stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Ardahan
Tarihsel yapılar

Bugünkü Ardahan kenti sınırları içinde ve yakın çevresinde birkaç tarihsel yapı kalıntısı vardır. Bunlardan biri olan Mindaşeni Kilisesi'dir. Yapı, Ardahan kentinin güneydoğu ucunda, Göle yolunun sağ kıyısında yer alır. Parakani'nin (Ardahan'ın eski adı) bir köyü olan Mindaşeni'deki köy kilisesi, tek nefli bir yapıdır ve bir kısmı günümüze ulaşmıştır. 2011 yılında duvarları ayakta olan kilisenin bir duvarı, kısa bir süre sonra bilinçli biçimde yıkılmıştır. Bir başka kilise ise, Parakani (Ardahan'ın eski adı) adını taşıyan kalenin kilisesidir. Tek nefli bir yapı olan Parakani Kilisesi tamamen yıkılmıştır. Bugünkü kent sınırları içinde kalan ve kentin kuzeydoğu ucunda bulunan eski Kayabaşı köyündeki kubbeli kiliseden de günümüze sadece yıkıntılar kalmıştır.
Kiliselerin dışında Ardahan kentinde ve yakın çevresinde, basızı yıkılmış birkaç kale vardır. Bugünkü Ardahan kentinin sınırları içinde sayılan eski Parakani köyündeki kale, kentin 3 kilometre kuzeyinde bir tepede yer alır. Orta büyüklükteki kale (70 × 55 m), 19. yüzyılda Ruslar tarafından askeri karargâh olarak kullanılmıştır. Ramazan Tabya da denilen bu kalenin 800 metre batısında, Ardahan kentinin 3 kilometre kuzeyinde bulunan Parakani Kalesi (60 × 36 m), iki dere arasındaki bir tepede yer alır. Kale tamamen yıkılmıştır. Ardahan kentinin 1,5 kilometre kuzeyindeki bir tepede, yığma taşla inşa edilmiş olduğu anlaşılan küçük bir kalenin (33 × 30 m) kalıntıları da günümüze ulaşmıştır. Bugün Ardahan Kalesi olarak bilinen kale ise, günümüze sağlam ulaşmıştır. Dikdörtgen planlı bir yapı olan kale (328 × 180 m), kent merkezinin kuzeyinde, Halil Efendi Mahallesi ile Ardahan kent merkezini birbirinden ayıran Kura Nehri'nin hemen sol tarafında yer alır. Ardahan Kalesi'nin 14 adet kule bulunmaktadır.
Coğrafya

Doğu Anadolu Bölgesi’nin Karadeniz Bölgesi’ne komşu olduğu kuzeydoğu kesiminde yer alan Ardahan, yüksek ve engebelidir. Sahada 3.000 m ’yi aşan dağlar yer alır. Yalnızçam Dağları Artvin il sınırı boyunca uzanır. İlin kuzeydoğu kesiminde Keldağ (3.033 m), doğu kesiminde Akbaba Dağı (3126 m) yer alır. İl topraklarının güney kesimini de Allahuekber Dağları ve Kısır Dağı (3.197 m) engebeli hale getirir. Allahuekber Dağlarına bağlı Kabak Dağı (3.054 m) il sınırı içinde kalır. Kısır Dağı 3.197 m ile ilin en yüksek noktasıdır. Ardahan Platosu ilin orta kesiminde yer alır. Yüksekliği 1800-2000 m’ dir. Temelini Neojen volkanizması sonucu ortaya çıkmış lavlar oluşturur.
Plato, Pliyosen sonu ve Pleistosen başlarında ortaya çıkan faylanmalar sonucu çökmüştür. Kenarlarında marnlı ve kumlu çökellerin bulunduğu bu alan, yüksek kesimlerden gelen malzemelerle dolmuştur.
Kura Nehri ve kolları tarafından plato yüzeyi parçalanmıştır. Bu akarsuların en önemlisi platoyu baştan başa geçen Kura Nehridır. Çıldır Gölü; ilin güneydoğu kesiminde yer alır, yüksekliği 1.959 m'dir. Aktaş Gölü ise ilin doğu kesiminde yer alır. Bu gölün doğu yarısı Gürcistan sınırları içinde kalır. Gölün yüksekliği 1.798 m'dir.
Coğrafya > İklim

