stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Bâtınîlik
Tarihçe ve yayılım > Anadolu Selçukluları devrinde “Şîʿa-i Bâtın’îyye” hareketleri > Bâtınîliğin Türkler arasında yayılması > Bâtınîler’in Moğollar arasına karışması ve Alevî-Bâtınîliğin Harezm Türkleri arasında yayılması

Selçuklular iktidara geldiklerinde Bağdat hilâfetine düşmüş olan Mısır Fâtımîleri'yle, aslında Şîa’nın Nizâriyye kolu mensuplarından olan “Alamut Reisi” ve bütün “Bâtınîler’in Sahib-î Â’zam-ı” Hasan Sabbâh'ı karşılarında buldular. Bilâhare Moğol istilâlarının başlamasıyla sahip oldukları karışık i'tikadların etkisinde kalarak vicdanî oluşumlarını kaybetmiş olan önemli kütleler, Moğol ordularının arasına karıştılar. Anadolu Selçuklu sultanlarından I. Keykubad zamanında Halaç ve Kapçak gibi Türkmen kabilelerinden pek yoğun kütleler de Anadolu'ya yerleşmekteydi. Celâleddin Hârizmşah Menkûberti'nin baskıcı tutumundan rahatsızlık duyan kabileler ve Harezm Türkmenleri Selçuklu Hanedanı'nın kendilerine duyduğu güvenle Anadolu Selçuklu Devleti'nin savunma kuvvetlerini teşkil etmekteydiler. II. Keyhusrev devrinde Amasya Bâtıniyye merkezinin etkisiyle bu Harezm Türkleri Selçuk ülkelerinden çıkartılarak Halep, Suriye ve El-Cezire muhitlerine dağıtıldılar. Konya Selçuk Sarayının hasmane siyâsetînden kuşkulanan Şîa-i Bâtıniyye dâîlerinden oluşan büyük bir topluluk ta bu Türkmen kabileleriyle birlikte göç ettiler. Harezm ülkesinin pek çok mezhep çatışmalarına sahne olduğunu fırsat bilen Bâtınî dâîleri, Harezmliler'in Anadolu Selçukluları tarafından kovulmaları fırsatını çok iyi değerlendirerek bütün kuvvetleriyle kendi âkide ve dâvalarını tasavvuf kanallarından geçirerek neşretmeye başladılar.
Ayrıca bakınız: Harezmşahlar, Celâl’ed-Dîn Harzem Şâh Menkûberti, Anadolu Selçukluları, I. Alaeddin Keykubad ve II. Gıyaseddin Keyhüsrev
Tarihçe ve yayılım > Anadolu Selçukluları devrinde “Şîʿa-i Bâtın’îyye” hareketleri > Bâtınîliğin Türkler arasında yayılması > Harezm Türkleri arasında Bektâşîler

Celâleddin Hârizmşah’ın harekâtından memnun olmayan aşîretler ondan ayrılarak I. Keykubad’a iltica etmişler ve Selçuklular ülkelerine gelen bu aşîretlere de Sivas, Çorum, Engürü’ye kadar olan yörelerde yaylâk ve kışlaklar tahsis edilmişti. Bunların Celâleddin Hârizmşah’ın maiyetinden ayrılmalarına rastlayan zamanlar zarfında Hacı Bektâş-ı Velî hâlifelerinden bazıları da onların içlerine nüfuz etmeyi başarmışlardı. Şîa-i Bâtın’îyye dâîleri sıfatıyla bu topluluklar üzerinde önemli bir nüfuz kazanmışlardı. Harezm ve Azerbaycan’dan gelen bu aşîretleri Anadolu ahalisi Tatar ve Moğol artıkları nazarıyla görüyordu. Bektaşî babalarından Ahlat, Diyâr-ı Bekir vilâyetlerinden önemli bir grupla beraber Harzemliler arasında da Barak Baba müridlerinden yine ayrı bir parti propagandalarda bulunuyorlardı. Bu devirde Barak Baba’nın Anadolu’da yaygın bir şöhreti vardı.
Tarihçe ve yayılım > Anadolu Selçukluları devrinde “Şîʿa-i Bâtın’îyye” hareketleri > Anadolu Selçuklu Devleti’nin yıkılması ve Alevî-Bâtınî Babaların Anadolu’ya yayılması

