stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Zazaca
Alfabeler

Ana madde: Zaza alfabesi
Osmanlı döneminde yazılan Zazaca metinler Arap harfleriyle yazılmıştır. Bu dönemdeki eserler dini içeriklidir. Sultan Efendi lakaplı İsa Beg bin Ali tarafından 1798 yılında yazılan ilk Zazaca metin Arap harfleriyle Osmanlıcada da kullanılan Nesih yazı tipinde yazılmıştır. Bu eserin ardından 1891-1892 yıllarında Osmanlı-Zaza din adamı, yazar ve şair Ahmed el-Hassi tarafından yazılan ilk Zazaca Mevlit de Arap harfleriyle yazılıp 1899 yılında basılmıştır. Bir diğer Osmanlı-Zaza din adamı Osman Esad Efendi tarafından 1901 ya da 1903 yıllarında yazılan bir diğer Zazaca Mevlit de aynı şekilde Arap harfleriyle yazılmıştır. Cumhuriyet sonrası Zazaca eserler ise Arap alfabesi terk edilip Latin harfleriyle yazılmaya başlamıştır. Yine de günümüzde Zazacanın bütün Zazalar tarafından ortak kullanılan bir alfabesi yoktur. Jacabson alfabesi olarak adlandırılan bir alfabe, Amerikalı dil bilimci C. M Jacobson'un katkıları ile geliştirilmiştir ve Zazacanın standartlaştırılması üzerine çalışmalar yapan Frankfurt Zaza Dil Enstitüsü tarafından kullanılmaktadır. Aynı zamanda Zazaca Vikipedinin yazı sistemidir. Zülfü Selcan tarafından hazırlanmış ve 2012 itibarıyla Munzur Üniversitesi'nde de kullanılmaya başlanan dir diğer Zaza alfabesi, 8'i sesli ve 24'ü sessiz olan 32 harften oluşup Zazaca için geliştirilmiş başka bir yazı sistemidir. Yayınlarda çoğunlukla kullanılan bir diğer alfabe olan Bedirhan alfabesidir. Bu yazı, temelde Celadet Bedirhan tarafından Kürtçe için geliştirilmiş olup, Latin harfleri temellidir. 1996'dan beri Zazaca yayınlar yapan Vate dergisi yayınlarında Kürt alfabelerinden Bedirhan alfabesini kullanmaktadır.
Zaza alfabesi 32 harften oluşmaktadır:
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 | 29 | 30 | 31 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
Harf
| A a | B b | C c | Ç ç | D d | E e | Ê ê | F f | G g | Ğ ğ | H h | I ı | İ i | J j | K k | L l | M m | N n | O o | P p | Q q | R r | S s | Ş ş | T t | U u | Û/Ü û/ü | V v | W w | X x | Y y | Z z |
Ses
| a | be | ce | çe | de | e | ê | fe | ge | ğe | he | ı | i | je | ke | le | me | ne | o | pe | qe | re | se | şe | te | u | û/ü | ve | we | xe | ye | ze |
| /a/ | /b/ | /dz/ | /ts/ | /d/ | /ɛ/ | /e/ | /f/ | /ɡ/ | γε/ | /h/ | /ɪ/ | /i/ | /ʒ/ | /k/ | /l/ | /m/ | /n/ | /o/ | /p/ | /q/ | /r/ | /s/ | /ʃ/ | /t/ | /y/ | /u/ | /v/ | /w/ | /x/ | /j/ | /zε/ |
Zaza edebiyatı

