İslam'da keyif verici maddeler
Tasavvufta Keyif Vericiler

Tasavvufta sarhoşluk Tanrı'ya yönelik konsantrasyon sırasında kişinin kendinden geçerek dış dünya ile bağının kopması anlamında değerlendirilmiş ve tasavvufi terminolojide 'sekr' adı altında işlenmiştir. Bu anlamdaki sarhoşluk herhangi bir maddenin kullanılmasından değil ilahi aşkın yoğunlundan kaynaklanmaktadır. Bazı tarikatlar manevi sarhoşluk yerine yine tasavvufi terminolojide 'sahv' denilen uyanık farkındalık halini daha üstün kabul etmişlerdir. Her koşulda uyanık farkındalık halini üstün tutan tarikatlarda dahi kendinden geçme hali olan cezbe halinin yaşanmasına önem verilmiş tarih boyunca da bu hale ulaşmak için bazı tarikatlar alkol veya uyuşturucu bazı maddelerin kullanımına izin vermişlerdir.
Kendisi de nebiz içen ve nebizi sarhoş olmayacak kadar içmekte dinen sakınca olmadığını söylediği bildirilen Süfyan es-Sevri (ö.161/777) sufi kişiliğinin yanı sıra bir fakihtir.
İlk Osmanlı vekayinameleri ve menakıpnamelerinden Osmanlı devletinin kurucularının yakın ilişki kurdukları Türkmen derviş ve Babalarının başlarında bulundukları topluluklarda alkollü içecekler ve afyon, haşhaş gibi sarhoşluk verici maddelerin kullanıldığını öğrenmekteyiz. Örneğin Elvan Çelebi'nin Menâkıbnâme adlı eserinde Bursa'nın fethine müritleriyle yardıma gelen Geyikli Baba'ya Orhan Gazi'nin Şarap gönderdiği ibaresi geçmektedir.
Bektaşilik'de dem altında ve Kalenderilik, Haydarilik gibi tarikatlarda da alkol, afyon, şarap gibi sarhoş edici maddelerin kullanıldığı bilinmekte, hatta Eflaki'nin "Ariflerin Menkıbeleri" adlı eserinde Şems-i Tebrizi'nin şarap kullandığı Mevlana'nın sorulan bir soruya verdiği cevaptan anlaşılmaktadır. Ariflerin Menkıbeleri'nde geçen şu satırlar Şems'in şarap kullandığını göstermektedir:
"Yine dostların olgunlarından nakledilmiştir ki: Bir gün kıskanç fakihler inkar ve inatları sebebiyle Mevlana'dan: "Şarap helal mıdır veya haram mı?" diye sordular. Onların maksadı Şemseddin'in şerefine dokunmaktı. Mevlana kinaye yolu ile : "İçse ne çıkar; çünkü bir tulum şarabı denize dökseler deniz değişmez ve denizi bulandırmaz. Bu denizin suyu ile abdest almak ve onu içmek caizdir. Fakat küçücük bir havuzu, şüphesiz bir damla şarap pisletir. Böylece tuzlu denize düşen her şey tuz hükmüne girer. Açık cevap şudur ki, eğer Mevlana Şemseddin şarap içiyorsa, her şey ona mübahtır. Çünkü o deniz gibidir. Eğer bunu senin gibi bir kahbenin kardeşi yaparsa, ona arpa ekmeği bile haramdır," buyurdu...
