stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Ubıhça
Sesbilim > Karacalar ağzının sesbilimi

Balıkesir'in Karacalar köyünde yaşayan Osman Güngör tarafından konuşulan ve farklı özellikler gösteren bir Ubıhça ağzı, 1960'lı yıllarda Georges Dumézil tarafından belgelenmiştir. Karacalar Ubıhçasının ünsüz envanterinin Uluslararası Fonetik Alfabe gösterimi aşağıda verilmiştir:
|  |  | Dudaksıl> Dudaksıl.yum. | Dudaksıl> Dudaksıl.güç. | Dudaksıl> Dudaksıl.yut. | Dişyuvasıl> Dişyuvasıl.yum. | Dişyuvasıl> Dişyuvasıl.dud. | Dişyuvasıl> Dişyuvasıl.yan. | Artdişyuvasıl> öndilsil kapalı.yum. | Artdişyuvasıl> öndilsil kapalı.dud. | Artdişyuvasıl> öndilsil.yum. | Artdişyuvasıl> öndilsil.dud. | Artdişyuvasıl> uçdilsil.uçdilsil | Damaksıl> Damaksıl.Damaksıl | Artdamaksıl> Artdamaksıl.yum. | Artdamaksıl> Artdamaksıl.güç. | Artdamaksıl> Artdamaksıl.dud. | Artdamaksıl> Artdamaksıl.güç. dud. | Küçükdilsil> Küçükdilsil.yum. | Küçükdilsil> Küçükdilsil.güç. | Küçükdilsil> Küçükdilsil.dud. | Küçükdilsil> Küçükdilsil.güç. dud. | Küçükdilsil> Küçükdilsil.yut. dam. | Gırtlaksıl> Gırtlaksıl.Gırtlaksıl |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Patlamalı | ötümsüz | [p] | [pː] |  | [t] |  |  |  |  |  |  |  |  | [k] | [kː] | [kʷ] |  | [q] | [qː] | [qʷ] | [qːʷ] | [(qˤʷ)] | [(ʔ)] |
| Patlamalı | ötümlü | [b] | [bː] | [(bˤ)] | [d] |  |  |  |  |  |  |  |  | [ɡ] | [ɡː] | [ɡʷ] |  |  |  |  |  |  |  |
| Patlamalı | dışgırtlaksıl | [pʼ] | [pːʼ] |  | [tʼ] |  |  |  |  |  |  |  |  | [kʼ] | [kːʼ] | [kʷʼ] |  | [qʼ] | [qːʼ] | [qʷʼ] | [qːʷʼ] |  |  |
| Patlamalı sürtünmeli | ötümsüz |  |  |  | [t͡s] |  |  | [t̠͡ʃ] |  | [ȶ͡ɕ] | [ȶ͡ɕʷ] | [ʈ͡ʂ] |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| Patlamalı sürtünmeli | ötümlü |  |  |  | [d͡z] |  |  | [d̠͡ʒ] |  | [ȡ͡ʑ] | [ȡ͡ʑʷ] | [ɖ͡ʐ] |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| Patlamalı sürtünmeli | dışgırtlaksıl |  |  |  | [t͡sʼ] |  |  | [t̠͡ʃʼ] |  | [ȶ͡ɕʼ] | [ȶ͡ɕʷʼ] | [ʈ͡ʂʼ] |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| Sürtünmeli | ötümsüz | [f] |  |  | [s] |  | [ɬ] | [ʃ] | [ʃʷ] | [ɕ] |  | [ʂ] |  | [x] |  |  |  | [χ] | [χː] | [χʷ] | [χːʷ] |  | [h] |
| Sürtünmeli | ötümlü | [v] | [vː] |  | [z] |  |  | [ʒ] | [ʒʷ] | [ʑ] |  | [ʐ] |  |  |  |  |  | [ʁ] | [ʁː] | [ʁʷ] | [ʁːʷ] |  |  |
| Sürtünmeli | dışgırtlaksıl |  |  |  |  |  | [ɬʼ] |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| Genizsil | Genizsil | [m] | [mː] |  | [n] |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| Sürtünmesiz | Sürtünmesiz |  |  |  |  |  | [l] |  |  |  |  |  | [j] |  |  | [w] | [wː] |  |  |  |  |  |  |
| Titrek | Titrek |  |  |  | [r] |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
Gramer > İsimler > Çoğulluk

Ubıh isimleri çoğulluğu belirtmez ve çoğulluk gösteren tek durum ilişki eki olan -/na/ 'dır. Ancak çoğulluk fiilin köküyle (ör. /akʷən blas/ 'o arabanın içindedir' ve /akʷən blaʒʷa/ 'onlar arabanın içindedir') veya eklerle (ör. /akʲˈan/ 'gidiyor' ve /akʲˈaːn/ 'gidiyorlar') belirtilebilir.
Gramer > İsimler > Kesinlik

Belirlilik artikeli /a/- önekidir (/atət/ 'o adam"). Direkt olarak bir belirsizlik edatı bulunmamasına karşın Türkçedeki "-in biri" edatının karşılığı olan /za/-(kök)-/ɡʷara/ kalıbı bulunmaktadır. (ör. /zanajnʃʷɡʷara/ 'gencin biri')
Gramer > İsmin hâlleri