Zaza edebiyatı Zaza dilinde üretilmiş sözlü ve yazılı metinlerinden oluşmaktadır. Sözlü ve yazılı eserlerden oluşan Zaza edebiyatı, Zaza dili yazıya geçirilene değin ağırlıklı olarak sözlü edebiyat türleriyle ilerlemiştir. Bu bakımdan Zaza edebiyatı sözlü eserler bakımından oldukça zengindir. Dilin deyre (türkü), kılame (şarkı), dêse (ilahi), şanıke (fabl), hêkati (öyküler), qesê verênan (atasözleri ve deyimler) gibi sözlü edebiyat ürünleri oldukça fazladır. Yazılı eserler ise Osmanlı İmparatorluğu döneminde verilmeye başlamış olup ilk dönem eserleri dini/inançsal bir nitelik taşımaktadır. Cumhuriyet sonrası ise uzun süreli dil ve kültür yasakları Türkiye ve Avrupa olmak üzere iki merkez üzerinde gelişen Zaza edebiyatının ağırlıklı olarak Avrupa üzerinde canlanmasına neden olmuştur. Gevşeyen yasaklardan sonra Zaza edebiyatı Türkiye üzerinde gelişim göstermiştir.
Zaza edebiyatı > Osmanlı dönemi

Zaza edebiyatının bilinen yazılı ilk eserleri Osmanlı döneminde verilmiştir. Osmanlı döneminde verilen Zaza dilindeki yazılı eserler Arap harfleriyle yazılmıştır ve dini bir nitelik taşımaktadır. Bu dönemdeki yazılı Zazaca ilk eser 1700'lü yılların sonunda verilmiştir. Zaza dilinin elde bulunan yazılı bu ilk metni, İslam tarihi yazarı Sultan Efendi lakaplı İsa Beg bin Ali tarafından Hicri 1212 (1798) yılında yazılmıştır. Eser Arap harfleriyle kaleme alınmış olup Osmanlıcada da kullanılan Nesih yazı tipinde yazılmıştır. İki bölümden oluşan eser III. Selim döneminde Doğu Anadolu bölgesini, Ali'nin (halife) hayatını, Alevi doktrini ve tarihini, Nehcü'l-Belâga'nın bazı bölümlerinin Zaza diline çevirisini, apokaliptik konuları ve şiirsel metinleri içermektedir. Bu eserden yaklaşık yüz yıl kadar sonra 1891-1892 yıllarında Osmanlı-Zaza din adamı, yazar ve şair Ahmed el-Hassi (1867-1951) tarafından Zaza dilindeki bir diğer eser olan Mevlit (Mewlid-i Nebi) yazılmıştır. Zaza dilindeki ilk Mevlit olan eser Arap harfleriyle yazılıp 1899 yılında basılmıştır. Aruz ölçüsü kullanılarak yazılan mevlit Süleyman Çelebi'nin mevlîdine benzemekle birlikte giriş, İslam peygamberi Muhammed'in hayatını ve Allah, tevhit, münacaat, miraç, veladet, doğum ve yaratış vb. dini konuları içerip 14 bölüm, 366 beyitten oluşmaktadır. Bu dönemde yazılan bir diğer yazılı eser ise Siverek müftüsü Osman Esad Efendi (1852-1929) tarafından kaleme alınan bir diğer Mevlit'tir. Biyayışê Pexamberi (Peygamberin Doğuşu) olarak adlandırılan eser İslam peygamberi Muhammed ve İslam dinine ait bölümlerden oluşmakta olup 1901 (bazı kaynaklarca 1903) yılında Zaza dilinde Arap harfleriyle yazılmıştır. Eser yazarın ölümümden sonra, 1933 yılında basılmıştır. Zaza yazarların dışında Peter Ivanovich Lerch (1827-1884), Robert Gordon Latham (1812-1888), Dr. Humphry Sandwith (1822-1881), Wilhelm Strecker (1830-1890), Otto Blau (1828-1879), Friedrich Müller (1864) ve Oskar Mann (1867-1917) gibi yabancı yazarlar/araştırmacılar Cumhuriyet öncesi dönemde çalışmalarında Zazaca içeriklere (masal, hikâye, sözlük) yer vermiştir.
Zaza edebiyatı > Cumhuriyet sonrası dönem

