Fenerbahçe-Galatasaray derbisi (basketbol)
Erkekler > Tarihçe > Gerileme ve yeniden yükselme dönemi/Galatasaray üstünlüğü (1972-1987)

Fenerbahçe 1970'li yılların başlarında amatör branşlara yapılan yatırımı azalttı. 1969'da güreş, 1970'te atletizm ve kürek; 1973'te de masatenisi ve boks takımları zayıfladı. Ardından güreş, halter, judo ve okçuluk şubeleri kapatıldı. 1971 yılında erkek voleybol takımı da dağıtıldı. Basketbol şubesi de bu gidişattan nasiplendi. Güner Yalçıner, Tuncer Kobaner ve Hüseyin Kozluca'nın basketbolu bırakmaları ve Erdal Poyrazoğlu, Barış Küce ile İlker Esel'in ayrılmalarıyla büyük güç kaybeden sarı-lacivertliler 1972-73 sezonundan itibaren iddialarını tamamen yitirdiler.
Galatasaray ise 1970'lerin başında futboldaki seri şampiyonlukların yanı sıra amatör branşlardaki kudretini de bir süre korudu. Basketbol takımı 1970 ve 1972'de Türkiye Kupası'nı kazandığı gibi, 1975'e kadar şampiyonluk potasında kaldı. İki büyük takımın kadroları arasındaki kuvvet farkı ezeli rekabette ibrenin tamamen Galatasaray'a dönmesine neden oldu. Galatasaray bu dönemde farklı galibiyetler aldı, dört maçta ise 100 sayıyı geçti.
Fenerbahçe genç ve yıldız takımlarının İstanbul ve Türkiye şampiyonlukları 1975'e kadar devam ederken, A takım ezeli rakibi Beşiktaş'ın diğer ezeli rakibi Galatasaray'ın önünde ilk Türkiye ligi şampiyonluğuna ulaştığı 1974-75 sezonunda dokuzunculuğa kadar geriledi. Daha sonra Fenerbahçe başkanı da olacak Ali Şen'in basketbol şube kaptanlığı döneminde 1975-76 sezonunda geçici bir atılım yaparak dördüncülüğe yükselen sarı-lacivertli takım, başta o sezondan sonra yedi sezonda altı şampiyonluk kazanarak voleybol gibi basketbolda da büyük hakimiyet kuran Eczacıbaşı olmak üzere Efes Pilsen, Tofaş SAS ve Şekerspor gibi müessese kulüplerinin sözde amatör olan basketbolda oyuncu fiyatlarını kulüp takımlarının altından kalkamayacakları düzeye taşımaları nedeniyle, güçlü altyapısıyla ayakta kalmaya çalıştı. Müessese kulüplerinin, yaptıkları yatırım karşılığında vergi indirimleri almaları ve basketbolcuları şirket bünyesinde işçi ya da hizmetli kadrolarına alarak düzenli maaşa bağlayarak gelecek güvencesi verebilmeleri gibi avantajlara karşı, özellikle 1973 Petrol Krizi, 1974 Kıbrıs Harekâtı sonrasında Türkiye'ye uygulanan silah ambargosu ve 1979 Petrol Krizi nedeniyle ekonomisi bunalıma sürüklenen Türkiye'nin içinde bulunduğu duruma paralel olarak Fenerbahçe, amatör branşlarda müessese takımlarının yarattığı piyasada giderek daralan bütçesiyle nefes almakta zorlandı.
Galatasaray ise 1974-75 sezonunda futbolda Fenerbahçe'ye kaybettiği şampiyonluğun ardından hemen hemen tüm sporlarda süratli bir çöküş dönemine girdi. Bu dönemde Fenerbahçe ve Galatasaray diğer kulüp takımlarıyla birlikte müessese takımlarının ayrı bir profesyonel lig kurmaları gerektiğini savunmaktaydılar. Eski ve yaşlı yıldızlarının yanına genç ve maliyeti düşük oyuncuları monte ederek ligde tutunmaya çalışan Fenerbahçe ve Galatasaray 1978-79 sezonunda bu defa ligin son iki sırasında yer alarak küme düşme yazgısıyla karşı karşıya kaldılar. 14 Ocak 1979'daki tarihi maçta son sıradaki Fenerbahçe bir sıra üstündeki Galatasaray'ı 83-82 yenerek bu defa rakibini sonunculuğa iterken iki ezeli rakip şu kadrolarıyla sahadaydılar:
Fenerbahçe: Ferhan Baras (25), Halil Dağlı (16), Ömer Dulak (16), Branimir Popoviç (14), Majak Çakır (6), Osman Gündüz (4), Coşkun Teziş (1), Hakan Burçak Baran
Galatasaray: Fuat (18), Cengiz (6), Hüseyin (23), Utku Olcay (12), Nusret (8), Can (9), Erdal (6).
Daha üst sıralarda yer alan bazı takımların lisanssız oyuncu oynatmalarıyla bağlantılı olarak Danıştay'a intikal eden yargı süreci bağlamında Türkiye Basketbol Federasyonu'nun küme düşmeyi kaldırmasıyla Fenerbahçe ve Galatasaray ligde kaldı.