Ubıhça'da iki adet temel hâl, dört adet temel olmayan hâl vardır. Temel haller şunlardır: ilişkisel, mutlak. Temel olmayan hâller ise şunlardır: zarf, bulunma, enstrümantal ve enstrümantal-komitatif.
|  | tekil | çoğul |
| --- | --- | --- |
| ilişkisel | -/n/ | -/na/ |
mutlak: -/Ø/
zarf: -/n(ə)/
bulunma: -/ʁa/
enstrümantal: -/awn(ə)/
enstrümantal-komitatif: -/aːla/
Gramer > İsmin hâlleri > İlişkisel hâl

Bu durum; ergatif, genitif ve datif işlevi görür. Tekillikte -/n/, çoğunlukta -/nə/. Bu hal, çoğulluk farkı barındıran tek haldir.
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| sətʷ | aməzən | jəbjaq'a |
| sə-tʷ | a-məzə-n | Ø-jə-bja-q'a |
| benim-baba.MUTLAK | artikel-çocuk-ergatif | onu-o-gör-geçmiş zaman |
| babam | çocuğu | gördü |
Gramer > İsmin hâlleri > Mutlak hâl

Yalın kökle belirtilir. Geçişsiz fiilin nesnesini, geçişli fiilin direkt öznesini belirtir. (ör. /tət/ 'bir adam')
| --- | --- |
sətʷ: akʲ'aq'a
sə-tʷ: a-kʲ'a-q'a
benim-baba.MUTLAK: o-git-geçmiş zaman
babam: gitti
Gramer > İsmin hâlleri > Zarf hâli

-/n(ə)/; ismin durum, değişim ve oluş durumlarını bildiren ektir
Gramer > İsmin hâlleri > Bulunma hâli

Türkçedeki karşılığı -de/-da olan -/ʁa/ ekidir.
Gramer > İsmin hâlleri > Enstrümantal hâl

-/awn(ə)/, işin yapılmasına araç olan nesneyi belirtir.
Gramer > İsmin hâlleri > Enstrümantal-Komitatif hâl

-/ala/, "ile" manasına gelir.
Gramer > İsmin hâlleri > Enstrümantal-Komitatif hâl > Diğer ekler

Sentetik datif oldukları kaydedilen ancak kendi başlarına birer hâl olmayan bir çift sonek de vardır: -/laːq/ '-a doğru' ve -/ʁaːfa/ 'için. ör. /aχʲə```laːq``` aːstadaw/ 'onu prense göndereceğim'.
Gramer > Sıfatlar

Sıfatlar isme eklenerek sonek gibi davranırlar: /tʃəbʒəja/ 'biber' kelimesi /pɬə/ 'kırmızı' kelimesiyle beraber /tʃəbʒəjapɬə/ 'kırmızı biber' olur.
Gramer > Zamirler

|  |  | 1>  Şahıs.1. Şahıs | 2>  Şahıs.Normal | 2>  Şahıs.Şakacı | 3>  Şahıs.3. Şahıs |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Tekil | Standard | /s(ə)ʁʷa/ | /(w(ə))ʁʷa/ | /χaʁʷa/ | /aːʁʷa/ |
| Tekil | Ali Bilaş | /(s)χa/ | /(w(ə))ʁʷa/ | /χaʁʷa/ | /aːʁʷa/ |
| Çoğul | Standard | /ʃəʁʷaɬa/ | /ɕʷəʁʷaɬa/ | /ɕʷəʁʷaɬa/ | /aːʁʷaɬa/ |
| Çoğul | Tevfik Esenç | /ʃaɬa/ | /ɕʷaɬa/ | /ɕʷaɬa/ | /aːʁʷaɬa/ |
| Çoğul | Osman Güngür | /ʃəʁʷa/ | /ɕʷəʁʷa/ | /ɕʷəʁʷa/ | /aːʁʷaɬa/ |
"Standart" zamirler, hızlı konuşma nedeniyle belirli konuşmacıların kullandığı varyasyonlarla birlikte görüntülenir. Tüm konuşmacılar Tevfik Esenç'in /ʃaɬa/ kullanımını kınadılar ancak Esenç'in tüm kayıtları ne olursa olsun /ʃaɬa/ içeriyor.
Gramer > Zamirler > İyelik

|  | 1>  Şahıs.1. Şahıs | 2>  Şahıs.Normal | 2>  Şahıs.Şakacı | 3>  Şahıs.3. Şahıs |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Tekil | /sə/- | /wə/- | /χa/- | /ʁa/- |
| Çoğul | /ʃə/- | /ɕʷə/- | /χa/- | /aːʁa/- |
İyelik ekleri, kendi çoğul eklerine sahiptir. /-aw-/.
Gramer > Fiiller > Uzlaşım

