stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
İnternet sansürü
Genelde hedef olan siteler > Toplumsal normlar

Kabul edilen toplumsal normlara aykırı içeriklerin sansürlenmesine sosyal filtreleme denir. Çoğu ülkede, çocukları korumak amacıyla, çocuk pornografisi içeren sitelerin engellenmesi ve gerekli ek önlemlerin alınması desteklenmektedir. Bunun dışında ırkçılığı, cinsiyetçiliği, homofobiyi körükleyen ve nefret söylemleri içeren ayrımcı siteler; uyuşturucu kullanımını öven siteler, kumar, pornografi, suça özendiren siteler, şiddet uygulanmasını teşvik eden siteler; Polonya, Litvanya, Ukrayna, Latviya, Moldova ve Macaristan'da komünist semboller; Almanya ve Fransa'da Nazi sembolleri toplumsal normlara dayalı engellemeler arasında sayılabilir.
Genelde hedef olan siteler > Güvenlik endişesi

Birçok devlet kendi güvenlikleri için tehdit olarak gördükleri siteleri engellemektedir. Örneğin WikiLeaks'in engellenmesi, Güney Kore'de Kuzey Kore taraftarı sitelerin engellenmesi, bazı Ortadoğu ülkesinde Müslüman Kardeşler'le ilgili sitelerin engellenmesi bunlar arasında sayılabilir.
Genelde hedef olan siteler > Telif hakları

Özellikle dosya paylaşım siteleri, telif hakkı sahibi şirketlerin ekonomik kaygıları nedeniyle birçok ülkede engellenmektedir.
Genelde hedef olan siteler > Kişisel haklar

Ana madde: Unutulma hakkı
Avrupa Adalet Divanı, 30 Mayıs 2014'te yürürlüğe giren, Google'ın AB veri gizliliği yasalarına uyması gerektiği yönündeki kararını almasından sonra kişisel verilerin silinmesine yönelik 12000 başvuru almıştır.
İnternet sansürünü aşmanın hukuki boyutu

Erişim engelleme suretiyle sansür uygulamaları çoğunlukla DNS değiştirme yöntemiyle veya VPN gibi diğer yöntemlerle internet kullanıcıları tarafından aşılmaktadır. Bu bağlamda çoğu kez internet sansürünü aşmanın suç teşkil edip etmeyeceği sorusu gündeme gelmiştir. Cevaben, yargı veya idare birimlerince erişime engellenen sitelere erişimin, 5237 Sayılı Türk Ceza Kanunu uyarınca bir suç olarak tanımlanmadığı ve kanunun en temel ilkelerinden biri olan suçta ve cezada kanunilik ilkesi gereğince bu internet sitelerine erişmenin, bu sitelerde paylaşımlarda bulunmanın yasa dışı olmayacağı hukukçular tarafından belirtilmiştir.
Reporters Without Borders internet sansürü derecelendirmesi
  Kısıtlama yok
  Bazı kısıtlamalar
  Gözetleme altında
  İnternetin kara delikleri (en ağır kısıtlar)
Valladolid Konseyi

Valladolid Konseyi (1550-1551), Yeni Dünya'daki kölelere muameleyle ilgili İspanya kralı V. Carlos tarafından Valladolid'de toplanmıştır. Amerika kıtasındaki fetihlerle ilgili iki farklı görüş burada tartışılmıştır.
Sorunun içyüzü

Salamanca Üniversitesi ekolünden gelen hümanist Dominiken rahibi ve Chiapas Piskoposu Bartolome de las Casas, İspanya'nın Amerika'da uyguladığı Encomienda sistemiyle yerlilere yapılan barbarlığı ifşa etmek için yıllar boyu uğraşmıştı. Bu çalışmalarının sonucu olarak 1542 yılında Amerika Kanunu yürürlüğe girecek ve encomienda sistemi en azından kâğıt üzerinde geçerliliğini yitirecektir. Yerel Amerikalılara insani muamele ve köleliğin kaldırılması 1537 yılındaki Papa direktifiyle sağlanmış olsa da Amerika kıtasında uygulamalar aynen devam etmiştir. Las Casas ve izleyicileri tarafından gelen baskılar sonucu İspanya kralı V. Carlos yerel halka yönelik baskıların sona ermesini emredecek ve konuyla ilgili bir konseyin toplanmasına karar verecektir. Las Casas'ın fikirleri Amerika'daki encomienda sahibi İspanyolları kontrol etmek isteyen krallıkta ve kilisede yandaş bulacak, karşı fikri savunan Dominiken rahibi Juan Ginés de Sepúlveda ise Amerika'daki yeni nesil sömürgeci askerler ve toprak sahiplerince desteklenecektir.
Tarafların iddiaları

