Yol (film)
Anlatı yapısı

| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | Yol filmi politik bir filmdir. Türkiye sınırları içerisinde, her şeyin hapishane olduğunu söyleyen bir filmdir. Yasaklar, birçok engeller, özgürlük yok, demokrasi yok... Hiçbir şeyin olmadığını anlatan bir filmdir. | ” |
— Tarık Akan Yol filmi hakkında konuşuyor, 32. Gün, 1997
Filmin cezaevinde geçen ilk sahnelerinde iktidar ve otorite, ses üzerinde kristalleşir. İktidar ve otorite, görünmez bedenlerin arkasında saklı tutulan bir sese dönüşmüştür. Otoritenin sadece bir sese dönüşmesi, onun katı gerçekliğini gözler önüne serer. Otorite görünmezdir, sadece ses üzerinden düzeni kontrol etmeye yönelik yaptığı açıklamalarla varlığını tanrısal bir düzleme, görünmez ve sadece işitilen bir korkuya dönüştürmüştür. Tanrı'nın sadece sözler üzerinden var olmasına denk bir durumdur bu. Çünkü yeryüzündeki tüm otoriteler, Tanrı otoritesinin cisimleşmiş hâli gibidir.
Cezaevi sahnelerinde sadece ses üzerinden duyulan anonslarda sıkça bahsi geçen "şanlı ordumuz" veya "kurallara uymayan kapalı cezaevine gönderilecek" açıklamaları eski bir geleneğe gönderme gibidir. Bu dış sesler birkaç yüzyıl dolaştıktan sonra seyircinin kulağına gelir. Bu seslerin özü aslında "günah işleyen cehenneme gidecek" veya Tanrı'nın buyruklarına denk talimatların "şanlı ordu"ya mal edilmesi işlevini görür. İnsanlık açısından çok eski bir mitoloji olan bu durum, otoritenin tarihsel gelişim içinde seküler kalıplara bürünerek işlevini sürdürmesini gizliden gizliye seyirciye anlatır.
Filmin en vurucu imgesel anlatımlarından birini teşkil eden "muhabbet kuşu" ise kader mahkûmlarının cezaevi dışında bıraktıkları hayatlarının onların ruhunda yarattığı tutsaklığa işaret eder. Muhabbet kuşu sürekli bir kafesin içindedir. Fakat yine kafesin içinde ve Yusuf adlı mahkûmun elinde dışarıya açılır. Mahkûmların iç tutsaklığı, muhabbet kuşu üzerinden imgesel bir dünya yaratılarak bir anlatıma kavuşur. Çünkü her bir mahkûmun ya da en azından mikro düzeyde hikâyelerine tanık olduğumuz mahkûmların, bedensel tutsaklıklarından öteye sosyo–psikolojik alt metinlerle okuyabileceğimiz tutsaklıkları vardır. Bu tutsaklık, bedensel bir tutsaklığın ötesinde binlerce kat daha derin bir anlama, yüke sahiptir. Katı geleneklerin, anlamların etrafında şekillenen toplumsal yargıların, günahların zehirlediği bir hayatın tutsaklığıdır bu. Muhabbet kuşu bu iç tutsaklığın dilsiz kalmış, dilsizleştirilmiş ve sadece oradan oraya sürüklenen fotoğrafı gibidir. Ya da mahkûmların şahsında, toplumun bireyi kurban etme seanslarının dünyanın en kuytu köşelerinde hâlen devam etmesini yansıtır. Bu da otoritenin tutsaklığı sadece bedenle sınırlı tutmadığı, geleneklerin bireyin ruhunda en büyük deliklere yol açarak o deliklerden sızıp bireyin ruhunu tutsak ettiğinin çıplak bir anlatımıdır.
Filmin en karizmatik karakterlerinden biri olan, Tarık Akan'ın canlandırdığı Seyit Ali'nin dişi ağrımaktadır. Dişinin yarattığı acı, onun şahsında geleneğin–otoritenin birey üzerinde yarattığı tahribat ve acının soyut bir anlatımıdır. Ağrıyan dişi onun konuşmasını, kendini anlatmasını engellemektedir. Ağrıyan diş, kurulu düzenin yarattığı korkunç geleneklerin Seyit Ali'nin şahsında yarattığı acının büyüklüğüne, katılığına işaret eder. Yılmaz Güney burada belki sansür nedeniyle belki de sinemanın usta bir şahsiyeti olmasından kaynaklı olarak derin bir imgesel anlatımı uygun görmüştür. Bu üslup, ünlü Rus yönetmen Andrey Tarkovski (1932–1986) ve yine onun çapında olan İranlı yönetmen Abbas Kiyarüstemi (1940–2016) filmlerinde rastlanabilecek kadar büyük bir anlatım biçimidir.
Sonuç olarak Seyit Ali'nin dişi tedavi edilir. Burada tedavi için seçilen yöntem ise çok çarpıcıdır. Diş, eski bir gelenekle kızgın bir demir şiş aracılığıyla dağlanır; kurulu düzenin eski araç ve yöntemlerle tedavi edilmesi gibi... Ancak dişin bir süre sonra tekrar ağrımaya başlamasıyla aslında kurulu düzenin köklü bir tedaviye ihtiyacı olduğunu vurgular gibi bir anlam ortaya çıkmaktadır. Çünkü o diş bir süre sonra tekrar ağrımaya başlayıp yarattığı acıya devam edecektir. Dişin kızgın demirle dağlanması ise sadece geçici bir süreçtir.