Cumhuriyet sonrası Zaza edebiyatı Türkiye ve Avrupa merkezli olmak üzere iki kol üzerinden gelişmiştir. Bu dönemde Zaza edebiyatının gelişimi, uzun süreli dil ve kültür yasaklarına bağlı olarak Türkiye'de durağanlaşmıştır. 1980'lerde Avrupa ülkelerine Zaza göçü ve görece özgür ortam, Zaza edebiyatının Avrupa üzerinde canlanmasını sağlamıştır. Cumhuriyet sonrası Türkiye'de yazılmış Zaza dilindeki eserlerden biri 1947-1948 yıllarında Muhammed Aslan (Muhammed Şeyh Ensari) tarafından yazılmış olan Raro Raşt ve Me'lumatê Dînîye isimli akaid ve fıkıh alanında yazılmış iki manzum eserdir. Bu eserin ardından Mehamed Eli Hun tarafından, 1971 yılında, dini konuları ve hikâyeleri içeren bir başka Mevlit yazılmıştır. Mehmet Demirbaş tarafından 1975 yılında yazılmaya başlayıp ve 2005 yılında tamamlanan Zazaca şiir ve kasidelerden oluşan 300 sayfalık bir el yazması Zazaca divan, divan türünde bu dönemde yazılan bir başka edebi eserdir. Yine Abdulkadir Arslan (1992-1995), Kamil Pueği (1999), Muhammed Muradan (1999-2000) ve Cuma Özusan'ın (2009) mevlid ve siyerleri dini içerikli diğer edebi eserlerdir. Yazılı Zaza edebiyatı mevlid ve dini eserler yönünden zengindir ve dilin yazılı ilk eserleri bu türlerde verilmiştir. Zaza edebiyatının dergicilik üzerinden gelişmesi ise 1980 sonrası Avrupa'ya göç eden Zazalar tarafından çıkarılıp başlı başına Zaza dili ile yayın yapan dergiler, Zaza dili ağırlıklı olup çok dilli yayın yapan dergiler ve Zaza dilinde olmayıp içeriğinde Zaza dilinde eserlere yer veren dergiler üzerinden gerçekleşmiştir. Kormışkan, Tija Sodıri, Vate tamamı Zaza dilinde yayın yapan dergilerdir. Bunların dışında Zaza milliyetçiliği'nin öncü ismi Ebubekir Pamukçu tarafından dil, kültür, edebiyat ve tarih dergileri olarak çıkarılan Ayre (1985-1987), Piya (1988-1992) Raa Zazaistani (1991) bu dönemdeki Zazaca ağırlıklı olup çok dilli yayın yapan önemli dergilerdir. Ware, ZazaPress, Pir, Raştiye, Vengê Zazaistani, Zazaki, Zerq, Desmala Sure, Waxt, Çıme Zazaca ağırlıklı olup çok dilli yayın yapan diğer dergilerdir. Avrupa ülkelerinde yayımlanan bu dergilerin yanı sıra tamamen Zaza dilinde olup Türkiye'de yayımlanan ilk dergi olan Vatı (1997-1998) ile Miraz (2006), Veng u Vaj (2008) Türkiye'de Zaza dilinde yayımlanan diğer önemli dergilerdir. Ağırlıklı olarak başka dillerde yayımlanıp içeriğinde Zaza dilindeki eserlere de yer veren dergiler ise Kürtçe ve Türkçe dillerinde yayın yapmış dergilerdir. Roja Newé (1963), Riya Azadi (1976) Tirêj (1979) War (1997) Kürt dilinde olup; Ermın (1991), Ateş Hırsızı (1992), Ütopya, Işkın, Munzur (2000), Bezuvar (2009) ise Türk dilinde olup içeriğinde Zaza dilinde metinlere yer veren dergilerdir. Bunların dışında NewePel (2011-2017) tümüyle Zaza dilinde yayımlanmış ilk gazetedir. Bugün farklı yayınevleri tarafından Zaza dilinde şiir, hikâye ve roman gibi farklı edebi türlerdeki eserler Türkiye ve Avrupa ülkelerinde yayımlanmaktadır.
Söz varlığı > Hint-Avrupa dilleri karşılaştırması > Sayılar

