stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
İlhan Ayverdi
Yaşamı > Kültür-Sanat Çalışmaları

8 Ekim 1959 günü Samiha Ayverdi'nin erkek kardeşi mimar-mühendis-müteahhit Ekrem Hakkı Ayverdi ile evlendi. Eşinin Anadolu ve Rumeli'de gezerek 20 yıllık bir çalışma sonucu dört ciltlik Osmanlı Mimari Eserleri adlı yapıtı meydan getirmesinde katkıda bulundu.
1966-1982 yılları arasında Türk Kadınları Kültür Derneği'nin başkanlığını yaptı.1970'li yıllarda Kubbealtı Cemiyeti'nin kuruluşuna Samiha ve Ekrem Hakkı Ayverdi ile birlikte başkanlık etti, cemiyetin isim-annesi oldu. Bu cemiyet, Kubbealtı Akademisi Kültür ve Sanat Vakfı adıyla vakfa dönüşünce, vakfın başkanı oldu. 
Kubbealtı Mecmuası'nın yayımlanmasında, vakfın yayın, seminer, konferanslar, musiki çalışmaları ve çeşitli sosyal faaliyetlerinde eşi Ekrem Hakkı Ayverdi ve Samiha Ayverdi ile aktif rol oynadı.
Yaşamı > Misâlli Büyük Türk Lugati

1976 yılında, Kubbealtı Vakfı'nın yayımlamaya karar verdiği Misâlli Büyük Türk Lugati'nin hazırlanması ve yazılması işini üstlendi. Bu eser üzerinde 28 yıl aralıksız çalıştı ve 2004 yılında tamamladı. 13. yüzyıldan günümüze kadar Türk dilinin envanterini çıkaran ve binlerce misalle donatılan bu eser, Kasım 2005’te yayımlandı. İlhan Ayverdi, bu eser ile Türkiye Yazarlar Birliği tarafından 2005’te dil alanında “Yılın Yazarı” seçilmiştir.
80. Yaşına Armağan

İlhan Ayverdi'nin 80. yaşını kutladığı 2006 yılında Kubbealtı Neşriyat tarafından hayatından kesitler sunan bir kitap hazırlanmıştır. "İlhan Ayverdi: Bir Hayat Bir Lûgat" adlı 99 sayfalık kitap, 80. Yaşına Armağan alt başlığını taşır; Zeynep Uluant ve Aysel Yüksel tarafından hazırlanmıştır.
Mustafa Yıldızdoğan

| Mustafa Yıldızdoğan |
| --- | --- |
Doğum: Mustafa Yıldızdoğan 10 Mayıs 1966 (58 yaşında) Kadınhanı, Konya, Türkiye
Tarzlar: Türk halk müziği  ·  Azerbaycan müziği  ·  ilahi
Meslekler: Ses sanatçısı  ·  söz yazarı  ·  besteci  ·  oyuncu  ·  yapımcı
Çalgılar: Bağlama, kopuz
Etkin yıllar: 1989-günümüz
Müzik şirketi: Selçuklu Müzik ·  Akbaş Müzik  · MYD Müzik
Resmî site: yildizdogan.com
Çocukları: 4
Önemli çalgılar
Bağlama
Mustafa Yıldızdoğan (d. 10 Mayıs 1966, Kadınhanı, Konya), Türk halk müziği sanatçısı, besteci, söz yazarı ve oyuncu.
Hayatı

