Karabağ atı
Karabağ Atının Tarihi > "Karabağ Atçılığına Bir Bakış" Makalesinden

Karabağ atlarının büyük bir hayranı ve uzmanı olan Albay K. A. Diterihs'in, Rusya Devlet Atçılık Fabrikaları Birliği yönetiminin isteği üzerine yazdığı ve 1866 yılında "Konnozavodstvo" dergisinde yayımlanan "Karabağ Atçılığına Bir Bakış" makalesi, Orta Çağlarda ve 19. yüzyılda Karabağ cinsinin durumu hakkında yazılmış ilk bilimsel makale olarak kabul edilebilir. K. A. Diterihs, Karabağ'ı Ön Asya'nın bir parçası ve bilimde atın doğal vatanı olarak kabul edilen bir diyar olarak tanımlayarak, Karabağ atlarının oluşumunu ve cins olarak şekillenmesini burada yaşayan insanların sadece maddi-ekonomik ihtiyaçlarıyla değil, asırlardan beri süregelen yaşam tarzları, kültürleri ve milli gelenekleri ile yakından ilişkili olduğunu vurgulamaktadır.
Diterihs, Karabağ atlarının temelini "Han sarı kısrağı" ve "Sarılar" olarak adlandırılan atların oluşturduğunu belirterek, bu atların öncelikle Şuşa kazası olmak üzere bu bölgede Doğu atlarının tüm çeşitlerinin son bin yıldaki soylarından geldiğini ve diğer kan karışımlarına izin verilmeden yaygınlaştığını ifade eder. Karabağ atlarının cins olarak gelişiminde ve büyük bir şöhret kazanarak yayılmasında Karabağ'ın han çiftliklerinin eşsiz rolünü vurgulayarak, o zamanlar sadece Şuşa kazasında yüzün üzerinde atçılık çiftliğinin olduğunu ve özellikle Panah Han, oğlu ve Karabağ'ın son bağımsız yöneticisi İbrahim Han, İbrahim Han'ın oğulları Mehdigulu Han, Mehemmed Hasan Ağa, onun oğlu Cafergulu – Cavanşir Han, Han kızı Natevan (Usmiyevler), Han torunu Mirza Ali Bey, Esed Bey, Fereculla Bey, İbrahim Bey, Süleyman Han, Tağı Bey, Hüseyn Ağa Ağanlı, Memmed Bey Gilani, Adıgözel Bey Gilani, Adıgözel Bey'in oğlu Hüseyn Bey, Memmedov'un seyisi Abdülrahman, süvari Ali Bey'in evlatları, Memmed Bey Karabağlı, Memmedkasım Ağa ve diğer han zümresine mensup sülalelerin sahip olduğu çiftlik ve ahırlarda klasik çiftlik atçılığı düzeyinde damızlık işlerinin yapıldığını belirtir.
Bu çiftlik sahiplerinden Panah Han, onun sülalesinin devamcıları olan Mehdigulu Han ve Cafergulu Han çiftliklerinde yetiştirilen Karabağ atlarının özellikle öne çıktığı ve değerli bir maddi-manevi miras olarak sonraki nesillere aktarılmasında büyük bir rol oynadığı dikkat çekmektedir. Han çiftliklerinde yürütülen çalışmaların modern analizi, bu çalışmaların amaca yönelik olup cinsin geliştirilmesine ve istenilen tiplerin artırılmasına hizmet ettiğini düşündürmektedir. Buna örnek olarak, aygırların her zaman safkan olmasına, "Sarılara" saf olarak yetiştirilmesine, cinsin daha karışık olan "Kalın sarılara" göre daha safkan "Cins sarılar" olarak adlandırılan kısmına öncelik verilmesini göstermek mümkündür.
K. A. Diterihs ve diğer araştırmacıların eserlerinde, 18. ve 19. yüzyıllarda mevcut olan Karabağ atlarının aşağıda belirtilen tipik özellikleri özellikle dikkat çekicidir:
İlk olarak, dağlık kökenli atlara özgü olan bedenin tüm bölümlerinin uyumlu ve sıkı bir şekilde bağlantılı olması, başın boyuna oranla orantılı olması, ensenin güçlü olması, tırnakların sağlamlığı, belin düz olması ve eyer yerinin hissedilmesi, boynun kısa olması, hareketlerinde ağırlık merkezini çevik tutma yeteneği ve bu sayede en hızlı koşu sırasında bile aniden durarak bedenin pozisyonunu değiştirebilme yeteneği,
Atın güney kökenli olduğunu gösteren ince ve kuru deri, ince ve göz kamaştırıcı parlak tüyler, sangvinik-holerik bir mizaca sahip olması, soğuk algınlığına yatkınlık vb,
Atın safkan olması ve sahibine itaate dayalı bir bağlılık göstermesi, bakışlarının anlamlı, davranışlarında samimiyet hissinin kendini göstermesidir.
19. yüzyılın 70'li yıllarında Karabağ'da Yelizavetpol atçılık çiftliği kuruldu. Burada Karabağ cinsi iyi kısraklar toplandı ve bunlar kısmen Arap, hatta bazı durumlarda İngiliz-Arap aygırları ile çiftleştirildi. Böylece, Orta Çağlardan 19. yüzyılın sonlarına kadar uzun bir dönem boyunca Karabağ atları, onlar için altın çağ olarak kabul edilebilecek bir gelişim sürecini geçirmiş oldu.