stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Türk dilleri
"Dil" ve "Lehçe" tartışması

Ana madde: Lehçe (dilbilim)
SSCB kurulmadan önce Türk dilli halkların başlıca iki yazı dili vardı: Osmanlı Türkçesi ve Çağatay Türkçesi. Bu dönemde Osmanlı ve Azerbaycan sahası dışında Türk dünyasının önemli bir kesimi Çağatay Türkçesini kullanır ve bu yazı diline Türkî Til derlerdi. Bu dönemde ve hatta SSCB kurulduktan sonra da bir süre yabancıların da tasnifte Türk lehçeleri adlandırmasını kullandıkları görülür. Esasen Rusların her bir Türk boyuna ayrı birer yazı dili oluşturma gayretleri Çarlık Rusyası zamanında başlamıştır. Bununla birlikte W. Radloff'un Opıt slovarya tyurkskih nareçiy (Versuch eines Wörterbuches der Turk-Dialecte) I-IV adlı eseri de Türk Lehçelerinin bir Sözlük Denemesi ismini taşımaktaydı ve eserde bugün birer yazı dili hâline gelmiş olan Kazakça, Kırgızca, Özbekçe, vd. lehçe olarak tasnif edilmişti. Özbek Abdurrauf Fitrat'ın 1919 yılında yayımlanan Tilimiz başlıklı yazısında kendi dilinden Türkçe adıyla bahsettiği görülür. Azerbaycanlı Mirza Alekber Sabir'in de 1910 yılında “Günəş” gazetesinde Osmanlıcadan kendi diline tercüme yapılmasını Türkçeden Türkçeye tercüme olarak yorumladığı ve eleştirdiği görülür. Azerbaycanlı şair, yazar ve aynı zamanda eğitimci olan Abdulla Şaiq'in Türk dili (1924) ve Türk ədəbiyyatı (1924) adlı eserleri de Azericenin Türk dili olarak adlandırılmasına örnek teşkil etmektedir. B. Ercilasun. Türkiye'de Türk lehçeleri şeklindeki tasnifin geçmişten beri devam eden bir uygulama olduğunu ve bunu yapmanın Rusların uyguladığı dil politikası neticesinde ortaya çıkan tasnifi kabul etmemekten ibaret olduğunu iddia etmektedir. Talat Tekin'in de önceleri lehçe tasnifini kabul ettiği, sonradan dil tasnifine yöneldiği görülmektedir.
Türkiye'de Türk dilleri ailesinin adlandırılması ve bu dillerin yalnızca bir dil mi yoksa birçok diller mi oldukları hakkında farklı fikirler yaygındır. Türk Dil Kurumu, yayınlarında önceleri "Türk lehçeleri" adı benimsenmişken sonraları bu ad yanında "Türk dilleri" deyimine de yer verildiği görülmektedir. Ankara Üniversitesi Türk dillerini öteden beri "lehçe" sayar ve "Türk dilleri" deyiminden kaçınır. Türkiye genelinde birçok üniversite lehçe tasnifini kabul ederek Çağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatları ismiyle bölümler açmıştır. İstanbul Üniversitesi ise daha aşırı bir tutumla "lehçe" deyimini yalnız Çuvaşça ve Yakutça gibi öbürlerinden çok farklı iki Türk dili için kullanmakta, bu diller dışındaki bütün Türk dillerini "lehçe"nin de altında bir konuşma türü saydığı "şive" sözü ile adlandırmaktadır. Ancak İstanbul Üniversitesi'nde Çağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatları Bölümü açılmış olması bu görüşten vazgeçildiğini göstermektedir. Bu durumda Türk dillerinin Türkiye'deki adlandırmalarında artık eskimiş olan üç ayrı görüşle karşı karşıyayız demektir:
Türkiye haricinde dünya genelindeki dil biliminin ve Hacettepe Üniversitesinde Türkolog ve Altayist Prof. Dr. Talat Tekin'nin görüşü: diller,
Ankara Üniversitesi'nin, Türk Dil Kurumunun ve Çağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatları Bölümü açan üniversitelerin görüşü: lehçeler,
İstanbul Üniversitesi'nin eski görüşü: Çuvaşça, Yakutça ve Halaçça lehçe, diğerleri şive.
Türk dilleri ailesi