1. yalın dışı hâlin belirteçleri, bir ismin ilişkisel bi önekten önceki uzlaşımını belirtmekle sınırlıdır ve 1. yalın dışı hâlin belirteçleri, yanlışca bulunma ve yönsel öneklerle değil, aynı zamanda basit yalın dışı veya datif, argümanlarla da uzlaşımı belirtmek için kullanılır.
|  |  | Mutlak | (1 ve2> ) yalın dışı | Ergatif |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 1. Şahıs | tekil | /s(ə)/-] | /s(ə)/-] ~ /z/ | /s(ə)/-] ~ /z/ |
| 1. Şahıs | çoğul | /ʃ(ə)/-] | /ʃ(ə)/-] ~ /ʒ/-] | /ʃ(ə)/-] ~ /ʒ/-] |
| 2. Şahıs | tekil | /wə/-] | /w(ə)/-] | /w(ə)/-] |
| 2. Şahıs | çoğul | /ɕʷ(ə)/-] | /ɕʷ(ə)/-] ~ /ʑʷ(ə)/-] | /ɕʷ(ə)/-] ~ /ʑʷ(ə)/-] |
| 2. Şahıs | tekil şakacı | /χa/-] | /χa/-] | /χa/-] |
| 3. Şahıs | tekil | /aː/-, /jə/-, /ə/-, /Ø/-] | /Ø/-] | [n(ə)/- /Ø/-] |
| 3. Şahıs | çoğul | /aː/-, /jə/-, /Ø/-] | /aː/-] | /aː/-, /naː/-] |
İkinci kişi [ /χa/-], atıfta bulunulan kişinin bir kadın olduğunu veya konuşmacının sözünü keserek yorum yaptığını göstermek için kullanılan arkaik bir zamirdir. Son konuşmacıların erkek olması nedeniyle dilin ölümünden önce yok oldu.
Üçüncü kişi uzlaşım belirteçleri, izlemesi gereken kurallar nedeniyle adil bir varyasyona sahiptir.
| Belirteç | Kural | Örnek |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| /aː/-] | Cümlede başka üçüncü şahıs nesnesi yoktur. | /a-qʼa-qʼa/ "o dedi" – /a-z-bja-n/ "onu gördüm" | Sonraki belirteç de 3. şahıs olduğunda görünür. | /jə-Ø-ja-qʼa/ "X, Y'ye vurdu" |
| /ə/-] | /jə/-]'nin nadir bir allofonudur ve genellikle sonraki belirteç vurgu taşıdığında belirir. | /ə̍-Ø-tʷʼa-qʼa/ "X, Y'yi kazıyor" |  |  |
| /Ø/-] | Sonraki belirteç 3. çoğul şahıs olduğunda belirir. | /Ø-áː-ʃ-tʷʼə-n/ "onlara X'i veriyoruz" |  |  |
Çoğul belirteçler, tekil /aː/-]'nın silinebileceği ancak çoğul /aː/-] silinemeyeceği durumalr dışında, tekil kurallarla aynı kurallara tabidir.
Gramer > Fiiller > Dinamik Fiil Çekimi

Dinamik Ubıh fiilleri iki gruba ayrılır: basit zamanları içeren Grup I ve türetilmiş muadil zamanları içeren Grup II. Sadece Karacalar lehçesi aşamalı zaman kullanır ve çoğul bilinmemektedir.
Tekil-çoğul ayrım, özne, ergatif, tekil veya çoğul olduğunda kullanılır.
Köşeli parantezler yutulmuş ünlüleri gösterir; parantez, sapın isteğe bağlı kısımlarını gösterir; ve kolon bir morfemin sınırını gösterir.
| Grup I>  | Grup I> Tekil | Grup I> Çoğul |
| --- | --- | --- |
| Geçmiş | -/qʼa/ | -/qʼa-n(a)/ |
| Mişli geçmiş | -/jtʼ/ | -/jɬ(a)/ |
| Şimdiki | -/n/ | -/aː-n/ |
| Gelecek I | -/aw/ | -/n[a]-aw/ |
| Gelecek II | -/aw:t/ | -/n[a]-aw:t/ |
| (Aşamalı) | -/awə:n/ | ? |
Grup II
| Geçmiş zamanın hikâyesi | -/qʼa:jtʼ/ | -/qʼa:jɬ(a)/ ~ -/qʼa:na:jtʼ/ |
| Şimdiki zamanın hikâyesi | -/na:jtʼ/ | -/a;-na:jɬ(a)/ |
| Şartlı I | -/awə:jtʼ/ | -/n[a]-awə:jɬ(a)/ |
| Şartlı II | -/aw:tʷ:qʼa/ | -/(n[a]-)aw:tʷ:qʼa(-n)/ |
Gramer > Fiiller > Dinamik Fiil Çekimi > Basit Geçmiş Zaman

