stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Hisar Camii (Didim)

| --- | --- |
Camiden bir görünüm (Nisan 2019)

Eski ad(lar): Aya Yani Kilisesi
Genel bilgiler
Konum: Didim, Türkiye
Koordinatlar: 37°23′09″K 27°15′22″D﻿ / ﻿37.38583°K 27.25611°D﻿ / 37.38583; 27.25611
Önceki işlevi: Kilise
Tamamlanma: 1830
Yenileme: 2020-2021

Hisar Camii, Didim'deki bir camidir. Bir kiliseden çevrilen cami, Hisar Mahallesi'nde konumlanır.
Bir Rum Ortodoks kilisesi olarak 1830'da inşa edildi. İlerleyen dönemde camiye dönüştürülen yapı, İzmir II Numaralı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kurulunun 29 Nisan 1998 tarih ve 7720 sayılı kararıyla taşınmaz kültür varlığı olarak tescil edildi. Vakıflar Genel Müdürlüğü mülkiyetindeki caminin 2020'de başlayan restorasyon çalışmaları Kasım 2021'de tamamlandı. Temmuz 2022'de, bir duvarında açılma meydana geldiği tespit edildiğinden ibadete kapatıldı.
Türkiye Gürcüleri

| ქართველები თურქეთში |
| --- | --- |
Dmitri Yermakov (1845-1916) tarafından çekilen "Ança Manastırı kalıntıları arasında Müslüman Gürcüler" başlıklı fotoğraf, Artvin, 19. yüzyıl.
Toplam nüfus
Yaklaşık 1 milyon 

Önemli nüfusa sahip bölgeler
Artvin, Karadeniz Bölgesi, Marmara Bölgesi
Diller
Türkçe (çoğu) • Gürcüce (azı)
Din
Çoğunluk: İslam  Azınlık: Hristiyanlık
İlgili etnik gruplar
Lazlar
Türkiye Gürcüleri (Gürcüce: ქართველები თურქეთში), etnik Gürcü olan veya soyundan gelen Türkiye vatandaşları ve sakinlerini ifade eder. Bu topluluk iki farklı gruptan oluşur. Artvin ve Ardahan Gürcüleri bölgenin yerlileri iken Türkiye'nin diğer bölgelerinde yaşayan Gürcüler ise, Osmanlı sınırları içindeki Gürcü topraklarının 19. yüzyılda Rusların eline geçmesi üzerine, bu bölgeden gerçekleşen göçlerle ortaya çıkmıştır. Bu ikinci grup içinde Müslüman ve Katolik Gürcüler yer alır.
Demografi

| Yıl | İlk dil olarak | İkinci dil olarak | Toplam | Türkiye nüfusu | Toplam konuşanların oranı |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1935 | 57,325 | 16,255 | 73,580 | 16,157,450 | 0.46 |
| 1945 | 40,076 | 9,337 | 49,413 | 18,790,174 | 0.26 |
| 1950 | 72,604 | 0 | 72,604 | 20,947,188 | 0.35 |
| 1955 | 51,983 | 24,720 | 76,703 | 24,064,763 | 0.32 |
| 1960 | 32,944 | 54,941 | 87,885 | 27,754,820 | 0.32 |
| 1965 | 34,330 | 44,934 | 79,234 | 31,391,421 | 0.25 |
Türkiye'de Gürcüler, dağınık bir şekilde yaşamalarına rağmen genel olarak iki ana bölgede yoğunlaşmaktadır:
Karadeniz Bölgesi: Başta Artvin, Ordu, Samsun, Giresun, Amasya, Sinop, Tokat olmak üzere Karadeniz bölgesinde yer alan iller ve ilçeler.
Marmara Bölgesi: Çoğunluk Sakarya, Bursa, Kocaeli, Düzce, Balıkesir, Yalova olmak üzere Marmara bölgesi ve çevresindeki iller ve ilçeler.
Demografi > Artvin Gürcüleri

