Dördüncü Fitne
Emîn ve Memûn arasındaki iç savaş, 809-813

Harun'un ölümü üzerine Emîn, popülaritesinin büyük olduğu Bağdat'ta tahta çıktı, Memûn ise geri kalan isyancılara karşı sefer yapmayı planladığı Merv'de kaldı. Ancak Emîn doğudan orduyu ve hazineyi geri çağırdı ve Memûn'a askerî güçlerin önünde çok az şey kaldı. İşte bu sıralarda Memûn, özerklikleri ve ayrıcalıkları garanti altına alınan yerel elitlerle bir uzlaşma ve işbirliği politikası uygulamaya başlayan eski Barmakid himayesi altındaki veziri el-Fadl ibn Sahl'a güvenmeye başladı. Ancak 802 antlaşması, Bağdat'ın merkezileştirme hırsları ve Horasan'ın statüsü konusundaki anlaşmazlık nedeniyle çok geçmeden dağılmaya başladı: Harun'un hapsettiği ancak artık serbest bırakılan ve Halife'nin korumalarının başına atanan Alî bin Îsâ'nın liderliğindeki abna. Aralarında el-Fadl ibn el-Rabi'nin de bulunduğu diğer etkili yetkililer de, Mekke anlaşmasının hükümlerinin çiğnenmesi anlamına gelse bile, Horasan'ın ve gelirlerinin doğrudan merkezi hükûmetin kontrolüne verilmesini talep ederken onlara katıldılar.
Bazı modern bilim adamları, iki kardeş arasındaki çatışmayı, iki yarışmacının anneleri tarafından temsil edilen halifeliğin Arap ve İranlı unsurları arasındaki bir çatışma olarak yorumlamaya çalıştılar. İran hakimiyetindeki Doğu'nun genel olarak Memûn'u desteklediği doğrudur, ancak Emîn ne "Arapçılığın" bilinçli bir savunucusuydu ne de Memûn'a verilen destek onun İran kökenli olmasının bir sonucuydu. Her ne kadar destekçileri yerel halk arasında "kız kardeşlerinin oğlu" adına propaganda yapsa da. Memûn, Horasan'ın yerel elitlerinin desteğinden yararlanıyordu çünkü onlar onu yeni kazandıkları özerkliğin savunucusu olarak görüyorlardı ve kendisi de bu desteği titizlikle geliştiriyordu. Daha sonra, savaş sırasında, onun zafer beklentisi Horasanlılara yeni rejimde daha ayrıcalıklı bir konum vaadini de sundu. Bununla birlikte, çatışma her şeyden önce bir hanedan anlaşmazlığıydı ve Emîn doğrudan bir babasoylu veraset kurmaya çalışıyordu. Bu konuda o, Mansûr'dan bu yana, hepsi kardeşlerinin veya kuzenlerinin iddialarına karşı mücadele eden seleflerinin ayak izlerini takip etmekten başka bir şey yapmadı. Harun el-Raşid, ağabeyi Hâdî'nin (h. 785-786) kısa hükümdarlığı sırasında hapsedildi. Tembelliğe kendini kaptıran ve kendisi de herhangi bir siyasi yetenekten yoksun olan Emîn, bu projeyi, genellikle Emîn'in arkasındaki "kötü deha" olarak gösterilen ve terörün ana kışkırtıcılarından biri olan el-Fadl ibn el-Rabi'ye emanet etti. Emîn çok hızlı bir şekilde en küçük kardeş Kasım'ı kenara itti. Başlangıçta Kasım, Cezire valiliğinden alındı, ancak kısa süre sonra verasetteki yeri tamamen elinden alındı ve Bağdat'ta koruma altına alındı. Memûn'un Halife'nin yakın kontrol alanından uzakta ikamet etmesi nedeniyle bu kaderi paylaşmaktan kurtuldu.