Basit geçmiş zamanlı fiil tekil durumda -/qʼa/ ile ve çoğul durumda -/qʼa-n(a)/ ile çekimlenir.
Örnekler:
/qʼa/ – söylemek → /a-qʼa-qʼa/ o söyledi
/fə/ – yemek → /a-fə-qʼa/ o yedi
/tɕʼa/ – bilmek → /a-tɕʼa-qʼa/ o bildi
/kʲʼa/ – gitmek → /a-kʲʼa-qʼa/ o gitti
| Çoğulluk | Şahıs | Ubıhçası | Manası |
| --- | --- | --- | --- |
| Tekil | 1. Şahıs | /s(ə)-fə-qʼa/ | Yedim |
| Tekil | 2. Şahıs | /wə-fə-qʼa/ | Yedin |
| Tekil | 3. Şahıs | /a-fə-qʼa/ | Yedi |
| Çoğul | 1. Şahıs | /ʃ(ə)-fə-qʼa-n(a)/ | Yedik |
| Çoğul | 2. Şahıs | /ɕʷ(ə)-fɨ-qʼa-n(a)/ | Yediniz |
| Çoğul | 3. Şahıs | /a-fə-qʼa-n(a)/ | Yediler |
Gramer > Fiiller > Dinamik Fiil Çekimi > Mişli Geçmiş Zaman

Tekil durumlarda -/jtʼ/ ile, çoğul durumlarda -/jɬ(ɜ)/ ile çekimlenir.
Örnekler:
/qʼa/ – söylemek → /a-qʼa-jtʼ/ demiş
/fə/ – yemek → /a-fə-jtʼ/ yemiş
/tɕʼa/ – bilmek → /a-tɕʼa-jtʼ/ bilmiş
/kʲʼa/ – gitmiş → /a-kʲʼa-jtʼ/ gitmiş
| Çoğul | Şahıs | Ubıhçası | Manası |
| --- | --- | --- | --- |
| Tekil | 1. Şahıs | /s(ə)-fə-jtʼ/ | Yemişim |
| Tekil | 2. Şahıs | /wə-fə-jtʼ/ | Yemişsin |
| Tekil | 3. Şahıs | /a-fə-jtʼ/ | Yemiş |
| Çoğul | 1. Şahıs | /ʃ(ə)-fə-jɬ(a)/ | Yemişiz |
| Çoğul | 2. Şahıa | /ɕʷ(ə)-fə-jɬ(a)/ | Yemişsiniz |
| Çoğul | 3. Şahıs | /a-fə-jɬ(a)/ | Yemişler |
Gramer > Fiiller > Dinamik Fiil Çekimi > Şimdiki Zaman

Tekilde -/n/, çoğulda -/a-n/ ile çekimlenir.
Örnekler:
/qʼa/ – söylemek → /a-qʼa-n/ söylüyor
/fə/ – yemek → /a-fə-n/ yiyor
/tɕʼa/ – bilmem → /a-tɕʼa-n/ biliyor
/kʲʼa/ – gitmek → /a-kʲʼa-n/ gidiyor
| Çoğulluk | Şahos | Ubıhçası | Manası |
| --- | --- | --- | --- |
| Tekil | 1. Şahıs | /s(ə)-fə-n/ | Yiyorum |
| Tekil | 2. Şahıs | /wə-fə-n/ | Yiyorsun |
| Tekil | 3. Şahıs | /a-fə-n/ | Yiyor |
| Çoğul | 1. Şahıs | /ʃ(ə)-f-a-n/ | Yiyoruz |
| Çoğul | 2. Şahıs | /ɕʷ(ə)-f-a-n/ | Yiyorsunuz |
| Çoğul | 3. Şahıs | /a-f-a-n/ | Yiyorlar |
Gramer > Fiiller > Dinamik Fiil Çekimi > Gelecek I

Tekilde -/aw/, çoğulda -/n[a]-aw/. Kesinlik, dolaysızlık, yükümlülük veya niyet duygusu taşır.
Örnekler:
/qʼa/ – söylemek → /a-qʼ-aw/ söyleyecek
/fə/ – yemek → /a-f-aw/ yiyecek
/tɕʼa/ – bilmek → /a-tɕʼ-aw/ bilecek
/kʲʼa/ – gitmek → /a-kʲʼ-aw/ gidecek
| Çoğuluk | Şahıs | Ubıhçası | Manası |
| --- | --- | --- | --- |
| Tekil | 1. Şahıs | /s(ə)-f-aw/ | Yiyeceğim |
| Tekil | 2. Şahıs | /wə-f-aw/ | Yiyeceksin |
| Tekil | 3. Şahıs | /a-f-aw/ | Yiyecek |
| Çoğul | 1. Şahıs | /ʃ(ə)-fə-n[a]-aw/ | Yiyeceğiz |
| Çoğul | 2. Şahıs | /ɕʷ(ə)-fə-n[a]-aw/ | Yiyeceksiniz |
| Çoğul | 3. Şahıs | /a-fə-n[a]-aw/ | Yiyecekler |
Gramer > Fiiller > Dinamik Fiil Çekimi > Gelecek II

