Yelpaze
Tarihçe > Katlanabilir yelpazelerin tarihçesi

Katlanabilir yelpazelerin, bir çubuğun ucundaki kağıt veya deriden oluşan, açıldığında daire biçimini alan bir çeşidi ile, kapandığında üst üste binen çubuklardan veya bu çubuklara yapıştırılan kemer biçiminde kağıt, kumaş veya deri, gibi bir materyalden yapılan bir başka türü bulunmaktadır.  Yelpazenin ana kısmını oluşturan ve ipek, tafta, parşömen veya kağıt gibi bir malzemeden yapılan yüzeylerin üzerine, üretildikleri dönemlerdeki insanların tercihlerine ve zevkine göre tarihsel, dinsel veya güncel yaşam resimleri yapılırdı.
Katlanabilir yelpaze fikrinin  Çinliler'e ait olduğu, bu fikri Japonlar'ın 670' li yıllarda Çinliler'den alarak katlanabilir yelpazeyi tasarlandığı düşünülmektedir. Katlanabilir yelpazenin tasarımında, yarasa kanatlarından ilham alındığına inanılır.  Japonlar ilk katlanabilir yelpazeleri  kraliyet ailesinin kullanımı için, selvi ağacı şeritleri kullanarak yapmıştır. Yelpazeler  çubuklarına yazılar yazılarak eğitim amaçlı olarak da kullanılırlardı. Yelpazeler önceleri sadece erkekler tarafından kullanılırken, zamanla renkli ve resimli olarak üretilip kadınlarca da kullanılmaya başlandı. Japonya'da Heian Döneminde yelpazeleri kullananlar aristokratlar, zengin tüccarlar ve samuraylardı. Yelpazeler törenlerde ve gösterilerde kullanılmanın yanı sıra, samuraylar tarafından silah olarak da kullanılırdı. Silah amaçlı yelpazeler demirden yapılırdı. Görünümü kapalı konumdaki normal bir yelpazeye benzeyen bu silahlarla samuraylar, silahla girmenin yasak olduğu yerlere girerlerdi. Yelpazeler  ayrıca Japon dansında, Japon çay seremonilerinde, Japon tiyatrosu Noh ve masal anlatma sanatı rakugoda kendine yer bulmuştur.
Katlanabilen yelpazeleri Japonya'dan alıp Çin Sarayına tanıtanlar, Koreliler olmuştur. 16 .yy.'da Portekizli tacirler Çin, Hindistan ve Japonya ile ticaretleri sırasında katlanabilir yelpazeler  örneklerini Avrupa'ya getirdiler. Katlanabilir yelpazeler elde taşınabilecek boyutlarda yapılıyordu. Birer sanat eseri olarak özel koruma kapları ile birlikte ihraç ediliyordu. Kullanımı tüm Avrupa'da yaygınlaştı, benzerleri ve bazı farklı tasarımları Avrupa'da yapılmaya başlandı.
Yelpaze, özellikle İspanyol kültürünün bir parçası haline geldi.İspanyollar, flamenko dansının parçası olarak yelpazeleri kullandı.  Yelpazeyi iletişim amaçlı olarak da kullanıldılar. Örneğin, yelpazeyi ön yüzündeki deseni  gösterecek şekilde tutmak evet, desensiz arka yüzünü gösterecek şekilde tutmak ise hayır anlamına geliyordu.
Yelpazelerin Fransa'da tanınması, Kral II. Henri'nin İtalyan asıllı olan, Fransız sarayına dantel ve parfüm modasını da getirmiş olan annesi Cathrine de Medici'nin girişimiyle oldu. 16.yüzyıl sonlarına doğru yelpaze, serinletmek işlevi için kullanılmaktan çok, bir giyim aksesuarı olarak kullanıldı. 1673 yılında Fransız Kralı 14. Louis, yelpazelerin tutamakları ile yapraklarını yapanları, iki ayrı usta grubu olarak tescil ettirdi.  18. yy.'a gelindiğinde  yelpaze modasını Fransa yönlendiriyordu. Ancak en büyük üretim İngiltere'de yapılyordu.1709 yılında Londra'da ilk yelpaze şirketi kuruldu. Hindistan'dan ve Çin'den İngiltere'ye yelpaze getirilmesinin yasaklanması üzerine, İngiltere'deki iç pazar canlandı. 1700lü yıllarda yelpazeleri resimleyenler arasında pek çok ünlü ressam vardı: Watteau, Van Loo, Lagrrenee Greuze... gibi. Rönesans Avrupasında bu tür yelpazeler soylu kadınlar arasında moda oldu.
18. yy 'da, Avrupa'da sabit veya  katlanabilir tüm yelpazeler sosyal statüsü yüksek olan kişilerce kullanılmakteyken, zamanla katlanabilen yelpazeler yüksek sınıfa, sabit olanlar daha alt sınıflara ait olmuştur. Üzerlerine klasik eserlere ve dini konulara ilişkin resimler çizmek yoluyla yelpazeler, mesaj verme işlevi üstlenmiştir. Yelpazelerin bu özelliği önceleri İngiliz ve İspanyol mahkemeleri, daha sonra da Avrupa'nın diğer mahkemelerinde kullanılmıştır.
Sanayi devrimi öncesinde, Avrupa ülkeleri sanayide kullanılacak yeni ham maddeler bulduklarında, bunları yelpazelerde denemiş ve yenilikleri yelpaze tasarımlarına yansıtmışlardır. Yelpazelerin çizimi ve boyaması Romanelli, Lebrun, Bosse ve Callot gibi ünlü ressamlara yaptırıldı. Bu dönende opera-tiyatro salonlarında ve balolarda yelpazeli kadınlar yaygın olarak görüldü. Viktorya dönemi Avrupası'nda birbirleriyle uygun şekilde tanıştırılmadıkları sürece kadın ve erkeklerin birbirleriyle  görüşmeleri engellendiğinden, yelpaze toplum içinde kadınlarla erkeklerin  işaretleşerek anlaşması işlevini de gördü.