Manna Krallığı
Araştırmalar > Kaynaklarda

Azerbaycan'ın coğrafi konumu nedeniyle, yüzyıllar boyunca hem komşu devletlerin hem de sonradan buraya yerleşip yerli halkla kaynaşarak yeni bir kültür getiren, genellikle de burada mevcut olan kültürün mirasçıları haline gelen birçok göçebe kabile grubunun sürekli etkisine ve saldırılarına maruz kalmıştır. Çivi yazılı kaynakların bilgileri genellikle çok özlüdür; bu kaynaklarda, yabancı hükümdarların zafer seferleri ile ilgili bilgiler verilir, fakat kendi mağlubiyet ve başarısızlıklarından asla bahsedilmez. Asur çivi yazılı materyaller birçok araştırmacı tarafından yayımlanmış ve incelenmiştir. Asur hükümdarı II. Sargon'un (MÖ 722–705) MÖ 714 yılında Urartu'ya yaptığı askeri seferle ilgili olarak tanrı Asur'a verdiği raporda, Manna devletinde meydana gelen olaylar hakkında nispeten ayrıntılı bilgiler yer almaktadır. Kitabe, F. Thureau-Dangin tarafından yayımlanmıştır. Urartu tarihine dair kitabelerin Rusça çevirisi ve diğer materyallerle birlikte kapsamlı açıklamalar İ. M. Dyakonov'un "Ассиро-вавилонские источники по истории Урарту" adlı eserinde verilmiştir. Farklı dönemlerde Asuroloji uzmanları tarafından çeşitli Asur hükümdarlarının kaya yazıtları ve mektupları yayımlanmıştır. Asur hükümdarlarının o döneme ait bilinen tüm kitabelerinin toplu yayımını D. D. Luckenbill gerçekleştirmiştir.
Manna ve komşu ülkeler hakkında yayımlanan diğer metinler de ek bilgi sağlar. A. Heidel'in "A New Hexagonal Prism of Esarhaddon" yayımında "Manna halkının, bu isyancı Gutilerin dağıtılması" hakkında bilgi verilir, Kimmerler ve başında İspakai olmak üzere Manna ile ittifak kuran (daha sonra savaşta öldürülmüştür) İskitler anılır. G. G. Cameron'un "The Annals of Shalmaneser III, King of Assyria" yayımında ise Dahili Zamuaya'ya askeri sefer ve adı şimdi Hasanlutepe'den bulunmuş taş kap üzerindeki yazıttan bilinen İda topraklarındaki şehirlerin işgalinden bahsedilir. N. V. F. Sacks, Zamua ve Mannalıların adı geçen Nimrud'dan bulunan mektupları yayımlamıştır.
Asur hükümdarları III. Tiglat-Pileser'in (MÖ 744–727) ve Sargon'un (MÖ 722–705) yeni kitabeleri L. Levine tarafından yayımlanmıştır. Birinci kitabelerde Manna hükümdarı İranzu'nun ve II. Sargon'un kitabelerinden tanıdığımız Elippi hükümdarı Taltanın adı geçmektedir, onların Namri, Sangibutu ülkelerinin ve tüm dağlık bölgelerin hükümdarlarına koyduğu haraç, ayrıca bu topraklarda kendi dikili taşlarının dikildiği hakkında bilgi verilmektedir. Asur kaynaklarının haberlerini Urartu hükümdarlarının bilgileri tamamlamaktadır. Urartu metinleri çeşitli bilim adamları tarafından farklı dönemlerde bulunmuş ve yayımlanmıştır. Bunlar F. W. König tarafından derlenmiş şekilde yayımlanmıştır.
Urartu kitabelerinin tam toplu yayımı, Rusça çeviri, açıklamalar ve bibliyografi ile birlikte G. A. Melikişvili tarafından yayımlanmıştır ("Урартские клинообразные надписи"). G. A. Melikişvili, daha sonra bulunan kitabeleri "Vestnik Drevney Istorii" dergisinde (1971, No. 3–4) yayımlamıştır. Güney Azerbaycan bölgesinde bulunan kitabeler yer belirleme açısından büyük önem taşır. Urartu hükümdarı Minua'nın (MÖ 810–780) Urmiye Gölü'nün güneydoğu kıyısında bulunan Daştepe kayasındaki kitabelerinde Meişta şehrinin işgali ve Manna ülkesine askeri sefer hakkında bilgi verilir. Urmiye Gölü'nün güneyinde, Uşnu Vadisi'ndeki Galatgah harabelerinde Minua ve İşpuini'nin (MÖ 810–805) ortak hükümdarlıkları dönemine ait kitabe günümüze ulaşmıştır. Savalan Dağı'nın güney eteğinde, Serab'ın kuzeydoğusunda, Tebriz'den Erdebil'e giden yolda bulunan iki kitabe B. S. Warren tarafından yayımlanmıştır. Biri 16, diğeri ise 12 satırdan oluşan her iki kitabe, Rusas'ın oğlu Argişti'ye (MÖ 714–685) aittir.
Diğer bir kaya yazıtı, Güney Azerbaycan'ın kuzey kesiminde, Varzegan ilçe merkezine yakın olan Sekendel yerleşim yerinden bulunmuş ve Tebriz Üniversitesi profesörü M. C. Meşkur tarafından yayımlanmıştır. Kitabe, G. A. Melikişvili tarafından okunmuş ve yayımlanmıştır. Kitabeler sayesinde, II. Sarduri'nin (MÖ 760–730) yıllıklarından bilinen Puloadi ülkesini ve G. A. Melikişvili'ye göre kitabelerin bulunduğu yerin yakınında bulunan Libliuni "hükümdar şehri"ni yerleştirmek mümkündür. Çivi yazılı kaynaklardan, Güney Azerbaycan bölgesinde bilinen en eski kuzey "Ülke" Puloadi'dir. O, önce düşünüldüğü gibi Asur ve Urartu işgalcilerinin ulaşmadığı bir bölgede yer alıyordu. Urartu kaynaklarındaki coğrafi adları yerleştiren materyaller, ünlü Rus bilim insanı İ. Dyakonov ve Azerbaycanlı bilim insanı S. Kaşkay'ın ortak yayımladıkları eserde toplanmıştır.