Anadolu Selçuklu Devleti’nin çöküşünün başlangıcı olan Keyhusrev-i Sânî’nin Kösedağ yenilgisi (H. 640 / M. 1243) üzerine Anadolu’nun tamamı Moğollar’ın denetim alanı içerisine girdi. Anadolu’nun tamamı Aksaray’da ikâmet eden ve barışı tesis etmek ile görevlendirilmiş bir Moğol valisi tarafından yönetilmekteydi. İşte bu fetret devrinde, Celâleddin Hârizmşah Menkûberti’nin ordularıyla Orta Asya’dan Anadolu’ya gelen Bâtınîye dervişleri de devletin tâkibatından kurtulmuş olarak faaliyetlerini serbestçe sürdürmekteydiler. Anadolu’nun her tarafında Şîa ve Bâtıniyye-Alevî babalar tarafından art arda zâviyeler açılmaktaydı. Mesud Evvel’in Amasya’daki tekkesine Baba İlyas gibi Şîa-i Bâtın’îyye Mezhebi’nin en meşhur bir dâîsi postnişin olmuştu. Vaktiyle, İlhanlı saraylarında mâkam ve mevki sahibi olan Şiî âlimler Anadolu Selçukluları’nın Moğollar’ın himayesi altına girmeleri fırsatından istifadeyle Anadolu’ya yayıldılar.
Ayrıca bakınız: Kösedağ Savaşı
Tarihçe ve yayılım > Anadolu Selçukluları devrinde “Şîʿa-i Bâtın’îyye” hareketleri > Mes’udiye tekkesine karargâh kuran Alevîler

Ana maddeler: Ebu'l Vefâ, Şücâ’ed-Dîn Ebû’l Bekâ Baba İlyâs Horasanî ve Baba İshâk Kefersudî
Tarihçe ve yayılım > Anadolu Selçukluları devrinde “Şîʿa-i Bâtın’îyye” hareketleri > Mes’udiye tekkesine karargâh kuran Alevîler > Şücâ’ed-Dîn Ebû’l Bekâ Baba İlyâs Horasanî

Melik Dânişmendiye devrinde bütün Anadolu’da meşhur olan Horasanlı Baba İlyas, “İbrahim Bey’in oğlu Yağ Basan Bey” zamanında Kayseri'ye kadı tâyin edilmişti. I. Keykubad tahta geçtiğinde, Amas'ya Kadılığı'na Taky'ed-Dîn'i, Mes'udiye Müderrisliği'ne Tâc'ed-Dîn Yûsuf Tebrizî'yi, Hankah Mes'udiye Şeyhliği'ne de Ebü’l Vefâ el-Bağdâdî’yi atadı. Ebü'l Vefâ’nın ölümü üzerine de yerine onun hâlifelerinden Kayseri Kadısı ve Şîa-i Bâtıniyye’nin en meşhurlarından olan Babâîlik pirî Baba İlyas Horasanî’yi tâyin etti.
Ayrıca bakınız: Şücâ’ed-Dîn Ebû’l Bekâ Baba İlyâs Horasanî
Tarihçe ve yayılım > Anadolu Selçukluları devrinde “Şîʿa-i Bâtın’îyye” hareketleri > Mes’udiye tekkesine karargâh kuran Alevîler > Baba İshâk Kefersudî’nin Anadolu’daki faaliyetleri

I. Keykubad iktidara geldiğinde “Mûhy’id-Dîn Muhammed bin Ali bin Ahmed Tahimî” adında İran'dan göç etmiş bir Şiî’yi Sivas’a kadı olarak atadı. Vaktiyle Şîraz’da önemli bir mevkî sahibi, felsefe ve bâtıniyye îlimlerde bir hâyli meşhur, belâgatlı söz söyleme üstâdı ve yüksek iktidar sahibi olan bu âlim adamdan Baba İshak nâmında “Binaz” hanedanına mensûp bir Rum asıllı dersler görmekteydi. Baba İshâk Şirâz'da Mûhy'id-Dîn'in derslerine devam ederken, Şîa-i Bâtıniyye’nin Alamut’taki Dâî Â’zamı “Alamut Reisi II. Muhammed” tarafından Anadolu Dâîliği’ne atandı. Bu sırada Hocası Mûhy’id-Dîn Tahimî’nin Sivas Kadılığı’na tâyin edilmesi fırsatını çok iyi değerlendiren Baba İshâk, hocasının himâyesi altında Anadolu Selçuklu Hükümeti’nin de güven ve teveccühünü arkasına alarak Şimşat yakınlarında Kefersud nahiyesinde Alamut merkezli Şîa propagandasını ve “Melâhide-i Bâtıniyye” i’tikadını neşriyâta başladı. H. 621 / M. 1225 yılında Mûhy’id-Dîn-i Ahmed Tahimî’nin vefâtından sonra hükûmet aleyhinde yaptığı tahrikâtın duyulması üzerine Baba İshak bir süre gizlenmek zorunda kaldı. Baba İlyas Horasanî’nin Amas’ya Mes’udiye tekkesine şeyh olduğunu öğrenince hemen oraya giderek kendisine mürid oldu. Baba İlyas Tekkesi’nde “Amas’ya Valisi Toğrak Bey” ile olan pîrdâşlığı sayesinde halkın gözünde itibarını gün geçtikçe artırmaktaydı.
Tarihçe ve yayılım > Anadolu Selçukluları devrinde “Şîʿa-i Bâtın’îyye” hareketleri > Baba İshâk Kefersudî’nin çıkardığı Bâbâî İsyanı

