İnyupikler
Ekonomi > Avcılık ve Toplayıcılık

Bütün Eskimo halkları gibi İnyupikler de avcı ve toplayıcıdır. Geçimlerini balıkçılık ve balina avcılığı gibi ağır işlerde çalışarak sağlarlar. İnyupikler, diğer Eskimo halkları gibi, avdan avcılar dışında ava katılmayan köy halkının da hak aldığı bir sistem geliştirmişlerdir. Avcı ya da avcılarca avlanan her türlü av köyün ortak malıdır. Bu ortaklık sistemi Eskimo coğrafyasının zor ve çetin doğası gereği oluşmuştur.
Köyler genelde akrabalardan oluşur ve avcılık daha çok oğullar ve damatlarca yapılırken, balıkçılık ve bitki ile meyve toplayıcılık kız ve gelinlerce yapılır. Eskimolarda ulu ya da uluuraq adı verilen tutamaklı yarımay biçimli bıçak daha çok kadınlarca kullanılır.
Avlanma mevsimi ilkbahardır. Bu dönemde Kotzebue yöresinde erkekler buz üzerinde fok avcılığı yaparken, kadınlar da kısa bir süre sonra Stenodus leucichthys (sii) balıklarını toplarlar. Daha kuzeyde kıyı avcıları Point Hope (Tikiġaq), Wainwright (Ulġuniq) ve Barrow (Utqiaġvik ya da Ukpiaġvik) yörelerinde balina avcıları (aġviqsiuqtit) Grönland balinası (aġviq) avlarken, iç bölge avcıları da Utukok (? Utuqqaq) ve Colville ırmaklarının (Kuukpik) yukarılarında ren geyiği (tuttu) aramakla meşgul olurlar. Haziran ayından Temmuz'un başına kadar olan dönemde North Slope İnyupikleri fok (natchiq) ve ördek (mitqit) avlama kampları kurarlar. Bunlar burada bir aydan fazla zaman geçiriken diğerleri Colville Irmağının ağzında ve Kaktovik adasında (Qaaktuġvik) kurulan panayıra giderler. Haziran sonunda ya da daha geç bir zamanda iç bölge İnyupikleri kıyıya inerler. Temmuzda balık kampından dönenler ren geyiği avına giderler. Kadınlar ise daha sonra kısıtlı olan bitkilere yönelirler ve yenebilecek böğürtlensi meyve ve sebzeleri toplamaya başlarlar.
Daha güneyde Kotzebue Sound yöresinde, beyaz balina (sisuaq ya da qiḷalugaq) avı yapılır. Zorlu geçen avdan sonra Sheshalik'te (İnyupikçe Sisualik «beyaz balinalı» < sisuaq «beyaz balina») kurulan panayıra katılırlar. İnyupik coğrafyasındaki en büyük ticari oluşumlardan olan bu panayır Sibirya Yupiklerinden kıyı ve iç bölge İnyupiklerine kadar iki bin ya da daha fazla insanın elde ettikleri ürünleri panayırın pazarlarında satmak ya da değiş tokuş etmek için toplanmasına sebep olur.
Daha kuzeyde North Slope yöresinde ise Haziran ayında Colville Irmağı deltasındaki Niġliq'te ikinci büyük panayır kurulur. Burası Antik çağdan beri ticaret merkezidir.
Kıyı İnyupiklerin geleneksel ana geçim kaynağı Grönland balinası avcılığıdır. İnyupiklerin aġviq dediği Grönland balinası (Balaena mysticetus) Alaska'da yalnızca on yerleşim yerinde Uluslararası Balinacılık Kurulu (IWC) tarafından izin verilmektedir. Bu on yerleşimden sekizi, Barrow (Utqiaġvik), Kaktovik (Qaagtuviġmiut), Kivalina (Kivalliñiq), Küçük Diomede Adası, Nuiqsut (Nuiqsat), Point Hope (Tikiġaq), Wainwright (Ulġuniq), Wales (Kiŋigin) İnyupik coğrafyasına aittir. Diğer ikisi ise Sibirya Yupiklerine aittir: (Savoonga) ve (Gambell). Alaska Eskimo Balinacılık Komisyonu (Alaska Eskimo Whaling Commission) çoğunlukla İnyupiklerden oluşur.