Tekilde -/aw:t/, çoğulda -/n[a]-aw:t/. Geleceğin genel bir duygusunu ve aynı zamanda teşvik edici bir duyguyu iletir: /ʃə-kʲʼa-n[a]-aw/ (gidelim!).
Örnekler:
/qʼa/ – söylemek → /a-qʼ-aw:t/ söyleyecek
/fə/ – yemek → /a-f-aw:t/ yiyecek
/tɕʼa/ – bilmek → /a-tɕʼ-aw:t/ bilecek
/kʲʼa/ – gitmek → /a-kʲʼ-aw:t/ gidecek
| Çoğuluk | Şahıs | Ubıhçası | Manası |
| --- | --- | --- | --- |
| Tekil | 1. Şahıs | /s(ə)-f-aw:t/ | Yiyeceğim |
| Tekil | 2. Şahıs | /wə-f-aw:t/ | Yiyeceksin |
| Tekil | 3. Şahıs | /a-f-aw:t/ | Yiyecek |
| Çoğul | 1. Şahıs | /ʃ(ə)-fə-n[a]-aw:t/ | Yiyeceğiz |
| Çoğul | 2. Şahıs | /ɕʷ(ə)-fə-n[a]-aw:t/ | Yiyeceksiniz |
| Çoğul | 3. Şahıs | /a-fə-n[a]-aw:t/ | Yiyeceksiniz |
Gramer > Fiiller > Dinamik Fiil Çekimi > Geçmiş Zamanın Hikayesi

Tekil, -/aw/, çoğul -/n[a]-aw/.
Örnekler:
/qʼa/ – söylemek → /a-qʼa-qʼa:jtʼ/ söylemişti
/fə/ – yemek → /a-f-qʼa:jtʼ/ yemişti
/tɕʼa/ – bilmek → /a-tɕʼa-qʼa:jtʼ/ bilmişti
/kʲʼa/ – gitmek → /a-kʲʼa-qʼa:jtʼ/ gitmişti
| Çoğuluk | Şahıs | Ubıhçası | Manası |
| --- | --- | --- | --- |
| Tekil | 1. Şahıs | /s(ə)-fə-qʼa:jtʼ/ | Yemiştim |
| Tekil | 2. Şahıs | /wə-fə-qʼa:jtʼ/ | Yemiştin |
| Tekil | 3. Şahıs | /a-fə-qʼa:jtʼ/ | Yemişti |
| Çoğul | 1. Şahıs | /ʃ(a)-fə-qʼa:jɬ(a)/ | Yemiştik |
| Çoğul | 2. Şahıs | /ɕʷ(ə)-fə-qʼa:jɬ(a)/ | Yemiştiniz |
| Çoğul | 3. Şahıs | /a-fə-qʼa:jɬ(a)/ | Yemişlerdi |
Gramer > Fiiller > Dinamik Fiil Çekimi > Şimdiki Zamanın Hikayesi

Tekil -/na:jtʼ/, çoğuk -/a-na:jɬ(a)/.
Örnekler:
/qʼa/ – söylemek → /a-qʼ-na:jtʼ/ söylüyordu
/fə/ – yemek → /a-f-na:jtʼ/ yiyordu
/tɕʼa/ – bilmek → /a-tɕʼ-na:jtʼ/ biliyordu
/kʲʼa/ – gitmek → /a-kʲʼ-na:jtʼ/ gidiyordu
| Çoğuluk | Şahıs | Ubıhçası | Manası |
| --- | --- | --- | --- |
| Tekil | 1. Şahıs | /s(ə)-fə-na:jtʼ/ | Yiyordum |
| Tekil | 2. Şahıs | /wə-fə-na:jtʼ/ | Yiyordun |
| Tekil | 3. Şahıs | /a-fə-na:jtʼ/ | Yiyordu |
| Çoğul | 1. Şahıs | /ʃ(ə)-f-a-na:jɬ(a)/ | Yiyorduk |
| Çoğul | 2. Şahıs | /ɕʷ(ə)-f-a-na:jɬ(a)/ | Yiyordunuz |
| Çoğul | 3. Şahıs | /a-f-a-na:jɬ(a)/ | Yiyordular |
Gramer > Fiiller > Dinamik Fiil Çekimi > Şartlı I

Tekil -/awə:jtʼ/, çoğul -/n[a]-awə:jɬ(a)/.
Örnekler:
/qʼa/ – söylemek → /a-qʼ-ɜwə:jtʼ/ söylerdi
/fə/ – yemek → /a-f-awə:jtʼ/ yerdi
/tɕʼa/ – bilmek → /a-tɕʼ-awə:jtʼ/ bilirdi
/kʲʼa/ – gitmek → /a-kʲʼ-awə:jtʼ/ giderdi
| Çoğuluk | Şahıs | Ubıhçası | Manası |
| --- | --- | --- | --- |
| Tekil | 1. Şahıs | /s(ə)-f-awə:jtʼ/ | Yerdim |
| Tekil | 2. Şahıs | /wə-fə-n[a]-awə:jtʼ/ | Yerdin |
| Tekil | 3. Şahıs | /a-fə-n[a]-awə:jtʼ/ | Yerdi |
| Çoğul | 1. Çoğul | /ʃ(ə)-fə-n[a]-awə:jɬ(a)/ | Yerdik |
| Çoğul | 2. Şahıs | /ɕʷ(ə)-fə-n[a]-awə:jɬ(a)/ | Yerdiniz |
| Çoğul | 3. Şahıs | /a-fə-n[a]-awə:jɬ(a)/ | Yerdiler |
Gramer > Fiiller > Dinamik Fiil Çekimi > Şartlı II

