stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
İnka İmparatorluğu

İnka İmparatorluğu, Kolomb öncesi Amerika'nın en büyük imparatorluğudur. İnka terimi, yarı efsanevi kurucu Manco Capac'tan 1532'de İspanyollara yenik düşmüş Atahualpa'ya dek toplam 13 imparatordan oluşan bir hanedanın hükmettiği Kolomb öncesi Güney Amerika halklarının tarihi ve uygarlığına ilişkin her türlü olayı kapsayan bir ifadedir.
Bu uygarlıkta başta bulunan ulu öndere İnka'nın tek efendisi anlamına gelen "Sapa İnka" unvanı verilirdi. İnka İmparatorluğu Kolomb öncesi Amerika'nın üç büyük imparatorluğundan biridir. Bir yüzyıldan az bir zamanda kurulan İnka İmparatorluğu (Quechua dilinde “dört eyalet”'i ifade etmek üzere dört çeyrek anlamına gelen Tawantinsuyu ya da Tahuantinsuyu) And Dağları  boyunca geniş bir bölgeye yayıldı. En parlak döneminde bir yandan bugünkü Kolombiya’dan Arjantin ve Şili’ye, diğer yandan  Ekvador, Peru ve Bolivya’ya uzanıyordu; yani And Dağları ve Büyük Okyanus kıyıları boyunca Güney Amerika’nın batı kısmında uzanıyordu. Bu yaklaşık 4000 km uzunluğunda ve 3 milyon km2'den fazla bir bölge demekti. Başkenti bugünkü Peru’nun Cuzco kentiydi.
Bu imparatorluğun benzerine az rastlanır bir özelliği, özgün bir devletçi örgütlenmeyle, kendisini oluşturan halkların sosyokültürel çeşitliliğini tek bir çatı altında birleştirebilmiş olmasıydı. İnka İmparatorluğu böylece toprakları üzerinde sayıları 700’ü aşan farklı dillerde konuşan birçok farklı halkı ya da etnik topluluğu bir araya getirebilmişti. Bununla birlikte İnkalar resmî dil olarak Quechua dilini benimsetmişlerdi.
İmparatorluğun idari, siyasi ve askerî merkezi, yarı efsanevi bir kişilik olan Manco Capac liderliğinde kurdukları, günümüzde Peru'da bulunan Cuzco (Quechua dilinde "Qosqo", Türkçede "Kusko" okunur)  kentidir. İlk kez Peru'nun dağlık arazilerinde bir oymak olarak ortaya çıkan İnkalar zamanla önce krallık, daha sonra (14.-15. yüzyılda) imparatorluk haline geldiler. Politeizm, animizm ve şamanizmin bir karışımı olarak ifade edilebilecek İnka dininde İnka hanedanınca desteklenen ve ibadet edilen tanrı, İnti'dir (Güneş Tanrısı). İnkalar bu tanrının bedenlenmiş temsilcisi olarak gördükleri imparatorlarını "Güneşin Oğlu" diye tanımlardı.
İnkaların efsanevî kökeni