King Adası İnyupiklerinin gözde avı Pasifik morsu (aiviq, Odobenus rosmarus divergens) olup avı kıyıda ya da denizdeki buz üzerinde eskiden geleneksel olarak zıpkın ve mızrak kullanarak yapılır ve umiak adı verilen geniş büyük kayıklarla taşınırdı. Bugün ise dıştan motorlu alüminyum teknelerle ve tüfekle yapılmaktadır. 12 yaşlarında genç bir avcının ilk avı mors yavrusu olur ve bunu köyün en yaşlılarından birine hediye eder. Mors, günümüzde de King Adası sakinlerinin en değerli avlarıdır. Yılda yaklaşık 40 mors avlanır. Adada yaşları 30 ilâ 80 olan 30 kadar mors avcısı bulunur.
Avlanacak hayvanların ve toplanacak bitkilerin bulunma mevsimlerinin bilinmesi hayati öneme sahiptir ve bunlar pratik olarak ay (tatqiat) adlarında hatırlanırlar.
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| İnyupikçe Ay Adları | Harfiyen Çevirisi | Türkçe |
| Siqiññaatchiaq | 'parlak yeni güneş' | Ocak |
| Siqiññaasugruk | 'çok daha parlak güneş' | Şubat |
| Irraasugruk | 'aşırı soğuk hava' | Şubat |
| Paniqsiivik | 'kurutma ayı' | Mart |
| Isiqsiḷiġvik | < isiq 'duman' | Mart |
| Igliiḷiġvik | < igliq- 'seyahat etmek'; Bu ayda kar tavukları gezinirler | Mart |
| Tiŋmirrat Tatqiat | 'kuşların ayı' | Nisan |
| Qiḷġit Tatqiat | 'şahinin ayı' | Nisan |
| Qargiḷiġvik | 'kar tavuğunun göründüğü zaman' | Nisan |
| Qaugaich Piviat | 'ördekler geliyor' (Nuvugmiut şivesinde) | Nisan |
| Suvluġvik | 'buzu kırılan ırmakların aktığı zaman' | Mayıs |
| Suppivik/Supruġvik (Nu.) | 'buzu kırılan ırmakların aktığı zaman' | Mayıs |
| Umiaqqavik (Ti.) | 'balina avına çıkılan zaman' | Mayıs |
| Qaugaich Anniviat | '(yavru) ördekler tüyleniyor' (Nuvugmiut şivesinde) | 26 Mayıs - 25 Haziran |
| Iġñivik | 'ren geyiğinin doğum zamanı' | Haziran |
| Isavik, Itchavik | 'tüy dökümü zamanı' | Temmuz |
| Nukatpiat Itchaviat | 'erkek kazların tüy dökümü zamanı' | Temmuz |
| Iñukkuksaivik | 'yükselme zamanı' | Temmuz |
| Tiŋŋivik | 'uçuşa geçme zamanı' | Ağustos |
| Amiġaiqsivik | 'ren geyiği boynuzlarının kadifelendiği zaman' | Ağustos |
| Aqavirvik | 'tüy dökümü zamanı' | Ağustos |
| Niġlaalgit Tiŋŋiviat | 'yavrulu kazların uçuşa geçme zamanı' | Eylül |
| Tuttut Amiiqsiviat ya da Amiiqsivik (Nu) | < tuttu 'ren geyiği' | Eylül |
| Nuliaġvik | 'ren geyiğinin üreme zamanı' | Ekim |
| Sikkuvik, Sikuvik | 'buzlanma zamanı' | Ekim |
| Sullivik, Sulivik | 'time to make things' | Ekim |
| Tatqitchiaq (Nu.) | 'yeni ay' | Ekim |
| Ipnaich Nuliaġviat (Nu.) | 'koyunların çiftleşme zamanı' | Kasım |
| Nippivik | 'güneşin battığı zaman' | Kasım |
| Uvluiḷaq | 'gün ışığından yoksun biri' | Aralık |
| Aagruliġvik | 'Aagruuk denen iki yıldız çiftinin göründüğü zaman' | Aralık |
| Siqiñġiḷaq | 'güneşsiz biri' | Aralık |