Hint-Avrupa dil ailesi içinde yer alan dillerde bütün sayılar etimolojik olarak Proto Hint-Avrupa diline dayanıp aynı kökenden gelmektedir. Bu noktada Zaza dilinde rakamlar, başta Farsça olmakla birlikte aynı dil ailesinde yer alan Yunanca, Rusça, Latince, İngilizce, Almanca, Fransızca, İtalyanca, İspanyolca, Portekizce, Litvanca ve İrlandaca gibi dillerle aynı kökten gelip benzerlik göstermektedir. Zazaca sayıların adlandırılmasında Baltık dilleri, Slav dilleri, İran dilleri ve Trakça gibi dillerle birlikte Hint-Avrupa dillerinin kentum ve satem dilleri ayrımının satem dilleri bölümünde yer almaktadır. Proto Hint-Avrupa dilinde varsayımsal olarak *hoi-no- (1), *d(u)wo- (2), *trei- (3), *kʷetwor- (4), *penkʷe (5), s(w)eḱs (6), *septm̥ (7), oḱtō/*h₃eḱtou (8), (h₁)newn̥ (9), *deḱm̥(t) (10) ve wīḱm̥t (20) şeklinde yer alan temel sayılar Zaza dilinde ve diğer Hint-Avrupa dillerinde şu şekildedir:
| Sayı | Zazaca | Farsça | Rusça | Yunanca | Latince | İtalyanca | İspanyolca | Portekizce | Almanca | Fransızca | İngilizce | Litvanca | İrlandaca |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| (1) | yew/ju | yek | odin | ena | ūnus, ūna | uno | uno | um | eins | un | one | viena | a haon |
| (2) | dı | do | dva | dyo | duo, duae | due | dos | dois/duas | zwei | deux | two | dvi | a do |
| (3) | hirê/hiri | se | tri | tria | trēs, tria | tre | tres | três | drei | trois | three | tris | a trí |
| (4) | çehar | çahar | çetyre | tesera | quattuor | quattro | cuatro | quatro | vier | quatre | four | keturi | a ceathair |
| (5) | panc | penc | pyatʹ | pende | quīnque | cinque | cinco | cinco | fünf | cinq | five | penki | a cúig |
| (6) | şeş | şeş | şestʹ | eksi | sex | sei | seis | seis | sechs | six | six | şeşi | a sé |
| (7) | hewt | heft | semʹ | epta | septem | sette | siete | sete | sieben | sept | seven | septyni | a seacht |
| (8) | heşt | heşt | vosemʹ | okto | octō | otto | ocho | oito | acht | huit | eight | aştuoni | a hocht |
| (9) | new | noh | devyat | ennia | novem | nove | nuevo | novo | neun | neuf | nine | devyni | a naoi |
| (10) | des | deh | desyatʹ | dheka | decem | dieci | diez | dez | zehn | dix | ten | dešimt | a deich |
| (20) | vist | bist | dvadtsatʹ | eíkosi | vinti/viginti | venti | veinte | vinte | zwanzig | vingt | twenty | dvidešimt | fiche |
Söz varlığı > Bazı kelimeler ve Türkçe karşılıkları

| Zazaca | Türkçe |
| --- | --- |
Namê to çıko/çıto/çıçiyo?: Adın ne?
Name şıma çıko/çıto/çıçiyo?: Adınız nedir?
Tı çend serriya / Tı çend serriya?: Kaç yaşındasın?
Senêna, weşiya? / Çıturia, wesa? / Tı senina hola?: Nasılsın iyi misin?
Se kena, weşiya?: Nasılsın, iyi misin?
Tı weş bê / berxudar be: Sağol (teşekkür).
Teşekur kenan / Homa razi bo: Teşekkür ederim.
Homa to ra razi bo: Allah senden razı olsun.
No çıko? / No çıçiyo?: Bu nedir?
Tı se kena?: Ne yapıyorsun?
Şıma xeyr amey: Hoş geldiniz
esto (eril) / esta (dişil): var
çino/çıniyo (eril) / çina/çıniya (dişil): yok
Eya: evet
Nê: hayır
şo: git
bê: gel
vace: söyle
Tı se vana: Ne diyorsun?
keye/çê: ev; aile
Söz varlığı > Bazı kelimeler ve Türkçe karşılıkları > Renkler

