stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Aedesius
Bibliyografya

Bu makale, artık kamu malı olan bir yayından metin içermektedir: Smith, William, (Ed.) (1870). "Aedesius". Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology.
Hartmann, Udo (2018). Der spätantike Philosoph. Die Lebenswelten der paganen Gelehrten und ihre hagiographische Ausgestaltung in den Philosophenviten von Porphyrios bis Damaskios [The late antique philosopher. The lifeworlds of pagan scholars and their hagiographic treatment in the philosophical vitae from Porphyrius to Damascius]. 3 volumes. Bonn: Habelt, 978-3-7749-4172-4, pp. 537–558.
Richard Goulet: Aidésius de Cappadoce. In: Richard Goulet (Ed.): Dictionnaire des philosophes antiques. Cilt 1, CNRS, Paris 1989, ISBN 2-222-04042-6, S. 75–77
Giuseppe Giangrande (Ed.): Eunapii vitae sophistarum. Istituto poligrafico dello stato, Roma 1956
1985 Avrupa Salon Okçuluk Şampiyonası

1985 Avrupa Salon Okçuluk Şampiyonası, 15-16 Mart 1985 tarihleri arasında Danimarka'nın Odense kentinde  ikinci kez düzenlenmiştir.
Madalya tablosu

*   Ev sahibi ülke ( Danimarka)
| Sıra | Ülke | Altın | Gümüş | Bronz | Toplam |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 |  Sovyetler Birliği | 4 | 2 | 1 | 7 |
| 2 |  Batı Almanya | 0 | 1 | 1 | 2 |
| 3 |  Finlandiya | 0 | 1 | 0 | 1 |
| 4 |  İsveç | 0 | 0 | 1 | 1 |
| 4 |  Polonya | 0 | 0 | 1 | 1 |
| Toplam (5 Ülke) | Toplam (5 Ülke) | 4 | 4 | 4 | 12 |
Madalya özeti > Klasik yay

| Etkinlik | Altın | Gümüş | Bronz |
| --- | --- | --- | --- |
| Erkekler bireysel |  Yury Leontyev (URS) |  Munko-Badra Dashitserenov (URS) |  Göran Bjerendal (SWE) |
| Kadınlar bireysel |  Yelena Marfel (URS) |  Zebiniso Rustamova (URS) |  Sirkka Karinkanta (FIN) |
| Erkekler takım |  Sovyetler Birliği Yury Leontyev Munko-Badra Dashitserenov Jarosław Gusak |  İsveç Göran Bjerendal Mats Nordlander Tommy Quick |  Polonya Konrad Kwiecień Krzysztof Włosik Jan Popowicz |
| Kadınlar takım |  Sovyetler Birliği Yelena Marfel Zebiniso Rustamova Handa Gomboshafova |  Batı Almanya Erika Wölfe Brigitte Herth Ingeborg Stroer |  Finlandiya Sirkka Karinkanta Aino Mäkelä Päivi Meriluoto |
Crispus

