stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Karagöz ve Hacivat

Başlığın diğer anlamları için Karagöz (anlam ayrımı) sayfasına bakınız.
| Karagöz ve Hacivat |
| --- | --- |
UNESCO Somut Olmayan Kültürel Mirası
Karagöz (solda) ve Hacivat (sağda)
Ülke: Türkiye
Kaynak: 00200
Bölge: Anadolu
Tescil geçmişi
Tescil: 2009 (4. oturum)
Karagöz ve Hacivat, taklide ve karşılıklı konuşmaya dayanan, iki boyutlu tasvirlerle bir perdede oynatılan gölge oyunudur. Karagöz oynatıcısına kurgusal, hayali denir. Yardımcıları çırak, yardak, dayrezen, sandıkkardır. Oyunda konuşmaların değişmesi baş hareketleriyle yapılır.
Bu iki karakterin gerçekten yaşayıp yaşamadığı, yaşadıysa nerede nasıl yaşadığı kesin olarak bilinmemektedir. Anlatılanlar rivayete dayanır, zira gerçekten yaşamış olsalar bile büyük ihtimalle bahsedilen dönemde tarih kitaplarına girecek kadar önemli bulunmamışlardır. Halk bilimcileri Karagöz'ün bazı oyunlarda Çingene olduğunu kendi ağzıyla itiraf etmesi, Bulgar gaydası çalması ve Evliya Çelebi'nin tanıklığına dayanarak Bizans imparatoru Konstantin'in Çingene seyisi Sofyozlu Bali Çelebi olduğunu ileri sürmektedir. Bir diğer rivayet ise Hacı İvaz Ağa ya da halka mal olan adıyla Hacivat ve Trakya'da bulunan Samakol köyünden demirci ustası Karagöz, Orhan Gazi devrinde Bursa'da yaşamış cami yapımında çalışan iki işçidir. Kendileri çalışmadıkları gibi diğer işçilerin de çalışmasını engellemektedirler. Orhan Gazi'nin, "cami vaktinde bitmezse kelleni alırım" dediği cami mimarı, caminin vaktinde bitmemesine Karagöz ve Hacivat'ın neden olduğunu söyler. Bunun üzerine bu ikili başları kesilerek idam edilir. Karagöz ve Hacivat'ı çok seven ve ölümlerine çok üzülen Şeyh Küşteri, ölümlerinin ardından kuklalarını yaparak perde arkasından oynatmaya başlar. Bu sayede Karagöz ve Hacivat tanınır.
Kökeni

17. yüzyılda son şeklini alan Karagöz gölge tiyatrosunun ne zaman Osmanlı topraklarına geldiğiyle ilgili farklı görüşler ileri sürülmüştür. Bu görüşlerden bazıları şunlardır:
Birinci görüş: Padişah Yavuz Sultan Selim'in 1517 yılında Mısır’ı ele geçirmesinden sonra bu ülkeden Anadolu'ya gelmiştir. Sultan Selim, Memluk Sultanı Tomanbay’ın asılışının canlandırıldığı gölge oyununu seyretmiş ve çok beğenmiş. Sanatçıları İstanbul'a getirtmiş, bu sanatçılar da İstanbul'da başka sanatçıları yetiştirmişlerdir.
İkinci görüş: Yahudiler tarafından İspanya ve Portekiz’den getirilmiştir.
Üçüncü görüş: Anadolu'ya Cava Adalarından ve Hindistan’dan Çingeneler eliyle getirilmiştir. Buna dayanak olarak çingenelerin Anadolu'ya geliş tarihleri ile Karagöz'ün geliş tarihinin çakışması gösterilmektedir.
Dördüncü görüş: Çin'den Moğollar'a geçen bu gölge oyununu Türkler de Anadolu'ya göçerken beraberlerinde getirmişlerdir. Orta Asya’da çadırlarda oynatılan ve "Çadır Hayal" ya da "Kolkorçak" adı verilen bir tür kukla oyunu ile Karagöz oyunu arasında büyük benzerlikler vardır. "Kolkorçak" sözü, Türkçede Korçok, Konçak gibi "çocuk" anlamına gelen yarım düzine kadar sözü çağrıştırmaktadır.
Tipler > Tiplemelerin gruplandırılması

