Gülbeden Begüm
Hümâyûnnâme yazımı

Ekber, babası Hümâyun'un öyküsünü yazması için Gülbeden Begüm'ü görevlendirdi. Halasını çok severdi ve onun hikâye anlatma yeteneğini bilirdi. Babürlüler için kendi saltanatlarını belgelemeleri için yazarlardan yardım almak modaydı (Ekber'in kendi tarihi olan Ekbernâme, tanınmış Fars bilgini Ebü’l-Fazl tarafından yazılmıştır). Ekber, halasının kardeşi olan babasının hayatı ile ilgili hatırladığı her şeyi yazmasını istedi. Gülbadan Begüm bu meydan okumayı kabul etti ve Ahwal Humayun Padshah Jamah Kardom Gulbadan Begum bint Babur Padshah amma Ekber Padshah başlıklı bir belge hazırladı. Hümâyûnnâme olarak bilinir hale geldi.
Gülbeden, tanınmış yazarların kullandığı bilgili dilden uzak, sade bir Farsça ile yazmıştır. Babası Babür de Babür-nâme'yi aynı üslupla yazmıştı, o da onun örneğini alarak anılarından yola çıkarak yazmıştı. Çağdaşı olan bazı yazarların aksine Gülbeden, hatırladıklarını abartmadan, gerçekçi bir biçimde yazmıştır. Ürettiği eserler yalnızca Hümâyun'un iktidarının sıkıntılarını ve çilelerini anlatmakla kalmıyor, aynı zamanda bize Babür haremindeki hayata dair de bir bakış açısı sunuyor. 16. yüzyılda Babür kraliyet ailesinden bir kadın tarafından kaleme alınmış, günümüze ulaşan tek yazıdır.
Gülbeden'in Hümâyûnnâme'yi Farsça yerine ana dili Türkçe olarak yazdığı ve bugün elimizde bulunan kitabın bir çeviri olduğu yönünde şüpheler bulunmaktadır.
Ekber'in kendisine el yazması yazma talimatı vermesi üzerine Gülbeden Begüm şöyle başlıyor:
'Firdûs-Mekânî (Babür) ve Cennet-Aşyani (Hümayûn) hakkında bildiklerinizi yazın' diye emir verilmişti. Firdûs-Mekânî Hazretleri bu fani dünyadan ebedî yurduna göçtüğü sırada ben, bu zavallı çocuk, sekiz yaşındaydım; bu yüzden pek fazla şey hatırlamıyor olabilirim. Ancak Sultan'ın emrine uyarak, işittiğim ve hatırladığım her şeyi yazıyorum.
Anlattığına göre Gülbeden, 17 yaşındayken babasının kuzeni Ayman Hoca Sultan'ın oğlu olan Çağatay prensi Hızır Hoca ile evlendirildi. En azından bir oğlu vardı. 1528 yılında üvey annelerinden biriyle birlikte Kâbil'den Hindistan'a göç etmiş ve imparator olan babasının emriyle üvey annesi tarafından evlat edinilmesine izin verilmiştir. 1540'ta Hümâyun'un yenilgisinden sonra üvey kardeşlerinden birinin yanına dönmek üzere Kabil'e geri döndü. Hümâyun sultanlığını geri aldıktan sonra hemen Agra'ya dönmedi. Bunun yerine, Hümâyun'un 1556'da trajik bir kazada ölmesinden iki yıl sonra, Ekber Şah tarafından Agra'ya geri getirilene kadar Kâbil'de kaldı. Gülbeden Begüm, kısa bir süre Agra'da ve ardından Sikri'de yaşadı, ancak hayatının geri kalanını çoğunlukla Lahor'da veya sarayda geçirdi; yalnızca yedi yıl boyunca Mekke'ye hac ziyaretinde bulundu. Babür Sarayı, Şah Cihan'ın saltanatının ilk yıllarına kadar asla kapalı bir yer değildi, ancak seyahat eden büyük bir kamp yeriydi ve şüphesiz ki Gülbeden Bânû Begüm, çoğu Babür hanımı gibi, binalarda yaşamayı sevmiyordu ve şüphesiz, Şah Cihan'ın kızı Cihanara Begüm'ün, Babürlerin kendilerini kapalı evlere kapatmaları durumunda imparatorluğun çürümesinin başlayacağı yönündeki dizelerine tüm kalbiyle katılıyordu.
Kraliyet ailesinden eğitimli, dindar ve kültürlü bir kadın olduğu anlaşılıyor. Okumayı çok severdi ve hem kardeşi Hümâyun'un, hem de yeğeni Ekber'in sırlarından yararlanırdı. Anlattıklarından, onun aynı zamanda savaşın inceliklerini ve kraliyet anlaşmalarının entrikalarını çok iyi bilen, zeki bir gözlemci olduğu da anlaşılıyor. Hikâyesinin ilk bölümü babasının ölümünden sonra Hümâyun'un iktidarını ve yenilgisinden sonra Hümâyun'un çektiği sıkıntıları konu alıyor. Babası Babür öldüğünde henüz sekiz yaşında olduğundan, onun hakkında pek az şey yazmıştı. Ancak onun hakkında Mahal'deki (harem) arkadaşlarından duyduğu bazı anekdotlar ve hikâyeler de anlatısında yer almaktadır. İkinci bölümde ise Babür haremindeki yaşam anlatılıyor.
