Azerbaycanlıların Ermenistan'dan Tehciri (1948–1953)
Tehcir

Böylece, SSCB Bakanlar Konseyi'nin 23 Aralık 1947 tarihli ve 4083 sayılı "Ermenistan SSC'den Azerbaycan SSC'nin Kur-Araz ovasına kolektif çiftçilerin ve diğer Azerbaycanlı nüfusun yerleştirilmesi hakkında" kararnamesi uyarınca, 1947-1950 yılları arasında Ermenistan SSC'den Azerbaycanlıların toplu olarak yerleştirilmesine başlanmıştır. Bu plana göre 1948'de 10.000, 1949'da 40.000, 1950'de ise 50.000 Azerbaycanlının yerleştirilmesi öngörülmüştür. Böylece Ermenistan'dan 100.000 Azerbaycanlı yerleştirilecekti.
Bu kararnamenin maddelerinden biri şöyledir:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | "Ermenistan SSC Bakanlar Kurulu, Azerbaycan SSC'nin Kur-Aras ovasına yerleştirilen Azerbaycanlı nüfusun boşalttığı binaları ve konutları, Ermenistan SSC'ye gelen yabancı Ermenilerin yerleştirilmesi için kullanabilir." | ” |
Tehcirin ayrıntıları SSCB Bakanlar Konseyi'nin 754 sayılı kararıyla belirlenmiştir. Bu karara göre, tehcir edilen kişiler, kolektif çiftliklerinden kendilerine tahsis edilen taşınır malları yanlarında götürebileceklerdi. Devlet, bu malların yeni ikamet yerlerine ücretsiz taşınmasını sağlayacaktı. Ermenistan topraklarında bırakılan taşınır malların değeri, Azerbaycanlıların yerleştirildiği yerlerdeki kolektif çiftliklere ödenecekti. Göçmenlere, aile reisi için 1.000 ruble ve her bir aile üyesi için 300 ruble olmak üzere geri ödemesiz nakit para yardımı da dahil olmak üzere bazı yardımlar yapıldı. Ermenistan SSC Bakanlar Kurulu, yeniden yerleştirilenlerin ayrıldıkları yerlerdeki evlerini satmalarına yardımcı olmayı taahhüt etti.
Ermenistan'dan yeniden yerleştirilen Azeri nüfus için bir dizi "ayrıcalık" öngörülmüştür. SSCB Merkezi Yürütme Komitesi ve SSCB Halk Komiserleri Konseyi'nin 17 Kasım 1937 tarihli "Tarımda yeniden yerleşim çalışmaları için ayrıcalıklar hakkında" kararı, Kur-Araz ovasına yerleştirilen Azerbaycanlı nüfus için de geçerliydi. İlginçtir ki, bu karar aslında 1937'de Sibirya, Kazakistan ve Uzak Doğu'ya yerleştirilenler için geçerliydi. Bu karara göre, Ermenistan'dan gelen her Azerbaycanlı bir göç bileti verilecekti ve bu amaçla bu biletlerden 5.000 adet hazırlanarak Ermenistan SSC'ye gönderildi.
Tarihçi Vladislav Martynovich Zubok'a göre, Ermenistan SSC Komünist Partisi Merkez Komitesi Birinci Sekreteri Grigory Arutyunov'un önerisi üzerine Stalin, Ermenistan SSC'deki Azerbaycanlı nüfusun Azerbaycan'a sürülmesi emrini vermiştir. Arutyunov bu önerisini, yurtdışından gelen Ermenilerin sayısının beklendiği kadar fazla olmamasına rağmen, sayılarının 400.000 olduğu tahmin edilen Ermeni geri dönüşçülere yer açma ihtiyacını gerekçe göstererek gerekçelendirmiştir. Zubok'a göre yurtdışından Sovyet Ermenistan'ına sadece 90.000 Ermeni gelmiştir. Azerbaycanlılar, pamuk tarımının ana tarım sektörü olduğu Kur-Araz ovasına sürüldü ve evleri gelen Ermeniler tarafından devralındı. Kur-Araz ovasına üç aşamada 100.000 kişinin yerleştirilmesi planlanmıştı: 1948'de 10.000, 1949'da 40.000 ve 1950'de 50.000. Ancak, Azerbaycan SSC'de inşaat çalışmaları için yeterli mali tahsisat olmaması nedeniyle, bu plan bu kadar kısa bir süre içinde uygulanamadı. Azerbaycan SSC Bakanlar Kurulunun talebi üzerine, yeniden yerleştirme programı 1954 yılına kadar uzatıldı.
