Feqiyê Teyran
Hayatı

Feqîyê Teyran, 16. ve 17. yüzyıllarda yaşamış Kürt mutasavvıfı ve şairidir. Hayatına dair günümüze ulaşan kapsamlı ve sistematik bilgiler bulunmamakla birlikte, eserlerinde yer alan bazı tarihsel referanslar, yaşadığı dönem hakkında önemli ipuçları sağlamaktadır. Özellikle Divanı’ndaki beyitlerde zikredilen tarihler, onun hayatı ve faaliyetleri konusunda sınırlı da olsa bazı veriler sunmaktadır. Feqîyê Teyran’ın asıl adı, “Muhammed b. Abdullah el- Müksi’dir. Feqî, divanında ismini bir defa mahlas olarak kullanmıştır.
| --- | --- |
Kürtçe:    Gul im didestê xaran, b’isme Muhemmed nav im.  Bilbil im di gulzaran  Ji ‘işqê lew zerbav im  Di remza muhirdaran  Tu roj î ez hetav im:    Dikenler içindeki gülüm ben, adım Muhammed’dir benim.  Gül bahçelerinde bülbülüm  Onun için aşktan sarardım  Aşıklar içinde  Sen güneşsin ben ise senden ışık alanım 

Feqîyê Teyran’ın babasının adı Abdullah olup, Van’ın Bahçesaray (Müküs) ilçesine bağlı Kartal (Verezor) köyünde doğmuştur. Doğum yılına dair kesin bir bilgi bulunmamakla birlikte, "Dılo Rabe" adlı şiirinde yer alan bir beyitte kendi yaşını ve dönemin yılını belirtmesi, doğum tarihinin 1561 yılı civarında olduğu sonucunu ortaya koymaktadır.
| --- | --- |
Kürtçe:    Mim û Hê heftê felek çûn,  Ji hicretê dewr gelek çûn,  Sal hezarû çil û yek çûn,  Ev xezel hate diyarê:    Muhammed yetmişini geçerken,  Pek çok devran akıp giderken,  Yıl bin kırk biri de geçerken,  Meydana geldi bu gazel  

Feqîyê Teyran’ın ailesinin, yörede bey anlamına gelen “Mir” unvanına sahip bir soydan geldiği rivayet edilmektedir. Halk arasında “Feqîyê Mala Mir Evdala” olarak anılması bu iddiayı desteklerken, bazı el yazmalarında mahlaslarından biri “Mir Mihê” olarak geçmektedir. Şerefname’de, Müküs’te yöneticilik yapan Mir Abdullah’ın Ahmet ve Muhammed adında iki oğlunun olduğu belirtilse de, Feqîyê Teyran’ın divanındaki beyitler, onun sade bir aileye mensup olduğu görüşünü güçlendirmektedir.
| --- | --- |
Kürtçe:    Ne ji miranım ne xanim,   Muksiyim bêxan û manim,  Cesed im bê rûh û canim:    Ne beylerdenim ne hanlardan,   Müküslüyüm, köşk ve evim yok,   ruhsuz ve cansız bir cesedim.  