Las Casas, yerli Amerikalıların doğuştan özgür olduklarını belirterek Katolik inancına göre diğer insanlarla eşit muamele haklarının olduğunu savunuyordu. Bu fikre karşı olarak Sepúlveda, yerel Amerikalıların doğuştan köle olduğunu iddia ederek, onların köle yapılmasının Katolik teolojisi ve doğaya uygun olduğunu öne sürüyordu.
Las Casas konumunu yaşanan deneyimlere dayandırarak savunmaya çalışsa da Encomienda sisteminin tartışılması daha teorik boyutlarda olacaktır. Sepúlveda daha laik bir yaklaşım izleyecek, fikirlerini Aristo'ya dayandıracaktır. Yerel Amerikalıların doğuştan kölelik için dünyaya geldiklerini iddia edecektir. Buna itiraz eden Las Casas, Aristo'nun barbar ve köle tanımlarının yerel Amerikalılara uygun düşmediğini, bu insanların akıllı olduklarını ve baskı altında olmaksızın akıl yoluyla Hristiyanlığa kazanılabileceğini öne sürdü.
Sonuç

Tartışmadan sonra hem Las Casas hem de Sepúlveda tartışmayı kendisinin kazandığını iddia etse de kimin kazandığına dair yazılı bir kaynak bulunmamaktadır. İki tarafın da istediği olmayacaktır; ne Las Casas'ın arzu ettiği gibi fetih savaşları son bulacak ne de Sepúlveda'nın istediği gibi Encomienda sistemi değişmeden kalacaktır. Tartışma sonunda Encomienda sistemi değiştirilse de sonuçta Amerika'daki kölelere muamelede hiçbir değişiklik olmayacaktır. Unutulmaması gereken esas nokta iki tarafın da Amerika'daki İspanyol egemenliğini sorgulamamasıdır. İspanyol hanedanının amacı iktidarın önemli bir bileşeni olan kilisedeki hümanist bir akımı karşısına almaksızın kurulu sömürge düzenini sürdürmektir. Ayrıca yerlilere insani davranma fikirlerinin ardında yatan niyet, Amerika'da kurulan ekonomik sistemin sürdürülebilirliğini ve işgücünün devamlılığını sağlama arzusuna dayanır.
Konuyla ilgili yazılan eserler

Crow, John A., The Epic of Latin America, 4th ed. University of California Press, Berkeley: 1992
Hernandez, Bonar Ludwig. The Las Casas-Sepúlveda Controversy: 1550-1551
Hans Kirk, Köle, Yordam Kitap, 2008, ISBN 9944-1-2246-7
Çerkes dilleri

