Bizantoloji
Bilim dalının doğuşu ve gelişimi > 19. yüzyıl

19. yüzyılın insanlığa getirdiği derin tarih anlayışı, Aydınlanma devrinin tarihe aykırı ukalalığı yüzünden itibardan düşürülmüş olan Bizans tarihine de faydalı oldu. Tarihi gelişmelerin önemi düşüncesi uyanmış olup artık bir Ranke, bir Mommesen'in çalışmalarından sonra, bir devletin bin yıllık çöküş hali efsanesine inanma imkânı kalmamıştı. 19. yüzyıl son çeyreğinde Bizans tarihine karşı duyulan ilgi, o zamanlar ön planda bulunan Avrupa ülkelerinde yeniden canlandı. Alfred Rambaud, Vassiliy G. Vasilyevskiy, Karl Krumbacher, J. B. Bury’den her biri kendi ülkelerinde bizantolojiyi bağımsız bir bilim dalı haline getirmeyi bildiler. Çağdaş Bizantinoloji'nin kurucuları olan bu kişilerin faaliyetleri, kuvvetli bir akis buldu ve uzun süre diğer tarih sahaları arkasından topallayarak yürüyen Bizans tarihi araştırmaları, yavaş yavaş arka plandan öne doğru ilerledi.
Bizans sanatı ve arkeolojisi hakkında sistematik ilk araştırmalar ise 19. yüzyıl sonlarında Karl Neuman ve Heinrich Gelzer tarafından yapıldı. Bu araştırmacılardan önce yapılan çalışmalar Bizans sanatı ve arkeolojisini kapsıyor olsa dahi Bizans Tarihi içinde oldukça kısıtlı ve bilimsel metotlardan uzak kalmıştır. Her ne kadar Bizans sanatı ve arkeolojisini ana konu olarak seçmemiş olsa dahi Krumbacher’in "Geschicte der Byzantinischen Literatur" (Bizans yazın tarihi) adlı eseri ve yine aynı araştırmacı tarafından kurulan "Byzantinische Zeitschrift" dergisi, Bizans Sanatı ve Arkeoloji çalışmalarında bir mihenk taşı olmuştur. Bizans Sanatı ve Arkeolojisi'nin kurucularından olan Karl Neuman’ın fikir dolu "Die Weltstellung des byzantinischen Reiches vor den Krezzüngen" (1894) adlı eseri tarihi inceleme ve tasvirin en parlak numunesi olarak kalmıştır. Gelzer özellikle, "Die Genesis der Byzantinischen Themenverfassung" (1899) adlı kitabı ile Bizans tarihi araştırmalarını çok ileriye götürmüştür. Krumbacher'in Münih'teki halefi olup ayrıca tarih ve sanat tarihi sahasıyla da meşgul olan August Heisenberg, Bizans tarihi incelemelerine öncelikle Bizans yazarlarının tenkitli yeni baskıları ve aynı zamanda yeni kaynaklar ve bunlara komanterler yayınlamak suretiyle hizmet etmiştir.
N. P. Kondakov (1844-1925) nasıl Rusya'da Bizans arkeoloji ve sanat tarihi araştırmalarının kurucusu olmuşsa, V. G. Vasilyevskiy (1838-1899) de Rusya'da Bizans tarihi tenkitlerinin asıl kurucusudur. 1894 yılında Vasilyevkiy'nin Vizanstiyskiy Vremennik'in tesis etmesi ile o zamana kadar başka dergilerin, özellikle Jurnal Ministerstva Narodnogo Proveşçeniya'nın misafirseverliğinden faydalanmak zorunda kalmış bulunan Rus bizantinistliği, Bizans tetkiklerine ilerlemek bakımından en büyük katkıda bulunmuş olan bir organ sahibi olmuştur. Bundan bir yıl sonra da F. I. Uspenskiy, o sırada İstanbul'da kurulmuş olan Rus Arkeoloji Enstitüsü'nün müdürü sıfatıyla Izvestiya Russkogo Arkheologiçeskogo Instituta vi Konstantinople'nin neşrine başlamıştır.
19. yüzyıl sonlarında Bizans tarihi araştırmalarına diğer birçok ülkelerde de başlandı. İtalya'da tarih, edebiyat tarihi ve filoloji araştırmalarının yanında özellikle hukuk tarihine ait incelemelerde göze çarpacak ilerlemeler gösterildi. Balkan ülkelerinde Bizans araştırmaları bu ülke milletleri tarihinin incelenmesi ile bir birine bağlandı ve bu bağlantı gerek Bizans gerekse Balkan tarihi için pek faydalı oldu. Bulgaristan'da Bizans araştırmaları P. Mutafçiyev (1883-1943), V. Zlatarski (1866-1935) ve P. Nikov (1884-1939)’un önemli yayınları ile başladı ve gelişti. Yugoslavya sahasında Bizans araştırmaları bilindiğinin aksine sadece D. Anastasiyeviç (1877-1950) ile değil, aynı ölçüde St. Stanoyeviç (1874-1937), J. Radoniç (1873-1956), N. Radoyçiç (1878-1930) ve F. Şısiç (1869-1940)’in Sırp ve Hırvat tarihi araştırmaları ile oluşturuldu.
Yunanistan’da ise Bizans çalışmaları Yunan bilginleri için kendi milletlerinin tarihinin bir parçasıdır. Bizans tarihi daha ateşli Yunan tarihçisi K. Paperrehegopulos’un Atina’da 1860-1877 tarihlerinde neşredilen, beş ciltlik büyük eseri olan yeni Krolides Tarihi, Histoire de la civilisation hellenique (Paris, 1878)’da kendisine çok geniş bir yer bulmuştur. Bunun yanında Sa. Lampros, N. Bees, A. Andreas ve K. Dyobbunites gibi önemli Bizans araştırmacıları Yunanistan Bizans araştırmalarının zirve isimleri olarak günümüzde dahi anılmaktadır.