Ardahan'da; kışları soğuk, yazları ılık, her mevsim yağışlı olan nemli orta enlem iklimi (Köppen-Geiger'e göre Dfb) hakimdir. Yıllık ortalama sıcaklık 3,8 °C'dır, yılın 5 ayı sıcaklık ortalaması 0 °C'nin altındadır. Ağustos, Temmuz aylarında ortalama sıcaklık 16,3 °C, maksimum sıcaklık 35 °C'dir. Yılda ortalama yağış 551 mm'dir. En yüksek yağışlar Haziran 92 mm, Mayıs 82 mm, en düşük Ocak 19 mm, Şubat 21 mm ve Aralık 22 mm'dir. Yağışların %41'i yaz, %30'u ilkbaharda düşer. Rüzgâr hızı ortalama 2,1 m/sn, maksimum 32 m/sn'dir.
Nüfus

Ardahan, bölge itibarıyla soğuk, elverişsiz iklimi ve işsizliğin de olması nedeniyle dışarıya çok göç vermiştir.
| Yıl> Ardahan ilçesi (Kars) | Toplam> Ardahan ilçesi (Kars) | Şehir> Ardahan ilçesi (Kars) | Kır> Ardahan ilçesi (Kars) |
| --- | --- | --- | --- |
| 1927 | 24.434 | 2.397 | 22.037 |
| 1935 | 30.913 | 2.860 | 28.053 |
| 1940 | 44.622 | 5.095 | 39.527 |
| 1945 | 49.699 | 6.182 | 43.517 |
| 1950 | 54.083 | 4.789 | 49.294 |
| 1955 | 61.318 | 6.557 | 54.761 |
| 1960 | 49.844 | 7.228 | 42.616 |
| 1965 | 56.562 | 9.117 | 47.445 |
| 1970 | 61.968 | 13.339 | 48.629 |
| 1975 | 65.605 | 16.285 | 49.320 |
| 1980 | 62.600 | 14.912 | 47.688 |
| 1985 | 61.372 | 16.895 | 44.477 |
| 1990 | 52.574 | 16.761 | 35.813 |
Ardahan merkez ilçesi
| 2000 | 44.794 | 17.274 | 27.520 |
| 2007 | 40.828 | 17.446 | 23.382 |
| 2008 | 40.875 | 16.923 | 23.952 |
| 2009 | 40.455 | 17.171 | 23.284 |
| 2010 | 39.676 | 16.251 | 23.425 |
| 2011 | 41.287 | 18.298 | 22.989 |
| 2012 | 41.770 | 19.075 | 22.695 |
| 2013 | 40.874 | 18.857 | 22.017 |
| 2014 | 40.960 | 19.657 | 21.303 |
| 2015 | 41.422 | 19.777 | 21.645 |
| 2016 | 41.939 | 21.587 | 20.352 |
| 2017 | 41.758 | 21.696 | 20.062 |
| 2018 | 42.226 | 22.169 | 20.057 |
| 2019 | 42.374 | 22.707 | 19.667 |
| 2020 | 41.658 | 22.190 | 19.468 |
Kardeş şehirler

| Şehir | Ülke |
| --- | --- |
Ahıska:  Gürcistan
Batum:  Gürcistan
Artvin:  Türkiye
Edirne:  Türkiye
Bakü:  Azerbaycan
Grozni:  Rusya
Astrahan:  Rusya
Vladikavkaz:  Rusya

Kura Nehri üzerindeki Ardahan Köprüsü, 19. yüzyılın sonları. Fotoğraf: Dmitri Ermakov
Ardahan Üniversitesi'nin kuzey tarafı, "Ay-Yıldız"ın resmedildiği tepe.
Ardahan şehrinde bir Müslüman Gürcü, 19. yüzyıl. Fotoğraf: Dmitri Ermakov
5 Mayıs 1877'de Rus birlikleri tarafından Ardahan Kalesi'ne karşı girişilen saldırı. Aleksey Kivşenko.
Ardahan Kalesi
Emine Arıcı

Emine Arıcı (d. 17 Ocak 1997, İzmir), Sultanlar Ligi takımlarından Türk Hava Yolları'da orta olarak oynayan Türk profesyonel voleybolcu. VakıfBank altyapısında yetişen voleybolcu daha öncesinde; Işıkkent, Karayolları, Bayramiç, Alaşehir Belediyespor, Salihli Belediyespor, Pursaklar, Edremit Belediyesi Altınoluk, Küçükyalı Yelkenspor, Çan Gençlik Kale, Aydın Büyükşehir Belediyespor ve Galatasaray kulüplerinde forma giydi.
Kariyeri

