Azerbaycan Kültür Derneği
Tarihi > Kuruluş ve amacı

Mehmed Emin Resulzade'nin 1947 yılında Türkiye'ye dönüşü, Azerbaycanlıların Türkiye'deki siyasi göçmenlik faaliyetlerinde yeni bir dönemin başlangıcı oldu. Resulzade, 1931-1947 yılları arasında Türkiye'de bulunmadığı dönemde çeşitli Avrupa ülkelerinde Azerbaycan Milli Merkezi'nin liderliğini yapmış ve İkinci Dünya Savaşı'nın sona ermesiyle birlikte Türkiye'ye dönmüştür. Bu yeni dönemde göçün en aktif merkezi, 1924 yılında Resulzade'nin öncülüğünde kurulan Azerbaycan Kültür Derneği'dir.
Azerbaycan Kültür Derneği, Resulzade'nin önderliğinde Azerbaycan Milli Müsavat Halk Fırkası ile birlikte hem ülke içindeki hem de Türkiye'deki muhacirler arasındaki diğer siyasetçi ve aydınları bir araya getirerek Azerbaycan'ın bağımsızlığı ve özgürlüğü için mücadele etti. Azerbaycan'da davanın ana karargâhı ve taşıyıcısı olma misyonunu üstlendi.
Ankara'da Azerbaycan Kültür Derneği'nin kurulmasıyla birlikte, Azerbaycan siyasi muhaceretinin Türkiye'deki faaliyetlerinin odağı İstanbul'dan Ankara'ya kaymıştır. Daha sonra başta “Azerbaycan” dergisinin yayını olmak üzere muhaceretin tüm faaliyetleri Ankara'dan yürütüldü.
Memmed Altunbay, Hamid Ataman ve Aziz Alpaut tarafından 1 Şubat 1949'da kurulan derneğin tüzüğünde kuruluş amaçları şöyle belirtiliyor:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | Azerbaycan, tarihi ve kültürü hakkında bilgi toplamak, incelemek ve yaymak.  Kitap, dergi ve gazete yayınlamak ve kültürel etkinlikler düzenlemek. İhtiyaç sahiplerine maddi ve manevi yardım sağlamak. Spor, tiyatro, opera, folklor, müzik, kadın, medya ve gençlik kolları kurmak ve folklor grupları oluşturmak. Doğa ve turistik geziler düzenlemek. Öğrenci yurtları açmak. | ” |
Birliğin tüzüğü, tarihsel süreçte ortaya çıkan ihtiyaçları karşılamak üzere sürekli güncellenmektedir.
Derneğin önemli amaçlarından biri Azerbaycan'ı Türkiye'ye tanıtmak ve Azerbaycan'ın haklı davasına Anadolu Türklerinin desteğini sağlamaktı. Derneğin yayın organı olan “Azerbaycan” dergisine göre cemiyetin temel amacı “Azerbaycan kültürünü Anadolu Türklerine tanıtmak ve büyük Türk milletinin bu iki kolu arasındaki edebi-kültürel ilişkileri daha da güçlendirmek ve pekiştirmekti.” Cemiyet Başkanı Kerim Oder de 1958 yılında yaptığı konuşmada benzer ifadeler kullanmış ve “Dokuz yıl önce sizlerin de yardımlarıyla iki ayrı kardeşi duygusal ve ruhsal olarak bir araya getirmek için elimizdeki kısıtlı imkân ve olanakları kullanarak bu yola çıktık” demiştir. Oder ayrıca, cemiyetin etkinlikleri düzenlenirken çeşitli Türk derneklerinin birlik ve beraberliğine azami özen gösterildiğini de sözlerine ekledi.
Derneğin kuruluşunun 40. yıldönümü vesilesiyle yayımlanan kitapta, cemiyet yönetimi yukarıda belirtilen hedeflere büyük ölçüde ulaştıklarını ifade etti:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | Azerbaycan Türkleri, dil, tarih, sanat, kültür ve folklor bakımından Anadolu Türklerinden oluşan dünya Türklerinin çağdaş Ergenekon'u ile birlikte birlik çabası göstermiştir. Geriye dönüp 40 yıllık sürece baktığımızda ne kadar yol aldığımızı, Ege'den Hazar'a kadar siyasi ve coğrafi engelleri aşarak nasıl bir kültür bütünlüğü oluşturduğumuzu görüyoruz... Tüm bunlar 40 yıldır süren bir sanat ocağının çalışmalarının sonuçlarıdır. Azerbaycan Kültür Derneği her adımda, her açıdan ve her durumda Türk'ü Türk'e tanıtmanın ve sevdirmenin mutluluğunu yaşıyor. | ” |
Derneğin ilk genel merkezi, Ankara'nın Ulus semtinde dönemin çağdaş binalarından biri olarak inşa edilen Vakıf Büro Binası'dır. Bina Türk Milliyetçiler Derneği ile ortaklaşa kiralanmıştır. Uzun süre binayı cumartesi günleri Azerbaycan Kültür Derneği, pazar günleri ise Türk Milliyetçiler Derneği kullandı. 1985 yılında Kızılay'daki Sakarya Caddesi'ne taşınan cemiyet merkezi, 1990 sonbaharında Kavaklıdere'de bir binaya taşındı. Ekim 1992'de Kızılay'da Bayındır Sokak'ta bir bina satın alan dernek, bu binayı genel merkez olarak kullanmaktadır.
Azerbaycan Kültür Derneğin de dahil olmak üzere tüm kuruluş ve derneklerin faaliyetleri 12 Eylül 1980 askeri darbesinin ardından geçici olarak durduruldu. Derneğin mühürlenen genel merkezi, yetkililerin protestolarının ardından, ilgili askeri makamların emriyle kısa bir süre sonra yeniden açıldı.
Çok geçmeden, diğer şehirlerde yaşayan vatandaşların talebi üzerine dernek 1991 yılında başta İstanbul olmak üzere diğer şehirlerde yeni şubeler açtı. Bu şubeler İzmir, Bursa, Antalya, Sivas, Kayseri, Turgutlu ve diğer şehirlerde faaliyet göstermeye başladı.