Karagöz tiplemeleri bazı sanat tarihçileri ve araştırmacılar tarafından kategorilere ayrılarak da incelenmiştir. Örnek olarak bu konuda çok geniş araştırmalar yapmış olan Metin And oyunlardaki tiplemeleri 11 sınıfta incelemiştir
Eksen kişiler (Karagöz, Hacivat)
Kadınlar (Zenneler, Kanlı Nigar, Salkım İnci, Karagöz'ün karısı, Hacivat'ın Kızı vs.)
İstanbul ağzıyla konuşanlar (Çelebi, Tiryaki)
Anadolulu kişiler (Bolulu, Kastamonulu, Kayserili)
Anadolu dışından gelen kişiler (Kürt, Laz, Arnavut, Arap, Acem)
Müslüman olmayan kişiler (Rum, Ermeni, Yahudi)
Kusurlu ve ruh hastası olan kişiler (Kekeme, Kambur)
Kabadayılar ve sarhoşlar (Matiz, Tuzsuz Deli Bekir, Sarhoş)
Eğlendirici kişiler (Köçek, Çengi, Cambaz, Hokkabaz)
Olağanüstü kişiler ve yaratıklar (Cazular, Cinler, Canan)
Geçici, ikincil kişiler ve çocuklar (Çeyiz taşıyıcıları, Satıcılar vs.)
Bölümleri

Türk Gölge tiyatrosu olarak bilinen Karagöz-Hacivat oyunları dört bölümden oluşur. Bunlar:
I. Mukaddime (Giriş, Öndeyiş veya Prolog): Bu başlangıç bölümünde kamıştan yapılmış Nareke adı verilen düdüğün çalınması eşliğinde göstermelik adı verilen ve genellikle bir ev ya da bitki benzeri bir manzara tasviri Küşteri Meydanı adı verilen perdenin aşağısından ağır ağır yukarıya doğru yükseltilir. Önce perdeye Hacivat gelir ve bir semai okuyarak Karagöz'ü davet eder. Karagöz de bu daveti kabul ederek Hacivat'la atışmaya başlarlar.
II. Muhavere (Söyleşi veya Atışma): Bu bölümde Hacivat'la Karagöz birbirlerine bilmeceler sorarlar. Başlarından geçen bir olayı ya da gördükleri bir düşü gerçekmiş gibi anlatırlar.
III. Fasıl (Oyun): Karagöz oyunlarının ana bölümü budur. Asıl konunun geliştiği bu bölümde oyunun konusuna göre diğer karakterler de oyuna dahil olurlar. Bu bölümün müzikleri arasında gazeller de önemli bir yer tutar. Karagöz'ü yaratan kişi olarak bilinen "Şeyh Küşteri"yi Pirleri olarak kabul eden Karagözcüler bu nedenle Karagöz perdesine de Küşteri Meydanı adını vermişlerdir. Perde gazellerinin hemen hepsinde de bu kişinin adını geçirirler. Örneğin “Hazret-i Sultan-i Orhan rahmetullah’tan beri/Yadigar-ı Şeyh Kuşteri becadır perdemiz” gibi.
IV. Bitiş (Final, Epilog): Çok kısa olan bu bölümde konu bitmiş, olaylar çözülmüştür. Hacivat'ın Karagöz'e hitaben “Yıktın perdeyi eyledin viran/Varayım sahibine haber vereyim heman” şeklindeki repliği duyulduğunda seyirciye oyunun bittiği ilan edilmiş olur. Diğer görüntüler perdeden çekilirken en sonunda çengi gelir müzik eşliğinde oynar.
Karagöz oyunları

