Çinko

Çinko, sembolü Zn, atom numarası 30 olan kimyasal bir elementtir. Oda sıcaklığında hafif kırılgan bir metaldir ve oksidasyon giderildiğinde parlak gri bir görünüme kavuşur. Periyodik tablonun 12. (IIB) grubunun ilk elementidir. Bazı açılardan çinko kimyasal olarak magnezyuma benzer: her iki element de yalnızca bir normal oksidasyon durumu (+2) gösterir ve Zn2+ ve Mg2+ iyonları benzer boyuttadır. Çinko, Dünya kabuğundaki en bol bulunan 24. element olup beş kararlı izotopu vardır. En yaygın çinko cevheri, bir çinko sülfür minerali olan sfalerittir.
Çinko cevherinin en büyük işletilebilir damarları, Avustralya, Asya ve ABD'dedir. Çinko, cevherin köpük flotasyonu, kavurma ve elektrik kullanılarak nihai ekstraksiyon (elektrokazanım) yoluyla rafine edilir.
Çinko, insanlar, hayvanlar, bitkiler ve mikroorganizmalar için temel eser elementtir ve doğum öncesi ve sonrası gelişim için gereklidir. İnsanlarda demirden sonra en bol bulunan ikinci eser metaldir ve tüm enzim sınıflarında görülen tek metaldir.
Çinko aynı zamanda birçok enzim için önemli bir yardımcı faktör olduğundan mercan büyümesi için gerekli besin elementidir.
Çinko eksikliği gelişmekte olan ülkelerde yaklaşık iki milyar insanı etkilemektedir ve birçok hastalıkla ilişkilendirilir. Çocuklarda çinko eksikliği büyümede geriliğe, cinsel olgunluk gecikmesine, enfeksiyona yatkınlığına ve ishale neden olur.
Reaktif merkezde çinko atomu bulunan enzimler, insanlarda alkol dehidrogenaz gibi biyokimyada yaygındır.
Bakır ve çinkonun çeşitli oranlarda alaşımı olan pirinç, MÖ 3. binyıldan itibaren Ege Bölgesi'nde ve günümüzde Irak, Birleşik Arap Emirlikleri, Kalmukya, Türkmenistan ve Gürcistan'ı kapsayan bölgede kullanılıyordu.
MÖ ikinci binyılda Batı Hindistan, Özbekistan, İran, Suriye, Irak ve İsrail'i kapsayan bölgelerde kullanılıyordu. Çinko metali Hindistan'da 12. yüzyıla kadar büyük ölçekte üretilmiyordu ancak eski Romalılar ve Yunanlar tarafından biliniyordu.
Racastan madenleri, MÖ 6. yüzyıla kadar uzanan kesin çinko üretimi kanıtları sunmaktadır. Saf çinkoya ilişkin en eski kanıt, MS 9. yüzyılda saf çinko elde etmek için damıtma işleminin kullanıldığı Racastan'daki Zawar'dan gelmektedir. Simyacılar çinkoyu havada yakarak "filozof yünü" veya "beyaz kar" adını verdikleri maddeyi oluşturdular.
Element muhtemelen simyacı Paracelsus tarafından Almanca Zinke (çatal, diş) kelimesinden esinlenerek isimlendirilmiştir. Alman kimyager Andreas Sigismund Marggraf'ın 1746 yılında saf metalik çinkoyu keşfettiği kabul edilir. 1800'lü yıllarda Luigi Galvani ve Alessandro Volta'nın çalışmaları çinkonun elektrokimyasal özelliklerini ortaya çıkardı.
Çinkonun başlıca uygulama alanı demirin korozyona dayanıklı çinko kaplanmasıdır (sıcak daldırma galvanizleme). Elektrokimyasal potansiyel dizisinde demirden daha negatif değerdedir. Böylece çinko anot olarak katodik korozyon korumada önemli bir kullanım bulur. Galvanizleme bu tür uygulamalardan biridir.
Elektrik pilleri, küçük yapısal olmayan dökümler ve pirinç gibi alaşımlar diğer uygulama alanları arasındadır.
Organik laboratuvarlarda çinko karbonat ve çinko glukonat (gıda takviyesi olarak), çinko klorür (deodorantlarda), çinko pirition kepek önleyici şampuanlarda), çinko sülfür (lüminesans boyalarda) ve dimetilçinko veya dietilçinko gibi çeşitli çinko bileşikleri yaygın olarak kullanılır.
Elementlerin periyodik tablosunda geçiş elementleri grubundadır.
Düşük kaynama sıcaklığı dikkat çekicidir. Bu değer özellikle pirometalurjik metal üretiminde çok belirleyici bir etmendir.
Çinko dökülmüş halde sert ve kırılgandır. 120 °C'de şekillendirilebilir.