Azerbaycan milliyetçiliği
Tarihi > Sovyet Döneminden Önce Azerbaycan'da Milliyetçilik

Filozof Etibar Necefov'a göre Azerbaycan'da milliyetçiliğin oluşum süreci XIX. yüzyılın ikinci yarısından itibaren başlamıştır. Azerbaycan'da milliyetçiliğin ortaya çıkışı ve gelişiminin temel itici gücü Azerbaycan halkının millî ve kültürel bağımsızlık mücadelesi olmuştur. Ziya Gökalp'e göre Doğu halkları arasındaki ulusal hareketler üç aşamadan geçer: kültürel, siyasi ve ekonomik. Bu dönemselleştirmeye göre Azerbaycan'da milliyetçilik öncelikle kendini kültürel bir hareket olarak göstermiştir.
Kültürel milliyetçiliğin taşıyıcıları olan Azerbaycan edebiyatı, sanatı ve aydınlanmacılığının önde gelen temsilcileri Hasan bey Zerdabi, Mirze Alekber Sabir, Abdürrrahim bey Hakverdiyev, Necef bey Vezirov kültürel harekete öncülük ediyorlardı. Onlar Mirze Feteli Ahundov'un geleneğini devam ettirerek, geliştirerek  halkın cehaletini, batıl inançlarını ve ilerlemeye engel olan eski adetleri eleştiriyor ve şovenist Çarlık Rusyası'nın millî politikasını kınıyorlardı.
Azerbaycan aydınlanmacılarının ana faaliyet alanları şu şekildeydi: Birincisi, yeni öğretim yöntemine (usul-i cedid) dayanan millî okulların açılması. Bu yöntem halk arasında okuma yazma bilmeyenlerin ortadan kaldırılması, dünyevi ve millî eğitimin uygulanmasına yönelikti; ikincisi, dil ve alfabe reformu için mücadele. Bu mücadele Arap alfabesinin Latin alfabesi ile değiştirilmesi fikrine dayanıyordu. Bu fikir ilk kez XIX. yüzyılın ilk yarısında Mirze Feteli Ahundov tarafından ortaya atılmıştı. Dil reformuna gelince, canlı halk dili temelinde Azerbaycan edebî dilinin oluşmasına yönelikti. Seyid Ezim Şirvani, Hasan bey Zerdabi, Celil Memmedguluzade, Sultan Mecid Ganizade, Neriman Nerimanov ve diğerleri bu fikirden etkilenerek eserlerini halkın anlayacağı dilde yazmışlardı. Azerbaycan aydınlanmacılarının çabaları edebî Azerbaycan dilinin oluşumuna ve gelişimine katkıda bulunmuş ve milletin kültürel uyanışına hizmet etmiştir; üçüncüsü, millî kütüphaneler ve okuma salonlarının açılması. Azerbaycan'da ilk okuma salonu Bakü'de Habib bey Mahmudbeyov ve Sultan Mecid Ganizade tarafından açılmıştır. O kütüphanelerde ve okuma salonlarında çar hükûmetinin yasakladığı bazı kitaplar vardı ve bu kitaplar okuyucular arasında oldukça popülerdi; dördüncüsü, "Nicat", "Sara", "Edeb Yurdu" ve "Cemiyyet-i Hayriye" gibi hayır kurumlarının faaliyetleri. Bu kurumlar zengin kişilerin bağışlarıyla finanse ediliyordu, millî gazete ve dergilere, Avrupa'da eğitim gören Azerbaycanlı öğrencilere yardımlar sağlıyorlardı; beşincisi, gazete ve dergilerin yayınlanması. Azerbaycan aydınlanmacıları gazete ve dergileri millî ve kültürel uyanışa dair fikirlerin yayılması için etkili bir araç olarak görüyorlardı. XX. yüzyılın başlarında "Hayat", "Yeni Hayat", "Füyuzat", "İrşad", "Tereggi" gibi gazete ve dergiler Azerbaycan halkının millî bilincinin gelişiminde çok önemli bir rol oynamıştır.
