stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Türk birliği
Türk Dünyası'nda tanıtımı

Türk Birliği kavramı bütün Türk Dünyası'nda aynı anlaşılmamaktadır. Türkiye ve Azerbaycan gibi Batı'ya daha yakın Türk ülkelerinde güçlü bir birlik olarak anlaşılır. Rus işgalinde kalmış Türk ülkelerinde Rusya Çarlığı ve Sovyetler Birliği propagandası ile Türkiye'nin güdümüne, işgaline girmiş bir ülkeler birliği olarak tanıtılmıştır. Sibirya ve Orta Asya Türkleri gerçek bir Türk Birliği düşüncesini genel olarak henüz anlayamamışlardır. Bu da Rusya, Çin, İran gibi devletlerin politikalarına uygun düşer. Türk Birliği için Türk Dünyası'nı fikirde ayırmaya yönelik olduğundan büyük engel oluşturur.
Tarihçe

Fransız İhtilali (1789)'yle birlikte Avrupa'da ivme kazanan milliyetçilik fikirlerinin etkisi ve emperyalist devletlerin de kışkırtmasıyla, gayri müslim ve gayri Türk unsurların birer birer ayrılması, beraberinde, Osmanlı devlet idaresinde ve aydınlarda “Türk” kimliğinin daha açık dille ortaya konulması sonucunu doğurmuştur.[kaynak belirtilmeli]
Türk toplulukları arasında "birlikte hareket etme fikri", Fransız İhtilali'yle birlikte Avrupa'da ivme kazanan milliyetçilik fikirleri ile ortaya çıkmıştır.[kaynak belirtilmeli] Türk birliği fikri Türk toplulukların tarihinde çok daha eski temele dayanmaktadır. Kimi devletlerin baskısı altında kendi kültür ve bilincini yaşatma isteği bunu tetiklemiştir ancak fikrin oluşmasına sebep değildir, "sorunlardan kurtulma ve eski günlere dönme, eskiden ders çıkarma fikri", Türk toplulukları arasında "birlikte hareket ve mücadele etme, beraber olma fikrine" sadece zemin hazırlamıştır.[kaynak belirtilmeli]
Buna bağlı olarak; 1905 yılından itibaren Rusya içerisinde kalan Türk halkları, Cedidcilik hareketi etkisinde kalarak, ortak hareket etme bilinciyle bağımsızlık mücadelesine girmişlerdir. I. Dünya Savaşı sıralarında gerek Osmanlı'da, gerek Orta Asya'da, gerekse İdil boylarında ortak mücadele etme ve birlik olma fikri yücelmiştir. 1917 yılında Rusya içerisinde üç ayrı bölge özerklik ilan ederek daha sonra birleşmeyi öngörmüştür.
Türk Birliği için Kırım Türklerinden aydın kişi İsmail Gaspıralı dilde-fikirde-işte birlik parolası ile önemli bir çığır açmıştır.
Akademik perspektif

Türk Birliği ülkelerinden Kazakistan (Kazakistan) cumhurbaşkanı Nursultan Nazarbayev'in 3 Ekim 2009 tarihinde Türk Dili Konuşan Ülkeler Devlet Başkanları 9.Zirvesi'nde Türk Dünyası'nın akademik birliğinin gerçekleşmesi için Türk Dünyası ve uluslararası ilmi araştırma merkezinin kurulması gerekti hakkında öneride bulunmuştur. Böylece Türk Akademisi (Kazakça: ТҮРКІ АКАДЕМИЯСЫ, İngilizce: Turkic Academy) 25 Mayıs 2010'da Astana'da kurulmuştur.
Ekonomik perspektif