Toplam 40 ayrı dilden oluşan, 189 milyon ana dili olarak konuşanı ile Türk dilleri ailesi, Altay dilleri grubunda büyük farkla en büyük dil ailesini oluşturur. Yeryüzündeki bütün dil aileleri arasında yedinci büyük dil grubunu oluşturur ve önümüzdeki on yıllar içinde daha da büyüme kapasitesine sahiptir.
Türk dilleri ailesi > Tükenmek üzere olan Türk dilleri

Bazı diller yalnızca birkaç yaşlı kişi tarafından konuşulmaktadır ve yok olma yolundadırlar. Kaybolmak üzere olan diller şunlardır:
Güney Sibirya'da Tofaca
Litvanya'da ve Polonya'da Karaimce
Musevi-Kırım-Tatarcası
Kuzeybatı Çin'de İli Türkçesi (İli ovasında).
Yalnızca birkaç bin konuşanı kalmış olanlar:
İran'da Aynallu dili
Çin'de Yugurca (Kansu ili)
Kaşkayca (Kaşkay ili)
Kuzey Sibirya'da Dolganca
Güney Sibirya'da Çulimce (Altay bölgesinin kuzeyinde Çulım ırmağı kenarında).
Diğer Türk dilleri böyle bir yok olma tehlikesi taşımıyor ve büyük Türk dillerinin konuşan sayısı giderek artmaktadır.
| Dil | Konuşan Sayısı | Tehlike Durumu | Konuşulduğu Bölge |
| --- | --- | --- | --- |
| Fuyü Kırgızcası | 10 | Kırmızı |  Çin |
| İli Türkçesi | 999 | Kırmızı |  Çin |
| Yugurca | 4.600 | Kırmızı |  Çin |
| Aynuca | 12.000 | Kırmızı |  Çin |
| Lopnor Uygurcası | 24.000 | Kırmızı |  Çin |
| Salarca | 95.000 | Sarı |  Çin |
| Halaçça | 20.000 | Sarı |  İran |
| Kırımçakça | 200 | Kırmızı |  Kırım |
| Balkan Gagavuzcası | 331.000 | Sarı |  Kuzey Makedonya |
| Karayca | 500 | Kırmızı |  Litvanya |
| Tuhaca | 20 | Kırmızı |  Moğolistan |
| Duhaca | 500 | Kırmızı |  Moğolistan |
| Gagavuzca | 200.000 | Sarı |  Moldova |
| Soyotça | 0 | Siyah |  Rusya |
| Çulımca | 35 | Kırmızı |  Rusya |
| Tofaca | 40 | Kırmızı |  Rusya |
| Orta Çulımca | 50 | Kırmızı |  Rusya |
| Alabuga Tatarcası | 400 | Kırmızı |  Rusya |
| Kumandıca | 1044 | Kırmızı |  Rusya |
| Dolganca | 5.500 | Sarı |  Rusya |
| Hakasça | 6.000 | Sarı |  Rusya |
| Baraba Tatarcası | 8.000 | Kırmızı |  Rusya |
| Güney Altayca | 10.000 | Kırmızı |  Rusya |
| Şorca | 10.000 | Kırmızı |  Rusya |
| Nogayca | 70.000 | Sarı |  Rusya |
| Tuvaca | 242.754 | Yeşil |  Rusya |
| Urumca | 10.000 | Kırmızı |  Ukrayna |
Resmî durum > Ulusal diller

Türkçe, Azerice, Türkmence, Kazakça, Kırgızca ve Özbekçe, ülkelerinin ulusal dilidir. Bunun yanında bazı özerk Türk cumhuriyetlerinde ve bölgelerinde resmî dil olarak geçenler vardır: Çuvaşça, Kumıkça, Karaçay-Balkarca, Tatarca, Başkurtça, Yakutça, Hakasça, Tuva, Altayca ve Çin'de Uygurca.
Türk diller arasındaki benzerlikler

