stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
İzmir tarihi
Cumhuriyet dönemi

İzmir, 1984 yılında çıkarılan 2972 sayılı kanun ve 195 sayılı kanun hükmünde kararname sonucu İstanbul ve Ankara ile birlikte büyükşehir unvanı kazandı. Aynı yıl çıkarılan 3030 sayılı kanun ile büyükşehir ve ilçe belediyeleri statüleri netleşti. Başlangıçta üç ilçe (Bornova, Karşıyaka, Konak) İzmir Büyükşehir Belediyesinin sınırlarına dahil edildi. 2004 yılında çıkarılan 5216 sayılı kanun ile büyükşehir belediyesinin sınırları valilik binası merkez kabul edilerek yarıçapı 50 kilometre olan dairenin sınırlarına genişletildi. Bu sınırlar içinde kalan 21 ilçe, büyükşehir ilçe belediyeleri hâline geldi. 2012 yılında çıkarılan 6360 sayılı kanun ile 2014 Türkiye yerel seçimlerinin ardından büyükşehir belediyesinin sınırları il mülki sınırları oldu.
Urla yakınlarındaki Klazomenai antik kentinde dünyanın en eski zeytinyağı üretim tesisi bulunmuştur.
İzmir Agorası
Homeros'un eserlerini kaleme aldığı düşünülen Buca'daki Kızılçullu Su Kemerleri tarihi Meles Çayı olasılıklarından biri üzerinde yükselmektedir.
Timur'un biyografisi Zafernâme'de (1467) yer alan ve Bihzâd tarafından çizilen İzmir Kuşatması minyatürü
Kemeraltı'nda bulunan Kızlarağası Hanı'nın üst katından Hisar Camii'nin (1592-1598) görünüşü
Pîrî Reis'in Kitâb-ı Bahriye'sinde İzmir Körfezi
1862 yılında İzmir'in görünümü
Cumhuriyet Meydanı
Matúš Bero

| Kişisel bilgileri |
| --- | --- | --- | --- |
Tam adı:  Matúš Bero
Doğum tarihi:  6 Eylül 1995 (29 yaşında)
Doğum yeri:  Ilava, Slovakya
Boyu:  1,81 m (5 ft 11+1⁄2 in)
Mevkii:  Orta saha
Kulüp bilgileri
Kulübü:  SBV Vitesse
Numarası:  21
Altyapı kariyeri
:  Trenčín
Profesyonel kariyeri*
| Yıllar |  Takım |  Maç |  (Gol) |
| 2013-2016 |  Trenčín |  77 |  (23) |
| 2016-2018 |  Trabzonspor |  38 |  (3) |
| 2018- |  SBV Vitesse |  93 |  (13) |
| Toplam |   |  208 |  (39) |
Millî takım kariyeri‡
| 2014-2017 |   Slovakya U-21 |  14 |  (3) |
| 2016- |   Slovakya |  16 |  (0) |
 * Yalnızca lig maçları ve gollerini içerir. Güncelleme: 26 Eylül 2021 
Matúš Bero (d. 6 Eylül 1995), Slovak futbolcudur. SBV Vitesse'de oynamaktadır.
Kariyer İstatistikleri

| Kulüp Performansı> Sezon | Kulüp Performansı> Kulüp | Kulüp Performansı> Lig | Lig> Maç | Lig> Gol | Kupa> Maç | Kupa> Gol | Şampiyonlar Ligi> Maç | Şampiyonlar Ligi> Gol | Toplam> Maç | Toplam> Gol |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |

| Slovakya | Slovakya | Slovakya | Lig | Lig | Slovenský pohár | Slovenský pohár | Avrupa | Avrupa | Toplam | Toplam |
| 2013–14 | AS Trenčín | Corgoň Liga | 26 | 3 | 0 | 0 | 1 | 0 | 27 | 3 |
| 2014–15 | AS Trenčín | Fortuna Liga | 18 | 5 | 5 | 0 | 0 | 0 | 23 | 5 |
| 2015–16 | AS Trenčín | Fortuna Liga | 30 | 15 | 5 | 1 | 2 | 1 | 37 | 17 |
| 2016–17 | AS Trenčín | Fortuna Liga | 3 | 0 | 0 | 0 | 4 | 1 | 7 | 1 |
| Kariyer Toplamı | Kariyer Toplamı | Kariyer Toplamı | 77 | 23 | 10 | 1 | 7 | 2 | 94 | 26 |
Başarıları > AS Trenčín