Manco Capac, Peru'daki İnka Hanedanlığı'nın efsanevî kurucusudur. İnkaların kökenine ilişkin; sözlü gelenek yoluyla aktarılan, sonradan İspanyollarca kaleme alınan çok çeşitli efsaneler ve türevleri bulunmaktadır. Manco Capac için; bir efsanede Viracocha´nın oğlu olduğu söylenirken bir diğerindeyse Titicaca Gölü'nde Güneş Tanrısı İnti tarafından büyütüldüğü söylenir.
Manco Capac ve Mama Ocllo efsanelerine göre İnkaların soyu; Manco Capac'a dayanmaktadır. Kırıp geçiren büyük tufandan sonra insanlara uygarlığı öğretmek üzere, Tanrı Viracocha  tarafından gönderilen Manco Capac; aynı zamanda eşi olan kız kardeşi Mama Ocllo ile Titicaca Gölü'nden çıkagelmiştir. Efsaneye göre ikisi birlikte Manco Capac'ın altından mamül, yerleşilecek yeri işaret etmek üzere tümüyle toprağa gömülü vaziyetteki büyülü âsâsının bulunduğu yere kadar gelirler. Âsânın bulunduğu toprak; ihtiyaçlarını tedarik edebilecekleri kadar zengindir. Sonraları burada -Quechua (Keçuva) dilinde- “göbek” anlamına gelen Cuzco adlı ilk İnka kentini kurdular. Manco Capac insanlara tarım ve zanaatı öğretirken Mama Ocllo da kadınlara dokuma sanatını öğretmekle iştigal etti.
Juan de Betanzos tarafından aktarılan bir diğer efsane “Ayar Kardeşler”de Viracocha'nın yaratılışı düzenlemesinden sonra dört erkek kardeş ile eşleri dört kadından oluşan dört çift; güneşin doğduğu şafak evi ya da üretim evi mesabesindeki Pacaritambo mağarasından çıkmışlardır. Bu çiftlerin en önemlisi, adını sonradan Manco Capac olarak değiştirecek olan Ayar Manco ile Mama Ocllo çiftiydi.
Manco Capac´ın iktidara gelişi hakkında da birçok efsane vardır. Bir efsaneye göre Manco Capac ve kardeşi Pachacamac, Inti'nin oğullarıdır. Babası tarafından ateş ve güneş tanrısı olarak kutsanmış olan Manco Capac; Cuzco'ya ulaşmak icin yeraltı tünelleri kazmış ve bir tapınak yapmıştır. Yolculukları sırasında Manco'nun kardeşlerinden birisi taşa dönüşmüştür (Huaca). Diğer bir  efsanede ise Cuzco´ya yeraltından gitmek yerine Titicaca Gölü'nün içinden gittikleri aktarılır.
Tici Virachocha versiyonuna göre Manco Capac; Cuzco´nun 25 km güneyinde yer alan, bugünkü adı "Pacaritambo olan "Pacari-Tampu"lu Tici Viracocha'nın oğludur. Manco Capac ile erkek kardeşleri (Ayar Anca, Ayar Cachi, Ayar Uchu) ve kız kardeşleri (Mama Ocllo, Mama Huaco, Mama Raua, Mama Cura) Cuzco'ya yakın bir yerde yaşadılar. Çeşitlilik arzetmesine rağmen genel inanış, Manco'nun kardeşlerini öldürerek Cuzco´nun tek hakimi haline geldiğidir.
Tarih > İnkalar'ın tarihsel kökeni

Andlar'da uygarlık muhtemelen günümüzden 11.500 yıl önce (MÖ 9500) başlamıştı. İnkalar'ın Peru'nun dağlık bölgesindeki, günümüzde Puna'lar olarak bilinen arazilerde yaşamış ataları muhtemelen göçebe olarak ortaya çıkmışlardı. İnkalar'ın kökenine ilişkin farklı veriler elde edilmiştir. Günümüzde ilk İnkalar'ın coğrafik başlangıcı tartışmalı bir konudur, varsayımların hatırır sayılır bir kısmı Peru ve Bolivya sınırındaki Titicaca Gölü kıyılarından geldiklerini varsayar. Bu yaklaşımlar pek iyi bilinmeyen Tiahuanaco (Bolivya) uygarlığıyla bir ilgileri olabileceğini akla getirmektedir. İrtifası 3812 m olan Titicaca Gölü 8.000 km2'lik yüzölçümüyle gerçek bir içdeniz durumundadır. Başlarında Manco Capac bulunan bir topluluğun kuzeye göç edip Quechua topluluklarıyla ittifak kurarak Cuzco Vadisi'nde oturanları yerinden etmiş olması gerekir. Bölgeye yerleşen bu topluluğun soyundan gelenler ve müttefikleri ilk İnkalar olarak ele alınmaktadır.
Diğer kaynaklar Amazon bölgesi kaynaklı bir göç yaklaşımına yer vermektedir. İnkalar'ın Amazon bölgesindeki varlığı 1979'da Nicole ve Herbert Cartagena adlı iki kaşifin Mameria adlı İnka tarım yerleşimini keşfiyle doğrulanmaktadır. Fransız kâşif ve arkeolog Thierry Jamin de 2006'da dağ yamacına işlenmiş iri suratlardan oluşan üç antropomorf jeoglifi (yere kazınmış şekil) keşfiyle bunu resmîleştirmiştir. Bu jeogliflerden biri 1921'de Vicente de Cenitagoya tarafından keşfedilen Pusharo petrogliflerindeki (taşa kazınmış şekil) bir suratın kopyasıdır. Bunun üzerine Pusharo petrogliflerinde yeni keşiflerde bulunan genç arkeolog Thierry Jamin Amazon Ormanı'nda zorlu keşif gezileri gerçekleştirilebildiği takdirde yeni İnka kentlerinin ve özellikle kayıp kent Païtiti'nin bulunacağından emin olduğunu belirtmektedir.
Tarih > İnka imparatorları

