonra tam ölçekli bir savaşa dönüştü. Önde gelen askerler Cerrah bin Abdullah ve Mesleme bin Abdülmelik önderliğinde Araplar, Derbent'i ve güney Hazar başkenti Belencer'i geri aldılar; ancak bu başarıların göçebe Hazarlar üzerinde pek bir etkisi olmadı; onlar Güney Kafkasya'nın derinliklerine yıkıcı akınlar düzenlemeye devam ettiler. 730'daki büyük bir istilada Hazarlar, Erdebil Muharebesi'nde Emevi güçlerini kesin bir şekilde yenerek el-Cerrah'ı öldürdüler; karşılığında ertesi yıl yenilip kuzeye doğru geri püskürtüldüler. Mesleme daha sonra Derbent'i geri aldı ve 732'de yerine II. Mervân (geleceğin Emevi halifesi) geçmeden önce önemli bir Arap askeri karakolu ve kolonisi haline geldi. Mervan'ın kuzeye Volga'daki Hazar başkenti Atil'e büyük bir sefer düzenlediği 737'ye kadar nispeten yerel bir savaş dönemi yaşandı. Hazar hükümdarı kağanın teslimiyetini sağladıktan sonra Araplar geri çekildi.
737 seferi, iki güç arasındaki büyük ölçekli savaşın sonunu işaret etti, Derbent'i Müslüman dünyasının en kuzeydeki karakolu haline getirdi ve Güney Kafkasya'da Müslüman hakimiyetini güvence altına aldı, ancak Kuzey Kafkasya'yı Hazarların elinde bıraktı. Aynı zamanda, devam eden savaş Emevi ordusunu zayıflattı ve Abbasi Halifeliğini kuran Abbâsî İhtilâli'nin bir sonucu olarak 750'de Emevi hanedanının çöküşüne katkıda bulundu. Kafkasya Müslümanları ile Hazarlar arasındaki ilişkiler bundan sonra büyük ölçüde barışçıl kaldı ve Kafkasya, Orta Doğu'yu Doğu Avrupa'ya bağlayan bir ticaret yolu haline geldi; barış, 760'larda ve 799'da Kafkasya'nın Arap valileri (veya yerel prensleri) ile Hazar kağanı arasında evlilik yoluyla bir ittifak sağlama çabalarının başarısız olması sonucu iki Hazar akınıyla kesintiye uğradı. Hazarlar ile Kafkasya'daki Müslüman beylikler arasında zaman zaman çıkan savaşlar, Hazar Devleti'nin 10. yüzyılın sonlarında çöküşüne kadar devam etti; ancak hiçbir zaman 8. yüzyıldaki savaşın yoğunluğuna ve ölçeğine erişemedi.