Artvin Gürcüleri, yaşadıkları bölgede otokton olup geleneksel olarak Merkez, Borçka, Murgul, Şavşat ve Yusufeli ilçelerinde yoğunlaşmaktadır. 
Artvin mutasarrıfı tarafından 1922 yılının Haziran ayında düzenlenen cetvellere göre, Merkez, Borçka, Şavşat, Hopa, Arhavi, Ardanuç kazaları ve bunlara bağlı nahiyelerinin nüfusları aşağıdaki gibidir.
| Artvin | Türk | Gürcü | Hemşin | Laz |
| --- | --- | --- | --- | --- |
Merkez: 
| Ardanuç | 7.709 | 0 | 0 | 0 |
| Berta | 1.122 | 0 | 0 | 0 |
| Sirya | 1.528 | 0 | 0 | 0 |
| Şavşat | 6000 | 2400 | 0 | 203 |
| Merya | 8539 | 1.150 | 0 | 0 |
| İmerhev | 0 | 7.134 | 0 | 0 |
| Borçka | 0 | 5.433 | 745 | 850 |
| Maradid | 0 | 1.333 | 0 | 0 |
| Maçahel (Maçahalis) | 0 | 1.480 | 0 | 0 |
| Murgul | 0 | 1.560 | 0 | 150 |
| Hopa | 1.000 | 150 | 2000 | 4.500 |
| Kemalpaşa | 0 | 0 | 750 | 1500 |
| Arhavi | 750 | 950 | 600 | 4.250 |
| Toplam | 26.648 | 21.590 | 4.095 | 11.453 |
Artvin ilinde yaşayan Gürcüler, bölgenin yerli haklarından biri olup geçmişte Tao-Klarceti olarak adlandırılan daha geniş bir coğrafyanın parçasıydılar. Nitekim bugünkü Ardahan ilinde ve Erzurum ile Kars illerinin kuzey kısımlarıda, Artvin ve çevresindeki yer adlarının çoğu Gürcüce ve bir kısmı da Lazca ve Ermenice idi. Bu yer adlarının çoğu, ilk kez 1925’te Artvin il meclisinin kararıyla değiştirildi. Yer adlarının değiştirilmesinden hemen sonra, Artvin il meclisi 1927’de il dahilinde Gürcücenin konuşulmasını da yasakladı.  Artvin’de yer adlarının değiştirilmesi 1959 ile 1964 yıllarında ve daha sonra da devam etmiştir. Nişanyan, 2011 tarihli çalışmasında 500 Gürcüce ve Lazca coğrafi adın Türkçeye dönüştürüldüğünü tahmin etmektedir. 2023 yılı Index Anatolicus verilerine göre ise bu sayı 512 Gürcüce ve 197 Lazca olmak üzere toplamda 709'dur.
Ayrıca bakınız: Artvin'de yer adları
Demografi > Muhacir Gürcüler

Ana madde: Çveneburi
Çveneburi (ჩვენებური), sözlük anlamıyla "bize özgü", "ülkemize özgü" anlamına gelen bir kelimedir. 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nın ardından tarihsel Gürcü topraklarından göç etmiş olan Müslüman Gürcüler, bu kelimeyi yerleştikleri yerlerde kendilerini Gürcü olmayanlardan ayırmak için kullanmışlardır. Bu anlamda "çveneburi" kelimesi, bir tür topluluk içi dilin bir parçası olarak sadece Gürcüce konuşulurken kullanılıyordu. Ancak bu tabir, Çveneburi (1977-1979) dergisinin de etkisiyle Türkçede de kullanılır hale geldi ve zaman içinde anlam değişikliğine uğradı. Kelimenin içeriğini değiştirenlerden biri, Şuşana Putkaradze'dir. Putkaradze, Türkiye'de yaşayan Gürcülerin konuştuğu Gürcüceyi araştırmak için 1989 yılında Gürcistan Bilimler Akademisi tarafından görevlendirilmiş, bu araştırmanın sonuçlarını Çveneburebis Kartuli (ჩვენებურების ქართული) adıyla 1993 yılında yayımlamıştır. Bu çalışmada göçmen Gürcüler ile Tao-Klarceti bölgesinde yerleşik Gürcüleri, ortak bir ibareyle "Çveneburi" şeklinde anmıştır.
İlk göç dalgası, 1828-1829 Osmanlı-Rus Savaşı’nda Osmanlı egemenliği altındaki Gürcistan topraklarının Çarlık Rusya’sının eline geçmesinden sonra gerçekleşti. Asıl büyük göç dalgası ise, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’nın (93 Harbi) ardından başladı. Rusya ve Osmanlı Devleti arasındaki göç anlaşmasıyla başlayan ve bu anlaşmanın yenilenmesiyle süren göç döneminde, Müslüman Gürcüler Artvin, Acara, Ardahan, Samtshe, Aşağı Guria bölgelerinden Osmanlı topraklarına göç ettiler. Göç ettikleri bölgelerin büyük bölümü neredeyse nüfussuz kaldı. Mahaceret veya Muhaciroba (მუჰაჯირობა) olarak da bilinen bu göç sırasında, bugünkü Kobuleti’den göç edenler kendilerini Çürüksulu (Çuruksulebi), Batum’dan göç edenler Batumlu (Batumeli), Yukarı Acara ve Aşağı Acara sancaklarından göç edenler Acaralı (Acareli), Macaheli’den göç edenler Macahelli (Macahleli) olarak adlandırdılar.
Demografi > Gürcü Katolikleri