İnka imparatorları listesi Quechua dilinde "insan varlıkları arasında en güçlüleri" anlamındaki Capaccuna sözcüğüyle adlandırılır.
Viracocha Inca'dan önceki İnka imparatorları yarı efsanevidir ve hükümdarlık süreleri doğrulanabilmiş değildir.
Manco Capac
~1230 - ~1260 : Sinchi Roca
~1260 - ~1290 : Lloque Yupanqui
~1290 - ~1320 : Mayta Capac
~1320 - ~1350 : Capac Yupanqui
~1350 - ~1380 : Inca Roca
~1380 - ~1400 : Yahuar Huacac
~1400 -  1438 : Viracocha Inca
1438 -  1471 : Pachacuti Yupanqui ya da Pachacutec
1471 -  1493 : Tupac Yupanqui
1493 -  1527 : Huayna Capac
1527 -  1532 : Huascar
1532 -  1533 : Atahualpa
Tarih > Vilcabamba kralları

1533 ile 1572 arasındaki dönemde Huayna Capac'ın oğullarından bazıları İspanyollar'a karşı ayaklandılar ve Vilcabamba bölgesine sığındılar. Dolayısıyla nüfuzları bu direniş merkezinin çevresindeki yerel bir nüfuzdan öteye geçememiş.
1533 - 1545 : Manco Inca
1545 - 1560 : Sayri Tupac
1560 - 1571 : Titu Kusi Yupanqui
1571 - 1572 : Tupac Amaru
Din

Dilbilimde ve genetik dalındaki araştırmalar Kolomb öncesi Amerika halkları ile Asya halklarının aynı kökenden geldiklerini ve MÖ 14.000-12.000 yıl önce aynı dili konuştuklarını ortaya koymaktadır.)Bu ortaklık doğal olarak çeşitli değişimlere maruz kalmış olmakla birlikte inanışlarda da az çok görülebilmektedir. İnka dininin bazı şamanik özellikleri içermesi bu yolla açıklanabilir. Tarihsel süreç içerisinde çeşitli kültürel öğelerden etkilenerek değişimler geçirmiş olması gereken İnka dini imparatorluk döneminde çok tanrılı, animist ve şamanist bir sentez olarak ortaya çıkmaktadır. Bünyesinde şamanist kavramların yanı sıra, güneş kültü, Huaca'lar kültü ve kehanet ve kurban gibi öğeleri barındırır.
Din > Güneş kültü

