Azerbaycan tarihi
Bağımsız Azerbaycan > Muttalibov başkanlığı (1991-1992)

1990-1991 döneminde SSCB'den bağımsızlık mücadelesinde Azerbaycan diğer Sovyet cumhuriyetlerinden daha fazla kurban verdi.[kaynak belirtilmeli] Cumhurbaşkanı Ayaz Muttalibov'un 30 Ağustos 1991'de ilan ettiği bağımsızlık hareketini 1991 Sovyet darbe girişimi takip etti. Mutallibov, Zviad Gamsahurdia'nın yanı sıra Tahran'dan bir açıklama yaparak Sovyet darbe girişimini onaylayan tek Sovyet lideri olurken, daha sonra Azerbaycan Komünist Partisi'ni feshetti ve cumhurbaşkanının doğrudan ülke çapında seçimlerle seçilmesi için bir anayasa değişikliği önerdi.
Azerbaycan'da 8 Eylül 1991'de, Muttalibov'un tek aday olarak girdiği ülke çapında ilk cumhurbaşkanlığı seçimleri gerçekleştirildi. Seçimler uluslararası standartlara göre ne özgür ne de adil bir şekilde gerçekleştirilmiş olsa da, Muttalibov resmen Azerbaycan'ın seçilmiş başkanı oldu. Bağımsızlık ilanının Azerbaycan SSR Yüksek Sovyeti tarafından 18 Ekim 1991'de kabul edilmesini, Azerbaycan Komünist Partisi'nin dağılması izledi. Ancak Cumhurbaşkanı Ayaz Muttalibov da dahil olmak üzere eski üyeler siyasi görevlerine devam ettiler.
Aralık 1991'de ülke çapında bir referandumda Azerbaycan seçmenleri Yüksek Kurul tarafından kabul edilen Bağımsızlık Bildirgesi'ni onayladı; Sovyetler Birliği'nin dağılmasıyla Azerbaycan ilk olarak Türkiye, İsrail, Romanya ve Pakistan tarafından bağımsız devlet olarak tanındı. ABD 25 Aralık'ta ülkeyi tanıdı.
Bu arada Dağlık Karabağ konusundaki çatışma, uzlaşma müzakerelerine rağmen devam etti. 1992 yılının başlarında Karabağ'ın Ermeni liderliği bağımsız bir cumhuriyet kurduklarını ilan etti. Ermenistan ve Azerbaycan arasında gerçekleştirilen tam kapsamlı bir savaşta Ermeniler, Rus Ordusu'ndan gizli yardım alarak üstünlük elde ettiler. 25 Şubat 1992'de Azerbaycan sivillerinin Hocalı Katliamı'nda katledilmesi sonucunda hükûmetin eylemsizliği üzerinde toplumsal bir ayaklanma başladı ve büyük saldırılar gerçekleştirildi (Azerilerin yerli Ermeni sivilleri öldürdüğü Marağa Katliamı). Mutallibov, Azerbaycan Halk Cephesi Partisi'nin baskısı altında 6 Mart'ta Azerbaycan Millet Meclisine istifasını vermek zorunda kaldı.
Muttalibov'un kontrolünde kalamayacağından korktuğu yeterli bir ordu inşa edememesi, hükûmetinin çöküşüne neden oldu. 6 Mayıs'ta Dağlık Karabağ'ın Azeri nüfuslu şehri Şuşa Ermeni kontrolü altına girdi. 14 Mayıs'ta Azerbaycan Yüksek Konseyi, Hocalı Katliamı hakkındaki davayı araştırdı, Muttalibov'u herhangi bir sorumluluktan kurtardı, istifayı reddetti ve Azerbaycan Cumhurbaşkanı olarak göreve geri getirdi, ancak ertesi gün, 15 Mayıs'ta Azerbaycan Halk Cephesi liderliğindeki silahlı kuvvetler Azerbaycan Cumhuriyeti Millî Meclisi ve Azerbaycan Devlet Radyo ve Televizyonu'nun ofislerini kontrol altına alarak Moskova'ya giden Muttalibov'u görevden aldı; Azerbaycan Yüksek Kurulunun görevleri, Azerbaycan Halk Cephesi ile eski komünistlerin eşit temsiliyle kurulan Azerbaycan Ulusal Meclisi tarafından feshedildi. İki gün sonra Ermeni kuvvetleri Laçın'ın kontrolünü ele geçirirken, İsa Kamber Azerbaycan Ulusal Meclisinin yeni başkanı olarak seçildi ve 17 Haziran 1992'deki ulusal seçimlere kadar Azerbaycan Cumhurbaşkanı'nın geçici görevlerini üstlendi.