| Çerkes dilleri |
| --- | --- |
Coğrafi dağılım: Kuzey Kafkasya Çerkesya 
Sınıflandırma: Kuzeybatı Kafkas dilleriÇerkes dilleri
Alt bölümler:  Adigece (Batı Çerkesçesi)  Kabardeyce (Doğu Çerkesçesi) 
  Çerkes dilleri
Çerkes dilleri, Kuzey Kafkasya'da, Rusya'ya bağlı Adigey, Karaçay-Çerkesya ve Kabartay-Balkarya cumhuriyetleri ile Krasnodar Krayı'nda yerli Çerkeslerin ve bugün Türkiye, Ürdün, Suriye ve İsrail gibi ülkelerde yaşayan diaspora Çerkeslerinin dili ya da lehçeleri (тхыбзэ ISO 639 kodu ady ile kbd) birliğidir. Batı (ady) ve Doğu (kbd) olmak üzere her biri resmî olarak dil kabul edilen iki formu bulunur. En yakın akrabası 1992 yılında soyu tükenen Ubıhça [uby], en uzak akrabaları ise Abazaca [abq] ile Abhazca [abk] olup hepsi de Kuzeybatı Kafkas dilleri adıyla bir grupta toplanır. 17. yüzyılda Evliya Çelebi tarafından Çerkesçenin ilk kaydı yapılmıştır. Çerkesçe eklemeli dillerden olup ergatif yapı görülür.
Şapsığ Ulusal Rayonu'nda 1945 yılına kadar bir yazı ve edebiyat dili olan ve Batı Çerkesçesi içinde ilk sivrilen Şapsığca 1945'te, Stalin tarafından bir tehlike olarak değerlendirilip Şapsığların özerkliğine son verilmesiyle birlikte, diasporada halen yaygın olarak konuşulmasına rağmen artık bir yazı ve edebiyat dili olmaktan çıkmıştır. 1906'da İstanbul'da yayımlanan Adıgece Mevlid (Адыгэ Мэулыд) Şapsığ lehçesiyle kaleme alınmıştır.
Rusya'da 2010 rakamlarına göre Batı Çerkesçesini konuşanlar 117.489, Doğu Çerkesçesini konuşanlar ise 515.672 kişidir. Batı Çerkesçesi Adigey Cumhuriyetinde, Doğu Çerkesçesi ise Karaçay-Çerkesya ile Kabartay-Balkarya Cumhuriyetinde resmî dildir. Rusçada dilin resmî adı cumhuriyetlerin adlarına paralel olarak, Adigey'deki ady kodlu dil için Adigece (адыгейский) Karaçay-Çerkesya'daki kbd kodlu dil için Çerkesçe (черкесский), Kabartay-Balkarya'daki kbd kodlu dil için de Kabardeyce (кабардинский) biçimindedir. Günümüzde Kafkasya'da Çerkesçe iki ayrı dil olarak gelişim göstermektedir. Batı Çerkesçesi Temirgoy (Çemguy) ağzı, Doğu Çerkesçesi ise Baksan (Büyük Kabardey) ağzı esas alınarak düzenlenmiştir.
Küçük farklılıkları olan iki ayrı Kiril alfabesi kullanılır. Üçü işaret olmak üzere, 1938'den beri kullanılan Batı (Ç'ahe) Adığe alfabesinde 64  harf (tamığ тамыгь), 1936'dan beri kullanılan Doğu (Şhağ) Adığe alfabesinde ise 59 harf (damığe дамыгъэ) bulunur. Doğu Çerkesçesince 48 ünsüz harf bulunur. Çerkesçeyi oluşturan iki dil arasında ortak sözler bulunduğu gibi, ufak tefek ses değişimleri de bir hayli fazla olsa da karşılıklı anlaşmayı kısıtlamaz. Pratikte iki ayrı kolda ilerleyen Çerkes dillerinin tek alfabe ve tek dil olarak yapılanması tartışılmaktadır.
Türkiye Çerkeslerinin anadillerini koruma sürecinde Latin ve Kiril alfabeleri arasında seçim yapma tartışmaları sürmektedir ve 2004 yılındaki tartışma üzerine Kafkas Dernekleri Federasyonu’nun düzenlediği toplantıda Kiril alfabesinden yana karar çıkmıştır. Yine de farklı Latin alfabeleri kullanımı görülür.
Adlandırma sorunu

