Beyaz Devrim
Reformlar

Muhammed Rıza Şah Pehlevi'nin başlattığı Beyaz Devrim, İran toplumunu köklü bir şekilde dönüştürmeyi amaçlayan ekonomik ve sosyal reformlardan oluşuyordu. Bu reformların temel amacı, İran'ı şiddetsiz bir devrimle modernleştirerek uzun vadede küresel bir ekonomik ve endüstriyel güç haline getirmekti. Beyaz Devrim'in 16 yıllık sürecinde 19 ana unsur öne çıkmıştır. Her bir reform, İran’ın sosyal ve ekonomik yapısını yeniden şekillendirme çabasının bir parçası olarak uygulanmıştır:
Toprak Reformları ve “Feodalizm”in Kaldırılması: İran'da uygulanan toprak reformu, feodal toprak sahiplerinden arazilerin satın alınıp köylülere piyasa değerinin altında satılmasıyla 1,5 milyon köylü ailesine toprak sahibi olma imkânı sundu. Bu reform, İran nüfusunun %40'ını etkileyerek 9 milyon kişinin ekonomik bağımsızlık kazanmasına katkı sağladı. Tarım arazileri, büyük mülkiyetlerden küçük çiftçilere devredildi. Ayrıca, her köyde kooperatifler kurularak çiftçilere su, tohum ve gübre gibi ihtiyaçlar sağlandı. Tarımda modern yöntemlerin yayılması için yurtdışına eğitim programları düzenlendi. Bu reform, tarımsal verimliliğin artırılmasını amaçlamaktaydı.
Ormanların ve Meraların Millileştirilmesi: Ulusal kaynakların korunması ve sürdürülebilir kalkınma kapsamında, şehirlerin çevresinde ve büyük otoyolların sınırlarında 9 milyondan fazla ağaç dikilerek toplam 70.000 dönüm (280 km2) “yeşil kuşak” oluşturuldu.
Devlete Ait İşletmelerin Özelleştirilmesi: Devlete ait fabrikalar ve üretim tesisleri özelleştirilerek hisseleri halka ve eski feodal toprak sahiplerine satıldı. Bu adım ülkenin sanayileşme sürecine katkıda bulunabilecek yeni bir sanayici sınıfının ortaya çıkmasına neden oldu.
İşçiler için Kar Paylaşımı: İşçilerin fabrikaların kârından pay alabilmesi amacıyla, işçi ve işverenler sanayi birimlerinin net kârını sendikalar aracılığıyla, toplu sözleşmelere dayanarak devlet müdahalesi olmaksızın paylaşıyorlardı. 1977'de özel ve kamu sektöründeki 530.000 işçi, toplamda 12 milyar Riyal kâr elde edebiliyor, bu da işçilere 1-2 aylık ekstra maaş olarak yansıyordu. İranlı işçiler, fabrikaların kârının %20’sini paylaşıyordu. Ayrıca İşçi Sosyal Yardım Bankası, %4 faizli kredi sağlayarak işçilere kooperatif kurma desteği veriyordu. Bu politikaların, işçilerin işyerlerine sahiplenme duygusunu arttırma ve üretkenliği teşvik etme amacı taşıdığı belirtilmiştir.
Kadınlara Seçme ve Seçilme Hakkı Verilmesi: İranlı kadınların siyasi hayata katılımını sağlamak amacıyla yürürlüğe kondu. Kadınların oy hakkı kazanması, bazı din adamları tarafından tarafından eleştirildi.
Okuryazarlık Birliğinin Kurulması: Lise mezunlarının zorunlu askerlik hizmetlerini köylerde okuma yazma öğretmenliği yaparak yerine getirmesine olanak tanıdı. 1963'te nüfusun yaklaşık 2/3'ü okuma yazma bilmiyordu ve bilenlerin 1/3'ü çoğunlukla başkent Tahran'da bulunuyordu.
Sağlık Teşkilatının Kurulması: Kırsal bölgelerdeki kamu sağlık hizmetlerinin iyileştirilmesi amaçlandı. 3 yılda yaklaşık 4.500 sağlık grubu eğitildi ve 10 milyon insanın tedavi edilmesine yardımcı oldu.
Yeniden Yapılanma ve Kalkınma Birliğinin Kurulması: Köylülere modern tarım yöntemlerinin öğretilmesi, hayvancılığın geliştirilmesi ve tarımsal üretimin artırılması amacıyla kurulan teşkilat, aynı zamanda kırsal sanayinin genişletilmesi ve köylerin kalkındırılması için de önemli bir rehberlik sağlamıştır. Bu çabalar, köylerin modernleşmesine yönelik adımlar atılmasına zemin hazırlarken 1964 ile 1970 yılları arasında tarımsal üretimde tonaj bazında %80, değer bazında ise %67 oranında kayda değer bir artış elde edilmiştir.
Adalet Evleri’nin Kurulması: Köylerdeki küçük anlaşmazlıkların çözümünü sağlamak amacıyla oluşturulan yapı, köylüler tarafından seçilen ihtiyar heyetleri aracılığıyla adaletin yerel düzeyde uygulanmasını kolaylaştırdı. Bu sayede, köylülerin adalet sistemine erişimi kolaylaştı. 1977 yılına gelindiğinde, 10 milyondan fazla kişiye hizmet veren 10.358 Adalet Evi vardı.