Ana maddeler: Babâîlik, Baba İshâk Kefersudî ve Baba İshak ayaklanması
Vefâiyye tâkipçilerinden Baba İlyas ve müridi Baba İshak Kefersudî’nin çıkardığı Bâbaîlik ayaklanması, bugünkü Alevî-Bâtıniyye yerleşim yerlerini belirleyen isyândır. Anadolu’da Alevî nüfusun yoğun olduğu bölgelerde etkili olmuştur.
Tarihçe ve yayılım > Anadolu Selçukluları devrinde “Şîʿa-i Bâtın’îyye” hareketleri > Baba İshâk Kefersudî’nin çıkardığı Bâbâî İsyanı > Selçuklu Sarayında bir Baba İshâk müridi: Sâd’ed-Dîn Köpek

Sâdeddin Köpek Baba İshak Kefersudî’nin Selçuklu sarayına memur olarak gönderdiği bir müridiydi. I. Keykubad ile şehzadesi II. Keyhusrev devirlerinde Konya sarayına hulûl etmeyi ve “Şîa-i Bâtıniyye” nüfuzunu oraya sokmayı başaran bu bâtıniyye dervişi kendisine sarayda bazı taraftarlar edinmeyi de başarmıştı. Bu devirde Moğol istilâları nedeniyle Orta Asya ve Mâverâünnehir’den ayrılan ve Suriye yolundan geçen Şiîlerin en tercih ettikleri vatan Selçuklular’ın hükümran oldukları ülkelerdi. Sahib olduğu sahte vatanperverlik duygularıyle çevresinin etkisi altında kalan II. Keyhusrev Moğollarla itaatinden dolayı babası I. Keykubad’ı H. 634 / M. 1237 yılında zehirleyerek tahta çıktı. Böylece Sâdeddin Köpek te Sâdeddin Köpek unvanıyla vezîr-i â’zamlığa atandı. Müridi Sâdeddin Köpek’in elde ettiği bu başarılar sayesinde itibârını artıran Baba İshak idare etmekte olduğu Anadolu’daki Bâtınîlik Teşkilâtı’nı daha da büyütme fırsatını yakaladı. Tokat, Canik, Çorum, Sivas, Karahisar vilâyetlerinde Baba İlyas adına yaptığı dâvetlerine daha da önem verdi. Onun bu faaliyetleri neticesinde binlerce insan Selçuklu düşmanı olarak “Bâtınî” oluyorlardı.
Ana maddeler: Ebû’l Bekâ Baba İlyâs Horasanî, Baba İshâk Kefersudî ve Sâd’ed-Dîn Köpek
Tarihçe ve yayılım > Anadolu Selçukluları devrinde “Şîʿa-i Bâtın’îyye” hareketleri > Baba İshâk Kefersudî’nin çıkardığı Bâbâî İsyanı > Baba İshâk Hâlifeliği’nin ilânı