Ekonomik çıkarlar, Türkçe konuşan ülkelerin birlikte hareket etmeleri gereğini ortaya çıkarmaktadır. Özellikle enerji alanında Türk devletlerinin sahip olduğu kaynaklar, bu kaynakların piyasaya aktarılabilmesi için birbirine bağlanmasına zemin hazırlamaktadır. Türkiye-Azerbaycan-Kazakistan ve Türkmenistan boru hatlarıyla birbirine bağlanmaktadır. Boru hatlarıyla gelen ekonomik birliktelik (ya da iktisadi bağlılık) siyasi arenada ortak hareket etmeye neden olmaktadır.
1991 yılında Sovyetler Birliği'nin dağılmasıyla Kazakistan, Türkmenistan, Kırgızistan, Özbekistan, Azerbaycan Cumhuriyetleri oraraya gelen Türkçe konuşan 6 devlet lideri, ortak bir siyasi platformda buluşmuştur. İlk zirve Türk devletleri arasında siyasi, ekonomik, kültürel yönde ilişkilerin arttırılması ve sağlamlaştırılması ekseninde geçmiştir. Türk tarihinin-kültürünün araştırılması ve ortak kültürün ortaya çıkarılması yönünde görüş bildirilmiştir. Kazakistan Cumhurbaşkanı Nursultan Nazarbayev'in bağımsızlığının ilanından sonra bu zirvede İstanbul'da yaptığı konuşma, Türk Cumhuriyetleri'nin bu beklentisini ve geleceğe yönelik umutlarını yansıtması bakımından önemlidir:
“Ancak bahar sellerini ne kadar engellemeye, önüne bentler çekmeye çalışırsanız çalışın, su yine de kendi yolunu açacaktır. İşte tarih nehri ile de aynısı olmuş ve ‘soğuk savaş' engelini yıkan tarih insanlık kanunlarıyla belirlenen esas yatağına dönmüştür...Halklarımız arasında karşılıklı anlayış ve güven duygusu oluştu. Dostluk etkili bir iş birliğinin en güvenilir garantisidir. Bu durum bizi umutlandırıyor.”
Türkçe konuşan ülkeler arasında son dönemlerde yapılan ortak çalışmalar şunlardır:
Türk Dili Konuşan Ülkeler Devlet Başkanları zirveleri yapılmaktadır. 3 Nisan 2009 itibarıyla Türk Konseyi uluslararası örgüt olarak faaliyete geçmiştir. Türk Konseyi daha sonra 12 Kasım 2021 tarihinde Türk Devletleri Teşkilatı adını almıştır.
En son 11. Türk Devletleri Kurultayı Kasım 2007'de yapılmıştır.
Karşılıklı öğrenci değişimi yoğun olarak devam etmektedir.
Devletin desteklediği TÜDEV ve TİKA dernekleri kurulmuştur.
Türk Kültür ve Sanatları Ortak Yönetimi TÜRKSOY kurulmuştur.
Birçok özel dernek kurulmuştur.
Ortak üniversiteler kurulmuştur.
Çağdaş Türk Lehçeleri arasında alfabe birliği büyük oranda sağlanmıştır.
Çağdaş Türk Lehçeleri sözlüğü tamamlanmıştır.
Türk Dil Kurumu tarafından lehçeler arasında robot çeviri sistemi yapılmaktadır.
Türk tarihi'nin Orta Asya'da daha etkin ve doğru şekilde öğretilmesi çalışmaları yapılmıştır.
Moğolistan'daki anıtlar için ülkeler arası iş birliği kararı alınmıştır.
Askeri İşbirliğine gidilmiştir.
Türk Devlet ve Toplulukları Dostluk Kardeşlik ve İşbirliği Kurultayı: Her yıl düzenlenen ve Türk devlet ve topluluklarının katıldığı bir forumdur. Sonuncusu (Onbirinci) Kasım 2007'de Azerbaycan'da yapılmıştır.
TDBB: Türk Dünyası Belediyeler Birliği.
TÜRKPA: Türkçe Konuşan Ülkeler Parlamentolar Arası Birliği, Türk Dili Konuşan Ülkelerin Parlamentoları arasında kurulan birlik.
ECO: Ekonomik İşbirliği Teşkilatı.
Eleştiriler

