Che Guevara
Kongo Krizi > Askerî dâhiliyet

Onlara asıl meselenin herhangi bir devletin kurtuluşu değil, Mozambik'te ve Malavi'de, Rodezya'da ve Güney Afrika'da, Kongo'da ve Angola'da tek ve aynı olan ortak efendiye karşı ortak bir savaş olduğunu anlatmaya çalıştım ama hiçbiri kabul etmedi.
—Che Guevara, Şubat 1965, Darüsselam, Tanzanya'da çeşitli Afrikalı kurtuluş hareketi liderleriyle buluştuktan sonra
1965'in başlarında Guevara, Kongo'da devam eden çatışmalara gerilla olarak bilgi ve deneyimlerini sunmak üzere Afrika'ya gitti. Cezayir Devlet Başkanı Ahmed Ben Bella'ya göre Guevara, Afrika'nın emperyalizmin zayıf halkası olduğunu ve bu nedenle muazzam bir devrimci potansiyele sahip olduğunu düşünüyordu. 1959'daki ziyaretinden beri Che ile kardeşçe ilişkileri olan Mısır Devlet Başkanı Cemal Abdünnâsır, Guevara'nın Kongo'da savaşma planını "akılsızca" olarak gördü ve başarısızlığa mahkûm bir "Tarzan" figürü olacağı konusunda uyardı. Uyarıya rağmen Guevara, Ramón Benítez takma adını kullanarak Kongo'ya gitti. Devam eden Kongo çatışmasından ortaya çıkan solcu Simba hareketini desteklemek için Küba operasyonuna liderlik etti. Guevara, yardımcısı Victor Dreke ve diğer 12 Kübalı keşif görevlisi 24 Nisan 1965'te Kongo'ya vardı ve kısa süre sonra yaklaşık 100 Afro-Kübalıdan oluşan bir birlik de onlara katıldı. Bir süre için, aylar önce devrilen başbakan Patrice Lumumba'nın destekçilerinin başarısız bir isyan başlatmasına yardım etmiş olan gerilla lideri Laurent-Désiré Kabila ile iş birliği yaptılar. Merhum Lumumba'nın hayranı olan Guevara, onun "öldürülmesinin hepimiz için bir ders olması gerektiğini" ilan etti. Svahili ve yerel diller konusunda sınırlı bilgiye sahip olan Guevara'ya Freddy Ilanga adında genç bir tercüman atandı. Yedi ay boyunca Ilanga, "beyazlara gösterdiği saygıyı siyahlara da gösteren" "çalışkan Guevara'ya hayranlık duymaya" başladı. Guevara kısa süre sonra Kabila'nın birliklerinin zayıf disiplini karşısında hayal kırıklığına uğradı ve daha sonra "hiçbir şey beni onun günün adamı olduğuna inandırmıyor" diyerek onu görevden aldı. Her şeye rağmen Che, Kabila'yı, birçoğu sürgüne kaçtıktan sonra bile isyancı güçlere liderlik ediyormuş gibi davranan diğer Simba liderlerinden daha olumlu görüyordu.
Ek bir engel olarak Kongo ordusuna (Armée Nationale Congolaise, ANC) Mike Hoare tarafından yönetilen ve Castro karşıtı Kübalı pilotlar ve CIA tarafından desteklenen paralı askerler yardım ediyordu. Bu güçler Guevara'nın Kongo'nun güneydoğusunda Tanganika Gölü'ndeki Fizi köyü yakınlarındaki dağlarda bulunan ana kampından hareketlerini engelledi. Onun iletişimini izleyebildiler ve böylece saldırılarını önceden önleyip ikmal hatlarını kestiler. Guevara Kongo'daki varlığını gizlemeye çalışsa da, ABD hükûmeti onun yerini ve faaliyetlerini biliyordu. Ulusal Güvenlik Ajansı, bu amaçla Darüsselam açıklarında sürekli olarak Hint Okyanusu'nda seyreden yüzer bir dinleme istasyonu olan USNS Private Jose F. Valdez'deki ekipman aracılığıyla gelen ve giden tüm iletimlerini dinliyordu. Hoare, komünist Kübalıların Kongo'nun doğusundaki varlığından haberdar olduktan sonra, stratejilerini açıkça gerilla savaşı taktiklerine karşı koyacak şekilde planladı.
Guevara'nın amacı, yerel anti-Mobutu Simba savaşçılarına Marksist ideoloji ve gerilla savaşının foko teorisi stratejilerini öğreterek devrimi ihraç etmekti. Kongo Günlüğü kitabında, isyanın başarısızlığının temel nedenleri olarak Kongolu isyancılar arasındaki beceriksizlik, uzlaşmazlık ve iç çatışmaların bir kombinasyonunu gösterir. 27 Eylül 1965'te ANC ve müttefikleri Kabila'nın güçlerini yok etmek için Güney Operasyonu'nu başlattı. Che ve Kübalıların desteğiyle Simbalar önemli bir direniş gösterdi. Yine de isyancılar giderek daha fazla geri püskürtüldü, ikmal yollarını kaybetti ve moralleri düştü. Guevara da operasyonun bir çatışmasında neredeyse öldürülüyordu. Her şeye rağmen başlangıçta yerel dağlardan bir tür gerilla kampanyasına devam etmek istedi, ancak Simba müttefikleri bile sonunda ona isyanın yenildiğini söyledi. 20 Kasım 1965'te dizanteri ve akut astımdan muzdarip olan ve yedi aylık yenilgi ve hareketsizlikten sonra cesareti kırılan Guevara, 12 kişilik kolundan hayatta kalan altı Kübalı ile Kongo'dan ayrıldı. Guevara, yaralıları Küba'ya geri göndermeyi ve devrimci bir örnek olarak ölene kadar Kongo'da tek başına savaşmayı planladığını belirtti. Ancak yoldaşlarının ve Castro tarafından bizzat gönderilen iki Kübalı elçinin ısrarları sonucunda son anda Afrika'dan ayrılmayı istemeden de olsa kabul etti. O gün ve gece boyunca Guevara'nın kuvvetleri sessizce ana kamplarını yıktı, kulübelerini yaktı ve yanlarına alamadıkları silahları imha etti ya da Tanganika Gölü'ne attı, ardından gece botla Tanzanya sınırını geçip karadan Darüsselam'a gitti. Aylar sonra Kongo'daki deneyiminden bahsederken Guevara, ölümüne savaşmak yerine oradan ayrıldığı sonucuna vardı çünkü "İnsan unsuru başarısız oldu. Savaşmak için istek yok. İsyancı liderler yozlaşmış. Kısacası ... yapacak bir şey yoktu." Guevara ayrıca "savaşmak istemeyen bir ülkeyi tek başımıza özgürleştiremeyiz" diyerek Kongo macerası sırasında tuttuğu günlüğe birkaç hafta sonra önsöz yazdı: “Bu bir başarısızlığın öyküsüdür."