Kızılkoyun Nekropolü
Tarihçe > Nekropolün yapılışı > Mimari ve dekorasyon

Kaya mezarlar genellikle şehrin önde gelen insanları için yapılırdı. Pagan inanışlarına göre ölüm sonrasında başka bir evrende uyanacakları için değerli eşyaları ile gömülürdü. İlk gömü zamanlarında mezarların girişi açık olup mezar aile bireyleri tarafından ziyaret ediliyordu. Mezar içindeki değerli eşyalar yüzünden mezar soygunları başlayınca kapılara dairesel şekilde hareketli taşlar konuldu. Sonraki zamanlarda bu dairesel taş kapılar da mezar hırsızlarını durduramayınca mezarlarda, yalancı mezar ve asıl mezar olarak iki aşamalı gizli mezarlar da yapıldı.
Nekropolün bulunduğu tepe, jeolojik olarak kolay oyulabilen kireçtaşından oluşmaktadır. Mezarlda rölyefler, mozaikler, duvar yazıları lahitler bulunmaktadır. Mezarlar genellikle kare ve dikdörtgen planlıdır.
İlk yapılış zamanlarında dinin inançtan ötürü aile bireylerinin mezarı ziyaret etmesi için mezar girişleri genişçe açıklıklara sahipti. Gömü kültüründe gömülen kişinin yanında değerleri eşyaları bırakılıyordu. Bu değerli eşyalar yüzünden mezar hırsızlığı artınca mezar mimarisi de evrim geçirdi. Önce hareketli kapı sonra gizli bölmeler yapılamaya başlandı.
Mezarların genelinde tekne lahitler bulunmaktadır. Birkaçında ise yekpare oyulmuş kapaklı taş lahitler mevcuttur. Birkaç mezar da ise koruyuculuk sıfatı taşıyan taş heykeller bulunmaktadır.
Tüm mezarların tabanında mozaikler vardı. Bu mezarlar genellikle tek bir birey için olmayıp aile bireylerinin de sonradan defnedilmesi için 3-5 kişilik mezarlardı. Bu mozaiklerde gömülen kişinin adı, ölüm tarihi, ailesel tablo figürleri ve bazen de cinsel sahneler resmedilirdi.
Bu mezar kültürü yaklaşık 500 yıl kullanıldı. Bu 500 yıllık süre zarfında mezarlarda çeşitli dekorasyonlar bulunmaktadır. Fresk, taban ve duvar mozaiği, tavus kuşu, istiridye, hristiyan haçı rölyefleri bulunmaktadır.
Bazı mezarlarda antik dönemden kalma tamirat izleri vardır. Bu da mezarların tekrar kullanıldığı ve Roma'nın pagan inancından Hristiyan inancına geçtikten sonra mezarları hristiyan kültürüne göre dekore ettiği görülmektedir.
