Kanser nedenleri
Çevreden gelen (ekzojen) kanserojenler > Kimyasal kanserojenler

Günümüzde içinde bulunduğumuz ortamdaki çevre kirliliği, besinler içerisindeki katkı maddeleri, tütün kullanımının yaygınlaşması, petrol ürünleri, ağır metaller ve benzeri faktörler genotoksik etkileriyle kanser oluşumunda başrolü oynarlar. Çevresel nedenlere ve kronik yangılara bağlı tümörlerin büyük bölümünde DNA zararına yol açan “serbest radikaller” önemli bir yer tutar.
Kimyasal karsinojenlerin belirlenmesini anlatan klasik iki örnek vardır: Tümörlerin etiyolojisi konusundaki araştırmalar ve bulgular İngiliz bilim insanları Dr. John Hill ve Sir Percivall Pott ile başlar. 1771'de Hill burnuna enfiye çekenlerin burun mukozasındaki agressif kanserlere tütünün neden olduğunu bildirdi. 1775'te Pott Londralı baca temizleyicilerinin skrotumunda görülen deri kanse­rinin baca kurumuna (katran) bağlı olduğunu ileri sürdü. Pott’un bulgusundan 140 yıl sonra (1915'te) iki Japon araştırıcı, Yamagiwa ve Ichikawa, deney tavşanlarının kulaklarının iç yüzüne uzun süre katran sürdüler. 3 ay kadar sonra papillomatöz kitleler oluştu. Bu oluşumlar daha sonra kan­serleşti ve bölgesel lenf düğümlerine metastaz yaptı. Böylece ilk kez deneysel olarak kanser yapılabileceği gösterilerek yeni bir çığır açıldı. İkinci adım katrandaki etkili maddeleri ayırmak oldu. Uzun araştırmalardan sonra, 1932'de Kennaway ve Cook, yüksek derecede karsinojen etkisi olan bir hidrokarbonu (benzypyrene) izole ettiler. Daha sonraki yıllarda bu yol üzerinden yürü­yen birçok araştırıcı değişik kaynaklardan yüzlerce kimyasal madde çıkar­dılar.
Kimyasal kanserojenlerin tümör yapma güçleri farklıdır; bazıları çok güçlüdür. Bir bölümünde ise maddenin dozu ve etki süresi önemlidir. Kimyasal karsinojenler ikiye ayrılır:
Direkt etkileri ile insanlarda kanser oluşturan maddelerdir. Bunların çoğunluğu endüstri ürünleridir. Endüstride reagent ya da özel amaçlı kimyasallar olarak kullanırlar. Modern kimya endüstrisinde genellikle reaktif maddelere dayanan çalışmalar yapılır ve bunların bir bölümü karsinojen nitelik taşır.
Bunlar endojen ya da ekzojen çeşitli etkilerle değişerek karsinojen olurlar. Kimyasal karsinojenlerden çoğu bu gruptandır. Çevremizde çok rastlanılan maddelerdir. Karsinojen kimyasal maddelerden örnekler:
Polisiklik hidrokarbonlar: Bu gruptaki hidrokarbonlarda phenanthrene çekirdeği vardır. Bir kısmı sentetiktir. Örnekler: cholanthrene, methylcholanthrene, benzypyrene, benzanthrancene. Vücutta normal olarak bulunan cinsiyet hormonları (androjen, östrojen), safra asitleri, kolesterol gibi maddelerde de phenanthrene çekirdeği bulunur.
Azo bileşikleri: Deneysel araştırmalar tereyağı sarısının (paradimethylaminoasobenzene) ve scarlet kırmızısının kara­ciğer karsinomu yapabildiğini göstermiştir (scarlet kırmızısı daha önceleri yara iyileşmesini kolaylaştırmak için kullanılırdı). Tereyağı sarısı karaciğerde yıkılır. Tereyağı sarısını yıkan enzimin çalışabilmesi için riboflavin (koenzim) gereklidir. Ribo­flavin eksikliğinde tereyağı sarısı yıkılamaz ve karaciğerde kanser yapar (riboflavin bir koantikarsinojendir).
Alkilleştirici maddeler: Yüksek oranda kromozom anomalileri içeren tümörlerin oluşmasında etkilidirler. Deney hayvanlarında kromozom kırılmaları yaptıkları saptanmıştır.
Aromatik aminler: Anilin boyası işçilerinde mesane kanseri sık görülür. Buradaki aktif madde naphtylamine’dir.
İnorganik maddeler: Arsenik deride, krom tuzları ve asbestos akciğerlerde, nikel burun sinüslerinde ve akciğerlerde kanser yapmaktadır.
