Azerilerin kökeni
Tarihî coğrafyalar ve genetik araştırmalar > İran menşeli > Tarihî kayıtlar ve eski Azeri dili

Ana maddeler: Eski Azerice ve İran dilleri
Ayrıca bakınız: Azeri Türkçesi, Güney Azerbaycan Türkçesi ve Acem Türkçesi
Vladimir Minorski'ye göre; MS 9 ve 10. yüzyıllar civarında;
Azerbaycan'ın özgün yerleşik nüfusu köylü kitlelerden oluşuyordu ve Arapların fethi sırasında, Osmanlı İmparatorluğu'nun reâyâsına benzer bir şekildeki yarı küçümseyici ʿUlūc (علوج) (Arap olmayanlar (Kâfir) terimi altında da ele geçirildi ve bu barışçıl kırsal nüfusun tek silahları ise sapanlarıydı. (Bakınız; Taberî, II, 1379-89). bir dizi lehçeler (Āḏarī (Āzarī), Talışi) konuşuyorlardı) ve şu anda bile Türkçe konuşan nüfusun arasında hayatta kalan bazı adacıklar vardı ve Bâbek'in halifeliğe karşı isyanına da dayandığı temel nüfustu.
Profesör İgrar Aliyev, Arap tarihçileri olan Belâzürî, El-Mesûdî, İbn Havkal ve Yâkût el-Hamavî'nin bu dilden ismen bahsettiğinden de bahsetmektedir.  Orta Çağ tarihçileri ve bilginleri, İran dillerinin diğer tüm İranlılar gibi Azerbaycan halkının da dili olduğunu kaydederler. Bu tarihçiler ve bilginler arasında İstahrî, İbnü'n Nedîm, Hamza el-İsfahânî, El-Makdisi, Hamdullah el-Müstevfî, Vâzıh el-Yakubî ve Hârizmî de bulunmaktadır.
İranlı düşünür İbn-i Mukaffa, Arap bibliyograf İbnü'n Nedîm'in ünlü el-Fihrist kitabından; Azerbaycan, Nihavend, Rey, Hamedan ve İsfahan' bölgelerinin (Pehlevi (Fehlevî) dilinde konuştuklarını ve topluca (Fehle) bölgesini oluşturduklarını alıntı yaparak belirtmiştir.
İranlı filolog Hamza el-İsfahânî'nin Sasani dönemi İran'ından bahsederken de benzer bir şekilde açıklama yaptığı belirtilir. İsfahânî; Kitâbü't-Tenbîhʿalâ ḥudûs̱i't-taṣḥîf isimli eserinde beş dil veya lehçenin (Pehlevi (Fehlevî), Derî (Zerdüşt Derîce), (Fârsî (Farsça), Hûzî ve Süryani) yaygın olduğunu yazar. İsfahânî (893-961) bu lehçe ve dilleri şu şekilde açıklar;
Pehlevi (Fehlevî) Sasani krallarının meclislerinde konuştuğu bir lehçeydi ve (Fehleh) ile ilgilidir, bu isim İran'ın (Esfahān, Rey, Hamadān, Nahāvand ve Āzarbāijān) beş şehrini belirlemek için kullanılır. (Fârsî, (Farsça) din adamları (Zerdüşt) ve onlarla ilişkili olanlar tarafından konuşulan Fārs eyaletinin dili olan bir lehçedir. (Derî, Tizpon şehirlerinin lehçesidir ve Kraliyet saraylarında konuşulur, isminin kökü kullanımı ile ilgilidir (دربار) derbâr / 'saray* / der / olarak îma edilir ve Doğu halklarının lehçelerini de içeren bu dilde Belh yerlilerinin kelime dağarcığı baskındır. (Hûzî, kralların ve ileri gelenlerin özel konuşma ve boş zamanlarında (örneğin; hamamlarda) kullanılır ve Huzistan şehirleri ile ilişkilidir. (dipnot: bahse konu Huzi dilinin, antik Elam diliyle olan bağlantısına dair iddialar da mevcuttur?)