Kuzey Alaska'da North Slope Borough ilçesindeki İnyupiklerin kültürel takvimi: Ocak ayında tuzaklama, fok avcılığı, fok derisi tabaklama, Kutup ayısı avı, kayık (qayaq ve umiaq) yapım ve tamiri; Şubat ayında tuzaklama, rengeyiği derilerini kurutma, fok derilerini kurutma ve tabaklama; Mart ayında bazen Kutup ayısı avlama, fok avlama, tilki, kurt ve Kutup porsuğu tuzaklama, kadınların fok derisini kayık yapmak için dikmesi, av araç ve gereç tamiri, dişi kutup ayılarının yavrularını inden çıkarması; Nisan ayında tuzaklama mevsiminin sonu, balina mevsimine giriş, içbölgelerde rengeyiği ve gelengi avı; Mayıs aynda balina avına devam, içbölgelerde kaz ve kar kekliği avı, buz üzerinde ördek avı, nehirlerdeki buzun parçalanmaya başlaması, sakallı fokların yavrulaması; Haziran ayında rengeyiğinin yavrulama dönemi, balina avcılığı yapılan yörelerde (Kaktovik, Nuiqsut, Barrow, Point Hope) Nalukataq bayramı, yaz kampı, nehir ve göllerde balıkçılık başlangıcı, fok avcılığı, Kaktovik'te balıkçılık; Temmuz ayında kamp ve avcılığa devam, balıkçılığa devam, rengeyiği avcılığı, Point Hope yöresinde yaban kuşlarının yumurtalarını toplama, sakallı fok ile mors avlama, et kurutma ve fok yağı yapımı, fok derilerinin kayık yapımı için hazırlanması; Ağustos ayında kayıklarla (bazen de kar motosikletleriyle) rengeyiği avlama, sakallı fok ve mors avına devam, sakallı fok derilerini kayıklar ve çizme tabanı için hazırlama, bazıları hâlâ balıkçılık ve avcılık yaz kampında, Piġniq yöresinde ördek avı, kayıkların tahta iskeltinin hazırlanması, Wainwright yöresinde kaz avı, taktaq yapma zamanı, nehirde balıkçılık, böğürtlen ve yaban mersini meyvelerini toplama; Eylül ayında bazen ördek avı, sonbahar Grönland balinası avı başlıyor, sığın avlama, Barrow sahillerine küçük balıkların gelmesi; Ekim ayında sonbahar balina avı, nehir ve göllerde buz balıkçılığı, ayın ilk yarısında rengeyiği avı, kıyı şeridi boyunca morina avcılığı; Kasım ayında kıyı şeridinde Kuutp ayısı avlama, fok avcılığı, bazıları hâlâ balık kampında, Şükran Günü kutlamaları; Aralık ayında tilki, kurt ve Kutup porsuğu tuzaklama, fok avlama, Kutup ayısı avlama, Noel kutlamaları, geleneksel Eskimo beceri ve dayanıklılık oyunları, Yeniyıl için evleri ve buzdan kilerleri temizleme.
Kuzey Alaska'da 1959 yılında yapılan bir kayda göre Barrow yöresindeki İnyupiklerin (Taġiuġmiut ve Nunatamiut) geleneksel avcılık ve toplayıcılık takvimi (aktivitenin yoğunluğuna bağlı olarak büyük (b) ya da küçük (k) olarak işaretlenmiştir): Ocak ayında buz deliklerinde tek başına fok avı (k), tuzaklama (k); Şubat ayında buz deliklerinde tek başına fok avı (k), tuzaklama (k), rengeyiği avı (k); Mart ayında tek başına fok avı (k), tuzaklama (k), rengeyiği avı (k), balina avı için hazırlık; Nisan ayında balina avı (b), ördek avı (k), rengeyiği avı (k); Mayıs ayında balina avı (b), fok (ugruk) avı (k), ördek avı (k), içbölgede balıkçılık (k); Haziran ayında balina avı (k), açık sularda fok avı (b), ördek avı ve balıkçılık (b); Temmuz ayında açık sularda fok avı (b), ikinci yarısında mors avı (b), rengeyiği avı (b); ördek avı ve balıkçılık (b); Ağustos ayında açık sularda fok, mors, rengeyiği avı (b), tuzaklama (k), ördek avı ve balıkçılık (b); Eylül ayında açık sularda fok, mors, rengeyiği avı (k), tuzaklama (k), ördek avı ve balıkçılık (k), balina avı (k, b?); Ekim ayında balina avı (b), beluga gibi diğer deniz memelileri avı (k), rengeyiğiavı u (k); kutup ayısı avı (k), ağla fok avı (k); Kasım ayında ağla fok avı (b), rengeyiği avı, tuzaklama (k); Aralık ayında tek başına buz deliklerinde ağla fok avı (b), rengeyiği avı, tuzaklama (k).