Fortuna Liga (2): 2014–15, 2015-16
Slovenský pohár (2): 2014–15, 2015-16
Başarıları > Kişisel

Fortuna Liga'da Yılın Futbolcusu 2014-15
SMDS

(SMDS) Anahtarlamalı Çok megabitlik Veri Servisi (ing. : Switched Multi-megabit Data Service) 1990 yıllarda veri alışverişi için LAN, MAN ve WAN'a bağlanmak için kullanılan bir bağlantı servisidir. Avrupa'da bu hizmet Genişbant Bağlantısız Veri Servisi (CBDS) (ing. : Connectionless Broadband Data Service) olarak bilinmektedir.
SMDS, LAN'lar arasında yüksek hızda veri iletişimi yapmak için telefon şirketleri tarafından sunulan bağlantısız bir paket dağıtım hizmetidir. Halka açık genişbantlı anahtarlama hizmeti veren ilk ağ uygulamasıdır. LAN'lar arasındaki bağlantılar kiralık hatlar üzerinden ya da SMDS üzerinden kurulabilir.
Kiralık hatlar kullanmak, n adet LAN arasında bağlantı kurabilmek için n(n-1)/2 adet kiralık uzun hat kullanmak gerekir. Kiralık hatlar ağ maliyeti yönünden pahalı bir uygulamadır. Ayrıca, kiralık hatların aylık kira ücreti sabittir ve kullanım olmasa bile bu ücret ödenir. Oysa SMDS hizmetinden yararlanarak n adet LAN arasında 
bağlantı kurmak için, LAN'ların en yakın SMDS yönlendiricisine birer kısa erişim hattı üzerinden bağlanmaları yeterlidir. Bu durumda n adet kısa erişim hattı kullanılacağı için hat maliyeti daha düşük olacaktır. Bu kısa bağlantılar, genellikle DQDB kullanan bir MAN üzerinden olabileceği gibi kısa kritik hatlar üzerinden de yapılabilir.
SMDS ağı, LAN'lar arasında yüksek hızda ve patlamalı(bursty) trafiğe uygun bir omurga oluşturur. LAN'lar arasındaki paket gönderme işlemi kısa sürede tamamlandığı için zamanın büyük kısmında LAN'lar arasında veri iletimi olmaz. Bu nedenle, kesintili trafik için SMDS kiralık hatlara göre daha ekonomiktir. SMDS'de gönderilen paketlerin paket biçimi Şekilde gösterilmiştir.
Kaynak ve Varış adresleri 4 bitlik bir kodu izleyen 15 haneli bir telefon numarasından oluşmaktadır. Telefon numarasının her hanesi 4 bit ile kodlanmıştır. Telefon 
numarası, ülke kodunu, alan kodunu ve abone numarasını içerir.
Ücretlendirme işleminde hata yapılmasını önlemek amacıyla, yönlendiricide, gelen paketlerin kaynak adresleri ile bağlanan hat numarası karşılaştırılarak aynı olup olmadıkları kontrol edilir. Adres yanlış ise paket elenir, doğru ise paket varış adresine doğru gönderilir.
SMDS hizmeti, paketlerin veri alanında ne tür veri olduğuna bakmaz. Veri alanında bir "ethernet" paketi, bir IBM "Token Ring" çercevesi ya da başka bir paket olabilir. Veri alanında bulunan veri, üzerinde hiçbir değişiklik yapılmaksızın gönderen LAN'dan alacak olan LAN'a iletilmektedir.
SMDS'in kullanıcıya sağladığı Önemli özellikler > Yayın özelliği (Broadcast feature)

SMDS'in bu özelliğinden yararlanarak birçok telefon numarasından oluşan bir liste düzenleyebilir ve bu liste için özel bir numara tanımlayabilir. Bu özel numaraya gönderilen tüm paketler yönlendiriciler tarafından listedeki tüm abonelere dağıtılır.
SMDS'in kullanıcıya sağladığı Önemli özellikler > Adres ekranlama özelliği (Address screening feature)

