Patika bağımlılığı
Evrimsel İktisat - Kurumsal iktisat

Patika bağımlılığı, evrimci-kurumsalcı iktisat ekollerin baskın kavramlarından biridir. Klasik iktisat yaklaşımına göre küçük ve rassal dengesizlikler ortaya çıkar çıkmaz sönümlenirler. Oysa mevzubahis iktisadi yaklaşımda gerçek ekonomi canlı bir sistem olarak tasavvur edilir ve küçük rassal dengesizlikler birikerek gelişir ve sistemi değiştirebilirler. Patika bağımlılığı, geleneksel denge fikrinde yer alan güçlerin ve mekanizmaların tam karşısında ve söz konusu birikim ve değişmenin yanı başında yer almaktadır. Ayrıca, ekonomik aktörlerin karar alma sürecinde geçmiş tecrübelerden faydalanmalarını da içermektedir.
Bu yaklaşıma göre geçerli olan, ekonomide işleyen doğal seçilimle en iyi alternatifin ayakta kalması değil, kurumların evrimidir.
Bu iktisat ekollerinin ilk çıkış noktası olarak kabul edilen Thorstein Veblen'in çalışmalarında iktisat, kurumların biçimlendirdiği bir evrim süreci sonucu oluşan düzeni gösterme teorisidir. Veblen, patika bağımlılığı kavramını kullanmaz; İçgüdülerin alışkanlıkları beslemesi, alışkanlıkların ise kurumsal yapılar çerçevesinde dönüştürücü etkilerde bulunmasını betimlemek için birikimli nedensellik (cumulative causation) kavramını kullanır. Veblen'in kurumu ‘belirli bir dönemde yaygın olarak kabul edilen düşünce ve davranış alışkanlıkları’ olarak tanımlaması da bu yaklaşımını destekler niteliktedir. Veblen'in teorisi, kurumsal değişimin patika bağımlı ve kümülatif niteliğine, kurumsal değişime neden olan yeni teknolojilerin rolüne ve Amerikan kurumlarının parasal karakterine vurgu yapar. Örneğin; Veblen'e göre altının para standardı olarak kullanılması olumsaldır, altın yerine az bulunan bir midye türünün de bu tarz bir standart için kullanılabilir olduğunu ileri sürer.
Karl Polanyi de en önemli eseri olan Büyük Dönüşüm’de İngiltere’nin sanayileşmesindeki tarihsel patikaları aktarmış, daha sonraki çalışmalarında da ‘insanlık için başka bir patika mümkündü ve hala mümkün” diyebilmek için ekonomideki kurumlaşmanın girilen patikalara bağımlı olduğunu vurgulamıştır.
Brian Arthur daha önce mevzubahis kavramı işe koşmadan patika bağımlılığı yaklaşımını bazı çalışmalarına yansıtmış olsa da, kavramı sosyal bilim literatüründe ilk olarak kullanan “Clio and the Economics of QWERTY” başlıklı makalesiyle Stanford Üniversitesi'nden Paul David olmuştur. Makale, başlığından da anlaşılacağı üzere, Q-klavye sisteminin İngilizce dilinde hızlıca yazmak için optimum düzenleme olmamasına rağmen ilk olarak daktilolarda, daha sonra elektronik klavyelerde nasıl yaygınlaştığını ve geri dönülemez bir patika yarattığını belirtmektedir.
Arthur ise, iki Rus olasılık teorisyeni Ermoliev ve Kaniovski ile birlikte 1983 yılında yazdığı makalede Polya kasesinde bulunan biri siyah biri beyaz iki toptan yola çıkarak ‘artan getiriler’ üzerine meramını anlatmaktadır; Buradaki kural kaseden rastgele çekilen herhangi bir toptan bir tane daha kaseye eklenmesidir. Dolayısıyla yapılacak ilk seçim seçilen topun kasedeki oranını 2/3'e getireceğinden daha sonraki seçimlerde o renkte top seçme ihtimalini arttıracaktır. İşleme uzun süre devam edildiğinde ilk birkaç seçimle bağlantılı olarak kasenin neredeyse tamamının aynı renk topla dolması söz konusu olacaktır. Arthur, 1989'da yayınladığı makalesinde bu yaklaşımını biraz daha geliştirerek patika bağımlılığı kavramını analizinin merkezine yerleştirir ve patikaya bağımlı olanı ‘ergodik olmayan’ olarak tanımlar. Bir sistemde tanımlanan bütün durumlar en az bir kere gerçekleşiyorsa, bazı durumlar birden fazla defa tekrarlanabiliyorsa, herhangi bir anda geçmişteki bir duruma geri dönmek ve olayların farklı bir sırayla gerçekleşmesini sağlamak mümkünse, bu sistem ergodiktir. Ergodik olmayan bir sistemde ise, geçmişteki bir duruma geri dönmeye izin verilmemekte ve sistem hafızası tüm aşamalarda taşınmakta; geçmişin bütün etkileri geleceğe ulaştırılmaktadır. Dolayısıyla, ekonomik bir yöneliş belli bir aşamadan sonra kilitlenme (ing. lock-in) durumu oluşturarak daha iyi alternatiflere geçmeyi zorlaştıracaktır.
Arthur yöntemini inşa ederken biyolojinin DNA üzerine çalışmalarından ve özellikle ‘ekonomik coğrafya’ temalı çalışmalardan etkilenmiştir. Arthur'a göre; bir ülkedeki şehirlerin ve sanayilerin kümelenme biçimleri ya da örneğin yüksek teknoloji firmalarının Silikon Vadisi'nde kümelenmesi, ancak bazı tarihsel rastlantıların da etkili olduğu patikaların ve ona bağımlılığın oluşmuş olmasıyla açıklanabilir. Örneğin; İngiliz Püritenerinin Amerika'ya ilk göçlerinde New England'a yerleşmelerinin sebebi o bölgenin çok iyi tarım arazilerine sahip olması değil, Mayflower gemisinin Virginia'yı ararken yolunu kaybetmiş olması ve Massachusetts Körfezi'nde durmasıdır. Buradaki koloni yerleşik hale gelince başka bir yere yerleşmek imkanı kalmamıştı, çünkü kimse artık kurulmuş olan Boston şehrini alıp başka bir yere götürmezdi ve götüremezdi. Dolayısıyla Arthur'un iktisat görüşü de bu çerçevede şekillendi; ekonomi optimumlara göre işleyen bir sistem değildir, bilakis “yola bağımlı, karmaşık, evrim içinde, açık ve organik”tir.
Douglass North da 1990 yılında yayınladığı “Kurumlar, Kurumsal Değişim ve Ekonomik Performans” adlı kitabıyla patika bağımlılığı yaklaşımını analizinin başat öğelerinden biri yapan iktisatçılardandır. North, geçmişin geleceği kestirmek için kullanılabilecek bir kaçınılmazlık öyküsü olmadığını ve patika bağımlılığının sadece tercih kümesini daraltmak ve zaman içinde kararlar arasında bağlantı kurmak için kullanılan bir yol olduğunu savunur. Örneğin; İngiltere ve İspanya'nın kurumsal ekonomik yapılarının karşılaştırmasından hareketle hem iki ülkenin sanayileşme noktasındaki farklı başarı düzeylerini, hem de İngiltere kolonisi olan ABD ile İspanya kolonisi olan Latin Amerika ülkelerinin ekonomik performanslarını karşılaştırmalı olarak masaya yatıran North, ülkeler arasındaki farklılıkların girilen farklı tarihsel patikalarla irtibatlı olduğunu ileri sürmektedir.