Ana madde: Baba İshâk İsyânı
Müridi Sâdeddin Köpek’in Selçuklular vezîr-i â’zamlığına yükseltilmesi ve kazandığı başarılardan son derece memnuniyet duyan Baba İshak, o zamana kadar Baba İlyas nâmına yaptığı dâvetlerden vazgeçerek kendisini ön plâna çıkarmağa başladı. Yirmi bin ihtilâlciden oluşan bir kuvvet ile H. 632 / M. 1235 yılında huruç hareketi başlattı. “Emîr’ûl-Mü’minîn Sadr’ûd-Dünya ve’d-Dîn ve Baba İshak” ünvânıyla hâlifeliğini ilân etti. El-Mukannaʿ benzeri bir şekilde Muhammed’in ruhunun Ali’ye, Ali’den de kendisine hulûl ettiğini iddia ediyordu. Şimşat, Urfa, Kefersud, Maraş, Ayintâb’dan gelen ve Suriye kıt’asındaki Halep Bâtınî merkezinden takviye edilen binlerce fedainin katılmasıyla birdenbire elli bin kişilik büyük bir ordu haline dönüşen “Şîa-i Bâtıniyye Fırkaları” Amasya, Tokat, Sivas, Çorum’dan batıya doğru ilerlemeye ve civar şehirlere saldırmağa başlamışlardı. Bâtıniyye – Babâîlik Ordu’su önlerine gelen bütün engelleri yıkıp hızla Konya’ya doğru ilerliyorlardı. Babâîler’in bu huruç hareketi karşısında tecavüze uğrayan memleketlerin seçkinleri, ulemâ ve eşrafı Mısır’a, Pâyitaht Konya’ya ve Anadolu’nun diğer hücra köşelerine doğru kaçışmaktaydılar. Sonunda durumun vahameti ve ihtilâlin ne kadar geniş bir alana yayıldığı hükümdara anlatıldı. İhtilâlin müsebbipleri arasında olduğu anlaşılan Baba İshak Kefersudî’nin müridi Sâdeddin Köpek derhal i’dam edildi.
Tarihçe ve yayılım > Anadolu Selçukluları devrinde “Şîʿa-i Bâtın’îyye” hareketleri > Baba İshâk Kefersudî’nin çıkardığı Bâbâî İsyanı > Babâîler İsyânı’nın bastırılması ve Bâtınî Babaların Anadolu’ya yayılması

Birçok cephede Babâîler ile çarpışan Selçuklular, nihâyetinde Baba İshak ve tâbi’lerini H. 637 / M. 1240 yılında Amasya Kalesi’nde ele geçirerek i’dam ettiler. Anadolu’da çıkan bu kanlı ihtilâlden son derece memnuniyet duyan “Şîa-i Bâtıniyye Dâîleri” Olcaytu’nun sarayından Anadolu’nun dört bir yanına yayılmağa başladılar. Cereyan eden bu elîm hâdiselerden yeise kapılan ve İlhanlılar’ın baskılarından usanan Sünnî âlimler de Uç Beyleri’ne sığnmak zorunda kaldılar. Sabık Mes’udîye müderrisi “Şeyh Mecd’ed-Dîn İsâ” Ertuğrul Gazi’ye, “Cemâl’ed-Dîn Aksarayî de Mısır’a iltica etmişlerdi. Şiîliğin uğradığı bu büyük faciayı istismar eden bazı Acem fırsatçıları Şîa-i Bâtıniyye dâîsi sıfatıyla Batı Anadolu’ya kadar nüfuz etmekteydiler. Bu Bâtıniyye – Babalar Anadolu’da Türkmen aşîretleri arasında tam teşekküllü bir “Alevîlik Cereyânı” oluşturmağa muvaffak oldular.
Ayrıca bakınız: Babâîlik
Tarihçe ve yayılım > Anadolu Selçukluları devrinde “Şîʿa-i Bâtın’îyye” hareketleri > Bâtınî Babalar’ın halk üzerindeki etkileri ve devrin meşhur mutasavvıfları

