Abhazca
Dilbilgisi > Fiiller

Abhazcanın morfolojisi, “minyatür cümle” olarak adlandırılabilecek oldukça karmaşık bir fiil sistemine sahiptir. Çirikba (2003), Abhazca'yı fiillerin “morfolojinin merkezi kısmını” işgal ettiği “verbosentrik” (fiil merkezli) bir dil olarak tanımlar. Bununla birlikte, karmaşıklığına rağmen, Abhazca sözlü morfolojisi oldukça düzenlidir.
Ergatif bir dil olan Abhazca, geçişli ve geçişsiz fiiller ile dinamik ve durum fiilleri arasında güçlü bir ayrım yapar.
Durum fiilleri, дхәыҷуп (dx˚əčә́wəp - “o bir çocuk”) gibi oluş durumlarını tanımlar. Dinamik fiiller ise doğrudan eylemleri ifade eder.
Değişkenler olarak adlandırılan bazı fiiller, hem durağan hem de dinamik fiillerin belirli özelliklerini birleştirir.
Abhazcadaki bir diğer önemli fiil ayrımı, eylemin süresine atıfta bulunan sonlu ve sonlu olmayan ayrımıdır. Sonlu fiiller genellikle tam bir cümle oluşturmak için yeterli bilgi içerirken, sonlu olmayan fiiller tipik olarak bağımlı maddeler oluşturur.
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| Sonlu | дызбеит | “onu gördüm” |
| Sonlu olmayan | избаз | ”gördüğüm” |
Fiil kökleri; konuşmanın başka bir bölümünden birleştirme, ekleme, ikileme veya dönüştürme dahil olmak üzere çeşitli şekillerde türetilebilir.
Fiilin mastar haline veya sözde bir “isim-fiil”e kabaca eşdeğer olan fiilin mastar biçimi, Türkçedeki ulaça benzer. Yalın bir fiil köküne özel bir sonek, dinamik bir fiil için -ра (-ra) ve bir durum fiili için -заара (-zaara) eklenerek oluşturulur.
Tüm bağımlı cümleleri oluşturmak için Masdar'a aşağıdaki gibi çeşitli önekler eklenebilir:
Bununla birlikte, tamamen birleşik kişisel Abhaz fiil formları, her bir gramer ayrımının daha geniş fiil şablonu içinde belirli bir "yuva" veya "konum" işgal etmesiyle birlikte "şablonsaldır". Böylece fiiller, fiil köküne çeşitli eklerin eklenmesiyle oluşur; bu ekler, genel fiil yapısı içinde katı konumlar işgal eden geçişlilik, kişi ve durum/dinamik nitelik gibi ayrımları ifade eder. Fiiller ve konuşmanın diğer bölümleri arasında yüksek derecede bir uyum vardır.  Genel olarak, Abhaz fiili şu şekilde oluşturulmuştur:
Bu öğelerin tümü, her fiilde mutlaka bir arada bulunmaz. Fiil morfolojisinin tek tek bölümleri aşağıda ele alınmaktadır.
İlk pozisyon
Fiil kompleksinin ilk önek öğesi, ya mutlak yapıdaki geçişsiz bir fiilin öznesini veya bir ergatif yapıdaki geçişli bir fiilin doğrudan nesnesini ifade eder. Aşağıdaki tablo, ilk konumu işgal edebilecek çeşitli anlaşma işaretlerini göstermektedir. Bu önekler, parantez içindeki harfleri içeren uzun formlarında veya içermeyen kısa formlarında olabilir. Bunları kullanma kuralları şunlardır:
Ön ek bir ünsüz kümesi ile devam ediyorsa, uzun biçim kullanılacaktır.
Vurgu önek üzerine düşerse, uzun biçim kullanılacaktır.
Ön ek bir ünsüz kümesi ile devam etmiyorsa, kısa form kullanılacaktır.
Vurgu önek üzerine düşmüyorsa, kısa form kullanılacaktır.
| Kişi | Cinsiyet | Cinsiyet | Mutlak> Tekil | Mutlak> Çoğul | Dolaylı> Tekil | Dolaylı> Çoğul | Ergatif> Tekil | Ergatif> Çoğul |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1. |   |   | с(ы)- | ҳ(а)- | с(ы)- | ҳ(а)- | с(ы)- / з(ы)- | ҳ(а)- / аа- |
| 2. | Canlı | Eril | у(ы)- | шә(ы)- | у(ы)- | шә(ы)- | у(ы)- | шә(ы)- / жә(ы)- |
| 2. | Canlı | Dişil | б(ы)- | шә(ы)- | б(ы)- | шә(ы)- | б(ы)- | шә(ы)- / жә(ы)- |
| 2. | Cansız | Cansız | у(ы)- | шә(ы)- | у(ы)- | шә(ы)- | у(ы)- | шә(ы)- / жә(ы)- |
| 3. | Canlı | Eril | д(ы)- | и(ы)- | и(ы)- | р(ы)- / д(ы)- | и(ы)- | р(ы)- / д(ы)- |
| 3. | Canlı | Dişil | д(ы)- | и(ы)- | л(ы)- | р(ы)- / д(ы)- | л(ы)- | р(ы)- / д(ы)- |
| 3. | Cansız | Cansız | и(ы)- | и(ы)- | а- | р(ы)- / д(ы)- | (н)а- | р(ы)- / д(ы)- |
Dönüşlü bir yapıda iyelik önekinin ҽы́- (čə́-) veya sonlu olmayan bir yapıda göreceli önekinin иы́- (jә́-) bu konumu işgal etmesi de mümkündür.
İkinci Pozisyon
İkinci konum, dolaylı nesne veya Türkçede “birbirine” veya “karşılıklı” ile eşdeğer olan karşılıklı zamirlerin аи- (aj-) öneki tarafından temsil edilir.