Ana madde: Türk yazı dilleri söz varlığı
Ana madde: Türk dillerinde sayılar
Aşağıdaki çizelgelerde Türk dillerinde tümce yapısının benzerlik ve farklılıklarını gösteren örnekler sunulmuştur:
| Diller | Tümce yapısı |
| --- | --- |
Türkçe: Çocuklar okulda dilimizi Latin alfabesi/abecesi ile yazar.
Gagavuzca: Uşaklar şkolada/okulda dilimizi latin alfavitindä yazêr.
Azerice: Uşaqlar məktəbdə dilimizi latın əlifbası ilə yazır.
Türkmence: Çagalar mekdepde dilimizi latyn elipbiýi bile(n) ýazýar.
Özbekçe: Bolalar maktabda tilimizni lotin alifbosi bilan/ila yozadi.
Uygurca: Balilar mektepte tilimizni latin elipbesi bilen yazidu.
Kazakça: Balalar mektepte tilimizdi latın älippesimen jazadı.


Kırgızca: Baldar mektepte tilibizdi latın alfaviti menen cazat.
Tatarca: Balalar mäktäptä telebezne latin älifbası belän yaza.
Başkurtça: Balalar mäktäptä telebeźźe latin älifbahı menän yaźa.
Tuvaca: Uruglar surguulda dılıvıstı Latın alfavidi-bile bijiirler.
Sıbırca: Pallar mäktäptä telebesne latın älippä män yasatlar.
| Diller | Tümce yapısı |
| --- | --- |
Türkçe: Yeni yılınız kutlu olsun.
Gagavuzca: Yeni yılınızı kutlerim.
Karayca: Sizni yanhı yıl bıla kutleymın.
Azerice (Kuzey): Yeni iliniz mübarək olsun.
Azerice (Güney): Təzə/Yeni iliviz/iliniz mübarək olsun.
Irak Türkçesi (Irak): Y'engi iliwiz mübarak olsun.
Türkmence: Täze ýylyňyz gutly bolsun.
Özbekçe: Yangi yilingiz mubоrak bo'lsin.
Uygurca: Yengi yılıngızğa mübarek bolsun.
Kazakça: Jaña jılıñız quttı bolsın
Karaçay-Balkarca: Cañı cılığız bla alğışlayma.
Nogayca: Yaña yılıñız men.
Karakalpakça: Jaña jılıñız qutlı bolsın.
Kırgızca: Cañı cılıñız quttu bolsun.
Tatarca: Yaña yılığız qotlı bulsın.
Kırım Tatarcası: Yañı yılıñız hayırlı (mubarek) olsun.
Romanya Tatarcası: Ceni cılınız kutlu bolsun.
Başkurtça: Yañı yılığıź qotlo bulhın.
Kumukça: Yañı yılığız qutlu bolsun.
Hakasça: Naa çılnañ alğıstapçam (-alkış) şirerni.
Tuvaca: Caa çıl-bile bayır çedirip or men.
Altayca: Slerdi canñı cılla utkup turum.
Şorca: Naa çıl çakşı polzun.
Sahaca: Ehigini sanga cılınan eğerdeliibin.
Çuvaşça: Śĕnĕ śul yaçĕpe salamlatăp.
Sıbırca: Yaña yılığıs yaqşı pulsın.
Türk dillerde aynı zamanda büyük ve küçük ses uyumu vardır (Özbekçe hariç), yazımda sözcükler son ekler alarak uzarlar ve tümce yapısı özne-nesne-yüklem sırasıyla oluşturulur. Kazakça örnek:
jaz (yaz)
jaz-uw (yazı)
jaz-uw-şı (yazıcı/yazar)
jaz-uw-şı-lar (yazıcılar)
jaz-uw-şı-lar-ım (yazıcılarım)
jaz-uw-şı-lar-ım-ız (yazıcılarımız)
jaz-uw-şı-lar-ım-ız-da (yazıcılarımızda)
jaz-uw-şı-lar-ım-ız-da-ğı (yazıcılarımızdaki)
jaz-uw-şı-lar-ım-ız-da-ğı-lar (yazıcılarımızdakiler)
jaz-uw-şı-lar-ım-ız-da-ğı-lar-dan (yazıcılarımızdakilerden)
Yazı sistemleri

