Ermeni-Kürt ilişkileri
Osmanlı imparatorluğu > Hamidiye Dönemi (1891-1894)

Berlin Antlaşmasının 61. Maddesi gereğince Babıâli'nin yapılması beklenen reformlara net ve aydınlatıcı bir yaklaşım içerisinde olmaması şikayetlere sebebiyet veriyordu. Avrupalı Devletler, Osmanlı hükûmetini Doğu Anadolu bölgesinde yer alan Ermenileri, Müslüman nüfustan az göstererek Berlin Antlaşması'nın 61. maddesini kısıtlamak ile suçluyordu. Bunların haricinde Avrupalı Devletler, Babıâli'nin Kürtler'e ve Ermenilere aynı reformaları sunmak istemesini uygun görmüydu. Ermeniler'e özgü bu reformların Kürtler üzerinde uygulanmamasını savunuyor ve Kürtler'e özgü bir yönetim biçiminin hayata geçmesini istiyorlardı. Kürtler, yine bu dönem içerisinde Ermeniler'e verilecek olan reformlara yönelik benzer talepler de bulunmaktaydılar. Bu dönem içerisinde özellikle Kürtçü bir aydın olarak ön plana çıkan Şükrü Mehmet Sekban, Kürtler'in Doğu Vilayetleri içerisinde talep ettiği reformları şu şekilde dile getirmiştir;
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | Hepimiz altı doğu vilayetinde bir reform yapılması hususunda mutabık idik. İşte istedikleri reform: Muktedir ve namuslu valiler tayin edilmesi, birkaç ana yol inşası,adaletin iyi bir şekilde uygulanması için mahkemelerin yeniden ele alınması. | „ |
—Mehmet Şükrü Sekban, Kürt Meselesi, Ankara 1979, s.28.
Kürtler'in reform taleplerinin karşılık bulmaması, Ermeniler'e bölgede ayrıcalık sunulması gibi nedenlerden ötürü Kürtler arasında Ermeni karşıtlığı hızla baş göstermeye başlamıştır. Bu dönemde Kürtler de kendi aralarında örgütleşmeye başlamış ve Kürt birliği gibi milliyetçi söylemler yaygınlaşmıştır. Yine bu dönem içerisinde Kürt Aşiretleri, Ermeni köylerine baskınlar düzenlemiş ve zorla Ermeni halkından vergi almıştır. Yaşanan bu gerginlikler neticesinde Kürt-Ermeni ilişkileri olumsuz etkilenmiş, özellikle 93 Harbi sonrası Kürt-Ermeni ilişkilerinde büyük oranda şiddet artışları görünmüştür. Kürtler'in yapmış olduğu bu saldır ve Kürt- Ermeni ilişkileri dahilinde yaşanan şiddete, Kürt asıllı Erzurum Valisi Hakkı Paşa'nın bilerek engel olmadığı öne sürülmüştür. Tüm bu yaşananlar bölgede idari yapının bozulmasına ve Kürt aşiretleri'nin bölgede kontrol edilememesine sebebiyet veriyordu. II. Abdülhamit ise genellikle merkezi otokrat bir yönetim sağlamak istiyor ve Ermeniler'e sunulması gereken reformların uygulanmasını da hayata sokmuyordu. Ermenilere uygulanması gereken reformların ana sebebi ise Sultan Abdülhamit'in, Vilayet-i Sitte ve Anadolu’yu Müslümanlığın son kalesi olarak elinde tutmak istemesiydi. Tüm bu gerginliklerin yaşandığı dönem dahilinde Müşir Zeki Paşa’nın, Sultan Abdulhamit'e sunduğu önergesi ile Kürt Aşiretlerinden faydalanılarak oluşturulacak askerî  birliklerin projesi kabul görmüştür. IV. Ordu kumandanı Müşir Zeki Paşa, Anadolu Islahat-ı Umumiye Müfettişi Mehmet Şakir Paşa, Teftiş-i Askeri Komisyon Üyesi Miralay İbrahim Bey öncülüğünde kısa bir süre içerisinde kurulacak olan bu alayların teşkilatlandırılması gerçekleştirilmiştir. Sultan Abdülhamit, kayınbiraderi olan Müşir Zeki Paşa'nın Böylelikle resmî  olarak 1891 yılında