Türk Kurtuluş Savaşı Batı Cephesi
Yunan ilerlemesi > Sevr'e doğru > 1920 Londra Konferansı

ABD'nin Boğazlar'da, Anadolu'da veya Ermenistan'da bir manda yönetimi üstlenmeyeceği anlaşılınca 12 Şubat 1920'deki Londra Konferansı'nda barış müzakereleri yeniden başladı. Fransa'da Georges Clemenceau'nun yerine Alexandre Millerand geçmişti ve Francesco Nitti, Vittorio Orlando'nun yerine İtalya'yı temsil ediyordu.
Konferans'ta Türklerin Konstantinopolis'i elinde tutmasına izin verildi. Boğazların İngiltere, Fransa, İtalya, Yunanistan, Romanya ve Japonya tarafından temsil edilen bir uluslararası komisyon tarafından yönetilmesine karar verildi. Fransızlar, İzmir'deki Yunan varlığının genişletilmesine karşı çıktılar. Ancak Konferans, İzmir bölgesinin Türk nominal egemenliği altında Yunanistan'a verilmesine karar verdi. İtalyanlar ise Anadolu'daki varlıklarının çok maliyetli bir girişim olduğunu kendileri de anlamışlardı. Yunanistan'ın önemli rakibi olan İtalya'nın, ekonomik taleplerinin karşılanması şartıyla iddialarından vazgeçeceği görülüyordu. İtalya'nın yaşadığı ekonomik ve sosyal kriz, barışın önemini vurguladı. İtalyan toplumu hala derin bir kriz yaşıyordu. Aralık ve Ocak en çalkantılı aylardı; neredeyse tüm İtalyan işçileri greve gitmiş, trenleri, posta hizmetlerini, endüstriyel ve tarımsal üretimi durdurmuştu. İngilizler ve Sivas'a doğru uzanan bölgeden vazgeçen Fransızlar, konferansta, İtalya'nın Anadolu'yu tamamen boşaltmasını istediler. Fakat İtalya, Anadolu'yu boşaltmak için, İngilizlerin ve Fransızların kendisine Suriye ve Irak mandaları karşılığı tazminat vermelerini istedi. Bu nedenle İngilizler ve Fransızlar, 1915 Londra Paktı'nda İtalyanlara bırakılması öngörülen fakat Sevr'de verilmeyen Güneybatı Anadolu'ya kendi şirketlerini sokmayacaklarını ve bölgede sadece İtalyan şirketlerinin faaliyet yürüteceğini İtalyanlara garanti ederek Türkiye'deki tüm İtalyan askerlerinin çekilmesini ve işgalin sonlandırılmasını talep ettiler. Aynı şekilde Kilikya bölgesinde de Fransız ekonomik çıkarları tanınırken, hem İtalya hem de Fransa Sevr Antlaşması'nın yürürlüğe girmesi durumunda Anadolu'daki ve etki alanlarındaki tüm askerlerini çekmeyi ve Anadolu'yu Türklere bırakmayı kabul ettiler.
Bu sıralarda Fransızlar Türklerin Anadolu'ya silah taşımasına göz yummaya başlamışlardı. Türkler, Gelibolu'da Fransızların korumakta oldukları bir silah deposundan büyük ölçüde silah yağma etmişlerdi. Fransızlar buna karşı, sadece, saldırganların kendi nöbetçilerinden sayıca üstün olduğunu söylemekle yetindiler. Yunanlarla çekişme halinde olan İtalyanlar, daha baştan beri Türkleri tutmakta ve şimdi de, birliklerini çekmeye hazırlandıkları şu sırada Türklere silah satmaktaydılar. Üstelik taşıyıcı kişilere kendi müttefiklerinin kontrolünden sıyrılmak için yardım bile ediyorlardı. İngilizlere gelince, onlar da en baştan beri Türklerin silahsızlandırılmasına pek önem vermemişlerdi. Bir İngiliz kurmayı, genel karargâhta, yalnız Türklerin silahlarını alıp da Rumlarınkini bırakmanın haklı bir şey olmadığını söylemişti. Türklerin silahlanması böylece sürüp gidiyordu.
İngiliz Yüksek Komiser Amiral de Robeck İstanbul'daki durumlarını güçlendirmeleri gerektiğini bildirdi. Bunun üzerine Yüksek Kurul, bir kuvvet gösterisine girişmeyi tasarladı. Bu da, Mustafa Kemal'in önceden sezdiği gibi, İstanbul'un büsbütün ve sıkıca işgali biçiminde olacaktı. Yüksek Konsey, De Robeck'in görüşünü takdir etti ve 5 Mart'ta İstanbul'un işgaline karar verildi. Türk hükûmetine barış şartları kabul edilip uygulanıncaya kadar işgalin devam edeceği bildirildi. 16 Mart 1920'de işgal yapıldı. Mart 1920'de Konstantinopolis'i yeniden işgal etme kararı Müttefiklerin prestijini yeniden pekiştirmek yerine, Sultan'ın otoritesinin son kalıntılarını da yok etti.