En eski Türk yazıları Orhun-Yenisey runlarıdır. Bunların çoğu 7. ve 8. yüzyıldan kalmadır. Bu yazı, eski Germen runlarına benzediği için Run olarak adlandırılır; ama aralarında akrabalık yoktur. Sadece biçim ilişkisi vardır.
Asıl yazı geleneği 10. yüzyılın sonlarında ve 11. yüzyılın başlarında Güneydoğu Türk halklarında, Karahanlılar döneminde, Türkî-i Kadimin bir lehçesi olan Karlukça ile gelişir.
Güneybatı Türk dillerinin yazıya alınması, 10. ve 11. yüzyılda Selçuklu dili ile başlar. Kardeş diller olan Eski Osmanlıca ve Eski Azeri dillerinden günümüz Türkçe ve Azerice gelişmiştir.
14. yüzyılın Harezm Türkçesi de Güneybatı Türk dillerine mensuptur. Bu dilden günümüz Horasanca ve Türkmence gelişmiştir.
Kuzeybatı Türk dillerine ait en eski belgeler, Kumanca dili ile yazılmış olan Codex Cumanicus'dur ve 14. yüzyıldan kalmadır. Bu dilin günümüzdeki torunları Tatarca ve Başkurtçadır.
İdil Bulgarları dilinde yazılmış en eski yazılar 13. ve 14. yüzyıldan kalmadır. Bu dilden ya da buna yakın bir dilden Çuvaş dili gelişmiştir.
Güneydoğu Türk dillerinden olan Çağatayca yazıların 15. yüzyıla dayanan örnekleri bulunmuştur. Çağatayca, günümüz Uygurca ve Özbekçesinin temelini oluşturur.
Yazı sistemleri > Türk dillerinin yazılışları

Klasik Edebiyat dilleri olan Osmanlıca, Azerice, Çağatayca, Tatarca ve Kırım Tatarcası yalnızca Arap alfabesini kullandılar.
1924-1930 yılları arasındaki sürede başka Türk dilleri de, önce yalnız Azericede kullanılan latin alfabesi ile yazılmaya başlandı.
1936-1940 yıllarında Rus bölgelerinde, Türk dillerince değiştirilmiş bir Kiril alfabesi kullanılmaya başlanmıştır. Arap ve Latin alfabesi kullanan Türk dilleri birbirlerıne daha da yakınlaşırken, Kiril alfabesi kullanan diller farklılaşmışlardır. Dillerin farklılaşarak ayrı diller haline gelmesi desteklenmiştir.
1990'lı yıllarda Sovyetler Birliği'nin yıkılmasıyla yeni Türk cumhuriyetleri kurulmuştur. Bu ülkeler, yani Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Türkmenistan ve Özbekistan, 2005 yılına kadar Türk dillerine uygun bir ortak Latin alfabeye geçmek için antlaşma imzalamışlardır. Amaç Türk kültür mirasının korunmasıdır. Ayrıca diğer ülkelerde yaşayan Türk azınlıkların 2010'a kadar bu ortak alfabeye katılmaları gerektiğine karar verilmiştir.
Türk dilleri konuşan Museviler, İbrani alfabesi'ni kullanırlar.
Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti'ndeki Kıbrıs Türkleri de Kıbrıs Türkçesini kullanırlar.
Konuyla ilgili yayınlar

