Polonya tarihi (1945-1989)
Gomułka'nın sosyalizme giden yolu (1956–1970) > 1968 olayları

1960'lara gelindiğinde, rakip rejim yetkilileri ve onların genellikle genç nesil parti aktivistlerinden oluşan takipçileri, Gomułka ve ortaklarının yönetimine karşı komplolar kurmaya başladılar. Savaş zamanı komünist bir partizan komutanı olan Polonya'nın güvenlik şefi Mieczysław Moczar, çağrısını entelijansiya ve Yahudi karşıtı duygularla birleşen milliyetçi retoriğe dayandırdı ve hükûmete karşı baş meydan okuyucu oldu. Fransa'da genç bir madencilik endüstrisi işçisi olarak komünist harekete dahil olan Yukarı Silezya parti lideri Edward Gierek, ayrıca olası bir alternatif lider olarak ortaya çıktı. Gierek, nomenklaturanın daha pragmatik ve teknokrat üyeleri tarafından tercih edilen isimdi. Ocak 1968'den itibaren Polonyalı revizyonist muhalefet ve diğer çevreler, gelişen Prag Baharı'ndan güçlü bir şekilde etkilendi.
Mart 1968'de Varşova Üniversitesi'ndeki öğrenci gösterileri, hükûmetin Adam Mickiewicz'in (1824'te yazılan) Dziady oyununun Varşova'daki Ulusal Tiyatro'da "Sovyet karşıtı göndermeler" iddiasıyla icra edilmesini yasaklamasının ardından patlak verdi. Hemen ardından ORMO ve diğer güvenlik oluşumları, birkaç büyük şehirde protestocu üniversite öğrencilerine saldırdı.
Mart 1968 olayları olarak bilinen olaylarda Moczar, Altı Gün Savaşı'nın sonucunun önceki spontane ve gayri resmi kutlamalarını ve şimdi de Varşova tiyatro olayını, gerçek amacı reform yanlısı liberal parti fraksiyonunu zayıflatmak ve diğer çevrelere saldırmak olan anti-entelektüel ve anti-Semitik (resmi olarak "anti-Siyonist" olarak tanımlanan) bir hareket başlatmak için bahane olarak kullandı. Genel olarak laik ve Yahudi kökenli binlerce insan işini kaybetti ve 1967 ile 1971 arasında yaklaşık 15.000 Yahudi Polonya'dan göç etti. Savaş öncesi Avrupa'nın en büyük Yahudi cemaati olan topluluktan yalnızca birkaç bin kişi Polonya'da kaldı.
Diğer kurbanlar, birçoğu kurumlarından atılan ve kariyerleri mahvolan üniversite öğrencileri ile öğrencileri ve akademik kurumları savunmaya çalışan akademisyen öğretmenlerdi: Varşova Üniversitesi'nin birkaç bölümü idari olarak feshedildi. Yahudi olsun ya da olmasın, liberal entelijansiya üyeleri hükûmetten ve diğer istihdam yerlerinden uzaklaştırıldı. Solcu entelektüeller ve öğrenci liderleri, görünüşte sosyalist olan hükûmete olan inançlarından geriye kalanını da kaybettiler. Sonunda partinin kendisi, yeni hoşgörüsüzlük ve nefret ortamına bir şekilde uymayan binlerce şüpheli üyeden tasfiye edildi. 1968'deki tasfiyeler, aynı zamanda 1970'lerin başlarında Gomułka'nın ayrılmasına kadar devam eden bir süreç olan, parti yönetici üyeliğinin büyük ölçekli bir kuşak değişiminin başlangıcı anlamına geliyordu. Savaş öncesi komünist kadrolar kaldırıldı ve kariyerleri Halkın Polonyası'nda şekillenen insanlar onların yerini aldı, bu da Gomułka'nın halefi Edward Gierek'e, döneminin başlarında Avrupa'nın en genç iktidar elitlerinden biri verdi.
1968 olaylarındaki revizyonist muhalif hareket, Polonya işçi sınıfı arasında meydana gelen eşit derecede önemli bir uyanışı gölgeledi. 15 Mart'ta binlerce öğrenci ve işçinin polisle çatıştığı Gdańsk, ülkedeki en yüksek idari gözaltı ve dava oranına sahipti. Polonya'da Mart ve Nisan 1968'de tutuklanan ve hapsedilen insanların en büyük oranı, yetkililer tarafından "işçi" olarak sınıflandırılmıştı.
Gomułka'nın liderliğini gözden düşürmek için dahili bir girişimde bulunuldu, ancak devam eden cadı avının kendi avantajına bulduğu ve hoş gördüğü yönler vardı. Bu arada, Moczar hareketi topluma geri dönüşü olmayan zararlar verdi. Gomułka'nın rejimi kendini yeniden ortaya koydu ve Moczar fraksiyonunun parti ve devlet aygıtını ele geçirememesi de dahil olmak üzere uluslararası ve yerel faktörlerin bir kombinasyonu tarafından kurtarıldı. Artık Leonid Brejnev liderliğindeki Sovyetler Birliği, Çekoslovakya'daki krizle meşguldü ve Polonya liderliğindeki personel değişikliklerini destekleme eğiliminde değildi.
Ağustos 1968'de Polonya Halk Ordusu, Varşova Paktı'nın Çekoslovakya'yı işgalinde yer aldı. Bazı Polonyalı entelektüeller bunu protesto etti ve Ryszard Siwiec, bir resmi tatil kutlaması sırasında kendini diri diri yaktı. Polonya'nın Çek liberalleşme hareketinin ezilmesine katılımı (David Ost'a göre Marksist revizyonizmin en önemli başarısı), Gomułka'yı eski liberal destekçilerinden daha da uzaklaştırdı. Ancak parti içinde Gomułka'ya muhalefet azaldı ve Kasım ayında PZPR'nin 5. Kongresi Gomułka'nın iktidarını yeniden onayladı. Kongreye katılan Brejnev, bu vesileyle bir müttefik devlet "kardeşlik rotasından" çok uzaklaşırsa zorla müdahale etme konusunda kendi kendine tanınan bir Sovyet hakkı olan Brejnev Doktrini'ni açıklamak için kullandı.