Türkiye Cumhuriyeti'nin ve Kemalizm'in kurucusu olan Mustafa Kemal Atatürk tarafından Türk Birliği ve Pan-Türkizm görüşleri oldukça eleştirilmiştir. 1921'de Atatürk, Amerikalı gazeteci Streit'in "İslam Birliği", "Türklük Birliği", "Turan Birliği" hakkındaki sorularına şu yanıtı vermiştir:
"Bütün Müslümanların Türk hâkimiyeti altında birleşmesi anlamına geldiği müddetçe Panislamizm ve üzerinde Türk ırkı yaşayan bütün ülkelerin Anadolu Türklerinin hâkimiyeti altında birleşmesi anlamına geldiği müddetçe de Panturanizm, İngiltere emperyalistlerinin, kendi milletlerinin bize karşı daimi bir Haçlı seferine sürüklenmelerini temin etmek maksadı ile uydurmuş oldukları "korkuluk"lardır."
Yine Atatürk, kendi yazdığı Nutuk kitabında da Pan-Türkizm'i şöyle eleştirmiştir:
"Muhtelif milletleri müşterek ve genel bir unvan altında toplamak ve bu muhtelif unsur kütlelerini aynı hukuk ve şartlar altında bulundurarak kuvvetli bir devlet tesis etmek, parlak ve cazip bir siyasi görüştür; fakat aldatıcıdır. Hatta, hiçbir sınır tanımayarak, dünyada mevcut bütün Türkleri dahi bir devlet halinde birleştirmek, elde edilmesi imkansız bir hedeftir. Bu, asırların ve asırlarca yaşamakta olan insanların çok acı, çok kanlı hadiseler ile meydana koyduğu bir hakikattir.

Panislamizm, panturanizm siyasetinin muvaffak olduğuna ve dünyayı tatbik sahası yapabildiğine tarihte tesadüf edilememektedir. Irk farkı gözetmeksizin, bütün insanlığı kapsayan, cihangirane devlet teşkili hırslarının neticeleri de tarihte yazılıdır."
Atatürk'ün yukarıdaki sözlerinden daha sonra 1933 yılında Türk Birliği ile ilgili sözleri ise şu şekildedir:
"Bugün Sovyetler Birliği, dostumuzdur komşumuzdur, müttefikimizdir. Bu dostluğa ihtiyacımız vardır. Fakat yarın ne olacağını kimse bu günden kestiremez. Tıpkı Osmanlı gibi, tıpkı Avusturya-Macaristan gibi parçalanabilir, ufalabilir. Bugün elinde sımsıkı tuttuğu milletler avuçlarından kaçabilirler. Dünya yeni bir dengeye ulaşabilir. İşte o zaman Türkiye ne yapacağını bilmelidir… Bizim bu dostumuzun idaresinde dili bir, inancı bir özü bir kardeşlerimiz vardır. Onlara sahip çıkmaya hazır olmalıyız. Hazır olmak yalnız o günü susup beklemek değildir. Hazırlanmak lazımdır. Milletler buna nasıl hazırlanır. Manevi köprüleri sağlam tutarak. Dil bir köprüdür… İnanç bir köprüdür… Tarih bir köprüdür… Köklerimize inmeli ve olayların böldüğü tarihimizin içinde bütünleşmeliyiz. Onların bize yaklaşmasını beklemeyiz. Bizim onlara yaklaşmamız gerekli…"
Boru hatları Türk ülkelerini ister istemez birbirine bağlıyor.
Rogatica

