Bizans ikonoklazmı

| Bizans ikonoklazmı |
| --- | --- |
VII. İoannis'in ucuna sünger bağlanmış bir sopa ile İsa ikonasını tahrip eder hâlde tasvir edildiği 9. yüzyıl tezhibi.
İkonoklazmın başlamasından dokuz yıl önceki Bizans sınırları. 726 yılında ikonoklazm başladığında da sınırlar aynı şekildeydi.
Orijinal adı:  Εἰκονομαχία (İkonomahia)
Tarih: İlk dönem: 726-787 İkinci dönem: 814-843
Konum: Bizans İmparatorluğu
Neden: İkonoklazm politikası
Etken: İkona kültünün putperestlikle bağdaştırılması
Amaç: İkona kültünü sonlandırmak
Düzenleyen: III. Leon, V. Konstantinos, IV. Leon, VI. Konstantinos, V. Leon, II. Mihail, Theofilos
Sonuç: İkonoklazm lağvedildi
Bizans ikonoklazmı (Grekçe: Εἰκονομαχία, İkonomahia), Bizans İmparatorluğu'nda ikonaların tahrip edildiği ve ikonalarla ilişkili her türlü dinî pratiğin yasaklandığı dönemdir. Grekçe bir terim olan ikonoklazm, "tasvir kırıcılık" anlamına gelmekle beraber kültürel değer taşıyan çeşitli maddi ögelerin siyasi ya da dinî sebeplerle bilinçli olarak imha edilmesini tanımlamaktadır. Bu düşünceye sahip olan insanlara ikonoklast, karşıtlarına ise ikonolatrai denmekteydi. İki farklı dönem hâlinde cereyan eden Bizans ikonoklazmının ilk devresi III. Leon'un 726 yılında Halki Kapısı üzerinde bulunan İsa heykelini indirmesi ile başlayıp 787'de İkinci İznik Konsili'nin ikonoklazmı lanetlemesi ile son bulurken ikinci devre ise 814'te V. Leon tarafından yine Halki İsası'nın yerinden indirilmesi ile başlayarak 843'te yine bir konsilin ikonoklazm karşıtı kararları ile sonlanmıştır.
Roma paganizmindeki pratiklerden kaynağını aldığı düşünülen ikonalar, sipariş eden kişinin durumuna göre değerli taşlar ya da sıradan ahşaptan imal edilen iki boyutlu tasvirler iken zaman içerisinde bu anlayış değişmeye başlamış ve elbiselere dahi tasvirler işlenmeye başlanmıştır. Özellikle Hristiyanlığın yasallaşmasıyla birlikte hızlı bir şekilde dinde yer edinmeye başlayan ikonaların etrafında hastalık iyileştirme, bela defetme gibi inançlar gelişmeye başlayarak ikonaların kanaması ve konuşması gibi doğaüstü özellikler atfedilmeye başlanmıştır. Bu inançlar On Emir'in "oyma put yapmayacaksın ve onlara tapınmayacaksın" buyruğuna karşıtlık olarak görülüp putperestlikle bağdaştırılarak 4. yüzyılda tepki çekmeye başlamış, bu tepki 8. yüzyıla gelindiğinde ikona karşıtı hareketin doğmasını sağlayacak kadar olgunlaşmıştır.
İkonoklazmın başlamasında Hristiyanlığın kendi öğretilerinin yanı sıra Yahudilik ve İslam geleneklerinin de etkili olduğuna dair düşünceler olmakla birlikte yalnızca dinî değil aynı zamanda askerî, sosyal, ekonomik ve siyasi sebeplerin de akımın başlamasında etkili olduğu öne sürülmektedir. Örneğin manastırların vergiden muaf olması sebebiyle ekonomik, asker kaçaklarının sığınma noktası olması sebebiyle askerî, kamu görevinde çalışması gereken işgücünün keşiş olmak üzere yine manastırlara kapanması sebebiyle sosyal açıdan imparatorların ikonaları hedef seçtiği iddia edilmektedir zira manastırlar ikonaların hürmet gördüğü ve imal edildiği en önemli yerlerdi. Arap sınırındaki Bizans tebaasının ikonalar konusunda Müslüman Araplarla benzer düşüncelere sahip olduğu ve Araplara sempati duymasının bölgenin elde tutulması açısından bir sorun olarak görüldüğü, bu halkların devlete sadakatini artırmak amacıyla ikonoklazmın başlatıldığına dair sav da akımın askerî ve siyasi olası nedenlerine dikkat çekmektedir.
90 yıl bilfiil uygulanan ve imparatorluğu yüzyıldan fazla bir süre karmaşa içerisinde bırakan ikonoklazm henüz 8. yüzyılın ilk yarısında dahi İtalya'nın merkezî idareden kopmasına ve Roma Kilisesi ile ilişkilerin gerilmesine sebep olmuştur. Bunun bir sonucu olarak Roma Kilisesinin Bizans'tan uzaklaşarak Franklar ile yakınlık kurması Papalık Devleti'nin ortaya çıkmasına ve Roma imparatorluk mirasının bölünmesine neden olarak Orta Çağ tarihinde yeni bir dönemin açılmasını sağlamıştır. Buna mukabil siyasi ve dinî etki sahası daralan imparatorluk kendine yeni nüfuz sahaları yaratmak adına misyonerlik faaliyetleri yürüterek özellikle Kiril ve Methodios'un Ortodokslaştırdığı Slavlar vasıtasıyla Roma Kilisesi ve Franklara karşı elini güçlendirmeye çalışmıştır. İkonoklazm aynı zamanda Doğu ve Batı kiliselerinin ayrılmasında da önemli bir kilometre taşı olarak kabul edilmektedir.
İkonoklazm döneminde Bizans sanatı değişim geçirmiş, dinî sanat haç gibi imgeler etrafında şekillenerek din dışı tasvirler önem kazanmış, heykel sanatı tamamen yok olmuştur. Ayrıca sanat anlayışının belirli pratikler etrafında şekillenmeye başlaması da bu dönemde görülmüştür. İkonoklazmın tasfiye edilmesiyle yeniden canlanan ikona sanatında resmedilen kişilerin görünümleri, sanatçıların kutsal kişilerin tasvirleri üzerinde oynama yapma hakkı olmadığı görüşü ağırlık kazandığından gerçekte nasıl görüldüğünden bağımsız olarak standart hâle getirilmiştir. Örneğin İsa'nın daha öncesinde tasvir edildiği sakalsız ve kısa saçlı görünümü bu dönemden itibaren terk edilerek yalnızca sakallı ve uzun saçlı şekilde resmedilmeye başlanmıştır. İbadethanelerin hangi kısımlarında hangi ikonaların nasıl bir kompozisyonla işleneceği de yine kurallarla belirlenmiş, kurumsallaşan Bizans sanatı Orta Çağ sanatı hüviyetine bürünmüştür.