Pontus Cumhuriyeti
Tarihçe

M.Ö. 800'lerde Pontus sahilinde Grek kolonileri kurulmuştur ve Büyük İskender'in fetihleri döneminde bölge yerlileri halihazırda büyük oranda Helenleşmiştirler. M.S. 4. yüzyıldan itibaren Grekçe, bölgede konuşulan tek dil haline geldi ve ilk olarak Doğu Roma İmparatorluğu'nda ve bu imparatorluğun ardılı olan Trabzon İmparatorluğu'nda yaklaşık bin yıl boyunca öyle kaldı. 1461 yılında  Osmanlı İmparatorluğu, Pontus'u fethetmiştir fakat burada ücra dağlık bölgelerdeki halk yüzyıllarca daha büyük oranda Grekçe konuşmuştur.
1830'ların başında, modern Yunan devleti bağımsızlığını kazanmıştı fakat bugünkü topraklarından daha azını kontrol etmekteydi. Megali Idea ile birlikte Grek kökenli halkların yaşadıkları bölgelerde hak iddia etmiştirler. Pontus Rumları, Yunan Devleti'nden çok uzaktaydılar ve onunla bağlantıları çok azdı, bu nedenle Yunan Devleti ile birleşmek asla ciddi biçimde değerlendirilmedi. O sıralarda birçok Pontus Rumu daha yakınlarda olan Rusya ve Gürcistan gibi Ortodoks devletlere göç ettiler.
1904'te Merzifon'da asli amacı bağımsız bir Pontus cumhuriyeti kurmak olan Pontus Cemiyeti kurulmuştur. Hareket, 1910 ve 1920'li yıllarda kayda değer destek kazanmıştır. Daha sonra Atina Başpsikoposu olacak olan Trabzon Metropoliti Hrisantos Filipides, bağımsız bir Pontus Cumhuriyeti için mücadele eden liderlerden biri olmuştur. Pontus Rumları'nın uluslararası toplulukları Pontus Cemiyeti sayesinde bir araya gelmiş, bağımsız Pontus Rum devleti için, Rusya ve Birleşik Devletler başta olmak üzere etkin biçimde lobicilik faaliyetlerine başlamışlardır. Bu dönemde, Leonidas Yasonidis Pontus Cumhuriyeti'nin kurulması hareketinin önderi olmuştur.
1916 yılında, 1. Dünya Savaşı sırasında, Trabzon'un Rusya İmparatorluğu kuvvetlerinin eline geçmesi, bağımsız bir Pontus devleti fikrini alevlendirmiştir. Rus Devrimi ardından, Rusya kuvvetleri, Rusya İç Savaşı'na (1917-1923) katılmak üzere bölgeden çekilmişlerdir.
20. yy'ın başında, Ermeniler, Süryaniler ve diğer Osmanlı Rumları'na yapıldığı gibi, Trabzon vilayetindeki Rumlar da  önce Jön Türkler daha sonra da Kemalist kuvvetler tarafından soykırıma maruz kalmıştır. Bu iki ayrı dönemdeki ortak neden Türklerin, Ermeni, Süryani ve Rum halka karşı toprak kaybı korkusu ve bu toprakları Türkleştirme çabalarıdır. Türkiye'nin dağlık arazilerinde gerçekleştirilen ölüm yürüyüşleri, Anadolu'da adı çıkmış "Amele Taburları"ndaki zorla çalıştırmalar ve Topal Osman çetelerinin katliamları sonucunda 1914 ile 1922 arasında yaklaşık 350 bin Pontus Rumu hayatını kaybetmiştir. Yerel yöneticilerin bu çetelere silah desteği vermemesi ve yerli Türklerin bu çeteleri şehirden çıkarmaya çalışmaları sonucunda Şehirdeki Rum nüfusu direkt olarak hedef olmamıştır. Yerli Müslüman ahali, Hristiyan ahalide yapılan tutuklamaları protesto etmiştir.