Yer değiştirmeler resmi olarak 1948 yılında başlamış olsa da, Azerbaycanlılar bu sürecin resmi olarak başlamasından biraz önce, 1947 yılının sonlarında izinsiz olarak taşınmaya başlamışlardı. Bu konu, Azerbaycan SSC Bakanlar Kurulu'na bağlı Yer Değiştirme Dairesi Başkanı N. A. Brutens'in Bakanlar Kurulu Başkanı T. Kuliyev'e gönderdiği 15 Mart 1948 tarihli bir raporda ele alınmıştır. Raporda 200 kadar ailenin Gence'ye geldiği ve Azerbaycan'ın batı bölgelerine yerleşmek istedikleri belirtiliyordu. İzinsiz tehcirin temel nedeni, dağlık ve dağ eteklerinde yaşayan Azerbaycanlıların, Azerbaycan'a tehcir edildiklerinde ovalara yerleştirilecekleri korkusuydu. Ermenistan SSC Tarım Bakanlığı'nın 1939 nüfus sayımı ve 1948 verilerine göre, bölgede yaşayan 25.000 Azerbaycanlı aileden sadece 9.000'i ovalarda ikamet ediyordu. Dolayısıyla, Azerbaycan SSC Bakanlar Kuruluna bağlı Tehcir Dairesi'nin eksik verilerine göre, 1949 yılında 4.396 kişiden oluşan 856 aile Ermenistan SSC'den Azerbaycan SSC'ye bağımsız olarak taşınmıştır.
2 Şubat 1948'de Azerbaycan SSC Bakanlar Kurulu, Ermenistan'dan tehcir edilecek kişilerin kabulü için yerel bölge idari organlarının hazırlık yapmasını gerektiren bir karar aldı. Devlet Planlama Komitesi, Tarım Bakanlığı ve Sovhoz yönetimleri de süreç hakkında bilgilendirildi. Asıl mesele tehcir edilen kişilere arazi ve konut sağlanmasıydı, ancak tehcir başladıktan sonra devlet kurumlarının buna hazırlıklı olmadığı ortaya çıktı. Azerbaycan Komünist Partisi Merkez Komitesi'nin 19 Mart 1948'de yaptığı görüşmelerde, üst düzey parti yetkilileri Teymur Guliyev ve Hasan Seyidov'un Ermenistan'a gönderilmesine karar verildi. Görevleri, tehcir sürecini uygulamak için her iki cumhuriyetin çabalarını koordine etmekti. Ayrıca Mursal Mammadov da Ermenistan'da Azerbaycan makamlarını temsil etmek üzere Erivan'a gönderildi.
Konuyla ilgili olarak Azerbaycan SSC Bakanlar Kurulu 14 Nisan ve 13 Mayıs 1948 tarihlerinde iki yeni karar kabul etti. Ayrıca tehcir edilecek halk arasında açıklayıcı çalışmalar yapılması kararı alındı. Teymur Guliyev ve Hasan Seyidov Ermenistan'daki Azerbaycanlıl yerleşimlerini, özellikle de Zengezur'u ziyaret ettiler ve tehcirin "avantajlarını" anlatmak için halkla görüşmeler yaptılar. Guliyev 5 Temmuz 1948'de Moskova'ya bir mektup yazarak sürgün edilenlerin önemli bir kısmının Kur-Aras vadisine yerleştirilmesinin mümkün olmadığını belirtmiş ve bu insanların Azerbaycan'ın başka bölgelerine yerleştirilmesi için izin istemiştir. Kur-Aras vadisindeki sulama sisteminin tam olarak gelişmediğini ve bölgedeki pamuk tarımının ilerlemediğini belirtti. Sovyetler Birliği Tarım Bakanlığı'nı bölgenin kalkınması için gerekli fonları ayırmamakla suçladı. Dağlık bölgelerde yaşayan insanların Kur-Aras vadisi dışında, Bakü çevresi de dahil olmak üzere Azerbaycan'ın diğer bölgelerine taşınması için izin istedi. Sürgün edilen insanların yeni ikamet yerlerinin Ermenistan'daki yaşam alanlarının iklim koşullarını dikkate alması gerektiğini vurguladı. Onun planına göre Kur-Aras vadisine 1948'de 5.303, 1949'da 20.000 Azerbaycanlı yerleştirilirken, 1948'de 4.697, 1949'da 20.000 Azerbaycanlının başka bölgelere yerleştirilmesi gerekiyordu, ancak önerisi reddedildi ve Moskova'nın kararı orijinal plana bağlı kalınmasını gerektirdi. 13 Mayıs 1948'de Azerbaycan SSC Bakanlar Kurulu 10.945 kişinin Kur-Aras vadisine yerleştirilmesine karar verdi. Yeni yerleştirilen insanların ihtiyaçlarını karşılamak ve sulama sistemini geliştirmek için bütçeden belirli bir miktar fon da ayrıldı.