İki kamp arasındaki uçurum, 810 yılında Emîn'in kendi oğlu Musa'yı veliaht safına eklemesiyle ortaya çıktı. Emîn daha sonra Marv'a bir heyet göndererek Memûn'un Bağdat'a dönmesini istedi. Güvenliğinden korkan Memûn'un reddetmesinin ardından Emîn, kardeşinin topraklarına müdahale etmeye başladı: Teslim olduktan sonra Memûn'un İbnü'l-Leys'e olan affını protesto etti ve bölgenin valilerinden haraç istedi. Horasan'ın batı vilayetleri teslimiyetin bir işareti olarak. Daha sonra kardeşinden Horasan'ın batı bölgelerinin bırakılmasını, halifelik vergisinin ve posta acentelerinin eyalete kabul edilmesini ve Horasan gelirlerinin Bağdat'a iletilmesini talep etti. Büyük askeri kuvvetlere güvenemeyen ve dolayısıyla konumu zayıf olan Memûn, ilk başta kardeşinin taleplerini kabul etme eğilimindeydi, ancak el-Fadl ibn Sehl onu bu yoldan caydırdı ve Hilafet sarayının kontrolüne de karşı çıkan Horasan'ın yerli nüfusudan destek aramaya teşvik etti.
Alî bin Îsâ'nın aşırılıklarından sonra zaten olumlu bir şekilde kabul edilen Memûn, bilinçli olarak yerel halkın desteğini artırmaya, vergileri azaltmaya, adaleti bizzat dağıtmaya, yerli prenslere ayrıcalıklar tanımaya ve gösterişli olaylar uyandırmaya koyuldu. eyaletteki Abbâsî hareketinin başlangıcından itibaren. Artık "İran sempatizanları için siyasi bir mıknatıs" (El-Hibri) haline geldi, eyaletini bırakmayı veya Bağdat'a dönmeyi reddetti ve Bağdat'ın merkezileştirme politikalarından memnun olmayanları Abbâsî İhtilâli'nden sonra iktidar veya ganimet paylaşımının dışında bırakılanları etrafında toplamaya başladı.
Kendi başbakanlarının etkisi altında Emîn ve Memûn, siyasi iklimi daha da kutuplaştıran ve ihlali onarılamaz hale getiren adımlar attılar. Memûn, Emîn'in adını sikkelerinden ve Cuma namazından sembolik olarak çıkardıktan sonra, Kasım 810'da Emîn, Memûn ve el-Mu'temin'i verasetten çıkardı ve kendi oğulları Musa ve Abdullah'ı aday gösterdi. yerine. Memûn, kendisini doğrudan Halife'ye meydan okumaktan kaçınan ancak yine de bağımsız otoriteyi ima eden ve aynı zamanda Abbâsîleri iktidara taşıyan Keysani hareketinin ilk günlerine kulak veren dini bir unvan olan imam ilan ederek yanıt verdi.
Bazı kıdemli bakanların ve valilerin çekincelerine rağmen, iki ay sonra, Ocak 811'de Emîn, Alî bin Îsâ'yı Horasan'a vali olarak atadığında ve onu 40.000 kişilik alışılmadık derecede büyük bir ordunun başına getirdiğinde resmi olarak iç savaşı başlatmış oldu. Abna'dan adamlar çekildi ve onu Memûn'u tahttan indirmesi için gönderdiler. Alî bin Îsâ, Horasan'a doğru yola çıktığında, Memûn'u bağlayıp Bağdat'a geri götürmek için yanına bir dizi gümüş zincir aldığı bildirildi. Ali'nin yaklaştığı haberi Horasan'ı paniğe sürükledi ve Memûn bile kaçmayı düşündü. Elindeki tek askerî güç, Tâhir bin Hüseyin komutasındaki yaklaşık 4.000-5.000 kişilik küçük bir orduydu. Tâhir, Ali'nin ilerleyişiyle yüzleşmek için gönderildi, ancak bu, Tâhir'in kendi babası tarafından bile neredeyse bir intihar görevi olarak değerlendirildi. İki ordu, Horasan'ın batı sınırlarındaki Rey'de karşılaştı ve ardından gelen 3 Temmuz 811'deki muharebe, Ali'nin öldürüldüğü ve ordusunun batıya doğru kaçarken parçalandığı Horasanlılar için ezici bir zaferle sonuçlandı.