Işıkkent
VakıfBank II
Karayolları (2014-15)
Bayramiç (2015-16)
Alaşehir Belediyespor (2016-17)
Salihli Belediyespor (2017-18)
Pursaklar (2018-19)
Edremit Belediyesi Altınoluk (2019-20)
Küçükyalı Yelkenspor (2019-20)
Çan Gençlik Kale (2020-21)
Aydın Büyükşehir Belediyespor (2021-23)
Galatasaray (20203-24)
Türk Hava Yolları (2024-günümüz)
Başarıları > Kulüpleri > Aydın Büyükşehir Belediyespor

2021-22 Balkan Kupası -  Şampiyonluk
Başarıları > Kulüpleri > Galatasaray

2023-24 Balkan Kupası -  Şampiyonluk
Başarıları > Millî takım

2021 İslami Dayanışma Oyunları -  Şampiyonluk
2022 Akdeniz Oyunları -  İkincilik
Kişisel hayatı

1997 yılında İzmir'de dünyaya geldi. Türk Hava Yolları'nda forma giyen kendisi gibi orta oyuncu olan Beyza Arıcı ile kardeştir.
Avustralya Grand Prix

| --- | --- |
 Melbourne Grand Prix Pisti

Tur sayısı: 58
Pist uzunluğu: 5.278 km (3.280 mil)
Yarış uzunluğu: 306.124 km (190.216 mil)
En çok yarış kazanan sürücü:  Lex Davison (4)  Michael Schumacher (4)
En çok yarış kazanan marka:  Ferrari (14)
Son yarış (2025):
Birinci:  Lando Norris
Marka:  McLaren-Mercedes
Süre: 1:42:06.304
Pol süresi: 1:15.096
Sürücü:  Lando Norris
Marka:  McLaren-Mercedes
En hızlı tur: 1:22.167
Sürücü:  Lando Norris
Marka:  McLaren-Mercedes
Avustralya Grand Prix Avustralya'nın Melbourne kentinde düzenlenen Formula 1 yarışıdır. 1985 yılında takvime dahil edilen yarış o tarihten bu yana kadar kesintisiz olarak düzenlenmiştir.
2014'ten bir fotoğraf.
Pistin yukarıdan görünümü.
Pit-stop binaları.
Pistin ana düzlüğü.
Kazananlar > Birden çok kazanan sürücüler

Kalın yazılan sürücüler, mevcut sezonda Formula 1 şampiyonasında yarışmaktadır.
Pembe arka plan, Formula 1 Dünya Şampiyonası'nın parçası olmayan bir etkinliği gösterir.
2022 edisyonu itibarıyla, dört kez Dünya Sürücüler Şampiyonu Alain Prost, hem Dünya Şampiyonası hem de yerel formatlarda yarışı kazanan tek sürücü olmaya devam ediyor. Prost, Formula 1'de 1986 ve 1988'de Adelaide'de kazanmadan önce, Formula Pasifik Ralt RT4 kullanarak Avustralya Sürücüler Şampiyonası 1982 yarışını kazandı .
86 yıllık organizasyon tarihinde en başarılı pilotlar dörder galibiyetle Avustralyalı Lex Davison ve Alman Michael Schumacher olurken, Ferrari 14 galibiyetle en başarılı üretici oldu.
| Kazanma sayısı | Sürücü | Kazandığı yıllar |
| --- | --- | --- |
| 4 |  Lex Davison | 1954, 1957, 1958, 1961 |
| 4 |  Michael Schumacher | 2000, 2001, 2002, 2004 |
| 3 |  Bill Thompson | 1930, 1932, 1933 |
| 3 |  Doug Whiteford | 1950, 1952, 1953 |
| 3 |  Jack Brabham | 1955, 1963, 1964 |
| 3 |  Graham McRae | 1972, 1973, 1978 |
| 3 |  Roberto Moreno | 1981, 1983, 1984 |
| 3 |  Alain Prost | 1982, 1986, 1988 |
| 3 |  Jenson Button | 2009, 2010, 2012 |
| 3 |  Sebastian Vettel | 2011, 2017, 2018 |
| 2 |  Les Murphy | 1935, 1937 |
| 2 |  Bruce McLaren | 1962, 1965 |
| 2 |  Frank Matich | 1970, 1971 |
| 2 |  Max Stewart | 1974, 1975 |
| 2 |  Gerhard Berger | 1987, 1992 |
| 2 |  Ayrton Senna | 1991, 1993 |
| 2 |  Damon Hill | 1995, 1996 |
| 2 |  David Coulthard | 1997, 2003 |
| 2 |  Kimi Räikkönen | 2007, 2013 |
| 2 |  Lewis Hamilton | 2008, 2015 |
| 2 |  Nico Rosberg | 2014, 2016 |
Kazananlar > Birden çok kazanan markalar (Takımlar)

