Şuşa Devlet Tarih ve Mimari Koruma Alanı
Tarihi

Kafkasya'daki istikrarsız siyasi koşulların bir sonucu olarak birkaç bağımsız hanlık ve saltanat ortaya çıktı. Eyaletler arası savaşların potansiyel tehlikeleri nedeniyle, savunma kaleleri inşa etmek bir zorunluluktu. Bu, Azerbaycan'da birçok kale şehrinin ortaya çıkmasına neden oldu. Yeni kurulan Karabağ Hanlığı hükümdarı Penah Ali Han, daha sonra Şuşa olarak yeniden adlandırılacak olan Panahabad kasabasını kurdu. Diğer kaleleri Bayat Kalesi (1747) ve Shahbulag Kalesi (1752) idi. 1805 yılında Kürekçay Antlaşması'na göre Rusların hanlığı devralmasından ve Gülistan Antlaşması ile Türkmençay Antlaşması'nın ardından sonra hanlık kaldırıldı ve başkent Şuşa 1841'de bir il merkezine dönüştürüldü.
Şuşa yaylasının deniz seviyesinden en yüksek noktası 1600 metre, en alçak noktası ise yaklaşık 1300 metredir. Bu yüksek dağ yaylasının çevresi, Daşaltı ve Kelfeli çaylarının vadilerine inen derin uçurumlarla çevrilmiştir. Yaylanın sadece doğal savunma imkanlarının zayıf olduğu kuzeydoğu bölümünde kale duvarlarının inşasına ihtiyaç duyulmuştur. Böylelikle dönemin stratejik gereksinimlerine uygun olarak oldukça başarılı bir yer seçimi yapılmış ve az maliyetle sağlam bir savunmaya sahip geniş bir şehir (350 hektar) kurulabilmiştir. Kuruluşunun ilk yıllarında, şehir-kaleye kurucusunun adıyla Penahabad denilmiştir. Ancak kısa bir süre sonra, bulunduğu bölgenin doğal yapısına uygun olarak Şuşa Kalesi adıyla değiştirilmiştir.
Halk arasında bir rivayete göre, Şuşa adı, bölgenin havasının saf ve şifalı olmasından dolayı verilmiştir. O dönemde Azerbaycan’daki hanlık merkezleri arasında Şuşa, "şehir kale" kavramına en iyi uyan şehir olarak öne çıkıyordu. "Ulaşılmaz bir kaya üzerinde yükselen" (K. Keppel) Şuşa, yapısal olarak eski Med İmparatorluğu'nun M.Ö. 9. yüzyıl duvar resimlerinden bilinen şehir kalelerine benziyordu. İnşa edildiği dönemden itibaren birçok güçlü saldırı ve kuşatmaya direnmiş olan Şuşa, Karabağ’ın ana kalesiydi ve bu özelliğinden ötürü halk arasında her zaman "Kale" olarak anılmıştır.
Şuşa Kalesi, Azerbaycan’ın Orta Çağ şehir planlama geleneğine uygun olarak dört kapıya sahipti. Ana kale kapısı kuzeyde olup, Gence’den gelen yola açıldığı için "Gence Kapısı" olarak adlandırılmıştır. "İrevan Kapısı" ise Şuşa Kalesi’ni Azerbaycan’ın batı bölgeleriyle birleştiriyordu. Diğer iki kale kapısı ise Şuşa çevresindeki dağ köyleriyle bağlantı kurmak için kullanılıyordu. Şuşa’nın iç kalesi, Gence Kapısı yakınındaki büyük bir tepe üzerindeydi. Tarihçi Mir Mehdi Hezani’nin yazdığına göre, Penahali Han tarafından yaptırılan iç kale, "duvar ve burçları olan küçük bir kaleye benzeyen saray" (kasr) niteliğindeydi ve han, ikametgâhının yakınındaki tepede büyük oğlu İbrahim Han için de "güzel bir saray" inşa ettirmişti. Rus mühendislerin çizdiği planlara göre, tepenin doğal yapısına uygun karmaşık bir planı olan iç kalede saray binaları, divanhane ve diğer binalardan oluşan bir kompleks bulunuyordu. Şuşa’daki birçok eser gibi bu saray kompleksi de Rus işgalinden sonra yıkılmıştır.
