Manna Krallığı
Tarihi coğrafyası

Manna'da devletin başında bir hükümdar bulunuyordu. Hükümdarın merkezi Zirta (İzirtu) şehriydi. Başka önemli şehirler arasında Zibiya, Şinakis, Şurudniya, Barzinni (Parzinni) ve diğerlerini sayabiliriz. Hükümdarın büyük bir sarayı, kışlaları ve ordusu vardı. Hükümdar, Manna'daki en yüksek mahkeme yetkisine sahipti. Devlet meclisinde hükümdarın danışmanları yer alıyordu. Bu meclis büyük olasılıkla eyaletlerin (bölgelerin) temsilcilerinden oluşuyordu. Aynı dönemde Zirta şehri kuzeyinde Urartu'dan Manna'ya göç etmiş ve Manna hükümdarına bağlı göçmenler yaşıyordu. Bu göçmenler arasında Mannalılarla birlikte diğer Azerbaycanlı kabileler de bulunuyordu. Eyaletleri yöneten yerel soylular ve hükümdar arasında bağlar vardı.
Manna'nın başlıca geçim kaynağı tarım ve hayvancılıktı. Mannalılar arpa ve buğday ekerlerdi. Urmiye Gölü'nün sularını sulama amacıyla kullanarak yapay sulama sistemleri geliştirmişlerdi. Urmiye Gölü ve çevresinde yer alan çeşitli göletlerde balıkçılık yapılıyordu. Ayrıca metal işçiliği, seramik, dokuma ve diğer el sanatları gelişmişti. Manna'nın batı komşusu ve MÖ IX yüzyılda en güçlü düşmanı Urartu devleti idi. Urartuların Manna'nın kuzey bölgelerini işgal ederek burada sağlam kaleler kurmuş oldukları tahmin edilmektedir. Urartuların Manna'ya ilk saldırısından uzun yıllar sonra, Asur hükümdarı III. Tiglat-Pileser'in annali Manna ülkesinden bahsederken, onun Urartu'nun mülkü olduğu ve Urartu hükümdarının oraya kendi valisini tayin ettiği belirtilir.
S. Kaşkay, kaynaklara dayanarak Manna devletinin güçlenmesini ve tarihi coğrafyasının belli bir dereceye kadar takip etmenin mümkün olduğunu belirtir. Atçılık ve devecilik yapan, sığır ve koyun besleyen savaşçı bir kabilenin yaşadığı Messi (Misi, Misu) ülkesinin büyük önemi vardı. Messi'nin ismi Zamua, Maday, Gizilbunda ve Parsua ile birlikte anılır. Daha sonraki kaynaklardan bu bölgenin Manna'nın güney sınırında yer aldığı ve Manna'nın burayı işgal edip kendi topraklarına kattığı, ancak Messi hükümdarlarının bağımsız davranmaya çalıştıkları bilinir. Messi bölgesinin dirençli halkının saklandığı dağ kalesi Mesu'nun adı II. Aşurnasirpal tarafından MÖ IX yüzyılın 80'li yıllarında geçmektedir. Bu ülkeye daha sonra III. Şalmanezer, V. Şamşi-Adad ve II. Adad-nirari seferler düzenlemiştir. Asurluların verdiği bilgilere göre, bu bölgenin toprakları oldukça genişti. Manna hükümdarı Ullusunu döneminde Missi eyaleti zaten Manna'ya katılmıştı. Sınırında Sirdakka (Zirdiakka) kalesi inşa edilmişti.
Urmiye Gölü havzasında Allabriya çarlığı büyük önem taşıyordu. Allabriya'nın adı ilk kez IX yüzyılın ortalarında geçmektedir. III. Şalmanezer, Allabriya'nın kale şehri Şurdirran'ı ve oradaki zenginlikleri ele geçirdiğinden bahseder. Hükümdar Yanziburiaş döneminde Allabriya toplumu hakkında bazı bilgiler mevcuttur. Asur devleti  Allabriya'yı sonradan kendine bağlamıştı, ancak II. Sargon döneminde Manna'lı Ullusunu, ülkenin çarı olan İttini, Urartu'ya hizmet etmeye ikna etmiş ve İtti onun kışkırtmasıyla Asur'a karşı isyan etmişti. Ancak Asur'a karşı koalisyon bozguna uğratılmış, Çar İtti ailesiyle birlikte şimdiki Suriye'deki Amatiya şehrine sürgün edilmiştir. Allabriya hükümdarı Belapaliddina döneminde Asur'a haraç vermekteydiler. Sonradan Çar Ahşeri döneminde veya biraz önce Asurlular tarafından istila edilmiştir.
