stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
2024
Ölümler > Temmuz

1 Temmuz - İsmail Kadare, Arnavut yazar (d. 1936)
5 Temmuz
Nikolai Korolkov, Olimpiyat şampiyonu Rus binici (d. 1946)
Jon Landau, Amerikalı film yapımcısı (d. 1960)
6 Temmuz - Javier Valle Riestra, 131. Peru Başbakanı (d. 1932)
7 Temmuz - Bengt I. Samuelsson, Nobel ödüllü İsveçli biyokimyager (d. 1934)
8 Temmuz - Jógvan Sundstein, 7. Faroe Adaları Başbakanı (d. 1933)
10 Temmuz - Joe Engle, Amerikalı astronot (d. 1932)
11 Temmuz - Shelley Duvall, Amerikalı oyuncu (d. 1949)
13 Temmuz - Shannen Doherty, Amerikalı oyuncu (d. 1971)
18 Temmuz - Bob Newhart, Amerikalı komedyen ve oyuncu (d. 1929)
19 Temmuz
Ray Reardon, Galli snooker oyuncusu (d. 1932)
Nguyễn Phú Trọng, 10. Vietnam Devlet Başkanı (d. 1944)
23 Temmuz - Robin Warren, Nobel ödüllü Avustralyalı patolog (d. 1937)
27 Temmuz - Edna O'Brien, İrlandalı yazar (d. 1930)
29 Temmuz - Józef Szmidt, Olimpiyat şampiyonu Polonyalı üç adım atlayıcı (d. 1935)
31 Temmuz - İsmail Haniye, 4. Filistin Başbakanı (d. 1962)
Ölümler > Ağustos

4 Ağustos - Tsung-Dao Lee, Nobel ödüllü Çin asıllı Amerikalı fizikçi (d. 1926)
7 Ağustos
Patrice Laffont, Fransız oyuncu ve sunucu (d. 1939)
Jon McBride, Amerikalı astronot (d. 1943)
Jack Russell, Amerikalı şarkıcı (d. 1960)
9 Ağustos - Susan Wojcicki, Amerikalı iş insanı (d. 1968)
10 Ağustos - Galina Zıbina, Olimpiyat şampiyonu Sovyet-Rus atlet (d. 1931)
12 Ağustos - Zaid Rifai, 22. Ürdün Başbakanı (d. 1936)
14 Ağustos - Gena Rowlands, Amerikalı oyuncu (d. 1930)
18 Ağustos - Alain Delon, Fransız oyuncu (d. 1935)
19 Ağustos - Maria Branyas, İspanyol süper asırlık (d. 1907)
24 Ağustos - Christoph Daum, Alman futbolcu ve teknik direktör (d. 1953)
25 Ağustos - Selim Hus, 34. Lübnan Başbakanı (d. 1929)
26 Ağustos
Sven-Göran Eriksson, İsveçli futbolcu ve teknik direktör (d. 1948)
Sid Eudy, Amerikalı profesyonel güreşçi (d. 1960)
30 Ağustos - Robertas Žulpa, Olimpiyat şampiyonu Litvan yüzücü (d. 1960)
Ölümler > Eylül

2 Eylül
James Darren, Amerikalı oyuncu ve yönetmen (d. 1936)
Aleksandr Medved, Olimpiyat şampiyonu Belaruslu güreşçi (d. 1937)
5 Eylül
Oleksandr Rezanov, Olimpiyat şampiyonu Sovyet-Ukraynalı hentbolcu (d. 1948)
Rebecca Cheptegei, Ugandalı atlet (d. 1991)
9 Eylül - James Earl Jones, Amerikalı oyuncu ve seslendirme sanatçısı (d. 1931)
11 Eylül - Alberto Fujimori, 54. Peru Devlet Başkanı (d. 1938)
12 Eylül - John Haglelgam, 2. Mikronezya Devlet Başkanı (d. 1949)
14 Eylül
Otis Davis, Olimpiyat şampiyonu Amerikalı atlet (d. 1932)
Cabir el-Mübarek el-Hamad es-Sabah, 7. Kuveyt Başbakanı (d. 1942)
15 Eylül - Tito Jackson, Amerikalı müzisyen (d. 1953)
18 Eylül - Salvatore Schillaci, İtalyan futbolcu (d. 1964)
20 Eylül - Kathryn Crosby, Amerikalı oyuncu (d. 1933)
22 Eylül - Fredric Jameson, Amerikalı edebiyat kuramcısı (d. 1934)
23 Eylül - Amadou Mahtar M'Bow, Senegalli eğitimci ve siyasetçi (d. 1921)
26 Eylül - John Ashton, Amerikalı oyuncu (d. 1948)
27 Eylül
Maggie Smith, İngiliz oyuncu (d. 1934)
Hasan Nasrallah, 3. Hizbullah Genel Sekreteri (d. 1960)
28 Eylül - Kris Kristofferson, Amerikalı şarkıcı ve oyuncu (d. 1936)
30 Eylül - Dikembe Mutombo, Kongo asıllı Amerikalı basketbolcu (d. 1966)
Ölümler > Ekim

