Azerbaycan edebiyatı
Orta Çağlar > Rönesans Dönemi Azerbaycan Edebiyatı (XII. Yüzyıl)

XII. yüzyıl Azerbaycan'da Farsça şiirin parlak dönemi olarak kabul edilse de Arapça edebiyat hâlâ konumunu korumuş ve usta kalemler aracılığıyla coşkulu taraftarlar bulmayı başarmıştı. Ağırlıklı olarak Farsça yazan ünlü Azerbaycan şairleri Hakani Şirvani ve Mücireddin Beylegani eserlerinde Arapçayı da kullanmışlardır. XII. yüzyılda Azerbaycan halkı Arapça edebiyata Şihabeddin Yahya Sühreverdi gibi önemli şahsiyetler kazandırmıştır.
Azerbaycan'ın önde gelen düşünürlerinden biri olan Şihabeddin Yahya Sühreverdi felsefi risalelere ek olarak şiir divanı da yaratmıştı. Onun şiir anlayışı Arapça Azerbaycan şiiri ile yakından ilişkiliydi. Lirizm, özlem ve çaresizlik duygusu, lakonizm Sühreverdi'nin şiirinin başlıca özelliklerindendir.
XII. yüzyılın ünlü şairi ve edebiyat eleştirmeni Nizami Erûzi'ye göre hükümdarlar ve sultanlar iktidarlarını pekiştirmek ve nüfuzlarını halk arasında artırmak için saraylarında yetenekli şairler bulundurmalı ve onları istedikleri gibi eğitmeliydiler. Bu şairlerin dili ve kalemi vasıtasıyla kendi istek ve arzularını yayarlardı. Saray edebiyatının geniş bir şekilde yayıldığı bu dönemde Getran Tebrizi de önce Gence’de, Şeddadiler sarayında, daha sonra ise Nahçıvan’da, Nahçıvanşah Ebu Dülef’in sarayında yaşamıştır. Bu nedenle onun bu dönemdeki eserlerinde hükümdarları öven kasideler ön planda yer almıştır. Getran büyük methiyeler topluluğunun yanı sıra günümüze ulaşmayan "Gövsname" (veya "Kuşname") mesnevisi ve Farsçanın ilk açıklamalı sözlüğü olan "Et-Tefasir" ("Tefsirler") adlı eserin de yazarıdır.
XII. yüzyılın başlarından itibaren Azerbaycan edebiyatının dahi söz ustaları olan Ebül-Üla Gencevi, Feleki Şirvani, İzzeddin Şirvani gibi şairler bu edebiyatın zengin hazinesine yeni bir üslup ve ifade biçimi getirerek Gence ve Şirvan'da faaliyet gösteren Azerbaycan  edebî okulunun temelini atmışlardır. Bu okulda  edebî sanat ile gerçek hayat arasındaki bağlantıyı, uzlaşmayı temsil eden Rudekî'den başlayarak Firdevsî ve diğer şairler, ayrıca Getran Tebrizi tarafından geliştirilen Farsça şiirin Horasan-Türkistan tarzından farklı olarak yeni bir poetik "sebki temteragi" adı verilen Azerbaycan üslubu oluşturuldu.
Edebî mirasından sadece birkaç şiiri günümüze ulaşan Ebül-Üla Gencevi dönemin hükümdarlarını övmüş olsa da XI. yüzyılın sonu ve XII. yüzyılın ilk yarısında epik janrı geliştiren büyük Fars şairi Senaî'nin (1050-1140) ilerici gelenekleriyle bağlı olup Azerbaycan edebiyatında toplumsal-felsefi şiirin ilk örneklerini yaratmıştır. Ebül-Üla'dan sonra Şirvan  edebî okulunu şairin en bilgili ve yetenekli öğrencisi ve damadı olan Efzaleddin Hakani (1126-1199) yönetmeye başlamıştır. Bir zamanlar Ebül-Ül Hakani'yi Şirvanşah III. Büyük Menuçöhr'e (1120-1160) tanıtmış ve ona "Hakani" mahlasını vermiştir. Hakani yaratıcılığıyla Yakın ve Orta Doğu halklarının sanatsal düşünce tarzında yeni bir aşama açmıştır. O, dönemin Farsça Azerbaycan şiirine yeni bir üslup, gösterişli karakterler, parlak benzetmeler, ifadeler, zor redif ve kafiyeler, nadir kelimeler ve terimler, kelime oyunları getirerek şiir sanatında söz sanatı olarak estetik bir konsept yaratmıştır.