Akhatov G. Kh. 1960. "About the stress in the language of the Siberian Tatars in connection with the stress of modern Tatar literary language" .- Sat *"Problems of Turkic and the history of Russian Oriental Studies." Kazan. (Rusça)
Akhatov G.Kh. 1963. "Dialect West Siberian Tatars" (monograph). Ufa. (Rusça)
Baskakov, N.A. 1962, 1969. "Introduction to the study of the Turkic languages. Moscow. (Rusça)
Boeschoten, Hendrik & Lars Johanson. 2006. Turkic languages in contact. Turcologica, Bd. 61. Wiesbaden: Harrassowitz. ISBN 3-447-05212-0
Clausen, Gerard. 1972. An etymological dictionary of pre-thirteenth-century Turkish. Oxford: Oxford University Press.
Deny, Jean et al. 1959-1964. Philologiae Turcicae Fundamenta. Wiesbaden: Harrassowitz.
Johanson, Lars & Éva Agnes Csató (ed.). 1998. The Turkic languages. London: Routledge. ISBN 0-415-08200-5.
Johanson, Lars. 1998. "The history of Turkic." In: Johanson & Csató, pp. 81–125.8 Nisan 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
Johanson, Lars. 1998. "Turkic languages." In: Encyclopædia Britannica. CD 98. Encyclopædia Britannica Online, 5 sept. 2007.23 Haziran 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
Menges, K. H. 1968. The Turkic languages and peoples: An introduction to Turkic studies. Wiesbaden: Harrassowitz.
Öztopçu, Kurtuluş. 1996. Dictionary of the Turkic languages: English, Azerbaijani, Kazakh, Kyrgyz, Tatar, Turkish, Turkmen, Uighur, Uzbek. London: Routledge. ISBN 0-415-14198-2
Samoilovich, A. N. 1922. Some additions to the classification of the Turkish languages. Petrograd.28 Mayıs 2007 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
Schönig, Claus. 1997-1998. "A new attempt to classify the Turkic languages I-III." Turkic Languages 1:1.117-133, 1:2.262-277, 2:1.130-151.
Starostin, Sergei A., Anna V. Dybo, and Oleg A. Mudrak. 2003. Etymological Dictionary of the Altaic Languages. Leiden: Brill. ISBN 90-04-13153-1
Voegelin, CF & F.M. Voegelin. 1977. Classification and index of the World's languages. New York: Elsevier.
Konuyla ilgili yayınlar > Dinlenebilir örnekler

| Dil | Dinlenebilir örnekler |
| --- | --- |
Türkçe: ZEKİ MÜREN - Ah bu şarkıların gözü kör olsun21 Temmuz 2021 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
Azerice: Z.Xanbabayeva - Azerbaycan 14 Şubat 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
Türkmence: Çınar Övezowa -Dinle 14 Şubat 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
Özbekçe: Şahzoda - Kelasan 14 Şubat 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Oybek ve Nigora - Sen uçun 14 Şubat 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
Uygurca: Şahrizoda - Oynasun 24 Nisan 2014 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Gul Yaru -Ala şapka 14 Şubat 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
Kazakça: NNBek -Kızdar ay 14 Şubat 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
Başkırca: Zemfira - Qayda 1 Aralık 2015 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
Kırgızca: -Jalgan (Yalan), = Saparbek Isakov - Tutamas 14 Şubat 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
Tatarca: TNV - Tatar tarixı 14 Şubat 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
Karakalpakça: Nargiza -Sensiz 14 Şubat 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
Nogayca: Nogay Orda 24 Nisan 2014 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
Yakutça: SakaTV 24 Nisan 2014 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
Tuvaca: Tuva Şamanları 24 Nisan 2014 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
Çuvaşça: Bir çuvaş çocuk Amarelis çiçeğini tanıtıyor 14 Şubat 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.

Türk dillerinin konuşulduğu bölgelerin haritası 19 Haziran 2006 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (İngilizce)
Türkçe, Moğolca ve Tunguzcanın sınflandırılmaları 14 Ağustos 2007 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi., Kausen, Ernst. (Almanca)
Ernst Kausen, Türk dillerinde ortak sözcuklerin karşılaştırması 14 Ağustos 2007 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (Almanca)
Türkçe dilleri ile ilgili bağlantılar 22 Haziran 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (İngilizce)
Türkçe dilleri ile ilgili bağlantılar (2) (İngilizce)
Türkiye'de konuşulan diller (Türkçe)
| --- | --- |
Otorite kontrolü :  BNF: cb11937909r (data)  GND: 4120370-7  LCCN: sh85138864  LNB: 000085381  NKC: ph116504  NLI: 987007556024005171 
Türk dillerini konuşan nüfus
Türk dillerinin yayıldığı alan.
Çin'in batısındaki Türk dilleri
Azerbaycan'da Abdullah Bey Efendizade tarafından telgraf için geliştirilen ve kullanılması komisyon kararı ile kabul edilen Latin temelli Azeri yazısını tanıtan kitabın kapağı (1919)
Türk dillerinin (turuncu) yeryüzündeki diğer dil ailelerinin arasındaki yeri.
Refik Özvardar