Yazılı bir metne dayanmayan yani doğaçlama (tulûat) sahnelenen ve bazıları halk efsanelerinden esinlenilen Karagöz oyunlarının otuz kadarı günümüze kadar gelmiştir. Genel olarak "Kâr-ı Kadîm" (eski oyunlar) ve "Nev icad" (yeni oyunlar) olarak iki ana gruba ayrılsalar da tamamının bugüne kalan metinleri Tanzimat sonrası döneme aittir. Belli başlı Karagöz oyunları şunlardır:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
|  Aptal Bekçi  Bahçe  Balık  Bursalı Leyla  Büyük Evlenme  Cambazlar  Cazular  Cincilik  Eczane  Ferhat ile Şirin  Hain Kahya  Hamam  Hekimlik  |  Kağıthane safası  Kanlı Kavak  Kanlı Nigar  Ağalık  Aşçılık  Bakkallık  Ters Evlenme  Şairlik  Kırgınlar  Kütahya Çeşmesi  Leyla ile Mecnun  Mak Çıkarma  Mandıra safası  |  Meyhane  Orman  Ortaklar  Ödüllü  Sahte Esirci  Salıncak Oyunu  Sünnet oyunu  Tahir ile Zühre  Tahmis  Tımarhane  Yalova safası  Yazıcı  |
Karagöz'ün konuları

Karagöz oyunları yazılı bir metne dayanmazlar. Sözel olarak nesilden nesile aktarılan hikâyeler üzerinde zamanın şartlarına göre çeşitli eklemeler ve 
çıkartmalar yapılmıştır. Zaman içinde dekor ve kostümlerle karakterlerin davranış ve konuşma biçimlerinde değişiklikler olmuştur. Evliya Çelebi'nin aktardıklarından anlaşıldığına göre, bazı oyunların da değişmeden günümüze kadar gelebildiği anlaşılmaktadır. Bazı oyunlar ise sonradan uydurulmuştur. Hattâ A.Thalasso adlı bir yazar 1877 tarihli "Moliere en Turquie" ve 1888 tarihli "Le Molieriste" adlı eserlerinde bazı Karagöz oyunlarının Molière'in Cimri, Tartuffe, Scapin'in Dolapları adlı oyunlarından uyarlandığını bile ileri sürmüştü.
Karagöz oyunlarının ortak noktası çok karmaşık olmayan konularının önemsiz gündelik olaylar üzerine kurulu olmalarıdır. Ezbere dayanan bu "açık ve esnek formlu" konular Karagöz ustasının ("Hâyali") doğaçlamasıyla (tulûat) seyircinin tepkisi ve günün getirdiği şartlara göre her seferinde başka bir şekle bürünebilmekteydi. Bu nedenle Karagöz senaryolarının tam bir sınıflamasını yapmak zordur. Bunlardan bazıları kimi meslekleri (arzuhalciler, şairler, güreşçiler vb) hicvederken, bazıları da töreleri ve geleneksel ritüelleri (sünnet gibi) alaya alır. "Tımarhane" oyununda o devrin akıl hastaneleri gösterilirken dışarıda serbest gezenlerin hatta bu kurumlarda çalışan bazı hekimlerin de derhal bu hastanelere kapatılmaları gerektiği vurgulanır. Karagöz ve Hacivat çeşitli işlere girip çıkarlarken, "Hamam" ve "Bahçe" oyunlarında olduğu gibi, bazı mekânlara alınmamaları üzerinden ayrıcalıklı bir zümreyi hicvederler. "Ferhat ile Şirin", "Tahir ile Zühre" ve "Leyla ile Mecnun" gibi bazı Karagöz oyunları ise doğrudan sevilen halk hikâyeleri ve efsanelerinden alınmışlardır. Bu oyunlarda Karagöz ve Hacivat tüm güçleriyle sevenlerin kavuşmaları için çalışırlar. Özgün hikâye hangi diyarda geçerse geçsin, uyarlama oyunda olaylar hep Karagöz ve Hacivat'ın yaşadığı mahallede cereyan eder.
Yazıya dökülmüş Karagöz senaryolarının en kapsamlı koleksiyonu Almanya'dan gelerek 1933-1949 yılları arasında İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi'nde "Arapça ve Farsça kürsüsü"nde akademisyen olarak görev yapmış olan Profesör Hellmut Ritter tarafından derlenmişti. Saray kuklacısı Nazif Efendi'nin aktardıklarına dayanan ve hem Almanca hem Türkçe yazılan bu üç ciltlik eser (Hannover, 1924; Leipzig/İstanbul, 1941; Wiesbaden, 1963) baskısı tükendiği için 1968-1970 arasında Cevdet Kudret tarafından Türkiye'de yeniden yayımlanmıştır.
Musiki