| Zazaca | Türkçe |
| --- | --- |
kewe, kiho: mavi
kesk, aşıl: yeşil
gewr: gri
zerd: sarı
sur: kırmızı
sıpê, sıpi: beyaz
siya, şia: siyah
qewa: kahverengi
kej: sarışın (insanlar için)
Söz varlığı > Bazı kelimeler ve Türkçe karşılıkları > Akrabalık

| Zazaca | Türkçe |
| --- | --- |
maye, mar: anne
pi, per: baba
waye: kız kardeş
bıra, bırar: erkek kardeş
maye u pi: ebeveyn
ded, ap: amca
nacniye, emcıni: amcanın karısı
xal: dayı
xalceniye, xalcıni: dayının karısı
emike/amike: hala
xalıke: teyze
veyve: gelin
zama: damat
Söz varlığı > Bazı kelimeler ve Türkçe, İngilizce, Farsça karşılıkları

| Zazaca | Türkçe | İngilizce | Farsça | Kurmancca | Soranca |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| balışna | yastık | pillow | bâleş | balif | Serin |
| şayene | yapabilmek | can | şuden (olmak fiilinin şimdiki zaman hali) tevanisten | kanin/karin/şa kırın | twanin |
| tiya-uca | ora-bura | there-here | anca-inca | wıra-vıra | êre, lewê |
| şıma kerdêne | (Siz) yapıyordunuz | You were doing | (şoma) mikerdid | we dıkır | (êwe) detankırd |
| o nêşeno | O yapamıyor. | He can't | u nêmituned | ew nıkare/nıkane, ew neşêt (güneydoğu lehçeleri), ew şa nake (batı) | ew natwanêt |
| herinayene | satın almak | to buy | xariden | kırin | kırin |
| esto | var | available | hest | heye | heye |
| masayene | şişmek | to swell | Amasadan | perçıftın |  |
| bermayene | ağlamak | to cry | gerye kerden | gırin/gıriyan | gırin |
| şımıtene | içmek | to drink | aşamiten | vexwarın/vexwartın | xwardınewe |
| mı rê | bana | to me | beraye men/beram | jı mın ra/jı bo mın | bo mın/bom |
| to rê | sana | to you | beraye tu/berat | jı te ra/jı bo te | bo to/bot |
| şıma rê | size | to you | baraye şuma/beratan | jı we ra/jı bo we | bo êwe/botan |
| ma rê | bize | to us | baraye ma/beraman | jı me ra/jı bo me | bo ême/boman |
| biya! | Getir! | Bring! | bavar! | bine! | bıhêne! |
| Ewro tı çıturiya? | Bugün nasılsın? | How are you today? | Emruz to çetori? | İroj tu çawani? (diğer yöreler: çıtoni? çıngi? çerri?) | emro to çonit? |
| waştene | istemek | to want | xâsten | xwastın | xwastın |
| mardene | saymak | to count | Şamorden | hêjmartın | hêjmardın |
| Namê şıma çıyo? | Adınız nedir? | What is your name? | Name şoma çist? | Nave we çıye? | Nawi êwa çiye/Nawtan çiye? |
| raresnayene | yetiştirmek | bring up | resaden |  |  |
| gırewtene | almak | take | gireften | gırtın | gırtın |
| kerdene | yapmak, etmek | do | kerden | kırın | kırdın |
| merdım | adam, insan | people | merdum | merıv | merdım |
| estor | at | horse | asp/astar | esp/hesp | esp |
| engure | üzüm | grape | engur | tırı | tıre |
| ardene | getirmek | bring | averden | anin | hênan/awırdın |
| homa | tanrı | god/deity | xoda | xwade/xwede | xwa, xwade |
| engışte | parmak | finger | angoşt | tıli | engust, pence |
| mase | balık | fish | mahi | masi | masi |
| tari | karanlık | dark | tarîk | tari | tari |
| vızêr | dün | yesterday | dirouz | doho | dwênê |
| waşti | sözlü/nişanlı | fiance | nâm-zad | dergist | desgir |
| awe | su | water | âb | av | aw |
| xoz | domuz | pig | xok |  | beraz |
Zazaca üzerine yapılan bilimsel çalışmalar