Ana maddeler: Ekberilik, Kalenderîlik, Kadiriye, Sühreverdiyye ve Mevlevîlik
O yüzyıllarda, Selçuklular zamanında faaliyet gösteren en etkin Tasavvufî-Bâtıniyye-Tarikat mensupları Melâmiyye, Kalenderiyye ve Haydariler’den oluşmaktaydı. Bu Bâtıniyye-Tarikat temsilcileri daha ziyâde göçebeler arasında barınan ve halka hitap etmekle görevli olan “Babalar” idi. Eğitimli çevrelerden uzakta yaşayan bu “Bâtıniyye-Babalar” yüzyıllar boyunca beri kulaktan kulağa yayılan hurafelerle yıpranmış olan nakilleri bir veli tipi kanalıyla tasvir etmek suretiyle ve bu efsaneleri bir takım hârikalar ve kerametler ile süsleyerek bedevî ruhunun hoşlanacağı koşmalar, rubâîler, destanlar şeklinde halka anlatıyorlardı. “Bâtıniyye-Türkmen Babaları” Oğuz boylarının anlayacakları bir dilde, efsane ve masalları ilâhî bir hava ile içerisine İslâmî bir boyutu da ilâve etmek suretiyle halka sunmak hususunda çok başarılı oluyorlardı.
On ikinci yüzyılda Bağdat’ta Abdülkādir-i Geylânî ve Şihab’ed-Dîn Ömer Sühreverdî, Konya’da ise Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî, Muhyiddin İbnü’l-Arabî, Lem’at yazarı Fahreddin Irakî ve Sadreddin Konevî gibi farklı geleneklere mensup tarikât pîrlerinin yayınlarla meşgul oldukları görülmektedir. İslâmî çevreler içinde tasavvufun pek revaçta olduğunu anlamamıza yardımcı olan bunca meşhur şahsiyetlerin arasında özellikle de Save’deki Baba Haydar tekkesi bu yüzyıldaki en tanınmış zâviyelerin başında gelmekteydi.
Ayrıca bakınız: İbn Arabi, Baba Haydar, Abdülkâdir Geylânî, Ebû Hafs Ömer es-Sühreverdî ve Celâleddîn Rûmî
Tarihçe ve yayılım > Anadolu Selçukluları devrinde “Şîʿa-i Bâtın’îyye” hareketleri > Hacı Bektâş Veli

Ana maddeler: Baba İlyas, Baba Haydar, Hacı Bektaş Veli, Baba İshak ve Barak Baba
Meşhur Velâyet-Nâme onu Şiîliğin unvan mezhebini taşıyan Ca’fer es-Sâdık’tan Bâyezîd-i Bistâmî’nin getirdiği hırkayı giymiş olan “Lokman Perende” vasıtasıyla Ahmed Yesevî’ye bağlar. Velâyet-Nâme üzerinde uzmanlaşmış yazarların nakletiklerine göre Hacı Bektâş’ın tarikat silsilesi önce Baba Haydar’a, ondan da Lokman Serhasî’ye ve oradan da Baba İlyas vasıtasıyla Ahmed Yesevî’ye bağlanmaktadır. Âşık Paşa tarihinde ise “Hacı Bektâş-ı Velî” Horasan’dan “Menteş” adındaki kardeşiyle beraber Sivas’a gelerek Baba İlyas Horasanî’ye mürid oldular. Bu intisaptan sonra Hacı Bektâş önce Kayseri’ye oradan da Kırşehri’ne geldi, sonra da Karacahöyüğe yerleşti. Buna göre Ahmed Yesevî müridlerinden olduğuna dâir rivayetin doğru olmadığı anlaşılıyor.
Tarihçe ve yayılım > Anadolu Selçukluları devrinde “Şîʿa-i Bâtın’îyye” hareketleri > Hacı Bektâş Veli > Hacı Bektaş’ın yaşadığı dönem ve kişiliği

Tezkire-i Eflâkî’ye göre “Hacı Bektâş” Rûm’da “Baba İlyas” derler bir Erin halifesiydi. Hacı Bektâş-ı Velî o yüzyılda mesnevîleri ve gazelleriyle bütün tasavvuf âleminde saygıyla anılan Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî’ye bazı sualler sormak için müridi Baba İshak Kefersudî’yi Konya’ya gönderdi. Baba İshak Konya’da Mevlânâ’nın yanına vardığında onu zikr’üs-semâ’yla meşgul buldu. Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî ise keşf ve keramet yoluyla sorulara önceden vâkıf olduğundan daha Baba İshak’ın sorularını sormasına fırsat tanımadan bir dörtlük şeklinde başka sorular yöneltmek suretiyle yanıt verdi. Baba İshak kendisini, sualin ve mısraların zamirinde yatan amacın yanıtını almış addetmek suretiyle geri dönerek keyfiyeti Hacı Bektâş’a nakletti. Sultan I. Keykubad’ın oğlu II. Keyhusrev devrinde yaşadığı anlaşılan Hacı Bektâş’ın Anadolu’da nüfuz sâhibi Şîa dâîlerden birisi olduğu anlaşılmaktadır. Selçuklu Sultanları arasındaysa Süleyman’dan başka Şiî olan bilinmemektedir. Bir başka rivayete göre ise bu “Şiîlik Hareketleri” Hacı Bektâş’ın şahsiyetinde değil de ona tâbi olanlara mahsustu. Şekayık’a göre Hacı Bektâş’ın Baba İshak gibi diğer müridleri arasında da “Melâhide-i Bâtıniyye” i’tikadını paylaşan pek çok dervişler mevcuttu.
Tarihçe ve yayılım > Anadolu Selçukluları devrinde “Şîʿa-i Bâtın’îyye” hareketleri > Hacı Bektâş Veli > Hacı Bektaş’ın yetiştirdiği halifeler