2 Ekim - Daniel Williams, 4. Grenada Genel Valisi (d. 1935)
3 Ekim - Michel Blanc, Fransız yönetmen ve senarist (d. 1952)
5 Ekim - Badruddoza Çovdhuri, 13. Bangladeş Cumhurbaşkanı (d. 1930)
6 Ekim - Johan Neeskens, Hollandalı futbolcu ve teknik direktör (d. 1951)
9 Ekim - Ratan Tata, Hint iş insanı (d. 1937)
12 Ekim - Alex Salmond, 4. İskoçya Başbakanı (d. 1954)
16 Ekim
Yahya Sinvar, Filistinli siyasetçi (d. 1962)
Liam Payne, İngiliz şarkıcı ve söz yazarı (d. 1993)
17 Ekim - Andrew Schally, Nobel ödüllü Polonyalı doktor (d. 1926)
18 Ekim - Annelie Ehrhardt, Olimpiyat şampiyonu Doğu Alman atlet (d. 1950)
20 Ekim - Fethullah Gülen, Türk vaiz (d. 1941)
21 Ekim - Paul Di'Anno, İngiliz şarkıcı (d. 1958)
23 Ekim - Hama Amadou, 11. Nijer Başbakanı (d. 1950)
24 Ekim - Alphonse Poaty-Souchlaty, 8. Kongo Başbakanı (d. 1941)
27 Ekim - Edzard Reuter, Alman iş insanı (d. 1928)
28 Ekim - Paul Morrisey, Amerikalı film yönetmeni (d. 1938)
29 Ekim - Teri Garr, Amerikalı oyuncu (d. 1947)
Ölümler > Kasım

1 Kasım - Michael Ruse, Kanadalı filozof (d. 1940)
3 Kasım - Quincy Jones, Amerikalı müzik yapımcısı (d. 1933)
6 Kasım - Tony Todd, Amerikalı oyuncu (d. 1954)
9 Kasım - Bobby Allison, Amerikan otomobil yarışçısı (d. 1937)
14 Kasım - Peter Sinfield, İngiliz şair ve söz yazarı (d. 1943)
17 Kasım - Muazzez İlmiye Çığ, Türk arkeolog (d. 1914)
18 Kasım - Colin Petersen, Avustralyalı baterist (d. 1946)
20 Kasım - John Prescott, Britanyalı siyasetçi (d. 1935)
21 Kasım - Pehr G. Gyllenhammar, İsveçli iş insanı (d. 1935)
22 Kasım - Serge Vohor, 4. Vanuatu Başbakanı (d. 1955)
25 Kasım - Earl Holliman, Amerikalı oyuncu (d. 1928)
Ölümler > Aralık