| Kişisel bilgileri |
| --- | --- | --- | --- |
Doğum tarihi:  8 Temmuz 1931(1931-07-08)
Doğum yeri:  İzmir, Türkiye
Teknik direktörlük kariyeri
| Yıllar |  Takım |   |   |
1976-197?:  Elazığspor
1979-19??:  Galata
1980:  Gaziantepspor
1981:  Edirnespor
1981-198?:  Anadolu
1982:  Denizlispor
1982-1983:  Vanspor
Refik Özvardar (8 Temmuz 1931, İzmir - ?), Türk teknik bir direktördü.
Hayatı

1975'te, Beşiktaş'ın açtığı futbol okulunun antrenörlerinden biri oldu. 1976-77 sezonu başında Elazığspor antrenörlüğüne getirildi. Haziran 1979'da Galata'nın teknik direktörlüğünü yapmaya başladı. Ekim-Aralık 1980 arasında Gaziantepspor'u çalıştırdı. 1981 başlarında Edirnespor teknik direktörü oldu. 1981-82 sezonu başında Anadolu'nun teknik direktörlüğüne getirildi. 1982'de Denizlispor'u çalıştırdı. 1982-83 sezonunda, amatör ligden profesyonel lige yükselen Vanspor'da teknik direktör olarak görev yaptı.
Özvardar ayrıca Türkiye Futbol Antrenörleri, Menecerleri ve Monitörleri Cemiyeti üyesiydi.
İbn Sina

| İbn Sînâ ابن سینا |
| --- | --- |
1950 yılında, Pehlevî İranı döneminde basılmış posta pulunda İbn Sînâ portresi.
Doğum: Ebu Ali el-Hüseyin bin Abdullah bin Ali bin Sînâ y. 980 Efşene Köyü, Buhara, Sâmânîler (günümüzde Özbekistan)
Ölüm: Haziran 1037 (56–57 yaşında) Hemedan, Kâkûyîler (günümüzde İran)
Etnik köken: Fars
Din: İslam

Kariyeri
Dalı: Felsefe Tıp Astronomi Simya
Etkilendikleri: Hipokrat Aristoteles Galen Yeni Platonculuk Kindi Fârâbî Râzî Birûni
Etkiledikleri: Birûni Ömer Hayyam İbn Rüşd Nasîrüddin Tûsî Şihabeddin Sühreverdî İbn Nefis İbn-i Tufeyl Albertus Magnus Musa ibn Meymun Thomas Aquinas Ockhamlı William Aydınlanma filozofları
 

İbn Sînâ (Farsça: ابن سینا) veya Ebu Ali Sînâ (Farsça: ابوعلی سینا) ya da Batılıların söyleyişiyle Avicenna (/ˌævɪˈsɛnə, ˌɑːvɪ-/; y. 980 – Haziran 1037), İslam'ın Altın Çağı döneminin en önemli doktorlarından, astronomlarından, düşünürlerinden, yazarlarından ve bilginlerinden biri olarak kabul edilen Fars polimat ve "polimerik erken tıbbın babası" olarak bilinen tabiptir.
Buhara yakınlarındaki Efşene köyünde (Özbekistan) 980 civarında dünyaya gelmiş ve 1037 yılında Hemedan şehrinde (İran) ölmüştür. Tıp ve felsefe alanına ağırlık verdiği değişik alanlarda 200 kadar kitap yazmıştır. Batılılarca modern Orta Çağ biliminin kurucusu ve tabiplerin önderi olarak bilinen İbn-i Sina, "Büyük Üstat" ismiyle de tanınır. Tıp alanında yedi yüzyıl boyunca temel kaynak eser olarak süregelen "El-Kanun fi't-Tıb" (Tıbbın Kanunu) adlı kitabı ile ünlenmiş ve bu kitap, değişik Avrupa üniversitelerinde 17. yüzyıl ortalarına kadar tıp biliminde temel eser olarak okutulmuştur.
İbn Sînâ, Kuşyar isimli bir tabibin yanında tıp eğitimi almıştır. Değişik konular üzerine, 240'ı günümüze kadar gelen 450 kadar makale yazdı. Elimizdeki yazılarının 150 tanesi felsefe, 40 tanesi de tıp üzerinedir. Eserlerinin en ünlüleri, felsefe ve fen konularını içeren çok geniş bir çalışma olan Kitabü'ş-Şifa (İyileşme Kitabı) ile El-Kanun fi't-Tıb'dır (Tıbbın Kanunu). Bu iki eser, Orta Çağ üniversitelerinde okutulmasıyla birlikte, Montpellier ve Louvain'de 1650 yılına kadar ders kitabı olmuştur.
Sâmânî sarayı kâtiplerinden Abdullah bin Sina'nın oğlu olan İbn Sînâ; babasından, ardından ünlü bilgin Nâtilî'den ve Hanefi fakihi İsmâil ez-Zâhid'den dersler aldı. Geometri (özellikle Öklid geometrisi), mantık, fıkıh, sarf, nahiv, tıp ve doğabilim üstüne çalışmalar yaptı. Farabi'nin el-İbane'si aracılığıyla Aristoteles felsefesini ve metafiziğini öğrenip, hastalanan Buhara prensini iyileştirince (997), saray kütüphanesinden yararlanma olanağına kavuştu. Babası ölünce, Gürgan'da Şirazlı Ebu Muhammed'den destek gördü. Tıp Kanunu kitabını da Gürgan'da yazdı. Çağında tanınan bütün Antik Yunan filozoflarının ve Anadolu doğacılarının yapıtlarını incelemiştir.
Yaşadığı dönem