16 Aralık 1979'daki müteakip karşılaşma da ezeli rekabetin en ilginç maçlarından biriydi. Son 1 saniyeye 66-65 önde giren Galatasaray adına oyunu pota altından başlatan Yıldıray'ın diğer potaya çok sert fırlattığı top kimseye değmeden dışarı çıktı. Kural gereği Fenerbahçe topu yandan oyuna soktu, Engin Domaniç'in topa değer değmez yaptığı atış basket olunca Fenerbahçe 67-66 galip geldi. Müteakip 2 maçın da birer sayılı farklarla bitmesiyle ezeli rekabette ilk kez dört maç arka arkaya tek sayılık galibiyetlerle sonuçlandı.
Galatasaray 1981'de, Fenerbahçe'de 1982'de yaptığı atılımla tekrar şampiyonluk potasına girdiler. Bu atılımlar yapılırken Galatasaray'ın başkanlığını eski ulusal basketbolcusu Ali Uras; Fenerbahçe'nin başkanlığını ise eski basketbol şube sorumlusu Ali Şen yürütmekteydi. 1984-85 sezonunda iki ezeli rakip ilk kez play-off finalinde karşılaştılar. Ligi lider bitirmeyi başaran dar kadrolu ve tek yabancılı Fenerbahçe, üç yabancılı Galatasaray karşısında üç maçlık seriyi kaldıramadı ve 2-1'lik seriyle Galatasaray 16 yıl sonra şampiyon oldu. Şampiyonu belirleyen ve Galatasaray'ın 74-68 kazandığı 2 Nisan 1985 tarihli üçüncü maçı takımlar şu kadrolarıyla oynadılar:
Fenerbahçe: Calvin Roberts (30), Efe Aydan (21), Necdet Ronabar (9), Ahmet Sarı (4), Aliço Limoncuoğlu (2), Üstün Öngel (2), Hakan Artış, Kemal Dinçer.
Galatasaray: Michaelle Scearce (21), Turgay Demirel (16), Mehmet Baç (15), Paul Dawkins (14), Cihat Levent (4), Nihat İziç (2), Mehmet Altıoklar (2), Mehmet Şenova.
Bu tarihi finalin ardından normal sezon birincisi Fenerbahçe ve lig şampiyonu Galatasaray 6 Nisan 1985 tarihinde bu defa basketbolda ilk kez düzenlenen Cumhurbaşkanlığı Kupası'nda Ankara'da karşı karşıya geldiler. İlk yarıyı 53-38 önde kapayan Fenerbahçe 11. dakikada dördüncü faulünü almış olan Michaelle Scearce'ü durduramayıp, ilk yarıda 19 sayı atan Calvin'in ikinci yarı 4 sayıda kalmasıyla maçı 85-84 kaybetti. Galatasaray müteakip sezonlarda 2 kez final oynayıp bir kez şampiyon olurken Fenerbahçe'yi altı kez daha yendi. Sarı-kırmızılı takım böylece ezeli rekabetin başladığı dönemdeki 13 maçlık galibiyet serisinden sonra 8 maçla ikinci uzun galibiyet serisini yakaladı.
Bu dönemde Galatasaray 1984-85 ve 1985-86 sezonlarında Türkiye Ligi şampiyonu olurken 1986-87'de de final oynadı. 1986-87 sezonunun son haftasına o yıl kadrosunda Efe Aydan ve Erman Kunter gibi dönemin iki büyük yıldızını barındıran Beşiktaş lider girerken, kötü bir ilk yarı geçirdikten sonra ikinci yarı toparlanan Fenerbahçe sekizinci, daha da kötü bir sezon geçiren Galatasaray ise dokuzuncu girdi. Son hafta Beşiktaş, Fenerbahçe ile oynarken Galatasaray da İTÜ ile karşı karşıya gelecekti. Galatasaray İTÜ'yü yenerse, play-off'a girebilmek için Beşiktaş'ın Fenerbahçe'yi yenmesini bekleyecek; ayrıca maçlar bu şekilde sonuçlanırsa play-off çeyrek turunda Beşiktaş-Galatasaray eşleşecekti. Galatasaray İTÜ'yü 88-87, Beşiktaş da uzun süre geride götürdüğü maçta Fenerbahçe'yi 73-65 yendi. Bu sonuçla Fenerbahçe play-off dışı kalırken, lider Beşiktaş ile sekizinci Galatasaray eşleşti. Bu seri de ilginç olaylara sahne oldu. İlk maçta Beşiktaşlı Michael Bullock ile Galatasaraylı Mehmet Ali Tlabar kavga edince ikişer maç men cezası aldılar ve Beşiktaş üç yabancılı Galatasaray karşısında ilk maçın son dakikalarını ve son iki maçı yabancısız oynamak zorunda kaldı ve 2-1'lik sonuçla elendi. Amerikalı oyuncusuna teknik faul verilmeden atılmasını ve iki maç ceza verilmesini eleştiren Beşiktaş bir sonraki sezon küçülmeye gitti ve sezon sonunda küme düştü.
Galatasaray'ın Fenerbahçe'ye belirgin bir üstünlük sağladığı bu dönemin sonunda galibiyet sayılarında Galatasaray 75-51 öndeydi.