Nazilerin Sovyet savaş esirlerine karşı işledikleri suçlar
Savaş sonrası eski savaş esirlerine bakış

Savaşın sona ermesi Nazi kamplarında hayatta kalan Sovyet mahkûmlara daimi özgürlük getirmedi. 1926 RSFSC Ceza Kanunu'nun 193'üncü maddesinde ve 1927 yılına ait Askeri Suç Hükümleri'nin  22. maddesinde "çatışma dışında düşmana teslim olma durumu o kişinin tüm mülküne el koyulmasıyla sonuçlanır." ifadesi yazılıydı.  Bununla birlikte bu maddeler çatışma alanındaki direnişin imkânsız olduğu veya düşmanın yok edilmesinin gereksiz olduğu durumlarda teslimiyet durumunun geçerli olduğunu ve kovuşturmaya neden olmayacağı belirtildi. 1936 Ceza Kanunu'na göre de bilerek teslim olan Sovyet askerleri vatana ihanet eden hain olarak betimlenmişti ve bu kişilerin esir kamplarından ayrıldıktan sonra normal hayata dönme imkânları olmadı. 16 Ağustos 1941 tarihli 227 No.lu Emir teslim olan herkesin ettiği yemini bozduğunu ve askerlikten firar etmesi nedeniyle vatana ihanet suçu işlediğini ifade etti. Sovyet generali Georgiy Jukov Leningrad Kuşatması'nın devam ettiği sırada 28 Eylül 1941 tarihinde kendisine bağlı birliklere "düşmana teslim olanların ailelerinin vurulacağını ve esaretten döndükten sonra bu askerlerin idam edileceğine" dair 4976 nolu gizli emri gönderdi. Josef Stalin 7 Kasım 1941'de Ekim Devrimi'nin 24. yıldönümü vesilesiyle bir radyo yayınında "Sovyet savaş esirleri yok, sadece hainler" var" ifadesini kullandı.
Eski esirlere yönelik olumsuz bakışlar savaş yıllarında da mevcuttu. Zira Nazi kamplarından geri dönenler, işbirlikçi birimlerden kaçan Sovyet askerleri, hatta kamplardan döndükten sonra Sovyet tarafında Nazilere karşı savaşan partizanlar casusluk şüphelerine maruz kaldılar ve çoğu kez hain olarak damgalandılar. Sovyet makamları Nazilerin hızlı ilerleyişini ve buna paralel olarak yaptıkları katliamları cephedeki askerlerin teslim olmalarına ve direnmeyip esir olmayı kabul etmelerine bağladı. Ancak yine de savaş sırasında esaretten kurtulan Sovyet askerleri genellikle kısa bir kontrol sonrasında askerliğe geri alındılar, ancak birçoğu rütbelerini yitirdi ve Shtrafbat adındaki ceza taburlarına gönderildi.
27 Aralık 1941 tarihli Devlet Savunma Komitesi kararıyla Naziler tarafından ele geçirilen eski Kızıl Ordu askerlerini test etmek için NKVD tarama kampları kuruldu. 1942 yılında yirmiden fazla tarama kampı mevcuttu. Pratikte yüksek güvenlikli askeri hapishanelerdi ve herhangi bir suç işlemeyen mahkûmlar için tasarlanmıştı. Savaşın sona ermesinden Sovyet organlarının eski esirlere yönelik şüpheleri arttı. Nazi Almanyası'nın teslim olmasından üç sonra 11 Mayıs 1945'te Stalin, eski esir askerler ve Nazi Almanyası'na zorunlu çalıştırılmak için gönderilen Sovyet vatandaşları için çok sayıda kontrol kampının kurulmasını emretti. Her biri 10 bin kişilik yüz civarında kampın kurulması planlandı. Eski esirler NKVD, Devlet Güvenliği Halk Komiserliği ve SMERŞ tarafından incelemeye tabi tutuldu. Tarama kamplarının yaşam ve çalışma sistemi gulag sistemine benziyordu ve genellikle eski esirlerin iş gücünü kullanmak amacıyla sanayi tesislerinin yakınında kuruldu. Kampta ağır suç işlediği tespit edilenler Sovyet Ceza Kanunu'ndaki 58. yasanın 1b maddesine tabi tutuldu. Bu madde savaş sırasında ölüm cezasını öngörürken, savaş sonrası en çok 10 yıl çalışma ve 5 yıl kamu haklarından mahrum bırakılma olarak uygulandı. Yargıçlar özellikle Batılı ülkelerin serbest bıraktığı kişilere veya yabancı ülkelerdeki direniş hareketlerine katılan Sovyet vatandaşlarına karşı daha fazla şüpheyle yaklaştı. Bu gibi olayların kesinleşmiş durumlarında mahkemeler Nazilerle işbirliği konusuna benzer ağır cezalar verdiler. Suçlu bulunan eski esirlerin aileleri de tutuklama, sürgüne gönderme gibi çeşitli baskılara maruz kaldılar.
Çeşitli kaynaklara göre yaklaşık 1,5 - 1,8 milyon arası eski esir savaş sonrası baskıya maruz kaldı. NKVD verilerine göre Nazilerle işbirliği yaptığı belirlenen 1.836.562 asker suçlu bulunarak gulaglara gönderildi. Suçlu bulunmayıp Sovyetler Birliği'ne geri dönen eski esir sayısı tartışmalıdır. Kimi kaynaklar yaklaşık 235 bin eski esirin ülkeye geri dönebildiğini iddia ederken, kimi kaynaklar bu sayının 349 bin civarında olduğunu belirtmektedir. Geriye dönen eski esirler "potansiyel suçlu" olarak muamele gördü ve Moskova, Leningrad, Kiev gibi savaşın gidişatını belirleyen merkezlerden 100 km yakın bir bölgeye yerleşmeleri yasaklandı. NKVD'nin özel gözetimi bu kişilerin ailelerine de uygulandı. Bu uygulamalara yüksek rütbeli komutanlar da dahildi, 1941-1945 yılları arasında 80 Sovyet generali Nazilere esir düşmüş, bunların 37'si kurtulmayı başarmıştı. Kurtulanlardan 11 general savaş sonrası NKVD mahkemeleri tarafından tutuklandı ve mahkûm edildi. Sovyetler Birliği Silahlı Kuvvetleri'nin 12 Temmuz 1946'da yayınladığı bildiride suçlu bulunan eski savaş esirlerinin çalıştığı kampların dağıtılması kararlaştırıldı ve bu kişiler "daimi sanayi personeli" olarak anıldı. Suçlu bulunan eski savaş esirleri orduyla ilişkisi kesilse bile iş değiştirme ve yurtlarına geri dönme hakkına sahip değildi.
Eski esirler kamplardan ayrıldıktan sonra, Sovyet yetkililer tarafından hain ve işbirlikçi damgasıyla yaşadılar. Yüksek öğrenim görmeleri ve iyi ücretli bir işte çalışmaları yasaklandı. Kruşçev çözülmesi ile birlikte baskı azaldı, ancak hiçbir zaman tamamen bitmedi. 1998'de Rusya'daki araştırma enstitülerindeki iş formlarında bir aile üyesinin savaş esir kampında olup olmadığının belirtilmesi gereken bir kısım vardı.