Doğal ürünler, besin bulaşmaları ve katkı maddeleri: Mantar toksinleri (aflatoksin), Afrika ve Asya ülkelerinin bazılarında besin olarak kul­lanılan Sago hurması ve aflatoksinlerin güçlü olduğu bazı tahıllar (bazı değişik koşulların da eklenmesiyle) karaciğer, mide, böbrek vb organlardan kanser çıkmasına neden olmaktadır. Nitritler salam, sucuk, sosis gibi et ürünlerine koruyucu madde olarak eklenirler. Midede nitrözaminlere dönüşen nitritlerin kanserojen etkisi vardır. Tarım ilaçlarıyla bulaşık turfanda sebzeler ve meyveler kanserojen maddeleri sofralarımıza dek taşımaktadır.
Kemoterapi: Kanser tedavisinde kullanılan ilaçların kanserojen etkisi unutulmamalıdır. Kanser kemoterapisi gören hastaların ortalama %10'unda ikinci bir kanserin belirdiği gözlenir; yeni oluşan tümörlere “sekonder kanser” adı verilir.
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| Kimyasal madde | Kanser | Açıklama |
| Polisiklik hidrokarbonlar  (benzo[alpha]pyrene, dibenzanthracene) | Deri (Londra baca  temizleyicileri)  Mide (Japonya'da  tütsülenmiş balık) | Skrotum kanseri ve hayvanlarda  deneysel deri kanseri |
| Aromatik aminler  (benzidin-2-naftilamin, prokarsinojenler) | Mesane | Deri işleme ve boya üretimi  işçilerinde |
| Besin katkı maddeleri  (hayvan deneyleri araştırma sonuçları) | Siklamatlar, sakarin: mesane  Azo boyaları: karaciğer Nitritler (nitrözaminler): mide | Söz konusu maddelerin bir  bölümü tüketimden kaldırıldı |
| Nitrözaminler (nitrit  kökenli) | Özofagus, mide | Tütün ürünleri  Et ürünlerindeki koruyucu  maddeler |
| Azo bileşikleri (scarlet kırmızısı, paradimetilaminoazobenzen) | Karaciğer | Paradimetilaminoazobenzen: tereyağı sarısında bulunur |
| Vinil klorür | Karaciğer angiosarkomu | PVC üretiminde açığa çıkar |
| Aflatoksin (Aspergillus flavus) (*) | Karaciğer | Kurutulmuş gıdaların  küflenmesi |
| Tütün (polisiklik  hidrokarbonlar ve sayısız prokarsinojen madde) | Akciğer, ağız mukozası, larinks, özofagus, mesane | Sigara, sigar (puro), nargile, enfiye, tütün çiğneme |
| Betel nut/betel yaprağı | Ağız mukozası | Hindistan'da çiğnenen  uyarıcı bitki |
| Kanser kemoterapisi | Lösemiler | Kemik iliği inhibisyonu  sonrası |
| Diethylstilbestrol | Vajina adenokarsinomu | Gebelikleri süresince diethylstilbestrol kullanan annelerin kız çocuklarında |
| Asbestos | Akciğer, plevra | İzolasyon, oto lastiği ve balatası |
| İnsektisidler | Akciğer | Sinek-böcek öldüren  kimyasal maddeler |
| Ağır metaller | Akciğer (Cr, Ni, Cd, As)  Deri (As) | Ağır metal işçileri (Cr, Ni), tarım ilaçları (As), kuyumcular (Cd) |
| Alkol | Karaciğer | Alkolik sirozdan kökenli |
(*) Aflatoksinin etki zinciri: Kurutulmuş besinler ->Nemli ortamda saklama -> Aspergillus flavus üremesi  -> Aflatoksin üretimi  -> Besin maddesindeki aflatoksin bağırsaktan emilir  -> Karaciğere gelen aflatoksin P-450 enzimiyle kanserojen maddeye dönüştürülür  -> Kanserojen madde DNA zararı yapar  -> DNA onarımı başarısız olursa tümör hücresi oluşur.
Detoksifikasyon reaksiyonları: Bazı maddeler kimyasal karsinojenlerin yapısını değiştirerek genotoksik etkilerini ortadan kaldırır; lactan’lar (b-propiolactone) gibi.
Aktivasyon reaksiyonları: Bu tür tepkiler genellikle hücrelerdeki organellerde  (endoplazmik retikulum) bulunan membrana bağlı enzim sistemi aracılığı ile olmaktadır. Bu sistem özellikle karaciğerde çalışır. Karsinojenler aynı zamanda toksik maddelerdir. Aktivasyon sırasında hem toksik etkisi hem de karsinojen niteliği artar.