Çiftçi bir ailenin yedi çocuğundan biri olan Mustafa Yıldızdoğan, 1966 yılında Konya Kadınhanı'da dünyaya gelir. 16 yaşında hiç kimseden ders almadan, kendi kendine bağlama çalmayı öğrenir ve geliştirir.
Mustafa Yıldızdoğan, 1989 yılında Kadınhanı Ülkü Ocağı'nın konserinde ilk defa sahneye çıkar bu günlerinin temelini atmış olur. 1991 yılında Doğuyoruz Ufuklardan isimli ilk albümünü müzikseverlerle buluşturan Mustafa Yıldızdoğan, ardından 1992 yılında Üşüyorum ve 1993 yılında Türkiyem isimli albümlerini sevenlerin beğenisine sunar. Kısa sürede kendine has yorum ve tarzıyla geniş kitlelere ulaşan Mustafa Yıldızdoğan, özellikle sözleri Dilaver Cebeci'ye ait Türkiyem isimli türküsüyle büyük başarı elde eder. Mustafa Yıldızdoğan'ın Türkiyem albümü, basımı hala devam eden albümler arasında da yer alarak çıkış yıllarındaki başarıyı sürdürmektedir.
Mustafa Yıldızdoğan, 1995 yılında çıkardığı Han Duvarları albümünden sonra müzik şirketini değiştirmesiyle yeni bir döneme başlar ve 1997 yılında Yandı Yürekler Yandı ismini verdiği ağıtı ile yeni müzik şirketinde, yeni albümüyle sevenlerine seslenir.
Mustafa Yıldızdoğan, 1998 yılında çıkardığı Bu Vatan Kimin albümünde yer alan Saçların türküsüyle daha geniş kitlelere ulaşır. 1999 yılında Mektup adıyla ve 2000 yılında İnsanlar adıyla çıktı. 2001 yılında Sevmeyen Bilmez albümünden sonra 2002 yılında MYD Müzik adlı kendi şirketini kuran Mustafa Yıldızdoğan, aynı yıl Artık Kafaya Takmam albümünü kendi şirketinden müzikseverlere buluşturur. 2003 yılında Biz Bu Hallere Düşecek Adam Mıydık?, 2004 yılında Karşılıksız Sevmedik Mi?, 2005 yılında Satan Satana, 2007 yılında Ankara'ya Yağmur Yağacak, 2008 yılında Şahit, 2009 yılında Senin İçin ve, 2012 yılında O Gün adıyla çıktı. MYD Müzik ile sanatçıları Mehmet Borukcu, İbrahim Dülger, Ali Kınık ve Kaya Kamil Kaya birçok sanatçıları yer aldı. 2014 yılında Nadas albümü ve 2017 yılında Son Albümü Hasat ile devam etmektedir.
Sanatçının, müzikseverlerle buluşturduğu 20 albümünde yaklaşık 200 eser bulunmakta ve bunların tamamına yakınının söz ve müzikleri Mustafa Yıldızdoğan imzalıdır. Ülkücü ve Türk Milliyetçisi kimliğiyle bilinen Yıldızdoğan, Milliyetçi Hareket Partisi'nin seçim müziklerini yapmaktadır. Özellikle Türkiyem ve partiye ithafen yaptığı Geçmek Lazım adlı eserleri Türkiye genelinde çok popüler olmuştur.
'Doğuyoruz Ufuklardan' albümünde yer alan 'Selam Sizlere' şiirinde Ozan Arif'e ithafen bir mısra vardır fakat sanatçı Ozan Arif'i hiç tanımadığını, beraber bir araya gelmediğini söyler.
Oğlu Ahmet Yıldızdoğan bedelli askerlik yapmasıyla sevenleri tarafından garibanın çocuğunu vatan, millet, bayrak heyecanı aşılayıp kendi oğluna bunun edebiyatını yaptığı eleştirilerine maruz kalmıştır.
Ahmet, Gülsüm, İrem ve Yiğit isimli dört çocuk babasıdır.
Diskografi > Stüdyo albümleri

| Yıl | Albüm adı | Yapımcı | Bilgiler |
| --- | --- | --- | --- |
| 1991 | Doğuyoruz Ufuklardan | İpekyolu Sesli Yayıncılık |  |
| 1992 | Üşüyorum | Selçuklu Müzik |  |
| 1993 | Türkiyem | Selçuklu Müzik |  |
| 1995 | Han Duvarları | Selçuklu Müzik |  |
| 1997 | Yandı Yürekler Yandı | Akbaş Müzik |  |
| 1998 | Bu Vatan Kimin? | Akbaş Müzik |  |
| 1999 | Mektup | Akbaş Müzik |  |
| 2000 | İnsanlar | Akbaş Müzik |  |
| 2001 | Sevmeyen Bilmez | Akbaş Müzik |  |
| 2002 | Artık Kafaya Takmam | MYD Müzik |  |
| 2003 | Biz Bu Hallere Düşecek Adam Mıydık? | MYD Müzik |  |
| 2004 | Karşılıksız Sevmedik Mi? | MYD Müzik |  |
| 2005 | Satan Satana | MYD Müzik |  |
| 2007 | Ankara'ya Yağmur Yağacak | MYD Müzik |  |
| 2008 | Şahit | MYD Müzik |  |
| 2009 | Senin İçin | MYD Müzik |  |
| 2012 | O Gün | MYD Müzik |  |
| 2013 | Gurbet Türküleri | MYD Müzik |  |
| 2014 | Nadas | MYD Müzik |  |
| 2017 | Hasat | MYD Müzik |  |
Diskografi > Tekliler

