Ana Çerkesçe
Sesbilim (Fonotik) > Sessiz harfler

Ünsüz sistemi dört yollu fonasyon kontrastı ile duraklar ve afrikatelerle ayrıca iki yönlü bir kontrast frikatifle yeniden inşa edilmiştir.
1. Ön-Çerkesçe'de palatalize [gʲ] ve palatalize [kʲ] mevcuttur. Bu sessiz harfler Şapsığ dialekt (örneğin Kfar Kama dialekti) ve Besleney dialektinde bulunmaktadır. Diğer Batı Çerkesçe dialektlerinde bu sessiz harfler [d͡ʒ] ve [t͡ʃ] ile birleştirilmiştir.
| Kelime | Ön-Çerkesçe | Batı Çerkesçesi> Çemguy | Batı Çerkesçesi> Şapsığ | Batı Çerkesçesi> Abzeh | Doğu Çerkesçesi |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| tavuk | kʲat | t͡ʃat | kʲat | t͡ʃat | d͡ʒad |
| yumurta | kʲankʲa | t͡ʃant͡ʃa | kʲaːkʲa | t͡ʃant͡ʃa |  ? |
| dışarı gitti | dakʲaʁ | dat͡ʃaʁ | dakʲaʁ | dat͡ʃaʁ |  ? |
| silah | kʲaraːχʷ | t͡ʃaraːχʷ | kʲaraːχʷ | t͡ʃaraːχʷ |  ? |
| uzun | kʲaħə | t͡ʃaħə | kʲaħə | t͡ʃaħə | t͡ʃaħə |
| kısa | kʲaːkʷa | t͡ʃaːkʷa | kʲaːkʷa | t͡ʃaːkʷa | t͡ʃaːkʷa |
| öldürmek | wkʲən | wt͡ʃən | wkʲən | wt͡ʃən | wt͡ʃən |
| kedi | kʲatəw | t͡ʃatəw | kʲatəw | t͡ʃatəw | d͡ʒadəw |
| ip | kʲaːpsa | t͡ʃaːpsa | kʲaːpsa | t͡ʃaːpsa | t͡ʃaːpsa |
| uzağa gitmek | ʔʷəkʲən | ʔʷət͡ʃən | ʔʷəkʲən | ʔʷət͡ʃən |  ? |
| cam | ʔaːpkʲ | ʔaːpt͡ʃ | ʔaːpkʲ | ʔaːpt͡ʃ | ʔaːbd͡ʒ |
| anahtar | ʔʷənkʲəbza | ʔʷənt͡ʃəbza | ʔʷəkʲəbza | ʔʷənt͡ʃəbza | ʔʷənɕʼəbza |
| sakal | ʒaːkʲa | ʒaːt͡ʃa | ʒaːkʲa | ʒaːt͡ʃa | ʑaːt͡ʃa |
| Kelime | Ön-Çerkesçe | Batı Çerkesçesi> Çemguy | Batı Çerkesçesi> Şapsığ | Batı Çerkesçesi> Abzeh | Doğu Çerkesçesi |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| elbise/gömlek | ɡʲaːna | d͡ʒaːna | ɡʲaːna | d͡ʒaːna | d͡ʒaːna |
| okumak/ders çalışmak/aramak | jad͡ʒan | jad͡ʒan | jaɡʲan | jad͡ʒan | jad͡ʒan |
| kafir | ɡʲaːwər | d͡ʒaːwər | ɡʲaːwər | d͡ʒaːwər | d͡ʒaːwər |
| oynamak | ɡʲagʷən | d͡ʒagʷən | ɡʲagʷən | d͡ʒagʷən | d͡ʒagʷən |
| oyun | ɡʲagʷ | d͡ʒagʷ | ɡʲagʷ | d͡ʒagʷ | d͡ʒagʷ |
| oyuncak | ɡʲaɡʷaːɬa | d͡ʒaɡʷaːɬa | ɡʲaɡʷaːɬa | d͡ʒaɡʷaːɬa | d͡ʒaɡʷaːɬa |
| acı | dəɡʲə | dəd͡ʒə | dəɡʲə | dəd͡ʒə | dəd͡ʒə |
| ham | məɡʲər | məd͡ʒər | məɡʲər | məd͡ʒər | məd͡ʒər |
| vadi | qʷalaːɡʲa | qʷalaːd͡ʒa | qʷalaːɡʲa | qʷalaːd͡ʒa |  ? |
| pantolon | ʁʷaʃaɡʲ | ʁʷaʃad͡ʒ | ʁʷaʃaɡʲ | ʁʷaʃad͡ʒ | ʁʷaʃad͡ʒ |
| şeytan | bzaːɡʲa | bzaːd͡ʒa | bzaːɡʲa | bzaːd͡ʒa | bzaːd͡ʒa |
| son | ɡʲaːrə | d͡ʒaːrə | ɡʲaːrə | d͡ʒaːrə | d͡ʒaːrə |
2. Ön-Çerkesçe'deki [ʔ] ve [ʔʷ] gibi ünlüler [qʼ] ve [qʷʼ] ünsüzlerinden gelmektedir.
