Kayalar, Borçka
Tarihçe

Kayalar köyünün eski adı Kvabistavi'dir. Kvabitavi (ქვაბითავი) olarak da bilinen  Kvabistavi (ქვაბისთავი), Gürcüce bir yer adı olup “kvabi” (ქვაბი) ile “tavi” (თავი) kelimelerinden oluşur. Kvabistavi, bir şelalenin açtığı kazan formundaki bir oyuğun üst kısmında veya başında yer alır ve adı bu coğrafi konumundan gelir. Bu yer adı Türkçeye "Kvabistav" şeklinde girmiştir. Nitekim 1835 tarihli Osmanlı nüfus defterinde Kvabistav (كوابیستاو) olarak geçer. Kvabistavi köyü günümüzde Nagomvari (ნაგონვარი), Kueda Kvabitavi (ქუედა ქვაბითავი), Sasaamo Kedi (სასაამო ქედი), Sanaduruli (სანადურული), Vakenti (ვაკენთი), Zeganti (ზეგანი) gibi mahalle ve mevkilerden oluşmaktadır.
Kvabistavi köyü, tarihsel Gürcistan'ı oluşturan bölgelerden biri olan Maçaheli'de yer alır. Bu yerleşim, Tbetis Sulta Matiane (12-16. yüzyıl) adlı Gürcüce elyazmasından da anlaşıldığı gibi geç orta çağda Gürcü Kilisesi'ne bağlı Tbeti Piskoposluğu sınırları içinde kalıyordu. Osmanlılar bu bölgeyi ve köyü 16. yüzyılın ikinci yarısında Gürcü yönetiminden ele geçirmiştir.
Kvabistavi köyü, 1593 yılından bir süre önce tutulduğu tahmin edilen Defter-i İcmal-i Liva-i Şavşad ve İmerhevi başlıklı icmal defterine göre Macahel livasının 19 köyünden biriydi ve köyden alınan vergi hasılatı 3.280 akçeydi.
Kvabistavi köyü, 1835 tarihli Osmanlı nüfus defterine göre Çıldır Eyaleti'ne bağlı Macaheli sancağının köylerinden biriydi. Vergi tahsili ve askere alma amacıyla sadece erkek nüfusunun tespit edildiği bu sayımda köyde 22 hanede 77 erkek kaydedilmiştir. Erkek sayısı kadar kadın eklenince köyün toplam nüfusunun yaklaşık 154 kişiden oluştuğu ortaya çıkar. Köyde kayıtlı muhtar ve imam bulunmuyordu.
Kvabistavi köyü, 19. yüzyılın ikinci yarısında Trabzon vilayetinin Lazistan sancağına bağlı Maçahel nahiyesinin köylerinden biriydi. 1876 Trabzon vilayeti salnamesinde Kvabistav (قوابستاو)  biçiminde yazılmış köyün nüfusu 26 hane ve 100 kişi olarak kaydedilmiştir. Salnamede belirtilmemiş olmasına karşın, Osmanlı idaresinin bu tarihte de sadece erkek nüfusunu kayda geçirdiği bilinmektedir. Bu durumda Kvabistavi köyünün nüfusunun yaklaşık 200 kişiden oluştuğu söylenebilir. Köyde vergiye tabi hayvan varlığı olarak 2 eşek, 1 at, 6 öküz, 8 inek, 87 keçi ve 23 koyun kaydedilmiştir.
Kvabistavi köyü, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’nın ardından imzalanan Berlin Antlaşması uyarınca, savaş tazminatı kapsamında Osmanlı Devleti tarafından  Rusya’ya bırakıldı. Rus idaresince Kvabis-Tavi (Квабис-Тави) olarak kaydedilmiş olan yerleşim, Batum sancağının Aşağı Acara kazasına bağlı Zeda Hertvisi nahiyesinin altı köyünden biriydi. Nüfusu, 38 kişi erkek ve 29 kişi kadın olmak üzere, 11 hanede yaşayan 67 kişiden oluşuyordu. Köy halkı Müslüman Gürcü anlamında “Acaralı” olarak kaydedilmiştir. Köyde 1895 yılında ise, 31'i kdın ve 45'i erkek olmak üzere, 11 hanede 76 kişi yaşıyordu.
Kvabsitavi köyünün nüfusunun, 1876 yılıyla kıyaslandığında yaklaşık üçte iki oranında azalmış olduğu görülmektedir. Nitekim 1892 yılında Maçaheli köylerini dolaşmış olan Gürcü tarihçi Zakaria Çiçinadze’nin verdiği bilgiye göre, Rus idaresi sırasında Osmanlı hizmetindeki hocalar halkı Maçaheli bölgesinden göç etmeye teşvik etmiş, bu hocalardan biri Kvabistavi’den 15-20 hanenin Osmanlı ülkesine göç etmesini sağlamıştır. Nitekim Kvabistavi’den göç eden Gürcülerin Yalova ilinin Çınarcık ilçesine bağlı Teşvikiye, Ordu ilinin Çaybaşı ilçesine bağlı Akbaba ve Köklük, Akkuş ilçesine bağlı Esentepe, Ulubey ilçesine bağlı Refahiye, İkizce ilçesine bağlı Kaynarpınar köylerine yerleştiği bilinmektedir.
Zedvake köyü, Birinci Dünya Savaşı'nın sonunda Rusların bölgeden çekilmesinin ardından bir süre Gürcistan'ın sınırları içinde kaldı. Bu durum, 7 Mayıs 1920 tarihinde imzalanan Moskova Antlaşması'yla da Sovyet Rusya tarafından da kabul edildi. Ancak Kızıl Ordu'nun Gürcistan'ı işgali sırasında, 16 Mart 1921'de imzalanan Moskova Antlaşması uyarınca Kvabistavi Türkiye'ye bırakıldı.
Kvabistavi köyü, Artvin livasında 1922 yılında yapılan nüfus tespitinde, Borçka kazasına bağlı Maçahel nahiyesinin sekiz köyünden biriydi. Köyde, 75’i kadın ve 73’ü erkek olma 148 kişi yaşıyordu. Bu nüfus cetvelinde köyde yaşayan halkın tamamı Gürcü olarak kaydedilmiştir. Kvabistavi Türkçe olmadığı için köyün adı 1925 yılında Kayalar olarak değiştirilmiştir. 1940 genel nüfus sayımında Kayalar köyü, Çoruh vilayeti içinde aynı idari konuma sahipti ve nüfusu 227 kişiye yükselmişti. Kayalar köyünde 1965 yılında 313 kişi yaşıyor ve bu nüfus içinde 182 kişi okuma yazma biliyordu.
Kayalar köyü camisi buradaki tek tarihsel yapı sayılır. İki katlı yapı 1956 yılında inşa edilmiştir. Dört sütun üzerine oturan bir kubbesi ve güneybatı kısmında bir minaresi bulunmaktadır. Maçaheli bölgesindeki diğer köy camileri gibi içi renkli süslemelerle bezenmiştir.