Mezar Planları ve Tapınak Cepheli Mezar
Kızılkoyun mezarları genellikle büyük düz girişe sahiptir. Ana kayaya oyularak yapılmış, en küçüğü 3x3 m, en büyüğü 12x10 m arasında değişen ebatlarda, kare tabanlı, arcosoliumlu mezarlardan oluşmaktadır. Mezarların bazılarının içlerinde ana kayadan bağımsız olarak yapılmış lahitler bulunur. Böylelikle mezar içlerine birden fazla gömü yapılmıştır. İki mezarda ise, ana mezar odasına giriş kapısının sağında ve solunda heykel nişi bulunur. Müze müdürlüğünce yapılan kazılarda bu heykellerden bir tanesi, heykel başı kopmuş şekilde bulunmuştur. 56 numaralı mezar içerisinde bulunan bu asker heykeli, sağ elini göbek üstünde, sol eli ise dirsekten kırılarak öne doğru uzatır şekilde verilmiştir. Kızılkoyun’da yer alan tapınak cepheli mezar, ön avlulu, tek odalı plan tipine girmektedir. Tapınak cepheli bu mezar odası Antik Edessa Kent merkezinde şu ana kadar bulunan tek örnek olması bakımından önem arz eder. Önde yer alan iki sütunuyla belirgin olarak distyl in antis planın uygulandığını görmekteyiz. Giriş düz bir alanla iki basamaklı bir çıkışla sağlanmıştır. Sütunlar dikdörtgen podium üzerinde yükselmektedir. Sütun gövdesi ve kaidesi toskania düzenindedir. Sütun kaidesi klasik toskania düzenindeki kare plinthos üzerine tek torus yerine, torus-trokhilos-torus şeklinde (Attika-İon tipi kaideleri tarzında) uygulanmış ve kare plinthos üzerine oturtulmuştur. Sutün başlığında kompozit düzen uygulanmıştır. Bilezikle başlayan sütun başlığında kalathos akhantus yaprakları, volütler ve völütlerin tam ortasında abakusla birleştiği kesimde kadın büstü şeklinde pilastrlar kullanılmıştır. Entablatür‘de ise üç fascialı arşitrav, geisipodes, geison ve üçgen alınlıkla tamamlanmıştır. Entablatür‘ün tamamı bezemeli olup, yumurta dizisi (kyma recta), boncuk dizisi, rozet ve bitkisel bezemeler kullanılmıştır. Alınlığın bittiği yerde kısmen korunmuş, kıvrık dallarla bezeli bir köşe akroteri görülmektedir. Hint‘ten Yunan‘a birçok mitolojide kötü ruhlardan koruyucu tılsım olarak görülen istiridye formu entablatür‘ün tam orta kısmında arşitrav ve alınlığın ortasında kullanılmıştır. Mezarın cephesindeki süsleme öğelerinin yapımında el matkabı kullanılmış olma olasılığı yüksektir. Çünkü süsleme detayları yüksek kabartma şeklinde oldukça düzgün yapılmıştır. Mezar odası triclinium düzendedir. Mono blok dikdörtgen bir kapı ile girişin sağlandığı görülmektedir. Kapı üzerinde yuva içerisinde, ortasında delik bulunan döküm demir izleri görülmektedir. Kapının tam karşısındaki kline tapınak cephesi şeklinde yanlarda iki sütunla ve arcosoliumun üzeri de ana kayaya kabartma tekniği ile üçgen kemerli şekilde düzenlenmiştir. Bu klinede farklı olarak kapak korunmuştur. Diğer iki klinenin cephe düzenlemelerinde herhangi bir bezeme ya da süsleme öğesi bulunmamaktadır. Mezar odasına 3 basamak inilerek ulaşılmaktadır. Basamaklarda devşirme taş malzeme kullanılmıştır. Kapının içeriye sağa doğru açıldığını gösteren demir kapı pimi korunmuştur. Kapısı dikdörtgen şekildedir. Tek odalı mezar triclinium düzende yapılmıştır
Yazıtlı Tabula Ansata Taşı
Kızılkoyun Nekropolü’nde Şanlıurfa Müze Müdürlüğü denetiminde yürütülen kazı çalışmalarında, Jesus Christ monogramlı mezar odasının ön tarafında Grek ve Arami dilinde yazıtların yer aldığı bir tabula ansata bulunmuştur. Çift dilli yazıtın yer aldığı tabula ansata, ortadan kırık olarak ele geçmiştir. Prof. Dr. Mustafa ADAK tarafından yapılan çalışmada; “Bu anıt Kineas çocukları Zooras, Bias ve Boethos’a ve de onların çocuklarına aittir” şeklinde tercüme edilmiştir. Yine Adak’ın belirttiğine göre Zooras dışındaki isimler Yunan kökenli olup yazıt M.S. 3. yüzyıla aittir. Bu çift dilli yazıt, Edessa’nın kozmopolit yapısını ve kültürler arası etkileşimlerini yansıtan değerli bir buluntudur