| Rogatitsa Рогатица |
| --- | --- |
Belediye
Rogatica belediyesi

RogatitsaRogatica'nın Bosna-Hersek'teki konumu
Ülke:  Bosna-Hersek
Entite:  Sırp Cumhuriyeti
İdare
 • Belediye başkanı: Radomir Jovičić (SNSD)
Yüzölçümü
 • Toplam: 645 km²
Nüfus (2013)
 • Toplam: 11.603
 • Yoğunluk: 18/km²
Zaman dilimi: UTC+01.00 (OAS)
 • Yaz (YSU): UTC+02.00 (OAYS)
Resmî site www.rogatica.net
Rogatitsa (Boşnakça: Rogatica, Sırpça: Рогатица; Osmanlı döneminde Çelebipazarı veya Çelebi Pazar), Bosna-Hersek'ın Sırp Cumhuriyeti'nde bulunan bir kasaba ve belediyedir. Şehir başkent Saraybosna'nın 60 km kuzeydoğusunda yer almaktadır. Yüzölçümü 645 km² olan şehrin nüfusu 2013 yılı itibarıyla 11.603'tür.
| g t Bosna-Hersek'in belediyeleri |
| --- | --- | --- |
| Bosna-Hersek Federasyonu |  Banovići  Bihać  Bosanska Krupa  Bosanski Petrovac  Bosansko Grahovo  Breza  Bugojno  Busovača  Bužim  Čapljina  Cazin  Čelić  Čitluk  Doğu Doboj  Drvar  Dobretići  Domaljevac-Šamac  Donji Vakuf  Foča-Ustikolina  Fojnica  Glamoč  Gorajde  Gornji Vakuf  Gračanica  Gradačac  Grude  Güney Doboj  Hadžići  Ilıca  Ilijaš  Jajce  Kakan  Kalesija  Kiseljak  Kladanj  Ključ  Konjic  Kreševo  Kupres  Livno  Ljubuški  Lukavac  Maglaj  Mostar  Neum  Novi Travnik  Ocak  Olovo  Orašje  Pale-Praka  Posušje  Prozor  Ravno  Sanski Most  Sapna  Srebrenik  Saraybosna Centar  Novi Grad  Stari Grad  Yeni Saraybosna  Stolac  Široki Brijeg  Teočak  Tešanj  Tırnova  Tomislavgrad  Travnik  Tuzla  Usora  Vareš  Velika Kladuša  Visoko  Vitez  Vogošća  Yablanika  Zavidovići  Zenica  Žepče  Živinice  |  |
| Sırp Cumhuriyeti |  Banja Luka  Berkovići  Bijeljina  Bileka  Bosanski Brod  Bosanska Dubica  Bosanska Gradiška  Bosanska Kostajnica  Bosanski Novi  Bosanski Šamac  Bratunac  Čajniče  Čelinac  Derbent  Doboj  Doğu Dırvar  Doğu Mostar  Doğu Saraybosna Doğu Ilıca  Doğu Stari Grad  Doğu Yeni Saraybosna  Pale  Sokolac  Tırnova  Donji Žabar  Foča  Gacko  Kneževo  Zvornik  Jezero  Kalinovik  Kotor Varoš  Krupa na Uni  Kupres  Laktaši  Ljubinje  Lopare  Milići  Modriča  Mrkonjić Grad  Nevesin  Osmaci  Oštra Luka  Pelagićevo  Petrovac  Petrovo  Pisakhan  Prijedor  Prnjavor  Ribnik  Rogatica  Rudo  Stanari  Šekovići  Šipovo  Srbac  Srebrenitsa  Teslić  Trebinye  Ugljevik  Višegrad  Vlasenica  Vukosavlje  Yeni Gorajde  |  |
| Brčko İlçesi |  Brčko  |  |
Kalın yazılı belediyeler şehir statüsüne sahiptir.
| --- | --- |
Otorite kontrolü :  GND: 4506818-5  LCCN: n99007178  NKC: ge1115383  NLI: 987007487080505171  VIAF: 147932368   WorldCat (LCCN): n99-007178
Türbe Dede Bayramı