And Dağları'ndaki pek çok topluluk köken olarak kutsal bir yerden, bir yıldızdan ya da bir hayvandan geldiklerini belirtir. Bu bağlamda 15. yüzyıldan itibaren İnkalar da güneşin (Quechua dilinde İnti ya da Tahuantinsuyu) oğulları olduklarını ifade etmişlerdir. İnka hükümdarlarının bu kökeni doğruladıkları görülmektedir. Dolayısıyla imparatorluğun resmî kültü olarak güneş kültü benimsenmişti.
İnkalar genellikle güneşe adanmış tapınaklar inşa etmişlerdir. İnkalar'ın egemenliğine girmiş halklar da kendi bölgelerinde, onlarla ittifak olduğunu göstermek üzere veya gerçekten tapınmak amacıyla çeşitli güneş kültü yapıları inşa etmişlerdir. Kültün coğrafi genişlemesine tanıklık eden bu yapılardan bazıları günümüzde halen görülebilir durumdadır. İmparatorluğun en önemli bayramı İnti Raymi idi; kış gündönümünde, yani güney yarımküresinde en kısa gün olan 21 Haziran'da kutlanırdı. Bu bayram sırasında hem önceki yılda bahşedilmiş tüm iyi şeyler için şükran ifade edilirdi, hem de tarımsal ürünlere ilişkin olarak Güneş'ten korunma dileğinde bulunulurdu.
İnka İmparatorluğu'nda güneş kültüyle ilgili olan tapınaklardan bazıları şunlardır:
Coricancha: Güneş kültüne ilişkin en ünlü tapınak Coricancha'dır (Quechua dilinde “altından avlu” anlamına gelir). İmparatorluğun önemli tapınaklarından biri olan bu Coricancha tapınağı Mama Quilla, Ay ve yıldırım-şimşek tanrısı İllapa gibi  diğer tanrılar için de kült yeri olarak kullanılmıştır.
Güneş Tapınağı: Cuzco'daki, imparatorluğun kutsallarının kutsalı olarak görülen Güneş Tapınağı İspanyol işgalinin yıkıcı etkilerine fazla dayanamamıştır. Günümüzde bu tapınaktan geriye kalan, yalnızca birkaç tasvir ile yapının görkemi hakkında fikir sahibi olmamızı sağlayıcı, duvarların yıkıma direnebilmiş kısımlarıdır. Birbirlerine uyumlu biçimde oturtulmuş yontma taşlardan inşa edilmiştir. Dairesel çevresi 365 m'yi aşar. Tapınağın içinde çeşitli hazinelerden başka, güneşi temsil eden altın bir kurs (disk) ve İnka panteonunun bir temsili bulunuyordu. Ayrıca tapınağın bahçesinde doğanın tüm unsurları, güneşin sembolik madeni olan altından heykelciklerle temsil edilmekteydi.
Vilcashuaman tapınağı: Peru'daki piramit biçimli olduğu sanılan Vilcashuaman tapınağı için kazı çalışmaları planlanmaktadır.
Peru'nun en yüksek tepesi olan Huascarán yakınında kurbanların sunulmuş olduğu bir tapınak bulunmaktadır.
Bolivya'da Titicaca Gölü'nün Isla del Sol Adası üzerine bir güneş tapınağı kurulmuştu. Burada yılda bir kez bir lama kurban ediliyordu.
Caranqui'de (Ekvador) vaktiyle içi altın ve gümüş eşyalarla dolu küpler içeren bir tapınak bulunmaktadır.
Din > Diğer tanrılar

İspanyol yazar Inca Garcilaso de la Vega'nın aktadığına göre, Güneş animist Andlar'da bir vitrin ilahı olup İnkalar'ın gerçek Tanrı'sı Viracocha idi. Muhtemelen önceleri Viracocha'ya ilişkin bir dinsel sistem varken, bunun yerini zamanla güneş kültü almıştır. Çünkü Viracocha inanışı İnka öncesi kültürlerde de mevcuttur, hatta kimilerine göre ilk zamanlarda tek tanrılı bir sistem vardı. Bu Viracocha inanışına MS 8. yüzyıla dayanan Huari kültüründe rastlamaktayız. Bu konuda elimizde fazla veri bulunmuyorsa da, kesin olan bir nokta, zaten farklı halklar mozayiğinden oluşan İnkalar'ın diğer kültürlerden, örneğin Tiahuanaco'nun efsane ve inanışlarından etkilenmiş olduklarıdır.
Bir başka örnek de Pachacamac inanışıdır. Peru'nun orta kıyısına ait bir tanrı olmakla birlikte, kökeni bilinmeyen Pachacamac da İnkalar'dan, hatta Viracocha inanışından daha eskidir. Bu tanrıya adanmış bilinen en eski tapınak yine tanrının adıyla anılan (Pachacamac) tapınak olup, gayet eskidir, Lima kültürü dönemine dayanır. Bu kült muhtemelen MS 300-600 yılları  civarında ortaya çıkmış olmalıdır. Bununla birlikte Pachacamac kenti parlak çağını yerel İshmay kültürüyle (MS 1000-1450) yaşamıştır.
Kısaca İnka hakimiyetinin ilk yüzyıllarında tanrı İnti'ye tapınılmıyordu ve görünüşe göre, farklı halkların belirli bir din özgürlüğü vardı. Güneş kültünün ortaya çıkışı 15. yüzyılda Pachacutec'in hükümdarlığı döneminde olmuştur. Pachacutec diğer kültlerin aleyhine, hızla bu külte resmiyet kazandırmıştır. Bundan sonra İnka İmparatorluğu'nda Viracocha tapınakları yakıp yıkılmış, yerine güneş tapınakları yapılmıştır. Bütün bunlara rağmen Viracocha inanışı gönüllerden kaybolmamış, varlığını sürdürmeye devam etmiş ve hatta günümüzde de devam etmektedir.
Din > Huaca’lar kültü