Katolik Gürcüler, 1828-1829 Osmanlı-Rus Savaşı sonrasında Rusya'nın Meshet-Cavaheti bölgesini ele geçirmesiyle Osmanlı topraklarına göç etmiştir. 1861 yılında Gürcü rahip Petre Harisçiraşvili önderliğinde İstanbul'da bir kilise kuran topluluğun nüfusu 6-7 Eylül Olaylarından sonra gerçekleşen dış göçler sebebiyle azalmıştır. 19. ve 20. yüzyıllarda İstanbul kent hayatında görünürlükleri daha fazla olan Katolik Gürcüler, her yıl şehrin sokaklarında "Gül Panayırı" adı verilen müzikli kutlamalar düzenlenmekteydi. Eski yıllarda daha büyük bir topluluk olduğu bilinen Katolik Gürcüler, günümüzde Şişli Gürcü Katolik Kilisesi Vakfı ile faaliyetlerine devam etmektedir.
Demografi > Gürcü Yahudileri

Kızıl Ordu, Şubat 1921'de Gürcistan'ı işgal ederek bölgeden toplu bir göçe yol açtı ve bir kısım Yahudi, esas olarak 1880'lerden beri bir Gürcü Yahudi cemaatinin var olduğu İstanbul'a yerleşti. Bu dönemde göç edenlerin sayısının bin kadar olduğu ifade edilmektedir. Bugün sayıları azalan Gürcü Yahudileri, ayrı bir cemaat olarak yaşamakta ve ibadetlerini Or Hodeş Sinagogu'nda yapmaktaydılar. Bu cemaatin büyük kısmı daha sonra İsrail ve bazı batı ülkelerine göç etmiştir. Tarihi kayıtlara göre İstanbul dışında Trabzon'da yaşayan ve ticaretle uğraşan bir topluluk daha bulunmaktaydı. Türk Yahudi toplumunun periyodik yayını olan Şalom gazetesine göre Türkiye Yahudileri arasında Çikvaşvili, Eluaşvili (Elvaşvili), İbrahimzade (muhtemelen Abramidze'den), İshakzade (muhtemelen İsakadze'den) gibi Gürcü kökenli soyadlarına rastlanmaktadır. Ticaretle uğraşan Gürcistan göçmeni Yahudilerin, tekstil sektöründe varlık gösterdiği bilinmektedir. 1940'lı ve 1950'li yıllarda İstanbul'da kurulan Çikvaşvili Mensucat Fabrikası (Ayvansaray) ve Hasköy Yün İplik Fabrikası bu işletmeler arasında yer almaktaydı.
Demografi > Gürcistan Gürcüleri

Bu grup, SSCB'nin yıkılmasından sonra genellikle çalışma amacıyla Türkiye'de bulunan Gürcistan vatandaşı Gürcüleri ifade etmektedir. Gürcistan vatandaşları, günümüzde Türkiye'de en büyük yabancı iş gücünü oluşturan gruplardan biri olarak ifade edilmektedir. Dini mensubiyet bakımdan Türkiye'deki diğer Gürcülere göre farklılık arz eden bu grubun yaygın dini inancı Ortodoks Hristiyanlıktır. Gürcü Ortodoks Kilisesi’nin Türkiye’de herhangi bir tüzel kişiliği olmaması sebebiyle dini hizmetler Fener Rum Patrikhanesi aracılığıyla gerçekleştirilmektedir. İbadetleri, Fener Rum Patrikhanesi tarafından Gürcü cemaatinin kullanımına tahsis edilen İstanbul'un Edirnekapı semtindeki Aya Yorgi Kilisesi’nde yapılmaktadır.
Eğitim

