Bizans ikonoklazmı
İlk ikonoklazm dönemi > III. Leon devri

25 Mart 717'de III. Leon tahta oturduğunda, son 22 yılda yedi hükümdar değiştiren, hem Arap hem Bulgar tehdidi altında olan ve dinî tartışmalar yaşayan bir Bizans İmparatorluğu mevcuttu ve imparatorluk, Yirmi Yıllık Anarşi adı verilen tarihinin en istikrarsız döneminde bulunmaktaydı.
III. Leon tahta oturur oturmaz ilk olarak savunma sorunları üzerine eğilmiş, yaklaşmakta olduğu düşünülen Arap saldırısına karşı II. Anastasios'un başkent surlarını güçlendirme işini yeniden gündeme almıştır. Araplar, beklendiği gibi 15 Ağustos 717'de Mesleme komutasındaki 80 bin kişilik orduyla Konstantinopolis'i kuşatmıştır. Bu kara ordusuna 1 Eylül günü Süleyman'ın komutasındaki 1.800 parçalık donanma kuvveti de dâhil olmuştur. Bizans savunmasına ek olarak çetin kış şartları ve buna bağlı olarak Arap ordugâhında baş gösteren kıtlık ile birlikte Arap donanmasındaki kürek mahkûmlarının firar etmesi ve Arap ordusunun Bizans ile ittifak yapan Bulgarlar tarafından da saldırıya uğrayarak hesap edilenin dışında büyük kayıplar vermeleri 15 Ağustos 718'de kuşatmanın kaldırılmasına neden olmuştur.
Başkent kuşatmasının püskürtülmesi ile birlikte dikkatini iç meselelere veren III. Leon thema sistemini yeniden ele almış, 726 yılında yeni bir temel kanun olarak Ekloga'yı oluşturmuştur. Yirmi Yıllık Anarşi döneminden sonra devlete istikrar getirmeye yönelik bu idari ve hukuki reformları dinî reform takip etmiştir.
İmparatorluğun yüzyılı aşkın bir süre iç karışıklıklar yaşamasına sebep olan ikonoklazm hareketi, 726 yılında kendisini Tanrı'nın temsilcisi ve başrahip olarak addeden, başkentin kuşatıldığı sıralarda Meryem ikonasının şehir surlarında gezdirilmesini bizzat emreden III. Leon'un ikona karşıtı beyanlarıyla başlamıştır. İmparatora göre ikonalar, kiliseler ve manastırların zenginleşmesini sağlayan büyülü muskalardan ibaretti. Bu konuşmalar 730 yılında yerini eyleme bırakmış, Büyük Saray'ın ana girişi olan Halki Kapısı'nın üzerindeki İsa tasvirinin söktürülmesiyle ikonalara karşı ilk fiili karşıtlık gösterilmiştir. Nika Ayaklanması sırasında yıkıldıktan sonra I. Justinianus tarafından yeniden inşa edilen kapı farklı renklerdeki mermerlerle kaplı olup I. Justinianus ile Belisarius'un askerî zaferlerini tasvir eden çeşitli mozaiklerle süslenmiş durumdaydı. Tunç kapının üzerinde yükselen, altından imal İsa ikonası da şehirdeki muhtemelen en büyük ve en bilinen heykeldi. Bu önemli ikonaya karşı girişilen hareket sonrası galeyana gelen ve çoğu kadınlardan teşkil halk heykeli yerinden indirmekle görevli subayı linç etmiş, Greko-Romen kültür havzasında karışıklar çıkmış, haberin ulaştığı İtalya'da isyan çıkmış, Hellas themasından yola çıkan donanma yeni bir imparator başa getirmek amacıyla Konstantinopolis'e hareket etmiştir. Ayaklanmalar ne kadar bastırılmış olsa da imparatorluğun batısında kendini gösteren bu ikonofil hassasiyet ikonalara karşı girişilen her eylemde kendisini gösterecekti.