Ölüm yürüyüşlerinden kaçabilen Pontus Rumları eşleri ve çocuklarıyla dağlara kaçmıştır ve 1923 yılındaki Nüfus Mübadelesi'ne kadar, Rum ile Ermeni nüfusu koruyan nefsi müdafaa birlikleri olşuturmuşturlar. Bu nefsi müdafaa birliklerinin yaklaşık 60 bin Pontus Rumu ve Ermenisinin hayatını kurtardığına inanılmaktadır.
8 Ocak 1918'de, ABD Başkanı Woodrow Wilson, savaş sonrası düzene yönelik Wilson İlkeleri'ni açıkladı. 12. maddesi, "Türk yönetimindeki öbür uluslara da her türlü kuşkudan uzak yaşam güvenliğiyle özerk gelişmeleri için tam bir özgürlük sağlanmalıdır." biçimindeydi. Bu bildiri, Pontus bölgesi de dahil olmak üzere Anadolu genelindeki Türk olmayan nüfusların örgütlenmesi için önemli bir faaliyete yol açtı. Wilson, Paris Barış Konferansı sırasında Osmanlı İmparatorluğu'ndan bağımsızlığı için oy kullanarak Pontus Cumhuriyeti'nin kurulmasını aktif olarak destekledi. 1918-1919'da, Yunanistan Başbakanı Elefteryos Venizelos, I. Dünya Savaşı öncesi ve sırasındaki çatışma döneminde Rusya'ya göçen Pontus Rumlarının geri dönmesi için mali ödeme sürecini başlattı.
Müttefik Devletler ile Osmanlı İmparatorluğu arasındaki I. Dünya Savaşı'ndaki düşmanlık durumunu sona erdiren Mondros Ateşkes Antlaşması'nın ardından İngiliz birlikleri Samsun'a çıktı ve bölgenin büyük bir bölümünü işgal etti.
Aynı sıralarda, 1919 Paris Barış Konferansı'nda Osmanlı İmparatorluğu'nun toprak meselelerini karara bağlamak üzere müzakerelerin başlamasıyla birlikte, Hrisantos 29 Nisan 1919'da bağımsız bir Pontus çabası için bu müzakerelere katıldı. Orada, Pontus Cumhuriyeti'nin kurulması adına 18 sayfalık bir destek muhtırası sundu. Önerilen Pontus Cumhuriyeti, Trabzon, Samsun, Sinop ve Amasya ilçelerini kapsayacak ve modern Türkiye'nin kuzeydoğu Karadeniz bölgesinin çoğunu kapsayacaktı.
Konferansta Venizelos, bağımsız bir Pontus Cumhuriyeti'nin Yunanistan'dan askeri yardım almak için çok uzak ve herhangi bir Türk saldırısına karşı kendini savunmak için çok zayıf olacağına inanıyordu. Bu nedenle bir Pontus Cumhuriyeti kurulmasına karşı çıktı ve bu tartışma büyük ölçüde sona erdi. Daha sonra Venizelos, Trabzon vilayetinin yeni kurulan Ermeni devletinin bir parçası olmasını önerdi, ancak bu fikir İtilaf Devletleri arasında ilgi görmedi ve Türk-Ermeni Savaşı, Türk Kurtuluş Savaşı ve Bolşeviklerin Ermenistan'ı ele geçirmesi sonucu bölgedeki şiddet tartışmayı kısa sürede sona erdirdi. Mayıs 1919'da, Yunan Kızıl Haçının başkanı, Pontus bölgesindeki nüfus için güvenliğin çok tehlikeli olduğunu ve yardımın gerektiğini belirten bir rapor yazdı.
1921'de Pontus'ta Ortodoks Hristiyan erkeklerin büyük bir kısmı sürgün edildi ve Erzurum'daki çalışma taburlarına gönderildi. Bu dönemde, Mustafa Kemal (daha sonra Atatürk) taraftarı Türk milliyetçileri tarafından kontrol edilen Amasya'daki "İstiklal Mahkemesi", birkaç önemli şahsiyeti idama mahkûm etti. Bunların arasında Osmanlı parlamentosunun eski üyesi Matiyos Kofidis de vardı. Bu kişiler, Pontus'un bağımsızlık hareketini desteklemekle suçlandılar.