Osmanlı padişahı II. Abdülhamit'in Doğu Anadolu Bölgesi'nde oluşturduğu Hamidiye Alayları genellikle Sünni Kürtler'den oluşan hafif süvari birlikleri olarak tarihte yerini almıştır. Fakat başta Sünni Kürtler'den oluşan bu birlikler daha sonra Doğu Anadolu'da yaşayan azınlıklardan Çerkesleri, Türkleri, Türkmenleri ve Yörükleri de kapsamıştır. Ermenilerin 13 Haziran 1878'de Berlin Konferansı'na "Ermenistan'a ilişkin Proje" sunması ve bu projenin olumlu karşılanmasından sonra Osmanlı Devleti sınırları içindeki terör ve katliam eylemleri hızlanmıştır. Bunun üzerine Ermeni Hınçak ve Taşnak örgütleri düzenli ordu hâline dönüşmüştür. Rusya ise bu dönemde "Şark Vilayetleri"ne yönelik emellerini açıkça ifade etmektedir. Rusya bu yaşananlar üzerine hızla işgal hazırlıklarına başlamıştı. II.Abdülhamit, doğu meselesi adı altında, Avrupalı devletler tarafından istenilen reformların, Hristiyan tebaa için önce özerklik sonra ise bağımsızlığın; Osmanlı Devleti için de zayıflama ve parçalanma anlamına geldiğini düşünmekteydi. Bölgede "asayişin temini, Ermeni şaki ve katillerin tedip edilmesi ve Rus işgaline karşı" halktan silahlı güçler oluşturmayı kararlaştırmış ve bu sebeple, 1890 yılı sonrasında Doğu Anadolu'da bir Ermenistan devletinin kuruluşunu engellemek amacıyla Hamidiye Alayları'nın kurulmasını sağlamıştır. 20. yüzyılın başlarında Ermenilerin çoğu, Türk mütesellimleri tarafından sömürülen ve ezilen köylülerdi. Rus yardımcı konsolosu Tumanskii'ye göre, Ermeni köylüler bir Türk mütesellimine bağlı köleler olarak muamele görmekteydiler. Ermeni-Kürt işbirliğinden korkan Osmanlı İmparatorluğu, Kürtleri kendisine bağlamak  ve Ermeni yönetiminin herhangi bir bağımsızlık girişimini önlemek için bir araç olarak kullanmıştır. Kürtleri, Rusya'ya karşı güçlü bir kalkan özellikle de Ermenilerin bağımsızlık hareketine yönelik kullanmak amacıyla böyle bir projeye girişmiştir. Ayrıca Hamidiye Alayları'nın kurulmasındaki bir başka amaç ise bölgede kontrol edilemeyen Kürt aşiretlerine unvanlar vererek Devlet'e bağlanmalarını sağlamak ve aşiret isyanlarını önlemek olmuştur. Osmanlı askerî  idaresi zorunlu asker alımı nedeniyle birçok Kürt'ü isyan etmeye zorlarken kurulan Hamidiye Alayları içerisinde  (özellikle Murat nehrinin Kürtleri), Mazrik aşireti gibi bazı aşiretler süvari içinde yer almayı seçmişlerdir. Daha sonra Rus konsolos Ivanov, yazılarında Türklerin, kabile kavgalarını kışkırtarak ya da kış aylarında dağlardan ovalara inen Kürt kamplarına saldırarak süvarilere katılmayan Kürtlere baskı kurduğunu ve ezdiğini ifade etmiştir. Hamidiye Alayları, Kürtler'in büyük çoğunluğunun Halifeye bağlılığını sağlamış ve doğu vilayetleri içerisinde Rus ve Ermeni tehditlerine karşı güçlü bir kalkan olarak görev yapmıştır.  1891 senesine gelindiğinde Doğu Vilayetlerinde, her biri bin iki yüz atlıdan oluşan 36 adet Hamidiye Alayı kurulmuştur. Her alayın başında, alayın mensup olduğu aşiretin reisi, iki binbaşı, dört yüzbaşı ve sekiz mülazım bulunmaktaydı. Aşiretlere ait silahların birçoğu devlete karşı isyanlar da kullandıkları silahlardan oluştururken devlet tarafından kendilerine sağlanan silahlar da mevcuttu. Hamidiye alaylarına mensup oluşturulan Kürt birlikleri, Aşiret reisleri ve adamlarından oluşturulmuş ve kırsal bölgelerde asayişi sağlamak adına silahlandırılmışlardı. Ayrıca Hamidiye Alaylarına mensup aşiret reislerine kendileri hakkında yapılacak olan şikayetlerden endişe duymaması söylendiğinden hem kendi aşiretleri dahilinde hem de bölgedeki rakip aşiretler karşısında kendilerini muazzam bir güce sahip olduklarını hissetmişlerdir. Hamidiye alaylarına tanınan imtiyazlar 1894 yılına gelindiğinde birçok Ermeni ve Kürt'ün bu alaylar tarafınca zarar görmesine sebebiyet vermiştir. Başta Sultan Abdülhamit'e sadık bu alaylar sonraları merkezi otoriteye de karşı gelmeye başlamış ve Ermeni ile rakip Kürt Aşiretlere saldırmaları ile ön plana çıkmışlardır. Dönemin Rus Büyükelçisi İ.A. Zinoviev bu konu hakkında şunları ifade etmiştir;
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | Kürt aşiret reisleri askeri rütbeler alınca, kendilerini Anadolu’nun mutlak efendileri sandılar. Daha sonra önceleri Ermeniler ardından ise Müslümanlar için de bir felaket halini aldılar... | „ |
—İ.A. Zinoviev
Bu ifadeler dahilinde Hamidiye saldırılarında sadece Ermeniler değil Kürtler de büyük çapta zararlar görmüştür. Hamidiye Alayları içerisinde yer alan Kürt aşiretleri kendilerine sunulan avantajları bölgedeki Ermeni ve Kürt halkı üzerinde otorite kurmak için kullanmış ve bölgede bir süre sonra büyük kayıpların yaşanmasına sebep olmuşlardır. Bu vaziyet Kürtler'in özellikle Ermeniler ile olan ilişkilerinde büyük ölçüde olumsuz etki yaratmıştır. Birçok Kürt, Ermeniler arasında İslamiyeti yaymayı cihad niteliğinde algılamış ve aşiretler ile devlet nezdinde saygı göreceklerini düşünmüşlerdir. Özellikle Kürtler arasında o dönemde "Fermana Ermeniyan" olarak adlandırılan bu durumu birçok yabancı kaynaklardan da örnekleyebiliriz. Bilal Şimşir'in İngiliz belgelerinden aktardığı kadarıyla Diyarbakır'da yaşayan Ömerli Aşiretinden bir şahısın, Ermeniler tarafından öldürülmesi üzerine aşiret mensupları Ermeni köyüne gelerek Ermeniler'e adam öldürme suçu üzerine üç şart sunarlar. Bunlar; Ermeniler'in 25.000 kuruş ödemeler, dört Ermeni kızının Ömerli aşiretine verilmesi ya da Ermeniler'in İslam dinini kabul etmeleridir. Alman kaynaklarında ise 1894-1896 yılları içinde Kürtler'in 2493 köye zorla İslam dinini kabul ettirdikleri, 456 kiliseyi yıktıkları ve 649 kiliseyi de camiye çevirdikleri yönünde bilgiler yer almaktadır. Bu örnekler dahilinde görüldüğü üzere Hamidiye alaylarının büyük çoğunluğunun Kürtler'den oluşması Kürt-Ermeni ilişkilerini büyük çapta sarsmıştır. 19. yüzyılın başlarından başlayıp devam etmekte olan arazi kavgaları, baskınlar ve yağmalamalar daha da artmaya başlamıştır. Yerleşik Kürtler, Ermeniler ile iyi ilişkiler geçinirken aksine göçebe Kürtler ve Hamidiye alaylarına mensup aşiretler Ermeniler ile sürekli bir mücadele içerisinde bulunmuşlardır. Hamidiye Alaylarında yer alan aşiretler ve birlikleri;
| Sıra | Aşiret | Yeri | Süvari | Piyade | Toplam |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | Sipkan | Tutak | 400 | 250 | 650 |
| 2 | Sipkan | Hosuna | 400 | 175 | 575 |
| 3 | Sipkan | Cemal Verdi | 400 | 225 | 625 |
| 4 | Zilan | Toprakkale | 250 | 360 | 610 |
| 5 | Zilan | Karakilise | 450 | 250 | 700 |
| 6 | Karapapaklar ve Kürtler | Eleşkirt ve Karakilise | 400 | 150 | 650 |
| 7 | Karapapaklar ve Kürtler | Tulak - Kalakilise | 300 | 200 | 500 |
| 8 | Keşvan | Hasankale | 200 | 175 | 475 |
| 9 | Şapikan ve Badayan | Kızıldiz | 250 | 325 | 575 |
| 10 | Taşkesen, Diyadin | Kasatkanlı | 198 | 350 | 548 |
| 11 | Mikaili | Karakilise, Diyadin | 175 | 325 | 500 |
| 12 | Hamdiki, Başımi, Hal Hesini | Karakilise, Diyadin | 225 | 350 | 525 |
| 13 | Haydaran | Bergiri Muradiye | 200 | 318 | 518 |
| 14 | Haydaran | Bergiri Muradiye | 175 | 350 | 525 |
| 15 | Şevli | Van, Timar | 200 | 350 | 550 |
| 16 | Kalıkan, Livi | Erciş | 255 | 270 | 525 |
| 17 | Mukuri | Saray | 215 | 315 | 530 |
| 18 | Takarı | Zermaniz, Saray | 300 | 380 | 680 |
| 19 | Milli, Şemsiki | Saray | 225 | 425 | 650 |
| 20 | Şkeftka | Eblak | 327 | 213 | 540 |
| 21 | Adaman, Zilan, Hecidıran | Erciş | 250 | 275 | 525 |
| 22 | Haydaran | Erciş | 175 | 350 | 525 |
| 23 | Haydaran | Adilcevaz | 200 | 350 | 550 |
| 24 | Heydaran | Erciş | 175 | 350 | 525 |
| 25 | Marhoran | Adilcevaz | 250 | 300 | 550 |
| 26 | Hasenan | Hınıs (Kumdeban) | 335 | 205 | 540 |
| 27 | Hasenan | Malazgirt | 340 | 200 | 540 |
| 28 | Hasenan | Malazgirt (Diknuk, Dinbut) | 304 | 230 | 534 |
| 29 | Hasenan | Moranköyü | 310 | 230 | 540 |
| 30 | Hasenan | Bullanık | 308 | 232 | 540 |
| 31 | Cibran | Gümgüm | 308 | 232 | 540 |
| 32 | Cibran | Hınıs | 310 | 235 | 545 |
| 33 | Cibran | Varto | 315 | 330 | 545 |
| 34 | Zirkan | Tekman | 300 | 250 | 550 |
| 35 | Zirkan | Söylemez | 375 | 500 | 875 |
| 36 | Cibran | Kiği | 285 | 265 | 550 |
| 37 | Celali | Bayezit (Örtülü kışlağı) | 305 | 370 | 540 |
| 38 | Celali | Bayezit (Şeyhlu kışlağı) | 300 | 240 | 540 |
| 39 | Takori | Mahmudiye (Saray) | 305 | 301 | 606 |
| 40 | Kafkasya muhacirleri | Sivas | 275 | 500 | 775 |
| 41 | Milli | Mardin | 275 | 265 | 540 |
| 42 | Milli | Siverek | 255 | 375 | 630 |
| 43 | Milli | Siverek | 303 | 247 | 550 |
| 44 | Karakeçili | Siverek | 305 | 225 | 530 |
| 45 | Kikan | Res ül Eyn, Mardin | 350 | 270 | 620 |
| 46 | Tay (Arap) | Nusaybin | 445 | 185 | 630 |
| 47 | Karakeçili | Siverek | 310 | 230 | 540 |
| 48 | Miran | Cezire | 335 | 205 | 540 |
| 49 | Miran | Cezire | 308 | 232 | 540 |
| 50 | Ertoşi | Başkale,Norduz | 375 | 300 | 625 |
| 51 | Kays | Urfa | 450 | 200 | 650 |
| 52 | Kays | Harran | 400 | 150 | 550 |
| 53 | Berazı | Urfa | 250 | 300 | 550 |
| 54 | Berazı | Urfa | 300 | 300 | 600 |
| 55 | Berazı | Urfa | 275 | 300 | 575 |
| 56 | Gevdan | Hakkâri | 200 | 300 | 500 |
| 57 | Şadili | Hasankale | 300 | 250 | 550 |
| 58 | Adaman | Erciş | 200 | 350 | 550 |
| 59 | Pinyanişi | Hakkâri | 150 | 400 | 550 |
| 60 | Şidan | Hakkâri | 350 | 300 | 650 |
| 61 | Kasıkan | Söylemez | 250 | 300 | 550 |
| 62 | Kiki | Harran | 250 | 350 | 600 |
| 63 | Milli | Viranşehir | 550 | 250 | 800 |
| 64 | Milli | Viranşehir | 600 | 225 | 825 |
| 65 | Belideyi | Erciş, Patnos, Malazgirt | 250 | 200 | 450 |
| * | Toplam | * | 19306 | 18410 | 37581 |