Flavius Julius Crispus (yaklaşık 300-326), Roma imparatoru I. Konstantin'in en büyük oğlu ve Mart 317'den 326'da babası tarafından idam edilene kadar ortak-imparator (Sezar) olarak görev yaptı. Augustus I. Constantius'un torunu olan Crispus, geleceğin augustusu II. Konstantinos'un üvey ağabeyiydi ve onunla birlikte, kuzeni II. Licinius ile birlikte Serdica'da sezar ilan edildi. Bu durum, Konstantin ile babasının rakibi Licinius arasındaki Cibalense Muharebesi'ni sona erdiren anlaşmanın bir parçasıydı. Crispus, 318 ile 323 yılları arasında Roma Galyası'ndaki Augusta Treverorum'da (Trier) hüküm sürdü ve 324 yılında I. Licinius'in donanmasını Hellespont Muharebesi'nde yenilgiye uğrattı. Bu zafer, Konstantin'in Hrisopolis Kara Muharebesi'ni kazanmasıyla birleşince, Licinius ve oğlunun tahttan çekilmesine yol açtı ve Konstantin'i tek augustus olarak bırakarak Konstantin Hanedanı'nı tüm imparatorluğun kontrolüne getirdi. Crispus'un annesi Minervina'nın Konstantin ile olan ilişkisinin yasal statüsü belirsizdir; Crispus, gayri meşru bir çocuk olabilir.
Crispus'un retorik hocası, Erken Hristiyanlık döneminin Geç Latin tarihçisi Lactantius'tu. İmparatorluk rütbesine yükseldikten sonra, aynı zamanda "princeps iuventutis" ("Gençliğin Prensi") unvanını da alan Crispus'un onuruna, Latin retorikçi Nazarius tarafından bir övgü yazısı (panegyric) kaleme alındı ve bu eser, Panegyrici Latini'de korunmuştur. Bu övgü yazısı, Crispus'un 319 yılında Franklara karşı kazandığı askeri zaferleri onurlandırıyordu. Crispus, 318, 321 ve 324 yıllarında olmak üzere üç kez Roma konsülü olarak görev yaptı.
Ammianus Marcellinus ve Aurelius Victor'un Latince tarih eserlerine göre, gerçek koşulları gizemli kalan bir davadan sonra Konstantin, Crispus'u 326 yılında Pola'da (Pula) idam ettirdi. Üvey annesi Fausta da ölüme mahkûm edildi ve Geç Yunan tarihçi Zosimus ile Bizanslı Yunan yazar Joannes Zonaras, Konstantin'in Crispus'u Fausta ile ensest ilişkiyle suçladığını yazdı. Crispus'un ölümünden sonra, adı damnatio memoriae'ye (hatıranın lanetlenmesi) tabi tutuldu.
Bakü Ateşgahı

| Ateşgah Mabedi |
| --- | --- |
Atəşgah Məbədi


Açılış: 1713
Konum: Bakü,  Azerbaycan
Koordinatlar: 40°24′56″K 50°00′31″D﻿ / ﻿40.41556°K 50.00861°D﻿ / 40.41556; 50.00861
Ateşgah, (Azerice: Atəşgah) dünyadaki 3 Zerdüşt tapınağından biridir. Azerbaycan topraklarında, Abşeron Yarımadası'nda, Bakü şehrinden 30 km uzakta, Surahanı ilçesindeki Surahanı köyü yakınlarında bulunan, çeşitli dönemlerde Zerdüştler, Hinduistler ve Sihler tarafından ibadetgâh olarak kullanılmış bir ateş tapınağıdır. XVII–XVIII yüzyıllarda doğal gaz çıkışı olan sönmez ateşlerin bulunduğu yerde inşa edilen tapınağın adı "Ateş Evi" veya "Ateş Yeri" anlamına gelmektedir. "Ateşgah" sözcüğü ateş mabedi anlamına gelir. 16-18. yüzyılda doğal gazın çıktığı, bir zamanlar ebedi sönmez ateşlerin yandığına inanılan bir ateş mabedidir. Mabedin en erken yapısı  1713 yılına aittir. Merkezi secdegahı ise 1810 yılında tacir olan Kançanagaran tarafından yaptırılmıştır.
Mimari kompleks, beşgen çıkıntılı ve büyük bir giriş yerine sahip savunma duvarları ile alanın ortasında bulunan dörtgen şeklindeki altar – ateş tapınağından oluşmaktadır. Girişin üzerinde Şirvan-Abşeron mimarlık okuluna özgü konuk odaları – balahane inşa edilmiştir.
Kompleksin inşa tarihi 1713 yılına dayandırılmaktadır. Tapınak ise daha eski dönemlerden var olmuş ve orijinal yapısını koruyarak günümüze ulaşmıştır. Ateş altarı, Azerbaycan topraklarında daha Midya döneminden itibaren yaygın olan antik altar inşa etme geleneğini yansıtmaktadır. Ateş altarının planının geleneksel görünümünde dört köşeden sütunlarla desteklenen, kubbeyle örtülmüş ve dört tarafı açık formu da buradan kaynaklanmaktadır.
Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev'in kararnamesine göre kompleksin çevresinde açık hava müzesi kurulmuş ve kompleks Devlet Tarih-Mimarlık Koruma Alanı ilan edilmiştir. Her yıl müzeyi ortalama 145.000 kişi ziyaret etmektedir.
1998 yılında Ateşgah, Haydar Aliyev Fondu’nun çalışmaları sonucu UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne aday olarak dahil edilmiştir.
Ateşgah kitabeleri