1 Aralık
Niels Arestrup, Fransız oyuncu (d. 1949)
Ilke Wyludda, Olimpiyat şampiyonu Alman disk atıcı (d. 1969)
3 Aralık - Ecaterina Oancia, Olimpiyat şampiyonu Rumen kürekçi (d. 1954)
6 Aralık - Miho Nakayama, Japon oyuncu ve şarkıcı (d. 1970)
12 Aralık - Wolfgang Becker, Alman senarist ve yönetmen (d. 1954)
14 Aralık - İsak Andiç Ermay, İspanyol iş insanı (d. 1953)
24 Aralık - Dési Bouterse, 8. Surinam Devlet Başkanı (d. 1945)
26 Aralık - Manmohan Singh, 13. Hindistan Başbakanı (d. 1932)
27 Aralık
Charles Shyer, Amerikalı senarist ve yönetmen (d. 1941)
Olivia Hussey, İngiliz oyuncu (d. 1951)
29 Aralık
Jimmy Carter, 39. Amerika Birleşik Devletleri Başkanı (d. 1924)
Linda Lavin, Amerikalı oyuncu ve şarkıcı (d. 1937)
30 Aralık - Fraser Stoddart, Nobel ödüllü İskoç kimyager (d. 1942)
31 Aralık - Arnold Rüütel, 3. Estonya Cumhurbaşkanı (d. 1928)
Nobel Ödülleri

Kimya - David Baker, Demis Hassabis & John M. Jumper
Ekonomi - Daron Acemoğlu, Simon Johnson & James A. Robinson
Edebiyat - Han Kang
Barış - Nihon Hidankyo
Fizik - John Hopfield & Geoffrey Hinton
Fizyoloji veya Tıp - Victor Ambros & Gary Ruvkun
Glynis Johns
Franz Beckenbauer
Arno Penzias
Carl Weathers
Dries van Agt
Sebastián Piñera
Alexei Navalny
Kees Rijvers
Eric Carmen
Muhammed Dionne
O. J. Simpson
Laurent Cantet
Paul Auster
Bernard Hill
Alice Munro
İbrahim Reisi
Françoise Hardy
Donald Sutherland
Shelley Duvall
Nguyễn Phú Trọng
Alain Delon
Christoph Daum
Alberto Fujimori
Maggie Smith
Kris Kristofferson
Johan Neeskens
Liam Payne
Quincy Jones
Tony Todd
Dési Bouterse
Jimmy Carter
Karaköy, Yenişehir

| Karaköy |
| --- | --- |
Mahalle
Mahallenin haritadaki yeri
 Bursa
Koordinatlar: 40°16′52″N 29°34′19″E﻿ / ﻿40.281°K 29.572°D﻿ / 40.281; 29.572
Ülke:  Türkiye
İl: Bursa
İlçe: Yenişehir
Coğrafi bölge: Marmara Bölgesi
İdare
 • Yönetici: Muhtar İhtiyar heyeti
Nüfus (2000): 430
Zaman dilimi: UTC+03.00 (TSİ)
İl alan kodu: 0224
İl plaka kodu: 16
Posta kodu: 16900
Resmî site 
Karaköy, Bursa ilinin Yenişehir ilçesine bağlı bir mahalledir.
Târihi

Çok eskiden bir kadının çiftliği olarak  bilinirmiş. Kadının çiftliğinden dolayı önceleri Karıköy olarak anılmış, daha sonra da Kara olarak değişmiştir. Rivâyete göre Osmanlının ilk dönemlerinde  savaştan dönen askerler dönüş yolunda mahallede konaklamışlar ve kendilerine ayran ikram edilmiştir. İlginçtir ayran maşrapalarının tamamında saman çöpü olması üzerine askerlerin komutanı çiftlik sahibi kadına niye ayran maşrapalarının tamamında  saman çöpü var diye sorduğunda, kadın; askerlerin yoldan geliyorlar. Hepsi yorgun ve terliler. İkramımız olan soğuk ayranı birden içerlerse hasta olurlar, Yavaş yavaş içmeleri için ayrana çöpü ben koydurdum demiştir. 93 Harbi neticesinde 1893-1935 Bulgaristan Kırcaali ve civârindan göç almistir. Bir kısmı ise rivayete göre, Mısır'dan göç edip önce Trabzona oradanda köye yerleşenlerden oluşur. iki mahalle vardır muhacır mahallesi ve manav mahallesi olarak adlandırılır. Komşu  köyleri kuzeyde Demirboga, Dereköy, Batıda karacaali güneyde Yolören ve doğuda Barcın'dır.
Örf ve Âdetler