| Yıl | Albüm adı | Şarkı adı | Yapımcı | Bilgiler |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 2020 | Derdindeyim | "Derdindeyim" | MYD Müzik |  |
| 2021 | Börteçine | "Börteçine" | MYD Müzik |  |
Filmografisi

| Televizyon> Yıl | Televizyon> Yapım | Televizyon> Rol | Televizyon> Notlar |
| --- | --- | --- | --- |
| 2016 | Sevda Kuşun Kanadında | Alparslan Türkeş | Konuk Oyuncu |
Video klipler

Bu listede Mustafa Yıldızdoğan'ın albümlerine ve teklilerine ait video klipleri yer almaktadır.
| Yıl | Şarkı adı | Albüm adı |
| --- | --- | --- |
| 1993 | "Türkiyem" | Türkiyem |
| 1995 | "Haydi Gençler" | Han Duvarları |
| 1997 | "Yandı Yürekler Yandı" | Yandı Yürekler Yandı |
| 1997 | "Bizim Memleket" | Yandı Yürekler Yandı |
| 1998 | "Bu Vatan Kimin?" | Bu Vatan Kimin? |
| 1998 | "Saçların" | Bu Vatan Kimin? |
| 1999 | "Bizim Türkümüz" | Mektup |
| 1999 | "Dayanamıyorum" | Mektup |
| 2000 | "İnsanlar" | İnsanlar |
| 2000 | "Akşama Kadar" | İnsanlar |
| 2000 | "Ana" | İnsanlar |
| 2000 | "Leyli Güzel" | İnsanlar |
| 2001 | "Dede" | Sevmeyen Bilmez |
| 2001 | "Sevmeyen Bilmez" | Sevmeyen Bilmez |
| 2002 | "Yar Mı Derim" | Artık Kafaya Takmam |
| 2002 | "Koca Gözlüm" | Artık Kafaya Takmam |
| 2003 | "Biz Bu Hallere Düşecek Adam Mıydık?" | Biz Bu Hallere Düşecek Adam Mıydık? |
| 2003 | "Deli Kız" | Biz Bu Hallere Düşecek Adam Mıydık? |
| 2004 | "Helal Etmem" | Karşılıksız Sevmedik Mi? |
| 2004 | "Senin Umurunda Mı?" | Karşılıksız Sevmedik Mi? |
| 2004 | "Karşılıksız Sevmedik Mi?" | Karşılıksız Sevmedik Mi? |
| 2005 | "Her Gece" | Satan Satana |
| 2005 | "Satan Satana" | Satan Satana |
| 2007 | "Ankara'ya Yağmur Yağacak" | Ankara'ya Yağmur Yağacak |
| 2007 | "Oğlum Sana Emanet" | Ankara'ya Yağmur Yağacak |
| 2008 | "Hasım Değil Hısımız" | Şahit |
| 2012 | "Yandığım Gün" | O Gün |
| 2012 | "Ölür Müydün?" | O Gün |
| 2013 | "Garibim Attı İlimden" | Gurbet Türküleri |
| 2013 | "Gurbet Aldı Bırakmıyor" | Gurbet Türküleri |
| 2014 | "Abim" | Nadas |
| 2014 | "Sev Biraz" | Nadas |
| 2014 | "Var Git Turnam" | Nadas |
| 2014 | "Yar Gelsin" | Nadas |
| 2017 | "Ne Tadım Var Ne Tuzum" | Hasat |
| 2017 | "Sil Beni Beni" | Hasat |
| 2020 | "Derdindeyim" | Derdindeyim |
| 2021 | "Börteçine" | Börteçine |
MYD Müzik

Yıldızdoğan'ın sahibi olduğu Etiler, Beşiktaş merkezli müzik, film yapım ve üretim şirketi, 2001 yılında Yıldızdoğan tarafından kurulmuştur. Gecmiş yıllarda Selçuklu Müzik ve Akbaş Müzik te bulunan Yıldızdoğan'ın albümlerinin telif hakları satın alınarak, sanatçının bütün albümleri MYD Müzik imzasıyla yayınlanmıştır. Firma bünyesinde Mehmet Borukcu, Ali Kınık gibi sanatçıların albümleri bulunmaktadır.
Çandarlı Kara Halil Hayreddin Paşa