İbn Sina, Bizans Greko-Romen, Fars ve Hint metinlerinin çevirilerinin yoğun bir şekilde incelendiği ve genellikle İslam Altın Çağı olarak bilinen dönemde geniş bir eser külliyatı oluşturmuştur. Kindi okulu tarafından tercüme edilen Greko-Romen (Orta ve Yeni Platoncu ve Aristotelesçi) metinler, Fars ve Hint matematik sistemleri, astronomi, cebir, trigonometri ve tıp üzerine de çalışan İslam entelektüelleri tarafından yorumlanmış, yeniden düzenlenmiş ve önemli ölçüde geliştirilmiştir.
İran, Büyük Horasan ve Orta Asya'nın doğu kesimindeki Samani hanedanlığı ile İran ve Irak'ın batı kesimindeki Büveyhîler, ilmi ve kültürel gelişim için gelişen bir atmosfer sağladı. Samaniler döneminde Buhara, İslam dünyasının kültürel başkenti olarak Bağdat'a rakip oldu. İbn-i Sina burada Belh, Harezm, Gorgan, Rey, İsfahan ve Hemedan'ın büyük kütüphanelerine erişebiliyordu.
Çeşitli metinler (Behmenyar ile Ahd gibi) İbn Sina'nın zamanın en büyük âlimleriyle felsefi konuları tartıştığını göstermektedir. Aruzi Samarqandi, İbn Sina'nın Harezm'den ayrılmadan önce Biruni (ünlü bir bilim adamı ve astronom), Ebu Nasr Iraki (ünlü bir matematikçi), Ebu Sehl Masihi (saygın bir filozof) ve Ebu el-Hayr Hammar (büyük bir hekim) ile nasıl tanıştığını anlatır. Kuran ve Hadis çalışmaları da gelişti ve İslam felsefesi, fıkıh ve teoloji (kelam) bu dönemde İbn Sina ve muhalifleri tarafından daha da geliştirildi.
Hayatı > İlk yılları ve eğitimi

İbn-i Sina, yaklaşık 980 yılında günümüz Özbekistan'ında yer alan Buhara yakınlarındaki Efşene kentinde doğdu (Öğrencisi el-Cuzcanî'nin yazdığı kitaba göre doğum tarihi 979 olabilir). Babası Abdullah, Samani İmparatorluğu'nun önemli şehri Belh'ten gelen saygın bir bilim insanıydı ve Şii İsmailî mezhebindendi. Babası, İsmailî dâîlerle sürekli iletişim halindeydi ve bu sebepten ötürü evi geometri, felsefe ve Hint matematiği gibi mevzuların konuşulduğu bir yere dönüşmüştü. Bu ortamda yetişmeye başlayan İbn-i Sînâ, ilk önce 10 yaşında Kur'an'ı ezberledi ve ardından edebiyat, dil, fıkıh ve akaid eğitimleri aldı. Mahmud el-Messâh'tan Hint aritmetiği, Hanefî fıkıh bilgini Ebû Muhammed İsmâil ez-Zâhid'den fıkıh, Ebu Abdullah en-Nâtilî'den Porfirios'un İsagucî kitabını, Öklid'in Elementler kitabını ve Batlamyus'un Almagest eserini okudu.
Hayatı > Yetişkinliği