Musiki Karagöz oyunlarının olmazsa olmazıdır ve başından beri her Karagöz oyununda mutlaka yer almıştır. Klasikleşmiş Karagöz oyunlarında kullanılan musiki eserleri çok geniş bir yelpaze oluşturur: Başta Osmanlı-Türk musikisinin değişik türleri olmak üzere Osmanlı İmparatorluğu sınırları içinde yaşamış tüm etnik ve dini gruplara ait her tür müzik bu oyunlarda yerini bulmuştur. Karagöz bu yönüyle de birleştirici bir sanat ürünüydü. Karagöz musikisi sabit değildi ve yüzyıllar boyunca değişen toplumsal yapı ve musiki anlayışıyla paralel olarak değişiklikler göstermişti. Türk musikisine ait repertuvarlar daha çok 19. ve 20. yüzyıllara aittir. Son dönemlerde sadece Karagöz oyunları için bazı müzikler bestelenmiş olsa da, bir "tür" olarak "Karagöz musikisi"nden söz edilemez. Karagöz musikisine ait başlıca eserler musiki araştırmacısı Etem Ruhi Üngör tarafından titiz bir çalışma ile bir araya getirilerek yayımlanmıştır. Ağırbaşlı klasik eserlerden hafif şarkılara ve oyun havalarına kadar çok geniş bir yelpazeden oluşan repertuvar şu temel bölümler altında incelenebilir:
Klasik Türk musikisinin kâr, karçe, murabba beste, semai, şarkı gibi beste şekilleri. Bunların arasında Itrî'den Sadullah Ağa'ya birçok klasik bestekârın eserleri vardır.
Gazel ve taksimler.
Şehir eğlence musikisine ait köçekçeler, tavşancalar ve oyun havaları.
Anadolu ve Rumeli türküleri. Bolu türküsü, Harput türküsü vb. yöresel türküler.
Güfteleri Arapça ve Yahudice olan şarkılar.
Arnavut, Laz ve Kürt kültürlerine özgü ezgiler.
Rum ve Ermeni kültürlerine özgü ezgiler.
Çingene şarkıları.
Vals, polka, opera aryası gibi Batı müziği parçaları.
Diğer ülkelerde Karagöz

Karagöz Osmanlı topraklarında olgunlaşmış bir gölge oyunudur. Ancak daha sonraları bu gölge tiyatrosu hem Osmanlı idaresinde yaşamış hem de bu imparatorlukla yakın kültürel bağları olan Orta Doğu'daki Arap ülkeleri ile Kuzey Afrika ve Balkan ülkelerinde de aynı derecede popüler olmuştu. Suriye, Mısır, Tunus, Cezayir ve Yunanistan Karagöz'ü alıp karakterlerini ve konularını yerelleştirerek kendi kültürlerine uyarlamışlardır. Diğer şehir ve ülkelerdeki bu yaygınlaşmanın bir nedeni de "agitprop" (ajitasyon (kışkırtma) ve propaganda) amaçlı kullanılmaya müsait olmasıydı. Örneğin Halep'teki oyunlar, 1787-1792 Osmanlı-Rus Savaşı'ndan beri itibarı azalmış olan Yeniçeri Ocağı'nı hicvetmek için, Cezayir'de ise sömürgeci Fransızları aşağılamak amacıyla kullanılmıştı. Burada Fransız subayları perdede şeytan formunda betimlenmiş ve Karagöz'e devasa penis ile dövdürülmüştü. Doğal olarak bu gösteriler yasaklanmakta gecikmedi. Türk Karagözü'ne en çok benzeyen form Yunanistan'da ortaya çıkmıştır, Yunanistan'da işlenen gölge oyununun konusu ile birlikte Karaghiozis ve Hatziavatis olan isimlerinde de benzelikler bulunmaktadır.
Diğer ülkelerin gölge oyunları