Bayramlarda baklava ve pasta ve yaprak sarma genelde her evde yapılır. Bayramlaşma törenleri mutlaka köy  mezarlığında yapılan duadan sonra yapılır. Kurban Bayramlarında sabah kahvaltısını mutlaka kesebilen her aile kurban kesimi sonrası kavrulan ciğer ve cevizli ekmekle yapar. 
Mahallenin kültüründe kahvehanenin büyük önemi vardır. Erkeklerin birbirleri ile ve diğer iş görüşmeleri genellikle köy kahvehanesinde  yapılır. 
Düğünler Cumadan başlar pazar günü köy meydanında yapılan damat tıraşı ve ardından gelin alınması ile sona erer. Köy kadınları ismine "ferace" dedikleri siyah bir örtüyü başlarına takarlar.
Geçim

Yakın zamana kadar işgücü ihtiyacından kaynaklanan sebeblerle aileler eğitime gençleri yönlendirmemişler, dolayısıyla Fakülte  seviyesinde eğitim almış kişi sayısı  60 yıllardan günümüze kadar geçen süreçte sadece 4 kişidir. 
Mahallenin ekonomisi tarım ve hayvancılığa dayalıdır. Nüfusa göre arazinin yetersiz kalması, miras yolu ile sürekli küçülmesi, özellikle son yıllarda uygulanan tarım ve hayvancılık  politikaları  mahalleden kente göçü hızlandırmıştır. Tersine göçü sağlayabilmek için köy çayırlarından bir kısmına parselizasyon işlemi yapılmıştır.
Coğrafya

Bursa il merkezine 49 km, Yenişehir ilçesine 6 km uzaklıktadır.
Nüfus

| Yıllara göre mahalle nüfus verileri |
| --- | --- |
2007: 
2000: 430    
1997: -
| g t Yenişehir mahalleleri |
| --- | --- |
 Afşar  Akbıyık  Akçapınar  Akdere  Alaylı  Ayaz  Aydoğdu  Barcın  Beypınar  Burcun  Cihadiye  Çamönü  Çardak  Çayır  Çayırlı  Çelebi  Çeltikçi  Çiçeközü  Demirboğa  Dereköy  Ebeköy  Eğerce  Fethiye  Gökçesu  Gündoğan  Günece  Hayriye  Hıdırbali  İncirli  Karaamca  Karabahadır  Karacaahmet  Karacaali  Karaköy  Karasıl  Kavaklı  Kıblepınar  Kızılhisar  Kızılköy  Kirazlıyayla  Koyunhisar  Kozdere  Köprühisar  Kurtuluş  Mahmudiye  Marmaracık  Mecidiye  Menteşe  Orhaniye  Osmaniye  Papatya  Paşayayla  Reşadiye  Selimiye  Söylemiş  Subaşı  Süleymaniye  Tabakhane  Terziler  Toprakdere  Toprakocak  Ulucami  Yarhisar  Yazılı  Yenigün  Yeniköy  Yenimahalle  Yıldırım  Yılmaz  Yolören  Yüzüncüyıl 
1 2  "5393 sayılı Belediye Kanunu" (PDF). mevzuat.gov.tr. 3 Temmuz 2005. s. 3. 1 Haziran 2024 tarihinde kaynağından (pdf) arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Eylül 2024. Madde 9- Mahalle, muhtar ve ihtiyar heyeti tarafından yönetilir.
Multan

| Multan |
| --- | --- |
Metropol

MultanPakistan'daki konumu
Koordinatlar: 30°11′52″K 71°28′11″D﻿ / ﻿30.19778°K 71.46972°D﻿ / 30.19778; 71.46972
Ülke:  Pakistan
Eyalet: Pencap
Yerleşildi: MÖ 3000
İdare
 • Tür: Büyükşehir Belediyesi
 • Belediye Başkanı: Yok (Boş)
 • Belediye Başkan Vekili: Yok (Boş)
Yüzölçümü
 • Toplam: 560 km²
Alan kodu: 061
Resmî site multan.punjab.gov.pk
Multan, Pakistan'ın Pencap bölgesinde bulunan bir şehirdir. Eyaletin güneybatısında yer alır. 3,8 milyon'dan fazla nüfusu, şehri Pakistan'ın altıncı büyük şehri yapar. Multan, pirler ve türbeler şehri olarak bilinir. Şehirde birçok pazar yeri, cami, türbe ve lahit bulunur. Multan'da ayrıca ulaşım da çok gelişmiştir.
İklim