ISO 639 kodu ady ve kbd olan dilleri konuşan Kafkasyalılar kendi dilleri için kullandıkları Adığece/Adıgece/Adigece/Adiğece (адыгабзэ/aдыгэбзэ) adını Türkçe ve diğer dillerde ifade ederken de Çerkesçe/Çerkezce biçimini kullansalar da, her ikisinin yer değiştirerek kullanıldığı da olur. Karaçay-Çerkesya'dakiler kbd kodlu dilleri için Çerkesçe (шэрджэсыбзэ, черкесыбзэ) terimini de kullanmaktadırlar. Aynı şekilde Adığece (ve diğer türevleri) bu dil dışındaki metinlerde de kullanılmaktadır. Batı Çerkesçesi (ady) Adigey Cumhuriyeti'nde, Doğu Çerkesçesi (kbd) ise Karaçay-Çerkesya ile Kabartay-Balkarya cumhuriyetlerinde resmî dildir. Rusçada dilin resmî adı cumhuriyetlerin adlarına paralel olarak, Adigey'deki ady kodlu dil için Adigece (адыгейский) Karaçay-Çerkesya'daki kbd kodlu dil için Çerkesçe (черкесский), Kabartay-Balkarya'daki kbd kodlu dil için de Kabardeyce (кабардинский) biçimindedir. Bu üç idari birimde yaşayan Çerkesler/Adığeler üç ayrı ulusmuş gibi (Adıgeyler, Çerkesler ve Kabardeyler) kabul edilmeye başlanmıştır. İlgili kaynakların, özellikle dille ilgili olanların çoğu Rusça olduğu için bu terminoloji Türkçeye de aktarılmıştır. Bu yapılırken bir de Adıgey’de konuşulan Batı lehçesi (‘Adıgey dili’) Adığece olarak tercüme edilmiş ve ortaya “Adığece ve Kabardeyce” gibi gariplikler çıkmıştır. Türkiye'de Çerkes sık sık diğer Kafkas
halklarını da kapsayacak şekilde kullanıldığından ady ve kbd kodlu dillerin ortak adı olarak Çerkesçe yerine Adığece terimini tercih edenler de bulunmaktadır.
Türk Dil Kurumu Çerkez yazımını tercih ederken, Kafkas Dernekleri Federasyonu (KAFFED) Çerkes yazımını tercih etmektedir. Çerkes kökenlilerin çoğu federasyonun kararları doğrultusunda Çerkes yazımını kullanırken, Çerkez yazımını daha doğru kabul edenler de bulunmaktadır.
Diaspora Çerkesçesi

19. yüzyıldaki Çerkes Sürgünü sırasında Kafkasya'daki yurtlarından Osmanlı İmparatorluğuna sürgün edilen Çerkeslerin boy-kabile düzenleri yerle bir edildiği gibi şiveleri de bu yıkımdan etkilenmiştir. Bugün Kafkasya'da Batı Çerkesçesi konuşanlar Doğu Çerkesçesi konuşanların beşte biri kadardır. Kafkasya dışı Çerkes diasporasının yoğun olduğu Osmanlı coğrafyasında kurulan Türkiye, Ürdün, Suriye ve İsrail'de ise bunun tersidir. Sürgün öncesi Kafkasya'da ve bugün diasporada konuşulan en yaygın Batı Çerkesçesi ağzı, nüfusları itibarıyla Abzehlerin konuştuğu ağızdır. Kafkasya'da ise Abzeh ağzı konuşan tek köy Adigey Cumhuriyeti'nde bulunan Hakurine Hable (Şovgenovski)'dir. Diasporada Şapsığların sayısı da Abzehlere yakındır. Hemen hemen aynı bölgelerde, birçok köyde de karışık olarak yaşamaktadırlar. Şapsığların tarihi topraklarının büyük bölümü bugünkü Adigey Cumhuriyeti'nin sınırları dışında kalmıştır. Adıgey'deki küçük bir grup dışında Şapsığlar bugün Krasnodar Krayı'nın Tuapse ve Lazarevsk ilçelerine bağlı köylerde yaşıyorlar (yaklaşık 10 bin). 1924-1945 yıllarında feshedilene kadar Şapsığ Ulusal Rayonu döneminde Şapsığcanın gelişimi için adımlar atılsa da, Adigey Cumhuriyeti'nin dışında kaldıklarından günümüzde anadillerinde eğitim ve yayın hakkından yararlanamamaktadırlar. Bjeduğ ve Temirgoy ağızlarını konuşanların sayısı Kafkasya'daki nüfuslarıyla ters orantılı olarak Türkiye'de ve diğer ülkelerde nispeten azdır; Temirgoylar (Çemguylar) diasporadaki en küçük Çerkes topluluğudur. Günümüzde Adigey Cumhuriyeti'ndeki Çerkeslerin çoğunu Bjeduğlar ve Temirgoylar oluşturur. Kafkasya'da kalmadığı için Çerkes diyalektolojisinde adları geçmeyen Hatukaylar ise birkaç köy dışında Kayseri-Pınarbaşı’nda yaşarlar (18 köy). Diyasporada Doğu Çerkesçesi konuşanların sayısı az olup Kafkasya'dakiyle ters orantılıdır. Türkiye’deki Çerkesler içinde dillerini en iyi koruyan grup olan Kabardeylerin en yoğun yaşadığı bölge, esas olarak Kayseri ve Sivas’a bağlı köylerin bulunduğu Uzunyayla ile Maraş-Göksun ilçesidir.
TRT-3 kanalında devletçe yayın yapılan ilk Çerkes dili Türkiye'de sayıları en az olan Kabardeylerin konuştuğu Doğu Çerkesçesidir.
Alfabeler

