Uruk dönemi
Toplum ve kültür > Şehir devletleri > İlk devletler ve kurumları

Uruk dönemi, Yakın Doğu'da devletlerin varlığına dair en erken işaretleri vermektedir. Anıtsal mimari bir önceki döneme göre daha heybetlidir; Eanna'nın 'D Tapınağı' yaklaşık 4600 m2'lik bir alanı kaplamaktadır - Obeyd döneminin bilinen en büyük tapınağı olan ve sadece 280 m2'lik bir alana sahip Eridu'nun altıncı katına kıyasla önemli bir artış - ve Eridu'nun Obeyd tapınağı tek başına bir yapı iken, Eanna kompleksinin diğer binaları 1000 m2'lik bir alanı daha kaplamaktadır. Büyüklükteki değişim, merkezi otoritelerin insan ve maddi kaynakları harekete geçirme kabiliyetindeki bir adım değişikliği yansıtmaktadır. Mezarlar aynı zamanda zenginliğin giderek farklılaştığını ve dolayısıyla, mümkünse ticaret yoluyla prestij malları elde ederek ve giderek uzmanlaşan zanaatkârları istihdam ederek kendilerini nüfusun geri kalanından ayırmaya çalışan, giderek güçlenen bir elit tabakayı göstermektedir. Uruk döneminde ilk şehirlerin ortaya çıkışıyla eşzamanlı olarak gerçek bir devletin ortaya çıktığı fikri (Gordon Childe'ı takip ederek) bilim dünyasında genel olarak kabul görse de özellikle MÖ 24. yüzyıldaki Akad İmparatorluğu'nu ilk gerçek devlet olarak görmeyi tercih eden ve Geç Uruk'u sadece "şehir devletleri" (ki ona göre bunlar tam devlet değildir) olarak değerlendiren J.D. Forest gibi bazı akademisyenler tarafından eleştirilmiştir. Ne olursa olsun, devlet benzeri siyasi yapıların kurulması Uruk döneminin diğer bazı olgularıyla eşzamanlıdır.
Uruk döneminde ne tür bir siyasi örgütlenmenin var olduğu tartışmalıdır. Algaze ve diğerlerinin öne sürdüğü gibi, bu dönemde Uruk merkezli bir tür 'proto-imparatorluğun' geliştiği fikrini destekleyen hiçbir kanıt yoktur. Muhtemelen en iyisi, MÖ 3. binyılda var olanlara benzer 'şehir devletleri' şeklinde bir örgütlenmeyi anlamaktır. Cemdet Nasr döneminde Sümer şehirleri Uruk, Ur, Larsa, vs. sembollerini taşıyan 'şehir mühürleri'nin varlığı bunu destekliyor gibi görünmektedir. Bu sembollerin bir arada bulunması, güney Mezopotamya şehirlerini belki dini amaçlarla, belki de içlerinden birinin (Uruk?) otoritesi altında birleştiren bir tür birlik ya da konfederasyona işaret ediyor olabilir.
Bu dönemde toplumun siyasi örgütlenmesinde büyük değişiklikler olduğu açıktır. İktidar sahiplerinin niteliğini belirlemek kolay değildir çünkü yazılı kaynaklarda tanımlanamazlar ve arkeolojik kanıtlar çok bilgilendirici değildir: iktidarın uygulanması için hiçbir saray veya başka bina kesin olarak tespit edilmemiştir ve bir hükümdar için anıt mezar da bulunmamıştır. Steller ve silindir mühürler üzerindeki resimler biraz daha çağrıştırıcıdır. Bir tür otoriteye sahip olduğu açıkça belli olan önemli bir figür uzun zamandır dikkat çekmektedir: genellikle çan şeklinde bir etek giymiş ya da ritüel olarak çıplak tasvir edilen baş bantlı sakallı bir adam. Genellikle insan düşmanlarla ya da vahşi hayvanlarla savaşan bir savaşçı olarak temsil edilir; örneğin Uruk'ta bulunan ve yayıyla aslanları alt ettiği 'Av Steli'nde. Ayrıca zafer sahnelerinde tutsaklar ya da yapılarla birlikte bulunur. Ayrıca, Cemdet Nasr dönemine ait Uruk'tan bir vazoda olduğu gibi, kült faaliyetlerine liderlik ederken gösterilmiştir; bu vazoda neredeyse kesinlikle İnanna olan bir tanrıçaya doğru bir alaya liderlik ederken gösterilmiştir. Diğer durumlarda ise hayvanları beslerken gösterilir ki bu da kralın halkını bir araya toplayan, onları koruyan ve ihtiyaçlarıyla ilgilenerek krallığın refahını sağlayan bir çoban olduğu fikrini akla getirir. Bu motifler daha sonraki Sümer krallarının işlevleriyle örtüşmektedir: savaş lideri, baş rahip ve inşaatçı. Araştırmacılar bu figürün 'Rahip-Kral' olarak adlandırılmasını önermişlerdir. Bu hükümdar, Uruk III tabletlerinde en unvanıyla belirtilen kişi olabilir. Mezopotamya'da daha sonra var olacak monarşik tipte bir gücü temsil ediyor olabilir.