|  Multan iklimi > Aylar.En yüksek sıcaklık (°C).Ortalama en yüksek sıcaklık (°C).Ortalama sıcaklık (°C).Ortalama en düşük sıcaklık (°C).En düşük sıcaklık (°C).Ortalama yağış (mm) |  Multan iklimi > Oca.28,3.21,0.12,7.4,5.−2,2.7,2 |  Multan iklimi > Şub.32,0.23,2.15,4.7,6.−1.9,5 |  Multan iklimi > Mar.39,0.28,5.21,0.13,5.3,3.19,5 |  Multan iklimi > Nis.45,0.35,5.27,5.19,5.9,4.12,9 |  Multan iklimi > May.48,9.40,4.32,4.24,4.13,5.9,8 |  Multan iklimi > Haz.52,0.42,3.35,5.28,6.20,0.12,3 |  Multan iklimi > Tem.52,2.39,2.33,9.28,7.21,1.61,3 |  Multan iklimi > Ağu.45,0.38,0.33,0.28,0.21,1.32,6 |  Multan iklimi > Eyl.42,5.37,2.31,0.24,9.16,7.10,8 |  Multan iklimi > Eki.40,6.34,6.26,4.18,2.8,9.1,7 |  Multan iklimi > Kas.36,0.28,5.19,7.10,9.0,6.2,3 |  Multan iklimi > Ara.29,0.22,7.14,1.5,5.−1,1.6,9 |  Multan iklimi > Yıl.52,2.32,6.25,2.17,9.−2,2.186,8 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
Kaynak: Ulusal Okyanus ve Atmosfer Dairesi
Nüfus

| Nüfus> Multan | Multan | Multan | Multan |
| --- | --- | --- | --- |
| Yıl | Nüfus |  |  |
| 1961 | 358.201 |  |  |
| 1972 | 538.949 |  |  |
| 1981 | 732.070 |  |  |
| 1998 | 1.197.384 |  |  |
| 2010 | 1.606.481 |  |  |
Y & G
Kardeş şehirler

Konya, Türkiye
Galeri

Saat Kulesi
Eid Gah Camii
Şah Ruhnialem Türbesi
Multan'ın eski sokaklarından
Protein
Biyokimya

Ana maddeler: Amino asit ve peptit bağı
Proteinler, 20 farklı L-alfa-amino asitten oluşmuş lineer polimerlerdir. Tüm amino asitler, bir alfa karbonuna birer karboksil ve amino grubu ve bir yan zincirin bağlanıyor olması gibi ortak yapısal özelliklere sahiptir. Bir tek prolin, yan zincirinin amino grubuyla bir halka oluşturması yüzünden biraz farklılık gösterir: bu yüzden, CO-NH amit dizisi sabit bir şekle zorlanır. Standart amino asitlerin listesinde ayrıntıları verilmiş olan yan zincirlerin farklı kimyasal özellikleri proteinlerin üç boyutlu yapısını belirler ve dolayısıyla protein işlevine etki eder. Bir polipeptit zincirdeki amino asitler bir dehidrasyon tepkimesi sonucu oluşan peptit bağı ile birbirlerine bağlanırlar. Protein zincirine dahil olmuş amino asit birimlerine "kalıntı"; karbon, azot ve oksijen atomlarından oluşan tekrarlayan diziye de "ana zincir" ya da "protein omurgası" denir. Peptit bağının iki rezonans formu vardır ve bunlar ona kısmî çift bağ özelliği kazandırarak, ekseni etrafında dönmesini engeller. Bu yüzden de alfa karbonlar eşdüzlemseldir. Peptit bağdaki diğer iki dihedral açı protein omurgasının yerel şeklini belirler.
Her bir amino asitin kimyasal yapısı nedeniyle, protein zincirinin bir yönü vardır. Proteinin serbest bir karboksil grubuna sahip olan ucu, "karboksi ucu" (C ucu) ya da "karboksi terminali" (C terminali); serbest bir amino grubu olan ucu ise "amino ucu" (N ucu) ya da "amino terminali" (N terminali) olarak adlandırılır.
"Protein", "polipeptit" ve "peptit" sözcüklerinin kullanımında bir muğlaklık vardır. "Protein" genelde kararlı bir şekle sahip olan bütün biyolojik molekül için kullanılır. "Peptit" ise genelde kararlı bir üç boyutlu yapıya sahip olmayan, kısa amino asit oligomerleri için kullanılır. Ancak bu iki terim arasındaki sınır belirsizdir ve genelde 20-30 kalıntı dolayındadır. "Polipeptit" ise, uzunluğundan bağımsız olarak, herhangi bir amino asit zinciri için kullanılır ve sıklıkla da tanımlı tek bir biçimin olmadığına işaret eder.
Sentez