İbn Havkal, Sûretü'l-Arż' adlı eserinde Ermenistan'ın bazı bölgelerinin Müslümanların, bazılarının ise Hristiyanların kontrolü altında olduğunu belirtir.
Arap coğrafyacı El-Makdisi (10. yüzyılın sonlarında öldü) Azerbaycan'ı toprakların sekizinci bölümünün bir parçası olarak görür ve şöyle der: "sekizinci bölümün dilleri İrancadır ve  Azerbaycan dilinin İranca (el-acemiyye/ العجميّة) “acemce” olduğunu onaylar ve bir kısmının Derî dili konuştuğunu ve bir kısmının ise karmaşık bir dil konuştuğunu ve genel olarak tüm bu dillere de Farsça denildiğini aktarır. El-Makdisi ayrıca Ermenistan, Arran ve Azerbaycan genel bölgesi hakkında da yazmıştır.
Tarihçi Vâzıh el-Yakubî (9. yüzyıl) Kitâbü'l-Büldân adlı eserinde, özgül bir terim olan (Āḏarī) sözünü Azerbaycan halkı için kullanır ve Azerbaycan halkının  Âzarî 'Acemler' (Acem İranlı anlamında) ve Câvidânîlerin (Hürremilerin iki liderinden biri olan ve yerine Babek Hürremi'nin geçtiği Şahrak oğlu Cavidan'ın takipçilerinin) bir karışımı olduğunu anlatmaktadır.
Zekeriya el-Kazvinî'nin 1275 yılında tamamladığı Asarü'l-Bilad ve Ahbarü'l-İbad eserindeki "Tebriz dışında hiçbir kasabanın Türkler tarafından ele geçirilmekten kurtulamadığı..." şeklindeki rapor ve tutanağından da (Beyrut baskısı 1960, s. 339) en azından Tebriz şehrinin o zamana kadar Türklerin ve Türkçenin etkisinden uzak kaldığının sonucuna da varılabilir.
Ordularının çoğu Türk boylarından oluşan Moğol istilası döneminden îtibaren, bölgede Türklerin etkisi artmıştı. Öte yandan da eski İran lehçeleriyse büyük şehirlerde yaygın olarak kalmıştı. Hamdullah el-Müstevfî, Azerbaycan'ın farklı bölgelerinde konuşulan "Pehlevi" dilinin varyantlarını (çeşitlemelerini) bile tarif edecek kadar ileri gider ve Nüzhetü'l-Kulûb eserinde Meraga'nın dilini “değiştirilmiş Pehlevi” (پهلوى مغير (Pehlevî-yi Muġayyer) veya “Arapçalaş(tırıl)mış” (المعرّب (Mu'arreb) olarak adlandırır. Müstevfî ayrıca Zencan Eyaleti'nin dilini de “düz Pehlevi” (پهلوى راست (Pehlevî-yi Râst) olarak çağırır. Gilan ile Şirvan arasındaki Hazar sınır bölgesini kapsayan Güştasb'ın diline ise Gilan diline yakın bir Pehlevi dili denir.
Türk akınları ve birkaç yüzyıl süren bölgenin Türkleşmesinden sonra bile gezginler ve bilginler Farsçanın Tebriz'de 17. yüzyıla kadar kullanıldığını belirtmişlerdir. Osmanlı Türk kâşifi Evliya Çelebi (1611-1681) Seyahatnâme'sinde bundan bahseder ve ayrıca Nahçıvan ve Meraga'nın elit ve bilgili insanlarının da bölge turları sırasında Pehlevi dilinde konuştuklarını aktarır. (Azerbaycan'ın eski Pehlevi dilinin nesli de tükenmiştir.
1890-1906 yılları arasında yayımlanan Brockhaus ve efron ansiklopedik sözlüğü, Azerilerin ırksal olarak İran coğrafyasından olduklarını ve sadece dilsel olarak Türk olduklarını yazar. 1901'de yayımlanan "The Book Man" isimli kitap da aynı sonuca varmıştır.