SMDS'in abonelere sağladığı diğer önemli özellik de, gelen ve giden paketler üzerine uygulanabilen adres ekranlama(address screening) özelliğidir. Bu özelliği kullanarak paketlerin sadece önceden belirtilen adreslere gönderilmesi ve/veya sadece önceden belirtilen adreslerden gelen paketlerin kabul edilmesi sağlanabilir. Böylece, kullanıcılar dış dünya ile bağlantısı olmayan özel bir ağ oluşturabilirler. Veri iletişimde gizlilik isteyen şirketler için bu özellik çok önemlidir.
SMDS'de patlamalı trafik (Bursty traffic in SMDS)

SMDS'deki yönlendiricilerde, her abone hattı için bir sayaç bulunur. Bu sayacın değeri sabit bir hızda artar. Örneğin abone ortalama 800.000 kbps'lik iletim hızındaki bir iletim hizmeti için sözleşme yapmış ise, bu abonenin sayacı saniyede 800.000 bit(ya da 100.000 byte) artar. Abone sürekli veri gönderme durumunda, bir saniyede 800.000 bit'lik veri gönderebilir. Bu durumda abonenin ortalama veri gönderme hızı 800.000 bps'dir. Eğer abone bir süre veri göndermezse, bu süre içinde sayaç değeri 10 us'de bir byte artacağından, abonenin sayacında sonradan kullanabileceği bir kredi birikir. Abonenin sayaçta birikmiş olan byte sayısına eşit uzunlukta ya da daha kısa bir paket göndermesine izin verilir. Abone bir paket gönderdiğinde, sayaç değeri ile gelen paketin uzunluğu kıyaslanır. Sayaç değeri gelen paket uzunluğundan büyükse, paket gideceği yere gönderilir ve sayaç değeri gönderilen paket uzunluğu kadar azalır. Eğer sayaç değeri gelen paket uzunluğundan küçükse, paket elenir; gönderilmez.
Evenler

| эвэсэл · эвены |
| --- | --- |
Geleneksel kıyafetli Even kadınları. 20.yüzyılın başları
Toplam nüfus
 y. 20,017   

Önemli nüfusa sahip bölgeler
 Rusya:  Yakutistan   Çukotka  Şablon:Ülke veri Magadan Oblastı  Şablon:Ülke veri Kamçatka Krayı  Şablon:Ülke veri Habarovsk Krayı: 19,913
 Ukrayna: 104
Diller
Rusça, Evence, Sahaca
Din
Şamanizm, Rus Ortodoksluğu
İlgili etnik gruplar
Evenkiler
Evenler, Sibirya ve Rusya Uzak Doğu'sunda yaşayan Tunguz kökenli bir halktır. Magadan Oblastı ve Kamchatka Krayı bölgelerinde ve Lena Nehri'nin doğusundaki Yakutistan'ın kuzey bölgelerinde yaşarlar. Rusya'da 2002 sayımına göre 19.071, 2010 nüfus sayımına göre 22.383 Even vardır.
Tunguz dillerinden biri olan ve Even dili olarak bilinen bir dili konuşurlar. Köken ve kültür olarak Evenkilere yakındırlar. 19. yüzyıl'dan beri Ortodoks hakimiyetinde olsalar da, büyük bölümü 1930'lara kadar kendi şamanizm inanışlarını korumayı başarmıştır. Geçimlerini avcılık, balıkçılık ve Ren geyiği yetiştiriciliği ile sağlarlar.
Geçmiş

Evenlerin Balkaş Gölü çevresinden geldiği düşünülmektedir. Fakat göçebe bir halk olduları için, bir köken yeri belirlemek zordur. Evenlerin geleneksel evleri, hayvan derileriyle kaplı konik çadırlardır. Sovyet döneminde yerleşik hayata geçmeye başladılar ve asimile olmaları hızlandı.
Ayten Berkalp

Ayten Salih Berkalp (d. Gazimağusa, 16 Ekim 1933), Kıbrıs Türkü sporcu, doktor ve bürokrat.
Spor kariyeri