İlginçtir ki, tehcir başlangıçta sadece Ermenistan'daki kolektif çiftliklerde ve devlet çiftliklerinde yaşayan Azerbaycanlılar için düşünülmüş, ancak 1948'de konu biraz daha genişlemiştir. Sovyetler Birliği'nin Metalurji Bakanı ve etnik bir Ermeni olan Ivan Tevosyan, Azerbaycan'ın Daşkesen kentindeki cevher madenlerinde faaliyetlerin iyileştirilmesi için Kapan bölgesinden madenlerde çalışan yaklaşık 100 Azerbaycanlı ailenin taşınması emrini verdi. Bu tür eylemlere bir başka örnek de Sovyetler Birliği Tarım Bakanlığı tarafından alınan bir kararla ilgiliydi. Ermenistan Bakanlar Kurulu Başkanı A. Piruzyan, Teymur Guliyev'e Moskova'nın 29 Eylül 1948'de Ermenistan'ın Lembeli ve Kerpulu bölgelerinde zeytinyağı ve subtropikal meyveler konusunda uzmanlaşmış devlet çiftlikleri kurma kararı aldığını bildirdi. Sonuç olarak, orada yaşayan Azerbaycanlıların Azerbaycan'a taşınması için Guliyev'den onay istedi. Gerçekte bu Azerbaycanlıların yerine Ermeniler yerleştirilecekti. Bu talebi güçlendirmek için, tehcir idaresini yöneten A. Gozalov, Guliyev'e bu talebi tekrarlayan bir mektup yazdı. Tarihçi Farid Şefiyev bu iki olguya dikkat çekerek Ermenistan'daki Sovyet yönetiminin, yüksek elit tabakadaki önde gelen Ermeni figürlerin gücünü kullanarak tehcir edilen Azerbaycanlıların sayısını artırmaya çalışmış olabileceğini öne sürmektedir. Lembeli köyündeki tehcir meselesi oldukça karmaşık bir hal almıştır. Köy sakinlerinin tehciri Ermenistan Tarım Bakan Yardımcısı A. Grigoryan'a emanet edilmiş olsa da, köylüler belirlenen Salyan bölgesine taşınmak istemediklerini dile getirmiş ve itaatsizlik göstermişlerdir. Lembeli halkını taşınmaya ikna edemeyen bölge yetkilileri, kolektif çiftliğin genel toplantısında sahte bir protokol hazırlayarak kolektif çiftçilerin %25'inin rızasını baskı altında aldı. Toplantıya 150 kişi katılmış olmasına rağmen, protokolde 450 katılımcı kaydedilmiştir. Lembeli kolektif çiftçilerini taşınmaya ikna etmek için Lembeli kolhoz başkanı B. Insanov ilçe parti merkezine çağrıldı ve baskı yapıldı, ancak bu çabalar başarısız oldu. İnsanov, tehcir kaçınılmazsa, en azından Kazah, Ağstafa ve Tovuz gibi ilçelere taşınmalarını talep etti. Aralarında Samed Vurgun'un da bulunduğu Azerbaycanlı aydınlara bu konuyu gündeme getirmeleri için çağrıda bulunan bir belge halen Azerbaycan Millî İlimler Akademisi El Yazmaları Enstitüsü arşivlerinde muhafaza edilmektedir. Sonunda, Ermeni yetkili S. Karapetyan'ın emriyle ve polisin de katılımıyla Lembeli köylüleri araçlara bindirilerek Gürcistan'da Azerbaycanlıların yaşadığı bölgelere nakledilmiş, onlar da Yerevan'a geri gönderilmiştir. C. Velibeyov ve B. Insanov bu konuyu Ermenistan Komünist Partisi Merkez Komitesi'ne taşımış, bunun üzerine hükûmet Lembeli sakinlerinin Basargeçer'daki Zod ve Agkilse köylerine yerleştirilmesine izin vermiştir. Azerbaycan SSC Tarım Bakan Yardımcısı M. Poladov'un Ermenistan ziyareti sırasında hazırladığı bir rapor, Lembeli sakinlerinin evlerinin Ermeni aileler arasında dağıtıldığını ve Azerbaycan mezarlığının, mezar taşları yeni binaların yapımında kullanılmak üzere tahrip edildiğini belirtmektedir. 1950'lerin ortalarında Ermenistan Komünist Partisi Merkez Komitesi, Lembeli'deki evlerin eski Azerbaycanlı sahiplerine iade edilmesi ve bu kişilerin devlet çiftliklerinde istihdam edilmesi yönünde bir karar aldı. Geri dönen Azerbaycanlılar ile evlerine el koyan Ermeniler arasında çatışmalar çıkmış ve iki Azerbaycanlı kadın Ermeniler tarafından öldürülmüştür.
