Şuşa Devlet Tarih ve Mimari Koruma Alanı
Anıtların Mimari Özellikleri

Şuşa’nın dikdörtgen planlı mahalle camilerinin (Culfalar, Çukur, Hacı Yusifli vb.) dış görünümleri konutlara benzese de iç mekânları tamamen dini mimari gerekliliklere uygun bir şekilde düzenlenmiştir. İbadet salonunun üç nefli bölünmesi olan mahalle camileri (Çöl kale, Taze, Saatlı, Mamayı), daha olgun plan-mekân yapılarıyla öne çıkar. Mahalle camilerinin çoğunda müezzin için çatıda küçük köşkler kurulurken, Saatlı Camii'nin tuğla süslemeli bir minaresi bulunur. Şuşa camileri içinde en anıtsal olanı, 19. yüzyılın büyük mimarı Kerbelayi Sefi Han Karabaği tarafından 1883 yılında inşa edilen Yukarı Gövher Ağa Camii’dir. İbrahim Han’ın 1768 yılında yaptırdığı caminin yerine, kızı Gövher Ağa tarafından yeniden inşa ettirilen bu yapı, Şuşa’nın Büyük Cuma Camii’dir ve Şuşa'nın ana meydanı olan Meydan'ın baskın yapısıdır.
Şuşa şehrinin ana meydanından 150 metre kuzeydoğuda, Aşağı Gövher Ağa Camii etrafında oluşmuş bir mimari kompleks bulunur. Bu komplekste cami, medrese, dükkânlar ve konutlar yer alır. Mimar Kerbelayi Sefi Han’ın 1868–1870 yılları arasında inşa ettiği Aşağı Gövher Ağa Camii, genel plan-mekân yapısı itibarıyla Ağdam ve Şuşa Cuma camilerine benzemektedir. Ancak, Aşağı Gövher Ağa Camii'ndeki iki minare ön cephede değil, arka cephenin köşelerine yerleştirilmiştir. Şuşa'nın neredeyse tüm mahalle camileri mimar Kerbelayi Sefi Han Karabaği'nin katkılarıyla inşa edildiğinden, hepsinde ortak bir mimari üslup hissedilir.
Şuşa şehri, 18. ve 19. yüzyıllarda uluslararası ticarette oldukça aktif bir rol oynamıştır. Doğu ve Batı ülkeleriyle yaptığı ticaret işlemleri, şehir yapısında gelişmiş bir ticaret merkezinin oluşmasına yol açmıştır. Tüm şehrin planlama merkezi olan Meydan, Şuşa'nın ana ticaret kompleksinin de merkezidir. Meydan’dan, Şuşa'nın üç ticaret sokağı dallanır: kuzeyde Rasta Pazarı, doğuda Aşağı Pazar, güneyde Şeytan Pazarı. Yanlarında dükkânların sıralandığı bu ticaret sokaklarında aynı zamanda Şuşa'nın ana dini binaları, kervansarayları ve ticaret meydanları bulunuyordu.
Eski bir yerleşim alanında, Karabağ Hanı Penahali Han tarafından kurulan Şuşa, Azerbaycan'ın son Orta Çağ şehir planlama kültürünün nadir bir anıtı, Karabağ mimarisinin canlı bir ansiklopedisidir. Şuşa şehri, 1988 yılında Azerbaycan Cumhuriyeti'nin Devlet Tarih-Mimarlık Koruma Alanı ilan edilmiştir.
Şuşa şehrinde toplamda 549 tarihi bina, 1203 metre uzunluğunda taş döşeli sokaklar, 17 mahalle çeşmesi, 17 cami, 6 kervansaray, 3 türbe, 2 medrese, 2 kasır ve kale duvarları bulunmaktadır. Ayrıca 72 önemli sanat ve tarihi anıt ile devlet adamlarının ve diğer tanınmış kişilerin evleri vardı. Dünya Kültür Mirası Listesi, UNESCO'nun 1972 tarihli Dünya Kültürel ve Doğal Mirasının Korunmasına İlişkin Sözleşmesi çerçevesinde oluşturulmuştur. Bu sözleşme, Dünya Miras Listesi’ne kabul edilmek için doğal veya kültürel yerlerin türünü belirler ve evrensel bir değere sahip olan yapılar ile mekanlar bu evrensel miras olarak ilan edilmeye layık görülür. Konutlar arasında, han ve beylerin saray tarzındaki evleri, daha zengin sanatsal ve mimari çözümleri ile öne çıkıyordu. Ancak ne yazık ki bu binaların çoğu günümüze ulaşmamıştır. Şuşa mahallelerinin her birinde, onu oluşturan konutların yanı sıra yerel bir kamusal-dini merkez bulunmaktadır. Bu merkez, mahalle meydanı çevresinde gruplaşan binalardan – cami, medrese, hamam, dükkan ve çeşmeden – oluşmaktadır.