Kıbrıs'ta doğdu ve Limasol'da devam ettiği ilkokulun beşinci yılında voleybol ve atletizme başladı. Victoria Lisesi'nin ortaokul takımının kaptanlığını yaptıktan sonra 1949 yılında Çamlıca Kız Lisesi'ne kaydoldu. Bu okulun voleybol, basketbol ve atletizm takımlarında yer alan Salih, voleybol takımının 1949-50, 1950-51, 1951-52 ve 1952-53 sezonlarına üst üste İstanbul şampiyonu olmasında pay sahibi oldu.
Liseyi bitirdikten sonra İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi'nde yüksek öğrenimini sürüdüren Salih, 1954 yılında Fenerbahçe Spor Kulübü ile Çamlıca Kız Lisesi arasında kurulan işbirliği ile takım arkadaşlarıyla birlikte sarı-lacivertli kulübe geçti ve burada kadın voleybol, basketbol ve atletizm takımlarının kurulmasına önayak oldu. Sarı-lacivertli kadın voleybol takımının 1956-60 arasında 5 kez Türkiye, 4 kez İstanbul şampiyonu olmasında pay sahibi oldu. Yine Salih'in kaptanlığındaki kadın basketbol takımı 1955-1959 arasında 5 kez üst üste İstanbul, 1956-1958 arasında üç kez Türkiye şampiyonu, 1959 yılında da Türkiye ikincisi olmasına büyük katkı sağladı. 1956 sezonunda İstanbul Kızlar Basketbol Ligi'nde Fenerbahçe'nin Kadıköyspor'a karşı aldığı 55-8'lik galibiyette 25 sayı kaydederek kırdığı rekor uzun süre kırılamadı.
Ayrıca, 1954'ten sonra İstanbul ve Türkiye şampiyonlukları kazanan kadın atletizm takımlarında da yer aldı. 1956 yılında Atatürk Koşusu'nda birinci oldu, ayrıca takım birinciliğini de Fenerbahçe'ye kazandırdı. Kürekte birincilikler kazandı.
1957 yılında fiilen ve temsili olarak kurulan Türkiye kadın millî voleybol takımına aday olarak seçildi. 2-7 Mayıs 1957 tarihlerinde düzenlenen İstanbul Uluslararası Voleybol Turnuvası'nda İstanbul Karması adı altındaki temsili millî takımda Bulgaristan ve Romanya'ya karşı takım kaptanı olarak forma giydi. Ancak bu dönemde, Salih'in resmi maçlarda oynayıp oynayamayacağı sorusu ortaya çıktı. Zira, Salih Kıbrıs doğumlu olduğu için adayın 1960 yılına kadar idaresi altında tutan İngiltere uyruğundaydı. Millî takımda oynaması için Türk tâbiyetine geçmesi gereken Salih'in Tıp Fakültesi'nden mezun olduğunda Kıbrıs'ta daha faydalı olacağı görüşü ağırlık kazandı ve Türk vatandaşı yapılmadı.
1960 yılında üniversiteden mezun olunca 16 Aralık 1960'ta bağımsız olan Kıbrıs Cumhuriyeti'ne gitti ve Türkiye'deki spor kariyeri sonlandı.
2008-09 sezonunda Türkiye Kadınlar Voleybol Ligi'ni şampiyon olarak tamamlayan Fenerbahçe (kadın voleybol takımı) ve teknik heyetine 1907 Fenerbahçe Derneği tarafından  verilen şampiyonluk yemeğine onur konuğu olarak davet edildi.
Sağlık kariyeri