Rauf Orbay ise Sivas'ta Kumandanlar toplantısında Mustafa Kemal ile almış olduğu karara uygun olarak İngilizlerin kendisini Meclis'te yakalamalarını istiyordu. Meclis binasında, Rauf Orbay'ın dostları kılık değiştirmeleri için iki er üniforması bulup getirmişlerdi. Rauf Bey bunu reddetti. Çünkü parlamentonun kendi kendine dağılmasını değil, işgal kuvvetlerince dağıtılması gerektiğini söylüyordu. Böylece meclis Anadolu'da açılabilecekti.
İstanbul'un işgâli 26 Şubat 1920'de İngiliz parlamentosunda bir dizi tartışmaya neden oldu:
Walter Guinness: Biz Anadolu'yu hiç fethetmedik. Çok zor ve masraflı bir sefer olmadan da fethedemeyiz. Özellikle de Barış şartlarının açıklanmasındaki gecikme nedeniyle İstanbul Hükûmeti'nin kontrolü çok hızlı bir şekilde azalıyor ve Küçük Asya'nın tamamı -bu devasa bölge- Ekim Devrimi'nden sonra Rusya'da olduğu gibi yavaş yavaş bir devlet haline geliyor. Fakat Türkleri Konstantinopolis'ten çıkarmanın ve onları Anadolu'ya göndermenin etkisi, neredeyse kesinlikle İstanbul Hükûmeti'ni düşürüp tamamen Mustafa Kemal'i iktidara getirmek olacaktır. Genel olarak yeni Türk başkentinin Bursa olabileceği varsayılır. Türk Konstantinopolis'i terk ederse, İtilaf deniz gücünün kontrolü altında kalması muhtemel midir? Milletler Cemiyeti'ne gülebileceği en ulaşılmaz semte taşınacak.
Aubrey Herbert: Bazı çevrelerde Hintlerin Sultan'ı gerçek halîfe olarak kabul etmede oldukça yanlış oldukları söyleniyor, ancak Hindistan Müslümanları esas olarak onun öyle olduğunu düşünüyor ve gerçekten önemli olan da bu.

Lloyd George: Büyük savaşta İstanbul'u Ruslara vereceğimize dâir antlaşma yapmıştık. Ancak Bolşeviklerden sonra İtilaflar, elbette bu karardan vazgeçtiler. İtilaf Konferansı, daha iyi yolun Türk'ü İstanbul'da tutmak olduğu sonucuna vardı. 1918'de savaş şartları ağırlaşmıştı. İnsanlar bizim emperyalist olduğumuzu düşünüyordu. Hindistan'da askere almak için özel bir çaba sarf ediyorduk. Fransa için bulabileceğimiz tüm adamlara ihtiyacımız vardı. Britanya İmparatorluğu'nun 4'te 1'i Müslüman bir kitleden oluşuyor ve onları ikna etmek için Türklere, Hilâfete ve İstanbul'a dokunmayacağımıza dâir güvence vermek zorundaydık. Güvenceden sonra destek ciddi şekilde arttı.
 Şimdi bize istediğimizi yapabileceğimiz söyleniyor. Fakat bunu söyleyenler dünyadaki en büyük Müslüman gücünün Britanya İmparatorluğu bünyesinde olduğunu unutuyorlar. Biz ciddi bir söz verdik, kabul ettiler ve bizim ona uymamamızdan rahatsız oldular. Hindistan gönüllü olarak, savaş sırasında 1.160.000 kişiyi yardımımıza gönderdi ve öncesi ile birlikte ise neredeyse bir buçuk milyon. Onların yardımı olmadan galip gelemezdik. Gerekli birliklerimiz yoktu. Zafer saatinde onlarla olan inancımızı mı kıracaktık? Karşılaştığımız şey buydu. Onlara gidip "Şartlar değişti. Size bu sözü 1918 Ocak'ında verdik. Türk, 1918 Kasım'ına kadar boyun eğmedi" deseydik hiçbir şey Asya'daki İngiliz gücüne bundan daha fazla zarar veremezdi. Bu bizim için ölümcül bir tehlikeydi. Ancak Türklerin boğazları kapatması savaşı uzattı ve bunu çözmeliyiz. Türklerin yanlış yönettiği milletler üzerindeki hâkimiyetini elinden almalı ve onu böylesine bir güç haline getiren Karadeniz yolunun hakimiyetinden tamamen yoksun bırakmalıyız.
Albay Yate: Hükûmetin, Sultanın İstanbul'da kalması politikasını ifade ettiğini duymaktan çok memnun oldum. Hem Hindistan Müslümanları hem de Afganistan Müslümanları olan Müslümanlar arasında çok yaşadım. Hive, Buhara ve Orta Asya'dan gelenleri tanıyorum. Asya'daki ve özellikle Orta Asya'daki bu Müslümanların tamamı, Sultan ve Halîfelerinin bağımsız bir hükümdar olması gerektiğini dinlerinin temel bir ilkesi olarak görüyorlar.