İngiliz Elçilik katibi Paul Ricaut'un 1686 yılında Amsterdam'da basılan ve Türklerin Siyasi Düsturları adıyla Türkçeye çevrilen eserinde farklı tarikatların yanı sıra günümüzde disiplinleriyle en çok tanınan Mevlevilik ve Kadirilir gibi iki tarikatın mensupları arasındaki alkol kullanımıyla ilgili satırlar günümüz okurları açısından fazlasıyla şaşırtıcı bulunabilir. Yazarın kitabında Mevlevilikle ilgili şu satırlar yer almaktadır: "Bütün Türklerin arasında bol şarap, rakı ve diğer keyif verici nesneleri içenler hep bunlardan çıkar. Küçük küçük almaya almaya alıştıkları afyonu sonunda öyle büyük miktarlarda yutarlar ki, en iddialı kimse bile bu miktarın yarısını alsa hemen ölür. Bu miktar afyonun ilk etkisi onları derin bir neşe ve sarhoşluğa sürüklemesidir; daha sonra ilk etki dağılınca budalaca bir uyuşukluğa düşmektedirler. Bu duruma vecd haline geçme derler. Bütün bunlar sadece Mevlevi tarikatından olanlara müsaade edilmiştir.". Eserin The Present State of the Ottoman Empire adlı orijinalinin 13.bölümünde ise yukarıdaki satırların orijinali şu şekildedir:
"This sort of people of all other Turks, addict themselves to drink Wine, Strong-Waters, ad other intoxicationg Liquors and eat Opium in that quantity, by degrees using their bodies thereunto, that no Mountebank or Mithridates himself who was nourished with poison are capable to digest half that proportion that these man will do, the effect of which is at first, like men drunk or mad, to raise their spirits to a sort of distracted Mirth, ad afterwards when the subtile vapours are consumed and spent, and a dull stupefaction overcomes them, they name it an extasie, which they account very holy ad divine in imitation of their first Founder, who was often observed to put himself ito this condition; and therefore what helps may be found to excite Mirth of distraction, is lawful and allowable in this Order."
Ricaut'un Kadirilerle ilgili bölümde geçen satırlar da şu şekildedir: "Dönmeleri esnasında daha kolaylıkla vecde ulaşabilmek için şeyhlerinden rakı veya afyon ile sarhoş olmak iznini alabilirler." Paul Ricaut'un eserinin orijinalindeki satırlar ise şu şekildedir: "They have many times license from their Superiour, to be drunk or intoxicate themselves with Aqua vitae, Opium, or any stupifying Drugs, to be better able to perform with more spirit and vehemency their mad Dance."
Kalenderi tarikatında haşhaş yeme ve esrar içmekle ilgili Ebu Müslim Horasânî destanında "esrar içen baltalı dervişler" ibaresi" geçmektedir. Ünlü Bektaşi/Alevi araştırmacısı Irene Melikoff Hind kenevirinin Hindistan'dan getirilip İran'da esrar çıkarmakta kullanıldığını bildirirken tarihçi Ahmet Yaşar Ocak da esrarın 12. yüzyılla 13. yüzyıl arasındaki İran'daki Kalenderi zümreleri arasında yaygın bir şekilde tüketildiği tespitini yapmaktadır.
Vahidi, Menavino ve Nicolas de Nicolay'ın aktardıkları bilgiler ışığında H.10/M.16. yüzyılın başları ve ortalarında Osmanlı İmparatorluğu'nda bedenleri dağlanmış, dövmeli, üzerlerinde balta, aşık-kemiği vs. ellerinde asâlarıyla gezen, Eskişehir'deki Seyyid Battâl Gâzî tekkesine bağlı ve kendilerine "Abdâl" ya da "Işık" adı verilen gezgin bir derviş grubunun varlığından haberdarız. Günümüzde kendilerinden Rum Abdâlları adıyla söz edilen bu derviş grubunun üyelerinden her biri birinde esrar ötekinde çakmak taşı dolu iki deri torbası (cur'adan) bulunmaktaydı. Kendilerine Âdem peygamberi örnek aldıkları sürülen bu kişiler tıpkı onun gibi Adem'in incir yaprağıyla kendini örtmesi gibi incir yaprağını simgeleyen bir "tennure" dışında çıplak gezmekte ve çok büyük miktarda esrar tüketmekteydiler. Yemekten sonra esrar içmekte ve müzik (sema) dinlemekteydiler.