Çerkesçe için ilk alfabe denemeleri 1800’lerin başlarında Rusya'da yapılmaya başlanmıştır. 19. yüzyılda ve 20. yüzyılın başlarında yazı, dar bir aydın çevresinde sınırlı kalmıştır. İlk önce Arap harflerini esas alan alfabeler kullanıldı. Batı lehçesi için 1918’den 1927 yılına kadar Arap alfabesi, 1927’den 1938’e kadar Latin alfabesi kullanıldıktan sonra 1938’den itibaren de Kiril alfabesine geçilmiştir. Doğu lehçesi için Latin alfabesi 1923’te yapılmış, 1924’te N. F. Yakovlev tarafından geliştirilip 1936’ya kadar kullanılmıştır. 1936’dan itibaren Rus harfleri esas alınarak hazırlanan Kiril alfabesine geçilmiştir.
Evliya Çelebi 1660’lı yıllarda gezip gördüğü Çerkes topraklarında konuşulan çerkesçeyi "yüz kırk yedi lisanın hepsini gayet güzel yazdım ama bu Çerkes lisanı gibi saksağan sadalı lisanı yazamadım" demiştir.
Osmanlı Devleti'nde ilk alfabe denemesi 1897 yılında Tharhet Ahmet Cavit Paşa tarafından Osmanlı alfabesi temel alınarak yapılmıştır. Ahmet Cavit Paşa'nın başkanı olduğu Çerkes İttihad ve Teavün Cemiyeti (1908-1923) tarafından İstanbul’da çıkarılan Ğuaze («Гъуазэ / Rehber») adlı gazetede bu alfabeyle yazılar yayımlanmıştır.
Batı Çerkes alfabesi (Batı Adığe alfabesi ady) ve kendi dilinde harflerin okunuşu
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| А а а | Б б бы | В в вы | Г г гы | Гу гу гуы | Гъ гъ гъы | Гъу гъу гъуы | Д д ды |
| Дж дж джы | Дз дз дзы | Дзу дзу дзуы | Е е йэ | (Ё ё) йо | Ж ж жы | Жъ жъ жъы | Жъу жъу жъуы |
| Жь жь жьы | З з зы | И и йы | Й й йы кӀакӀыу | К к кы | Ку ку куы | Къ къ къы | Къу къу къуы |
| КӀ кӀ кӀы | КӀу кӀу кӀуы | Л л лы | Лъ лъ лъы | ЛӀ лӀ лӀы | М м мы | Н н ны | О о уэ |
| П п пы | ПӀ пӀ пӀы | ПӀу пӀу пӀуы | Р р ры | С с сы | Т т ты | ТӀ тӀ тӀы | ТӀу тӀу тӀуы |
| У у уы | Ф ф фы | Х х хы | Хъ хъ хъы | Хъу хъу хъуы | Хь хь хьы | Ц ц цы | Цу цу цуы |
| ЦӀ цӀ цӀы | Ч ч чы | ЧӀ чӀ чӀы | Ш ш шы | Шъ шъ шъы | ШӀ шӀ шӀы | ШӀу шӀу шӀуы | Щ щ щы |
| (Ъ ъ) пытэ тамыгь | Ы ы ы | (Ь ь) шъэбэ тамыгь | Э э э | (Ю ю) йыу | (Я я) йа | Ӏ Ӏы | Ӏу Ӏыу |
Doğu Çerkes alfabesi (Doğu Adığe alfabesi kbd) ve kendi dilinde harflerin okunuşu
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| А а а | Э э э | Б б бы | В в вы | Г г гы | Гу гу гуы | Гъ гъ гъы | Гъу гъу гъуы |
| Д д ды | Дж дж джы | Дз дз дзы | Е е йэ | (Ё ё) йо | Ж ж жы | Жь жь жьы | З з зы |
| И и йы | Й й йы кӀэщӀу | К к кы | Ку ку куы | Къ къ къы | Къу къу къуы | Кхъ кхъ кхъы | Кхъу кхъу кхъуы |
| КӀ кӀ кӀы | КӀу кӀу кӀуы | Л л лы | Лъ лъ лъы | ЛӀ лӀ лӀы | М м мы | Н н ны | О о уэ |
| П п пы | ПӀ пӀ пӀы | Р р ры | С с сы | Т т ты | ТӀ тӀ тӀы | У у уы | Ф ф фы |
| ФӀ фӀ фӀы | Х х хы | Ху ху хуы | Хъ хъ хъы | Хъу хъу хъуы | Хь хь хьы | Ц ц цы | ЦӀ цӀ цІы |
| Ч ч чы | Ш ш шы | Щ щ щы | ЩӀ щӀ щӀы | (Ъ ъ) быдэ дамыгъэ | Ы ы ы | (Ь ь) щабэ дамыгъэ | (Ю ю) йыу |
| (Я я) йа | Ӏ Ӏы | Ӏу Ӏуы |  |  |  |  |  |
Ortak sözler