Tekil -/aw:tʷ:qʼa/, çoğul -/(n[a]-)aw:tʷ:qʼa(-n)/.
Örnekler:
/qʼa/ – söylemek → /a-qʼ-aw:tʷ:qʼa/ söyleyecekti
/fə/ – yemek → /a-f-aw:tʷ:qʼa/ yiyecekti
/tɕʼa/ – bilmek → /a-tɕʼ-aw:tʷ:qʼa/ bilecekti
/kʲʼa/ – gitmek → /a-kʲʼ-aw:tʷ:qʼa/ gidecekti
| Çoğuluk | Şahıs | Ubıhçası | Manası |
| --- | --- | --- | --- |
| Tekil | 1. Şahıs | /s(ə)-fə-aw:tʷ:qʼa/ | Yiyecektim |
| Tekil | 2. Şahıs | /wə-fə-aw:tʷ:qʼa/ | Yiyecektin |
| Tekil | 3. Şahıs | /a-fə-aw:tʷ:qʼa/ | Yiyecekti |
| Çoğul | 1. Şahıs | /ʃ(ə)-fə-(n[a]-)aw:tʷ:qʼa(-n)/ | Yiyecektik |
| Çoğul | 2. Şahıs | /ɕʷ(ə)-fə-(n[a]-)aw:tʷ:qʼa(-n)/ | Yiyecektiniz |
| Çoğul | 3. Şahıs | /a-fə-(n[a]-)aw:tʷ:qʼa(-n)/ | Yiyecektiler |
Gramer > Fiiller > Durgun Fiil Çekimi

Tüm lehçe ve konuşmacılarda yalnızca iki durgun zaman vardır: geçmiş ve şimdiki zaman.
|  | Tekil | Çoğul |
| --- | --- | --- |
| Şimdi | -/Ø/ | -/n(a)/ |
| Geçmiş | -/jtʼ/ | -/jɬ(a)/ |
Gramer > Fiiller > Görünüş

Ubıh zaman sistemindekilerin dışında beş temel görünüş vardır: rutin, yinelemeli, kapsamlı, aşırı ve potansiyel.
Bir konuşmacı, kiplerle birlikte daha karmaşık yönleri iletmek için bu yönlerden birini diğeriyle birleştirebilir.
| Görünüş | Ek | /fə/ ('yemek')> Ubıhça | /fə/ ('yemek')> Türkçe | /dʑʷa/ ('içmek')> Ubıhça | /dʑʷa/ ('içmek')> Türkçe |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Rutin | -/gʲa/ | /asfəɡʲan/ | Hep yerim | /azdʑʷaɡʲan/ | Hep içerim |
| Yinelemeli | -/aj(ə)/ | /asfajən/ | Yine içiyorum | /azdʑʷajən/ | Yine içiyorum |
| Kapsamlı | -/la/ | /asfəlan/ | Hepsini yiyorum | /azdʑʷalan/ | Hepsini içiyorum |
| Aşırı | -/tɕʷa/ | /asfətɕʷan/ | Çok yiyorum | /azdʑʷatɕʷan/ | Çok içiyorum |
| Potansiyel | -/fa/ | /asfəfan/ | Yiyebiliyorum | /azdʑʷafan/ | İçebiliyorum |
Gramer > Fiiller > Ruh hâli

Ubıhça'da on bir farklı ruh hâli vardır. Gösteren; doğrudan, kibar ve empatik olmak üzere üç türü bulunan zorunluluk; potansiyel ve sinir bozucu olarak ayrılmak üzere istek; irrealis ve realis olarak ayrılmak üzere koşullu; ikili ve karmaşık olarak ayrılmak üzere soru.
Gramer > Fiiller > Ruh hâli > Gösteren

Bunun için bir belirteç yoktur.
Gramer > Fiiller > Ruh hâli > Zorunluluk ruh hâlleri

Zorunluluğun iki biçimi vardır: resmi, daha kibar bir zorunluluk ve doğrudan, kısa bir zorunluluk.
Gramer > Fiiller > Ruh hâli > Zorunluluk ruh hâlleri > Doğrudan

Doğrudan zorunluluk genellikle tekil kip belirteçinin ihmal edilmesidir
Gramer > Fiiller > Ruh hâli > Zorunluluk ruh hâlleri > Kibar

Bu, fiil köküne bir -/ə/ soneki eklenerek oluşturulur. Ancak bu bazen atlanır.
Gramer > Fiiller > Ruh hâli > Zorunluluk ruh hâlleri > Empatik

Bu, zorunlu bir fiilin sonuna -/maɕ/ eklenerek oluşturulur.
Gramer > Fiiller > Ruh hâli > İstek ruh hâlleri

Mevcut iki istem form vardır: potansiyel ve sinir bozucu istek.
Gramer > Fiiller > Ruh hâli > İstek ruh hâlleri > Potansiyel

Fiil köküne -/χ/ soneki veya /ə/'dan sonra gelen bir /aχ/ sonekiyle oluşturulur.
Gramer > Fiiller > Ruh hâli > İstek ruh hâlleri > Sinir bozucu

-/daχ/ soneki.
Gramer > Fiiller > Ruh hâli > Şartlı ruh hâlleri

Realis ve irrealis olarak ayrılır.
Gramer > Fiiller > Ruh hâli > Şartlı ruh hâlleri > Realis