15. yüzyılda yaşayan Kaygusuz Abdal'ın şiirlerinde Rum Abdalları arasında esrarın kullanıldığına dair ibareler geçmektedir.Ahmet Yaşar Ocak onun aşağıda yer alan şiirlerini buna örnek olarak vermektedir:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ |  Kaygusuz Abdal yaradan Gel içegör şu cür'adan Kaldır perdeyi aradan Gezelim bilece Tanrı .... Esrarı gördüm bugün binmiş gider bir ata Şöyle kim derviş olmuş hergiz söylemez hatâ .... Sûfiler bunu yerer bittiği yeri sorar Gazel olmadan derer hissesi var kuvvete Sûfi yemez haram der gizlice de görem der Gelen yıl çok derem der ister birazın sata .... Gel iy miskin Kaygusuz esrardan al öğütün Bu âşıklar otudur yemez verme her Tat'a | ” |
Ocak, Abdülbaki Gölpınarlı'nın Tasavvuftan Dilimize Geçen Deyimle adlı kitabını kaynakça göstererek yukarıdaki ilk şiirdeki Cür'adan kelimesi Kalenderiler'in içine esrar koydukları kabın adı olup "yudumluk" anlamına geldiğini aktarmaktadır.
Abdülbaki Gölpınarlı 14. yüzyılda Mevlana'nın torunu Ulu Ârif Çelebi'den sonra Konya dergahına postnişin olan Divane Mehmed Çelebi'nin Kalenderiliğe meyli sebebiyle bazen çihar darb (baştaki saç, kaş, sakal ve bıyığın usturayla kazınması) olduğu hatta açıkça şarap ve esrar içmekten çekinmediğini aktarmaktadır.
Mevlevi dervişi ve şair Şahidî'nin Süreyya Faruki'nin tahminiyle 16. yüzyılın ilk yarısında geçen ve kendi kaleme aldığı yaşamöyküsüne göre mürşidi Divane Mehmet Çelebi'nin çevresinde şarap ve esrar içilmektedir. Faruki, Mevlevi tarikatının daha sonraki yöneticilerinin özellikle 17. yüzyılda din kurallarına aşırı bağlı olan Kadızadelilerden korkarak söz konusu eseri ellerinden geldiğince saklı tuttuğunu ifade etmektedir.
19. yüzyıl Osmanlı dünyasının bilgin ve ariflerinin en büyükleri arasında sayılan Kethüzâde Mehmet Arif efendi (1767-1849) ile ilgili bir anekdot da içki ile ilgili Osmanlı toplumunun yüksek sınıfının bakışını bir ölçüde yansıtmaktadır:
Bir gün Kethüzâde Mehmet Arif Efendi'ye şöyle bir soru sorulur:
"Efendim Kur'ân-ı Kerim'de büyük günahlardan hiçbirinin medhi olmamış da niçi bâde hakkında âyet buyrulmuştur"
Arif Efendi şu yanıtı vermiştir:
"Allah hâkim-i mutlaktır. Her şeyin doğrusunu söyler"
Tarihi sevdiren adam olarak bilinen Ahmet Refik içki tutkusunun şeyhler arasında da hüküm sürdüğünü söylemekte ve buna örnek olarak da Şehzade Sultan Ahmed'in hocasının oğlu Şeyh Sarhoş Bâli Efendi'yi göstermekteydi.
Bektaşi babalarından Ahmet Cemali Baba'nın (ö.1959) halifelerinden Ahmed Necmeddin Alpgüvenç'in müritlerinden Avni Baba'nın dem çekmek yani içki içmeyi sevdiği Sırri Kalender rumuzuyla yazan Rufai bir yazarın kaleminden şu şekilde ifade edilir:
"Kendine has bir zâttı dem çekmeyi severdi Avni Baba
Ayyaş asla değildi kendince bu dahi bir usûldü ona..."