Kalın yazıyla gösterilen takımlar, mevcut sezonda Formula 1 şampiyonasında yarışmaktadır.
Pembe arka plan, Formula 1 Dünya Şampiyonası'nın parçası olmayan bir etkinliği gösterir.
| Kazanma sayısı | Marka | Kazandığı yıllar |
| --- | --- | --- |
| 14 |  Ferrari | 1957, 1958, 1969, 1987, 1999, 2000, 2001, 2002, 2004, 2007, 2017, 2018, 2022, 2024 |
| 13 |  McLaren | 1970, 1986, 1988, 1991, 1992, 1993, 1997, 1998, 2003, 2008, 2010, 2012, 2025 |
| 6 |  Williams | 1980, 1985, 1989, 1994, 1995, 1996 |
| 5 |  Cooper | 1955, 1960, 1961, 1962, 1965 |
| 4 |  Bugatti | 1929, 1930, 1931, 1932 |
| 4 |  MG | 1935, 1937, 1939, 1947 |
| 4 |  Lola | 1974, 1975, 1977, 1979 |
| 4 |  Ralt | 1981, 1982, 1983, 1984 |
| 4 |  Mercedes | 2014, 2015, 2016, 2019 |
| 2 |  Talbot-Lago | 1952, 1953 |
| 2 |  Maserati | 1956, 1959 |
| 2 |  Brabham | 1963, 1964 |
| 2 |  BRM | 1966, 1967 |
| 2 |  Matich | 1971, 1976 |
| 2 |  McRae | 1973, 1978 |
| 2 |  Renault | 2005, 2006 |
| 2 |  Red Bull | 2011, 2023 |
Kazananlar > Birden çok kazanan markalar (Motor Üreti̇ci̇leri̇)

Kalın yazılan üreticiler , mevcut sezonda Formula 1 şampiyonasında yarışmaktadır.
Pembe arka plan, Formula 1 Dünya Şampiyonası'nın parçası olmayan bir etkinliği gösterir.
| Kazanma sayısı | Motor | Kazandığı Yıllar |
| --- | --- | --- |
| 14 |  Ferrari | 1957, 1958, 1969, 1987, 1999, 2000, 2001, 2002, 2004, 2007, 2017, 2018, 2022, 2024 |
| 12 |  Mercedes * | 1997, 1998, 2003, 2008, 2009, 2010, 2012, 2014, 2015, 2016, 2019, 2025 |
| 10 |  Ford ** | 1950, 1951, 1968, 1980, 1981, 1982, 1983, 1984, 1990, 1993 |
| 8 |  Renault | 1989, 1994, 1995, 1996, 2005, 2006, 2011, 2013 |
| 7 |  Chevrolet | 1972, 1973, 1974, 1975, 1977, 1978, 1979 |
| 5 |  Climax | 1961, 1962, 1963, 1964 1965 |
| 4 |  Bugatti | 1929, 1930, 1931, 1932 |
| 4 |  MG | 1935, 1937, 1939, 1947 |
| 4 |  Honda | 1985, 1988, 1991, 1992 |
| 3 |  Maserati | 1956, 1959, 1960 |
| 3 |  Repco/Holden | 1970, 1971, 1976 |
| 2 |  Talbot-Lago | 1952, 1953 |
| 2 |  BRM | 1966, 1967 |
Sources:
* 1997 ile 2003 yılları arasında Ilmor tarafından inşa edildi
** 1968 ile 1993 yılları arasında Cosworth tarafından tasarlanıp üretildi , Ford tarafından finanse edildi
Zazalar

| --- | --- |

 