Manna'nın doğu sınırlarında "Dağlık diyar" olarak bilinen Gizilbunda vilayeti yer alıyordu. Zaten, MÖ IX yüzyılın son çeyreğinde Asurlular bu ülkede bulunmuşlardı. Gizilbunda hükümdarları arasında birlik yoktu. Ülkenin farklı bölgelerinin hükümdarları haraç vererek V. Şamşi-Adad'ın (MÖ 823–810) merhametini kazanmaya çalışırken, Çar Pirişati direniş göstermeye devam ediyordu. Asur hükümdarı bunun üzerine ülkeyi harap edip tahrip etti. Çevredeki yerleşimlerin halkının sığındığı "dayanıklı şehir" Uraşı ele geçirdi, "Şehrin sokaklarını savaşçılarının kanına boyadı... 6000 savaşçıyı katletti, Çar Pirişati'yi 1200 savaşçısıyla birlikte canlı yakaladı. Esirleri aldı, onların mülklerini, zenginliklerini, sığırlarını, koyunlarını, atlarını, gümüşten, saf altından ve tunçtan yapılmış sayısız eşyalarını yağmaladı. Yıktı, harap etti, ateşe verip yaktı...". III. Adad-nirari'nin (MÖ 805–782) kitabelerinden birinde, diğer ülkelerle birlikte "Gizilbundanı ta hüdudlarına kadar" fethettiği belirtilmektedir. Ancak Gizilbunda bağımsızlığını korumuştu, hatta II. Sargon, gizilbundalıları "Kendi güçlerine güvenen, başlarının üzerinde hükümranlık tanımayan" insanlar olarak tanımlar. Gizilbunda'nın farklı hükümdarları haraç verseler de, Asurlular onları tamamen boyunduruk altına alamamışlardı.
Zikirti eyaleti günümüz Miyane – Erdebil şehirleri bölgesiyle özdeşleştirilir. Bu, kaynaklarda zaten Manna'ya bağlı bir bölge olarak anılır. II. Sargon'un verdiği bilgiye göre, Zikirti'nin başında Mannalıların valisi bulunmaktaydı. Bu vali büyük olasılıkla Manna'dan bağımlı olan ve Manna tarafından onaylanan Zikirti'nun kendi hükümdarıydı. Zikirti eyaletinin kendi "Hükümdar şehri" adlana Parda şehri vardı. Zikirti'nin adı antik kaynaklarda zikredilen sakartilerin adı ile özdeşleştirilmektedir. Zikirti muhtemelen o dönemde İran kabileleriyle iskan edilmişti. Çivi yazılı kaynaklarda 100-200 yıl önce adı geçen komşu eyaletlerle karşılaştırıldığında bu eyaletin adı çok daha sonraları geçer.
II. Sargon, hükümdarlığının 3, 6 ve 8. yıllarında (yani MÖ 719, 716 ve 715'te) Manna hükümdarı Azaya karşı çıkan Zikirti'ya askeri seferler düzenlemiştir. Üç müstahkem şehri, çevredeki yerleşim yerleriyle birlikte ele geçirdiği ve başkent Parda'yı yağmaladığı belirtilir. Görünüşe göre Zikirti eyaleti Manna'ya yeniden II. Sargon'un MÖ 714 yılında yaptığı 8. sefer sırasında boyun eğmiştir. II. Sargon bu sefer sırasında Zikirti'ye yıkıcı bir darbe vurmuş, onun 13 şehrini, 84 çevredeki yerleşim yerleriyle birlikte savunma duvarlı 12 müstahkem mevkiyi yağmalamıştı.
Manna'nın doğu sınırlarında en uzak eyalet, Kızılüzen Nehri havzasının aşağı ve orta kesiminde yer alan Andiya eyaletiydi. Andiya'nın adı, ilk kez III. Şalmanezer'ın hükümdarlığının sonlarına ait yazıtlarda geçmektedir; bu yazıtlarda, ordularının Andiya'ya ulaştığı ve Andiya halkından haraç aldığı belirtilmektedir. III. Adad-nirari ise fethettiği ülkeler arasında "Güneşin battığı büyük denize" kadar uzanan Andiya'nın da adını zikretmektedir. Bu denizin Hazar Denizi olduğu kabul edilmektedir. Manna Devleti, görünüşe göre, en güçlü döneminde Andiya'yı Asurlulardan geri almış ve kendi etki alanına dahil etmiştir. Kral Azanın ve Ullusunun döneminde, Andiya halkı diğer eyaletlerle birlikte bağımsızlıklarını geri kazanmak amacıyla Mannalılara karşı ayaklanmıştır. Kaynaklarda, Andiya'nın hükümdarı Telusina'nın adı geçmektedir. Hurri kökenli olduğu düşünülen bu ad ve Hurri-Urartu ekiyle oluşturulmuş Andiya eyaletinin adı nedeniyle Andiya halkı, Hurri dilini konuşan etnik gruplara dahil edilmektedir. Manna'ya bağlı eyaletler arasında, günümüz Marağa ilçesi sınırlarında yer alan Uişdiş (Asurca — Uisdis, Urartuca — Ugisti) eyaletinin de adı geçmektedir. Bu eyaletin başında da Manna'nın valisi bulunuyordu. Uişdiş eyaleti, Zikirti ve Andiya eyaletleriyle birlikte, Mannalı Azaya karşı ayaklanmış, ancak Asurluların yardımıyla yeniden Manna'ya boyun eğdirilmiştir. Urmiye havzasının kuzeydoğu kesiminde, Manna ile Urartu sınırları arasında Subi ve Bari eyaletleri bulunmaktaydı. Bu eyaletler, zaman zaman bir tarafa, zaman zaman diğer tarafa bağlılık göstermiştir. II. Sargon, Bari eyaletinde sağlam surlarla çevrili, at ahırları ve arpa dolu depolarla zenginleştirilmiş Tarun ve Tarmakis (Tebriz) kalelerinden bahsetmektedir. Manna'nın güneydoğu toprakları ve ona bağlı eyaletler, Medlerin yerleştiği bölgeyle sınırda yer alıyordu.