Ana madde: Gölge oyunu
"Gölge oyunları" ya da "gölge tiyatrosu" "Karagöz ve Hacivat"tan yüzyıllar önce ilk kez Çin'de ortaya çıkmış, buradan diğer Uzak Doğu ülkelerine yayılmış, oradan da İran, Mısır, Osmanlı İmparatorluğu yoluyla nihayet Avrupa'ya gelmişti. Bu yayılışı sırasında gösteriler, yörenin yaşam tarzları ve kültürlerine bağlı olarak form ve tarz değiştirmiştir. Bu ülkeler gölge tiyatrosunun ilk kez ortaya ortaya çıktığı zaman ve özelliklerine göre şöyle sıralanabilir:
Çin: Gölge oyunlarının esasen Doğu ülkelerine özgü bir sanat olduğu ve bu sanatın ilk kez Çin İmparatorluğu'nda ortaya çıktığı söylenmektedir. Rivayete göre göre Han Hanedanı'ndan yedinci imparator Wu Ti MÖ 121 yılında çok sevdiği karısının zamansız ölümü üzerine büyük bir üzüntüye kapılmış ve devlet işlerini ihmal etmeye başlamıştı. Bu sırada Şav Wong adlı bir Çinli İmparatorun üzüntüsünü hafifletmek için ölen karısının hayalini bir perde arkasından ona gösterebileceğini söyler. Bu saray sanatçısı eşek derisinden ve renkli kumaşlardan yaptığı tasvirlerle ipek bir perde arkasından ses taklitleri eşliğinde imparatora ilk gösterisini sunar. Genelde saraylarda gösterim şansı bulan Çin gölge oyunları tarihi olaylar üzerine kuruludur ve bu temsillerde genellikle aristokrasi betimlenir.
Hindistan: Dinsel temalara ağırlık verilen Hint gölge oyunları konularını Mahabharata ve Ramayana gibi ulusal Hint destanlarından alıyordu. Batı'da "danseden tanrılar" olarak da bilinen Hint gölge oyunları ilk kez 16. yüzyılda ortaya çıkmışlardır. Gösteriler Hinduizm'de kuklaların koruyucu tanrısı Şiva'nın tapınaklarının etrafında yapılıyordu.
Endonezya (Cava): Konularını tarihi Cava destanlarından alan bu gölge tiyatrosu "wayang kulit" olarak anılmaktadır. Cava dilinde wayang ruh, kulit de kuklaların yapıldığı bizon derisi anlamına gelir. Temsiller Gamelan müziği eşliğinde yapılmaktadır. UNESCO 2003'te "wayang kulit"i "Manevi Kültürel Miras Listesi"ne aldı. ("Karagöz ve Hacivat" da aynı listeye 2009'da girecektir). Bali’ye, Siyam’a, Malaya ve Birmanya’ya da buradan geçti.
Malezya: Gölge tiyatrosuna Endonezya'da olduğu gibi bu bölgede de "wayang kulit" denilmektedir. Oyunlar konularını mitolojik ve töreye dayalı öykülerden almaktaydı ve sonunda mutlaka ahlâki bir kıssa bulunmaktaydı. Oyunlara Gamelan müziği eşlik etmekteydi.
Tayland (Siyam): Gölge oyunlarına bu diyarda "Nang Yai" adı verilmektedir. Figürler meşin ve duvar yosunundan yapılmaktaydılar. Perdedeki görüntülere şarkılar ve ilâhiler eşlik ederdi. Nang dramaları Tayland sinemasına da ilham vermiştir.
Mısır: "Karagöz ve Hacivat"ın 16. yüzyılda Osmanlı topraklarından Mısır'a geldiği şeklindeki görüş ağır basmaktadır.
İtalya: Avrupa'da ilk kez 17. yüzyılda bu ülkede görüldü. Diğer Avrupa ülkelerine de buradan yayıldı.
Fransa: En çok ilgi gördüğü ve önemsendiği Fransa'da "Ombre Chinoises" (Çin gölgeleri) olarak adlandırılan bu oyunlar tiyatronun bir dalı olarak kabul edildi, kabarelerde gösterildi, üzerine eserler yazıldı.
Sahte folklor