Önemli nüfusa sahip bölgeler
 Türkiye: 2.000.000-3.000.000
 Almanya: Bilinmiyor
Diller
Çoğunluk: Zazaca Türkçe  Azınlık: Kürtçe (Kurmançça), Arapça[kaynak belirtilmeli]
Din
İslâm (Sünni ve Alevi)
İlgili etnik gruplar
Diğer İran halkları
Zazalar, Hint-Avrupa dil ailesine bağlı bir dil olan Zazaca konuşup Türkiye'nin çoğunlukla Doğu Anadolu Bölgesi'nde Bingöl, Bitlis, Elazığ, Erzincan ve Tunceli; Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nde ise Diyarbakır, Adıyaman, Şanlıurfa illerinin belirli bölgelerinde yaşayan İranî bir halktır. Yaklaşık 2-3 milyon nüfusa sahip olan Zazalar; Türkler, Kürtler ve Araplardan sonra sayısal olarak Türkiye'deki dördüncü en büyük etnik grubu oluşturmaktadır.
12 Eylül Darbesi'nin ardından Zazalar dâhil birçok entelektüel azınlık, Türkiye'den Avrupa, Avustralya ve ABD'ye göç etmiştir. Zaza diasporasının en büyük kısmı Avrupa'da, ağırlıklı olarak Almanya'da bulunmaktadır. Dinî açıdan günümüzde Müslümanlığı benimseyen Zazalar, Sünni ve Alevi olmak üzere iki kesime ayrılmıştır. Zazalar, İran halkları ve İranî diller ile kültür ve dil bakımından çeşitli benzerlikleri barındırırlar.
Dil

Ayrıca bakınız: Zazaca
Zazaların dili Zazaca olmakla birlikte Zaza dili dil bilimsel olarak Hint-Avrupa dil ailesine mensup İran dillerinin Kuzeybatı İran dilleri koluna bağlı bir dildir. Zaza dili Talışça, ölü bir dil olan Eski Azerice ve Hazar Denizi kıyılarında konuşulan Sengserce, Simnanca, Tatça ve Gilekçe gibi diğer İran dilleri ile yakınlık arz etmektedir. Zaza dilinin tarihsel gelişimi incelendiğinde, kadim İranî dillerin birçok eski özelliğini koruyan bir dil olduğu ifade edilmektedir. Nitekim Zaza dili Tatça (Herzendi/Azeri), Talışça lehçeleri ve bazı kuzeybatı diyalektleri ile birlikte kadim Kuzeybatı İrani Proto-Hint Avrupa ünsüz harf köklerini güçlü bir biçimde muhafaza etmiştir. Aynı zamanda Zazaca, eril-dişil ayrımını çok güçlü bir şekilde muhafaza eden bir dildir. Zaza dilinde Farsça ve İngilizce gibi Hint-Avrupa dillerinde de olan "perfect tense" yani tamamlanmış zaman olarak da tanımlanabilen zaman bulunmaktadır. Bunun dışında, Zazaca dil yapısı bakımından Sasani İmparatorluğu'nun yazı dili olan Orta Farsça ile kuzey İran'da kurulan Part İmparatorluğu'nun resmî dili Partça ile büyük oranda benzerlik göstermektedir.
Bunların yanı sıra Zazalar arasında çift dillilik veya çok dillilik görülebilir. Yaşadıkları veya göç ettikleri coğrafyanın siyasi ve demografik koşullarına göre Türkçe, Kürtçe ve Arapça gibi diller de konuşulur.
Köken bilim

