Galya'da Hristiyanlık
Hristiyan inancının kapsamı

3. yüzyılın ortalarında, Kartacalı Siprianus'un tanık olduğu gibi, Galya'da organize olabilmiş birkaç kilise vardı. Büyük zulüme çok fazla maruz kalmamışlardır, zira Konstantin'in babası I. Constantius Chlorus, Hristiyanlığa düşmanlık beslememekteydi. Arles konsili katılımcı listesine bakıldığında, aşağıdaki piskoposlukların varlığı kayda geçmiştir:
Vienne piskoposluğu
Marsilya piskoposluğu
Arles piskoposluğu
Orange piskoposluğu
Vaison piskoposluğu
Apt piskoposluğu
Nice piskoposluğu
Lyon piskoposluğu
Autun piskoposluğu
Köln piskoposluğu
Trier piskoposluğu
Reims piskoposluğu
Rouen piskoposluğu
Bordeaux piskoposluğu
Gabali piskoposluğu
Eauze piskoposluğu
Toulouse piskoposluğu
Narbonne piskoposluğu
Clermont piskoposluğu
Bourges piskoposluğu
Paris piskoposluğu .
Arles Konsili, Galya Kilisesi tarihinde yeni bir dönemin başlangıcına işaret etmektedir. Belirli kasabalar yeni İnanca erkenden geçmiş ve misyon faaliyetine bilhassa 4. ve 5. yüzyıllarda devam etmişlerdir. Ancak kültürlü sınıflar uzun süre eski geleneklere sadık kaldılar. Öğretmen ve hümanist olan Ausonius bir Hristiyandı, ancak buna dair o kadar az kanıt vardır ki, bazen bu durum sorgulanmaktadır. Aynı dönemde okullarda, örneğin Autun'da, Hristiyan imparatorların erdemleri ve eylemlerini öven pagan retorikçiler vardı. Ancak 5. yüzyılın sonlarına doğru Galya'daki bilginlerin çoğu Hristiyanlaşmıştı. Ateşli bir Hristiyan olan Salvianus (yaklaşık 492'de öldü), pagan bir anne babanın oğluydu. Poitiers'li Hilary, Sulpicius Severus, Nola'lı Paulinus ve Sidonius Apollinaris, Kilise ile edebiyat dünyasını uzlaştırmaya çalışıyorlardı. Sidonius'un kendisi de, geleneğin aktardığı paganizm düşüncelerinden bütünüyle muaf değildir. Galya'da İncil'in kendisini edebi kültüre gerçekten uyarlayıp uyarlayamayacağı sorusu ortaya çıkmıştı. Ancak bu tartışmalar barbarların akın etmesiyle sona erdi.
Bununla birlikte, İmparatorluk boyunca Hristiyanlığın ilerlemesi esas olarak şehirlerde gerçekleşmiştir. Kırsal yerler, Hristiyanlar için Eski Galya dininin ve Greko-Romen putperestliğinin hüküm sürdüğü yerlerdi. Gallo-Romen toplumu arasında, hastalıkların tedavisi için veya bir ölüm vesilesiyle büyü ve tılsımların kullanılması hâlâ yaygındı; insanlar pınarlardaki ve ağaçlardaki ruhlara taparlar, Greko-Romen perileri gibi diğer doğa ruhlarına inanırlar, güneş ve ayın önemini kutsal sayarlar ve kehanetlere inanırlardı. Bu geleneklerden bazıları Kelt ve Roma döneminin kalıntılarıydı. Galya halk inançları ve uygulamaları, Roma öncesi döneme değin uzanmaktadır. Bu gibi gelenekler, kırsal alanlarda misyonerlerin karşılaştığı başlıca engeldi. Pannonia'nın yerlisi, Tours Piskoposu ve manastırların kurucusu Tourslu Martin, özellikle Orta Galya'da bu kırsal putperestliğe karşı bir haçlı seferi başlattı. Bir keresinde, Autun civarında kutsal bir ağacı keserken, bir köylü tarafından saldırıya uğramış ve neredeyse mucizevi bir şekilde kurtulmuştur. Diğer başka vaizler de kırsal bölgelerden geçtiler, örneğin önceden bir asker olan Rouen Piskoposu Victricius ya da Brives'li Aziz Martin. Ancak onların çabaları köylülerin üzerinde kalıcı bir etki yaratmamıştır. Kırsal kesimler daha dirençli olmaya devam etmiş ve 5. yüzyılın başlarında, Autun semtinde hasadı kutsamak için Kibele'nin arabasının alayı gerçekleşti. 6. yüzyılda, Hristiyanlığın ilk ve en güçlü dayanaklarını elde ettiği bölgelerden biri olan Arles şehrinde, Piskopos Caesarius hala popüler hurafelere karşı mücadele etmekteydi ve onun vaazlarından bazıları halkla ilgili önemli bilgi kaynaklarımız arasında yer almaktadır.