Çayağzı, Hanak
Tarihçe

Çayağzı köyünün eski adı Orazaki'dir. Gürcüce kaynaklarda Orezaki (ორეზაქი) ve Orazaki (ორაზაქი) şeklinde geçen bu yer adı 1595 tarihli Osmanlı mufassal deterinde Orazak / Orezak (اورەزاك) biçiminde yazılmıştır. Bu yer adının yazılışı zaman içinde değişime uğramış ve 1928 tarihli Osmanlıca köy listesine Orağas (اوراغاس) biçiminde girmiştir.
Orazaki köyü, Orta Çağ'da Gürcistan'ın güneybatı kesimini oluşturan bölgelerden biri olan Artani'de yer alır. Nitekim Osmanlılar bu bölgeyi ve yerleşimi 16. yüzyılın ortalarında Gürcülerden ele geçirmiştir. Bugünkü Çayağzı sınırları içinde megalit kalenin varlığı, köyün bulunduğu bölgenin çok eski dönemden itibaren yerleşme alanı olduğunu göstermektedir. Ortadan kalkmış bir Gürcü köyü olan Mglivani'deki kale ve kilise de Çayağzı köyünün sınırları içinde yer alır.
Orazaki, 1595 tarihli ve Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan adlı Osmanlı tahrir defterine göre, Gürcistan Vilayeti'nde Ardahan-i Büzürg livasının Meşe nahiyesine bağlıydı. Köyün nüfusu 17 Hristiyan haneden oluşuyordu. Bir Gürcü yerleşimi olan Orazaki'de buğday, arpa, sebze, yonca tarımı ve arıcılık yapılıyor, domuz ve koyun besleniyordu. Salman'a tahsis edilmiş bir adet değirmen bulunuyordu.
Orazaki köyü, uzun süre Osmanlı egemenliğinde kaldıktan sonra, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nın ardından imzalanan Berlin Antlaşması uyarınca Osmanlı Devleti tarafından Rusya'ya bırakıldı. 1886 nüfus tespitinde Rus idaresi bu yerleşimi, Büyük Oragez (Орагезъ Большой) ve Küçük Oragez (Орагезъ Малый) olmak üzere, iki ayrı köy olarak kaydedilmişti. İki köy de Ardahan sancağının Ardahan kazasına bağlı Tikani nahiyesinin sınırları içinde yer alıyordu. Büyük Oragez köyünün nüfusu, 47'si erkek ve 53'ü kadın olmak üzere, 13 hanede 100 kişiden oluşuyordu. İki hane hariç köyün nüfusu Kürt olarak kaydedilmiştir. İki hanede ise, 4'ü erkek ve 11'i kadın olmak üzere 15 Türk yaşıyordu. Üç haneden oluşan Küçük Oragez köyünde 8'i erkek ve 9'u kadın olmak üzere 17 Kürt bulunuyordu. Daha sonra tek köy olarak görünen Orazaki'de 1896'da 180 kişi, 1906'da 170 kişi kaydedilmiştir.
Gürcü araştırmacı Konstantine Martvileli, Birinci Dünya Savaşı yıllarında Ardahan bölgesini gezdiği sırada bu köyün adını Orkızı (ორ-ყიზი) olarak kaydetmiştir. Martvileli bu köyde yaşayan Otar-Beg Şarvaşidze'nin evinde Şota Rustaveli'nin Vephistkaosani adlı eserinin 1436 tarihli elyazmasını gördüğünü yazmıştır. Ne var ki bu söz konusu elyazmasının gerçekliği konusunda bugüne kadar bir tespit yapılamamıştır.
Orezaki köyü, Birinci Dünya Savaşı’nın sonlarına doğru Rus ordusunun bölgeden çekilmesinin ardından bağımsız Gürcistan sınırları içinde yer aldı. 7 Mayıs 1920 tarihinde imzalanan Moskova Antlaşması'yla Sovyet Rusya Ardahan sancağının bir bölümünü ve köyü Gürcistan’ın bir parçası olarak tanıdı. Kızıl Ordu'nun Gürcistan'ı işgali sırasında köy Ankara Hükümeti tarafından fiilen yeniden Türkiye’ye katıldı. 16 Mart 1921’de, Ankara Hükümeti ile Sovyet Rusya arasında imzalanan Moskova Anlatşması’yla Orezaki köyünün de içinde yer aldığı Ardahan bölgesi Türkiye’ye bırakıldı.
Orazaki köyü, 1928 yılında "Orağas" adıyla Kars vilayetinin Ardahan kazasının Hanak nahiyesine bağlıydı. 1935 genel nüfus sayımında da "Oragaz" olarak kaydedilmiş olan köy, aynı idari konuma sahipti ve nüfusu 346 kişiden oluşuyordu. Orazaki / Orezak / Oragaz  "yabancı kökten geldiği" için köyün adı 1959 yılında 7267 sayılı kanunla Çayağzı olarak değiştirilmiştir.
Orazaki ile bugünkü Çayağzı köyü sınırları içinde kalan eski yerleşmelerde önemli tarihsel kalıntılar bulunmaktadır. Çayağzı köyünün 1,7 km güneybatısında, yüksek bir tepede megalit bir kale bulunmaktadır. Kaba yonu iri taşlarla inşa edilmiş olan kalenin (11,5 × 8 m) günümüze ulaşan duvarlarının yüksekliği 3-4 metre, kalınlığı ise  2,5 metre kadardır. Dolgu tipi olan duvarların için moloz taşlarla doldurulmuştur. Kalenin etrafında yerleşim izleri fark edilmektedir.
Çayağzı köyünün sınırları içinde, köy yerleşmesinin 1,7 km doğusunda, Kasreti Deresi'nin sağ kıyısında, "Mağaro" olarak anılan bir yerleşme bulunuyordu. Ortadan kalkmış olan bu yerleşmenin 1,8 km doğusunda bir mağara kompleksi bulunmaktadır. Bu mağaralar, 1913-1918 arasında Ardahan Bölgesini gezmiş olan Gürcü araştırmacı Konstantine Martvileli tarafından tespit edilmiştir. Martvileli, 28 Eylül 1917 tarihli Sakartvelo gazetesinde yayımlanan günlüklerinde burayı Vardzia'ya benzetmiştir. Akarsuyun kıyısındaki dik kayalara oyulmuş onlarca mağaradan oluşan komplekste kaya kiliseleri de bulunmaktadır.
Çayağzı köyünden götürüldüğü bilinen rölyefli bir taş Kars Müzesi'nin avlusunda sergilenmektedir. Bu taşta, kabartma bir çerçeve içinde kucağında bebekle oturur vaziyette Meryem Ana ile onun sağında dua eder halde (orans) bir erkek tasvir edilmiştir.