Zazaların kendilerini adlandırdığı Zaza sözcüğünün tespit edildiği tarihî birçok kaynak bulunmaktadır. Kaynaklardan biri 1329-1330 tarihleri arasına ait bir Kureyş şeceresidir. Yazılı bir deri doküman olan seçerede sıralanmış birkaç Zaza aşiret adının geçmekle birlikte Zaza aşiretine mensup olarak kaydedilmiş bir imza, Tālib Mullā Benī min, qebile Zāzā طالب ملا بنی من قبلة زازا "Zaza kabilesinden talip Mollā Beni" şeklinde yer almaktadır. Yine milattan önce 2. yüzyılda Yakın Doğu'da yaşayan bir mimarın soyadının "Zazai" olduğu bazı kaynaklarda kaydedilmiştir. Orta Çağ seyyahı Marko Polo'nun yol haritasında Musul-Erzincan-Erzurum dar üçgeni içinde kalan bölgeye Zorzanie/Zarzania dendiği ancak bu bölge sınırının Hazar Denizi'ne kadar dayandığı vurgulanmaktadır. Bu bölge Zazaların şu anda yaşadıkları coğrafi bölge ile uyumludur. Sümer tapınak ve tanrıçalarından birinin ortak isminin "Ninni-Zaza" veya "İnnana-Zaza" olduğu ad olarak Zaza'nın yer aldığı bir diğer kaynaktır. Eski yer isimleri arasında da "Zaza" adına rastlandığına işaret edilerek Zaza-Buha'nın (MÖ.880) Elâzığ'ın Maden yöresinde Mihrap ve Kervançemen dağları eteklerinde bir yer olduğu tarif edilmektedir. Bazı araştırmacılar ise Zaza sözcüğünün Sasa veya Sasan (Sasani) sözcüğünden geldiğini öne sürmektedir. Bir diğer adlandırma olan Dımıli ya da Dımıli/Dımılki şeklindeki adlandırmalara ilişkin Zaza dili üzerine araştırmalar yapan dil bilimci ve araştırmacılar, Zaza dilinin tarihî Deylem bölgesinde konuşulan Tatça, Talışça, Sengserce, Simnanca, Gilekçe gibi dil ve lehçeler ile yakınlığına bağlı olarak Dımıli sözcüğünün Deylem bölgesi ve Deylemliler ile bağlantılı olduğunu belirtmiştir. Zaza ve Dımıli/Dımli'nin dışında bölgelere göre kendilerini Dılmıc, Kırd, Kırmanc, Şarê Ma, Ma, Elewi olarak adlandıran Zazalar da bulunmaktadır. Bu noktada Dımıli ve Zaza'nın dışında Zaza dilinin kuzey lehçesini konuşan Alevi Zazalar tarafından kullanılan Kırmanc, Ma, Şarê Ma, Elewi ve Zaza dilinin merkez lehçesinin konuşulduğu bazı bölgelerde Zaza ile birlikte sınırlı şekilde kullanılan Kırd diğer adlandırmalardır.
Tarihçe

Zazalar ile ilişkilendirilen Part İmparatorluğu, Sasanilerden önce İran'ı yöneten Kuzey Doğu İran orjinli bir halk olup Windfuhr onların dillerinin Zaza diline çok yakın olduğunu belirtmektedir. İranlı tarihçi Kaveh Farrokh da Zazalarla Partların güçlü bağı olduğuna işaret etmektedir. Alman dil bilimci Jost Gippert de benzer biçimde Zaza dili ile Orta İrani dil olan Partça arasında çok yakın ilişki olduğunu belirtmektedir. Bazı araştırmacılara göre ise Zaza sözcüğü Sasa veya Sasan kelimelerinden gelmektedir. Bu noktada Zaza ismi ve Zaza dilinin Sasanilerin diline yakın olduğu, Zazalar ve Zaza dilinin Sasani ya da Zazani imparatorluğunun ardılı olarak kabul edildiği de belirtilmektedir. Sasani İmparatorluğu'nun yıkılmasından sonra Sasanilerin birçok savaş yaptığı düşmanı Bizanslıların Kayzeri, ele geçirdiği sınırlar ile Sasani nüfusunu da içinde barındıran bölgeyi 1071 tarihine dek 400 yıl elinde tuttu.
Friedrich Carl Andreas, Karl Hadank, Vladimir Minorski, David. N. Mackenzie, Artur Christensen ve William Burley Lockwood gibi Zazalar ve Zaza dili üzerine araştırmalar yapan dil bilimci ve araştırmacılar Zaza dilinin tarihî Deylem bölgesi (Deylemi -> Dımıli) üzerinde konuşulan diller ile yakından ilişkili olduğunu tespit edip Zazaların kuzey İran'dan, tarihî Deylem bölgesi üzerinden göç edip bugünkü yaşadıkları bölgeye geldiklerini belirtmiştir. Nitekim tarihî Deylem bölgesi üzerine bugün konuşulan Tatça, Talişçe, Gilekçe, Sengserce, Simnanca ve Mâzenderanca gibi dil ve lehçeler Zaza diline en yakın dillerdir. William Burley Lockwood, David. N. Mackenzie, Karl Hadank, Artur Christensen gibi dil bilimci ve araştırmacılar Zazaların kullandığı 'Dımıli' sözcüğünün Dailemi/Dailomi'den geldiğini ve Deylemli demek olduğunu ayrıca Zaza halkının Hazar Denizi'nin güney kıyılarındaki Deylem'den göçenlerin devamı olduğunu, atalarının dilini günümüze kadar koruyabildiklerini belirtmişlerdir. Behustin Kitabeleri'nde Deylemlilerin konuştukları dil için "Zuzu" denmiştir.
Din