İnkalar fethettikleri topraklarda güneş kültünü empoze ettikleri zaman, o topraklardaki inanışlarda var olan yerel tanrılara tapınmayı durdurmaya çalışmakla birlikte, animist inanışların uygulanmasını yasaklamıyorlardı. Zaten güneş kültü sisteminin kendisi de esasen bu tür animist uygulamalara dayanmaktaydı. İnkalar'ın tolerans gösterdikleri bu inanışlardan en önemlisi Huaca'lar kültüdür. Huaca'lar özel bir tanrıya bağlı, dağ, ağaç, nehir gibi coğrafi yerlerle ilişkilendirilen, kutsal ya da ilahî, görünmez, bedensiz varlıklardır. Tüm animist dinlerde bu tür bir inanışa rastlanır. Huaca'ların bulunduğuna ya da ilişkili olduğuna inanılan kutsal yerler İnka İmparatorluğu'nun halkı için özel bir önem taşıyordu. Bu varlıkları memnun etmek için belirli zamanlarda kurbanlar sunulurdu. Bu bedensiz varlıklarla ancak toplulukların şaman denilebilecek ruhani şefleri irtibat kurabilir ve onlardan tavsiye veya yardım alabilirlerdi.
Din > Şamanlar ve "seçilmiş kadınlar"

Şamanlar tüm tapınaklarda ve önemli dinî merkezlerde yaşıyorlardı. Kadın şamanlar kehanete, tıbba ve doğaüstü yeteneklere ilişkin uygulamalar yapıyorlardı. Şamanlar iradeleriyle öte-âleme manevi yolculuklar yaparak halka hastalık ve felaket nedenlerini doğrudan söyleyebildiklerinden fal ve tıpla uğraşan diğer din adamlarından daha yüksek bir mertebede bulunurlardı Cuzco'daki ruhani liderin ya da "baş şaman"ın adı Villac umu idi. Evliydi ve otoritesi neredeyse imparatorunkine denkti. Nüfuzu tüm tapınakları ve dinî binaları kapsıyordu. Dinî görevlileri atama yetkisine de sahipti.
Aclla adı verilen, İspanyol yazarların “Güneş’in bakireleri” olarak da belirttikleri “seçilmiş kadınlar” ise Güneş-Tanrı'nın hizmetlileri (Intip-aclla) ya da imparatorun hizmetlileri(Incap-aclla) olarak çalışıyorlardı. Genç yaşta özel bir eğitimden geçirilen kızlar içinden ancak en kalitelileri bu makam için seçilirdi. Bunlar Aclla-huasi’ de (« aclla’ların evi ») yaşarlardı, zamanlarının çoğunu imparatora ya da kadın şamanlara giysiler dokumakla geçirirlerdi. Hanedanın kanını taşıyan prenseslerden (Nusta’lar) biri imparatorun baş eşi (Coya) olurdu.
Din > Ölüm ve öte âlem