Başlığın diğer anlamları için Çandarlı Halil Paşa  sayfasına bakınız.
Başlığın diğer anlamları için Çandarlı (anlam ayrımı) sayfasına bakınız.
| Çandarlı  Kara Halil Hayreddin Paşa> Osmanlı Veziri |
| --- | --- |
Görev süresi Eylül 1364 - 21 Ocak 1387
Hükümdar: I. Murad
Yerine geldiği: Sinanüddin Fakih Yusuf Paşa
Yerine gelen: Çandarlı Ali Paşa
Kişisel bilgiler
Doğum: y. 1330 Sivrihisar, Çendere köyü
Ölüm: 22 Ocak 1387 Serez
Çandarlı Kara Halil Hayreddin Paşa (d. ? - ö. 22 Ocak 1387, Serez) (Hayreddin ismini vezirliğe getirilmesinden sonra almıştır). Osmanlı Devleti'nin kuruluş döneminde büyük katkıları olmuş bir Osmanlı devlet adamıdır. Tarihe Çandarlılar Ailesi olarak geçmiş olan ailenin üst düzey bir mevkiye gelmiş ilk bireyidir. İlmiye sınıfından yetişmiş; kadılık ve kazaskerlik görevlerinde bulunmuş; Eylül 1364 ile 22 Ocak 1387 tarihleri arasında 22 yıl 4 ay vezirlik yapmış ve vezirliği döneminde de Çandarlı Kara Halil Hayrettin Paşa ismiyle anılan devlet adamıdır.
Eserleri

Çandarlı Kara Halil Hayrettin Paşa birçok hayır eseri de yaptırmıştır:
1378-79'da İznik'te bir külliye yapılmasına başlanmıştır ve bu ölümünden sonra 1391-92de oğlu Çandarlı Ali Paşa tarafından tamamlanmıştır. Günümüzde bu külliyeden sadece Yeşilcami bulunmaktadır ve  bu eser ilk devir Osmanlı mimarisinin ayakta duran tek örneğidir. Külliyeye dahil olan Dârülhadis adlı medrese ve imaret harap olmuştur.
1385'te Serez’de  Kurşunlu Camii'ni yaptırmıştır. Bu camii Serez kalesinin güneybatısında Aşağı Çarşı mahallesindedir. (1719-20)'de çıkan bir yangın bu caminin harap olmasına neden olmuştur. 20 yıl sonra  II. Mahmud Kurşunlu Camii restore ettirip üzerine yeni bir kitâbe koydurmuştur. Yine Serez'de Kurşunlu Camii yakınlarındaki "Eskihamam" da Halil Hayreddin Paşa'nın eseridir. Bu cami ve hamam için 19 köy vakfedilmiştir ve XVI. yüzyıl ortalarında bu vakfın yıllık geliri 197,676 akçeye ulaşmıştı.
1385 adli kitabesine göre Gelibolu'da bulunan Eskicami veya Sultan Camii Halil Hayreddin Paşa tarafından yaptırılmıştır. Fakat bu caminin Orhan Gazi'nin oğlu Süleyman Paşa tarafından yaptırıldığı iddiası yaygındır.
Osmanlı Devleti'nin ilk devrinde yetişen tefsir, lügat, edebiyat ve tıp âlimi Cemâleddin Aksarâyî (ölümü: 1388-89) kaleme aldığı "Zemahşerî’nin el-Keşşâf" adlı tefsiri üzerine olan hâşiyesini Çandarlı Kara Halil Hayreddin Paşa'ya ithaf etmiştir.
Konuyla ilgili yayınlar

Yılmaz, Mehmet (1999), "Halil Hayreddin Paşa (Çandarlı Kara)" Yaşamlarıyla ve Yapıtlarıyla Osmanlılar Ansiklopedisi C.1 s.516-517 İstanbul:Yapı Kredi Kültür Sanat Yayıncılık A.Ş. ISBN 975-0800710
Uzunçarşılı, İsmail Hakkı (1974; 1988:3.Basım), Çandarlı Vezir Ailesi,, Ankara:Türk Tarih Kurumu Yayınları, ISBN 2880000005544  s.1-28
Danişmend, İsmail Hâmi, (1947) İzahlı Osmanlı Tarihi Kronolojisi , İstanbul:Türkiye Yayınevi C.I.....  16 Aralık 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
Aktepe, Münir (1993) " Çandarlı Kara Halil Hayreddin Paşa" Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi Cilt:8 Sayfa:214-215, Ankara:TDV Online: 9 Ocak 2017 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |

Siyasi görevi

| Önce gelen: Sinanüddin Fakih Yusuf Paşa |    Osmanlı Veziri 1364-1387 | Sonra gelen: Çandarlı Ali Paşa |
Çandarlı Ali Paşa (solda) ve Çandarlı Halil Paşa (sağda) kabirleri, İznik, Bursa
Timur İmparatorluğu

Timur İmparatorluğu, Timurlu Devleti, Timurlular veya Turan İmparatorluğu (Çağatayca: کورگن Küregen, tarihe geçtiği adı تیموریلر Temürīlār; Farsça: گوركانى Gurkānī), Fars ve İslam medeniyeti unsurları ile Türk-Moğol devlet ve askeri teşkilat unsurlarını bünyesinde barındıran Emir Timur tarafından kurulmuş bir devlettir.
Timurlu İmparatorluğu Hunlar, Göktürkler, Uygurlar, Karahanlılar, Gazneliler, Selçuklular ve Harezmşahlar'ın yıkılmasından sonra Türklerin Türkistan'da kurduğu en büyük devlet olmuş ve bu devirde Türkistan ve Horasan, İslam mimarisi açısından en parlak dönemini yaşamıştır. 15. yüzyılın sonlarından itibaren Türkistan, Harezm, Kırım, Kazan ve Azerbaycan'da Uygur alfabesi'yle yazılan Çağatay Türkçesi de yüksek bir kültür dili haline gelmiştir. Dinin, ilim ve sanatın koruyucusu olan Timur; Türkistan'da Türkçenin, Türk sanat ve kültürünün Fars kültürünün baskısı altında yok olup gitmesini önlemiş ve öne geçmesini sağlamış, Türk edebiyatı büyüme ve gelişme göstermiş, sanat, bilim ve edebiyat dünyası Timur Rönesansı'nı yaşamıştır.
Timur, Semerkant’ı imparatorluğunun başkenti yaptıktan sonra, şehri görkemli mimarî yapılarla donattırıp seferlerde ele geçirdiği şehirlerdeki alimleri, bilim adamlarını ve öğretmenleri Semerkant'a getirtmiştir. Timur, Türklerinin göçmen hayatı yaşadığı Mâverâünnehr’i şehirleştirmiş, obaları iskân etmiş, su kanalları inşasıyla milleti tarıma geçirmiş, büyük şehirleri ticâret yollarına bağlamış, pek çok kütüphane ve medrese yaptırmıştır. Bu nedenle, 14. ve 15. yüzyıllar Semerkand’ın altın dönemi olarak tarihe geçmiştir. Timur'dan sonra hükümdar olan oğulları ve torunları da aynı şekilde hareket ettiler. Timur ve halefleri döneminde gelişen sanat ve bilim dünyası nedeniyle bu dönem Timurlu Rönesansı olarak anılmaktadır. Timurluların Türkistan'a hakimiyeti Özbek, Kazak ve Türkmenlerin günümüze kadar ulaşacak olan tarihlerinin önemli bir  noktasını teşkil eder. 1507'de Timurlular'ın Türkistan'daki hakimiyetine, Özbekler tarafından son verildi. Bu mücadeleler sırasında hanedandan etkinlik gösteren Babür, bir başarı sağlayamayınca önce Afganistan’a, sonra da Hindistan'a çekildi, orada Babür İmparatorluğu'nu  kurdu. Timur hanedanı, Babür'ün Hindistan'da kurduğu devlet ile varlığını koruyabildi.
Köken