Zazaların dini ağırlıklı olarak İslâm'dır. Mezhep yoğunluğu ise Sünnilik ve Alevilik'tir. Sünni kesim içerisinde kalan Zazaların bir kısmı Hanefi bir kısmı da Şafii'dir. Dersim aşiretlerinden oluşan Alevi Zazalar, Koçgiri (Zara, Kangal, Ulaş, Divriği)'den Varto-Hınıs, kısmen Bingöl yöresinde, ayrıca Kayseri'nin Sarız ilçesinde mesken iken, Sünni kesim içerisinde kalan Zazalar da Elazığ, Bingöl, Diyarbakır, Siverek, Adıyaman, Aksaray, Mutki, Sason bölgelerinde yaşamaktadırlar. Özellikle Alevi-Sünni ve de Şafii-Hanefi farklılığı Zazalarda önemli şive ve kültür farklılığını da beraberinde getirmiştir.
Folklor ve kültür > Yer isimleri

Zazaistan, Doğu Anadolu ile Güneydoğu Anadolu bölgelerinin bir kısmını oluşturan ve Zaza halkının yaşadığı coğrafi bölgedir. Zazaistan, Erzincan, Elâzığ, Tunceli'nin tamamını, Şanlıurfa, Malatya, Sivas, Bitlis, Bingöl, Erzurum, Diyarbakır, Muş'un bir kısmını kapsar.
Zazaistan adını ilk defa ortaya atan isim Ebubekir Pamukçu olmuştur. 1991 yılında İsveç'te Ebubekir Pamukçu tarafından yayımlanan Raya Zazaistani (Zazaistan Yolu) Dergisi ilk kez 'Zazaistan' teriminin kullanılmış olduğu dergidir.
Bazı yazar ve araştırmacılar, "Zaza" adının tarihî Zawzan bölgesi ile ilgili olabileceğini belirtmektedir. Kimi kaynaklarda bu isim "Zevezan", "Zuzaniye", "Zevazaniye" veya "Zavzan" biçiminde de yazılmaktadır. İbn al-Athir ve İbnü'l-Esir'e (1160-1234) göre ise 'Zawzan', "Musul'dan, Ahlat yakınlarına kadar uzanıyor, Azerbaycan tarafından da Selmas'a kavuşuyordu." 10. yy. da Van Gölünün, güney kısmına tekabül eden coğrafyaya bir dönem "Zawzan" denmiştir. Dil bilimci David Neil MacKenzie, de Zazaların İran Hazarı'ndan gelip, Kürtlerin yerleşik olduğu bölgenin batısına, yani şimdi yerleşik oldukları bölgeye risksiz geçmiş olması olasılığının zayıf olduğuna işaret ederek, başka bir varsayımı ele almak gerektiğini vurgulamaktadır. Onun varsayımı, Zazaların bugün Kürdistan'ın kalbi olarak kabul edilen yerde, yani Van Gölü'nün güney ve batısındaki topraklarda yaşadıkları ve kendilerinin ilerleyen Kürtlerce batıya gitmeye zorlandıkları varsayımıdır. Bu coğrafi adlara MS 10. ve 13. yüzyıl arasında El Mesudi, İbn Miskawaihi, Yakut ve başkalarında da rastlarız. 13. yüzyılda henüz kullanılan bir addı. Zaza kökü korunursa bu ad Zazavan olarak düşünülmelidir. 13. yüzyıl coğrafyacılarından Yakut, 1225'te yazdığı "Mu'jam-ul-Buldan (ii, 957)" adlı eserinde Zawazan'ı "Ermenistan dağları, Khilat (Ahlat, SC), Azerbaycan, Diyarbekir ve Musul arasında yer alan geniş bir eyalet olarak tarif eder."
Behustin yazıtlarında Zazana adında geçen bölge için Bingöl Üniversitesi'nde 2011 yılında yapılan Uluslararası Zaza Tarihi ve Kültürü Sempozyumun'da Zazana Hakkında: "Taş yazıtının 20. Şiiri'nin hemen başında 'Zazana' diye bir yerin adı geçmektedir. Bu eski farsça yazıtta, Zazana yukarı Fırat Havzası bölgesi olarak tanımlamak için kullanmaktadır. Bu bölge günümüzde Zaza Halkı'nın yaşadığı yerleşke alanlarıdır." denmiştir.
Konuyla ilgili yayınlar