Türbe Dede Bayramı, İstanbul Mahmutbey'de Yunanistan'ın Kavala ve Sarışaban şehirlerinden gelen mübadiller tarafından kutlanan geleneksel bir etkinliktir. Etkinlikte halktan toplanan bağış ve adaklarla yapılan etli pilav, ayran eşliğinde halka dağıtılmaktadır.
Ermenek Barajı ve Hidroelektrik Santrali

| Ermenek Barajı |
| --- | --- |


Havza
Konum: Ermenek, Karaman, Türkiye
Koordinatlar: 36°34′05″K 32°58′04″D﻿ / ﻿36.56806°K 32.96778°D﻿ / 36.56806; 32.96778
Genel bilgiler
Amaç: Enerji
Durum: Kullanımda 
Yapım süresi: 2002-2009
Açılış: 10 Ağustos 2009 (15 yıl önce) (2009-08-10)
İşletme: Devlet Su İşleri

Tür: Dolgu baraj
Gövde dolgu tipi: Beton
Gövde hacmi: 272.000 m3 (356.000 cu yd)
Yükseklik: 210 m (690 ft)

Oluşturduğu Göl: Ermenek Baraj Gölü
Akarsu (giden): Göksu çayı
Su hacmi: 4.582 hm3 (4,582×109 m3)
Göl alanı: 5.874 ha (14.510 akre)

Kurulu güç: ± 306 MW (0,306 GW)
Yıllık enerji üretimi: ± 1.048 GWh (3.770 TJ)
Wikimedia Commons
Ermenek Barajı, Karaman ilinin Ermenek ilçesinde, Göksu Irmağı üzerinde, enerji üretmek amacıyla barajın inşasına 2002 yılında başlanmıştır.
Beton Kemer gövde dolgu tipi olan barajın gövde hacmi 272.000 m³, akarsu yatağından yüksekliği 210,00 m., normal su kotunda göl hacmi 4.582,00 hm³, normal su kotunda göl alanı 58,74 km²'dir. Baraj tamamlandığında yıllık 306 MW güç ile 1.048 GWh'lik enerji üretmesi planlanmaktadır. 10 Ağustos 2009 günü su tutulmaya başlamıştır.
Hidroelektrik santralinde 2024 yılı itibari ile devreye alınmasından itibaren geçen 15 yıl sürede 11 milyar kilovatsaat elektrik üretimi gerçekleşti.
Ermenek Kanyon baraj manzara.
Ermenek: Ahmet Keleşoğlu Camii ve Ermenek Barajı.
Kristal momentumu

Katı hal fiziğinde, kristal momentum veya kuasimomentum, momentuma okşak, kristal örgüde elektronlarla bağlı yöneydir. Bu örgünün dalga yöneyleri  \mathbf {k}  ile tanımlanır:
(burada  \hbar  ufaltılmış Planck sabitidir). Kristal momentumun sıklıkla mekanik momentum gibi korunması onu fizikçiler ve malzeme bilimçileri için analitik araç gibi gerekli edir.
Örgü simetrisinin temelleri

