İnsanın evrimi
İnsanın oluşumu

Bir hücreden insana:
Ana maddeler: Yeryüzündeki ilk yaşam, Yaşamın evrimsel tarihi, Hücrelerin evrimi, Kordalıların evrimi, Endosimbiyoz teorisi, Eosit hipotezi, Balıkların evrimi, Sudan karaya geçiş, Memelilerin evrimi ve Primatların kökeni ve evrimi
4,57 milyar yıl önce oluşan Dünya üzerindeki yaşamın varlığı üzerine ilk kesin kanıtlar, 3,5 milyar yıl öncesine (Arkeen) tarihlenir. Moleküler genetik çalışmalar, tüm canlıların son ortak atasının (SEOA) yaşadığı tarihi 4,4 milyar yıl öncesine kadar geri çekebilir. Yeryüzünün ilk canlıların nasıl olduğu ve yaşamın nasıl oluştuğu tam olarak bilinmiyor (bkz. abiyogenez). Bununla birlikte günümüze dek hayatta kalan ve bilinen en eski canlılar, çekirdeksiz (prokaryotik) hücre yapısına sahip bakteriler ve arkelerdir. Bu ilkel prokaryotik canlıların bir grubu çekirdekli hücre yapılı (ökaryotik) canlılara evrimleşmiştir. Ökaryotların genetik olarak bakterilerden çok arkelere yakın olduğu kabul edilir. Dolayısıyla ökaryotlar arkelerden veya ökaryotlarla arkelerin ortak bir atasından türemiştir. En eski tartışmasız ökaryot fosilleri 1,2 milyar yıl öncesine tarihlenir.
Endosimbiyoz teorisine göre alfaproteobakteri ile ortakyaşamlı olmuş bir canlı, ökaryot üst âlemini oluşturmuştur. Bu alfaproteobakteri mitokondriye dönüşmüştür. Ayrıca ökaryot bir hücrenin içinde yaşamaya başlayan bir siyanobakteri, bitkiler ve yosunlarda bulunan plastidlere dönüşmüştür.
İnsanın içinde bulunduğu hayvanlar âleminin kalıtsal olarak en yakın akrabası yakalı kamçılılardır. Hayvanların atalarının onlara benzemiş olabileceği düşünülmektedir. Yakalı kamçılılar tek hücrelidir. Grubun, hayvanlar ile son ortak atasının yaklaşık 900 milyon yıl önce yaşadığı düşünülmektedir. Richard Dawkins, Ataların Hikayesi kitabında onlardan şöyle bahsetmiştir: "... [yakalı kamçılılar] süngerin su kanallarının yüzeyini kaplayan koanositlere çok benziyorlar. Uzun süre ya sünger bir atanın bir kalıntısını temsil ettik­lerinden ya süngerlerin bozulup tek ya da çok az hücreye dönüşmüş evrimsel torunları olduklarından kuşkulanıldı. Moleküler genetik kanıtlar ilkini gösteriyor..."
En eski hayvan fosillerine Ediyakaran (635-538,8 myö) döneminde rastlanır. Ediyakaran, hayvanların çok hücreli atalarının ortaya çıktığı dönem olarak kabul edilir ve bu dönemin canlılarına Ediyakaran biyotası denir. Yaklaşık 538,8 milyon yıl önce gerçekleşen Kambriyen patlaması ile günümüz hayvan şubelerinin ilk üyeleri ortaya çıkmıştır. İnsan, hayvan şubeleri arasında omurgalıları içeren kordalılardandır. Kordalıların son ortak atasının yaklaşık 560 milyon yıl önce yaşadığı düşünülür. Tüm omurgalıların son ortak atası ise sanılana göre yaklaşık 530 milyon yıl önce yaşamıştır. "... [tüm omurgalıların son ortak atasının] neye benzediğini kimse bilmiyor; ama muhtemelen Devoniyen Balık Çağı'ndan ve korkunç denizakreplerinden çok önce, Kambriyen Dönem'de yaşadığına göre, çenesiz balıkların altın çağının zırhlı balıkları gibi zırh-levhalı değildi. Yine de, zırhlı balıklar taşemenlerden çok, biz çeneli omurgalıların yakın kuzenleri gibi görünüyorlar."