| Kelime | Ön-Çerkesçe | Ubıhça | Batı Çerkesçe> Çemguy | Batı Çerkesçe> Şağsığ | Batı Çerkesçe> Abzeh | Doğu Çerkesçe |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| iki | tʼqʷʼə ~ tʔʷə | tʼqʷʼa | tʷʼə | tˤəʔʷə |  ? | tʼəw |
| diyorum | səqʼan ~ səʔʷan | sqʼan | səʔʷan | səʔʷan | səʔʷan | səʔʷan |
3. Ünsüz [tsʷː] Batı Çerkesçesi'nin Bjeduğ ve Ḉemguy dialektlerinde korunmuş, Şapsığ ve Abzeh dialektlerinde ise [tʃʷ]'ye dönüşmüş, Kabartay dialektinde ise [v]'ye dönüşmüştür.
| Kelime | Ön-Çerkesçe | Batı Çerkesçe> Çemguy | Batı Çerkesçe> Şapsığ | Batı Çerkesçe> Abzeh | Doğu Çerkesçe |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ayakkabı | t͡sʷːaːqa | t͡sʷaːqa | t͡ʃʷaːqa | t͡ʃʷaːqa | vaːqa |
| öküz | t͡sʷːə | t͡sʷə | t͡ʃʷə | t͡ʃʷə | və |
| saban demiri | t͡sʷːaːbza | t͡sʷaːbza | t͡sʷaːbza | t͡sʷaːbza | vaːbd͡za |
4. [q͡χ] ve [q͡χʷ] ünsüzleri Doğu Çerkesçesi'ndeki bazı kelimelerde korunmuştur. Batı Çerkesçesindeki dialektlerde ise [χ], [χʷ], [q] ve [qʷ]'ye dönüşmüşlerdir.
| Kelime | Ön-Çerkesçe | Batı Çerkesçe> Çemguy | Batı Çerkesçe> Şapsığ | Batı Çerkesçe> Abzeh | Doğu Çerkesçe |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| adam | q͡χʷəɬxʷəʁa | fəɬfəʁa/χʷəɬfəʁa | qʷəlfəʁa |  ? | χʷəɬxʷəʁa |
| mezar | q͡χa | qa | χa |  ? | q͡χa |
| erkek | q͡χʷə | χʷə | χʷə |  ? |  ? |
| domuz | q͡χʷa | qʷa | χʷa |  ? | qʷa |
| erkek evlat | q͡χʷa | qʷa | qʷa |  ? | qʷa |
| peynir | q͡χʷaːja | q͡ʷaːja | χʷaːja |  ? | q͡χʷeja |
| ses | maːq͡χa | maːqa | maːχa |  ? | maːqa |
| gemi | q͡χʷaħ | qʷəħa | qʷaħ |  ? | q͡χʷaħ |
| karınca | q͡χanzaɡʷ | qanzaɡʷ | χanzaɡʷ | qanzaɡʷ | χʷəmpʼat͡sʼad͡ʒ |
| akran | q͡χəʐə |  ? | qʷəʐə | qʷəʐə | q͡χəʑə |
5. Ön-Çerkesçe dilinde [sʷ] ve [zʷ] korunmuştur. Batı Çerkesçe'sinde [ʃʷ] ve [ʒʷ]'ye Doğu Çerkesçesi'nde ise [f] ve [v]'ye dönüşmüşler. Ayrıca d͡ɮ] Batı Çerkesçe'sinde [ɣ] Doğu Çerkesçesi'nde ise [ʒ]'ye dönüşmüştür.
| Kelime | Ön-Çerkesçe | Batı Çerkesçe> Çemguy | Batı Çerkesçe> Şapsığ | Batı Çerkesçe> Abzeh | Doğu Çerkesçe |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| kaynatmak/tarlayı sürmek | zʷan | ʒʷan | ʒʷan | ʒʷan | van |
| taş, kaya | məzʷa | məʒʷa | məʒʷa | məʒʷa | məva |
| deri, renk | sʷa | ʃʷa | ʃʷa | ʃʷa | fa |
| sökük, yırtık | t͡saːd͡ɮa | t͡saːɣa | t͡saːɣa | t͡saːɣa | d͡zaːʒa |
6. Ön-Çerkesçe'de [t͡ɬʼ] mevcuttu. Bu ünsüz Doğu Çerkesçesi Besleney dialektinde  korunmuştur. t͡ɬʼə] (adam) ve [t͡ɬʼaːna] (çeyrek) kelimeleri diğer dialektlerde [ɬʼə] ve [ɬʼaːna] şeklinde telaffuz edilmektedir. Çoğu Çerkesçe dialektinde bu ses [ɬʼ] şeklinde telaffuz edilir.