Timur, Türk kimliğini gururla benimsemiş ve kendisine yakıştırılan "Moğol" ifadesinden nefret etmiştir. Timur'a atfedilen otobiyografide, Timur'un babasının Ebu'l-Atrak (Türklerin babası) soyundan geldiğini ifade ettiği yazılmıştır.
Timurlu hükümdarı Uluğ Bey'in Tārīkh-i arba' ulūs (Dört ulusun tarihi) adlı eserine ve bu eserden özetlenmiş Shajarat al-atrāk (Türklerin soyağacı) kaynaklarına göre, Timurlular, Yafes'in oğlu Türk'ün torunlarıydı. Şecere kayıtlarında "Türk" isimli karakter, yaygın bir şekilde "Türklerin Babası" olarak da anılırdı. Mughul ve Tatar adlı ikiz kardeşler, Türk'ün soyundan gelen Alyeh Han'ın çocuklarıydı ve bu nedenle Türk'ün beşinci nesil torunlarıydı.
Uluğ Bey'in eseri Moğolları Türk olarak sınıflandırırken savaşçı ruhlarını da övmüştür. Uluğ Bey, Börçigin ve Timurluların soy kayıtlarında Yāfas, Türk, Mughūl, Tātār ve Ughūz karakterlerini dahil etmiştir.
Timur sultanları > Irak-ı Acem/Irak-ı Arab/Fars/Azerbaycan & Diğer İran Toprakları Valileri

Kaydu bin Pir Muhammed bin Cihangir H. 808-812
Ebu Bekir bin Miranşah 1405-07 (H. 807-09)
Pir Muhammed bin Ömer Şeyh H. 807-12
Rüstem H. 812-17
İskender H. 812-17
Alaüddevle H. 851
Ebu Bekir bin Muhammed H. 851
Sultan Muhammed H. 850-55
Muhammed bin Hüseyin H. 903-06
Ebu'l A'la Feridun Hüseyin H. 911-12
Muhammed Muhsin Han H. 911-12
Muhammed Zaman Han H. 920-23
II. Şahruh bin Ebu Said H. 896-97
II. Uluğ Bey H. 873-907
Sultan Üveys 1508-22 (H. 913-27)
Soyağacı

|   |   |   |   |   |   |   |   | Herat | Herat | Herat | Herat | Herat | Herat |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Semerkant | Semerkant | Semerkant | Semerkant | Semerkant | Semerkant |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |  |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Babür İmparatorluğu | Babür İmparatorluğu | Babür İmparatorluğu | Babür İmparatorluğu | Babür İmparatorluğu | Babür İmparatorluğu |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |  |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Babür İmparatorluğu | Babür İmparatorluğu | Babür İmparatorluğu | Babür İmparatorluğu | Babür İmparatorluğu | Babür İmparatorluğu |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |  |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |  |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |  |
Turing makinesi

Turing makinesi temsili görünüm.
Turing makinesi (İngilizce Turing machine), karmaşık matematiksel hesapların belirli bir düzenek tarafından yapılmasını sağlayan hesap makinesi.
Tarihçe

Karmaşık hesapların belirli bir düzenek tarafından yapılıp yapılamayacağı, 20. yüzyılın başlarında büyük bir tartışma konusu olmuştu. Öteden beri el ile veya zihinden yapılan hesaplamalar çok zaman almakla birlikte, birçok hatayı da beraberinde getiriyordu. Tüm bu tartışmalar sürerken, 1936 yılında, ünlü matematikçi Alan M. Turing "Saptama Problemi Hakkında Bir Uygulamayla Birlikte Hesaplanabilir Sayılar" (İngilizce On computable numbers, with an application to the Entscheidungsproblem) isimli bir makalesini yayınladı. Makalesinde teorik ve matematiksel temellere dayalı sanal bir makineden bahseden Turing, her türlü matematiksel hesabın bu sanal makineyle yapılabileceğini iddia ediyordu. Turing'in 1950 yılında yayınlanan "Hesaplama Mekanizması ve Zeka" (İngilizce Computing Machinery and Intelligence) isimli ikinci makalesi ise, makineler ve zekayla ilgili birçok tartışmalı konuya cevap niteliğindeydi. İşte bu makalelerde sözü geçen sanal makine daha sonraları bu adla isimlendirildi.
Çalışma prensibi

Bu tablo, Turing makinesinin çalıştırdığı algoritmadır. Turing makinesi, her adımda
O anda kafanın görmekte olduğu sembolü okur.
Geçiş tablosunda okuduğu sembol ve o anki durumunu içeren bir girdi arar:
Eğer öyle bir girdi bulursa, yazılacak sembolü yazar veya kafasını hareket ettirir ve yeni duruma geçer. Makine, yeni durum ve kafanın okuduğu yeni sembol ile çalışmaya devam edecektir.
Eğer öyle bir girdi bulamaz ise, durur.
Örnek