Türkiye'de anadilinde eğitim hakkının özneleri, Lozan Antlaşması uyarınca azınlık olarak kabul edilen gayrimüslim Türk vatandaşları olarak belirlenmiştir. Fakat bu kapsam, uygulamada uzun yıllar Ermeni, Rum ve Yahudi azınlıklarla sınırlandırılmıştır. Diğer etnik gruplar için anadilde eğitim yapılmamaktadır.
Milli Eğitim Bakanlığı, 2014 yılında "Yaşayan Diller ve Lehçeler" dersi kapsamında Gürcüce müfredatı kabul etmiş ve bu sayede 5, 6, 7 ve 8. sınıflarda Gürcücenin seçmeli ders olarak okutulması mümkün olmuştur. Bunu takiben Sakarya ve Artvin illerinde Milli Eğitim Bakanlığı'na bağlı okullarda Gürcüce sınıflar açılmıştır. Bu uygulamadan önce Gürcüce, çeşitli dernek ve vakıfların bünyesinde kurs seviyesinde öğretilmekteydi. Ayrıca Gürcüce, Türkiye'de yükseköğretim düzeyinde Gürcü Dili ve Edebiyatı adıyla dört üniversitede lisans bölümü olarak mevcuttur.
Osmanlı döneminde ise Gürcüce eğitim konusunda Gürcü Katolikleri öncü faaliyetler üstenmiştir. İstanbul'da bulunan Gürcü Katolik Manastırı, 19. yüzyılın sonlarında ve 20. yüzyılın ilk yarısında Hristiyan ve Müslüman Gürcülerin kültür ve eğitim merkezi haline gelmiştir. Şalva Vardidze’nin öncülüğünde 1911 yılında manastırda Gürcü Kulübü açıldı. Burada toplantılar ve buluşmalar gerçekleşiyordu. Osmanlı ülkesinde yaşayan Müslüman Gürcüler için okuryazarlığı yayma derneğinin programı hazırlandı. 1914 yılında Gürcüce okulun açılmasına da karar verildi. Burada aynı yıl Osmanlı ülkesinde yaşayan Gürcüler için Deda Ena (Anadili) adlı kitabın özel bir baskısı da yapıldı. Patara Kartuli Anbani (“Küçük Gürcü Alfabesi”) adlı kitabın kapağında “Osmanlı Gürcüleri için hazırlanmış ve basılmıştır” ibaresi yer alıyordu. Gürcü Katolik toplumunun Beyoğlu, Papazköprüsü mevkiinde 1870-1914 yılları arasında faaliyet gösteren Saint Joseph adlı bir okulu da bulunmaktaydı.
Dil

Gürcücenin diyalektleri konusunda farklı sınıflandırmalar söz konusu olsa da Türkiye'de geleneksel olarak Gürcücenin güneybatı diyalektleri konuşulmaktadır. Gerek Artvin Gürcüleri, gerekse muhacir Gürcülerin kullandığı diyalektler, Gürcücenin güneybatı grubu içinde sınıflandırılmaktadır. Gürcücenin 18 diyalekte sahip olduğunu öne süren sınıflandırmaya göre Artvin'de yerleşik olarak konuşulan Gürcüce, İmerhevi diyalekti adı altında anılmaktadır. Bunun dışında muhacir Gürcüler arasında Acara diyalekti de yaygındır.
Türkiye'de Gürcüce büyük ölçüde okuma yazma düzeyinde olmayıp sözlü olarak aktarılmaktadır. Tarihi kayıtlara göre muhacir Gürcüler arasında Gürcüce okuma yazma bilenler Çürüksu (Kobuleti) göçmenleriydi. Müslüman Gürcüler arasında dedabruli tsera (kocakarı yazısı) adı verilen bir yazı formu mevcuttu. Nitekim Eugène Dallegio, İstanbul Gürcüleri adlı kitabında bu durumdan bahsetmektedir. Türkiye'de bu yazı biçiminden günümüze kalmış bilinen tek örnek Fatsa'nın Kabakdağı köyünde bir evin şöminesi üzerine oyulmuş olarak bulunmaktadır; bu yazı, 1899/1900 tarihlidir.
Türkiye'de Gürcü dilinin bilinen ilk yazılı kayıtları ise Orta Çağ dönemine tarihlenmektedir. Gürcü tarih yazımında Tao-Klarceti olarak isimlendirilen bölgede (Artvin, Ardahan ve kısmen Kars ile Erzurum) yer alan Orta Çağ dini yapılarında (Bana, İşhani, Oşki, Handzta, Parhali, Doliskana vb.)  Gürcüce kitabelerle karşılaşmak mümkündür.
Türkiye'de Gürcü Mirası