997 yılında İbn-i Sînâ, on yedi yaşındayken tehlikeli bir hastalıktan kurtardığı Emir II. Nuh'un hekimi yapıldı. Bu hizmetinin karşılığında aldığı en önemli ödül Samanilerin resmi kütüphanesinden dilediğince yararlanmak oldu. Kütüphanede kısa süre sonra meydana gelen yangında düşmanları onu bilerek kundaklama yapmakla suçladı.
İbn Sina 22 yaşında babasını kaybetti. Daha sonra kendisine idari bir görev verildi, muhtemelen babasının yerine Harmaytan valisi olarak atandı.
1004 yılının Aralık ayında Samani Hanedanı sona erdi. İbn-i Sînâ, Gazneli Mahmud'un teklifini geri çevirdi ve batıya, Ürgenç'e gitti. Buradaki vezir, bilim dostuydu ve ona küçük de olsa bir maaş bağladı. Yetenekleri için kullanma sahası arayan İbn-i Sînâ, Merv'den Nişabur'a ve Horasan sınırlarına kadar bölgeyi adım adım dolaştı. Harezm'in hükümdarı Harzemşah'a, Memuni hükümdarı Ebu'l-Hasan Ali'ye hizmet ettiğini bildirmektedir. İkincisi 997'den 1009'a kadar hüküm sürmüştür, bu da İbn Sina'nın o dönemde bir ara taşındığını göstermektedir.
Kara Hanlı Hanlığı'nın Buhara'yı ele geçirip Sâmânî emiri II. Abdülmelik'i hapsetmesinin ardından Samanid İmparatorluğu'nun düştüğü yıl olan 999'da taşınmış olabilir. Yüksek konumu ve Samanidlerle güçlü bağlantısı nedeniyle ibn Sina, hükümdarının düşüşünden sonra kendisini elverişsiz bir konumda bulmuş olabilir.
Kendisi de şair ve bilim insanı olan ve İbn-i Sînâ'ya sığınak sağlayan hükümdar Kâbus, bu sırada çıkan ayaklanmada öldü. İbn-i Sînâ'nın kendisi de şiddetli bir hastalığa yakalanmıştı.
Sonunda Hazar Denizi kıyısındaki Gürgan'da eski bir arkadaşına rastladı. Onun yanına yerleşti ve bu kentte mantık ve astronomi dersleri vermeye başladı. Kanun kitabının başlangıcı da bu döneme rastlar. Yunan bilimlerinin hamisi olan Gürgan bakanı Ebu'l-Hüseyin es-Sahi aracılığıyla İbn-i Sina, Ebu'l-Hasan Ali'nin hizmetine girdi.
Memuniler döneminde Gürgan, İbn Sina ve eski hocası Ebu Sahl el-Mesihi, matematikçi Ebu Nasr Mansur, hekim İbn el-Hammar ve filolog el-Tha'alibi gibi birçok önemli şahsiyeti kendine çeken bir öğrenim merkezi oldu.
Daha sonra Rey ve Kazvin'de çalıştı. Yeni eserler yazmaya da devam etti. İsfahan valisinin yanına yerleşti. Bunu öğrenen Hamedan emîri İbn-i Sînâ'yı yakalattı ve hapsetti. Savaş sona erdikten sonra Hamedan emîrinin yanında çalıştı. Kısa süre sonra İbn-i Sînâ; kardeşi, iyi bir öğrencisi ve iki köleyle kılık değiştirip şehirden kaçtı ve korku dolu bir yolculuktan sonra çok iyi karşılandıkları İsfahan'a ulaştı.