Bilinçsiz çıkarsama
Optik illüzyonlar

Gözlerimizin bize oyunlar oynadığına kendimizi rasyonel olarak inandırarak bu tür optik illüzyonları ortadan kaldıramayız: mekanizma inatla ve şaşmaz bir şekilde kendi kuralını izler ve böylece insan zihni üzerinde buyurgan bir hakimiyet kurar. Optik illüzyonlar, bilinçsiz çıkarsamanın en belirgin örnekleriyken, insanların birbirlerine ilişkin algıları da benzer şekilde bu tür istenmeyen, bilinçsiz sonuçlardan etkilenir. Helmholtz'un ikinci örneği, bir oyunun güçlü duygusal etkisinin esas olarak izleyicilerin bilinçsiz çıkarımların yarattığı görsel izlenimlerden şüphe edememesinden kaynaklandığını öne sürerek teatral performansa atıfta bulunur:
Yaşlı bir adamı zekice canlandıran bir oyuncu, o anki izlenimin bizi yönlendirmesine izin verdiğimiz ve programın orada hareket eden kişinin genç oyuncu olduğunu söylediğini zorla hatırlamadığımız sürece, sahnedeki bizim için yaşlı bir adamdır. Bize şu ya da bu çehre ve tavır biçimini gösterdiği için onu kızgın ya da acı içinde kabul ederiz. Bizde korku ya da sempati uyandırır [...]; ve tüm bunların sadece gösteri ve oyun olduğuna dair derin inanç, aktörün rolünü oynamayı bırakmaması koşuluyla, duygularımızı hiç engellemez. Tam tersine, kendi içimize girmiş gibi göründüğümüz bu tür bir hayali hikâye, kuru bir belgesel haberde okuduğumuzdaki benzer gerçek bir hikâyeden daha fazla bizi sarar ve işkence eder. 
Herhangi bir makul temeli olmayan, ancak her türlü rasyonel eleştiriye karşı oldukça dirençli olan duygusal bir tutum üretmek için başka bir kişiyi yalnızca görmek yeterlidir. Açıkça görülüyor ki, izlenim, özelliklerin kendiliğinden, sahte bir şekilde atfedilmesine dayanır - insan gözü için, neredeyse kaçınamayacağımız bir süreç, deyim yerindeyse, şüphe edilemez ve bu nedenle izlenimi önleyemez.
Helmholtz, görsel izlenimlerin oluşumunun öncelikle, sonuçları "asla bir kez bilinçli yargılar düzlemine yükseltilemeyecek" ve dolayısıyla "bilinçli düşünmenin arındırıcı ve inceleyici çalışmasından yoksun" olan bilinçsiz yargılarla elde edildiğini fark etti. Buna rağmen, bilinçsiz yargıların sonuçları, bilinçli kontrole o kadar kapalı, çelişkilere o kadar dirençlidir ki, "kurtulmak imkansızdır" ve "etkilerinin üstesinden gelinemez". Dolayısıyla bu bilinçsiz çıkarım sürecinin yol açtığı izlenimler ne olursa olsun, "doğanın yabancı ve baskın bir gücü olarak bilincimize" çarparlar.
Helmholtz'un öne sürdüğü neden, görsel duyusal izlenimlerin nörolojik olarak işlenme biçiminde yatmaktadır. Bilinçli düşünmeden sorumlu yüksek kortikal merkezler, görsel izlenimlerin oluşumunda yer almazlar. Ancak süreç kendiliğinden ve otomatik olduğu için yargılarımıza nasıl ulaştığımızı tam olarak açıklayamıyoruz. Gözlerimizle, şeyleri zorunlu olarak gerçek olarak algılarız, çünkü bilinçsiz sonuçların sonuçları, "sanki, deyim yerindeyse, dış bir güç bizi sınırlamış, irademizin üzerinde hiçbir kontrolü olmayan, bilincimize baskı yapan" yorumlardır.
Helmholtz, sözel olmayan ipuçlarının insan tarafından işlenmesinin altında yatan bu tutum oluşturma mekanizmalarını tanıyarak, bir yüzyıldan fazla bir süredir bilimdeki gelişmeleri öngördü. Daniel Gilbert'in işaret ettiği gibi, "Helmholtz, yalnızca bu tür [bilinçsiz çıkarımsal] işlemlerin varlığını varsaymakla değil, aynı zamanda genel özelliklerini tanımlayarak da birçok güncel düşünüre önceden haber vermiştir". Aynı zamanda, "Helmholtz'un sosyal çıkarım süreci hakkındaki fikirlerinin sosyal psikoloji üzerinde hiçbir etkisi olmadığını söylemek muhtemelen doğru olur" diye eklemiştir. Gerçekten de, psikologlar büyük ölçüde Helmholtz'un akıl yürütmede bir hataya düştüğünü hissettiler. Edwin G. Boring'in tartışmayı özetlediği gibi, "Bir çıkarım görünüşte bilinçli bir süreç olduğundan ve bu nedenle ne bilinçsiz ne de doğrudan olabileceğinden, [Helmholtz'un] görüşü kendi içinde çelişkili olduğu için reddedildi". Bununla birlikte, son zamanlardaki bazı yazarlar, o zamandan beri Helmholtz'un anlayışına, "anlık kararlar", "bilinçsiz sosyal bilgi işleme", "kendiliğinden özellik çıkarımı", "esnek yorumlayıcılar olarak insanlar"  ", ve "istenmeyen düşünce" gibi çeşitli başlıklar altında yaklaştılar. Siegfried Frey, Helmholtz'un, sözel olmayan bir uyarıcıyı yorumlarken gerçekleştirilen anlam yükleme sürecinin aktörden değil, algılayandan kaynaklandığı önermesinin devrimci niteliğine dikkat çekmiştir:
İfade psikolojisi, görünüşü gerçeklikten ayırt etmekte başarısız olmakla, yalnızca günlük dilde kökleşmiş bir yanılgıyı devam ettirdi: Alglarımıza sarsılmaz bir inançla, rutin olarak diğer kişinin ifadesini, açıkçası, onun hakkındaki kendi izlenimlerimiz olarak adlandırırız.