"Fakelore" sözcüğü, halk bilimi çalışmaları anlamına gelen "folklor" ve İngilizce sahte, uydurma anlamlarına gelen "fake"den türetilmiş bir sözcüktür. 1950'lerde ABD'de Richard Mercer Dorson tarafından ortaya atılan bu kavram, sahte ya da uydurma eserlerin geçmişte gerçekten varmış gibi sunulmasıdır. Bilimsel kanıtlara dayanmadan, otantik sözlü gelenek ürünü bazı metinlerin folklorik ürünler olarak ortaya konması “sahte folklor”, "folklorismus", “icat edilmiş gelenek” ya da "fakelore" kavramlarıyla tarif edilmektedir.
16. yüzyılda Yavuz Sultan Selim döneminde muhtemelen Mısır'dan Osmanlı'ya gelen ve bir yüzyıl içinde yerelleşerek Türk kültürüne eklemlenen Karagöz, geleneksel tiyatronun bir parçası olduğu için sabit metinlere değil büyük ölçüde tulûata dayanır ve bilinen otuz kadar oyun mekâna, duruma ve zamana göre uzatılır veya kısaltılır. Sonraki yüzyıllarda tekniği ve konularında yeniliklere gidilmiş olmakla birlikte geleneksel yapısında fazla bir değişiklik olmamıştır. Ancak 1941 yılında "tek partili dönem" sırasında iktidar tarafından ısmarlama olarak yazdırılan yedi adet "Karagöz-Hacivat" senaryosunun "Fakelore" kapsamında ele alınması gerektiği ileri sürülmüştür. Bu ısmarlama senaryoların, halk tarafından sevilen folklorik kitapların yeni gereksinimler doğrultusunda düzeltilmesi ve modernleştirilmesini isteyen 1937 tarihli bir İçişleri Bakanlığı genelgesine dayandırıldığı iddia edilmiştir. Pertev Naili Boratav'ın 1988 tarihli "Halk Hikâyeleri ve Halk Hikâyeciliği" kitabında aktardığına göre, böyle yapıldığında halka sevdiği kitaplar ve tiplemeler aracılığıyla telkinlerde bulunma, ahlâk dersleri verme imkânı bulunulabilecekti. Boratav bu yöntemin Walt Disney tarafından yaratılmış Miki Fare karakteri vasıtasıyla Batı dünyası tarafından da denendiğini belirtmiştir.
Bu proje kapsamında dönemin iktidarı tarafından ısmarlama yazdırılan ve 1941'de yayımlanan yedi Karagöz hikâyesi ve yazarları şunlardır:
"Karagöz’ün Köy Muhtarlığı" - İsmail Hakkı Baltacıoğlu
"Köylü Evlenmesi" - İsmail Hakkı Baltacıoğlu
"Keloğlan" - Rahmi Balaban
"Dağdeviren" - Rahmi Balaban
"Deli Dumrul" - Rahmi Balaban
"İyilik Eden İyilik Bulur" - Hayalî Küçük Ali
"Tayyare Sefası" - Hayalî Küçük Ali
Vergi muafiyeti sorunu

2012 yılı Haziran ayında Gelir Vergisi Kanunu'nda yapılan bir değişiklikle "sedef kakmacılık", "bastonculuk", "keçecilik", "çinicilik", "el dokumacılığı" gibi geleneksel, kültürel ve sanat değeri olan bir düzine “kaybolmaya yüz tutmuş mesleğe” vergi muafiyeti getirilmişti. Bu meslekler listesinde yer almayan Kukla yapımcılığı ve oynatımı ile uğraşan bir vatandaşın 2013 yılında "Maliye Bakanlığı"na yaptığı bireysel başvurusuna cevaben bakanlık, "Karagöz ve Hacivat yapımı ve oynatımı" mesleğini “kaybolmaya yüz tutmuş meslekler” arasında kabul etmediğini ve vergi muafiyeti tanınamayacağını belirtmiştir (Maliye Bakanlığı'nın 07.03.2013 tarih ve 38418978-120[9-12/117]-202 sayılı özelgesi).
İlgili kitaplar

