Manna Krallığı
Tarihi > Küçük Çarlıklar devri

Asur kaynaklarında Urmiye bölgesinin güney kısmı uzun süre Zamua adıyla tanınmıştır. Zamua'nın adı ilk olarak II. Adad-nirari'nin (MÖ 911–891) yazılarında fethettiği devletler arasında geçmektedir. MÖ 9. yüzyılın başlarında burada, tüm Zamua'yı veya en azından büyük bir kısmını kapsayan bir birlik ortaya çıkmıştır. Bu birliğin başında Dagara bölgesinin kabile lideri Nur-Adad bulunmaktaydı. Dagara bölgesi, kuzeydoğu ve doğu ülkelerinin bir tür kapısıydı, bu yüzden Asurlar, burayı işgal etmeye büyük ilgi göstermişlerdi. MÖ 881 yılında Zamua'ya yürüyen II. Aşurnasirpal (MÖ 883–859), zamualıların işgalcilerin yolunu kesmek için Babit geçidinde bir savunma duvarı inşa ettiklerini, ancak baskını engelleyemediklerini ve II. Aşurnasirpal'ın Dagara "ülkesinin" Birutu, Uze ve Lagalaga kalelerini çevresindeki yerleşimlerle birlikte işgal ettiğini, çok sayıda ganimet ele geçirip esirler aldığını bildirir. Asurların Dagara'ya bağlı olan komşu bölgelere saldırıp, Bara, Bunasi ve Larbusa şehirlerini ele geçirmesinden faydalanarak, Nur-Adad kendi pozisyonunu güçlendirmiştir, ancak Asurlar yeniden galip gelmiş ve bu kez Birutu kalesini yakmışlardır.
MÖ 880 yılında Zamua halkı yeniden sefere çıkan II. Aşurnasirpal'ın ordusuna karşı savaşmışlardır. Bu dönemde Zamua'nın başında Ameka bulunmaktaydı. Kaynaklar onu "Kral" olarak adlandırır ve başkentin Zamri şehri olduğunu belirtir. Ameka işgalcilere kararlı bir direniş göstermiştir, ancak yenilgi karşısında başkenti "Kral şehri" Zamri'yi terk edip ordusuyla birlikte Etini dağlarına çekilmiştir. II. Aşurnasirpal takiplerini sürdürerek ülkeyi tahrip etmişse de kralı ele geçirememiştir. Kitabeden anlaşıldığına göre, Ameka Sabua Dağında yerini sağlamlaştırmıştı. Görünüşe göre, Ameka'nın toprakları oldukça genişti. Etini ve Sabua dağları birbirinden uzak yerlerde bulunuyordu çünkü Aşurnasirapal, Lallu ve Edir nehirlerini, Su ve Elaniu dağlarını aşmak zorunda kalmıştı. Sonuç olarak Asurlar, Ameka'yı boyun eğdirememiştir. Kitabede Zamua'nın başkenti Zamri'nin, Arazitku, Ammaru, Parsindu, İritu, Suritu kalelerinin 150 çevre yerleşimle birlikte ele geçirildiğinden söz edilse de, Ameka üzerinde kesin bir zafer kazanıldığına dair bilgi verilmemektedir. Halk, Aziru ve Simaki dağlarına çekilmiş, Mesu şehrinde kendilerini sağlamlaştırmışlardır.
İstihkamlarla güçlendirilmiş Ammali şehrinin başında bulunan Araştua, Ameka ile birlikte Asurlara karşı çıkış yapmıştır. Kitabeye göre, adı geçen şehir-kaleler dışında birkaç şehir-kale daha işgal edilmiştir. Bunlar, Sabininin yönettiği Kisirtu şehri ve onu çevreleyen on yerleşim yeri ile Kirtiara'nın yönettiği Bareanlıların şehirleridir. Muhtemelen bu şehirler de Araştua'ya bağlıydı, çünkü kitabede bu şehirlerin yağmalandığı bildirildikten sonra, II. Aşurnasirpal'ın Araştua'nın şehirlerinden ayrıldığı ifade edilmektedir. Ancak, görünüşe göre, Araştua kendisinden çok daha güçlü olan Ameka'ya bağlıydı. Asurlar yalnızca Ameka'yı "Kral" olarak adlandırmışlardır. Ameka'nın krallığında ele geçirilen ganimetler diğer şehirlerde ele geçirilen ganimetlere kıyasla daha zengin ve çeşitliydi. Asurlar, Zamri'de "onun (Ameka'nın) mülkü ve mülkiyeti", çok sayıda "bakır eşya, vazo, kap kacak, bakır tabak, tepsi, altın kaplama sini, onun sarayının hazineleri, onun topladığı servet" ele geçirildiğini defalarca bildirmişlerdir. Ameka krallığında şehir-kaleler dışında, "Kral şehri" Zamri olması, ele geçirilen ganimetin tasvirinden ve listesinden görülen yüksek derecede gelişmiş mesleki zanaatlar, Zamua bölgelerinde sınıflı toplum ve ilk devlet yapısının ortaya çıktığını göstermektedir. II. Aşurnasirapal, Zamua bölgesinde uzun süre kaldığından burada kamp kurmuş ve Zamua'nın farklı şehirlerine zaman zaman baskınlar düzenlemiştir. Asurlar, Zamua'nın işgal edilmiş kısmında bir eyalet kurmuşlar ve kalıcı kontrol için Dur-Aşşur kalesini inşa etmişlerdir. Bu bölgeyi daha sonra Zamua veya Mazamua olarak adlandırmışlardır. Vilayetin geri kalan kısmına ise İç Zamua denmiştir.
