Şahkulu İsyanı
İsyanın nedenleri > Dini nedenler

Şeyh Şemseddin isyanının patlak vermesinde şüphesiz Safevi öğretisinin yayılması önemli bir rol oynamıştır. Birincil görev, çeşitli bölgelerde konuşlanmış Safevi halifelerine karşı Safevi doktrininin değerlerini yaymaktı. Halifeler bu doktrinin değerlerini yayarak sufilerin saflarını artırmaya çalıştılar. Sufilerin sayısını artırmak sadece dini bir görev değil, aynı zamanda halifeler için müttefik saflarını genişletmek için de bir görevdi. Ayrıca, Şeyh Safi Han'ın elçileri de seyahatleri sırasında doktrinin yayılmasına ve saflarının artmasına katkıda bulunmuşlardır. Aslında doktrin içinde doktrinin değerlerinin yayılması ve öğrenilmesi için etkili bir sistem kurulmuştu ve bu nedenle Şah İsmail'in lideri olduğu Safevi doktrini ideallerinin yayılması, Safevi hareketinin yanı sıra Osmanlı Şiası ve Şii olmayanlarla yakın bağları olan Türk boyları arasında da geniş bir karaktere bürünmüştü. Ancak bu pozisyonun aynı zamanda iki ucu keskin bir kılıç olduğunu da belirtmek gerekir; zorlu sosyo-politik koşullar ve karmaşık toplumsal-siyasal durum Osmanlı Şiilerinin Şah İsmail'in hareketini bir çıkış yolu olarak görmelerine yol açmış ve Safevi doktrini etrafında daha sıkı toplanmalarını teşvik etmiştir.
Tarihi literatürde, Halife Nur'un (Nureli) adı Osmanlı topraklarında Safevi doktrinini yayan aktivistlerden biri olarak anılır. Onun bu yöndeki faaliyetleri özellikle Sivas, Tokat, Amasya ve Çorum'da yaygındı. Bazı bilgilere göre, Osmanlı topraklarında Safevî doktrini taraftarlarının sayısı o kadar artmıştı ki, Osmanlı şehzadeleri bile iktidar mücadelesinde onların desteğini kazanmaya yönelmişlerdi. Bu nedenle Şehzade Gorgud, iktidar mücadelesi verirken Şeyh Şemseddin ile görüşmüş ve kendi mücadelesinde onun nüfuzundan yararlanmaya çalışmıştır. Safevi doktrini değerlerinin Osmanlı topraklarında yaygın olarak desteklenmesinin bir diğer nedeni de insanlara sunduğu daha fazla özgürlük vaadiydi. Bu özgürlük, insanların hayatlarını nasıl yaşadıklarında, askeri faaliyetlere gönüllü olarak nasıl katıldıklarında ve doktrinin değerlerine gönüllü olarak nasıl bağlı kaldıklarında kendini gösterecekti. Buna karşılık Osmanlı Sultanlığı, topraklarında yaşayan Türkmen aşiretlerini yerleşmeye zorluyor, daha fazla vergi toplamak için sayılarını kontrol altında tutmaya çalışıyor ve ekonomik faaliyetlerini belirli sınırlar içine hapsetmeye çalışarak etnik haklarını göz ardı ediyordu. Bu durum mevcut durumdan ve hükûmetten memnuniyetsizliği artırdı.
Ancak Şahkulu ayaklanması tamamen dini bir ayaklanma değildir; daha ziyade Osmanlı İmparatorluğu'nun idari ve sosyo-ekonomik yapısındaki parçalanma ve çürümenin ve taşra yöneticilerinin baskıcı tutumunun bir sonucudur. Arşiv kaynakları ayrıca farklı inançlara sahip Sünni ve Kızılbaş grupları bir araya getiren ortak unsurların teolojik olmaktan çok sosyal-ekonomik sorunlar olduğuna işaret etmektedir. Kaynaklar ayrıca, ayaklanmanın teolojik doğası açısından, Şahkuli'nin mesihçi retoriğe ve karizmatik liderlik özelliklerine yaptığı vurgunun takipçileri arasında beklenen desteği sağladığını ortaya koymaktadır. Şahkuli ayaklanmasının teolojik boyutu açısından isyancılar arasında mesihçi ifadelerin öne çıktığını söylemek mümkündür. Ancak ayaklanmanın lideri Şahkuli'nin ve Türkmen Kızılbaşların Şah İsmail'e sadık oldukları gözden kaçırılmamalıdır. Bu önemli bir dini yönelimdir. Erdebil tekkesiyle bağlantısı olan Tekeli Türkmenlerinin Şahkulu ayaklanmasına katılmasında, Şahkulu'nun Erdebil tekkesine bağlı bir Kızılbaş sufi olmasının etkili olduğu ve bunun Tekeli bölgesindeki Türkmenlerin Şahkulu'yu takip etmesi için gerekli koşulları yarattığı söylenebilir.