1960 yılında Lefkoşa Genel hastanesi'nde göreve başlayan Salih, 2 yıl sonra Limasol'a, 1963 yılında yeniden Lefkoşa'ya tayin oldu. 15 Şubat 1963'te Kıbrıs Türk Hekimler Birliği'ne kaydolarak Birliğin ilk kadın doktoru oldu. 1963 olayları başladığında görevdeki tüm Türk personelle birlikte esir düştüyse de Kıbrıs Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı Makarios'un aracılığıyla serbest bırakıldı. 1963-1974 yılları arasında Ada Türklerine yönelik şiddet olaylarında yaralanan Türklere yardım etmek amacıyla hizmet veren "gezici ekip"te görev aldı.
1967 yılında ihtisas eğitimi için İngiltere'ye giden Salih 1971 yılında yurda döndü. İstihbarat eğitimi alarak yemin etti ve Mücahit görevine devam etti. Ada'yı Yunanistan'a bağlamak isteyen milliyetçi Rumların gerçekleştirdiği 15 Temmuz 1974 Darbesi ve Türkiye'nin 1974 yılındaki Kıbrıs Barış Harekatı sırasında Limasol Türk Genel Hastanesi'nde başhekimlik görevini yürütmekte olan Salih, 1974 olaylarında Sancaktarlık yetkilerini devralarak, Güney'de rehin kalmış Türkler'in sözcülüğünü üstlendi ve sağ salim Kuzey'e geçmelerinin sağlanmasına yardımcı oldu.
1975'te Gazimağusa Türk Hastanesi Başhekimi, o yılın sonunda Sağlık Bakanlığı Müdür Muavini, 1978'de Sağlık Bakanlığı Müsteşar Vekili ve 1982'de Sağlık Bakanlığı Müsteşarı oldu. Sağlık Bakanlığı Müsteşarlığı görevini 1990'lı yılların ortalarına kadar sürdürdü. Emeklilik döneminde ise, Kamu Hizmetleri Komisyonu Üyeliği yaptı.
2016 yılında gazeteci-yazar Ahmet Tolgay tarafından Doktor Ayten'in Romanı yayınlandı.
Hakkında yazılan kitaplar

Doktor Ayten'in Romanı 9789963994427
Cemal Enginyurt

| Cemal Enginyurt> Türkiye Büyük Millet Meclisi 21, 27 ve 28. Dönem Milletvekili |
| --- | --- |
Görevde
Makama geliş  7 Temmuz 2018
Seçim bölgesi: 2018 - Ordu 2023 - İstanbul
Görev süresi 2 Mayıs 1999 - 1 Ekim 2002
Seçim bölgesi: 1999 - Ordu
Demokrat Parti Genel Başkan Yardımcısı
Görev süresi 6 Mart 2022 - 18 Kasım 2024
Kişisel bilgiler
Doğum: 9 Nisan 1965 (59 yaşında) Dedeli, Altınordu, Ordu, Türkiye
Partisi: Milliyetçi Çalışma Partisi (1987-1992) Milliyetçi Hareket Partisi (1992-2020) Demokrat Parti (2020-2024) Bağımsız (2024-2025) Cumhuriyet Halk Partisi (2025-günümüz)
Bitirdiği okul: Anadolu Üniversitesi İktisat Fakültesi
Cemal Enginyurt (d. 9 Nisan 1965, Ordu), Türk gazeteci, siyasetçi ve CHP İstanbul milletvekilidir.
İlk yılları

9 Nisan 1965 yılında Ordu'nun Dedeli köyünde doğdu. İlk, orta ve lise öğrenimini Ordu'da tamamladı. Lisans öğrenimini Anadolu Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesinin İktisat Bölümünde tamamladı.
Siyasi yaşamı

Henüz lise 1 öğrencisiyken 12 Eylül 1980 Darbesi'yle 3 yıl hapiste kaldı. 12 Eylül 1980 darbesi sonrası Ülkü Ocakları teşkilatlanmalarının yasaklanması ile birlikte Bizim Ocak dergisi adı altında teşkilatlanma çalışmalarına başlayan ülkücülerden olan Cemal Enginyurt, 1986 yılında Ordu Bizim Ocak dergisi il temsilciliğini kurarak, 12 Eylül sonrası Ordu'da ilk Ülkü Ocakları faaliyetini başlattı. 1991 yılında MÇP il sekreteri olarak başladığı parti yöneticiliği, 1993 yılında Milliyetçi Hareket Partisi (MHP) MYK üyesi, 1994 yılında aynı partinin Ordu il başkanı seçildi. Aynı yıl, MHP'den Ordu belediye başkan adayı, 1995 seçimlerinde MHP Ordu 1. sıra milletvekili adayı oldu.
1997 yılında MHP Ordu il başkanlığına tekrar seçildi, 1999 yılında MHP 1. sıra adayı olarak girdiği seçimde milletvekili seçilerek, MHP'nin Ordu ilinde seçilen ilk milletvekili oldu. Rahşan Affı'na destek verdi, 21 Aralık 2000'de yapılan oylamada kabul oyu verdi. 2012 yılında MHP Ordu İl Başkanlığı görevine tekrar seçildi ve bu görevi 2014 yılına kadar sürdürdü. 2014 yerel seçimlerinde MHP'den Ordu Büyükşehir Belediye Başkan adayı oldu, fakat seçilemedi. Haziran 2015 genel seçimlerinde MHP'den Ordu 1. sıra milletvekili adayı oldu ancak seçilemedi. 2018 genel seçimlerinde yeniden TBMM'ye girdi.
Siyasi yaşamı > MHP'den ihraç edilmesi