Ana madde: protein sentezi
Proteinler genlerde kodlanmış bilgiye dayanarak amino asitlerden inşa olurlar. Her proteinin, kendisini kodlayan gendeki nükleotit dizisi tarafından belirlenen, kendine has bir amino asit dizini vardır. Genetik kod, kodon olarak adlandırılan üç nükleotitlik dizinlerden oluşan bir kümedir, her üç nükleotitli kombinasyon bir amino asite karşılık gelir, örneğin AUG metionine karşılık gelir. DNA dört nükleotitten oluştuğu için tüm kodonların sayısı 64'tür, dolayısıyla genetik kod bir miktar tekrar içerir ve bazı amino asitler birden fazla kodon tarafından belirlenir. DNA'da kodlanmış genler önce RNA polimeraz gibi bir protein tarafından transkripsiyon yoluyla bir ön mesajcı RNA (pre-mRNA) molekülünün sentezlenmesi şeklinde okunurlar. Çoğu canlı sonra bu pre-mRNA'yı çeşitli transkripsiyon sonrası değişim biçimleriyle (post-transcriptional modification) işlemden geçirip olgun mRNA oluştururlar, bu da protein sentezi için ribozom tarafından bir şablon olarak kullanılır. Prokaryotlarda mRNA üretildikten hemen sonra kullanılabilir veya bir ribozom tarafından bağlanılır. Buna karşın ökaryotlar mRNA'yı hücre çekirdeğinde imal ettikten sonra onu çekirdek zarından sitoplazmaya aktarırlar, protein sentezi orada yer alır. Prokaryotlarda protein sentezi ökaryotlardan daha hızlıdır ve saniyede 20 amino asiti bulabilir.
Bir proteinin bir mRNA şablonundan sentezlenmesine translasyon denir. Ribozoma yüklenen mRNA dizinindeki her kodon, üçer nükleititlik birimler yani kodonlar olarak okunur. Bu işlemde o kodona karşılık gelen amino asiti taşıyan bir taşıyıcı RNA molekülünde bulunan antikodon ile mRNA'daki kodon baz eşleşmesi yoluyla eşleştirilir. Aminoasil tRNA sentetaz adı verilen enzim tRNA moleküllerine doğru amino asidi "yükler". Bu sentez sırasında Uzamakta olan polipeptide doğan zincir (İngilizce nascent chain) denir. Proteinler hep N-terminus'tan C-terminus'a doğru uzarlar.
Sentezlenen bir proteinin büyüklüğü dalton birimi (atom kütlesi ile eş anlamlıdır) veya ondan türemiş kilodalton (kDa) ile ifade edilen moleküler kütlesiyle ölçülebilir. Büyüklüğünü belirtmenin bir diğer yolu onu oluşturan amino asitlerin sayısıyladır. Maya proteinleri ortalama 466 amino asit uzunluğunda ve 53 kDA ağırlığındadır. En büyük proteinler kas sarkomerinde bulunan titinlerdir, bunların moleküler kütlesi neredeyse 3000 kDA ve toplum uzunluğu yaklaşık 27000 amino asittir.
Sentez > Kimyasal sentez

Kısa proteinler laboratuvarda kimyasal yolla da sentezlenebilir. Peptit sentezi olarak adlandırılan yöntemler, kimyasal bağlama (ligation) gibi organik sentez tekniklerine dayandırılmıştır. Kimyasal sentez yoluyla polipeptit zincirlerine doğal olmayan aminoasitlerin de dahil edilmesi mümkündür, örneğin amino asit yan zincirlerine floresan işaretler takılabilir. Bu yöntemler laboratuvar biyokimyası ve hücre biyolojisi araştırmalarında faydalıdır ama genelde ticari uygulamalarda kullanılmazlar. 300 amino asitten uzun polipeptitler için kimyasal sentez verimsizdir ve sentezlenmiş protein kendiliğinden doğadaki üç boyutlu şeklini kazanmayabilir. Çoğu kimyasal sentez yöntemi, biyolojik reaksiyonun tersi yönde, yani C-uçtan N-uca doğru ilerler.
Proteinlerin yapısı