Devletin daha büyük bir merkezi kontrol ve daha güçlü bir sosyal hiyerarşi ile karakterize edilen görünümünü analiz eden araştırmacılar, bir kişi ve kurumlar ağı üzerindeki güçlerini pekiştirmeye ve organize etmeye ve prestijlerini artırmaya çalışan seçkinlerin rolüyle ilgilenmektedirler. Bu gelişme aynı zamanda ikonografideki değişikliklerle ve yeni bir tür siyasi varlığın inşasını desteklemeyi amaçlayan bir kraliyet ideolojisinin ortaya çıkışıyla da bağlantılıdır. Seçkinler, özellikle kurban ritüellerinde ve düzenledikleri ve toplumsal düzenin temeli olarak sembolik işlevlerini güvence altına alan festivallerde, ilahi dünya ile insan dünyası arasında dini aracılar olarak rol oynamışlardır. Bu yeniden yapılanma, Uruk'un büyük kaymak taşı vazosunun üzerindeki frizlerde ve ritüellerde kullanılacak malların taşınmasından bahseden birçok idari metinde açıkça görülmektedir. Aslında, sonraki dönemde bilinen Mezopotamya ideolojisine göre, insanlar tanrılar tarafından onlara hizmet etmek için yaratılmıştı ve toplumun refahını güvence altına almak için tanrıların iyi niyeti gerekliydi.
Kaynakların daha merkezi bir şekilde kontrol edilmesine yönelik bu gelişmeyle ilgili olarak, Geç Uruk tabletleri toplumda, ekonomide ve şüphesiz çağdaş siyasette önemli bir rol oynayan kurumların varlığını ortaya koymaktadır. Bu kurumların tapınak mı yoksa saray mı olduğu tartışmalıdır. Her durumda, her iki kurum da Aşağı Mezopotamya tarihinin sonraki dönemlerinde baskındı. Bu kurumlarla ve personeliyle ilgili sadece iki isim deşifre edilmiştir: Uruk'ta NUN işaretiyle gösterilen ve bir baş yöneticisi, bir ulağı, bazı işçileri vs. olan büyük bir otorite; Cemdet Nasr'da AB NI+RU işaretleriyle gösterilen ve bir baş rahibi (SANGA), yöneticileri, rahipleri vs. olan başka bir otorite. Bu kurumların kâtipleri toprağın yönetimi, köleler de dâhil olmak üzere işçilerin tayınlarının (arpa, yün, yağ, bira vs.) dağıtımı ve hayvanların başlarının listelenmesiyle ilgili idari belgeler hazırlıyorlardı. Bu kurumlar prestij mallarının üretimini, yeniden dağıtımı, uzun mesafeli ticareti ve bayındırlık işlerinin yönetimini kontrol edebiliyordu. Giderek uzmanlaşan işçileri destekleyebiliyorlardı. En büyük kurumlar tek bir faaliyete (tarlaların ekimi, sürüler, vs.) adanmış birden fazla 'departman' içeriyordu.
Ancak bu kurumların üretimin merkezileştirilmesi sürecinde nüfusun çoğunluğunun denetiminde bir rol oynadığına dair hiçbir kanıt yoktur. Ekonomi, büyük kurumlardan mütevazı aile gruplarına kadar, modern terimlerle 'kamusal' ya da 'özel' olarak sınıflandırılabilecek ve birbirleriyle sürekli etkileşim halinde olan farklı büyüklüklerdeki bir grup alana (ya da Sümercede É, 'evlere' / 'hanelere') dayanıyordu. Bazı arşivler muhtemelen Susa, Habuba Kabira ve Cebel Aruda'daki konutlarda özel bir bağlamda üretilmiştir. Ancak bu belgeler nispeten ilkel bir muhasebeyi temsil etmekte ve daha küçük ölçekli bir ekonomik faaliyete işaret etmektedir. Aşağı Mezopotamya'daki Ebu Salabih'te yapılan bir çalışma, üretimin farklı büyüklük, zenginlik ve güce sahip farklı haneler arasında dağıtıldığını ve en tepede büyük kurumların yer aldığını göstermiştir.
Bu siyasi yapıların ortaya çıkış nedenlerine ilişkin araştırmalar, yaygın olarak kabul gören herhangi bir teori üretmemiştir. Açıklamalara yönelik araştırmalar evrimci çerçevelerden büyük ölçüde etkilenmiştir ve aslında daha çok uzun bir sürecin ürünü olan ve 'şefliklerin' ortaya çıkmasından önce gelen devletin ortaya çıkmasından önceki dönemle ilgilenmektedir. Bu süreç doğrusal bir ilerleme olmayıp (arkeolojik kültürlerin 'çöküşü' gibi) büyüme ve gerileme evreleriyle işaretlenmiştir. Kökleri Neolitik dönem toplumlarına uzanan bu süreç, uzun vadede toplumsal eşitsizliğin artmasıyla karakterize edilir ve özellikle de kendisini bir kolektif olarak güçlendiren ve gücünü giderek daha sağlam bir şekilde kullanmayı başaran elit grupların anıtsal mimari ve mezar malzemeleri yaratmasıyla görünür hale gelir. İşlevselci devlet modelinin savunucuları tarafından öne sürülen başlıca nedenler arasında, bir topluluğun demografik büyümesini daha iyi yönetme ya da tarımsal üretim veya ticaret yoluyla kaynak sağlama ihtiyacı gibi pratik sorunlara (özellikle ciddi krizler veya çıkmazların ardından) kolektif bir yanıt yer alırken, alternatif olarak diğerleri bu kaynakları güvence altına alma sürecinden kaynaklanan çatışmaları yatıştırma veya yönlendirme ihtiyacından kaynaklandığını öne sürmektedir. Diğer açıklayıcı modeller ise bireylerin güç ve prestij arayışlarındaki kişisel çıkarlarına daha fazla vurgu yapmaktadır. Bu açıklamalardan birkaçının konuyla ilgili olması muhtemeldir.