| Kelime | Ön-Çerkesçe | Batı Çerkesçe> Çemguy | Batı Çerkesçe> Şapsığ | Batı Çerkesçe> Abzeh | Doğu Çerkesçe |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| adam/koca | t͡ɬʼə | ɬʼə | ɬˤə | ɬʼə | ɬʼə |
| ölür | maːt͡ɬʼa | maːɬʼa | maːɬˤa | maːɬʼa | maːɬʼa |
| dört | pt͡ɬʼə | pɬʼə | pɬˤə | pɬʼə | pɬʼə |
| kutsal | t͡ɬʼaːpʼa | ɬʼaːpʼa | ɬˤaːpˤa | ɬʼaːpʼa | ɬʼaːpʼa |
7. [xʷ] ünsüzü Doğu Çerkesçesi dialektlerinde korunmuştur. Batı Çerkesçesi dialektrlerinde ise [f] olmuştur.
| Kelime | Ön-Çerkesçe | Batı Çerkesçe> Çemguy | Batı Çerkesçe> Şapsığ | Batı Çerkesçe> Abzeh | Doğu Çerkesçe |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| gün | maːxʷa | maːfa | maːfa | maːfa | maːxʷa |
| beyaz | xʷəʑə | fəʑə | fəʑə | fəʑə | xʷəʑə |
| insan | t͡sʼəxʷə | t͡sʼəfə | t͡sˤəfə | t͡sʼəfə | t͡sʼəxʷ |
| sıcak | xʷaːba | faːba | faːba | faːba | xʷaːba |
| mısır | nartəxʷ | nartəf | naːtəf | nartəf | nartəxʷ |
| gibi | xʷad | fad | fad | fad | xʷad |
| sarımsak | bʑənəxʷ | bʑənəf | bʑənəf | bʑənəf | bʑənəxʷ |
| adam | q͡χʷəɬxʷəʁa | fəɬfəʁa/χʷəɬfəʁa | qʷəlfəʁa |  ? | χʷəɬxʷəʁa |
| kadın | bzəɬxʷəʁa | bzəɬfəʁa | bzəlfəʁa | bzəɬfəʁa | bzəɬxʷəʁa |
| teneke | t͡sːaxʷ | t͡saf | t͡saf | t͡saf | d͡zːaxʷ |
| hafif | naxʷə(n) | nafən | nafna |  ? | naxʷ |
| dürüst adam | zaːxʷa | zaːfa | zaːfa | zaːfa | zaːxʷa |
8. Batı Çerkesçesi Şağsığ dialekti Kfar Kama lehçesi konuşanları diğer birçok dialektte [tsʼ] olan sesi [sʼ] olarak kullanırlar. Bu ünsüz muhtemelen Ön-Çerkesçe'den gelmektedir fakat Şapsığ dialekti [t͡sʼ] ve [sʼ] iki sesi de barındırır. Örneğin Şapsığ dialektindeki /t͡sʼəf/ "kişi", /t͡sʼaːpʼa/ "cimri" ve /t͡sʼaːʃʷta/ "kaymak" kelimeleri.
| Kelime | Ön-Çerkesçe | Batı Çerkesçe> Çemguy | Batı Çerkesçe> Şapsığ | Batı Çerkesçe> Abzeh | Doğu Çerkesçe |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| isim | sʼa ~ t͡sʼa ? | t͡sʼa | sˤa | t͡sʼa | t͡sʼa |
| yalan söylüyor | qapsʼə ~ qapt͡sʼə ? | qapt͡sʼə | qapsˤə | qapt͡sʼə | qapt͡sʼə |
| siyah | ʃʷʼəsʼa ? | ʃʷʼət͡sʼa | ʂʷəsˤa | ʃʷʼət͡sʼa | fʼət͡sʼa |
| çıplak | ps'aːna ~ pt͡s'aːna ? | pt͡sʼaːna | pt͡sʼaːna | psˤaːna | pt͡sʼaːna |
| ıslak | sʼəna ~ t͡sʼəna ? | t͡sʼəna | sˤəna | t͡sʼəna | t͡sʼəna |
| sivri | paːpsʼa ~ paːpt͡sʼa ? | paːpt͡sʼa | paːpsˤa | paːpt͡sʼa |  ? |