Bakü Ateşgahı
Tarih > Güney Kafkasya'da erken orta çağlarda ateşperestlik

Bakü çevresi, erken orta çağlardan itibaren kaynaklarda sönmez ateşler diyarı olarak kaydedilmektedir. Sara Aşurbeyli, bu fenomene dair en eski bilginin Bizans tarihçisi Priskos tarafından verildiğini belirtir. İskitya'dan Midya'ya kadar uzanan yolu, daha sonra "ittifak yapmak için Roma'ya gelen" Hun liderlerinin ağzından tasvir eden Priskos, Persler tarafından takip edilen Hun ordusunun ülkeyi yağmalayarak Midya'dan İskitya'ya "denizaltı kayalarından ateş yükselen (ex Petra maritim tlamma ardet)" başka bir yolla geri döndüğünü anlatır. N. Khanikov'a göre, bu bilgi "kesinlikle, sonsuz Bakü ateşlerine aittir."
Bu bölgelerde yanan gaz çıkışlarına dair bilgilere ayrıca VII–X. yüzyıllarda faaliyet gösteren Fars ve Arap tarihçilerinin eserlerinde de rastlanmaktadır. Güney Kafkasya'da Zerdüştlük ibadet gelenekleri, burada ateş tapınakları inşa ettiren Sasani yönetimi döneminde yayılmaya başlamıştır. Kabe-i Zerdüşt'te mobed Kartir’in (III. yüzyıl) kitabesinden, onun Güney Kafkasya’da kutsal ateşler için tapınak inşasına emir verdiği ve bu tapınaklarda ibadet için rahipler atadığı öğrenilmektedir: "tüm ülke topraklarında... Albanya ve Balasak’a kadar... olan maglar ve ateşleri düzenledim, onların rahatsız edilmesine ve talan edilmesine izin vermedim ve onlardan alınan her şeyi kendilerine geri verdim; bazılarını kendi ülkemize getirdim ve burada Mezdeki inancına döndürdüm, iyi magları mükemmel ve saygın maglar yaptım."
Moisey Kalankatlı, "Kafkas Albanya Ülkesi'nin Tarihi" adlı eserinde "Atli Bağavan" toponimini kullanır. K.P. Patkanov, S.T. Yeremyan ve S. Aşurbeyli, bu toponimin Ateşi-Bağavan adının bozulması sonucu oluştuğunu düşünmektedir. Moisey Horenatsi, Bagavan eyaletini tanımlarken "Eotnporakian bagnk" (Türkçesi: Yedikuylu tapınak) toponimini belirtir ve Bagavan'da Şah I. Erdeşir'in (227–241) emriyle bir ateş tapınağı inşa edildiğini söyler. 624 yılında Bakü bölgesine giren Bizans İmparatoru Heraklius, "Perslerin yanan gaza taptığı çok sayıda tapınağı yıkmıştır." S. Aşurbeyli'ye göre ateşperestlerin ibadethanesi ya da Abşeron'da ünlü yanan gaz çıkışları ile ilgilidir. S. Yeremyan ise burada söz konusu olanın, Zerdüştlüğün ibadet anıtından köy adına dönüşmüş bir ateşperestlik tapınağı olduğunu belirtmektedir.
VIII. yüzyıl tarihçisi Gevont, eserinde sönmeyen ateşlerin yandığı "Atşi-Baguan" şehrini belirtir. Bazı araştırmacılara göre "atşi", "ateş" kelimesinin değiştirilmiş bir formu olup, "Atşi-Baguan" – "Kutsal ateşler diyarı" anlamını ifade eder ve bu adla Bakü şehri kastedilmektedir. 930 yılında İstahri, "Yollar ve Ülkeler Kitabı"nda, Bakü yakınlarında sakinleri Zerdüşt olan köyler bulunduğunu yazar. Sonrasında Arap coğrafyacısı Ebülfeda da bu bilgiyi tekrar eder. Gürcü kroniği "Kartlis Tshovreba"da XIII. yüzyıla kadar Bakü şehri Bagavan adıyla anılır.
Abşeron Yarımadası'nda Pirallahı Adası'nda, Surahanı köyünde, Bakü körfezinde, Kız Kalesi yakınlarında sahilde, Şubanı Dağı'nda yanan gazların yer yüzeyine çıkmasını orta çağ yazarları kaydetmiştir. Petrol ve yanar gaz kaynaklarıyla zengin olan Abşeron, Paytakaran bölgesine dahildi. Muhtemelen, Ateş-i Bağavan adı, eski zamanlarda Bakü civarında veya Abşeron’da mevcut olabilecek antik ateşperestlik tapınaklarıyla bağlantılıdır. Tesadüf değildir ki, Bakü halkı arasında hâlâ böyle bir efsane dolaşır: İçeri Şehir'deki Cuma Camii, eski bir ateşperest tapınağının yerine inşa edilmiştir. 1873 yılında Bakü’de Cuma Camii'ni görmüş gezginlerin tasvirine göre, caminin ortasında üstü örtülmemiş dört kemer yükseliyordu. Bu kemerler camiden daha eski olup, Müslümanların camiye çevirdikleri eski ateşperestlik tapınağının kalıntılarıydı.
1683 yılında Bakü'de bulunan Alman gezgini Kempfer, Surahanı köyünde yedi kutsal ateş kuyusu olduğunu kaydeder: “Antik Pers kabilesinden gelen iki kişi, ateşperest Hindular, inşa ettikleri duvarın etrafında hareketsiz oturarak ebedi tanrıya dua eder ve yerden çıkan ateşe bakarak ona secde ediyorlardı." Ardından yazar: "…daha önce buradan beş yüz metre uzakta, ateşin bir zamanlar yandığı yedi oyuk görünüyordu. O ateş söndükten sonra ateş, benim tarif ettiğim yerden ortaya çıktı."