Kristal yapının ve davranışın modellenmesinin genel yöntemi elektronlara değişmez sonsuz peryodik potansiyelden geçen kuantum mekaniksel parçacıklar olarak bakmaktır, öyle ki:
 V({\mathbf {x} }+{\mathbf {a} })=V({\mathbf {x} }),
burada  \mathbf {a}  keyfi örgü yöneyidir.
Böyle modelin makul olduğunun nedenleri: a) örgü yapısını oluşturan iyonların kütlesi elektron kütlesinden genellikle on binlerce kez daha büyüktür, bu da onların sabit potansiyelli yapıya değişmesini sağlar; b) kristalin makroskobik boyutlarının tipik olarak tek bir örgü aralığından çok daha büyük olduklarına göre kenar etkileri ihmal edilebilir. Bu potansiyel enerji fonksiyonun sonucu, elektronun başlangıç yerini, meselenin hiçbir yönünü değişdirmeden herhangi bir örgü yöneyi  \mathbf {a}  ile değiştirmek mümkündür; böylece ayrık simetri tanımlanır.
(Daha teknik dilde değildikde, basıt kinetik-artı-potansiyel formu varsayılmakla, sonsuz peryodik potansiyel, örgü ötelenmesi operatörünün Hamiltonyen ile değiştirimli olması anlamına gelir))
Bu koşullar, Bloch teoreminin anlamına gelir; o, denklemler terimleri ile aşağıdakını belirtir:
 \psi _{n}({\mathbf {x} })=e^{i{\mathbf {k} {\mathbf {\cdot x} }}}u_{n{\mathbf {k} }}({\mathbf {x} }),\qquad u_{n{\mathbf {k} }}({\mathbf {x} }+{\mathbf {a} })=u_{n{\mathbf {k} }}({\mathbf {x} }),
veya, kelimeler terimlerile,  \psi (\mathbf {x} ) tek parçacık dalga fonksiyonu gibi modellenebilen örgü elektronu, kararlılık durumları çözümlerini peryodik fonksiyonla çarpılan  u(\mathbf {x} ) düzlem dalga şeklinde bulur. Teorem, yukarıda dile getirilmiş, örgü simetrisi ötelenmesi operatörünün sistemin Hamiltonyeni ile değiştirimli olmasının doğru sonucudur.
Bloch teoreminin dikkata değer unsurlardan biri, onun kararlı hal çözümlerinin  \mathbf {k}  dalğa yöneyi ile tanımlanabildildiklerini doğrudan göstermesidir; bu da bu kuantum sayısının hareket sabiti kaldığı anlamına gelir. Sonra kristal momentum geleneksel olarak bu dalga yöneyinin Planck sabiti ile çarpım gibi belirlenir:
Bu, adi momentuma verilebilecek tanımla aslında özdeş olmakla 
birlikte, mühüm kuramsal farklar var. Örneğin, momentum tamamıyla korunarken kristal momentum sadece örgü yöneyi boyunca korunur. Örneğin, elektron yalnız   \mathbf {k}  dalga yöneyi ile değil,  \mathbf {k'}  herhangi diğer dalga yöneyile tanımlanabiler, öyle ki
burada  \mathbf {K}  keyfi ters örgü yöneyidir. Bu, örgü simetrisinin kesintisizden farklı olarak ayrık olduğu için onun ilişkin korunum yasası Noether teoremini kullanmakla elde edilebilmemezliğin sonucudur.
Fiziksel anlamı

\psi _{n}({\mathbf {x} })=e^{i{\mathbf {k} {\mathbf {\cdot x} }}}u_{n{\mathbf {k} }}({\mathbf {x} }) Bloch durumunun evre kipilenimi,  \hbar k momentumu olan serbest parçacığdaki ile aynıdır, yani  k, örgü peryodikliği ile aynı olmayan durum peryodikliğini verir. Bu kipilenim kinetik enerjiye katkı getirir (oysa kipilenim serbest parçacığın kinetik enerjinin tamamıyla sorumlusudur).
Bant yaklaşık olarak parabolik olan bölgelerde, kristal momentum, serbest parçacığa parabolanın eğriliğile ilişkin olan etkin kütleni atarsak, 
serbest parçacığın  \hbar k momentumuna eşittir.
Fiziksel anlamı > Hıza ilişkinliği

Kristal momentum, aşağıdaki formüle göre, fiziksel olarak ölçülebilir hız kavramına karşılık gelir
Bu, dalganın grup hızı ile aynı formüldür. Özellikle, Heisenbergin belirsizlik ilkesine göre, kristaldaki elektronun kesin olarak tanımlanmış k ve kristalda kesin konumu aynı zamanda olabilmez.
Oysa, o, k momentumu merkez (hafif belirsizlikle) olan ve belirli konumu merkez (hafif belirsizlikle) olan dalga trenini oluşturabiler. Dalga treninin merkez konumu dalga yayılırken değişir, kristal boyunca formülü yukarıda verilmiş
v hızı ile hareket eder. Real kristalde, elektron bu şekilde - belirli bir doğrultuda belirli hız ile - yalnız kısa süre boyunca hareket eder, sonra ise kristaldeki kusuru ile çarpışıp başka, rastgele bir doğrultuda hareket eder. Elektron saçılması adlanan bu çarpışmaların sebebi genellikle kristallografik kusurlar, kristalın yüzeyi ve kristaldeki atomların rastgele ısıl titreşimleridir (fononlardır).
Fiziksel anlamı > Elektrik ve manyetik alanlara ilişkinlik