Bazı hücrelerin giriş kapıları üzerinde taş üzerine yazılmış ithaf kitabeleri vardır. Mabedin çevresinde günümüze kadar 14 Hinduizm, 2 Sih ve 1 Zerdüşt kitabesi ulaşmıştır. 20. yüzyılın başlarında mabedi ziyaret eden Jackson, 18 kitabe saydığını yazmıştır. Kitabelerden en eskisi Samvat 1770 yılına (Miladi 1713) aittir.
Mabedin kitabelerinden 14'ü "B. A. Dorn'un Kafkasya ve Hazar'ın güney sahillerine seyahat atlası"na dahil edilmiştir. 1950 yılında C. M. Unvala bu kitabelerden 16'sını yayımlamıştır. Devanagari yazısıyla yazılmış kitabelerin tercümesini vermeyen bilim insanı, hiçbir ünlü Sanskritologun onları tam olarak çözemediğini belirtmiştir.
Bazı kitabelerin sonunda yazılma tarihi belirtilmiş ve bu doğrultuda kitabelerin 18. ve 19. yüzyıllara ait olduğu anlaşılmıştır. Bazı Hinduizm kitabeleri ciddi şekilde hasar gördüğünden okunamamıştır.
Ateşgah kitabeleri > Zerdüşt kitabeleri

Kitabe dört satırlık bir şiir şeklinde yazılmıştır:
Bir sıra ateş yanıyor
Bavan'dan İsfahanlı Badaka geldi
'Gelen yeni yıl kutlu olsun’- o dedi.
Ev, Sombole ayında 1158 yılında kuruldu.
Zerdüşt kitabeleri
Birinci satırda yazar, mabet çevresindeki hücrelerde yanan ateş sıralarından veya dairelerinden bahsetmektedir.
İkinci satırda yazar, aslen İsfahanlı ve Bavan'dan olduğunu, Badak'ta büyüdüğünü belirtmektedir. Bavan, İsfahan'ın güneyinde küçük bir köydür. 17. yüzyılda İsfahan ve çevresinde Zerdüşt topluluğu yaşıyordu. Şah Sultan Hüseyin'in yönetimi döneminde (1694–1722) tüm İsfahan Zerdüştlerine zorla İslam kabul ettirilmiş, çok az kişi hayatta kalmıştır. Bugün Yezd çevresinde bu kaçakların soyundan gelen aileler yaşamaktadır. "Badak" kelimesi, şiirin kafiyesini korumak için Bakü kelimesinin yerine kullanılmıştır. Bakü adı, 16. ve 18. yüzyıl kaynaklarında Badku ve Bad-e Kube olarak da yazılmıştır.
Üçüncü satırda Yeni Yıl'ın gelişinden bahsedilir, son satırda ise 22 Ağustos- 22 Eylül arasında gerçekleşen Sombole burcu (Başak) hatırlatılır. Ayın adının yazılmasında h yerine yanlışlıkla i kullanılmıştır.
Son satırda ise 1158 yılı belirtilmiştir ki, bu tarih 1745 yılına denk gelmektedir ve yakındaki bir Hinduizm kitabesi ile aynı zamana denk düşmektedir. İran Zerdüştleri kendi takvimlerini kullanmakta ve bu takvime göre Yeni Yıl'ı (Nevruz) kutlamaktadırlar.
Ateşgah kitabeleri > Hinduizm kitabeleri