Her iki Çerkesçede de ortak olan sözler bulunur: хэт (kim); сэ (ben); хабзэ (âdet); бын (aile); унэ (ev); лӀы (adam; koca); нысэ (gelin; yenge); шыпхъу (kız kardeş); лъэпкъ (soy); гъунэгъу (komşu); тхьэ (tanrı); ябгэ (zalim, hain); цӀэ (ad); зы (bir); щы (üç); плӀы (dört); хы (altı); и (sekiz); псы (su); лъы (kan); лы (et); цы (saç); нэ (göz); Ӏэ (el); гу (kalp); пэ (burun); бзэгу (dil, organ); бзэ (dil, lisan); тхылъ (kӀtap); дагъэ (yağ); мазэ (ay); дин (din); бжьэ (arı); цӀэ (bit); блэ (yılan); бэдж (örümcek); хьэ (köpek); шы (at); махъшэ (deve); тӀы (koç); пыл (fil); къаз (kaz); тутын (tütün); цы (yün); гъатхэ (ilkbahar); илъэс (yıl); мастэ (iğne); пхъэ (odun); сабын (sabun); жьы (eskӀ; yaşlı); е (kötülük); тхьэ (iyi); дахэ (güzel); къабзэ (temiz); куу (derin); из (dolu); лъагэ (yüksek); гъуаплъэ (bakır); къалэ (şehir, kasaba; kale); щхъуантӀэ (mavi); шхъуантӀэ (yeşil); еджапӀэ (okul); бэ (çok); емыкӀу (ayıp, uygunsuz); лӀэн (ölmek); лэгъуп (kazan); цӀыкӀу (küçük); Ӏыгъын (tutmak); ятӀэ (toprak); яжьэ (kül); хъы (ağ); лъапӀэ (pahalı; değerli); пӀэ (yatak); пӀалъэ (süre); тӀэкӀу (biraz); хы (deniz) ...
Çerkes diyalektlerinin en belirgin farkları