İnsanın da bulunduğu kemikli balıklar ile köpekbalığı, vatoz gibi omurgalıları içeren kıkırdaklı balıkların son ortak atası muhtemelen Ordovisyen dönemde (460 myö) yaşadı. Kemikli balıklar iki gruba ayrılır: et yüzgeçliler ve ışınsal yüzgeçliler. İnsanın bulunduğu et yüzgeçliler ile yüzme keseleriyle tanınan ışınsal yüzgeçlilerin son ortak atası, sanılana göre yaklaşık 440 milyon yıl önce Silüriyen dönemde yaşamıştır.
Devoniyen dönemin ortalarında (390 myö) karaya çıkmaya başlayan et yüzgeçliler Tetrapodomorpha adlı yeni bir soy oluşturmuşlardır. Sanıldığı üzere akciğerler ilk olarak tüm kemikli balıkların son ortak atası tarafından geliştirilmiş ancak bu akciğerler ışınsal yüzgeçlilerde yüzme keselerine dönüşmüştür (bkz. Akciğerin evrimi). Bu ilkel tetrapodomorflardan ilk iki yaşamlı benzeri dört üyeliler evrimleşmiştir. Dört üyelilerin son ortak atası yaklaşık 340 milyon yıl önce yaşamıştır.
İkiyaşamlı olmayan tüm günümüz dört üyelileri amniyottur ve son ortak ataları karaya yumurtlama becerisini geliştirmiştir. Amniyotların ataları bundan 310 milyon yıl önce ayrılmış ve Sauropsida ve Synapsida adlı iki soyu oluşturmuşlardır. Sauropsida, kuşları ve sürüngenleri, Synapsida ise memelileri barındırır. Bu ilk sinapsitlerden Geç Permiyen dönemde (260 myö) sinodontlar türemiştir. Üç kulak kemiğinin ve ilk kılların sinodontlar tarafından geliştirildiği düşünülür. Kıllara dair en eski kanıtlar, erken Jura dönemine dayanır (bkz. Morganucodon).
En eski memeliler, fosil kayıtlarında yaklaşık 210 milyon yıl önce ortaya çıkmıştır. Günümüz memelilerinin son ortak atasının (ornitorenk ya da ekidne ile insanın son ortak atası) yaklaşık 180 milyon yıl önce yaşadığı düşünülmektedir. Doğurgan memelilerin çeşitlenmesi (bir keseli ile bir etenelinin son ortak atası) ise yaklaşık 140 ila 130 milyon yıl önce gerçekleşmiştir.
Günümüz eteneli memelilerin atalarının yaklaşık 105 ila 120 milyon yıl önce 2 ayrı gruba ayrıldığı düşünülüyor: Afrotheria ve Xenarthra'yı kapsayan Atlantogenata ve insanın dâhil olduğu Boreoeutheria (bir diğer varsayım ise Afrotheria'yı Boreoeutheria'nın kardeş taksonu olarak sınıflandırır). Moleküler genetik çalışmalara göre Boreoeutheria, yaklaşık 95 ila 100 milyon yıl önce insanın dâhil olduğu Euarchontoglires ve Laurasiatheria adlı iki gruba ayrılmıştır.
Primatların ortaya çıkışı:
86-90 milyon yıl önce, Glires (kemirgenler ve tavşanımsılar) grubu ile primatların bulunduğu Euarchonta'nın ayrılması.
80-86 milyon yıl önce, sivri sincapçıklar (Scandentia) ve primatomorfların atalarının ayrışması.
~80 milyon yıl önce, abalı memeliler ve primatların atalarının iki ayrı soy hattı oluşturması.
80-55 milyon yıl önce, başparmağı öteki parmaklarının karşısına konuşlanabilen canlıların (gerçek primatlar) yeryüzünde görülmeye başlanması.
55 milyon yıl önce göz çukurları öne kaymış olup üç boyutlu görebilen primatların (önmaymun) ortaya çıkması.
40 milyon yıl önce ilk simiyenlerin ortaya çıkışı.
33-40 milyon yıl önce simiyenlerin iki parvo takıma ayrılıp Yeni Dünya maymunları ve Eski Dünya maymunlarının ortaya çıkışı.
23-33 milyon yıl önce; insansı maymunların diğer köpeksi maymunların atalarının ayrılması.
Fosil kayıtlarında yaklaşık 63 milyon yıl önce ortaya çıkan primat takımının 60-75 milyon yıl önce Strepsirrhini ve Haplorrhini adlı iki primat alt takımına ayrıldığı düşünülmektedir, ancak fosil kaydına göre en eski önmaymun fosili 55 milyon yıl öncesine tarihlenmiştir.