Tbeti Kilisesi
Tarihçe

Tbeti'deki ilk taş kilise Bagratlı Aşot veya Aşot Kuhi döneminde, 918'deki ölümünden önce inşa edilmiştir. Aşot, 896'dan 918'e kadar Tao-Klarceti’nin Eristavisi ve Kuropalat I. Gurgen’in (ö. 891) oğluydu. Kilisenin planı, 6. yüzyılın ortalarında Gürcistan'da ortaya çıkan merkezi yapı anlayışına dayanıyordu. Yunan haçı şeklindeki zemin planları Gürcü kilise mimarisinin temelini oluşturmuş ve genellikle eski bazilika tipi binalarla birleştirilerek batıya doğru genişletilmiştir. 11. yüzyılın ilk yarısında kilisenin bazı bölümleri yeniden inşa edilmiş ve genişletilmiştir. Bu, 1027/28 yıllarında Tbeti yakınlarında bir kale ve kule inşa ettiren manastırın baş rahibi Saba Mtbevari'nin görev süresi boyunca gerçekleşmiş olabilir. Tarihçi Sumbat Davitisdze'nin 11. yüzyılda yazdığı "Bagratlıların Tarihi" adlı eserinde belirttiği gibi, kaleye Sveti ("sütun") adı verilmiştir. İç mekandaki bazı duvar kaplamaları, apsisin doğu duvarı ve kuzey haç kolunun dış alanı bu dönemde inşa edilmiştir. Güney haç kolu 11. yüzyıla ait bazı süsleme taşları içerir, ancak muhtemelen bütünüyle 13. yüzyıla tarihlenir. Bu üç ana inşaat evresi arasında başka yapısal değişiklikler de göze çarpmaktadır. Tbeti, Aşot'un hükümdarlığı sırasında zaten bir dini ilim merkezi haline gelmişti. Keşiş Giorgi Merçule, 951 yılında Hantsta'daki manastırın kurucusu Grigol Hantsteli hakkında Grigol Hantsteli'nin Yaşamı adlı hagiografiyi yazmıştır. Bu eserde sadece Hantsta Manastırı'nın kuruluşu değil, aynı zamanda bölgedeki manastır topluluklarının sosyal yaşamı da ayrıntılı olarak anlatılmaktadır.
Mtbevari kelimesi genellikle Tbeti'li piskoposları ifade eder ve tb kelime kökünden sonra Megrelce ve Lazcada yaygın olarak kullanılan bir son ek olan ev ve ar çoğul ekinden oluşur. Tba (ტბა) ise "göl" demek olup bu kelimeden türemiş olan Tbeti "birçok gölü olan yer" anlamına gelir.
Geç dönemde Tbeti Kilisesi hakkında bilgi veren kişilerden biri, 1874 yılında bir keşif görevi vesilesiyle Osmanlı yönetimi altındaki Gürcistan topraklarına seyahat eden, Rus ordusunun hizmetinde bir soylu ve general olan Giorgi Kazbegi'dir. Seyahat notlarında buradaki kiliselerden bahsetmiştir. Kazbegi, bu ziyareti sırasında Tbeti Kilisesi'nde bu kilisenin bağışçıları listesi Tbetis Sulta Matiane'yi (12-15. yüzyıl) bulmuştur. Söz konusu bağışçılar listesinde geçen Tevdore Tbelisdze ile karısı Huaşay, İvane Tbelisdze ile karısı Saydani, Tbeti köyünde yaşayan Gürcülerin taşıdığı adlara örnek oluşturmaktadır.
Gürcü tarihçi ve arkeolog Dimitri Bakradze'nin (1826-1890) 1879 tarihli bir tasviri bulunmaktadır. 1888 yılında Rus mimar Andrey Mihayloviç Pavlinov (1852-1898) bölgeyi ziyaret etmiş ve gözlemlerini bir zemin planı ve altı fotoğrafla birlikte yayınlamıştır. Tbeti Kilisesi 1880’lerde camiye dönüştürüldü ve bu sırada yapıda herhangi bir değişiklik yapılmadı; ancak freskler ve tasvirler zarar gördü. Tbeti köyünde 1889’da, manastırdan dökülen taşlar da kullanılarak bir cami inşa edilince, Tbeti Kilisesi cami olmaktan çıktı. 20. yüzyılın başlarında Tbeti Kilisesi büyük ölçüde yıkılmıştı ve yapı taşları sağa sola saçılmıştı. Haziran 1904'te dilbilimci Nikolay Marr Tbeti'de dört gün geçirmiştir. O tarihte büyük ölçüde sağlam olan ve cami olarak kullanılan kiliseyle ilgili ayrıntılı çalışmasında, bugün kaybolmuş olan birçok ayrıntıyı tanımlamıştır. 1960 yılı civarında Nicole ve Jean-Michel Thierry, İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra o zamana kadar ulaşılması zor olan Tao-Klarceti'ye araştırma gezileri yapmalarına izin verilen ilk sanat tarihçileridir.nAynı yüzyılın ortalarına kadar ayakta duran kilise, 1961'de Şavşat kaymakamının emriyle dinamitler yerleştirilip patlatıldı. Kilise büyük ölçüde yıkıldı ve zarar görmüş olan kubbesi daha sonra çöktü. Bugün kilisenin ayakta duran duvarları da asıl olarak o zaman zarar görmüştür. Vahtang Cobadze 1973 ve 1981 yıllarında Tbeti'de incelemelerde bulunmuştur.