19 Temmuz 2020'de Cemal Enginyurt, Tarım ve Orman Bakanı Bekir Pakdemirli'nin fındık fiyatı açıklaması üzerinden AKP'yi eleştirdi, AKP tarafının MHP'yi yok saydığını savundu. Cemal Enginyurt yaptığı açıklamalarda "Tarım bakanı ne istiyorsun sen bizden? Niye davet etmiyorsun bizi? AK Partililer niye çağırmıyorsunuz bizi? Ne yaptık size? Muhalefet mi ettik? Her yerde savunuyoruz, her yerde anlatıyoruz. Cumhur İttifakından başka bir şey söylemiyoruz. Biz her söze başladığımızda 'Sayın Cumhurbaşkanı' diye başlıyoruz. Ama bu arkadaşlar bizi yok sayıyorlar. Her yerde yok sayıyorlar. Belediyelerde, sokakta, siyasette yok sayıyorlar. En son bugün tarım bakanı… Biz anlatamıyor muyuz projeleri? Muhalefet mi ettik size?" açıklamalarında bulundu. Cemal Enginyurt'un bu açıklamalarından sonra 21 Temmuz 2020'de MHP üyeliğinden kesin ihraç talebi ile tedbirli olarak disiplin kuruluna sevk edildi. 30 Temmuz 2020'de ise Milliyetçi Hareket Partisi Merkez Disiplin Kurulu toplantı yaptı. Toplantı sonrasında kurul başkanı MHP Kırıkkale Milletvekili Halil Öztürk "Milliyetçi Hareket Partisi Tüzüğü'nün 78. maddesinin Kesin Çıkarma Cezasını Gerektiren Haller Başlıklı 4. Bendinin (c), (e) ve (i) fıkrası hükümleri uyarınca parti üyeliğinden kesin olarak çıkarılmasına karar verilmiştir." açıklaması yapıldı ve Cemal Enginyurt bu kararla MHP'den ihraç edildi. Cemal Enginyurt alınan ihraç kararını Twitter hesabından yorumladı. Enginyurt Twitter'dan yaptığı açıklamada "MHP'den ihraç ettiniz! Ülkücülüğümü almadınız, alamazsınız. İhraç edenler! Bir gün sıra size de gelir. Konuşmamı kesemezsiniz, kesemeyeceksiniz. Ülkücülerin sesini kimse kesemez. Millet, devlet ve Ordulular için, hep doğruları konuşan olacağım." açıklamalarında bulundu.
Siyasi yaşamı > Demokrat Parti (2020-2024)

18 Aralık 2020 tarihinde Gültekin Uysal'ın daveti üzerine Ankara'da düzenlenen törenle Demokrat Partiye katıldı. Aynı partide 6 Mart 2022 tarihinde teşkilatlardan sorumlu genel başkan yardımcılığı görevine getirildi. 2023 genel seçimlerinde Demokrat Parti İstanbul milletvekili seçildi. Enginyurt, 18 Kasım 2024'te yaşanan anlaşmazlıklar nedeniyle Salih Uzun ile beraber, Demokrat Partiden istifa etti.
Siyasi yaşamı > Cumhuriyet Halk Partisi (2025-günümüz)

4 Şubat 2025'te Cemal Enginyurt ile Salih Uzun, CHP'ye katıldılar. Enginyurt ile Uzun'un rozetlerini CHP Genel Başkanı Özgür Özel taktı.
Bîrûnî

| Birûni |
| --- | --- |
1973 yılında basılan Sovyet posta pulu.
Doğum: Ebu Reyhan Muhammed bin Ahmed el-Biruni 973 Kat, Harezm, Afrigit Hanedanı (günümüzde Özbekistan)
Ölüm: y. 1048 (75 yaşında) Gazne, Gazneli Devleti (günümüzde Afganistan)