Lerch, Peter I. (1857/58): Forschungen über die Kurden und die Iranischen Nordchaldäer. St. Petersburg 14 Eylül 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
Müller, Friedrich (1865): Beiträge zur Kenntniss der neupersischen Dialekte: Zaza-Dialekt der Kurdensprache (Aus dem November-Hefte des Jahrganges 1864 der Sitzungsberichte der phil.-hist. Classe der kais. Akademie der Wissenschaften, XLVIII. Bd., besonders abgedruckt), cîld: 3
Von Le Coq, Albert (1903), Kurdische Texte I 14 Eylül 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.-II, Reichsdruckerei, Berlin
Mann, Oskar - Hadank, Karl 1932: Die Mundarten der Zaza, hauptsächlich aus Siverek und Kor. Leipzig.
Kurdoev, Kanat Kalashevich (1977), Ḥālatakānī jins u bīnāy barkār la zāzādā: On gender and number in the Zaza dialect of Kurdish, Tercüme: Azīz Ibrāhīm, Chāpkhānay Kōrī Zānyārī Kurd, Baghdad 1977.
Lynn Todd, Terry. (1985) " A Grammar of Dimili " 30 Mart 2017 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. University of Michigan
Asatrian, Garnik. S./Gevorgian, N. Kh. (1988): " Zaza Miscellany: Notes on some religious customs and institutions." In: Hommage et Opera Minora(Acta Iranica). Volume XII. Leiden
Sandonato, M. (1994): Zazaki Typological studies innegation, eds. Peter Kahrel, René van den Berg. S. (125-142.) Amsterdam
Jost, Gippert. (1996) "Zazacanın Tarihsel Gelişimi" 7 Mart 2010 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Frankfurt University
C.M. Jacobson (1993): Rastnustena Zonê Ma - Handbuch, für die Rechtschreibung der Zaza-Sprache. Verlag für Kultur und Wissenschaft, Bonn
C.M. Jacobson (1997): Zazaca okuma yazma el kitabi. Verlag für Kultur und Wissenschaft, Bonn.
Ayyoubi, K. Rakhmanovich & Smirnova, Iraida A./Ed. Yusupova, Zare Aliyevna (1998), The zaza dialect of the Kurdish Language (Dersim), Moscow: Center for Kurdish Studies, 102 r. (И.А.Смирнова, К.Р.Эйюби. Курдский диалект заза /Отв. ред. З. А. Юсупова. М.: Центр курдских исследований, 1998. 102 с.)
Paul, Ludwig. (1998)  "The Position of Zazaki Among West Iranian languages"  9 Nisan 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. University of Hamburg
J. Kenstowicz, Michael (2004), Studies in Zazaki Grammar, MITWPL.
Ann Walter, Mary (2004), "Vowel Adaptation in Zazaki", Workshop on theoretical approaches to language contact 27th Generative Linguistics in the Old World, Selanik, 18-21 April 2004
Gajewski, Jon. (2004) "Evidentiality in Zazaki" 9 Temmuz 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Massachusetts Institute of Technology
Larson, Richard. and Hiroko, Yamakido. (2006) "Zazaki as Double Case-Marking" 3 Eylül 2006 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Stony Brook University
Gippert, Jost (2007-2008): Zur dialektalen, Stellung des Zazaki: Die Sprache Zeitschrift für Sprachwissenschaft. Wiesbaden
Aygen, Gülşat (2010). Zazaki/Kirmanckî Kurdish. Volume 479 of Languages of the World. Lincom Europa.
Not listesi