-/da(n)/ soneki.
Gramer > Fiiller > Ruh hâli > Şartlı ruh hâlleri > İrrealis

-/ba/ soneki.
Gramer > Fiiller > Ruh hâli > Soru ruh hâlleri

Açık sorular -/ɕ/ ile, kapalı sorular -/j/ ile oluşturulur.
Gramer > Fiiller > Varlık Koşaçları

| Tekil> durgun | Tekil> hareketli | Çoğul> durgun | Çoğul> hareketli | Manası |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| /sə/ | /w(ə)s/ | /ʒʷa/ | /kʲʼaʒʷa/ | (küçük bir nesne için) oturma pozisyonunda olmak |
| /tʷə/ | /w(ə)tʷ/ | /xa/ | /wəxa/ ya da /kʲʼaxa/ | (büyük bir nesne için) ayakta duruyor olmak |
| /ʁə/ | /wʁʷə/ | /ʁʲa/ | /ʁʲa/ | asılmış olmak, asılı duruyor olmak |
| /ɬə/ | /wəɬ/ | /ɬa/ | /kʲʼaɬa/ | yatıyor durumda olmak |
Gramer > Fiiller > Zarf-fiiller

Ubıh, karmaşık cümleleri iletmek için serbest bir zarf-fiil kullanımına sahiptir.
| Zarf-fiil | Manası |
| --- | --- |
/ɡʲə/ ~ /j(ə)/: Birincil fiil ile anlık eylem.
/ɕa/: Birincil fiil ile devam eden eylem.
/msa/: /ɕa/ ile benzer ancak fiilin doğada devam ettiğini veya uzadığını ima eder.
/ɡʲəmsa/ ~ /j(ə)msa/: 'Vasıtasıyla' gibi enstrümantal benzeri çağrışımlar.
/ʃa/: İstenenin ne olduğunu belirtmek için sadece /ʁʷa/ ('istemek') ile kullanılır.
/n(ə)/ ~ /n(aʁʷada(n)/: Mutlak belirteçe benzer ve "X ve sonra Y" hissine sahiptir. Genellikle bu kullanıldığında fiillerde kip kullanılmaz.
/ma/: Koşullu veya hafif bir zorunlu güç oluşturur. Genellikle Gelecek I ve Gelecek II zamanlarına eşlik eder.
/tala/: Her zaman Gelecek I'e eşlik eder. Son derece nadirdir, bu yüzden nüansı bilinmemektedir.
/adʷan/: Bir hedef duygusu vardır ve işaretlediği fiilin gerekli olduğunu, ancak görevin yerine getirilmediğini ve tamamlandığını ima eder.
Tarihçe

Ubıh dili, 1864'te Ubıhların diğer Çerkes toplulukları ile birlikte Türkiye'ye sürülmelerinden önce, Çerkesya'nın Karadeniz kıyısında, kuzeyde Şahe (Şex-Шэх) Irmağından güneyde Adler'e değin uzanan bir alana yayılmış Ubıhlar tarafından konuşulmuştur. Fransız Lullié'ye göre, 1846'da sadece 1-2 köy halkı tarafından konuşulmaktaydı. Lavrov'a göre de Ubıhların bir bölümü, Ubıhça dışında Adığece ve Ciget Abhazcasını benimsemişti.
Tarihçe > Osmanlı'ya göç

Ana madde: Çerkes Sürgünü
1864'te Osmanlı Türkiyesi'ne yapılan göçler sonucu Ubıhların bir bölümü, diğer Çerkeslerle birlikte, Kuzey Anadolu ve Balkan topraklarına yerleştirildi, boşaltılan yerler ise gerilla tipi direnişlerin temizlenmesinden yani 1880 yılından sonra Rus yerleşimine tahsis edildi. 1864'te Orta Laba Irmağı soluna yerleştirilen ya da saklandıkları dağlardan sağ kurtulup Kuban Irmağı civarına yerleşmiş olan Ubıhların çoğu ise, Rus yönetiminin baskıları sonucu, özellikle 1878 yılından sonra, diğer Adigelerle birlikte Türkiye'ye göç etmiştir. Bunun sonucunda Kafkasya'da artık bir Ubıh yerleşimi kalmamıştır. Kafkasya'da kalmış Ubıh sayısı 1880'de 80'e düşmüş, bu Ubıhlar da, oralardaki Şapsığ ve diğer Adigelere karışmışlardır. Örneğin İlk Adige Cumhuriyeti Devlet Başkanı Aslan Carıme Ubıh asıllıdır.
Balkanlara yerleştirilen Ubıhların tamamı, 1878 Berlin Antlaşması gereğince, diğer Çerkeslerle birlikte, Osmanlı'nın Asya ve Afrika'daki topraklarına göç etti. Ubıhça konuşmakta olan küçük kalıntı gruplar da şimdiki Kocaeli'nin Maşukiye köyü ile Sakarya ilinin Sapanca ilçesinin Kırkpınar ve Yanık köylerine yerleşti. Ayrıca daha fazla sayıda olmak üzere Manyas'ta yerel halkın Boğaz, Adigelerin Psışha dedikleri Kocaçay Irmağı vadisi boyunca yukarı doğru sıralanan Hacıyakup (hepsi Ubıh), Işıklar (birkaç hanesi Ubıh), Değirmenboğazı (hepsi Ubıh idi), Darıca (200 hane içinde en son 20 hanesi Ubıh kalmıştı) ve Hacıosman (Ubıhça adı: Lek'uaşe, hepsi Ubıh) köylerine yerleştiler. Ubıhların tamamı Adigece, azı da Adigece ile birlikte Ubıhça konuşuyordu. Kafkasya'da iken üç dil (Adige, Ubıh ve Ciget dili) konuşan Ubıhlar da vardı.
Tarihçe > Tükeniş