Akademik geçmişi
Etkilendikleri: Aristo, Batlamyus, Aryabhata, Arşimet, Muhammed, Dineverî, Brahmagupta, Râzî, Ebu Nasr Mansur, İbn Sina
  
Akademik çalışmaları
Dönem: İslam'ın Altın Çağı
Ana ilgi alanları: Antropoloji, astronomi, kimya, karşılaştırmalı sosyoloji, jeodezi, tarih, matematik, tıp, felsefe, farmakoloji, fizik, psikoloji, İslam felsefesi, teoloji
Etkiledikleri: Siczi, İbn-i Sina, Ömer Hayyam, İbn-i Heysem, Zekeriya el-Kazvinî, İslam felsefesi, Orta Çağ İslam dünyasında bilim
 

Bîrûnî (4 Eylül 973 Kat - 13 Aralık 1048 Gazne), İslam'ın Altın Çağı'ndaki çalışmaları ile bilinen hezârfen. Tam adı Ebu Reyhan Muhammed bin Ahmed el-Birûnî'dir (Farsça: بیرونی, Arapça: ابو الريحان محمد بن احمد البيروني).
Batı dillerinde adı Alberuni veya Aliboron olarak geçer. Matematik, doğa bilimleri, coğrafya, tarih ve tıp alanındaki çalışmalarıyla tanınır.
Hayatı

Bîrûnî, Orta Asya'da tarihi bir bölge olan Harezm'de doğdu. Küçük yaşta babasını kaybetti. Harezm'de Afrigoğulları (Âl-i Irak) hanedanı tarafından korundu, sarayda matematik ve astronomi eğitimi aldı. Buradaki hocaları İbn-i Irak ve Abdussamed bin Hakîm'dir. Bu dönemde daha 17 yaşındayken ilk kitabını yazdı. Harezm, Me'mûnîler hanedanının yönetimine girince Bîrûnî de İran'a giderek bir süre burada yaşadı. Daha sonra ise Ziyârîler tarafından korunmaya başlandı. El-Âsârü'l-Bâkıye adlı kitabını Ziyârîlerin sarayında yazmıştır. İki yıl da burada çalıştıktan sonra memleketine geri döndü ve Ebu'l Vefâ ile gökbilim ve astroloji üzerine çalışmaya başladı.
1017'de Gazneli Mahmut, Harezm'i zapt ettiğinde Birûnî de Gazne şehrine gelerek burada Gazneliler'in himayesine girdi. Sarayda büyük itibar gördü ve Gazneli Mahmut'un Hindistan seferine katıldı. Burada Hint bilim adamlarının dikkatini çekti ve Hint ülkesi alınınca da Nendene şehrine yerleşerek bilimsel çalışmalarına burada devam etti. Sanskritçeyi öğrenerek Hint toplumunun yaşamı ve kültürü üzerine çalıştı.
Buradan tekrar Gazne şehrine döndü ve yaşamının geri kalan kısmını bu şehirde tamamladı. Bu dönem Bîrûnî'nin en verimli zamanı sayılmaktadır. Uzun zamandır hazırladığı Tahdîdu Nihâyet'il Emâkin adlı eserini bu döneme denk gelen 1025 yılında yayımladı. Astronomi üzerine yazdığı Kanûn-i Mes'ûdî adlı eserini Gazneli Mahmud'un oğlu Sultan Mesud'a ithaf etmiştir. Birûni, 13 Aralık 1048 tarihinde ölmüştür.
Genel görüş Birûni'nin İrani kökenli olduğu yönündedir. Bununla beraber bazı kaynaklarda Türk kökenli olduğu ya da olabileceği belirtilmektedir.
Kişiliği