Haziran 1948'de, Ermenistan'dan sürgün edilen 44 Azerbaycanlıdan oluşan ilk grup Jdanov bölgesine (bugünkü Beylegan ilçesi) ulaştı. Bu yeni gelenlere gerekli malzemeler sağlandı. Sovyet yetkilileri bu şekilde, tehcir edilmesi planlanan diğer insanlara Azerbaycan'a vardıklarında kendilerine yeterli yardımın yapılacağını göstermeyi amaçlıyordu. Komünist Parti, sürgün edilenleri karşılamak için sık sık resmi törenler düzenliyordu. 1 Kasım 1948'de Teymur Guliyev, Sovyetler Birliği Bakanlar Konseyi Başkan Yardımcısı Georgi Malenkov'a 7.747 Azerbaycanlının Azerbaycan'a geldiğini bildirdi. Ayrıca 2.834 kişi de Ermenistan'dan Azerbaycan'a izinsiz olarak göç etmişti.
Ermenistan SSC Bakanlar Kurulu tarafından hazırlanan ilk yeniden yerleşim planında, ilk aşamada 53 yerleşim yerinden 2.378 hanenin taşınması öngörülmüştü. Bu da toplam 11.244 kişiye tekabül ediyordu. Ancak sorun, bu rakamın SSCB tarafından hazırlanan yeniden yerleştirme planının ilk aşamasında öngörülen rakamları aşmasıydı. Bu durum Ermenistan'ın mümkün olduğunca çok sayıda Azerbaycanlıyı yerleştirmek istemesiyle açıklanmaktadır.
Tehcir sırasında Ermeni kolluk kuvvetleri, Azerbaycanlı nüfusun yeniden yerleştirilmesini sağlamak için insanları idari olarak korkutmuş ve göçe zorlamıştır. Bu tür olaylar Zengibasar ilçesine bağlı Sarıcalar köyünde ve Azizbeyov ilçesine bağlı Cul, Gomur ve Safoylu köylerinde kaydedilmiştir. Ermeni tehditleri nedeniyle bu köyleri terk etmek zorunda kalan 35 aile, Zar-Zeylik köyü (Kelbecer ilçesi) yakınlarında mahsur kalmış ve 16 erkek, kadın ve çocuk ölmüştür.
Temmuz 1949'da SSCB, Ana Yeniden Yerleşim İdaresi'ni kurdu. Bu idare SSCB Bakanlar Kuruluna bağlıydı. İdare kurulmuş olmasına rağmen, tüzüğü ancak Kasım ayında hazırdı. Hazırlıkların yetersizliği ve Azerbaycanlıların Ermenistan'dan sınır dışı edilmesinde yaşanan sorunlar bu idarenin yeniden düzenlenmesine yol açtı. 17 Aralık 1949'da SSCB Bakanlar Kurulu, Ermenistan'dan Azerbaycan'a 3.500 ailenin daha yerleştirilmesine karar verdi. Bu tehcir 1950 yılında gerçekleşecekti. Yine 6 Eylül 1950'de alınan yeni bir karara göre, Ermenistan'dan Azerbaycan'a 15.000 aile daha yerleştirilecekti. Bu aileler 1951 ve 1955 yılları arasında yeni yerleşim yerlerine yerleştirilecekti. Bu kararın alındığı tarihte, başlangıçta Azerbaycanlıların tehcirine gerekçe olarak gösterilen yurtdışındaki Ermenilerin Ermenistan'a taşınması iki yıldan fazla bir süredir durmuştu. Ancak Moskova, Azerbaycanlıların Ermenistan'dan sınır dışı edilmesini hala önemli buluyordu. Aynı zamanda Moskova'daki iktidar çevreleri Bakü'yü 1948-1949 planında öngörülenden daha az sayıda insanı tehcir etmekle eleştiriyordu.