İnka inanışına göre ölüm bir son değildi. Ölenlerin ruhları öte âleme geçerdi. Birçok kaynağa göre, İnkalar’da ruh göçü (reenkarnasyon) kavramı mevcuttu. Öte âlem yaşamında iyi bir yer edinmek için dünyadayken ama sua, ama llulla, ama chella ("çalmamak, tembel olmamak ve yalan söylememek") denilen üç ilkeye uymaları gerekiyordu.
Diğer şamanist kültürlerdeki klasik yaşam ağacı ve üç âlem kavramlarına İnkalar'da da rastlanmaktadır. Üç âlem inanışı İnkalar'da "İnka haçı" denilen Chakana sembolüyle simgelenirdi. Üç âlem, semboldeki üç ayrı seviyeyi gösteren üç basamakla simgelenirdi. Bunlar Hana Pacha (tanrıların bulunduğu semavi âlem), Kay Pacha, (yaşadığımız orta âlem) ve Ucu ya da Urin Pacha (yeraltı tanrılarının hükmettiği, ölenlerin ruhlarının uğradığı yeraltı âlemi ya da cehennem). Haçın ortasındaki delik şamanın üç âlem arasındaki yolculuğunu gerçekleştirdiği Yer'in eksenidir. Şamanın bu ruhsal yolculukları yapabilmesi için transa geçmesi gerekirdi. Bu üç âlem, hayvan sembolleri (yılan, puma, kondor) kullanılarak da temsil edilirdi.
Din > Fal

İnkalar yaşamın görünmez güçlerce denetlendiğine inanırlardı. Falın İnka uygarlığında önemli bir yeri vardı. Her önemli karar uygulamaya koyulmadan önce fala başvurulur, gözlemlenen işaretler ve alametler yorumlanarak hareket edilirdi. Hastalıkları tedavi etmede, savaşın nasıl geçeceğini önceden bilebilmede, egzorsist uygulamalarda ve bir cinayeti cezalandırmada da bu tür yöntemlere başvurulurdu. Fal aynı zamanda hangi tanrılara hangi kurbanların verileceğini bilmede de işe yarardı.
Örümceklerin hareketlerinin gözlemlenmesi, düz bir tabağa bırakılan koka ağacı yapraklarının aldığı biçimlerin incelenmesi, adanmış bir beyaz lamanın akciğerlerinin incelenmesi İnkalar'daki fal yöntemlerine örnek olarak gösterilebilir. Bunların yanı sıra İnka şamanları, danışmak amacıyla doğaüstü varlıklarla iletişim kurabilmek üzere, transa geçebilmek için halüsinojen etkileri olan, ayahuasca içkisini de içerlerdi.
Din > Kurban

Tanrılara ya da huaca’lara kurban ve sunuların takdim edilmesi yalnızca bayramlara özgü değildi, günlük işler haline gelmişti, yani günlük yaşamın bir parçası olmuş gibiydi. Bunlar özellikle Pacha mama’ya (“toprak ana”) sunulurdu. Güneş kültünde her fırsatta sunulan kurbanlar genellikle lama olurdu.
İnsan kurban etme uygulaması yalnızca karışıklık dönemlerinde, örneğin imparator hastalandığı ya da öldüğü zamanlarda veya büyük doğal afetlere maruz kalındığı zamanlarda tanrıları yatıştırmak amacıyla uygulanmıştır. Kurbanlar, saflığı temsil ettiklerinden çocuklar arasından seçilebildiği gibi, savaşta esir düşenler arasından da, Cuzco'daki soylular arasından da seçilebilirdi; yani belirli bir sisteme bağlı değildi. İnanışa göre, adanan çocuk, tanrı haline gelirdi. Kurban edilmeden önce çocuğa pek acı hissetmemesi için duyumlarını azaltıcı chicha (alkollü bir içki) içirilirdi. Kurban ayinlerini din adamları yönetirdi. 1995 yılında yapılan kazılar 500 yıl önce Arequipa'daki (Juanita) bir volkanik patlama sırasında Ampato volkanının tepesinde gerçekleştirilecek kurban ayini için Cuzco'dan yola çıkan tören kortejini kurban adayı olan kız çocuğuyla birlikte, donmuş halde gün ışığına çıkarmıştır. Tüm giysi ve takılarla orijinal haldeki bu buluntu günümüzde Arequipa'daki Santuarios Andinos Müzesi'nde sergilenmektedir. Bununla birlikte İnkalar'ın kurbanları sayı bakımından Aztekler’in toplu kurbanlarıyla kıyaslanamaz.
Toplum > İmparatorluğun yönetimi

