Muğam
Hanendelik

Hanendelik sanatı, muğam müziğiyle yakından ilişkilidir. Gerçek halk yaratımından ibaret olan bu müzik, yüzyıllar boyunca sözlü olarak nesilden nesile geçerek büyük ve zengin bir miras yaratmıştır. SSCB halk sanatçısı Bülbül, muğamların gelişimini hanendelik sanatıyla ilişkilendirirdi:
"Azerbaycan klasik muğamlarının gelişim tarihi, icracılarıyla yakından ilişkilidir. Kesintisiz olarak bir buçuk saat, iki saat süren okumaları yaratan şarkıcılar yalnızca Azerbaycan'da olmuştur. Sattar, Cabbar Garyağdıoğlu, Şekili Alesger, Abdülbaki, Seyid Şuşinski tam da böyle şarkıcılar olmuştur. Yukarıda adı geçen hanendeler, 'destgah' adı altında program eserler yaratmışlardır. Azerbaycan muğamlarını ustalıkla icra ederek hanendeler, empirik yollarla yüzyıllardan günümüze gelen, zamanın sınavlarından geçen özgün bir okuma okulu yaratmışlardır. 
20. yüzyılın başlarına kadar, zengin aileler hanendeleri, orta halliler ve şehir yoksulları ise zurnacı gruplarını, köy halkı ise aşıkları eğlencelerine davet ederdi. Ancak büyük düğünlere hem hanende hem de aşık grubu çağrılır ve sırayla söylerlerdi.
Hanendeler arasında halk müziğine, şarkı ve komaya eğilim, 1905 devriminden sonra güçlenmiştir. Rusya'da başlayan burjuva-demokratik devrim, Yakın Doğu halklarının, dolayısıyla Azerbaycan halkının siyasi-sosyal yaşamında da bir dönüş yaratmıştır.
Köy düğünlerinde, meclislerinde hanende de halkın sevgilisi olmuştur. Büyük şarkıcı Cabbar Garyağdıoğlu'ndan sonra bu asil girişime Malıbeyli Hamid, Zabul Kasım, Şekili Elesger, İslam Abdullayev ve Seyid Şuşinski gibi sanatçılar katılmıştır. Onlar halk kitleleri arasında artık Fars tasnifleri değil, Azerbaycan dilinde tasnifler okumuşlardır. Bu hanendeler, muğam söylerken Mehemmed Füzuli'nin, Molla Penah Vaqif'in, Seyid Azim Şirvani'nin, Kasım Bey Zakir'in ve Hurşidbanu Natevan'ın gazellerini kullanmışlardır. Destgahlarda Azerbaycan şairlerinin gazel ve koşmalarının kullanılması muğam sanatını halka daha da yakınlaştırmıştır, ancak şunu da belirtmek gerekir ki, hanende grubunun köy meclislerine çağrılması aşık gruplarını sıkıştırmıştır. Çünkü hanende grubunda bulunan tar, kamança, def ve qoşanağara özel bir tınıya sahip olup, saz ve zurnadan daha geniş ve zengin idi. 
Türk müzikolog Rauf Yektabeğ, Kafkas müziğine ait yazılarında Mirza Sadık (Sadıkcan) sanatkarlığına ve onun tara getirdiği yeniliklere yüksek değer vererek yazmıştır:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | Sadık'ın müzisyenlik şöhreti tüm Kafkasya'ya yayılmıştı. Tarzenlikte dahi olan Sadık, 5 telli tarın üzerine 6 tel ekleyerek onu zenginleştirmiştir. | ” |
Rauf Yektabeğ, Sadık'ı döneminin birçok büyük hanendesiyle karşılaştırarak üstünlüğü ona vermiştir:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | "Tarzen Sadık'tan sonra Kafkasya'da Hacı Hüsü, Meşedi İsi, Yusuf, Hasançe, Deli İsmayıl, Haşim ve Abdülbaki adlı hanendeler şöhret kazanmışlarsa da bunların hiçbiri Sadık derecesine ulaşamamıştır. | ” |
Sadık, Azerbaycan muğamına da birçok yenilik getirmiştir. O, "Segâh" muğamını geliştirerek, tarın koluna "Zabul" perdesini, "Mirza Hüseyin segahı"na ise "Mühalif"i eklemiş, "Mahur" muğamını mükemmelleştirmiştir. Efrasiyab Bedelbeyli, Sadıkcan'ın tara ve muğamata getirdiği yenilikleri yüksek değerlendirerek yazmıştır:
"Eğer muğamatın icrası alanında tarın müzik aletleri arasında birinci yer tuttuğunu göz önüne alırsak, Mirza Sadık'ın keşfettiği yeniliklerin, sonuç itibarıyla Azerbaycan müziği tarihinde büyük bir dönüş yarattığını kabul etmiş oluruz. Neredeyse Mirza Sadık'tan başlayarak Azerbaycan muğamatının özü, onun ifade araçları, etkileyici gücü ve muğamatı icra etme tarzı yeni bir aşamaya yükselmiş oldu. Mirza Sadık, Azerbaycan müziği tarihinde yeni bir sayfa açtı."