Orta Çağa ait Gürcülerden kalma çok sayıda önemli kültürel anıt tarihi Tao-Klarceti Krallığı topraklarında bulunur. Bunların çoğu günümüzde harabe halindedir. Orta Çağ Gürcü mimarisinin en önemli anıtları arasında kiliseler, manastırlar, köprüler ve kaleler yer alır. Bu yapıların en çok bilinenleri Handzta, Hahuli, Ança, Oşki, İşhani, Bana, Parhali, Doliskana, Othta Eklesia, Opiza, Parehi ve Tbeti manastır ve kiliseleridir. Ayrıca Artvin, Nigali vadisi çevresinde, 19. yüzyıla tarihlenen İremeti Camii ve Hertvisi Camii gibi Gürcü İslam mimarisi örnekleriyle de karşılaşmak mümkündür.
Türkiye'nin kuzeydoğusu dışında İstanbul, Trabzon ve Hatay'da da bazı tarihi yapılar mevcuttur.
Oşki Manastırı, Erzurum.
Hahuli Manastırı, Erzurum.
Doliskana Manastırı, Artvin.
Parhali Manastırı, Artvin.
İşhani Manastırı, Artvin.
Tbeti Manastırı, Artvin.
Othta Eklesia, Artvin.
Handzta Manastırı, Artvin.
Ahaldaba (Yeni Rabat) Kilisesi, Artvin.
Bana Manastırı, Erzurum.
Kaci Kalesi, Ardahan.
Gürcü Kilisesi, Ani, Kars.
Nuka Kilisesi, Artvin
Opiza Manastırı, Artvin.
Ali Manastırı, Ardahan.
Ekeki Kilisesi, Erzurum.
Tskarostavi Kilisesi, Ardahan.
Urta Kilisesi, Ardahan.
Guguba Kilisesi, Ardahan.
Zegani Kilisesi, Ardahan.
Bomonti Gürcü Katolik Kilisesi, İstanbul.
II. Solomon'un mezarı, Trabzon.
Hertvisi Camii, Artvin.
İremeti (İremit) Camii, Artvin.
Artvin Okrugu'nun etnografik haritası, 1886.   Gürcüler  Türkler  Lazlar  Ermeniler
Artvin'de Gürcü bir aile; Klarceti ve Şavşeti Gezi Günlükleri (1904), Niko Marr.
Türkiye'de yeniden adlandırılan Gürcüce ve Lazca yer adları
Çürüksulu Ali Paşa (Tavdgiridze) ve askerleri. 93 Harbi sonrasında Muhacir Gürcülerin yerleşmesinde rol aldı.
Gürcü Katolik kilisesi korosu, 1924.
1914'te İstanbul'da yayımlanan Patara Kartuli Anbani ("Küçük Gürcü Alfabesi") adlı ders kitabı.
İmerhev diyalektinin konumu.
10. yüzyıla tarihlenen Gürcüce kitabe, Doliskana Kilisesi, Artvin.
Çveneburi dergisinin Stockholm'de çıkan 2-3. birleşik sayısı
Hükûmet başkanı
Hükûmet başkanlarının unvanları

Hükûmet başının en yaygın unvanı Başbakan'dır. Bu, birçok devlette resmi bir unvan olarak kullanılır, ancak aynı zamanda devlet başkanı altında başbakan olarak kabul edilen başka bir makamı ifade etmek için gayri resmi genel bir terim olabilir, çünkü bakan - Latince'de hizmetkâr veya astlar anlamına gelen - hükûmet üyeleri için yaygın bir unvandır (ancak başbakan ve devlet sekreteri gibi diğer birçok unvan da kullanılmaktadır). Formel olarak, devlet başı aynı zamanda hükûmet başı da olabilir, ancak başka türlü formalite açısından devlet başı, hükûmet başı ve diğer bakanlar üzerinde resmi bir önceliğe sahiptir, gerçek siyasi üstleri olması durumunda (hüküm süren hükümdar, yürütme başkanı) veya daha çok teorik veya törensel bir karaktere sahip olmaları durumunda (anayasal hükümdar, icra etmeyen başkan). Farklı anayasalar farklı unvanlar kullanır ve hatta aynı unvan, sorulan devletin anayasa düzeni ve siyasi sistemi bağlamında çeşitli farklı anlamlara sahip olabilir.
Hükûmet başkanlarının unvanları > Siyasi lider