"100 Soruda Türk Halk Edebiyatı," Pertev Naili Boratav, Koç Kitaplığı, 2003.
"Halk Hikâyeleri ve Halk Hikâyeciliği", Pertev Naili Boratav, Adam Yayınları, İstanbul, 1988.
"Önemli Bir Kültür Mirası: Karagöz", Yıktın Perdeyi Eğledin Virân, Metin And, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, 2004.
"Dünkü Karagöz", Uğur Göktaş, Akademi Kitabevi, İzmir, 1992.
"Karagöz Akademisi", Şahin Koçak, Anadolu Üniversitesi Yayınları, Eskişehir, 2009.
"Karagöz Musikisi", Etem Ruhi Alper, Kültür Bakanlığı Yayınları, 1989.
"Karagöz Perde Gazelleri", Ünver Oral, Kültür Bakanlığı Yayınları, 1996.
"Karagöz", Sabri Esat Siyavuşgil, Saim Toraman Basımevi, Ankara, 1955.
"Karagöz Topkapı Sarayındaki Tasvirleriyle", Arkeoloji ve Sanat Yayınları, 2000.
"Karagöz", Muhittin Sevilen (Hayalî Küçük Ali), Kültür Bakanlığı Yayınları, 1969.
PTT idaresi Karagöz temalı iki seri pul basmıştı. Üst sırada 1967 tarihli "Turizm Yılı" serisinden 2 pulda Karagöz ve Hacivat tasviri yer alıyor. Alt sırada 2007 tarihli "Kültür Varlıklarımız" serisinden 3 pulda Hacivat, Karagöz, Tuzsuz Deli Bekir, Efe, Tiryaki ve Çelebi tasvirleri görülüyor.
Bursa Karagöz Müzesi'nde sergilenen  bazı tasvirler
İstanbul, Büyükçekmece'de bulunan Karagöz ve Hacivat figürleri
Karagöz ve Hacivat gölgeleme oyununu izleyen çocuklar
Ebru Elhan

| Kişisel bilgileri |
| --- | --- |
Tam adı: Ebru Bayram Elhan
Milliyeti:  Türkiye
Doğum: 19 Mart 1982 (42 yaşında) Kayseri
Boy: 1,85 m (6 ft 1 in)
Voleybol bilgileri
Smaç yüksekliği: 305 cm (10,01 ft)
Blok yüksekliği: 297 cm (9,74 ft)
Pozisyon: Smaçör
Mevcut kulübü: Galatasaray Medical Park
Numarası: 17
Kulüp kariyeri
1998-2000   2000-2001   2001-2003   2003-2006   2006-2007   2007-2009   2009- : Güneş Sigorta   Bursaspor   Yeşilyurt   VakıfBank   Emlak Toki   Türk Telekomspor   Galatasaray Medical Park 
Ebru Bayram Elhan (d. 19 Mart 1982, Kayseri), Türk millî voleybolcudur.
Voleybola 1994 yılında Kayseri DSİ Spor Kulübü'nde başladı. Daha sonra Güneş Sigorta, Bursaspor, Yeşilyurt, V.B. Güneş Sigorta, Emlak Toki ve Türk Telekom kulüplerinde oynadı. 2004 yılında V.B.Güneş Sigorta ile Top Teams Kupası şampiyonluğu yaşadı. Aynı zamanda plaj voleybolu oyuncusu olan Ebru, 2009 yılında Galatasaray takımına transfer oldu. Oyuncu Millî formayı toplam 70 kez giydi.
Başarıları