9 Mart 1920'de, işgâlden önce, İngiliz yüksek komiseri Amiral De Robeck verdiği raporda şöyle diyordu: "Venizelos'u ve Yunanistan'ı ödüllendirmek için neredeyse kesin olarak Asya'yı kana bulama riskini göze almak akıllıca mı? Venizelos'un ölümsüz olup olmadığını merak etmeliyim. Başka bir deyişle, o sadece geçicidir. Bolşevik tehdidine karşı hayati önem taşıyan proje, asker bulunamadığı için terk edilmek zorunda kalındı. Fakat İmparatorluğu korumak değil de, Venizelos'un aşırı taleplerini tatmin etmek konusunda, bütün bu güçlükler ortadan kalkıyor. Diğer taraftan, askerlerimin Venizelos için kendilerini feda etmeye çağrılmaktan pek hoşlanacaklarını sanmıyorum."
16 Mart 1920'deki İstanbul'un işgâline dâir İngiliz Savaş Bakanlığı raporu kabineye sunuldu:
Araplar, kendi dindaşları olan Türkleri seviyorlar. Fakat Arapların, Suriye'deki durum göz önüne alındığında herhangi bir saldırı için Türklere destek vermesi pek olası görünmüyor.
Kürtler, Türklere destek olmaktan yanalar. Kürtlere yönelik herhangi bir karar, onları tamamen Türklerin kollarına itecektir.
Azerbaycan, Türklerle etkileşim halinde ve Türkiye'nin lehindeler. Ermeni kuvvetlerini Türklerden uzak tutmak için hareket ettikleri kabul edilebilir.
Ermeni Ordusunun savaşma kalitesi düşüktür ve elindeki askerlerle, Azerbaycan sınırındaki birliklerini toplasa dahi Türklere karşı taarruza geçemeyecektir. Diğer taraftan, Ermenilere verilmesi düşünülen Karadeniz'den Van Gölü'ne kadar cephenin genişliği 300 mil (482 km) civarındadır ve bu bölgeyi elinde tutması zaten mümkün değildir. Genelkurmayın Ermenistan'a yardım için gösterebileceği hiçbir askerî kaynak yoktur. Mezopotamya, Filistin, Mısır veya Ren'deki mevcut garnizonları azaltmak mümkün değildir.
Bu tarihte; İngilizlerin, İstanbul'da 10.000, Eskişehir'de 850, İzmit'te 850, Çanakkale'de 850, Batum'da 18.000, Musul'da 12.000 askeri bulunuyor.
Fransızların, Tekirdağ'da 600, Suriye boyunca 24.000; İtalyanların, Muğla'da 12.500, Antalya'da 2.500 ve ayrıca Arnavutluk'ta 24.000 kişilik kuvvetleri; Yunanların, İzmir'de 70.000, Yunanistan'da toplam 200.000 kişilik kuvvetleri, Ermenilerin Gümrü'de 21.000 askeri var.
Türklerin ise Cezire'de 12.500 (10 bini düzensiz arap birlikleri), Erzurum'da 28.700, Maraş'ta 8.400, Uşak'ta 18.800, Eskişehir'de 12.900 ve İstanbul'da 9.100 askeri var. Azerbaycan'ın ise 30.000 askeri bulunuyor.
İşgalden sonra Mebusan Meclisi'nin, çalışmalarını süresiz olarak durdurması kabul edildi. İngiliz Yüksek Komiseri Amiral de Robeck, işgali bir başarı olarak kabul ediyordu. Bunun milliyetçilere karşı öldürücü olmasa bile, ağır bir darbe olduğunu söylüyordu. Genelkurmay Başkanı Sir Henry Wilson, bu düşüncede değildi: “Biz hiçbir zaman, hatta mütarekeden sonra bile, Anadolu'nun içerilerine sokulmayı denemedik.” Gerçekten de, Anadolu'daki İngiliz işgali, şimdi boşaltılmış olan birkaç noktayla sınırlanıp kalmıştı. İşin aslına bakılırsa, İngilizler, birbiri ardınca gerçekleştirdikleri iki olayla –biri Yunanların Anadolu'ya gönderilmesi, diğeri de on ay sonra İstanbul'un işgali ile– Anadolu'da olduğu kadar Avrupa Türkiyesi'nde de en geçerli fermanın, Mustafa Kemal'in fermanı olmasını sağlamışlardı.
İngilizler, Mustafa Kemal'e bir kez daha, büyük bir siyasi bağışta bulunmuşlardı. O da bundan yararlanmakta gecikmedi. Hemen bir bildiri yayımlayarak “Osmanlı Devleti’nin yedi yüz yıllık hayat ve egemenliğine son verilmiş” olduğunu açıkladı ve Ankara'da kendi girişimiyle yeni bir meclis toplama işine girişti.