Babür ile ilgili komik bir olayı da kayda geçirmiştir. Hindistan'da sultanlığını kurduktan sonra, yapmayı sevdiği üzere, büyük bir altın sikke bastırmıştı. Bu ağır altın sikke, Kabil'de kalmış olan saray soytarısı Asas'a şaka yapması için özel bir talimatla Kabil'e gönderildi. Asas'ın gözleri bağlanacak ve para boynuna asılacaktı. Asas boynundaki ağır ağırlığın ne olduğunu bilmediği için meraklanmış ve endişelenmişti. Ancak bunun bir altın sikke olduğunu anlayan Asas sevinçten havaya sıçradı ve odanın içinde zıplamaya başladı, bunu kendisinden kimsenin alamayacağını defalarca söyledi.
Gülbeden Begüm, 22 yaşındayken kardeşinin hastalanması üzerine babasının ölümünü anlatıyor. Babür'ün oğlunun ağır hasta ve ölmekte olduğunu görünce çok üzüldüğünü anlatır. Dört gün boyunca oğlunun yatağının etrafında defalarca tavaf etti, Allah'a dua etti, oğlunun yerine ebedi aleme götürülmeyi diledi. Sanki bir mucize olmuş gibi duaları kabul oldu. Oğlu iyileşirken, 47 yaşındaki baba kısa süre sonra hayatını kaybetti.
Hümâyun, sürgünden kısa bir süre sonra Şah Hüseyin Mirza'nın yeğeni Hamide Bânû adında 13 yaşında bir kızla tanışıp ona aşık oldu. İlk başta kendisinden çok yaşlı olan İmparator'u görmeye gelmeyi reddetti. Sonunda haremdeki diğer kadınların tavsiyesi üzerine imparatorla evlenmeyi kabul etti. İki yıl sonra 1542'de Hümâyun'a Ekber adında bir erkek çocuk doğurdu; Ekber Babür hükümdarlarının en büyüğüydü. Gülbeden Begüm, bu olayın ayrıntılarını ve Hümâyun ile Hamide Banu'nun evliliğini neşeyle, biraz da muziplikle el yazmasında anlatmıştır.
Gülbeden'de ayrıca Babür kadınlarının göçebe yaşam tarzı da kayıt altına alınmıştır. Gençlik yılları, göçebe Babür ailesinin tipik yaşantısı içinde, Kâbil, Agra ve Lahor arasında dolaşarak geçti. Hümâyun'un sürgünü sırasında sorun daha da büyütüldü. Daha sonra kocasını Hümâyun'a karşı kendisine katılmaya ikna etmeye çalışan üvey kardeşlerinden biriyle birlikte Kabil'de yaşamak zorunda kaldı. Gülbeden Begüm, kocasını bunu yapmamaya ikna etti. Ancak o, bunu yeğeninin saltanatı sırasında yaptı ve oğluyla birlikte yenildi ve hayatının geri kalanında saraydan ve onun huzurundan kovuldu. Onun yanına gömülmesine bile izin verilmedi. Mezarı, gömüldüğü ana avlunun bir köşesindedir.
Eğer Gülbeden Begüm, Delhi'deki Purana Qila'nın merdivenlerinden düşerek ölen Hümâyun'un ölümünü yazmışsa da kaybolmuştur. Eserin, Hümâyun'un ölümünden dört yıl önce, 1552 yılında aniden sona erdiği anlaşılıyor. Cümlenin ortasında Kamran Mirza'nın kör edilmesi anlatılıyor. Gülbeden Begüm'ün, Hümâyun'un ölümünden uzun süre sonra Ekber Şah'tan Hümâyun'un hükümdarlığı hikâyesini yazma talimatını aldığını bildiğimizden, elimizdeki tek el yazmasının onun yazısının eksik bir versiyonu olması makul görünmektedir. Ayrıca Ekber Şah'ın, halasından hafızasından bir şeyler yazmasını istediği ve bu sayede Ebü’l-Fazl'ın bu bilgileri kendi yazılarında İmparator Ekber Şah hakkında kullanabilmesi için bu isteğini dile getirdiği de düşünülmektedir.
Anı kitabı yüzyıllardır kayıptı ve bulunanlar da iyi korunmamış, kötü ciltlenmiş ve birçok sayfası eksik. Ayrıca son bölümlerin eksik olması nedeniyle eksik görünüyor. Eserin çok az sayıda kopyası bulunmuş olmalı ki, bu nedenle de hak ettiği ilgiyi görememiştir.
Eserin yıpranmış bir kopyası Britanya Kütüphanesi'nde bulunmaktadır. İlk olarak İngiliz Albay GW Hamilton tarafından bulunmuştur. 1868 yılında dul eşi tarafından British Museum'a satıldı. 1901'de Annette S. Beveridge onu İngilizceye çevirene kadar varlığı pek bilinmiyordu (Beveridge ona sevgiyle 'Prenses Rose Body (Gül Beden)' diyordu).
Tarihçi Dr. Rieu, bunu Albay Hamilton'un koleksiyonundaki (1000'den fazla el yazması toplamıştı) en dikkat çekici el yazmalarından biri olarak niteledi. Beveridge'in İngilizce çevirisinin ciltsiz baskısı 2001 yılında Hindistan'da yayımlandı.
Pradosh Chattopadhyay, Humayun Nama'yı 2006 yılında Bengalceye çevirdi ve Chirayata Prokashan kitabı yayınladı.