Hacı Bektâş Horasan’dan Anadolu’ya göç ettikten sonra Suluca Karahüyük’te otuz altı sene “Melâmet kökenli On İki İmamcı Tasavvufî–Bâtıniyye İslâm” i’tikadını neşriyât ile meşgul oldu ve bu süre zarfında aralarında Cemâl Seyyid, Sarı İsmâil, Kolu açık Hâcim Sultan, Baba İlyas, Birap Sultan, Recep Seyyid Sarı Kadı, Ali Baba, Barak Baba, Yahya Paşa, Sultan Bahâ’ed-Dîn, Atlaspuş ve Dost Hüda Hazreti Sâmet gibi meşhurların da bulunduğu tam otuz altı bin halife yetiştirdi. Ölümünün yaklaştığını hisseder hissetmez her birini bir memlekete yolladı. Bunların bazılarının hâllerini Hacı Bektaş Vilâyetnâmesi anlatmaktadır. Hacı Bektâş’ın Melâmet kökenli Bâtınîliğin Anadolu’daki neşri faaliyetleri tartışmasız hâyrete şâyan olmakla beraber bu meyândaki teşkilatlanmanın ana merkezinde Baba İlyas bulunmaktaydı. Eflâkî’nin Baba Resul’ü Hacı Bektâş’ın şeyhi olarak göstermesine karşın Hacı Bektaş Vilâyetnâmesi tersini iddia etmektedir. Barak Baba’nın da Tokatlı olduğuna dair söylenti ile Hoylu olduğuna dâir ihtilâf da aynen buna benzemektedir. Hacı Bektaş Vilâyetnâmesi’nin nakilleri, Milâdî 1271 tarihinde vefât ettiği bilinen Hacı Bektâş’ı Orhan devrinde sağ olarak göstermek gibi daha birçok yönden tenkit edilmeye açık kalan çelişkileri ihtivâ etmektedir.
Ayrıca bakınız: Velâyet-nâme-i Hacı Bektâş-ı Velî, Bektâşîlik, Abdal Musa, Balım Sultan ve Kaygusuz Abdal
Tarihçe ve yayılım > Anadolu Selçukluları devrinde “Şîʿa-i Bâtın’îyye” hareketleri > Anadolu’da faaliyet gösteren Bâtınîler

Anadolu’da Alevî, Bektâşî, Kızılbaş, Dazalak, Hurûfî, Rum abdalları, Kalenderîler, Melâmiye, Haydariye, Câmiye, Şemsiye, Edhemiye gibi Bâtınî kolları birbirleri ardından ortaya çıktıkları gibi bütün bu çeşitli yolların dinî hükümlerdeki ihtilâflarına rağmen kendi aralarında “Bâtınîlik” konusunda ortak bir zeminde birleşmekteydiler. Taşıdıkları Bâtınî akideler ise hep Mısır Fâtımî dâîleri ile Suriye Bâtınilerinin telkinlerini ihtiva etmekteydi.
Ayrıca bakınız: Kalenderîlik, Hurûfîlik, Bektâşîlik, Nusayrîlik ve Haşhaşilik
Tarihçe ve yayılım > Anadolu Selçukluları devrinde “Şîʿa-i Bâtın’îyye” hareketleri > Anadolu’da faaliyet gösteren Bâtınîler > Anadolu’da Bektaşi nüfuzu

