Jacques Lacan
Bilinçdışı, Dil, Özne

Lacan, bilinçdışı dil gibi yapılanmıştır der. Bu formülasyon onun kuramsal çalışmasının ve psikanalizi yeniden yapılandırma girişiminin temel noktasıdır. Kastedilen dil, Saussure'ün geliştirdiği yapısalcı dilbilimin açıkladığı hâliyle dil'dir. Dolayısıyla burada yapısalcı dilbilimin dili açıklayışına uygun bir yol izlendiği açıktır. Saussure'e göre dil, anlamları işaretler arası ayrım ve farklar yoluyla belirleyen kendine özgü bir yapı ya da sistemdir. Buna göre anlam ayrımları yalnızca dilin yapısı ya da sistemi içindeki ögelerin dağılımı ve rolleriyle belirlenir.
Dilde anlamlı olan işaretlere "gösterge" ismini veren Saussure, bu işaretlerin anlamına "gösterilen", işaretin materyal ya da fiziksel hâline ise "gösteren" ismini vermiştir. Dilin ifade ettiği nesneler "gönderge" olarak adlandırılırken dil ile nesne, yani gösterge ile gönderge arasındaki ilişki ise gönderim ya da referanstır. Saussure'ün temel tezi dilin işleyiş sürecini yalnızca gösterenler arası fark ve ayrım ilişkilerinin belirlediğidir, dolayısıyla dil bir göstergeler sistemidir.
Lacan bunu psikanalize uyguladığında vardığı sonuç, bilinçdışının tıpkı dil gibi kendine özgü bir yapı ya da sistem olduğudur. Bilinçdışının dış dünya ile özsel bir bağlantısı yoktur, anlam ayrımlarını kendi iç-ögeleri ile belirleyen bir çeşit göstergeler dizgesi söz konusudur burada. Althusser'in belirtmiş olduğu gibi,
Lacan'ın kullandığı anlamda gösteren anlamlı olan her şeyi ifade eder, yani bu sadece dilde kullandığımız sözcükler ya da ifadeleri değil, trafik lambası ya da tuvalet işareti gibi sözcüklerle ifade edilmeyen fakat anlamlı görsellerin yanı sıra, aslında algıladığımızda anlamlı gelen her imgeyi kapsar. Örneğin bir bardağa baktığımızda onun bardak olduğunu anlıyorsak bu, bardağın aynı zamanda "bardağın anlamını" gösteren fiziksel bir cisim olarak bir gösteren olmasındandır. Dolayısıyla algıladığımız dünyada bizim için anlamlı olan her şeyin bize görünen ve bir anlam ifade eden her hali bir gösterendir ve dilin kapsamı içerisindedir. Bu nedenle Lacan, dili sadece konuştuğumuz kelimelerin sınırı içerisinde anlamaz, fakat bilincimizin anlamlı olarak algıladığı bütün bir dünyaya genişletir.
Dil toplumsallığı, kültürü ve dolayısıyla da bunları ifade eden yasa ve yasakları taşır. Dolayısıyla dil aracılığıyla, yani simgesel düzen aracılığıyla kültürel düzene dâhil olan insan, doğduğunda daha farkında olmadığı ve hiçbir şeye karar veremediği bir evrede, bu düzen (simgesellik) tarafından biçimlendirilerek ve onun en temel değer yargılarını ve unsurlarını içselleştirerek insan olmaklığa adım atar. Dilin simgesel sistemine geçiş, burada kültürel düzene geçmekle aynı anlama gelmektedir. Biyolojik bir canlı olmaktan düşünebilen bir canlı olmaya doğru bu geçişte, birey-özne kültürel bir kod olarak üretilmiş olur.
Özne, dil dolayısıyla böylece kendini simgesel düzende bir gösteren olarak işaret edilmiş olarak bulur ve öznelliğini de zaten bu şekilde kazanır. Bu andan itibaren birey-özne bir simge olarak simgesel düzenin bir parçası ya da ögesidir. Dil, bu bağlamda öznenin gerçeklikle, kendisiyle, ötekilerle ilişkisini düzenler. Dil dolayımıyla kültüre giriş, bilinçdışının oluşumunu ve öznelliğin kuruluşunu ifade eder. Bu, Oidipus kompleksinden geçerek mümkün olmaktadır. Lacan'a göre dil ile belirlenme, yani kültüre girişin simgesel kodlarının edinimi Oidipus evresiyle aynı sırada ve düzlemde gerçekleşir.
Bu geçişin gerçekleştiği yer ise aile'dir. Artık bu bağlamda ailenin bir "aile" olarak düşünülmesi anlamlı olmaz. Kültürel yapının taşıyıcısı ve öznenin oluşturucusudur, yani simgesel düzenin gerçekleşmesi, somutlaşması, maddileşmesinin zeminidir. Çocuk, aile aracılığıyla dil dolayımından geçerek kültürel düzene girer. Şu halde belli başlı kültürel söylemlerin, ideolojik yapıların salt birer düşünsel tasarım ya da projeler olarak değil, dil ile taşınan ve aile aracılığıyla bir sonraki nesile aktarılan maddi yapılar olduğunu belirlemek mümkündür. Althusser'in oluşturmaya çalıştığı  ideoloji teorisi Lacan'ın bu yöndeki açıklamalarından özellikle beslenir. Çünkü burada anlaşıldığı gibi, dil dolayımında bilinçdışının oluşumunun açıklanması hem bir özne teorisine kapı açmakta, hem de bu zeminde ideolojinin yeniden düşünülmesine yeni bir olanak yaratmaktadır.
Bu bağlamlarda yapısalcı antropolojinin yerine de işaret edilebilir: Levi-Strauss'un, en basit biçimleri akrabalık ilişkileri olan kültürel yapıları açıklarken göstermiş oldugu gibi, kültürel ögelerin oluşumu ile dilsel ögelerin çerçevesi arasında temelden bir bağ vardır. Çünkü kültürel ögeler dilin işleyiş düzeninde üretilir, deyimlenir ve yaşanır, bir kültür eski kuşaklardan yenilerine bu yolla taşınır. Demek ki, simgenin düzenine girmekle birey kendi kültürel konumunu, her şeyden önce kültürel bir kurum olan ailenin yapısı içindeki konumunu da kazanmış olur. Böylece birey kültürün düzeni içinde ayrımlaşmış bir özne hâlini alır. Söylemin belirleyici boyutu buradan ileri gelmektedir. Şu halde dile giriş kültüre giriştir ve aynı zamanda, bu süreç, Lacan'ın analizinde, bilinçdışının oluşumunun ve işlevinin açıklanmasını verir.