↑  Herzendi
Okuma listesi

Blau, Gurani et Zaza in R. Schmitt, ed., Compendium Linguarum Iranicarum, Wiesbaden, 1989, 3-88226-413-6, pp. 336–40 (About Daylamite origin of Zaza-Guranis)
Gajewski, Jon. (2004) "Zazaki Notes" Massachusetts Institute of Technology.
Gippert, Jost. (1996) "Historical Development of Zazaki" University of Frankfurt
Haig, Geoffrey & Öpengin, Ergin. (2014). "Introduction to Special Issue: Kurdish - A critical research overview 1 Mayıs 2021 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.". Kurdish Studies 1 Mayıs 2021 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.. Volume: 2, No: 2, pp. 99–122 (University of Bamberg, Germany)
Larson, Richard. and Yamakido, Hiroko. (2006) "Zazaki as Double Case-Marking" 3 Eylül 2006 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Stony Brook University and University of Arizona.
Lynn Todd, Terry. (1985) "A Grammar of Dimili" University of Michigan
Extra, Guus. and Gorter Durk. (2001) The Other Languages of Europe.
Raymond Gordon, Jr. (2005) Editor. Ethnologue: Languages of the World. Fifteenth Edition. (Zazacanın Sınıflandırılması)
Paul, Ludwig. (1998) "The Position of Zazaki Among West Iranian languages" 9 Nisan 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. University of Hamburg (Zazacanın Sınıflandırılması)
Paul, Ludwig: Zazaki - Versuch einer Dialektologie. Reichert Verlag, 1998, Wiesbaden.
Selcan, Zülfü. Grammatik der Zaza-Sprache, Nord-Dialekt (Dersim-Dialekt) [Zaza Dili'nin Grameri, Kuzey/Dersim Lehçesi], Berlin 1998.
Werner, Brigitte. (2007) "Features of Bilingualism in the Zaza Community" 29 Aralık 2009 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Marburg, Germany
Arslan, İlyas. 2016. Verbfunktionalität und Ergativität in der Zaza-Sprache 2 Aralık 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.. Dissertation, Universität Düsseldorf.
Grûba Xebate ya Vateyî, Rastnuştişê Kirmanckî (Zazakî), Vate yayınları, İstanbul 2005
Mesut Keskin, Zur dialektalen Gliederung des Zazaki. Magisterarbeit, Frankfurt 2008. 19 Temmuz 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
Zazacanın İrani diller içindeki yeri
İrani diller ailesi ağacı.
Zazacanın üç ana lehçe grubu   Kuzey Zazacası   Merkezî Zazaca   Güney Zazacası
Ahmed el-Hasi tarafından 1891'de yazılıp 1899'da basılan Arap harfli Zaza yazısı.
Vikipedi
Wikimedia Incubator
Hulusi Kentmen

| Hulusi Kentmen |
| --- | --- |

Doğum: 20 Ocak 1911(1911-01-20) Tırnovo, Bulgaristan Krallığı
Ölüm: 20 Aralık 1993 (82 yaşında) İstanbul, Türkiye
Ölüm sebebi: Kalp ve Böbrek yetmezliği
Defin yeri: Karacaahmet Mezarlığı, İstanbul
Meslek: Asker, oyuncu
Etkin yıllar: 1928-1992
Evlilik: Refika Kentmen (e. 1938; ö. 1993)
Çocuk(lar): Volkan Kentmen

Hulusi Kentmen (20 Ocak 1911, Tırnovo - 20 Aralık 1993, İstanbul), Türk asker, sinema oyuncusu ve tiyatro sanatçısı.
Türk sinema tarihinin dram ve komedi filmlerinde yan karakter olarak "babacan patron" figürü ile özdeşleşmiş oyuncusudur. 1932-1992 yılları arasındaki elli yıllık sanat hayatı boyunca 500'e yakın sinema filmi ve dizide rol almıştır.
Oyunculuğa tiyatro ile başlayan Kentmen, Halkevleri'nde, Burhanettin Tepsi Kumpanyası'nda, Ses Tiyatrosu'nda, Şehir Tiyatrolarında oyunculuk yapmış, kendi kurduğu Hulusi Kentmen Tiyatro Topluluğu ile oyunlar sahnelemiştir.
Hayatı