XII. yüzyıl Azerbaycan şiirinin ilginç ve en çok tartışma yaratan simalarından biri şaire Mehseti Gencevi'dir. Farsça, ağırlıklı olarak rubai janrında yazan Mehseti'nin şiirlerinin çoğu Gence çevresiyle ilgilidir. Yaratıcılığında aşk lirizminin önemli bir yer tuttuğu Mehseti'nin rubaileri dünyeviliği, hümanizmi ve iyimserliği ile dikkat çeker. Onun ardından Azerbaycan şiirinde rubai türü geniş bir gelişim yoluna girmiştir. Azerbaycanlı rubai yazan şairler arasında Reziyye Gencevi gibi kadın sanatçıların yetişmesi Mehseti'nin etkisinin ve yaratıcılığının en büyük başarılarından biri olarak değerlendirilebilir.
Azerbaycan'ın Farsça şiirinin "altın çağı"nın önde gelen şairlerinden biri Hakani'nin öğrencisi olan ve usta methiyeci şairlerden sayılan Mücireddin Beylegani'dir. Şirvan edebî ortamının bir ürünü olan bu şair kasidelerinin çoğunu kendisine hamilik yapan Azerbaycan Atabeyleri hanedanının üyelerine ve II. Tuğrul'un oğlu Sultan Arslanşah'a adamıştır. Onun lirikinde sonsuz irade ve gurur, kendisine ve başkalarının yaratıcılığına karşı yüksek bir beklenti hâkimdir.
Bu dönemde Nizami Gencevi'nin adı özel bir yere sahiptir. Nizami dönemin tüm bilgilerini kendisinde toplayan bir bilgeydi. Felsefi edebiyatla, astronomi ve astrolojiyle, coğrafya ve kozmografik edebiyatla, belli ölçüde matematik, fizik ve kimya ile ilgilenmişti. Eserlerinde çok değerli tıbbi, biyolojik ve doğal bilimlere dair bilgilere rastlanır. Nizami "Hamse"siyle şiir sanatını saraylardan ve dalkavukluktan uzaklaştırarak sanatsal edebiyat yarattı. O, insanı eserlerinin kahramanı yaparak, onun duygularını, heyecanlarını, düşüncelerini ve arzularını yüceltti. Şahsiyet, onun hayatı, önemi, düşünme tarzı ve felsefesi Nizami'ni düşündüren, onun eserlerinin ana temasını oluşturan konulardı. Nizami'nin eserlerinde sanatçılık, biçim ve içerik bir bütün olarak birbirini tamamlıyordu. Nizami'nin yaratıcılığı Doğu halklarının edebiyatının gelişimine büyük etkide bulunmuştur. Onun eserleri orta çağ medreselerinde derslerin bir parçası olmuş, şairler, yazarlar ve öğrenciler onlardan ilim öğrenmiş, onları ezberlemişlerdir. Emir Hosrov Dehlevi, İmad Kirmani, Ebdürrehman Cami, Elişir Nevai, Muhammed Fuzuli ve diğerleri Nizami okulunun takipçileri olarak kabul edilebilir.
XII. yüzyılın Azerbaycan şairleri ve yazarları arasında Gence edebî okulunun bir diğer temsilcisi olan Nizami Gencevi'nin dostu Ebubekr ibn Hosrov el-Ustad özellikle dikkat çeker. Onun "Munisname" adlı nadir el yazması şu anda Londra'daki Britanya Müzesi'nde saklanmakta olup Ebubekr ibn Hosrov'un hayatı ve yaratıcılığı hakkında tek bilgi kaynağıdır. Bu bilgilere göre şair Azerbaycan Atabeylerine hizmet etmiş, genç prenslerin öğretmeni ve eğitmeni olmuş, eserlerini Azerbaycan Atabeyleri Cihan Pehlevan'a, Kızılarslan'a ve Atabey Ebu Bekir'e ithaf etmiştir.