Birûni, astroloji üzerine yaptığı en iyi çalışmayı Gazneli Mahmut'un oğlu Mesut'a sundu. Sultan Mesut da bunun üzerine kendisine bir fil yükü gümüşü hediye edince, "Bu armağan beni baştan çıkarır, bilimden uzaklaştırır." diyerek bu hediyeyi geri çevirdi. Aslında Birûni eczacılıkta uygulamalı eğitime, kitaplardan çok daha fazla önem vermiştir. Birûni, elle tutarak ve gözlemleyerek veri toplamanın insana, kitap okumaktan çok daha fazla yarar sağladığına inanmış ve bunu uygulamıştır. Gerçek bir bilim anlayışına sahip olan Birûni, ırk kavramına da önem vermezdi. Başka bir halkın ileri kültüründen derin bir saygıyla söz ederdi. Aynı şekilde dinler ve düşünceler konusundaki anlatımı sırasında o dinler hakkında itiraz veya eleştiride bulunmadığı gibi, o dindeki deyimleri aynen kullanmasıyla da dikkat çekmektedir. Sanskrit dilinden Arapçaya çevirdiği Potenceli adlı kitabının önsözünde "İnsanların düşünceleri türlü türlüdür, dünyadaki gelişmişlik ve esenlik de bu farklılığa dayanır." şeklinde yazmıştır.
Çalışmaları

Çok yönlü bir bilim insanı olan El-Birûnî, ilköğrenimini Yunan bir bilginden aldı. Tanınmış ve seçkin bir aileden gelen Harezmli matematikçi ve gök bilimci Ebu Nasr Mansur tarafından kollanan El-Birûnî, ilk çalışmalarını bu âlimin yanında yaptı. İlk eseri, "Asar-ül Bakiye"dir.
El-Bîrûnî’nin eserlerinin sayısı yüz seksen civarındadır. Yetmiş adet astronomi ve yirmi adet de matematik kitabı bulunmaktadır. Tıp, biyoloji, bitkiler, madenler, hayvanlar ve yararlı otlar üzerinde bir dizin oluşturmuştur. Ancak bu eserlerden sadece yirmi yedisi günümüze kadar gelebilmiştir. Özellikle Bîrûnî'nin eserlerinin Orta Çağ'da Latinceye çevrilmemiş olması, kitaplarının ağır bir dille yazılmış olmasının bir sonucudur. Ancak Bîrûnî kendisinin de dediği gibi, yapıtlarını sıradan insanlar için değil bilginler için yazmaktaydı.
Yine Harezmi "Zîci'nin Temelleri" adlı yapıtının 12. yüzyılda Abraham ben Ezra tarafından İbraniceye çevrildiği bilinmektedir. Batı'nın Birûni ilgisi ise 1870'lerde başladı. O günden bugüne Birûni eserlerinin bazılarının tamamı veya bir kısmı Almanca ve İngilizceye çevrildi.
Mektuplarından, Bîrûnî'nin Aristo'yu bildiği anlaşılır. İbn Sînâ gibi önemli bilginlerle beraber çalışan Bîrûnî, Hindistan'a birçok kez gitti. Bu nedenle Hindistan'ı konu alan bir kitap yazdı. Onun bu kitabı birkaç dile çevrildi. Birkaç dile çevrilen bu kitap çoğu bilgine örnek oldu. Birûni'nin bir tane de romanı vardır.
Çalışmaları > Matematik

Bîrûnî'nin matematikçi yönü, en çok bilinen yönüdür. Yaşadığı yüzyılın en büyük matematikçisi olan Bîrûnî, trigonometrik fonksiyonlarda yarıçapın bir birim olarak kabul edilmesini öneren ilk kişi olup sinüs ve kosinüs gibi fonksiyonlara sekant, kosekant ve kotanjant fonksiyonlarını ilave etmiştir. Bîrûnî'nin bu yönü batı dünyası tarafından ancak iki asır sonra keşfedilip kullanılabilmiştir.
Bîrûnî'nin trigonometriyi kullanarak bir dağın yüksekliğini ölçtüğü, sonra da yükseltisini bildiği bu noktadan ufuk alçalması açısının ölçülmesi yoluyla meridyen yayı uzunluğunu hesaplaması da geometri açısından önemli bir çalışmasıdır. Meridyen yayı uzunluğunun ilk kez Bîrûnî tarafından bu yöntemle bulunması yaygın bir kanıdır. Ancak Bîrûnî bu yöntemi başka bir bilginden aldığını belirtmiştir.