Örneğimizdeki Turing makinesi sembol havuzu (yani alfabe) olarak {'B', '1'} kullanmaktadır. Bu makineni amacı, verilen girdinin en sağına 1 ekleyip girdinin en soluna geri dönmektir.
Bu amaca ulaşabilmek için, {'d0', 'd1', 'd2'} şeklinde üç durum kullanacağız. Bu durumların geçiş tablosu ise şu şekilde olacak:
| Güncel durum | Okunan simge | İşlem | Yeni durum |
| --- | --- | --- | --- |
| d0 | 1 | Sağa git | d0 |
| d0 | B | 1 yaz | d1 |
| d1 | 1 | Sola git | d1 |
| d1 | B | Sağa git | d0 |
Makine, ilk başta d0 durumunda olacak. Bu tabloya bakarak görebiliriz ki, d2 son durum olacak ve makinenin kafası şu işlemi yapacak:
1 sembolünü gördükçe sağa doğru gidecek.
B sembolünü gördüğü an (yani girdinin en sağına ulaştığında) o sembol yerine 1 yazacak.
Yazma işlemi bitince 1 sembolü gördükçe sola gidecek.
B sembolünü gördüğü an (yani girdinin en soluna ulaştığında) bir adım sağa gidecek ki girdinin ilk harfine doğru bakıyor olsun.
Birkaç denemeyle bu makinenin istediğimiz işlemi yaptığını görebiliriz.
Değişik Turing makineleri

Anlatılan Turing makinesi, yapılabilecek en basit makinedir. Bunu şu şekilde geliştirebiliriz:
Beş girdili geçiş tablolu Turing makinesi: bu makine, bir sembol okuyup gerekli işlemi yaptıktan sonra hem yeni bir sembol yazıp hem de aynı anda kafasının yerini değiştirebilir.
Birkaç şerit okuyuculu Turing makinesi: bu makine, birkaç şeride aynı anda okuyup yazabildiği için paralel işlem yapabilir.
Buna ek olarak, anlatılan Turing makinesi belirlenimci (determinist) bir makinedir, başka bir deyişle aynı girdi için her zaman aynı çıktıyı üretir:
Belirlenimsiz Turing makinesi (İngilizce Non Deterministic Turing machine), çalışmaya başlamadan önce şeride rastgele bir sembol dizisi yazar, bu aşamaya tahmin etme aşaması (İngilizce: guessing stage) denir. NP problem grubunun tanımı bu makine ile yapılabilir.
Kâhinli Turing makinesi (İngilizce Oracle Turing machine), anlatılan donanımlara ek olarak bir kahin içerir. Turing makinesi, bu kahine bir soru sorabilir, kahin de bu soruyu cevaplayacaktır. NP complete problem indirgemesi bu makine ile yapılabilir.
Anarko-komünizm

Anarko-komünizm, komünist anarşizm, anarşist komünizm ya da liberter komünizm; kapitalizmin ancak toplumsal bir devrimle ortadan kalkacağını ve bunun da sınıf eksenli bir mücadeleyle gerçekleşeceğini, sosyalist akımların aksine komünal hayat düzenine erişebilmek için sosyalist devrimi ve devletin proletarya tarafından ele geçirilmesini değil, doğrudan komün hayata geçilmesi gerektiğini savunan ideoloji. Marksistlerden farklı olarak devrimden sonra iktidarın devletin tekelinde toplanmasına karşı çıkar. Bunun devlet iktidarına sahip olanlar ve olmayanlar arasında ayrışmaya yol açacağını, iktidara sahip olanların yozlaşacağını ve toplumun çıkarına göre davranmak yerine iktidarlarını koruma, kuvvetlendirme yoluna gideceklerini savunur. Anarşist komünistler bunun yerine tüm kararların toplumun tamamının katılımıyla alınmasını savunur.
Aynı zamanda devrimci örgütlenme modeli konusunda da Marksist ve burjuva partilerden farklılaşır. Toplumun tabandan örgütlenmesini savunduğu gibi devrime giden süreçte anarşist komünizmi savunan bir örgütün de hiyerarşik olmaması, içinde herhangi bir otorite barındırmamasını savunur.
Anarşist komünizmi temsilen kullanılan bayrak. Siyah kısım anarşizmi, kırmızı kısım ise komünizmi temsil etmektedir.