20 Ocak 1911’de Bulgaristan Krallığı'nın Tırnovo şehrinde doğdu. Daha sonra ailesi ile birlikte Türkiye'ye göç etti ve çocukluğunu İzmit Körfezi'nde geçirdi. Akçakoca İlkokulunun tiyatro salonunda ilk sanat denemelerini yaptı.
Deniz Astsubay Okulu'nda eğitim aldı ve bir süre Deniz Kuvvetlerinde denizaltıcı astsubay olarak görev aldı. Denizaltı görevinden sonra sonra deniz dikimevine tayin oldu.
Deniz Kuvvetleri'nde görev yapmakta iken 1937 yılında Kadıköy Halkevi'nde bir arkadaşının rol aldığı tiyatro oyununun provalarını izlemeye gittiğinde oyuncu eksikliği nedeniyle sahneye çıkması teklif edilince oyunculuğa başladı. Sahneye ilk defa Reşit Baran'ın yönettiği "Hisse-i Şaiya" adlı oyununda çıktı ve ''Tahir'' rolünü canlandırdı. Üstlerinin hoşgörüsüyle askerlik mesleğini sona erdirene kadar orduyla tiyatroyu bir arada yürüttü.
Halk Tiyatroları'nda oyunlar oynadığı dönemde onun yeteneğini Burhanettin Tepsi keşfetti. Kentmen, profesyonel olarak ilk defa Burhanettin Tepsi ile Fransız Tiyatrosu'nda sahneye çıktı. 1942'de Ses Tiyatrosu kurulduktan sonra sanat hayatına bir sene kadar orada devam etti.
Sinema oyunculuğuna, 1942 yapımı Sürtük filmiyle başladı. 1945 yapımı Köroğlu filmi, rol aldığı ikinci filmdi. Ferdi Tayfur'un Senede Bir Gün (1946) adlı filmiyle yükselişi başladı. 1942-1988 arasında sinemada 500'e yakın sinema filminde rol aldı.
Kentmen, sinemaya başladıktan sonra da zaman zaman tiyatro oyunlarında sahne aldı. 1961 yılında astsubaylık görevi sona erdi; kendisini tamamen tiyatro ve sinemaya verdi.
1961'de kurduğu Hulusi Kentmen Tiyatro Topluluğu ile çeşitli oyunları sahneye koydu, turneye çıktı. Maddi imkansızlıklar nedeniyle bir süre sonra tiyatrosun kapattı. Şehir Tiyatroları'nda sahnelenen Çatallı Köy oyununda rol aldıktan sonra 1965 yılında bu oyunu, oyuna konu olan köyde (Afyon'un Emirdağ ilçesinin Çatallı köyünde) Hüseyin Baradan, Şahin Tek ve diğer oyuncularla birlikte sahneledi.  Bazı televizyon reklamlarında rol aldı.
1980 yılında İzmir Fuarı'nda Akasyalar Gazinosu'nda Hülya Koçyiğit'in kadrosunda çıktı; keman çalıp parodiler yaptı.
Sinema oyuncusu olarak çoğunlukla tatlı-sert ve babacan bir figür olarak baba, komiser, bahçıvan, hâkim gibi roller üstlendi, birçoğunda kendi adıyla oynadı. Karakter oyuncusu olarak simgeleşti. Sinemada bıraktığı etkiyle halk arasında, babacan, tatlı-sert erkek karakterini ifade etmek üzere "Hulusi Kentmen gibi" deyişi yerleşti. Kentmen'i, birçok filminde Kemal Ergüvenç, bazı filmlerinde ise Rıza Tüzün seslendirdi.
Özel hayatı

26 Kasım 1938'de Refika Kentmen'le evlendi. Volkan adlı bir oğlu ve daha sonra iki torunu oldu. Amatör olarak fotoğrafçılıkla da ilgilendi ve keman çaldı.