Günümüz Çerkes diyalektlerinin en belirgin farkları aşağıdaki gibidir:
1. Şapsığ diyalektinde yumuşak sessiz harfler görülür, onlar Bjeduğ ve Çemguy diyalektlerinde patlamalı birleşik sessiz ses (affrikat) olarak görülmüşlerdir: Şaps. гьянэ, Bjed.-Çemg. джанэ; Şaps. кьеты, Bjed.-Çemg. чэты; Şaps. кIьакIьэ, Bjed.-Çemg. кIэнкIэ. Görülen o ki Şapsığ diyalektinde ikinci affrikat bulunmuyor.
2. Bjeduğ ve Çemguy diyalektlerinde birinci ve ikinci affrikatlar belirgindir. гь, кь, кIь şeklindeki yumuşak sessizler дж, ч, кI olarak sert sessizlere dönüşüyor.
3. Bjeduğ ve Şağsığ diyalektlerinde eskiden kalma sessizler hâlâ bulunur:
| Çemg> -Abdz. | Bjed> -Şaps. | Kab>  |
| --- | --- | --- |
| пэ | ппэ | пэ |
| куэ | ккуэ | куэ |
| чы | ччы | чы |
4. Abdzeh diyalektinde patlamalı birleşik sessizler (afrikat) bulunmaz. Onun yerine sürtünmeli ünsüzler görülür:
| Bjed> -Çemg. | Abdz>  | Kab>  |
| --- | --- | --- |
| лъэмыдж | лъэмыжь | лъэмыж |
| чIыгу | шIъыгу | щIыгу |
| чылэ | щылэ | жылэ |
5. Araç durumundan sonraki ekler de diyalektlere göre değişir:
| Şaps>  | Bjed>  | Abdz> -Çemg. | Kab>  |
| --- | --- | --- | --- |
| кIалэ-м-гьэ | кIалэ-м-джэ | кIалэ-м-кIэ | щIалэ-м-кIэ |
| багьэ-м-гьэ | баджэ-м-джэ | баджэ-м-кIэ | бажэ-м-кIэ |
| Ахьмэд-гьэ | Ахьмэд-джэ | Ахьмэд-кIэ | Ахьмэд-кIэ |
6. Bjeduğ ve Şağsığ diyalektlerinde yalın halinden sonra р eki öncesinde э harfi yerine Abdzeh ve Çemguy diyalektlerinde ы harfi görülür:
| Bjed>  - Şaps. | Abdz> -Çemg. | Kab>  |
| --- | --- | --- |
| чэм-э-р | чэм-ы-р | жэм-ы-р |
Исхьакъ-э-р: Исхьакъ-ы-р
| фыжь-э-р | фыжь-ы-р | хужь-ы-р |
7. Bjeduğ ve Şağsığ diyalektlerinde хь, I sessizlerinin öncesinde a harfi yerine Abdzeh ve Çemguy diyalektlerinde ы harfi görülür:
| Bjed>  - Şaps. | Abdz> -Çemg. | Kab>  |
| --- | --- | --- |
| къу-а-хьы | къу (ы)-хьэ | кхъу(ы)-хь |
| къэкIу-а-хьын | къэкIу(ы)-хьан | къэкIу(ы)-хьын |
| гущ-а-I | гущ-ы-I | гущ-ы-I-э (сэмэркъэу) |
8. İşaret zamirleri olarak Bjeduğ ve Şapsığ diyalektlerinde у, ур yerine Abdzeh ve Çemguy diyalektlerinde мо, мор, мы kelimeleri kullanılır:
| Bjed>  - Şaps. | Abdz> -Çemg. | Kab>  |
| --- | --- | --- |
| у кIалэр | мо кIалэр | мо щIалэр |
| ур къахэсхыгъ | мыр къахэсхыгъ | мыр къахэсхащ |
9. Abdzeh ve Çemguy diyalektlerinde пэ-, къэ-, чIэ-, фэ-, кIэ-, хэ-, дэ- fiil ön eklerinin yerine Bjeduğ ve Şapsığ diyalektlerinde па-, къа-, чIа-, фа-, кIа-, ха-, да- ekleri kullanılır:
| Abdz> -Çemg. | Bjed>  - Şaps. | Kab>  |
| --- | --- | --- |
| пэплъэ | паплъэ | - |
| къэкIо | къакIо | къокIуэ |
| фэкIо | факIо | хокIуэ |
| кIэнэ | кIанэ | щIэнэ |
| хэплъэ | хаплъэ | хуэплъэ |
| дэкIо | дакIо | докIуэ |
10. Bjeduğ diyalektinde kullanılan birleşik sessiz harfler olan шк yerine Abdzeh ve Çemguy diyalektlerinde шх ünsüzleri kullanılır:
| Bjed>  | Abdz> -Çemg. | Kab>  |
| --- | --- | --- |
шкэн: шхэн
| шко | шхуэ | шхо |
11. Bjeduğ diyalektinde kullanılan gelecek zaman eki olan т yerine diğer Batı Çerkesçe diyalektlerinde (veya ağızlarında) щт kullanılır:
| бжъ> д. | абдз> д. | кIэм> д. | шапс> д. |
| --- | --- | --- | --- |
кIо-т: кIо-щт
тхэ-т: тхэ-щт
плъэ-т: плъэ-щт
Alıntılar

