Hurşidbanu Natevan
Yaşamı

Küçük Hurşidbanu'nun ilk eğitimcileri sarayın deneyimli dadıları ve mürebbiyeleri olmuştur. Okul çağına geldiğinde ise evde dönemin alim ve sanatçılarından ders almaya başlamıştır. Eğitim sırasında Hurşidbanu, Kuran ayetlerini ve dini hükümleri ezberlemenin yanı sıra, dünyevi bilimlerle de tanış olmuştur. 19. yüzyılda soylu ailelerin çocuklarına genellikle ana dillerine ek olarak Arapça ve Farsça da öğretilirdi; bu dillerin dil bilgisi eğitimi verilirdi. Bu sayede Han kızı, bu dilleri öğrenmiş ve klasik şiirin kurallarını benimsemiştir. Gerekli bilgiye ulaştıktan sonra düzenli olarak okumaya zaman ayırmıştır. Ulaştığı nadir Doğu şairlerinin kitapları ve değerli el yazmaları, Hurşidbanu’yu klasik edebiyata bağlamıştır "Natevan", kendisi için seçtiği mahlastır, "kimsesiz, muhtaç" anlamına gelir..
Natevan'ın dünya görüşünün ve edebi zevkinin oluşmasında yakın ve uzak akrabalarının etkisi de az olmamıştır. Kasım Bey Zakir, Mirza Cemal Cevanşir Karabaği, Mirza Adıgüzel Bey Karabaği ve Ahmet Bey Cevanşir gibi saygın şahsiyetler, edebi sohbet ve tartışmaları, akıllı önerileriyle Hurşidbanu'da şiir ve sanata olan ilgiyi güçlendirmişlerdir.
Tarihçilerin tahminine göre, bu dönemde dış ve iç durumun ciddi şekilde gerilmesiyle han aileleri üzerindeki denetim artmış ve Hurşidbanu, Hasay Han Usmiyev ile evlenmeye zorlanmıştır. Bir ihtimal de, Vorontsov'un özel yaveri olan Hasay Bey'in, Tiflis'te mülk iddialarında onlara yardım ettiği ve bunun karşılığında Hurşidbanu ile evlenme teklifinde bulunduğudur. 1850 sonbaharında Hasay Bey, Şuşa'ya gelmiş, düğün yapılmış ve Hurşidbanu'yu Dağıstan’a, oradan da Tiflis’e götürmüştür.
Hayatının çiçek açtığı bir dönemde Hurşidbanu Tiflis’te yaşamak zorunda kalmıştır. Şehrin güzel yerleri ve doğal manzaraları ona hoş gelse de, burada yaşamaya zorlandığı ve çoğunlukla yalnız kaldığı için sıkılmış, gurbet hasreti çekmiştir. Natevan bu şehirde Rus ve Gürcü kültürel toplumlarına katılmış, millî geleneklere olan bağlılığı, soylulara özgü davranışları ve üç dili akıcı konuşmasıyla toplumlarda ilgi uyandırmıştır. Çeşitli eyalet ve şehirlere yaptığı geziler, Hurşidbanu’nun düşünce ufkunu genişletmiş, dünya görüşünü artırmıştır. Zakafkasya, Dağıstan, Şirvan, Bakü, Gence ve Nahçıvan'a yaptığı seyahatlerde yüksek rütbeli devlet memurları, yazarlar, alimler ve seyyahlarla görüşmüştür.
Hurşidbanu Natevan, parlak bir yeteneğe ve ileri fikirli bir kişiliğe sahipti. Azerbaycan kültüründe ve toplumsal yaşamında derin izler bırakmıştır. Bu kişiliğin oluşmasının birkaç temel sebebi vardır; bunlardan biri şairenin soy köküdür. Natevan’da iki büyük neslin – Cevanşirler ve Ziyadoğlu-Kacarların kanı vardır. Bu iki büyük ve onurlu soydan birçok şair gelmiştir (örneğin, Cevanşir soyundan Ebulfet Han Tutini, Kasım Bey Zakir; Ziyadoğlu-Kacar soyundan Ziyadi Karabaği, Musahip Gencevi ve diğer bazı şairler anılabilir). İlginçtir ki, Ziyadi Karabaği ve Musahip Gencevi zamanında Karabağ beylerbeyi olmuşlardır. Natevan’ın büyük bir araştırmacısı olan Beyler Memmedov, "Natevan'ın Şair Akrabaları" kitabında (B., 1989) bu konuyu ayrıntılı bir şekilde açıklamaktadır. Aynı zamanda Ziyadoğlu-Kacar soyundan gelen şairler hakkında diğer kitaplarda da bilgiler yer almaktadır. Fuzûlî adına Cumhuriyet elyazmaları enstitüsünün arşivinde Musahip Gencevi'nin şiir divanı korunmaktadır ve enstitü çalışanları bu eser üzerinde bilimsel araştırmalar yapmaktadırlar. Hurşidbanu Natevan, çağının önde gelen şahsiyetlerinden biri olmuş, yalnız Azerbaycan'da değil, tüm Güney Kafkasya’da hayırseverliği ve sanata destekçiliği ile tanınmıştır. Yoksullara yardım etmiş, Şuşa’ya su kanalı çektirmiştir.
Natevan, 1869’da ikinci kez halktan bir Şuşalı olan Seyid Hüseyin adlı birine evlenmiş, bu hareketi ile beyleri ve mülk sahiplerini kızdırmıştır. Onlar Natevan’ın aile üyeleri arasında nifak yaratarak, oğlu Mehdikulu Han’ın evden ayrılmasına neden olmuşlardır. Şair hayatı boyunca kınama ve azarlamalardan kurtulamamıştır.
Kişisel ilişkilerdeki zorluklar, dönemin adaletsizliği, zalimlerin baskısı şairi erken yaşta yaşlandırmış ve onu yaşam ışığından mahrum bırakmıştır. Ağlamaktan gözlerinin nuru gitmiş, bedeni güçsüz düşmüştür. Hurşidbanu Natevan 2 Ekim 1897'de vefat etmiş ve Ağdam'ın "İmaret" mezarlığına defnedilmiştir .
Ağdam bölgesi işgalden kurtarıldıktan sonra, Ermeniler tarafından Natevan'ın türbesinin yıkıldığı, mezarının ise tahkir edildiği, kazılarak kemiklerinin mezardan çıkarıldığı ortaya çıkmıştır. Bu konu hakkında ünlü Fransız fotoğrafçı Reza Deghati tarafından bilgi yayımlanmış ve Azerbaycan Cumhuriyeti Kültür Bakanlığı da bu olayı doğrulamıştır.