Hinduizm kitabeleri, Hint dilinin Marvari lehçesiyle, Devanagari yazısı ve sesli harflerin belirtilmediği Mahacani yazısı ile yazılmıştır ki bu da kitabelerin okunmasını zorlaştırmaktadır.
Neredeyse tüm Hinduizm kitabeleri "Šri Ganešāya namah" (Bilgelik tanrısı Ganeş'e övgü) ithaf ifadesi ile başlamaktadır. Bazı kitabelerde Sanskritçe yazılmış şiirler ve ek ifadeler de bulunmaktadır.
En dikkat çekici olanı ise merkezi sunakta yer alan Nagari yazısıyla yazılmış kitabedir:
Om, Ganeş'e övgü olsun
3, 4 Mutluluk! Saygıdeğer hükümdar Vikramaditya'nın döneminde saygıdeğer ateş için bir kapı inşa edilmiştir. Gezgin asket Kançangir
Mahadev, Koteşvar, Ramadat'ın sakinleri
1866 yılı Asodcun ayının karanlık yarısının sekizinci günü.
Hinduizm kitabeleri
Ganeş veya Ganeşa bilgelik tanrısıdır. Vikramaditya dönemi MÖ 58 yılından başlar. Kitabenin sonunda tarih bu hesaba göre verilmiştir. Mahadev, Şiva'nın sıfatıdır. Bu sıfatın kitabe üzerinde yer alması, kitabe yazarının (Kançangir) Şivait olduğunu gösterir. Asodca, Hint takviminin yedinci ayıdır. Bu ay, Gregoryen takvimine göre eylül sonu ve ekim başına denk gelmektedir. Vikramaditya takvimi ile 1886 yılı, miladi takvimde 1810 yılına denk gelir. Kitabenin dili ise yalnızca giriş ifadesi tamamen Sanskritçe, geri kalanı Hint diliyle yazılmıştır.
Ateşgah kitabeleri > Sih kitabeleri

Her iki kitabe, Pencap dilinde Gurmukhi yazısıyla yazılmış yedi satırdan oluşmaktadır. Cümleler yatay çizgilerle birbirinden ayrılmıştır. Giriş metni, Sihlerin günlük duası olan Capudci-Sahib'dir.
Ateşgah kitabeleri > I. Kitabe

"Ek Oang Kar. Guru yücedir, gerçektir, korkusuz insan yaratandır, nefretsiz, ölümsüz, biçimsiz, kaynağı olmayan ve kendi kendine doğandır.
Merhametli Guru yardım etsin!
Bamga sakininin öğrencisi Melarama'nın öğrencisi Karatarama Udasi
Cavaladci adlı bu kutsal yer inşa edilmiştir…"
Sih kitabeleri
Ateşgah kitabeleri > II. Kitabe

Om. Adı gerçek olan, insanı yaratan, korkusuz ve nefretsiz, ölümsüz, biçimsiz, kaynağı olmayan ve kendi kendine doğan Guru'nun merhametiyle.
Ey Nanak! Gerçek olan ve her zaman gerçek olacak olan ebedi sonsuz gerçeklik üzerine düşün!
Merhametli Guru yardım etsin!
Bava Cadusaha'nın öğrencisi bava Bamkesaha'nın öğrencisi …rasaha bu kutsal yeri inşa etti.
Sih kitabeleri
Bamga, Pencap'taki Jalandhar bölgesinde yer alan ünlü bir şehirdir. Kitabelerde bahsedilen isimlerin sonu "Singh" ile bitmemektedir. Bu, bu kişilerin katı birer Sih olmadığını, sadece Sih inancına bağlı münzeviler olup, Sihizmin dışsal ritüellerini uygulamadıklarını gösterir.
Birinci kitabede Sih inancına ait olmayan Hinduizm tanrıçası Cavaladci'nin adı geçmektedir.
7. yüzyıla kadar Mecusilerin (Zerdüştlerin) tapınağı olarak kullanılan Ateşgah, o dönemlerde buradan geçen kervanların konaklama yeri idi. Mecusilere göre çok mukaddes olan Ateşgah 7 asırda Azerbaycanlıların İslam’ı kabul etmesiyle önemini yitirdi ancak 19. Yüzyıla kadar bir kahin burada hizmet etmeye devam etti.
Kültürel etkileri