Su Kaynaklarının Millileştirilmesi: İran’ın su kaynaklarını korumak ve daha verimli kullanmak amacıyla bazı proje ve politikaların açıklandı. Sulama altyapısının geliştirilmesiyle sulanan arazi miktarı büyük ölçüde artırıldı ve barajlar inşa edildi.
Kentsel ve Kırsal Modernizasyon: Kamu altyapısını güçlendiren bu reform, köylere su ve elektrik götürülmesini, okullar ve kütüphaneler inşa edilmesini sağladı. Böylece kırsal kesimlerde yaşam standartları yükseltildi.
Eğitim Reformları: Eğitim kalitesini artırmak için müfredat yeniden yapılandırıldı. Modern dünyanın ihtiyaçlarına uyum sağlayacak bir eğitim sistemini amaçlandı.
İşçilerin Hisse Sahipliği Hakkı: Beş yılı aşkın geçmişe sahip endüstriyel birimlerin kamu şirketlerine dönüştürülmesiyle birlikte, işçilere bu endüstriyel komplekslerde hisse sahibi olma hakkı tanındı. Bu düzenlemeye göre, devlet işletmelerindeki hisselerin %99'u ve özel şirketlerdeki hisselerin %49'u öncelikli olarak işletme çalışanlarına, ardından halka satışa sunuldu. Bu düzenlemeyle işçilere çalıştıkları kurumlarda belirli düzeyde katılım sağlama imkânı tanındı ve ekonomik katılımın artırılması amaçlandı.
Fiyat İstikrarı ve Tüketici Lehine Politikalar: Fabrika ve büyük zincir mağaza sahiplerine ağır para cezaları verildi, bazıları hapis cezasına çarptırıldı ve bazılarının lisansları iptal edildi. Aynı zamanda, çok uluslu yabancı şirketlere yaptırımlar uygulandı. Spekülatif amaçlarla stoklanan tonlarca mal müsadere edilerek tüketicilere sabit fiyatlarla sunuldu.
Ücretsiz ve Zorunlu Eğitim: 14 yaşına kadar olan tüm çocuklara ücretsiz eğitim ve günlük yemek sağlandı. Ayrıca, daha önce ilkokul bulunmayan yüzlerce köyde yeni ilkokullar inşa edildi. 1978 yılı itibarıyla İranlıların %25’i sadece devlet okullarına kayıtlıydı. Aynı yıl, İran üniversitelerinde 185.000 öğrenci eğitim alıyordu. Bunun yanı sıra, yurtdışında eğitim gören 100.000'den fazla İranlı öğrenci bulunmaktaydı; bunların 50.000'i Amerika Birleşik Devletleri'ndeki kolej ve üniversitelere kayıtlıydı.
Muhtaç Annelere ve İki Yaşına Kadar Olan Bebeklere Ücretsiz Gıda Desteği: Okullarda küçük çocuklar ve anneleriyle birlikte iki yaşına kadar olan bebeklere ücretsiz beslenme imkânı sunuldu. Bu kapsamda sabah derslerinde kalori içeriği özenle hesaplanmış süt, bisküvi ve meyve içeren günlük yemeklerden 6 milyondan fazla öğrenci faydalandı.
Tüm İranlılar için Sosyal Güvenlik ve Ulusal Sigortanın Getirilmesi: İran'da sosyal güvenlik ve emeklilik sistemi kapsamlı şekilde genişletilmiştir. Sosyal sigorta, vatandaşların yaşam boyu güvencede olmasını sağlarken emeklilik maaşları son maaşın %100'üne kadar çıkabilmektedir. Sağlık sigortası, sınırsız tedavi ve protez hizmetlerini kapsar ve yurt dışında tedavi masraflarını karşılar. 1975 yılı itibarıyla sağlık sigortasından 600.000 köylü yararlanmış, sosyal sigorta kapsamındaki sigortalı sayısı %521 artmış ve iş yerlerinin sayısı %2195 artmıştır.
Konut ve Arazi Spekülasyonuna Karşı İstikrarlı ve Makul Fiyat Politikası: Arazi spekülasyonlarına karşı önlemler alındı ve konut fiyatları üzerinde kontrol sağlandı. Bu reform, halkın uygun maliyetli konutlara erişimini artırmayı hedefledi.
Yolsuzlukla Mücadele: Bürokrasi içerisindeki yolsuzlukları önlemek amacıyla İmparatorluk Teftiş Komisyonu kuruldu ve devlet dairelerinde şeffaflık sağlanmaya çalışıldı.
Bu reformlar, İran’ın sosyal ve ekonomik yapısında önemli değişikliklere yol açmış ve halkın yaşam standartlarını iyileştirmeyi amaçlamıştır. Ancak bu reformlar toplumsal ve siyasal alanda da karmaşık tepkiler doğurmuş, özellikle Şah rejimine karşı büyüyen muhalefetin zeminini oluşturmuştur.