SSCB Bakanlar Kurulunun 23 Aralık 1947 tarihli "Kolhoz çiftçilerinin ve diğer Azerbaycanlı nüfusun Ermenistan SSC'den Azerbaycan SSC'nin Kur-Araz ovasına taşınması hakkında" kararının 7. Maddesine göre, Ulaştırma Bakanlığı, Ermenistan SSC Bakanlar Kurulunun emirlerine dayanarak Azerbaycanlı nüfusun, mallarının ve hayvanlarının özel olarak düzenlenmiş, dezenfekte edilmiş vagonlarla taşınmasını sağlamakla görevlendirilmiştir. Bu kararın ardından Vedi, Karabağlar, Eçmiadzin, Zengibasar, Gamarli ve Azizbekov bölgelerinden tehcir edilen nüfus Erivan, Gamarli, Şirazlı ve Develi istasyonlarından gönderilmiştir, Basargeçer, Nor-Bayazet ve Akhta'dan tehcir edilenler ise Uluhanlı (Zangibasar) istasyonlarından eşyaları ve hayvanlarıyla birlikte yük vagonlarıyla Erivan-Nahçıvan-Minjevan-Horadiz-Saatli güzergâhı boyunca gönderildi. Yeniden yerleştirmenin ilerleyişini olumsuz etkilememek için trenler tren istasyonlarından gece geçti ve yeniden yerleştirilen nüfus toplu halde Kur-Araz ovasındaki Ucar, Zerdab, Ali-Bayramlı (şimdi Şirvan), Salyan, Saatlı, Sabirabad, Yevlah, Kürdemir ve Mirbaşir (şimdi Terter) ilçelerine taşındı. Yeniden yerleştirilen bölgelerde çok az sayıda konut, kamu binası ve içme suyu sistemi vardı ve yerel makamların bunları sağlama kapasitesi çok sınırlıydı. Örneğin, 1950 yılında Karadonlu'dan gelen bir telgrafta, tehcir edilenleri taşıyan 11 vagonun üç gündür boşaltılmadığı ve Zerdab bölgesine yerleştirilmek üzere Ucar istasyonuna gelen 52 ailenin bir aydan fazla bir süredir istasyonlarda kaldığı belirtilmiştir.  Ana Göç İdaresi'nin 31 Ocak 1951 tarihli raporuna göre, 1948-1950 yılları arasında iskân edilen 8.110 aileden 4.787'sine konut sağlanmamıştır.
Basargeçer İlçesi, Azerbaycanlıların yoğun olarak yaşadığı bölgelerden biriydi. İlçe başkanı Talib Musayev'in önderliğinde yerel halk zorunlu tehcire karşı direniş örgütledi. Ermeni yetkililer 600 ailenin bölgeden taşınmasını talep etti ve bu süreci kolaylaştırmak için kamyonlarla birlikte bir komisyon gönderdi. Sonunda, halkın protestolarını organize eden Talib Musayev azarlandı ve görevinden alındı.
Ermeni yetkililer Azerbaycan Türklerini Vedi bölgesinden tehcir etmek için daha sert yöntemler kullandı. Tehcirin ilk yılı için yapılan plan 500 kişinin Vedi'den taşınmasını hedeflese de 28 Nisan 1948'e kadar 9.915 kişi tehcir için başvuruda bulunmuştur. Bu durum, SSCB Bakanlar Kurulunun 23 Aralık 1947 tarihli kararında 1948 yılında tüm Ermenistan SSC'den 10.000 kişinin tehcir edilmesinin planlanmış olmasına rağmen gerçekleşmiştir. 1951'den itibaren Ermeni yetkililer, tehcir edildikten sonra Ermenistan'a geri dönenlerin sayısından şikayet etmeye başladılar. Bu sorunu çözmek için Teymur Guliyev, Azerbaycanlı sürgünlerin Azerbaycan'ın dağlık bölgelerine yerleşmelerine izin verilmesini önerdi. Ancak yapılan incelemeler Azerbaycan'dan Ermenistan'a sadece 215 ailenin geri döndüğünü gösterdi. Ermeni tarafı bu sayının 360 ila 376 arasında olduğunu iddia etmiştir. Ocak 1952'de SSCB Bakanlar Kurulu, 1952-1954 yılları arasında 3.000 hanenin daha yer değiştirmesini öngören bir planı onayladı.