Azerbaycan'ın adını bu ateşlerden aldığı söylenir. Buna göre Azerbaycan "odlar yurdu" anlamına gelmektedir. Azerbaycan, İslamiyeti kabul edince Zerdüştler buradan Hindistana göçmüş, bir kısmı da başka ülkelere dağılmıştır. Bugün bile Hindistan'dan mabede ziyarete gelenler olur. Ateş hala Azerbaycan'da önem taşımaktadır.
Mimari Özellikler

Anıtı incelemiş olan çoğu araştırmacı, genel mimari özellikleri bakımından yapının Azerbaycan'daki şehir kervansaraylarını andırdığını belirtmiştir. Beşgen şeklindeki avlunun ortasında bir rotunda – köşk yer almaktadır. Bu rotunda, kompleksin ana ateş mabedidir ve bütün kurbanlar bu mabedde yanan kutsal ateşe getirilirdi. Ateş sunaklarını çevreleyen anıtın etrafında, dindarların yaşaması için hücreler inşa edilmiştir. Giriş portalının üstünde, Abşeron'da geleneksel olan misafir odası — "balahana" bulunur. Yeni mimari geleneklerle inşa edilmiş Ateşgah mabedi, eski ateş tapınaklarının unsurlarını da korumuştur.
Ateşgah olarak adlandırılan diğer mabetler

Azerbaycan'da, başka bir eski Ateşgah mabedi, Kınalık köyünden 5 km batıda, doğal gaz çıkışının üzerinde inşa edilmiştir. Güney Kafkasya'daki diğer bir Ateşgah, Ani şehri civarında yer alır. Başka bir Ateşgah ise Güney Azerbaycan'daki Gazak şehrinde bulunur. Azarguşnasp mabedi olarak adlandırılan bu mabedin kalıntıları günümüze ulaşmıştır. Bir başka Ateşgah ise İran'ın İsfahan şehrinde yer almaktadır. Günümüzde bu mabed de restore edilmiş ve müzeye dönüştürülmüştür.
Jean-Pierre Moynet-Ateşgah'da gebrlerin ibadeti
Ateşgah, Avrupa Medeniyetler Müzesi
Ateşgah,Britanya Kütüphanesi
Ateşgah'da bulunan Zerdüşt kitabesi
Ateşgah'da bulunan Hinduizm kitabesi
Ateşgah'da bulunan Sihizm kitabesi
Ateşgahlar mabedinde dua eden İranlı zerdüştler
Primat

Primatlar veya iri beyinli yüksek memeliler (Latince: Primates), memeliler sınıfının Euarchontoglires üst takımına ait bir takımdır. Maymun adı kimi zaman bütün primatları kapsarken yalnızca simiyenler için de kullanılabilir. Primatları inceleyen bilim dalı primatolojidir.
Primatlar, ıslak burunlu primatlar (Strepsirrhini) ve kuru burunlu primatlar (Haplorrhini) olmak üzere iki alt gruba ayrılır. Kuru burunlu primatlar insanı da içerir. Terim Latince kökenlidir ve "ilk", "en asil" gibi anlamına gelen prīmās kelimesinden türemiştir.
Goril, orangutan, şempanze, gibon, makak ve insan gibi maymunların yanında, makimsiler, galagolar, cadı makigiller ve lorigilleri de içerir. Primatların kökenleri 80 ila 55 milyon yıl önce tropikal ormanların ağaçlarında yaşamaya adapte olmaya başlayan eteneli memelilerden gelir. 16 familyada sınıflandırılan 430'dan fazla primat türü vardır. Büyük beyinler, görme keskinliği, renk görme, omuz kuşağı gibi birçok primat özelliği, bu zorlu ortamlara adaptasyonları ile oluşmuştur. Primatlar çevik ve hızlı canlılardır. Çoğunluğu ağaçlarda yaşar. Tüm primatlar ellere, ele benzer ayaklara (insan hariç) ve ileri bakan gözlere sahiptir.
Genel Özellikleri > Anatomi