Ana madde: Protein yapısı
Çoğu protein katlanarak kendine has üç boyutlu bir yapıyla şekil alır. Proteinin doğal olarak katlanıp oluşturduğu şekle onun doğal hali denir. Çoğu protein kendini oluşturan amino asitlerin yapısal eğilimleri yoluyla yardım görmeden katlanabilirse de, diğerleri doğal hallerine elde edecek şekilde katlanabilmek için moleküler şaperonlara gereksinim duyarlar. Biyokimyacılar çoğu zaman protein yapısının dört ayrı yönüne değinirler:
Birincil yapı (primer yapı): Düz amino asit dizini.
İkincil yapı (seconder yapı): hidrojen bağları ile kararlı kılınan, düzenli tekrarlanan yerel yapılardır. Bunların en yaygın örnekleri alfa sarmalı (alpha helix) ve beta yaprağıdır (beta sheet). İkincil yapılar yerel olduğu için bir proteinin içinde farklı ikincil yapılara sahip pek çok bölge olabilir.
Üçüncül yapı (tersiyer yapı): tek bir proteinin tamamının şekli, ikincil yapıların birbirleriyle olan uzaysal ilişkisi. Üçüncül yapı genelde yerel olmayan etkileşimler tarafından kararlı kılınır, bu en yaygın olarak bir hidrofobik çekirdeğin oluşmasıyla olur ama tuz köprüleri, hidrojen bağları, disülfür bağları ve hatta çevrim sonrası değişimler (İng. post-translational modifications) de olur. Üçüncül yapı ile katlama (İngilizce fold) eş anlamlıdır.
Dördüncül yapı (kuaterner yapı): Birden fazla protein molekülünün birbiriyle etkileşmesiyle oluşan yapının şekline denir. Bu bağlamda söz konusu proteinlerin bir protein kompleksinin alt birimleri olduğu söylenir.
Yapıyı oluşturan bu seviyelere ek olarak, proteinlerin işlevlerini görürken birbiriyle ilişkili bir yapıdan başka bir yapıya dönüşmeleri de protein yapısının bir diğer boyutunu oluşturur. Bu işlevsel yeniden yapılanmalardan söz ederken üçüncül veya dördüncül yapılara proteinin "konformasyonları" denir ve bunlar arasındaki geçişlere konformasyonal değişim adı verilir. Bu tür değişimler çoğu zaman bir substrat molekülün bir enzime bağlanmasıyla tetiklenir.
Tipik olarak görülen üçüncül yapılarla ilintili olarak proteinler kabaca üç ana sınıfa ayrılabilirler: küresel (globüler) proteinler, lifli (fibröz) proteinler ve zar (membran) proteinleri. Hemen bütün globüler proteinler suda çözünür ve çoğu enzimdir. Fibröz proteinler çoğunlukla yapısaldırlar; zar proteinleri ise sıkça reseptör olarak görev yapar veya suda çözünen küçük moleküllerin hücre zarından geçmeleri için kanal oluştururlar.
Proteinlerin içinde yer alan özel bir hidrojen bağı türüne dehidron denir, bunlar su molekülü saldırısından korunaklıdır ve kendi dehidrasyonlarını sağlarlar. Proteinlerin yapısının bozulmasına denatürasyon denir. Yapısının eski haline dönmesine renatürasyon denir.
Yapı belirlemesi