Tâhir'in beklenmedik zaferi belirleyici oldu: Memûn'un konumu güvence altına alınırken, ana rakipleri abna adamlarını, prestijini ve en dinamik liderlerini kaybetti. Tâhir artık batıya doğru ilerledi, Hemedan yakınlarında bir dizi zorlu çatışmanın ardından Abdurrahman bin Cebele komutasındaki 20.000 kişilik başka bir abna ordusunu mağlup etti ve kışın Hulwan'a ulaştı. Emîn şimdi umutsuzca güçlerini Arap kabileleriyle, özellikle de Cezire'deki Şeyban kabilesi ve Suriye'deki Kays ile ittifaklar kurarak güçlendirmeye çalıştı. Gazi Abdülmelik ibn Salih, Alî bin Îsâ'nın oğlu Hüseyin ile birlikte birliklerini seferber etmek için Suriye'ye gönderildi. Ancak Emîn'in çabaları, Kays ve Kelb arasında uzun süredir devam eden kabileler arası bölünmeler, Suriyelilerin iç savaşa katılma konusundaki a[›] ayrıca Abna Araplarla işbirliği yapmak ve kabilelere siyasi tavizler vermek konusundaki isteksizliği nedeniyle başarısız oldu. Arap kabilelerinin desteğini sağlamaya yönelik bu başarısız çabalar, Abna kendi çıkarlarına en iyi şekilde hizmet edip edemeyeceğinden şüphe duymaya başlamasıyla Emîn üzerinde geri tepti. Mart 812'de Hüseyin ibn Ali, Bağdat'ta Emîn'e karşı kısa ömürlü bir darbe başlattı ve Memûn'u gerçek Halife olarak ilan etti, ta ki abna' içindeki diğer grupların önderlik ettiği bir karşı darbe Emîn'i yeniden iktidara getirene kadar. taht. Ancak savaşın baş kışkırtıcılarından biri olan Fadl ibn el-Rabi, Emîn'in davasının kaybedildiği sonucuna vardı ve mahkeme görevlerinden istifa etti. Hemen hemen aynı sıralarda, Memûn resmi olarak halife ilan edilirken, Fadl ibn Sehl, hem sivil hem de askeri yönetim üzerindeki kontrolünü simgeleyen eşsiz Zil-Ri'asatayn ("iki reislik sahibi") unvanını aldı.
812 baharında Harthama ibn A'yan komutasında daha fazla birlikle takviye edilen Tâhir, saldırısına yeniden başladı. Huzistan'ı işgal ederek Muhallebi valisi Muhammed ibn Yezid'i mağlup edip öldürdü, bunun üzerine Basra Muhallebileri ona teslim oldu. Tâhir ayrıca Kufe ve Al-Mada'in'i de alarak batıdan Bağdat'a doğru ilerlerken Harthama doğudan yaklaştı. Aynı zamanda Memûn'un destekçileri Musul, Mısır ve Hicaz'ın kontrolünü ele geçirirken Emînin otoritesi parçalandı; Suriye, Arminiya ve Adharbaycan'ın çoğu yerel Arap aşiret liderlerinin kontrolü altına girdi. Tâhir'in ordusu Bağdat'a yaklaşırken Emîn ile Abnaʾ arasındaki uçurum, çaresiz Halife'nin yardım için şehrin sıradan halkına dönüp onlara silah vermesiyle daha da sertleşti. Abna gruplar halinde Tâhir'e sığınmaya başladı ve Ağustos 812'de Tâhir'in ordusu şehrin önüne çıktığında, geleneksel olarak bir Abna kalesi olan Harbiyya banliyösünde karargâhını kurdu.
Tarihçi Hugh N. Kennedy, şehir proletaryası kendi savunmasını savunurken, şehrin daha sonra Bağdat Kuşatması'nı "erken dönem İslam toplumu tarihinde neredeyse benzeri olmayan bir olay" ve "erken İslam tarihinin sosyal devrim girişimine en yakın olay" olarak nitelendirmiştir. Bir yılı aşkın bir süredir şehirde şiddetli bir şehir gerilla savaşı yaşanıyordu. Aslında şehrin düşüşüne neden olan, kıtlık ve kuşatanların profesyonel uzmanlığı kadar şehirdeki bu "devrimci" durumdu: Eylül 813'te Tâhir, daha zengin vatandaşlardan bazılarını, Dicle Nehri üzerindeki şehri dış dünyaya açan duba köprülerini kesmeye ikna ederek Memûn'un adamlarının şehrin doğu banliyölerini işgal etmesine izin verdi. Memûn'un birlikleri daha sonra son bir saldırı başlattı; burada Emîn, eski aile dostu Harthama'ya sığınmaya çalışırken Tâhir'in emriyle yakalanıp idam edildi. Her ne kadar Memûn muhtemelen bu eyleme dahil olmasa da, bu durum ona hem hukuki hem de fiili olarak meşru halife bıraktığı için siyasi açıdan uygundu.