Karşılaşılan direnç sonrası daha diplomatik bir yol izlemeye karar veren III. Leon kilise içerisinde kendisine destek aramaya başlayarak papanın ve patriğin konu hakkında izin vermesi adına müzakereler yürütmüştür. Patrik I. Germanos, ikonoklast tutuma karşı durmuş, Papa II. Gregorius ise bu tutumu sert bir dille kınamasına rağmen imparatora karşı siyasi bir tutum almamış hatta o günlerde İtalya'da imparatorluk aleyhindeki isyanların bastırılması için özel çaba harcamıştır. Patrik ile papanın yanı sıra yaşadığı çağın en büyük din bilgini olarak kabul edilen ve daha sonraları aziz ilan edilecek olan İoannis de imparatorun bu tutumunu şiddetle eleştirmekteydi. Damaskos'ta yüksek rütbeli bir memurken sonraları keşiş olarak Kudüs'teki Sabbas Manastırı'nda inzivaya çekilen bir Grek olan İoannis, Logoi Apologitikoi Pros tus Diavallontas tas Agias İkonas adlı eserinde ikonalara karşı hürmet göstermenin putperestliğin dirilmesi olduğu görüşünü toptan reddetmekte, Yeni Platonculuk çerçevesinde ikonaların bir araç olarak görülmesi gerektiğini belirtmekte ve ikonoklast görüşü Maniheist sapkınlık olarak nitelemektedir:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | Maddi varlığı olmayan ve sınırlandırılamaz Tanrı hiçbir zaman resmedilememiştir. Şimdiyse, Tanrı bir bedene büründüğünde ve insanlarla konuştuğunda gördüğüm Tanrı'nın resmini yapabiliyorum. Bir maddeye ibadet etmiyorum, benim için maddeleşen, madde olmaya tenezzül eden ve bu madde aracılığıyla kurtuluşum için çabalayan maddenin Tanrısına ibadet ediyorum. Kurtuluşum için çalışan maddeye ibadet etmekten vazgeçmeyeceğim. Tanrı kadar olmasa da ona saygı duyacağım. Kutsanmış haç bir madde değil miydi? Kutsal Golgotha tepesi bir madde değil mi? Hayat veren taş, kutsal kabir, yeniden dirilişimizin kaynağı, onlar da madde değil mi? Kutsal Kitap madde değil miydi? Sunaktaki tabak ve kadehin yapıldığı altın ve gümüş madde değil miydi? Tüm bunların yanında efendimizin bedeni ve kanı madde değil mi? Ya saygıyı ve ibadeti tasfiye edin ya da kilisenin tasvirlere ibadet geleneğine, Tanrı'yı ve dostlarını şereflendirerek ve Kutsal Ruh'un erdemini takip ederek boyun eğin. Maddeyi küçümsemeyin, küçümsenecek bir şey değildir. Tanrı'nın yarattığı hiçbir şey değersiz değildir. Bu Maniheist sapkınlıktır. | „ |

III. Leon, dinî çevrelerden destek bulamasa da ikonoklast fikirlerinden geri adım atmayarak eylemlerini daha da ileri götürmüş, 17 Ocak 730 tarihinde bütün aziz ikonalarının yok edilmesini öngören emirnâmeyi imzalamayı reddeden I. Germanos'u azlederek kendisiyle aynı görüşleri paylaşan protosinkellos makamındaki Anastasios'u 20 Ocak günü patrik olarak atanmıştır. I. Germanos'la birlikte imparatora direnen az sayıdaki din adamı da cezalandırılmıştır. Yeni patriğin onayıyla birlikte yürürlüğe giren emirnâme sayesinde ikonoklast hareket resmî devlet ve kilise politikası hâline gelerek meşruiyet bulmuştur.
İmparatorluğun doğusunda ciddi bir nüfusa sahip olan ikonoklastlarca memnuniyetle karşılanan bu durum, batı topraklarında tam tersi şekilde tepki çekmiştir. Başkent Konstantinopolis'in etkisinin güçlü hissedildiği Trakya gibi bölgelerde bu tepki kontrol altında tutulabilmesine karşın daha uzakta bulunan İtalya'da aynı kontrol sağlanamamıştır. III. Gregorius, ikonoklast hareketi topladığı bir konsilde lanetlemiş ve mahkûm etmiş, bunun üzerine III. Leon papanın dinî konuları ehline bırakmayı teklif ettiği mektubunu ileten papalık temsilcilerini hapse atmıştır. Ardından papanın tutuklanması amacıyla denizyolu üzerinden birlikler yollasa da gemilerin Adriyatik Denizi'nde batmasıyla bu mümkün olmamış, papa da bir müddet sonra ölmüştür. III. Gregorius, selefi II. Gregorius'un aksine siyasi olarak da imparatorluğa karşı tavır alarak Kasım 731'de topladığı mecliste ikonalara karşı harekete geçenlerin aforoz edilmesini karara bağlamış, böylece merkezî idarenin İtalya'daki nüfuzunu ciddi derecede sarsmış ve Orta İtalya ile Kuzey İtalya tamamen papa tarafından kontrol edilir hâle gelmiştir.
741 yılında ölen III. Leon'un 24 yıl süren sezaropapist hükümdarlığı, imparatorluğa siyasi istikrar getirmiş olsa da dinî tabanda ileride ikonoklazm adı verilecek olan yeni bir iç çatışma meselesi ortaya koymuştur.