Çeşitli Türk kabileleri Anadolu’ya göç etmeğe başladıklarında özellikle de Anadolu Selçukluları’nın en debdebeli devri olan I. Keykubad’ın iktidarına rast gelen zaman dilimi içerisinde Anadolu’da Şîa bir hâyli ilerlemiş ve II. Keyhusrev’in saltanatının başlangıcında Babâîler İhtilâli patlak vermiş ve Hacı Bektâş da bu arada çok kuvvetli nüfuz sahibi bir şahsiyet olarak ortaya çıkmıştı. Vilâyetnâme’ye göre I. Keykubad bile, Şaman Türklerin İslamiyet’e girmelerine bir vesile olan Hacı Bektâş’ın hâlifesi “Kara Donlu Can Baba” dolayısıyla hünkâra karşı derin bir hürmet beslemekteydi. Hacı Bektâş’ın yurt edindiği Kırşehir yolu Dulgadır Türkmenleri’nin arasından geçmekteydi. Bu nedenle Halep, Adana ve havalisinde yaşayan Türkmenler arasında hünkârın adı saygıyla anılmaktaydı. Akşehir’deki “Mahmud Hayranî” ile Sivrihisar’da yaşayan “Yûnus Emre” de hünkâra âhid verenler arasındaydı. Ahlat’da da meşhur Barak Baba’nın müridlerinden “Baba Emîrci” bulunuyordu. O devirlerde Anadolu'daki Bektâşî nüfuzunun en hâkim bulunduğu yerler arasında Ankara, Sivas, Konya, Kayseri, Kırşehir ve güneye doğru yayılmış olan Türkmen Aşîretleri'nin yerleşmiş oldukları vilâyetlerdi.
Ayrıca bakınız: I. Alaeddin Keykubad, II. Gıyaseddin Keyhüsrev, Anadolu Selçukluları, Hacı Bektaş Veli ve Velâyet-nâme-i Hacı Bektâş-ı Velî
Tarihçe ve yayılım > Anadolu Selçukluları devrinde “Şîʿa-i Bâtın’îyye” hareketleri > Anadolu’da faaliyet gösteren Bâtınîler > Ahilik ve Alevilik

Selçuklular dönemi ile Osmanlı Devleti’nin kuruluşu sürecinde “Âhilik” Anadolu’daki sosyal yaşantının gelişmesine çok önemli katkılarda bulunmuştur. Kendi kural ve kurullarına sahip, günümüz esnaf odalarına benzer bir işlevi olan “Âhilik Teşkilatı” iyi ahlâkın, doğruluğun, kardeşliğin, yardım severliğin kısacası bütün güzel meziyetlerin birleştiği bir sosyo-ekonomik düzendir. Ahîler’in reisi olan ve Kırşehir’de yaşayan Ahî Evran’nın Hacı Bektâş-ı Velî ile de dostlukları vardı. Sivas’taki Ahîlik çok geniş bir teşkilâta sahip oldukları gibi Babaîlik ile de sıkı münasebetlerde bulunuyorlardı. Bayburt’taki Ahîler’in başkanlığına ise “Âhi Emîr Ahmed Bayburdî” getirilmişti.
Ayrıca bakınız: Ahi Evran ve Âhiler
Tarihçe ve yayılım > Anadolu Selçukluları devrinde “Şîʿa-i Bâtın’îyye” hareketleri > Anadolu’da faaliyet gösteren Bâtınîler > Karamanlılar devrinde Anadolu’da Bektaşi faaliyetleri

Anadolu Selçukluları'nın yıkılmasından sonra ise Karamanoğlu Mehmed Bey’in Konya’ya hâkim olması üzerine, o devre kadar devletin resmî dili olan Farsça’yı yasaklayarak Türkçe’nin konuşulmasını emretti. Bu karar en fazla Bâtıniyye-Şîa babaların amaçlarına yardımcı oldu. Oba ve yaylâlarda yaşayan ve kentleşememiş olan Türk aşîretleri ve bütün Türkmenler kendilerine öz dilleriyle hitap eden bu Şîa-i Bâtıniyye Babalarına candan gönül vererek kuvvetle bağlandılar.
Ayrıca bakınız: Karamanoğulları Beyliği
Tarihçe ve yayılım > Anadolu Selçukluları devrinde “Şîʿa-i Bâtın’îyye” hareketleri > Anadolu’da faaliyet gösteren Bâtınîler > Germiyanlılar devrinde Batı Anadolu’da Bektaşi faaliyetleri