Saray kompleksi, yuvarlak burçlara sahip kale duvarları ile çevrilmişti. Şehir kalesinin stratejik alanlarında dikdörtgen planlı, iç avlulu kasırlar inşa edilmiştir. Bu kasırlar, her şeyden önce, içinde savunma birliği bulunduran kale yapılarıydı. Aynı zamanda bu kasırlar, şehir kalesinin kenarlarında yüksek alanlara inşa edildiğinden, şehir çevresini tam kontrol altında tutmak ve kaleye yönelik saldırıların karakterini ve yönünü belirleyerek savunmayı düzenlemek açısından önemli rol oynuyordu. Günümüze kadar sadece ikisi - Penahali Han Kasrı ve Kara Büyük Hanım Kasrı - kalmıştır. Giriş kapısının üzerindeki kitâbeye göre, Kara Büyük Hanım Kasrı 1768 yılında yapılmıştır.
Arazinin dinamik yapısı, kale duvarları ve burçların yerleşiminde belirleyici rol oynamıştır. Kale duvarı, dik dağlık araziye uygun olarak yapıldığından, planı kırık hatlı karmaşık bir şekil almıştır. Burçların ana duvardan öne çıkarılması, duvarın dibinin savunmasını önemli ölçüde güçlendirmiştir. Kale duvarı ve burçların silüeti, farklı seviyelerdeki yükseklik farkı nedeniyle oldukça dalgalıdır. Kale duvarları, burçlar ve kasır kuleleri, Şuşa yaylasının ormanlık ve sarp kayalıklarıyla birleşerek oldukça ihtişamlı bir görünüm oluşturmaktadır.
Şuşa, güçlü bir şehir-kale olmanın yanı sıra 18. ve 19. yüzyıllarda Azerbaycan’ın önemli siyasi, ekonomik ve kültür merkezlerinden biri olmuştur. Şuşa Kalesi'nin ilk dokuz yerleşim mahallesi, şehrin nispeten düz arazili aşağı kısmında kurulduğundan "Aşağı Mahalleler" olarak adlandırılmıştır. İbrahim Han’ın hüküm sürdüğü dönemde (1759-1806), şehrin doğu kısmında sekiz "Yukarı Mahalle" oluşmuştur. Şehrin daha engebeli batı kısmında ise, büyük ölçüde Rus işgalinden (1805) sonra on iki mahalle kurulmuştur. Aşağı Mahalleler: Kurtlar, Seyidli, Culfalar, Kuyuluk, Dörtler Kurdu, Hacı Yusifli, Dört Çınar ve Çöl Kale (Cuhudlar); Yukarı Mahalleler ise Mardinli, Saatlı, Köçerli, Mamayı, Hoca Mircanlı, Demirci, Hamam Önü ve Taze Mahalle adlarını taşımaktadır. Dağlık batı kısmında ise Mehrili, Kazançılı, Eylisli, Çillebört, Dere gibi mahalleler dar ve dolambaçlı sokaklarla ayrılmıştır. Güzel doğası ve beyaz taşlardan yapılmış kale duvarlarının fonunda, teras şeklinde yerleşmiş mahalleler etkileyici manzaralar yaratmaktadır.
Şuşa, gelişiminin sonraki aşamalarında köklü bir yeniden yapılandırma ve inşaat faaliyetlerine maruz kalmadığından, tarih boyunca oluşmuş mimari ve şehir planlama yapısını korumuştur. Diğer Orta Çağ Azerbaycan şehirlerinde olduğu gibi Şuşa’nın mahalleleri de avlulu evlerden - mülklerden - oluşan kapalı bir yapıya sahipti. Şuşa evlerinin çoğu iki katlı olup kesme taşlardan yapılmıştı. Geniş balkonların vitraylı pencereleri (şebeke) ve iç mekânlarda çok renkli duvar süslemeleri olan geleneksel Şuşa evleri, Azerbaycan’ın diğer bölgelerindeki evlerden farklı değildi. Bu evlerin birkaç değerli örneği günümüze ulaşmıştır.
10 Ağustos 1977 tarihli ve 280 sayılı kararname ile Azerbaycan SSC Bakanlar Kurulu tarafından Şuşa, Azerbaycan Cumhuriyeti’nin tarihî ve mimarî koruma alanı olarak ilan edilmiştir.