Dil biliminde bir dilde başka dillerden geçen kelimelere alıntı adı verilir. Biçimbirim seviyesinde katı kelime oluşum kuralları yüzünden ikinci dil parçacıklarının (alıntı) girmesine izin vermez, düzenek kaydırımı söz konusu olduğunda Çerkesçeye girmesi ancak söz dizimi seviyesinde mümkündür.
Kafkasya Çerkesçesindeki Türkçe kökenli alıntıların büyük çoğunluğu Karaçay-Malkar dilinden geçen kelimelerdir. Bunun dışında az sayıda Kırım-Nogay dilinden ve Osmanlıca’dan geçen kelimeler de Çerkes dilinde yer almaktadır.
Karaçay-Çerkesya'da konuşulan Doğu Çerkesçesinde Türk dillerinden geçen alıntılardan bazıları (Arapça-Farsça kökenli olup da Türkçenin aracılığıyla geçenler dahil):адэ < ata, baba; акъыл < akıl; анэ < ana, anne; аркъэн < arkan, kement; арщын < arşın; аслъэн < aslan; атэлыкъ < atalık; ахъшэ < akçe, para; ахъшэм < akşam namazı; батыр, бэгъэтыр < batur, bahadır, kahraman; бэзэр < pazar; бегъымбар < peygamber; бей < bey; белджылы < belgi, özel, açık; борэн < boran, tipi; бру < burgu; гъуэншэдж < gönçek, pantolon; делэ < deli; жасы < yatsı (jası) namazı; къады < kadı; къаз < kaz; къамэ < kama; къанлы < kanlı; къаплъэн < kaplan; къарэ < kara; къаргъэ, къаргъей < kırgı, atmaca; къат < kat; къашыргъэ < karçıga, çakırkuşu; къэзан < kazan; къэптал < kaftan; къыдыр < katır; къум < kum, çöl; къундуз < kunduz, su samuru; къурэ < kuru; лэкъум < lokum; малъхъэдис < mıknatıs; мэскъал < miskal; мэскъарэ < maskara; мэхькэмэ < mahkeme; мыхъур < mühür; сабын < sabun; сабыр < sabır; сагъро < sağır; сагъындакъ < sağadak, sadak, ok kabı; cакъ < sak, saklı, dikkatli; сатыр < satır; саулыкъу < sağlık; сэкъат < sakat; сэман < saman; сэрей < saray; сом < som, ruble; табын < tabun, sürü; тэмакъ < damak; той < toy, düğün; топ < top; тумэн < tümen, para; тутнакъ < tutmak, hapishane; тутын < tütün; уэчыл < ökül, avukat; хъан < han; хъуржын < hurcun, heybe; хьэщыкъ < aşık; шагъыр < çağır, fermente olmamış şarap; шордакъ < çardak; шынакъ < çanak ...
Ogur grubundan Ön Bulgarların Kuzey Kafkasya'da bulunduğu çağlardaki dili olan Kuban Bulgar Türkçesinden Çerkesçeye geçtiği düşünülen alıntılar:кӀакӀуэ [çaku] (Batı) ~ щӀакӀуэ [şaku] (Doğu) «yamçı, yağmurluk» < Bulgar Türkçesi *caku < Genel Türkçe yaku