Primatlar, ağaçtaki yaşama uyum sağlamak için genel olarak dört ellidir, bunun yanında kuyruklarını denge ve fazladan tutunma için kullanan türleri bulunur. Elleri çok büyük hareket olanağı sağlar. Diğer etenelilerden ayrı olarak yalnızca primatlarda başparmak ve işaret parmağı cisimleri kavramaya izin veren ve birbirine kenetlenebilen yapıda evrimleşmiştir.
Primatların kafatasının ön tarafında öne bakan gözleri vardır; iki gözlü (dürbün) görüş, tüm büyük insansı maymunların kollara ayrılan ataları için yararlı olan doğru mesafe algılamasına olanak tanır. Göz yuvalarının üzerindeki kemikli bir çıkıntı, çiğneme sırasında zorlanan yüzdeki daha zayıf kemikleri güçlendirir. Nemli burunlu maymunlar, gözlerini korumak için göz yuvasının etrafında bir kemik olan postorbital bir bara sahiptir; aksine, kuru burunlu maymunlar, tamamen kapalı yuvalar geliştirmiştir.
Genel Özellikleri > Anatomi > Kafa

Primat kafatası, özellikle antropoidlerde belirgin olan büyük ve kubbeli bir şekle sahiptir. Kafatası, bu grubun ayırt edici bir özelliği olan büyük beyni korur. Endokraniyal hacim (kafatasındaki hacim), insanlarda en büyük insan olmayan primattan üç kat daha büyüktür ve daha büyük bir beyin boyutunu yansıtır. Ortalama endokraniyal hacim insanlarda 1.201 cc, gorillerde 469 cc, şempanzelerde 400 cc ve orangutanlarda 397 cc'dir. Primatların birincil evrimsel eğilimi, beynin, özellikle de duyusal algı, motor komutların üretilmesi, uzaysal akıl yürütme, bilinçli düşünce ve insanlarda dil ile ilgili neokorteksin (serebral korteksin bir parçası) detaylandırılması olmuştur. Diğer memeliler büyük ölçüde koku alma duyularına güvenirken, primatların ağaç yaşamı, dokunsal, görsel olarak baskın bir duyu sistemine, beynin koku alma bölgesinde bir azalmaya ve giderek daha karmaşık sosyal davranışlara yol açmıştır.
Genel Özellikleri > Zekâ

Primatlar, memelilerin en zekilerinden biridir. Hayatta kalma mücadelesinde aşırı hız veya güç gibi sivrilmiş fiziksel avantajları bulunmamasına rağmen, zekâlarının getirmiş olduğu kurnazlık, yaratıcılık ve alet kullanma gibi avantajlarla başarılı olurlar.
Genel Özellikleri > Davranış