İnka İmparatorluğu idari örgütlenmede, şamanizmdeki "dört yön-dört renk" kavramı model alınarak, Cuzco'nun dört mahallesi gibi, dört bölgeye ya da dört federatif eyalete ayrılmış olarak yönetiliyordu:
Chinchay Suyu : Kuzey ve kırmızı renkle ilişkilendirilir, başkent Cuzco'ya kıyasla kuzeybatıda yer alırdı.
Anti Suyu : Doğu ve yeşil renkle ilişkilendirilir, başkent Cuzco'ya kıyasla kuzeydoğuda yer alırdı.
Kunti Suyu : Batı ve sarı renkle ilişkilendirilir, başkent Cuzco'ya kıyasla güneybatıda yer alırdı.
Qulla Suyu : Güney ve beyaz renkle ilişkilendirilir, başkent Cuzco'ya kıyasla güneydoğuda yer alırdı.
| Eyalet | Bayrak | Harita | Tanım |
| --- | --- | --- | --- |
| Chinchaysuyo (Chinchay suyu) |   |   |  Konumu: Başkent Cuzco'nun kuzeybatı daire çeyreğinde yer alıyordu.  Grubu: Hanan -yukarı- (Hanansuyo, Hanan suyu)grubuna aitti.  Özelliği:Ana eyaletti. |
| Antisuyo (Anti suyu) |  |   |  Konumu: Cusco'nun kuzeydoğusundaki ormanın tepe kısmındaki alanda yer alıyordu.  Grubu: Hanan -yukarı- (Hanansuyo, Hanan suyu) grubuna aitti.  Özelliği: Amazon Ormanı'na sınır oluşturuyordu. |
| Contisuyo (Kunti suyu) |  |  |  Konumu: Arequipa'nın yanında yer alıyordu.  Grubu: Hurin -aşağı- (Hurinsuyo, Urin suyu) grubuna aitti.  Özelliği: En küçük eyaletti. |
| Collasuyo (Qulla suyu) |  |  |  Konumu: Cuzco'nun güneydoğu daire çeyreğinde yer alıyordu.  Grubu: Hurin -aşağı- (Hurinsuyo, Urin suyu)grubuna aitti.  Özelliği: Büyük ölçüde plato kuşağını kapsıyordu. |
Her eyaletin  hanedan soyundan gelme bir yöneticisi bulunurdu. Her eyaletin 49 kareli bir sancağı(achank'ara) vardı. Bu eyaletler de kendi içinde illere, iller de kendi içinde sonu birkaç aileden oluşan küçük yapılara varana dek bir yapılanma gösteriyordu. İnka otoritesinin temsilcileri idari yapılanmanın her kademesinde mevcuttu.
İmparatorluğun tahkim edilmesi ilkesi gözönünde tutulduğundan, fethedilen bölgedeki halk kısmen imparatorluğun tanımadıkları ve böylece yakın ilişki kuramayacakları halkların yaşadığı başka bir bölgesine gönderilir ve yerlerine örnekleri Osmanlı İmparatorluğu'nda da görülen bir yöntem uygulanarak, İnka toplulukları (Mitimaq ya da Mitimaeler) yerleştirilirdi. Bu göçe zorlamalar siyasi amaçlarla olduğu kadar ekonomik amaçlarla da yapılmaktaydı.
Bu geniş imparatorluğu denetleyebilmek üzere imparatorluğun tüm kentlerini birbirlerine bağlayan yollar inşa edilmişti. Bu sayede imparatorun denetim gücü ülkenin sınır uçlarına kadar ulaşabiliyordu. İletişimi hızlandırmak için yollar esas olarak imparatorluk habercilerine ve resmî yolculara tahsis edilmişti. Mayalar'da olduğu gibi tekerleğin kullanılmadığı, yayaların yanı sıra lama kervanlarınca katedilen bu kraliyet yolları en az 25.000 km uzunluğunda olup, yer yer 7 m'ye varan genişlikteydi. Bu yolların çoğunun zemini döşenmiş durumdaydı ve yol boyunca gereksinimlerin karşılanacağı, her an yolcuları ağırlamaya hazır bir tür han ya da kervansaraylar bulunmaktaydı. «Röle koşucuları (chaski’ler) sistemi » sayesinde mesajlar inanılmaz bir hızla, uzunluğu 5000 km'yi aşan imparatorluğun en ücra köşelerine kadar ulaşabiliyordu.
Toplum > Tarım > Teraslar ve hidroloji