Bir proteinin üçüncül yapısının veya onun parçası olduğu komplekslerin dördüncül yapısının keşfi, onun işlevi hakkında önemli ipuçları verebilir. Yapı belirlemek için kullanılan en yaygın deneysel teknikler X ışını kristalografisi ve NMR spektroskopisidir, her ikisi de atomik çözünürlükte bilgi sağlarlar. Kriyoelektron mikroskopisi, çok büyük protein kompleksleri ve virüsler hakkında daha düşük çözünürlüklü yapısal bilgi üretmekte kullanılır; bunun bir çeşitlemesi sayılan elektron kristalografisi de bazı durumlarda, özellikle membran proteinlerinin iki boyutlarının kristalleri için, yüksek çözünürlüklü bilgi üretebilir. Çözülmüş yapılar genelde Protein Data Bank, (PDB) adlı veritabanıına kaydedilir, bu ücretsiz kaynaktan binlerce proteinin yapısal verileri proteindeki her atomun Kartezyen koordinatları olarak elde edilebilir.
Yapısı çözülmüş protein sayısından çok daha fazla sayıda gen vardır. Ayrıca, yapısı çözülmüş proteinler, yapı çözmede kullanılan başlıca deneysel tekniklere kolayca tabi tutulabilenlere ağırlıklıdır. Özellikle, globüler proteinlerin X-ışını kristlografisi için kristalleştirilmeleri nispeten kolaydır. Buna karşın membran proteinlerinin kristalleştirilmesi zordur ve PDB'de az sayıda temsil edilirler. Yapısal genomik girişimleri bu yetersizliklerin üstesinden gelmek amacıyla belli katlama sınıflarına ait yapıları sistematik olarak çözmektedirler. Protein yapı tahminleme yöntemleri, deneysel olarak yapısı belirlenmemiş proteinler hakkında makul yapıları üretmeyi amaçlar.
Hücresel işlevler

Proteinler genlerde kodlanmış bilgiler tarafından belirlenmiş görevleri yerine getirirler. Bazı RNA tipleri dışında hücrede bulunan çoğu diğer molekül, proteinlerin etki ettiği nispeten asıl elemanlardır. Proteinler bir E. coli hücresinin kuru ağırlığının yarısını oluştururlar, DNA ve RNA ise %3 ve %20'sini oluştururlar. Belli bir hücre veya hücre tipinde bulunan proteinlerin tamamı onun proteomu olarak adlandırılır.
Proteinlerin çeşitli hücresel işlevlerini yürütmelerini sağlayan başlıca özellikleri başka moleküllere spesifik ve sıkı bir şekilde bağlanabilmeleridir. Proteinin başka bir moleküle bağlanmasından sorumlu bölgesi bağlanma yeri (İngilizce binding site) olarak bilinir ve genelde proteinin yüzeyinde bir çukur veya cep şeklindedir. Proteinin üçüncül yapısı bağlanma yerindeki cep ve etrafındaki amino asite yan zincirlerinin kimyasal özelliklerini belirler, bağlanma yeteneği onun tarafından oluşturulur. Protein bağlanması son derece sıkı ve spesifik olabilir; örneğin ribonükleaz inhibitör proteini insan anjiogenin'ine femtomolardan düşük bir ayrışma katsayısı ile bağlanır (<10−15) ama onun amfibi homoloğu olan onkonaz'a bağlanmaz (>1 M). Bağlanan molekülde çok ufak bir değişiklik, tek bir metil grubunun eklenmesi gibi, bağlanmayı neredeyse tamamen ortadan kaldırabilir; örneğin valin amino asidine spesifik olan aminoasil tRNA sentetaz ona çok benzeyen izolösin amino asidini ayırt edebilir.
Proteinler küçük moleküllere bağlanmanın yanı sıra başka proteinlere de bağlanabilirler. Proteinler kendilerinin diğer kopyalarına bağlandıkları zaman oligomerleşip ipliksi yapılar oluştururlar; bu süreç globüler monomerlerden oluşan, kendi kendisiyle birleşip bükülmez lifler meydana getiren yapısal proteinlerde sıkça görülür. Protein-protein etkileşimleri enzim etkinliğine de düzenler, hücre döngüsünde ilerlemeyi kontrol eder ve birbiriyle ilişkili pek çok reaksiyonu yürüten büyük protein komplekslerinin birleşmesini sağlar. Proteinler hücre zarına bağlanabilir veya ona entegre olabilir. Bağlanan bir proteinin konformasyon değişikliğine neden olma yeteneği karmaşık sinyalleşme ağlarının inşasına olanak sağlar.