Yeni Dünya maymunları; kuyruklarını, sarılma, kavrama, sallanma, tırmanma ve yiyecek toplamada üçüncü bir el gibi kullanırlar. Düşen yavrularını kurtarmada ve bir ağaçtan diğerine geçmede kuyruklarından maharetle istifade ederler. Bunun için bir ağacı elleriyle kavrarken diğerini de ayakları ve kuyruğuyla kavrayarak bir köprü kurarlar. Yavrular da buradan koşarak geçerler. Bazı türlerin kuyruk uzunluğu boylarından fazladır. İki beyin yarı küresinden biri kuyruğu ötekisi de diğer vücut olaylarını yönetir.
Eski Dünya maymunları hafif ve ufak bedenlidir. Beyinleri daha büyük ve karmaşık olduğundan Yeni Dünya maymunlarından üstündür. Çok az kuyrukları vardır. Kuyruklarının sarılma ve kavrama özellikleri yoktur. Fakat kuyrukları dengelerini sağlamada, duruş vaziyetlerinde ve hatta haberleşmede rol oynar. Maymunun kuyruğunu tutuş vaziyeti, onun sosyal ve hissi durumunu belirtir. Maymunların ayak, taban ve yüzlerinin dışında vücutları tüylüdür. Kaba etleri kılsız olanlar da vardır. Kılsız yerleri kırmızımsı veya mavi renktedir. Büyüklükleri çok değişiktir. Boyları 12–13 cm olan makilerle sahibinin cebine veya bir bardağa rahatça sığabilen minik marmosetten 300 kg ağırlığı olan gorile kadar farklı birçok türü vardır.
Koku alma duyuları çok zayıf olmasına rağmen, görme ve işitmeleri güçlüdür. Çoğunlukla gündüz faaldirler. Çoğunlukla otçul memelilerdir. Ağaç filizleri, yaprak, çiçek, tohum ve meyveler başlıca yiyecekleridir. Bunun yanında böcek, yumurta, leşle beslenip daha iri hayvanların etiyle de beslenen omnivorlar da vardır. Çoğu gruplar halinde tecrübeli bir erkeğin başkanlığında yaşar. Birkaç dişi ve yavrulardan meydana gelen tek erkekli gruplar da vardır. Hamilelik devreleri türlerde farklıdır.
Doğu Brezilya'da yaşayan kuyruğu beyaz halkalı kuisiti (veya ipek maymuncuk) nin gebelik süresi 3,5 aydır. Dişiler yavrularını göğüslerinde veya sırtlarında taşır. Aşırı derecede sevgi gösterirler. Tehlike karşısında erkek sürüyü kahramanca savunur. Primatların vücutları tırmanmaya, sıçramaya, el ve ayakları da kavramaya uygundur. El ve ayaklar beş parmaklıdır. Baş parmak diğer parmakların karşısına geldiğinden, cisimleri mengene gibi rahatça kavrarlar. Kanca tırnaklı birkaç türün dışında çoğunun el parmakları yassı tırnaklıdır. Colobus ve Ateles gibi cinslerde başparmak bulunmaz. Yiyeceklerini ağızlarına götürmek için ellerini kullanırlar. Ellerini kullanmakta çok mahirdirler. Bir kısmı küçük yiyeceklerin tohumlarını çıkarmak için baş ve işaret parmaklarını rahatça kullanırlar.
Yaşadıkları coğrafya

Primatlar tüm dünyaya yayılmışlardır. İnsan dışındaki primatlar başlıca Güney ve Orta Amerika'da, Afrika'da ve Asya'nın güneyinde bulunurlar. Bazı türlerin yaşadıkları alanlar, Amerika kıtasında Meksika'nın güneyi ile Asya'da Japonya'nın kuzeyi kadar kuzey bölgelere ulaşır.
Ekvator'un 40° kuzey ve 40° güney enlemleri arasında rastlanırlar. Avrupa'da yalnız Cebelitarık kıyılarında bulunurlar (Berberi şebeği). Bunların da Afrika'dan geldikleri sanılmaktadır.
Evrimsel tarih

Ana madde: Primatların kökeni ve evrimi
Ayrıca bakınız: İnsanın evrimi
Evrimsel tarih > Primatların Euarchontoglires içerisindeki yeri

Genel olarak kabul gören Euarchontoglires kladogramı aşağıda gösterilmiştir:
Diğer yorumlar, Dermoptera ve Scandentia'yı, primatların kardeş grubu olarak "Sundatheria" adlı bir grupta birbirine bağlar. Bazı yeni araştırmalar, Scandentia'yı Glires kardeş taksonu olarak kabul ederek Euarchonta'yı geçersiz kılıyor.
En güncel filogenetik analizlere göre oluşturulmuş kladogram:
Evrimsel tarih > Tarih

Ana madde: Fosil primatlar listesi
Tüm primatların son ortak atasının yaklaşık 74-77 milyon yıl önce yaşadığı bilgisi moleküler genetik çalışmaların bir sonucudur. Bu da nemli burunlu maymunlar (Strepsirrhini) ile kuru burunlu maymunların (Haplorrhini) yaklaşık olarak bu dönemde birbirinden ayrılması gerektiğini savunur; ancak fosil buluntuları bunu biraz daha ileriye taşır. Fosil buluntularına göre ilk gerçek primatlar (Euprimates, öprimat) 55 milyon yıl önce (Paleosen-Eosen sınırı) ortaya çıkmıştır.
Evrimsel tarih > Tarih > Plesiadapiformlar