2003-04 Kadınlar Top Teams Kupası -  Şampiyonluğu - (V.B.Güneş Sigorta)
2004 - Türkiye Ligi şampiyonluğu-V.B Güneş Sigorta.
2005 - Türkiye Ligi şampiyonluğu-V.B Güneş Sigorta.
Bahar Akbay

| --- | --- |
2025 yılında VakıfBank forması Bahar Akbay
Kişisel bilgileri
Milliyeti:  Türk
Doğum: 21 Ocak 1998 (27 yaşında) Muğla, Türkiye
Boy: 1,96 m (6 ft 5 in)
Kilo: 76 kg (168 lb)
Voleybol bilgileri
Smaç yüksekliği: 315 santimetre (124 in)
Blok yüksekliği: 310 santimetre (120 in)
Pozisyon: Orta oyuncu
Mevcut kulübü: VakıfBank
Numarası: 21
Kulüp kariyeri
2016-2020 2020-2022 2022- : Beylikdüzü Voleybol PTT VakıfBank 
Millî takım kariyeri
2022- : Türkiye A Millî 
Son güncelleme 15 Mart 2023
Bahar Akbay (d. 21 Ocak 1998, Muğla), Türkiye kadın millî voleybol takımı ve Sultanlar Ligi takımlarından VakıfBank'ta orta oyuncu olarak oynayan Türk voleybolcu.
Kariyeri > Kulüpler

Beylikdüzü Voleybol İhtisas Kulübü (2016-2020)
PTT (2020-2022)
VakıfBank (2022-)
Kariyeri > Millî takım > 2022 Milletler Ligi

Akbay, ilk milli voleybolculuk deneyimini 2022 Milletler Ligi'nde yaşadı.
Kulüp başarıları > Vakıfbank

2022 Spor Toto Kadınlar Şampiyonlar Kupası -  İkincilik
2022 FIVB Kadınlar Dünya Kulüpler Şampiyonası -  İkincilik
2022-23 Kupa Voley -  Şampiyonluk
2022-23 CEV Kadınlar Şampiyonlar Ligi -  Şampiyonluk
2023 Spor Toto Kadınlar Şampiyonlar Kupası -  Şampiyonluk
2023 FIVB Kadınlar Dünya Kulüpler Şampiyonası -  İkincilik
Mario Kart DS

| Mario Kart DS |
| --- | --- |

Geliştirici: Nintendo
Yayımcı: Nintendo
Yönetmen:  Makoto Wada  Yasuyuki Oyagi 
Yapımcı: Hideki Konno
Besteci: Shinobu Tanaka
Seri: Mario Kart
Platform: Nintendo DS
Çıkış: KA: 14 Kasım 2005 AU: 17 Kasım 2005 AVR: 25 Kasım 2005 JP: 8 Aralık 2005 KR: 5 Nisan 2007
Tür: Yarış
Mod: Tek oyunculu oyun Çok oyunculu oyun 
Mario Kart DS (Japonca: マリオカートDS Mario Kāto Dī Esu) 2005 yılında Nintendo tarafından geliştirilen bir karting yarış video oyunudur. Oyun, Mario Kart serisinin beşinci oyunu olup 14 Kasım 2005 tarihinde Kuzey Amerika, 17 Kasım 2005 tarihinde Avustralya, 25 Kasım 2005 tarihinde Avrupa, 8 Aralık 2005 tarihinde Japonya ve 5 Nisan 2007 tarihinde Güney Kore'de GameCube için piyasaya sürüldü.
Oyun, seride Nintendo Wi-Fi Bağlantısı çevrimiçi hizmeti aracılığıyla oynanabilen ilk oyundur. Serideki diğer oyunlar gibi, Mario serisinin karakterlerini de içermekte ve serideki yerlere göre pistlerde kartlarda yarışırken birbirine engeller atabilmektedirler.
Mario Kart DS, büyük bir beğeniyle karşılandı ve Metacritic'ten toplam %91 puan aldı. Eleştirmenler tarafından oyunun grafikleri ve oynanışı övülürken, tekrarlayan tek oyunculu modu eleştirildi. Mario Kart DS, GameSpot ve IGN'den Editörün Seçimi Ödülleri, G-Phoria'nın En İyi Taşınabilir Oyun ödülü ve IGN'in En İyi Yarış/Sürüş Oyunu gibi çeşitli ödüller aldı. Mario Kart DS, ilk sürüldüğü ayda en çok satan oyundu ve ertesi ay da bu konumunu korudu. Mart 2016 itibarıyla dünya genelinde satılan 23.60 milyon adetle üçüncü en çok satan Nintendo DS oyunudur.