Nikdira'nın adı, V. Şamşi-Adad'ın (MÖ 823–810) kitabesinde Mekdiara olarak yeniden geçmektedir. Kitapta Mekdira'nın oğlu Şarsina'ya karşı savaştan bahsedilmektedir. V. Şamşi-Adad, MÖ 821–820 yıllarında gerçekleştirdiği seferler sırasında Şarsina'nın 300 yerleşim yerini ele geçirmiştir. MÖ 9. yüzyılda Urmiye çevresi bölgesinin batısında önemli bir siyasi yapı, adı ilk kez Kral I. Tukulti-Ninurta'nın (MÖ 890–884) yıllıklarında geçen Gilzan devletiydi. Aşurnasirapal'ın Zamua'ya karşı yürüyüşü sırasında Gilzan, Hubuşkiya ve Hartiş "ülkeleri" ile birlikte Asurlara haraç vererek yağma, yıkım ve kitlesel katliamların önüne geçmiştir. Asur hükümdarlarının Gilzan'a çok sık sefer düzenlemeleri, bu ülkenin Asurlar için ne kadar önemli olduğunu göstermektedir. Burada MÖ 9. yüzyılın ilk yarısında ve ortalarında Asu, ardından Upu hükümdar olarak yer almıştır. Uzun süre hüküm sürmüş olan Asu, MÖ 856 yılında III. Şalmanezer'in karşısına "kardeşleri ve oğulları ile birlikte" çıkmıştır. Bu, Asu'nun artık bir kabile lideri değil, egemen bir mirasçı hükümdar olduğunu kanıtlamaktadır. III. Şalmaneser'in Gilzan'daki tapınağa zafer sütunu dikmesine rağmen, Asurlar bu defa da ülkeyi yağmalamamış, haraç olarak koyun, sığır, at, çift hörgüçlü develer, şarap ve benzeri şeyler almakla yetinmişlerdir.
IX. yüzyılın sonlarında güçlenen Urartu Devleti, Gilzan'ı işgal ederek kendi topraklarına kattı. Daha önce bahsedilen küçük beylikler, Asur saldırılarına karşı koyamıyorlardı, mağlup olup Asur'un egemenliği altına giriyorlardı. Ancak bu beyliklerin Asurlulara karşı zaman zaman başarılı olmaları da mümkündü—Asur kaynakları rakiplerinin zaferlerinden asla bahsetmez. Bazı eyaletlerin ortak hareket etmeleri ve uzun süre savunma yapmaları, M.Ö. I binyılın başlarında Urmiye bölgesindeki eyaletlerin birleşerek bağımsız askeri ve siyasi varlıklarını koruma yeteneğine sahip bir ekonomik seviyeye ulaştıklarını gösteriyor.
Hasanlıtepe'de yapılan kazılar sırasında bulunan eşyaların tipolojik karşılaştırması ve radyokarbon analizleri, eski kalede binaların çoğunun yaklaşık M.Ö. 1000 yılında inşa edildiğini gösteriyor. Hasanlı'da ortaya çıkarılan şehir, çivi yazılı kaynaklarda adı geçen şehirlerden henüz hiçbiriyle özdeşleştirilemedi, ancak kazılar, o dönemde bu bölgede yüksek inşaat tekniklerine ve zanaat üretimine sahip olan görkemli bir şehir-kalenin var olduğunu—bölgenin kültürel ve ekonomik açıdan oldukça gelişmiş olduğunu kanıtlıyor. Arkeolojik buluntuların çivi yazılı kaynaklarla karşılaştırılması, Urmiye çevresindeki eyaletlerde erken devlet oluşumlarının çok daha önceden şekillendiğini ortaya koyuyor.