Üçüncü Pozisyon
Bu konum, nedensel bilgiyi ifade eden bir dizi önek barındırır.
| Edat | Önek |
| --- | --- |
İlişkisel: а́-
Faydalı: зы́- (zə́-)
Zararlı: цәы́- (c°ə́-)
İrade dışı: а́мха- (ámxa-)
Komitatif(birlikte): ц- (c-)
Potansiyel: з- (z-)
Göreceli: шы́- (šə́-)
Karşılıklı: аи- (aj-)
Dolaylı nesne
İkinci nesneden sonra oluşan herhangi bir dolaylı nesne, durum fiilinin iyelik ekinin de yer alabileceği yerde bulunabilir.
Dönüşlü
Birinci konumda bir iyelik öneki varsa, buraya dönüşlü önek л- yerleştirilir.
Bağımsız Önfiil
Bu konum, fiil gövdesinin açık bir parçası olmayan önfiilsel öğeler tarafından işgal edilir.
Gövde Önfiil
Fiil köküne açıkça iliştirilen önfiilsel öğeler bu pozisyonu alır.
Etken
Etkene (geçişli fiilin öznesi) karşılık gelen uyuşma işaretçisi bu konumu alır.
Olumsuzlama (Dinamik)
Olumsuzluk öneki m- dinamik bir fiil yapısında bu konumu işgal eder.
Nedensel
Etken öneki r-, fiil kökünden önceki son konumu alır.
Uzantı
Son ek unsurlarından ilki, “içeride” (-la) veya “dışta” (-aa) ilgili zarf bilgilerini ifade eder.
Sayı
-kºá öneki durum fiillerini çoğul hale getirir.
Bakış Açısı
Birkaç görünüm belirteci bu konumu son ekler olarak işgal eder.
| Bakış Açısı | Sonek |
| --- | --- |
Aşamalı: -уа (-wa)
Aşırı: -цәа (-c°a)
Alışılmış: -ла (-la)
Tekrarlayan: -х
Vurgulu: -ӡ
Kip
Söz konusu fiilin durağan mı yoksa dinamik mi olduğuna bağlı olarak, birkaç kip eki bu konumu işgal eder. Dinamik fiiller, zaman ve görünüş ayrımlarını içeren zengin bir şekilde geliştirilmiş bir zaman paradigmasına sahiptir. Aşağıdaki tablo, агара (agara – “almak”) fiilini kullanan bu çeşitli dinamik zaman biçimlerini göstermektedir.
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  | Sonlu | Sonlu olmayan | Örnek | Türkçesi |
| Şimdiki | -уа-ит(-wá-jt’) | -уа(-wa) | дыргоит (dərgawájt’) | “Onu alıyorlar.” |
| Geniş | -ит(-jt’) | -∅ | дырге́ит (dərgájt’) | “Onu alırlar.” |
| Gelecek 1 | -п (-p’) | -ра (-ra) | дыргап (dərgáp’) | “Onu alacaklar.” |
| Gelecek 2 | -шт (-št’) | -ша (-ša) | дыргашт (dərgášt’) | “Onu muhtemelen alacaklar.” |
| -miş'li geçmiş 1 | -хьа-ит (-x’ájt’) | -хьоу (-x’áw) | дыргахьеит (dərgax’ájt’) | “Onu almışlardı.(eylem bitmedi)” |
| Tamamlanmamış | -уан (-wán) | -уаз (-wáz) | дыргон (dərgawán) | “Onu aldılar.” |
| Geçmiş belirsiz | -н (-n) | -з (-z) | дырган (dərgán) | “Onu aldılar ve...” |
| Koşullu gelecek 1 | -рын (-rә́n) | -рыз (-rəz) | дыргарын (dərgarә́n) | “Onu alırlardı.” |
| Koşullu gelecek 2 | -шан (-šan) | -шаз (-šaz) | дыргашан (dərgášan) | “Onu almak zorunda kaldılar.” |
| -miş'li geçmiş 2 | -хьан (-x’án) | -хьаз (-x’az) | дыргахьан (dərgax’án) | “Onu almışlardı.” |
Buna karşılık, durum fiilleri, aşağıda а́цәара (ácºara - “uyumak”) fiili kullanılarak gösterildiği gibi, bu zengin zaman sisteminden yoksundur.
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  | Sonlu | Sonlu olmayan | Örnek | Türkçesi |
| Geçmiş | -н | -з | дыцәан (dә́cºan) | “Uyuyordu.” |
| Şimdiki | -уп | -у | дыцәоуп (dә́cºawp) | “Uyuyan” |
Olumsuzlama (Durum)
Olumsuzluk öneki m-, bir durum fiil yapısında bu konumu işgal eder.
Bitiş Sonekleri
Fiil kompleksindeki son konum, çeşitli karma amaçlı işaretleyicilerden herhangi birini barındırabilir.
| Amaç | Sonek |
| --- | --- |
Dinamik-Sonlu: -ит (-jt')
Durgun-Sonlu: -п (-p')
Koşullu: -р (-r)
Vurgulu: -еи (-aj)
Soru: -ма (-ma)
Dilek: -аа(и)т//-заа(и)т (-aajt'//-zaajt')
Emir, fiilin türüne bağlı olarak birkaç olası biçim alır. Dinamik fiiller, yalın bir fiil köküne uyuşma eklerinin eklenmesiyle emir oluşturulur; geçişsizler özne ve dolaylı nesne yapıcıları içerirken, geçişliler doğrudan nesneyi ve mutlakı içerir:
Durum fiilleri, fiil köküne -z durum son ekini ekleyerek buyruğu oluşturur: