Çin-Sovyet ayrılığı
Tarihçe > Ayrılık

Sorun asıl olarak Marksizm-Leninizm'e dair teorik ve ideolojik tartışmalardan kaynaklanmaktadır. Jozef Stalin'in 1953 yılındaki ölümünden sonra Sovyetler Birliği Komünist Partisi (SBKP) içinde ortaya çıkan barış içinde bir arada yaşama teorisi, Çin'de iktidar olan Çin Komünist Partisi lideri Mao Zedong tarafından kıyasıya eleştirilmiştir. İki ülke arasındaki diplomatik ayrılıkların temeli bu yıllarda başlamıştır. Mao'ya göre kapitalist ülkeler ile sosyalist devletlerin bir arada yaşaması imkânsızdır, çünkü bu devletler antagonist çelişki kapsamında birbirleriyle daima savaş içerisindedir. Bu nedenle "emperyalizm ile devamlı olarak savaş" düşüncesinden yana olan Mao, ABD'ye karşı sert ve uzlaşmaz bir politika izlenirse bu ülkenin ve temsil ettiği emperyalizm gücü kolayca ezilebileceğini düşünmekteydi. Nitekim Mao bu görüşünü kâğıttan kaplan terimiyle açıklayarak; "ABD kâğıttan bir kaplandır, ABD emperyalizmi güçlü görünüyor ama halkından ve kitlelerden uzaklaşmıştır." sözleriyle ifade etmiştir. Buna karşın Kruşçev Çin'i bu agresif tutumunun bir nükleer savaşa neden olabileceğini belirterek eleştirmiş ve Mao'nun nükleer silah isteklerini karşılamama kararı almıştır. Karşılık olarak da "Güzel de, kâğıttan kaplan’ın nükleer dişleri var" yanıtını vermiştir. Bunun üzerine Mao, SBKP'yi revizyonizm ile suçlayacaktır. Akabinde, 1961 yılında Çin Komünist Partisi SBKP'yi "Revizyonist ajan" sıfatı ile resmen itham etmiştir. Mao, kapitalistlere bir nükleer savaş korkusu salmanın, onların emperyalist sistemlerini yıkma korkusu vereceğinden, bu savaş durumunun olumlu bir yaklaşım o olduğunu belirtmiştir. Mao, bu konuda 1957 yılında konu hakkında şu ifadeleri kullanmıştır;
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | "Bir savaş çıkarsa kaç kişinin öleceğini düşünelim. Bugün dünyada 2,7 milyar insan var, bunun üçte biri yok olabilir. Eğer bu sayı yarıdan fazla olursa, 1,5 milyar civarı insan ölebilir ve yine 1,5 milyar civarı insan hayatta kalabilir. Ancak sonuçta emperyalizm yerle bir edilecek ve bütün dünya sosyalist olacaktır. Ardından birkaç yıl içerisinde dünya nüfusu tekrar 2,7 milyar olur." | „ |

Mao, SSCB'nin girdiği destalinizasyon sürecinde Nikita Kruşçev'i radikal bir şekilde eleştirmiş ve onun "Marksizme ihanet içerisinde olduğunu" deklare etmiştir. Ayrıca SBKP yönetimini kapitalist yolcu olarak tanımlamıştır. Bununla paralel olarak Küba Füze Krizi sürecinde Küba'daki Sovyet füzelerini Türkiye'de konuşlandırılan "Jüpiter füzeleri" karşılığında geri çekme kararı sonrası, SBKP'yi "devrimci davaya ihanet" ile itham etmiştir. Buna karşılık SBKP, Mao Zedong'u "serüvencilik" ile sıfatlandırmıştır. Kruşçev konu ile ilgili olarak "Mao ve Çin Komünist Partisi, gerginlik tırmandığı takdirde nükleer silahlar ile kapitalist dünya ile birlikte sosyalist dünyanın da yok olacağını görememektedir" değerlendirmesi yapmıştır. Haziran 1960'ta Romanya Komünist Partisi Kongresi'nde Kruşçev, isim vererek Mao'yu açıkça eleştirmiş, onu "aşırı solcu ve aşırı dogmacı" olarak tanımlamıştır. Kruşçev konuşmasını Mao'yu Jozef Stalin'e benzeterek devam ettirmiş, onu "kendi çıkarlarından başka hiçbir şeye aldırmayan, modern dünyanın gerçeklerinden kopuk teoriler geliştiren" kişi olarak tanımlamıştır. Bunun üzerine kongrede Çin'i temsilen bulunan Peng Çen isimli Çin diplomatı söz alarak Kruşçev'e yanıt vermiş, onun marksist olmayan görüşleri zorla kabul ettirmek için "ataerkil, keyfi ve zalimce" davrandığını belirtmiştir.
Sovyetler Birliği, Sputnik 1 adlı ilk uzay aracını 4 Ekim 1957 tarihinde yörüngeye oturtmasının ardından başlayan Uzay Yarışı'nda stratejik üstünlüğü ele geçirmişti. Bu olayın asıl önemli noktası bu aracı uzaya götürebilecek güçte bir füzenin de üretilmiş yapılmış olmasıydı. Yani Sovyetler, bu kadar güçlü ve uzun menzilli füze yaptıklarına göre, bu füzelere yerleştirecekleri nükleer silahlar ile Amerika Birleşik Devletleri'ni (ABD) kolaylıkla vurabilirdi. Oysa o döneme kadar bu stratejik üstünlük, uzun menzilli bombardıman uçaklarına sahip olması nedeniyle ABD'ni elindeydi ve bu gelişme ile birlikte Sovyetler'in eline askeri bir üstünlük geçmişti. Bu gelişme üzerine Çin Komünist Partisi, artık Sovyetler Birliği'nin bu üstünlüğe dayanarak Batı emperyalizmine karşı daha sert bir politika takip etmesi gerektiğini ve enternasyonal komünizm faaliyetlerinin daha radikal bir şekilde yürütülmesi gerektiğini ifade etmiştir. Fakat bu görüş dönemin SBKP yönetimince benimsenmemiştir. Çünkü SBKP'ye göre her iki tarafın da elinde nükleer silahlar bulunduğuna göre, 3. Dünya Savaşı artık eski savaşlar gibi olmayacaktı ve anlaşmazlıkların bir nükleer savaşa dönüşmesi halinde bu sadece kapitalist dünya için değil, komünist blok da dahil herkes için çok yıkıcı neticeler doğuracaktı ve komünizmin 40 yıllık kazançları da bir anda silinip gidecekti.
Çin'in diğer şikayeti de, Batı Bloku'na karşı takip edilen politikada Sovyetler'in Çin Komünist Partisi'ne hiç danışma ihtiyacını hissetmeden kendi başına hareket etmesi idi. Bu durum 1959 yılında Sovyet-ABD ilişkilerindeki gelişmelerle daha da şiddetlendi. Zira Kruşçev, Sovyetlerin Barış içinde bir arada yaşama teorisi uyarınca ABD ile ilişkileri yumuşatmak amacıyla bir takım faaliyetlere girişmiştir. Ardından yayınlanan ortak bildiride iki süper devletin, barışın korunmasında ortak sorumluluğa sahip oldukları belirtilmiştir. Bu durum ÇKP tarafından kıyasıya eleştirilmiş Kruşçev, "komünizm davasına ihanet" ile suçlanmıştır. Bununla birlikte Ekim 1957'de Çin Halk Cumhuriyeti ile Sovyetler Birliği arasında, Çin'e model bir atom bombası ve bazı nükleer bilgilerin verilmesine dair bir anlaşma imzalanmıştı. Fakat Kruşçev'in ABD seyahatinden iki ay önce, Sovyetler bu anlaşmayı feshetmişlerdi. Çin'e göre bu durum, kendilerinin sırtından ABD'ye verilmiş bir tavizdi.
Çin Komünist Partisi, Kruşçev'in dış politikada son derece hatalı ve tehlikeli kararlar aldığını ifade etmiştir. Çin; Stalin döneminde ilişkilerin kesildiği ve kendilerinin de "kapitalist ve emperyalistlerin uşağı" olarak tanımladığı Yugoslavya lideri Josip Broz Tito'ya tekrar itibar kazandırarak ve kendisini komünist toplum içine soktuğunu belirtmiştir. Bununla birlikte Çin'in "gerçek sosyalist" olduğunu ifade ettiği Enver Hoca önderliğindeki Arnavutluk Halk Cumhuriyeti'ne karşı, Sovyetler tarafından düşmanca politika yürütülmüş ve bu ülkenin idaresi Sovyetlerce değiştirilmeye çalışmıştır. Bu dönemde Arnavutluk-Sovyetler Birliği ilişkileri gergin bir hale gelmiştir. Bu durum Çin'in tepkisiyle sonuçlanmıştır. 1961 yılında toplanan SBKP 22. Kongresi sonrası SSCB-Arnavutluk ilişkisinin kesilme kararı ardından Çin, Arnavutluk'a destek vererek ülkeye ekonomik, teknik, teknolojik yardımlarda bulundu. Bununla birlikte Çin'de Kültür Devrimi başladığında Arnavutluk da buna paralel adımlar atmış ve ülkelerdeki komünist parti kongrelerinde iki ülkenin arasındaki dostluk vurgulanmıştır. Çin'in hatalı karar olarak tarif ettiği diğer bir karara örnek olarak, dış ülkelerdeki komünist partilerin seçimle de iktidara gelebileceğini görüşüydü. Bu fikri ileri süren SBKP yönetimi, bu yöntemle birçok ülkedeki komünist partilerin devrimci girişimini ve inisiyatifini önlenmesi suçlamasıyla Çin tarafından kıyasıya eleştirilmiştir.
Bunu izleyen yıllarda Çin Komünist Partisi Sovyetler'e karşı propaganda faaliyetlerine girişti. Parti, Vladimir Lenin'in 90. doğum yıldönümü olan Nisan 1960'ta Lenin'in teorilerini işleyerek Sovyetler'in yanlışlığını ortaya koymaya çalıştı. Çin'e göre Barış içinde bir arada yaşama, Lenin'de geçici bir taktik iken, Sovyetler Birliği yönetimi bunu devamlı bir prensip haline getirmişti.
Her iki ülkede de görüşlerini resmî olarak duyurmuştur. Haziran 1963'te Çin Komünist Partisi, kendi partilerinin parti genel çizgisini anlatan "Uluslararası Komünist Hareketin Genel Çizgisi Hakkında Çin Komünist Partisinin Önerisi" isimli broşür yayımlamıştır. Sovyetler de bu açıklamaya karşılık olarak "Sovyetler Birliği Komünist Partisi'nin Açık Mektubu" adında karşı bir yanıt göndermiştir. Bu karşılıklı yazışmalar iki parti arasındaki son resmî yazışma olmuştur. Bundan bir sene sonra, 1964 yılında ÇKP lideri Mao Zedong, Sovyetler Birliği'nde gerçekleşen destalinizasyon politikaları ile bir karşı devrim olduğunu ve böylelikle kapitalizmin yeniden restore edildiğini iddia etmiştir. Bu açıklamaları takiben Sovyetler Birliği ve Varşova Paktı ülkeleri, Çin Halk Cumhuriyeti ile ilişkileri resmen koparmıştır.
Amerika Birleşik Devletleri Dışişleri Komisyonu tarafından söz konusu anlaşmazlığın sebepleri raporlaştırılmıştır. 1965 yılına ait raporda şu ifadeler yer almaktadır;
Dünyada komünist bloku ve komünist hareketi sevk ve idare yoluyla yapılan mücadelede Çin, özellikle Asya'da olmak üzere, tüm olarak komünist hareketin başını çekmeyi hedeflemektedir.
Moskova ve Pekin arasında ilerici ve devrimci yöntemlere dair ideolojik mücadele ve ortak hedefe (dünya komünizminin zaferi hedefine) ulaşmak için gerekli taktik hususunda tartışmalar vardır.
Çin, Sovyetler Birliği ve ABD ile aynı derecede büyük bir devlet olma iddiasındadır.
Sovyetler Birliği kendi teknik gelişmesinde bencilce davranmakta ve Çin'e yeteri kadar iktisadi yardımda bulunmamaktadır.
Sovyetler Birliği, Hindistan'la silahlı anlaşmazlığında, Çin'i desteklemeyi reddetmiştir.
Sovyetler Birliği ile Çin arasında, kültürlerin farklı oluşundan doğan manevi bir uçurum vardır.
SBKP, Doğu Avrupa ülkelerindeki komünist partileri kendi gibi düşünmeye ve ÇKP'ye karşı tavır almaya zorlamış, buna karşılık olarak ÇKP de dünyanın çeşitli ülkelerinde kendi düşüncesine yönelik propaganda yapmıştır. Anlaşmazlığı takip eden süreçte Sovyetler'den yana saf tutan diğer sosyalist ülkelerle de arası açılan Çin, dünyanın devrimci ağırlık merkezinin "revizyonist" Doğu Bloku'ndan Asya, Afrika ve Latin Amerika'daki bağımsızlık hareketlerine kaydığını savunmuştur. Birçok kaynağa göre bu durum Berlin Duvarı'nın inşası, Küba Füze Krizi ve Vietnam Savaşı ile birlikte Soğuk Savaş'ın temel öğelerinden biridir. Bu durum ABD ve Çin Halk Cumhuriyeti ilişkilerinde de değişiklere yol açmış, karşılıklı işbirliği anlaşmaları imzalanmıştır. Nitekim bununla ilgili olarak ABD başkanı Richard Nixon 1972 yılında ilk kez Çin Halk Cumhuriyeti'ne bir ziyaret gerçekleştirmiştir (Bkz: Nixon'ın Çin Ziyareti). Ping Pong Diplomasisi olarak da adlandırılan bu yakınlaşmayla birlikte ABD-Çin Halk Cumhuriyeti arasında yeni bir dönem başlamıştır.
Bununla birlikte Çin Komünist Partisi; 500 milyon köylüyü kapsayan bir toprak reformu gerçekleştirmeyi düşünmesi ve bu reformla sosyalizmi tam olarak tamamlayacağını iddia etmesi sebebiyle artık sosyalist dünyanın liderinin Sovyetler Birliği değil Çin olması gerektiğini iddia ediyordu. Buna karşılık Kruşçev ise Sovyetler Birliği'nin Komünizmin 20 yılı sloganını öne sürerek sosyalizmin basamaklarını çoktan tamamladığını ve komünizm evresine geçtiğini savunmaktaydı. Kruşcev iddiasını desteklemek için Doğu Avrupa ülkelerine bazı imtiyazlar vermiş ve yakın zamanda başlayacak olan çok merkezlilik döneminde Doğu Avrupa'nın da faal bir güç olarak katılımını sağlamış oldu. Bunun sonucu olarak Arnavutluk Sosyalist Halk Cumhuriyeti hariç Doğu Bloku ülkeleri SSCB'yi desteklemişlerdir.
Tüm bunların ardından Çin Komünist Partisi'nin ortaya attığı "Üç Dünya Kuramı", söz konusu ayrılığın zirve noktasını oluşturmuştur. Bu teoriye göre Sovyetler Birliği artık sosyal emperyalist bir devletti ve Çin için emperyalizm'den daha büyük bir tehlikeydi. Çünkü bu düşünceye göre emperyalizm Çin'de alt edilmişti, fakat "komünist" sıfatlarla görünen Sovyet müdahalesi ülke için daha tehlikeli bir durumdu.
Bazı tarihçiler; SSCB'nin 1969 yılında Çin'e nükleer saldırı düzenlemenin eşiğine geldiğini, fakat ABD, böyle bir saldırının Üçüncü Dünya Savaşı çıkaracağını söylemesi üzerine vazgeçtiğini iddia etmişlerdir. Bu iddialara göre Çin-Sovyet sınırında çatışmaları sırasında Sovyet diplomatları, "Çin tehdidini ortadan kaldırıp bu modern maceraperestten kurtulmak" için düzenlemeye hazırlandığı nükleer saldırı konusunda ABD'yi uyarmış ve tarafsız kalmasını istemişlerdir. Ancak, yine iddialara göre, ABD bu duruma kayıtsız kalamayacağını bildirmiş, Sovyetlerin Çin'e saldırması halinde ABD'nin de Sovyetler Birliği'ne nükleer saldırı düzenleme tehdidinde bulunmuştur.