Bu bölgede Bektâşîliğin yayılması maksadiyle Hacı Bektâş’ın halifelerinin üçüncüsü olan Hâcim Sultan memur tâyin edilmişti. Germiyanoğulları Uşak civarında “Susuz Köyü” yurt olarak Hâcim Sultan'a vermişti. Daha Hacı Bektâş-ı Velî hayâttayken Bektaşîlik Batı Anadolu'ya yayılmıştı. Hattâ onun mânevî himmetiyle Batı Anadolu fethedilmişti. Germeyan Bey’in yönetimi altındaki ordu Kütahya, Tavşanlı, Altuntaş, “Kermeyan Kalesi” diye meşhur olan kaleyi, Denizli, Uşak, Sandıklı ve Işıklı'yı aldı. Germiyanoğulları Vilâyetinde kışlak ve yaylâk tutan “Akkoyunlular Aşîreti” baştanbaşa Hacı Bektâş’ın halifesi olan Hâcim Sultan’a intisap etmişlerdi. Germiyanoğulları fethettiği memleketlere “Bey” oldu. Akdeniz sahillerine de önemli bir askerî kıt'a sevk etti. Ayrıca, Balıkesir, Edremit ve çevresini fethetti.
Ayrıca bakınız: Germiyanoğulları Beyliği
Tarihçe ve yayılım > İlhanlılar devrinde “Şîʿa-i Bâtın’îyye” hareketleri

Ana maddeler: Moğollar ve İlhanlılar
Moğolların en güçlü devirlerinde Kara-Kurum saraylarında itibar sahibi olan Budist ve Hristiyan din adamlarıyla karşı karşıya gelen İslâmiyet mensupları çok büyük tehlikelere maruz kalmışlardı. İlhanlılar’ın henüz kudret sahibi olmadıkları devirlerde Cengiz’in kurduğu büyük imparatorluk henüz parçalanmamıştı. Onun yerine geçen “Oktay Han” ise Cengiz'in koyduğu yasaları taviz vermeden uygulamaktaydı. Bilhâssa Kayuk Han devrinde (M. 1247 / H. 645) Moğol âdetlerinden kaynaklanan yasaların hâkimiyeti altında yaşayan Müslümanlar büyük işkencelere maruz kalarak ezilmekteydiler. Argon Han (M. 1291 / H. 690) devrinde ise Müslümanlar çok şiddetli bir mezâlime maruz kaldılar.
H. 656 / M. 1258 yılında Bağdad Abbâsîleri'nin çökmesi sonucu Mısır'a kaçmayı başaran ayni aileden “Müstansır-Billâh Ahmed b. Muhammed” Mısır hükümdarı I. Baybars tarafından M. 1261 tarihinde hilâfete geçirildi. Bu durum “Alevîler” tarafından eskiden kendilerine ait olan Fâtımî hilâfet makâmının gasp edilmesi olarak algılandı. Fâtımî halifelerinin yeniden canlandırılması ve Mısır'ın gelecekteki siyâsî güvenliğinin teminat altına alınmasına yönelik bir tedbir mahiyetinde olan bu hareket, yeni Mısır Abbâsî hâlifesinin konumunu da Mısır hükümdarının yanında bir tekke şeyhinden fazla bir nüfuza sahip olamayan bir kukla durumuna indirgiyordu. Durumun kendi aleyhlerine vahim bir şekilde geliştiğini çabuk kavrayan Alevîler olanca güçlerini Moğol Kaanları'nın teveccühünü kazanmak için sarf etmeğe başladılar. Büyük Moğol istilâsının başladığı devirlerde Bâtıniyye, Zeydiyye, İmâmiyye, İsnâaşeriyye ve Gāliyye-i Şîa’dan müteşekkil fırkalar Mısır, Şam, Irak, Arap ve Acem, Azerbaycan, Fâris ve Horasan ülkelerine yayılmışlardı. Cengiz Orduları’nın Harezm ülkelerine doğru hareket etmeğe başladıklarındaysa bu mezheplerin mensupları da Cengiz Orduları’nın önünden kaçarak Orta Asya’dan batıya doğru göç etmek zorunda kalmışlardı.
Tarihçe ve yayılım > İlhanlılar devrinde “Şîʿa-i Bâtın’îyye” hareketleri > Mahmud Gazan Han ve Moğollar’ın İslamiyeti kabulü

Ana maddeler: Moğollar, İlhanlılar ve Gazan Mahmud Han
İlhanlılar’ın dördüncü sultanı olan Gāzân Han M. 1295 / H. 693 tarihinde İlhanlılar tahtına oturdu. Önceleri Hulâgu’nun yolunda yürüyen bu sultan Emir Nevruz’un sayesinde Müslüman oldu. Hâkanın İslâmiyeti kabulünde en önemli etkiyi “Kutb-ûd-Dîn Şirâzî” ile kardeşi “Kemal’ed-Dîn Şirâzî” yapmışlardı. Gāzân Han’ın dokuz yıl süren saltanatı süresince İran’daki bütün Moğollar İslâm dinine girdi.