Kuzeybatı Alaska'da 1954 yılında yapılan bir kayda göre Buckland Nehri yöresindeki Kaŋiġmiut kabilesinden Malimiut İnyupiklerinin geleneksel avcılık ve toplayıcılık takvimi: Ocak, Şubat, Mart, Nisan, Mayıs, Haziran: Irmak yukarısında balık avlama; Ocak, Şubat, Mart, Nisan, Mayıs: Irmak aşağısında ren geyiği avlama; Haziran: Escholtz Bay'da beyaz balina avlama; Ağustos: Böğürtlensi meyve toplama; Eylül, Ekim, Kasım, Aralık: Irmak yukarısında balık avlama; Eylül (yarı), Ekim, Kasım, Aralık: Ren geyiği avlama
Kuzeybatı Alaska'da 1998 yılında yapılan bir kayda göre Kobuk Vadisi Milli Parkında yaşayan Kuuvaŋmiut kabilesinden Malimiut İnyupiklerinin avcılık ve toplayıcılık takvimi: ilkbahar (mart sonundan mayıs ortalarına kadar) aylarında parkın doğu kısmında rengeyiği, ayı, su kuşları ve misk sıçanı avcılığı, parkın batı kısmında rengeyiği, ayı ve su kuşları avcılığı; yaz (mayıs ortalarından ağustos sonuna kadar) aylarında doğu kısmında rengeyiği avcılığı, ağ balıkçılığı, olta balıkçılığı ve yenebilir bitki toplama, batı kısmında rengeyiği avcılığı, germe ağ balıkçılığı, olta balıkçılığı ve yenebilir bitki toplama; sonbahar (eylül ve ekim) aylarında doğu kısmında rengeyiği, sığın ve ayı avcılığı, ağ balıkçılığı, olta balıkçılığı, yenebilir bitki ile böğürtlensi meyve toplama, batı kısmında rengeyiği ve sığın avcılığı, germe ağ balıkçılığı, olta balıkçılığı ve yenebilir bitki toplama; kış (kasımdan marta kadar) aylarında doğu kısmında rengeyiği avcılığı ile kürk hayvanı avcılığı ve tuzaklama, kar kekliği avcılığı, huş ağacı kabuğunun kesimi, batı kısmında ise rengeyiği avcılığı, kürk hayvanı tuzaklama, kar kekliği avcılığı, tavşan avcılığı.
Dall yaban koyunu (Ovis dalli) (Kuzey Alaska imnaiq, Kuzeybatı Alaska ipnaiq) da çok değerli olmasına karşın, düzenli avlanan en önemli kara hayvanı ren geyiği (Rangifer tarandu) (tuttu) olup, deniz kıyısındaki İnyupikler için balina ve fok nasıl önemliyse, İç bölge İnyupikleri için de ren geyiği o kadar önemlidir. Avlar kadınlar tarafından dağıtılır.
Deniz memelilerinden elde edilen et ve yağlar Küçük Diomede Adasındaki İnyupiklerin ana besinleridir ve bunlar ada dışı Alaska anakarasındaki Eskimolarla yapılan ticarette tilki, vizon, misk sıçanı ve sincap kürkü karşılığı değiş tokuş edilirdi.
Alaska'daki İnyupik yaşamı dışarıdan görüldüğünün aksine buzlarla sınırlı olmayıp müthiş bir ticari hareketlilik içerisindedir ve bu yüzyıllardır süregelmektedir. Bu hareketlilik yalnızca İnyupikler arasında değil, aynı zamanda İnyupiklerle Yupik grupları ve Atabask dillerini (Koyukonca ile Guçince) konuşan Kızılderililer (Alaska Atabaskları) arasında da olmaktadır.
Kanada'daki İnuvialuitler ile Alaska'daki İnyupikler arasında geçmişte olduğu gibi bugün de ticari ilişkiler sürmektedir. Hatta saha ve avlar için anlaşmalar dahi yapabilmektedirler.
Günümüzde, topraklarındaki petrol ve doğalgaz kaynakları İnyupikler için gelir kaynağı değildir ve işgücünün yarısından fazlası işsizdir. Olanların da çoğu mevsimlik işçilerdir. Bu, Alaska yerlilerinin genelinde görülen bir işsizlik manzarısıdır. ANCSA yasası öncesi (1971) petrol ürünlerine bağımlı olmayan Eskimolar bu tarihten sonra hızla konut ısıtımından kar motosikleti ile motorlu tekne yakıtlarına kadar petrole bağımlı hâle geldiler. Kuzey Alaska İnyupikleri arasında sanayi işçiliği daha çok endüstriyel balina avcılığında görülür. Kayda geçmiş ilk İnyupik sanayii işçisi Poka'dır.