Yidiş edebiyatı
Hasidik ve Haskala edebiyatı > Haskala

Hasidizmin ortaya çıkışıyla aynı yıllarda, Yahudilerin en etkili seküler hareketi de Haskala şeklinde ortaya çıktı. Bu hareket, Aydınlanma Çağı'ndan etkilenmiş ve dini hayattaki hurafelere ve Yahudilerin çoğuna verilen eskimiş eğitime karşı çıkmıştır. Avrupa kültürü ve toplumuyla daha iyi entegrasyon önerdiler ve Hasidizmin güçlü muhalifleriydiler. Bu görüşü açıklamak için hünerlerini kullanan yazarlar ISrael Aksenfeld, Solomon Ettinger ve Isaac Mayer Dick idi. Aksenfeld ilk başta Bratslavlı Reb Nachman'ın takipçisiydi, ancak daha sonra Hasidizm'i terk etti ve onun güçlü bir rakibi oldu. 1861'de yayınlanan romanı Dos shterntikhl ("Başörtüsü") Hasidik dünyasını hoşgörüsüz ve dar görüşlü olarak tasvir eder. Hasidik liderlerin muhalefeti nedeniyle eserlerinden sadece beşi yayınlandı. Çalışmaları gerçekçidir ve 19. yüzyıl Rus edebiyatının etkisini gösterir. Ettinger, Haskala döneminin en önemli eseri olarak kabul edilen "Serkele" de dahil olmak üzere oyunlar yazan bir doktordu. Onun hiciv tarzı Avrupa dramasının etkisini gösteriyor: bir bilgin Molière okuduğunu tahmin ediyor. Isaac Mayer Dick (1808-1893), kitap halinde on binlerce kopya satan kısa öyküler yazdı. Edebi gelişimdeki rolü, didaktik eğilimi olan çalışmasının içeriği için olduğu kadar Yidiş için bir okuyucu yaratmak için de önemlidir. Ayrıca olağanüstü Talmud parodisi "Masseket Aniyyut" ("Tractate Poverty") dahil olmak üzere İbranice yazdı.
Shloyme Ettinger, Varşova'da haham bir ailenin çocuğu olarak dünyaya geldi ve geleneksel bir Yahudi eğitimi almanın yanı sıra laik eserler okudu. Lemberg'de (şimdi Lviv) tıp okudu ve Berlin Aydınlanmasından etkilendi. Alman oyun yazarı Gotthold Ephraim Lessing'den etkilenen iyi bir Yidiş stilisti, karakterlerini kendi dillerine göre ayırt edebildi. Elijah Bokher Levita ve diğer Eski Yidiş yazarları gibi, Ettinger de açıkça Avrupa modellerini takip etti ve Yidiş edebiyatını bu yönde yönlendirdi.
Ettinger, komedi Serkele (1861'de yayınlandı) dahil olmak üzere birçok önemli oyun yazdı. Beş perdelik bir yapıya sahip tam teşekküllü bir eser olan bu, Haskala döneminin en başarılı dramalarından biridir. Bilgin Dan Miron, Serkele'nin yazarının Molière'i (Almanca tercümesi) okumuş olması gerektiğini tahmin etmiştir. Ettinger'in eleştirileri geleneksel dini inançlardan çok sosyal zaaflara odaklanır; eser, nihayetinde adaletsizliğin cezalandırıldığını ve iyiliğin galip geldiğini göstermeye çalışır. Kötü Almancada iyi terbiyeyi etkileyen karakterler tarafından çarpıtılmış konuşma, deforme olmuş bir gerçeği yansıtır. Yidiş tiyatrosunun tarihi için, daha sonra erken Yidiş tiyatrosunun önemli bir yapımcısı olan Abraham Goldfaden'in 1862'de bir Serkele performansında başrol oynaması önemlidir.
Isaac Meir Dik, Vilna'da (şimdi Vilnius) doğdu ve hayatının çoğunu bu haham öğrenim merkezinde geçirdi. Aydınlanmanın Litvanya'daki ilk şampiyonları arasında, laik Yidiş edebiyatının temellerini attı. 1850'lerden 1880'lere kadar önde gelen Yidiş yazarlarından biriydi; İlk laik Yidiş kitaplarından bazılarını içeren yüzlerce öyküsü 100.000 kopya sattı. Böylece Dik, Yidiş kurgu için geniş bir okuyucu kitlesi yaratmada rol oynadı. Hedefleri didaktikti: "kitleleri eğitmek, geleneklerini iyileştirmek, onları dünyaya alıştırmak, dini fikirlerini hurafelerden ve budalalıklardan arındırmak ve onları hatalarından haberdar etmek" (Yidiş edebiyat tarihçisi Zalman Reyzn'e göre [1887]. -1941]). Haham Nahman gibi, ancak dini uygulama açısından taban tabana zıt hedeflere sahip olan Dik, Yidiş okuyuculara ulaşmak için hikâyeleri kullanmanın önemini fark etti. Eleştirel portrelerinin yalnızca okuyucularının mutluluğu ve iyiliği için yazıldığını açıkça belirtti. Çalışmaları, eğitim, sosyal ve ekonomik reform ve kadınların Yahudi kültüründeki yerini çevreleyen konuları tartışıyor. Hayatının sonlarında, Rusya'daki koşullar sertleştikçe, Amerika Birleşik Devletleri'ne göçü teşvik etti.