| --- | --- |
 I. Uluslararası Zaza Dili Sempozyumu (2011) 11 Nisan 2021 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.  II. Uluslararası Zaza Tarihi ve Kültürü Sempozyumu (2012)  7 Haziran 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.  38 ra Jü Pelge, Dr. H. Çağlayan, Tij Yayınları  Arslan, İlyas. 2016. Verbfunktionalität und Ergativität in der Zaza-Sprache 2 Aralık 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.. Dissertation, Universität Düsseldorf.  Belge ve Tanıklarıyla Dersim Direnişleri, M. Kalman, Nujen Yayınlar  Blau, Gurani et Zaza in R. Schmitt, ed., Compendium Linguarum Iranicarum, Wiesbaden, 1989, 3-88226-413-6, pp. 336–40 (About Daylamite origin of Zaza-Guranis)  Dersim, Jandarma Umum Komutanlığı'nın Raporu, Kaynak Yayınları  Dersim Tarihi, Ali Kaya, Can Yayınları  Dersim’de etnik kimlik Gülsün Fırat, “Herkesin bildiği sır: Dersim" adlı kitapta, İletişim Yay., 2010  Dersim Yazıları, Sait Çiya, Tij Yayınları  Dersim Zaza Ayaklanmasının Tarihsel Kökenleri, Ebubekir Pamukçu, Yön Yayıncılık  Dersim-Zaza Tarihi, Seyfi Cengiz  Die Rolle des Bildungswesens beim Demokratisierungsprozeß in der Türkei unter besonderer Berücksichtigung der Dimili (Kirmanc-, Zaza-) Ethnizität, Kahraman Gündüzkanat. LIT-Verlag, Münster, 1997  Die Schwäche der Türkischen Arbeiterbewegung im Kontext der nationalen Bewegung (1908-1945), Hüseyin Çağlayan, Frankfurt, 1995 :  Die Rolle des Bildungswesens beim Demokratisierungsprozeß in der Türkei unter besonderer Berücksichtigung der Dimili (Kirmanc-, Zaza-) Ethnizität, Kahraman Gündüzkanat. LIT-Verlag, Münster, 1997  Faruk İremet, "Zonê Ma Zazaki" (Dilimiz Zazaca), (Our language Zaza), Stockholm 1996, ''İremet Yayınları''  İranice Ansiklopedisi Zaza (Dımli)  Kırd, Kırmanc, Dımıli veya Zaza Kürtleri 1 Mayıs 2021 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi., Malmîsanij, Deng Yayınları, Îstanbul 1996  Kulê 38i, Munzur Çem, Peri Yayınları  Kürt Aşiretleri Üzerine Sosoyolojik Tetkikler, Ziya Gökalp, Sosyal Yayınlar, Îstanbul 1992  Kürtlük, Türklük, Alevilik, Etnik ve Dinsel Kimlik Mücadeleleri, Prof. Dr. Martin von Bruinessen,, İstanbul 1999.  Türk Toplumunda Zazalar ve Kürtler, Prof. Orhan Türkdoğan, Timaş Yayınları  Türkiye'de Etnik Topluluklar, Peter Alford Andrews, tümzamanlar yay.  Türkiye'nin Etnik Yapısı, Ali Tayyar Önder, Fark Yayınları  Zazalar ve Kızılbaşlar, Nazmi Sevgen, Kalan Yayınları  Zaza Kürtler, Mehmed S. Kaya, Çevirenler: K.Ataş, M.S.Akgönül, Rupel Basım Yayın, İstanbul 2014  Zazalar Üzerine Sosyolojik Tetkikler, H. Reşit Tankut, Kalan Yayınları  Zazalar: Tarih, Kültür ve Kimlik, Ercan Çağlayan, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, İstanbul 2016.  Zazalar: Tarihi, Kültürel ve Sosyal Yapı, Serdar Karabulut, İzmit: Altınkalem Yayınları 2013 
Zazacanın üç ana lehçe grubu   Kuzey Zazacası   Merkezî Zazaca   Güney Zazacası