Kristal momentum, hareket denklemlerine (C.G.S. birimlerinde) uyduğu elektron dinamiğin yarıklassik modelinde yeni ufuklar açan rol oynayır:
Burada kristal momentum ile asl momentumu arasındaki benzeyiş en güçlüdür, çünkü bu, boş uzaydaki elektronun herhangi bir kristal yapısı olmadıkda uyduğu denklemlerdir. Kristal momentum, bu tür hesaplamalarda parlama şansını da kazanır, çünkü, yukarıdaki denklemleri kullanarak bir elektronun hareket yörüngesini hesaplamak için, sadece dış alanlar dikkata alınmalıdır; asl momentuma dayanan hareket denklemler kümesinden hesaplama çalışmaları ise, hem her bir tek örgü iyonun bireysel Coulomb ve Lorentz kuvvetlerinin, hem de dış alanın dikkata alınmasını gerektirir.
Başvurular

↑  Gurevich V.L.; Thellung A. (Ekim 1990). "Quasimomentum in the theory of elasticity and its conversion". Physical Review B. 42 (12). ss. 7345-7349. Bibcode:1990PhRvB..42.7345G. doi:10.1103/PhysRevB.42.7345.
1 2 3 4 5 6  Neil Ashcroft; David Mermin (1976). Solid State Physics. Brooks/Cole Thomson Learning. ISBN 0-03-083993-9.
↑  J. J. Sakurai (1994). Modern Quantum Mechanics. Addison-Wesley. s. 139. ISBN 0-201-53929-2.
Grup hızı ile evre hızının farklı olduklarının nedini olan dağılıma sahip dalga treni. Bu görüntü 1-boyutlu real dalgadır, ama elektron dalga trenleri 3-boyutlu karmaşık dalgalardır.
Eşnâs et-Türkî

| Eşnâs et-Türkî |
| --- | --- |
Doğum: bilinmiyor
Ölüm: 17 ya da 19 Aralık 844
Bağlılığı: Abbâsîler
Branşı: Abbâsî Türk muhafızı
Hizmet yılları: y. 814/5 - 844
Çatışma/savaşları: Amorion'un yağmalanması
Çocukları: Musa

Ebu Cafer Eşnâs (Arapça: أبو جعفر أشناس; ö. 17 veya 19 Aralık 844), Abbasi Halifesi Mutasım'ın generaliydi. Mutasım'ın Türk muhafızlarının en eski ve en önde gelen üyelerinden biridir. Amorium seferinde komutan olarak hizmet vermiştir. Mutasım altında imparatorluğun önde gelen isimlerinden biri haline gelmiştir. Ardından gelen eski Abbasi seçkinlerinin tasfiyesinde başrol oynamıştır. Aynı zamanda 834'ten itibaren Mısır'ın ve 838'den itibaren Levant ve Yukarı Mezopotamya'nın valisiydi, ancak pratikte onun yerine yönetmesi için vekiller atadı. Mutasım'ın halefi Vâsik altında, yetkileri halifeliğin tüm batı vilayetleri üzerinde fiilen bir genel valiliğe kadar genişletildi.
Kökeni ve erken kariyer