Sonuç olarak, edebiyat ve aydınlanmacılık temsilcilerinin çabaları sayesinde Azerbaycan'da milliyetçilik kültürel bir hareket olarak tarihsel görevini yerine getirmiştir. Bunun sonucunda Azerbaycan halkı kendi kültürel ve etnik birliğinin farkına varmıştır.
Azerbaycan'da milliyetçiliğin kültürel hareketten siyasi harekete dönüşmesi Ali bey Hüseyinzade, Ahmet bey Ağaoğlu, Alimerdan bey Topçubaşov ve Mehmed Emin Resulzade gibi önde gelen Azerbaycan aydınlarının teorik ve siyasi faaliyetleriyle ilgilidir. İlk defa onlar Azerbaycan halkının sosyal-siyasi haklarını savunmaya başlamışlardır. Bu amaçla yasal yolların tümünü kullanmışlar: Çar’a dilekçeler yazmış, üst düzey hükümet yetkilileriyle görüşmüş, Rusya Müslümanlarının kongrelerini toplamış ve parlamentoda (Duma’da) aktif bir şekilde yer almışlardır. Devlet Dumasında Azerbaycan temsilcilerinin etkinliği artmıştı. 1905 yılının Nisan ayında Azerbaycan temsilcileri Duma’da görüşülmek üzere "Rusya'nın Müslüman nüfusunun yetkili temsilcileri adından" adlı bir dilekçe hazırlayıp sunmuşlardı. Dilekçe Alimerdan bey Topçubaşov tarafından yazılmıştı. Dilara Seyidzade'nin dediği gibi:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | "Dilekçenin önemi Çar’a Azerbaycan halkı tarafından sunulan ilk program belgesi olmasıydı. Gelecekte bu belge çeşitli idari kurumlara çağrılar yapmak için bir temel olarak kullanılmıştır." | ” |
Dilekçe Rusya'daki Müslümanlara eşit siyasi, sivil, dini, medeni ve kültürel hakların verilmesi gerektiğini talep ediyordu. Ayrıca, Rusya'daki feodal kalıntıların ortadan kaldırılması ve demokratik bir toplumun inşası hakkında yazılmıştı. Çar hükûmeti tarafından kabul edilmemesine rağmen bu dilekçe Azerbaycan'da siyasi milliyetçiliğin gelişim düzeyini gösteriyordu.
Siyasi milliyetçiliğin temsilcileri faaliyetlerinin başında milliyetçi fikirleri, özellikle Azerbaycan halkının Türk birliği hakkında olan fikrini açıkça destekleyemiyorlardı. Bu durum Azerbaycanlıların kendilerini dini özelliklerine göre tanımlayıp, kendilerini Müslüman olarak görmeleriyle açıklanıyordu. Onlar kendi etnik birliğini anlamıyorlardı. Aslında, Azerbaycan'da siyasi milliyetçiliğin temsilcileri İslamcılığı millî özgürlük hareketi yolunda büyük bir engel olarak görüyorlardı. Azerbaycan Halk Cumhuriyeti liderlerinden biri olan Mehmed Emin Resulzade şöyle belirtmiştir:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | "Tarihi deneyim gösteriyor ki bir yandan dini ve ruhani gerici harekete destek vermek, diğer yandan Müslüman dünyasında millî ideolojinin oluşumuna engel olmak Müslüman halkların bağımsızlığına izin vermiyor. Biz tüm Müslüman dünyasında millî bilincin gelişim sürecini güçlendirmeliyiz, çünkü millî kimliğin oluşumu sosyal ilerlemenin nedeni ve millî bağımsızlığın temelidir." | ” |