Ubıhça en son Hacıosman köyü yaşlıları arasında konuşuluyor, diğer köylerin yaşlıları arasında biliniyor, ama artık konuşulmuyordu. Hacıosman köyünden olup Ubıh dilini konuşan son birey olarak kabul edilen Tevfik Esenç'in 8 (7?) Ekim 1992'de ölmesiyle de Ubıh dili bir ölü dil olarak sınıflandırılmaya başlandı. Bugün sadece Adigece konuşmakta olan Ubıhlar, Sakarya, Balıkesir, Bilecik, Sinop, Samsun, Kahramanmaraş ve birçok ilde Adigelerle beraber yaşamaktadır.
Ubıh dili üzerine Dirr, Dumézil, Mészaros, Vogt ve Özsoy gibi dilbilimciler çalışmalarda bulunmuşlardır. Ubıh dilinin Abhaz-Adige dil grubu içindeki konumu ise halen araştırılmaktadır.
B71 Sandoy

B71 Sandoy, Faroe Adaları'nın en üst düzey futbol ligi olan Betrideildin'de yer alan bir futbol kulübü.
Eski teknik direktörler

| Tarih | İsim |  |
| --- | --- | --- |
| 1986 |  Finn Melin |  |
| 1987-89 |  Jan Kazcynski |  |
| 1990-96 |  Piotr Krakowski |  |
| 1997 |  Eli Hentze |  |
| 1998-99 |  Ivan Hristov |  |
| 2000 |  Per Langvad |  |
| 2001 |  Kári Reynheim |  |
| 2002-03 |  Tom Saintfiet |  |
| 2003 |  Waldemar Nowicki |  |
| 2004-05 |  Ole Andersen |  |
| 2006 |  Dragan Kovačević |  |
| 2007 |  Dušan Mokan |  |
| 2007-08 |  Eli Hentze |  |
| 2009 |  Frankie Jensen |  |
| 2009 |  Eli Hentze |  |
| 2010 |  Piotr Krakowski |  |
| 2011- |  Allan Mørkøre |  |
Eski önemli oyuncular

Allan Mørkøre
Símin Hansen
Eli Hentze
Torbjørn Jensen
Kári Nielsen
Páll á Reynatúgvu
Kári Reynheim
Brandur Sandoy
Piotr Krakowski
Waldemar Nowicki
Yeni Fransa'nın Korgenerali

Yeni Fransa Korgenerali, 1598'den 1627'ye dek Kanada ve Akadya kolonileri de dahil olmak üzere Yeni Fransa'yı yöneten Fransız yetkilinin ünvanıydı. 1598'den önce bu görev 1541'den 1543'e kadar kısa bir süre devam etti. Bu, daha sonra Kanada olacak topraklardaki ilk valilik göreviydi ve günümüzdeki Kanada Genel Valisi makamının, diğer bir deyişle Kanada'nın kralı ve devlet başkanı olan III. Charles'ın temsilcisi olan makamın öncüsüydü.
Jean-François de la Rocque de Roberval ve Pierre Dugua, Sieur de Mons dışında ünvanın çoğu sahibi Yeni Fransa'ya asla ayak basmadı. Diğerleri ise Fransa Krallığı'nın rahatlığında görev yaptılar. 1627 yılında bu ünvan Yeni Fransa Valiliği makamıyla değiştirildi.
| Makam Sahibi | Dönem | Atayan |
| --- | --- | --- |
| Jean-François de la Rocque de Roberval | 1541–1543 | I. Francis |
| boş | 1543–1598 | I. Francis, II. Henry, II. Francis, IX. Charles ve III. Henry dönemlerinde |
| Troilus de Mesqouez | 1598–1603  | Henry III |
| Pierre Dugua, Sieur de Mons | 1603–1610 | IV.Henry |
| Charles de Bourbon, Soissons Kontu | 1611–1612 | Louis XIII (naiplikteki Marie de' Medici) |
| Henri II, Condé Prensi | 1612–1616 | Louis XIII (naiplikteki Marie de' Medici) |
| Pons de Lauzière, Marquis de Thémines de Cardillac | 1616–1620 | Louis XIII (naiplikteki Marie de' Medici) |
| Henri II, Condé Prensi | 1620 | XIII.Louis |
| Henri de Montmorency, 4. Montmorency Dükü | 1620–1625 | XIII.Louis |
| Henri de Lévis, Ventadour'un 3. Dükü | 1625–1626 | XIII.Louis |
| Kardinal Richelieu | 1626–1627 | XIII.Louis |