Yakubî ve Taberî'nin anlatımlarına göre Eşnâs, geleceğin Mutasım'ı olacak Ebu İshak tarafından İnak et-Türkî, Wasif ve Sima al-Dimashqi ile beraber satın alınan ilk kölelerden biridir. Kölelerin Orta Asya'da satın alınacağı sonraki uygulamadan farklı olarak, bu dört ve diğer isimsiz eski muhafız üyeleri, y. 814/5'de Bağdat'ta satın alındı. Eşnâs'ın asıl sahibi, Yakubî tarafından Nu'aym ibn Khazim Abi Harun ibn Nu'aym olarak verilir.
Taberî, Eşnâs'ın adını nasıl aldığına dair hayali bir hikâyeden bahseder. 819'da Ebu İshak, bazı Hâricî isyancılara karşı gönderilen bir kuvvete komuta etti. Bu sefer sırasında, Türk Gulamlarından biri kendisini bir Hâricî mızraklı askeri ile müstakbel halifenin arasına girerek, "Beni tanıyın!" (Farsça "ashinas ma-ra") diye bağırdı. Ebu İshak, takdirini ifade etmek için aynı gün bu adama "Eşnâs" adını verdi. Clifford Edmund Bosworth, diğer İranlılar arasında da kanıtlandığı gibi, ismin Farsça bir kökene sahip olduğunu öne sürer ve dilbilimci Ferdinand Justi'nin -shinās, "bilgili, bilen" kökünden bir köken önerisine atıfta bulunur. Öte yandan Sinolog Édouard Chavannes ve Türk tarihçi Emel Esin, Göktürklerin Aşina kabilesinden türetildiğini öne sürerken, Christopher I. Beckwith bu ilişkilendirmeyi reddeder.
Eşnâs'ın ailesi de belirsizdir; soyadı "Ebu Cafer" den, Cafer adında en az bir oğlu vardır, ancak bunun dışında oğlu hakkında başka bir bilgi yoktur. Taberî, ayrıca Musa bin Eşnâs'ın 865-866 iç savaşı sırasında önde gelen birliklerine atıfta bulunur.
Vâsik altında kariyeri ve ölümü

Halife Vâsik, Ramazan (Haziran/Temmuz) 843'te, Sâmerrâ'dan Mağrip'e kadar batı vilayetleri üzerinde kapsamlı bir yetkiye sahip olan Eşnâs için taç giyme törenini tekrarladı - bu, 15. yüzyıl Mısırlı bilgin Süyûtî, kraliyet gücünün (sultan) bir tebaaya devredildiği ilk olay olarak kabul eder. Eşnâs 17 veya 19 Aralık 844'te gücünün zirvesindeyken öldü; 14. yüzyıl tarihçisi Zehebî'ye göre, başka kaynaklarda desteklenmese de, arkasında halife tarafından el konulan 100.000 altın dinarlık bir servet bıraktı. Ölümünün koşulları hakkında çok az şey biliniyor, ancak Matthew Gordon'un dediği gibi, "ölümüne hastalık veya yaşlılık neden olduysa, o zaman Eşnâs, şiddet içeren bir sondan kaçınmayı başaran az sayıdaki önde gelen Sâmerrâ Türkleri arasındaydı". Türk yoldaşları İnak ve Wasif, ölümünden sonra öne çıktı, özellikle Eşnâs'ın rütbesinde ve batı vilayetlerinin güçlü valiliğini İnak aldı. Eşnâs'ın sarayı daha sonra Halife Mütevekkil'in baş sırdaşı olan el-Feth ibn Khaqan'ın ikametgâhı oldu.
Geleceğin vezirleri Ahmed ibn el-Khasib ve Süleyman ibn Wahb ibn Sa'id Eşnâs'ın sekreteri (Kâtip) rolünde görev yaptılar.
836/7'de al-Muhammadiya'da basılan Mutasım'in gümüş dirhemi
Kadınefendi

Kadınefendi (Osmanlıca: قادین), on yedinci yüzyılın başlarına doğru Osmanlı İmparatorluğu'nun padişahın dört adet zevcesine ya da eşine verilen ünvandı. Bu ünvan onyedinci yüzyılın sonunda resmi kullanıma girdi ve ondokuzuncu ve yirminci yüzyıllara kadar kullanıldı.
İslamiyet öncesi Türk devletlerinde hakanın eşine verilen katun ya da hatun ünvanı 1703 yılında tahta çıkan III. Ahmed'den itibaren, Farsça kökenli hasekinin yerini almış ve Osmanlı Devleti'nin sonuna kadar kullanılmıştır.