Feqîyê Teyran’ın kökenine dair farklı görüşler bulunsa da, onun sıradan bir aileden geldiği görüşü, soylu bir aileye mensup olduğu iddiasından daha güçlüdür. Bazı araştırmacılar, şairin “Mir Mihê” anlamına gelen “Mim û He” mahlasını kullanmasını onun seçkin bir aileye mensup olduğuna kanıt olarak gösterse de, birçok araştırmacı bu mahlasın “Muhammed Hakkâri” veya “Mihê” isimlerinin kısaltması olduğunu savunmaktadır. Ayrıca, “Mim û He û Dal” mahlasının “Muhammed” ismine karşılık geldiği görüşü, “Mim û He” mahlasının “Mıhê” anlamına geldiği iddiasından daha mantıklı görünmektedir.  Nitekim Feqîyê Teyran, tıpkı İbrahim b. Ethem (161/778) gibi, soy, makam ve zenginlik yerine ilim, irfan ve tasavvufa olan bağlılığıyla tanınmış bir sûfîdir. Bu nedenle, onun soylu bir aileye mensup olmaktan ziyade, kişiliği ve manevi yönüyle anılmayı tercih ettiği düşünülmektedir.
Feqîyê Teyran, ilim yolculuğuna Mîr Hesenê Welî Medresesinde başlayarak eğitim hayatının büyük bir kısmını Müküs'te geçirmiştir. Burada aldığı eğitimin ardından Finik ve Cizre gibi dönemin önemli ilim merkezlerine yönelmiştir. Finik köyünde, bir medrese ve tekkenin kurulmasına öncülük ederek bölgedeki ilmi faaliyetlerin gelişmesine katkı sağlamıştır. Daha sonra Cizre’ye giderek Melayê Cizîrî ile tanışmış ve onun ilminden faydalanarak eğitimini daha da derinleştirmiştir.   Feqîyê Teyran’ın, dönemin önde gelen âlimlerinden Melayê Cizîrî’nin öğrencisi olduğu yaygın bir görüştür. Bu iddiayı destekleyen en önemli kaynaklardan biri, onun “Feqe û Mela” adlı şiiridir. Şiirin içeriği incelendiğinde, Feqî ile Melayê Cizîrî arasında hoca-talebe ilişkisi bulunduğuna dair güçlü izler görülmektedir. Feqî’nin eserlerinde de hocasına duyduğu saygıyı ve ona olan bağlılığını yansıtan ifadeler yer almaktadır.
| --- | --- |
Kürtçe:    Feqî :  Selama min heqîrî, sedefek divê têken  Îro di Cizîrê heqq e li Melê ken  Ku ji derba tîrê derman heye lê ken    Mela:  Selamên milyaketan, bê hedd û bê hisêb in  Şubhetê avên şetan, ji Mela l’ Mîm û Hê bin  Hîlakîn ji zehmetan, derman ji Lam û Bê bin:    Feqî :  Ben hakirin selamı bir sedefe koyulmalı  Bugün Cizre’de, Mela’ya ulaştırılmalı  Ki ok yarasına, derman varsa konulmalı    Mela:  Meleklerin selamı hadsizdir ve hesapsızdır  Nehir suları gibi, Mela’dan M ve H’ye olsun  Acılardan helak olduk, ilaç L ve B’den olsun

İkili, Cizre’deki Kırmızı Medrese’de bir araya gelmiş ve burada birlikte vakit geçirmiştir. Bazı kaynaklar, her ikisinin de medresede öğrenci olarak eğitim aldığı görüşünü öne sürer.Ancak kesin olan, aralarındaki yakın dostluktur. Divanlarındaki karşılıklı şiirler, birbirlerine duydukları derin saygı ve dostluğu yansıtmaktadır. Şiirler incelendiğinde, Feqîyê Teyran ve Melayê Cizîrî’nin birbirlerini iyi tanıdığı ve güçlü bir edebi bağ paylaştıkları açıkça görülmektedir. Feqîyê Teyran’ın şiirlerinde Hizan’a dair övgü dolu ifadelerin bulunması, onun burada eğitim görmüş veya bir süre ikamet etmiş olabileceğini düşündürmektedir. Bazı araştırmacılar ise eğitim hayatının Hakkâri’de de geçtiğini öne sürmektedir. Bu iddia, dönemin idari yapısı göz önüne alındığında anlam kazanmaktadır, zira Hizan, o dönemde Hakkâri’ye bağlı bir bölgeydi. Kesin kaynaklar sınırlı olmakla birlikte, Feqîyê Teyran’ın farklı medreseleri ziyaret ederek ilim tahsiline devam ettiği ve bu süreçte birçok şehirde bulunduğu bilinmektedir. Medreselerdeki ilmi sohbetlere katılmış, eserlerini burada paylaşarak tasavvufi düşüncelerini yaymıştır. Hayatının büyük bölümünü seyahat ederek geçirdiği için halk arasında “Feqîyê Gerok” (Gezgin Fakih) olarak anılmış ve bu unvan, onun edebi kimliğiyle özdeşleşmiştir.  Feqîyê Teyran, hayatının son dönemlerinde doğduğu topraklara, Müküs’e geri dönmüştür. Vefat yeriyle ilgili farklı görüşler bulunmaktadır. Yaygın inanışa göre, Van’ın Bahçesaray ilçesine bağlı Werezoz (Kartal) köyünde vefat etmiştir. Ancak 2013 yılında Bitlis’in Hizan ilçesine bağlı Şandis (Dayılar) köyünde bulunan bir mezar taşında, Feqîyê Teyran’a ait olabileceği düşünülen bilgiler yer almaktadır. Bu iki farklı iddia nedeniyle şairin kesin vefat yeri netlik kazanmamış, ancak halk arasında mezarının Bahçesaray’da olduğu görüşü daha yaygın kabul görmüştür.