Hurşidbanu Natevan
Yaratıcılığı

Natevan, yaratıcılığa yaklaşık olarak 19. yüzyılın 50’li yıllarında başlamıştır. İlk dönemlerde, “Hurşid” mahlasıyla yazdığı şiirlerin çoğu kaybolmuş, yalnız az bir kısmı günümüze ulaşabilmiştir. 1870 yılından itibaren şair, kendisine “Natevan” (desteksiz, zayıf, hasta) mahlasını alarak derin içerikli gazeller yazmaya başlamıştır. Şiirleri, daha hayattayken dilden dile dolaşmış ve el yazması şeklinde yayılmıştır. Hurşidbanu'nun şiirlerini içerik açısından dört gruba ayırmak mümkündür: aşk şiirleri, doğa güzelliklerine adanmış şiirler, çağdaşlarına yazdığı manzumeler ve hüzünlü şiirler.
19. yüzyılda Azerbaycan edebi ortamı birçok güçlü sanatçı, özellikle kadın şairler yetiştirmiştir: Hurşidbanu Natevan, Fatma Hanım Kemine, Aşık Peri ve diğerleri. Natevan'ın doğal yeteneğinin ortaya çıkıp gelişmesinin nedenlerinden biri, Şuşa'nın benzersiz yaratıcı atmosferi olmuştur. Beyler Memmedov, “Hurşidbanu Natevan” kitabında şunları yazar: “Hatta hatıralarda Natevan’ın, ‘Hanlık Şükür’ olarak bilinen hizmetçisine müzik eğitimi vererek onu ünlü bir hanende haline getirdiğinden bahsedilir.” Yazar ayrıca bu bilgilerin Nizami adına Azerbaycan Edebiyatı Müzesi arşivinde (env. 481, s. 7) saklandığını belirtir. Şu anda bu materyallerin Fuzuli adına Cumhuriyet Elyazmaları Enstitüsü’ne verildiği tahmin edilmekte, ancak henüz bu belgeler bulunup araştırılmamıştır.
Natevan’ın şiirleri Azerbaycan hanendelerini de etkilemiştir. Büyük sanatçımız Seyid Şuşinski'nin Natevan hakkında hatırasında, şairin gazellerini “Segâh” makamında okuduğu belirtilir. O zamandan bu yana neredeyse tüm tanınmış Azerbaycan hanendeleri şairin gazellerini seslendirmiş ve ilham almıştır. Natevan’ın şiirleri, profesyonel Azerbaycan bestecilerinin eserlerinde de yer alır. Bunun parlak bir örneği, tanınmış besteci Halk Sanatçısı, Profesör Vasif Adıgüzelov’un Natevan’ın sözlerine yazdığı ünlü “Karanfil” şarkı-romansıdır. Besteci ayrıca “Han Kızı Natevan” operasını da yazmıştır.
Natevan'ın yaratıcı faaliyetleri yalnızca şiirle sınırlı değildir. Resimle de ilgilenmiş, zarif el işlerinde ve farklı türlerde işlemelerde yetenek sahibi olmuştur. Yaratıcılığın yanı sıra Han Kızı'nın sosyal ve idari faaliyetleri de dikkat çeker (bu nedenle akrabaları arasında ona “Dürr-i Yekta,” yani eşsiz inci, hanlığın tek varisi denirdi). Natevan'ın yardımseverliği de gözden kaçmaz. Beyler Memmedov, “Hurşidbanu Natevan” adlı eserinde Şuşa'daki bazı şairlerin bir edebi meclisin kurulması gerektiğini düşündüklerini, ancak böyle bir toplantı düzenlemek için koşullarının olmadığını belirtir. Aydınlar yalnızca Han Kızı'nın yardımına güvenmekteydi. Han Kızı, bu şairlerin teklifini memnuniyetle kabul etmiş ve kısa sürede Şuşa'da “Meclis-i Üns” (dostluk, samimiyet meclisi) kurulmuştur. Bu meclisin yönetimini ve tüm masraflarını Han Kızı üstlenmiştir. Beyler Memmedov, eserlerinin birinde Natevan'ı “Meclis-i Üns’ün kalbi” olarak nitelendirir. Şuşa'da Mir Möhsün Nevab Karabaği'nin başkanlığında “Meclis-i Faramuşan” adlı başka bir edebi meclis de faaliyet göstermiştir. Tam bu dönemde Hurşidbanu (şair büyükannesinin adını taşıyordu; o da Genceli Cevad Han Ziyadoğlu-Kacar'ın kardeşiydi) kendisine “Natevan,” yani “kimsesiz,” “desteksiz” mahlasını almıştır. “Meclis-i Üns”te tanınmış Karabağ şairlerinin yanı sıra ünlü hanende ve sazendeler de katılmıştır. Bunlar arasında Hacı Hüsü, Meşedi İsi, Molla Veli, Molla Abbaskulu, Meşedi Dadaş, Abdulgani ve Sadıkcan (Sadık Esed oğlu) sayılabilir. Ünlü tarzen Kurban Pirimov şunları yazar: “Hurşidbanu, yalnızca şiiri değil müziği de çok severdi. Hanendelerden Hacı Hüsü ve Meşedi İsi onun meclisinde şarkı söylerdi. Bu hanendeler şarkı söylerken sık sık Natevan’ın gazellerinden yararlanırlardı. Son zamanlara kadar Cabbar onun gazellerini kendi repertuarında saklardı.”
Fuzuli adına Cumhuriyet Elyazmaları Enstitüsü'nde saklanan Mir-Hasan Ağamirov'un “Natevan hakkında hatıralar” adlı eserinde (env. 1788) belirtilir ki, Natevan'ın her meclisinde müzisyenler yer alır, bazı meclisleri ise tamamen müzik toplantısı olarak kabul edilirdi ve burada Natevan'ın gazelleri de okunurdu. Hurşidbanu Natevan, 50'li yıllarda geleneksel doğu temaları ve şiirleriyle yaratıcılığa başlamıştır. Gazellerinde aşk ve doğa güzellikleri (“Gülün,” “Karanfil” vb.) işlenmiştir. 16 yaşındaki oğlunun ölümünden sonra Natevan, karamsar ruhlu şiirler yazmıştır (“Ağlarım,” “Olaydı,” “Gitti,” “Sensiz,” “Ölüyorum” vb.). Eserleri derin samimiyeti ve ince lirizmiyle seçilir. Yüksek sanatsal bir örnek olan şiirlerinde tekrar, koşma, redif, mecaz gibi sanatsal öğeleri ustalıkla kullanmıştır. M. N. Nevab, S. E. Şirvani ve diğerleri ona şiir ithaf etmiştir.