İnka İmparatorluğu'nun ekonomik temeli tarımdı. İnkalar'ın suyu ilgilendiren birçok alanda bir hayli ileri olduklarını söylemek yanlış olmaz. Son derece karmaşık su kanalları sistemleri geliştirmişlerdi ki, bunun mükemmel bir örneği günümüzde Ollantaytambo'da bulunmaktadır. Ayrıca bölgenin çöl görünümlü kıyı kesimlerindeki Nazca ve Moche gibi eski kültürlerden miras aldıkları çok iyi bir sulama sistemine sahiptiler. Topraklarının büyük bir kısmında ürün almaya ve tüm tarımsal etkinliklere yardımcı olan, su kemerleri, kilometrelerce uzunlukta farklı düzeylerde (kat kat) kanallar ve tarım terasları (andenes, anden'ler) inşa ettiler. Ekinlerinin büyük bir kısmı günümüzde bile mevcut olup, söz konusu bölgelerde tarımla uğraşanlar ve köylülerce sürdürülmektedir. Bunların en ünlüleri Arequipa yakınlarındaki Kutsal Vadi’de görülebilir.
Ayrıca İnkalar’ın gerçek bir tarım laboratuvarına sahip oldukları anlaşılmıştır. Moray laboratuvarı adıyla belirtilen bu yer, İnkalar’ın Kutsal Vadi’sindeki bir tür tarım araştırma merkezidir. Çeşitli yüksekliklerdeki teraslardan ve su kanallarından oluşan Moray Laboratuvarı bilim insanlarına göre, kültür deneylerinin yapıldığı bir tarımsal araştırma merkeziydi. Burada yapılan deneyler arasında, çeşitli tarım ürünlerinin değişik sıcaklık, yükseklik ve sulama şartlarında, yani farklı iklim koşullarında nasıl sonuçlar vereceğini gösteren testler, çaprazlamalar ve kaliteyi artırmak üzere bazı türlerin ıslah deneyleri sayılabilir.
Toplum > Tarım > Tarımda örgütlenme

Aslında İnka İmparatorluğu’nun temel yapısı ayllu sistemiyle oluşturulmuştu. Bu komunal sistemde kırsal kesimde yaşayan, kökenleri aynı atadan gelme bireylerden oluşan örgütlenmiş bir topluluk söz konusuydu. Kendilerine ait bir toprakları vardı. Ayllu’nun başındaki kişi (kuraku), bu toprağı köyde çalışabilecek durumda olan herkese bölüştürmekle görevliydi.
Her toprak parçasından elde edilen ürünün bir kısmı imparator ve hanedan için ayrılır, bir kısmı o toprak parçası üzerinde çalışmış olana ailesinin ihtiyaçlarını gidermek üzere verilir, bir kısmı da yoksullar için köyün ortak ambarına konurdu. Aileler arasında yardımlaşma ileri düzeydeydi. Ayrıca kıtlık halinde veya bir imparatorluk heyeti geldiğinde kullanılmak üzere, bir miktar ürün yedekte bulundurulurdu.
Bu topluluğunun her üyesinin bir başka vazifesi daha vardı; o da, sulama kanallarının bakımı gibi kolektif çalışmalara katılmaktı. Fakat bu sistemin de zayıf tarafları vardı. Kuraka’nın yetkisini kötüye kullanması halinde zenginleşmesi, yeni bir sınıf oluşturması ve ayrıcalıklarını kendi çocuklarına aktarması söz konusu olabilirdi.