Zamanla siyasi milliyetçiliğin temsilcileri milliyetçi Pan-Türkist fikirleri yaymaya başladılar. Başlangıçta bu tüm Türk halklarının birleşmesi ve birleşmiş Türk devleti kurma gibi romantik bir fikir – "Turan" fikriydi. XX. yüzyılın başlarında Azerbaycanlıların çoğunluğu Azerbaycan'ın Türkiye ile birleşmesini istiyordu. Onlar bu siyasi birleşmeyi Rusya egemenliğinden kurtulma aracı olarak görüyorlardı. 1918 yılının başlarında Azerbaycan Halk Cumhuriyeti'nin siyasi liderlerinden biri olan Nagı Şeyhzamanlı anılarında Azerbaycan halkının siyasi bağımsızlığının ilanı için çok elverişli bir ortam oluşmasına rağmen Azerbaycan'ın siyasi bağımsızlığı fikrini kabul etmediklerini belirtmiştir. Ancak siyasi milliyetçiliğin çoğu lideri tüm Türk halklarının siyasi birliği hakkındaki romantik fikri reddetmiştir. Onlar Azerbaycancılık adı verilen yeni bir millî-siyasi fikir ileri sürdüler. Azerbaycancılık fikri Türkçülüğün somut tarihi bir formuydu. Bu fikir Azerbaycan halkının sosyal, ekonomik, siyasi ve kültürel gelişim özelliklerini ifade ediyor ve refahlarının gelişmesine yönelikti. Azerbaycancılığın teorik temeli üç yönde – Türkleşme, İslamlaşma ve modernleşme – oluşuyordu. Bu fikir Ali bey Hüseyinzade tarafından 1905 yılında "Hayat" dergisinde ortaya atılmıştı. Ali bey Hüseyinzade Azerbaycan milliyetçiliği temsilcilerinden farklı olarak Azerbaycancılık ile Türkçülüğü ilişkilendirmeye, genel Türk ölçeğini ya da bağlamını her bir Türk halkının ilerlemesinin etno-sosyal mekânı olarak kabul etmeye çalışıyor ve geleceğe yönelik olarak özellikle "genotip"ten hareket etmenin mümkün olduğunu söylüyordu.
Daha sonra bu fikir Azerbaycan Halk Cumhuriyeti'nin resmi doktrini haline gelmiş ve cumhuriyetin üç renkli bayrağında sembolik ifadesini bulmuştur. 1918 yılının Mart ayına kadar Azerbaycancılık fikrinin savunucuları federatif bir duruş sergiliyorlardı. Onlar Azerbaycan ile Rusya arasındaki ilişkilerin federasyon ilkesi temelinde olması gerektiğini düşünüyorlardı. Ancak Bolşeviklerin Ermeni silahlı kuvvetleriyle birleşerek 1918 Mart katliamı sırasında Bakü ve Şamahı'da Azerbaycan halkını katletmesinden sonra Azerbaycan millî bağımsızlık hareketinin liderleri federatiflik fikrini reddettiler. Azerbaycancılık fikrini Azerbaycan’ın siyasi bağımsızlığına ulaşma hedefine yönelttiler. 1918 yılının 28 Mayıs'ında tüm Müslüman dünyasında ilk kez Azerbaycan'da demokratik bir cumhuriyet kuruldu. Azerbaycan Halk Cumhuriyeti'nin kurucusu Mehmed Emin Resulzade şöyle demiştir:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | "AHC dini temeller üzerine kurulan diğer Türk devletlerinden farklı olarak millî kültürel kendini tayin etme, Türk millî ve demokratik ilkeleri temelinde kurulmuştur." | ” |
AHC'nin kurulması Azerbaycan'da siyasi milliyetçiliğin gelişiminde yeni bir aşama olmuştur. Bu durum Azerbaycan'da milliyetçiliğin en yüksek üçüncü aşaması olan ekonomik aşamaya geçmek için gerekli tüm şartları hazırlamıştı. Ancak 28 Nisan 1920'de Azerbaycan'ın Bolşevik işgaliyle bu geçiş durdurulmuştur. Daha önce belirttiğimiz gibi tüm halkların sosyal gelişiminde nesnel ve kaçınılmaz bir aşama olan milliyetçiliğin tarihi gelişimi Azerbaycan’da Sovyet baskınıyla geçici olarak kesintiye uğramıştır.
Sovyet Rusya'nın Azerbaycan'ı işgali ve burada Sovyet yönetiminin kurulması Azerbaycan'da milliyetçiliğin gelişimini durdurdu. Millî bilincin oluşumu tamamlanamadı. Azerbaycan’ın 1991 yılının 18 Ekim'ine kadar süren Sovyet dönemi yeni bir tarihi aşamayı oluşturur.