Ana madde: Plesiadapiformes
Plesiadapiformlar (Plesiadapiformes), primatlara öncül olan, ağaçsıl adaptasyonlara sahip, bazı üyelerinin böcek, bazılarının ise meyve veya bitkilerle beslendiği öne sürülen plasentalı memelilerdir. Bunlar 65 milyon yıl önce (Purgatorius ve Ursolestes) ortaya çıkıp 40 ila 50 milyon yıl önce (prosimiyenlerin ortaya çıkışıyla) yok olmuşlardır.
Evrimsel tarih > Tarih > Prosimiyenler (Prosimii)

Ana madde: Önmaymunlar
İlk gerçek primatlar, Eosen devresinde Kuzey Amerika, Avrupa, Asya ve Afrika'da bulundu. Bu erken primatlar, makiler gibi günümüzün prosimiyenlerine benziyordu. Bu erken primatlarda, daha büyük beyinler, gözler ve daha küçük ağızlıkların yaygınlaştığı evrimsel değişiklikler devam etti. Eosen'in sonunda, erken prosimiyen türlerinin çoğu, daha soğuk sıcaklıklar veya ilk maymunlardan (Anthropoidea) gelen rekabet nedeniyle yok oldu.
Mevcut nemli burunlu primatlar, muhtemelen orta Eosen'de adapiformlardan türedi. Bir popülasyon kısa süre sonra (~40 myö) Madagaskar'a göç etti ve günümüz makimsilerine yol açtı.
Mevcut tek tarsiiformlar olan cadı makiler, muhtemelen Erken ila Orta Eosen'de maymunların atalarından ayrıldı. Omomyoidlerin cadı makilerin doğrudan ataları olduğu kabul edilir; ancak maymunların ataları olup olmadıkları belirsizdir.
Evrimsel tarih > Tarih > Maymunlar (Anthropoidea/Simiiformes)

Ana madde: Maymunların evrimi
İlk olarak orta Eosen'de (40-45 myö) muhtemelen Asya'da ortaya çıkan maymunlar (bkz. Eosimiidae), daha sonra Afrika'ya göç ettiler; Eosen'in sonunda (yaklaşık 33-35 myö) bir grubun Güney Amerika'ya göç etmesiyle iki ana gruba ayrıldılar: Yeni Dünya maymunları (Platyrrhini) ve Eski Dünya maymunları (Catarrhini).
Oligosen'de (~ 25 myö) Eski Dünya maymunlarından köpeksi maymunlar (Cercopithecidae) ile insansı maymunların (Hominoidea) soyları birbirinden ayrıldı. En erken köpeksi maymunlara Orta Miyosen'de (~ 16 myö) rastlanırken, insansı maymunların fosil kaydı Alt Miyosen (~ 23 myö) ile başlar.
Miyosen'de çeşitlenen insansı maymunlardan en erken ayrılan dal (~ 16 myö) gibonlara (Hylobatiidae), daha sonra orta Miyosen'de ayrılan Ponginae grubu ise orangutanlara (Pongo) yol açtı. Birlikte Homininae alt familyasını oluşturan goril, insan ve şempanzelerin son ortak atasının yaklaşık 10 milyon yıl önce yaşadığı düşünülürken; şempanzelerle (Pan cinsi; bonobo ve bayağı şempanze) insanların (Homo) son ortak atalasının 6.5 ila 9.3 milyon yıl önce yaşadığı düşünülür. Goril ve şempanzelerle ilgili fosil kayıtları çok azdır, bu nedenle evrimsel tarihleri ile ilgili bilinenler genellikle genetik kanıtlara dayanmaktadır; insanlarla ilişkili avustralopitesinlerin ise birçok Pliyosen ve Pleyistosen (5.3–0.012 myö) fosili bilinmektedir.