Başbakanın yanı sıra, başbakanın gözetlendiği seçilmiş bir yasama organının bulunduğu demokratik model için aşağıdaki unvanlar kullanılır. Bu unvanlardan bazıları, ulusal düzeyin altındaki hükûmetlere (örneğin eyaletler veya iller) ilişkindir.
Hükûmet başkanlarının unvanları > Siyasi lider > Alternatif terim

Şansölye (öncelikle Almanca konuşulan ülkelerde; günümüzde Almanya ve Avusturya'da kullanılır)
Hükûmet başkanlarının unvanları > Baskın bir devlet başkanı altında

Daha geniş anlamda, bir devlet başkanının egemen olduğu fakat benzer pozisyonlara sahip olan kişiler için "hükümet başkanı" terimi, eski veya feodal dönemlerde geçerli olabileceği için bazen bir tezat olarak düşünülebilir. Bu durumda, başbakan, hükümdarın hoşnutluğuna göre görev yapar ve hükümdarın izin verdiği kadar güce sahip olur. Bu gibi unvanlardan bazıları diwan, mahamantri, pradhan, wasir veya vezir veya sadrazamdır.
Ancak, devlet başkanının de jure olarak egemen pozisyonda olması, her zaman de facto politik lider olacağı anlamına gelmez. 19. yüzyıl Alman devlet adamı Otto von Bismarck gibi yetenekli bir hükûmet başkanı, Prusya Başbakanı ve daha sonra Alman İmparatoru Wilhelm I altında Almanya Şansölyesi olarak görev yaparak, formel güç sahibi olmanın politik etkiyle eşdeğer olmadığını gösteren bir örnektir.
Hükûmet başkanlarının unvanları > Dolaylı olarak devlet başkanı

Bazı durumlarda, devlet başkanı sembolik bir figürken hükûmet başkanı hükûmetin liderliğini yapar. Bazı durumlarda hükûmet başkanı unvanını miras yoluyla aktarabilir. Bu gibi unvanlar şunları içerebilir:
Merovingian krallıklarının Saray Büyük Veziri
Bengal İmparatorluğu'nun Nawab Veziri (ayrıca Avadh valisi)
Satara Peshwa'sı ve Maratha İmparatorluğu
Feodal Japonya'da Şogun
Selçuklu Türkleri'nin Bağdat halifelerini kuklaları haline getirdiği durumda Sultan
Hükûmet başkanlarının unvanları > Hem devlet hem hükümet başkanlığı

Bazı modellerde devlet başkanı ve hükûmet başkanı aynı kişidir:
Başkanlık sistemi
Ayrı bir başbakan olmadan hüküm süren mutlak bir hükümdar
Başhakim
Führer (Adolf Hitler için Nazi Almanyası'nda kullanıldı)
Yüce lider
Amerika Birleşik Devletleri'nde bir eyalet valisi
Alternatif bir yöntem, hükûmeti ortaklaşa yöneten ve (örneğin, sırayla) törensel devlet başkanlığı görevini yerine getiren tek bir baş politik organın bulunmasıdır (örneğin, prezidyum). Bu sistem şu anda İsviçre'de uygulanan tek sistemdir, ancak Uruguay gibi diğer ülkeler geçmişte bunu kullanmıştır. Bu sistem yönetici sistem olarak tanımlanmaktadır.
Parlamenter hükûmet başkanı

Parlamenter sistemlerde hükûmet aşağıdaki prensipler doğrultusunda işler:
Hükûmetin başı genellikle çoğunluk partisinin lideri veya koalisyon lideri olup, parlamentoya karşı sorumludur.
Hükûmetin parlamentoya tam anlamıyla hesap verebilir olması aşağıdaki yollarla sağlanır:
Parlamentonun güvensizlik oyu verebilme yeteneği.
Hükûmetin yasama önerilerini reddetme yeteneği.
Mali tedbirleri ve bütçeyi reddetme veya oylama yetkisi (veya kaynak sağlama); devlet finanslarını kontrol etmeden hükûmet etkisiz hale gelir. İki meclisli bir sistemde, genellikle söz konusu kontrol ve denetim yetkisinin büyük bir kısmını kullanan alt meclis (örneğin, İngiliz Avam Kamarası) olur; ancak bazı ülkelerde (örneğin, Avustralya, İtalya) hükûmet anayasal veya geleneksel olarak her iki meclise/parlamenter meclise karşı sorumludur.
Tüm bu gereklilikler doğrudan başbakanın rolünü etkiler. Sonuç olarak, genellikle parlamentoda "günlük" bir rol oynar, soruları yanıtlar ve hükûmeti savunurken, yarı başkanlık sistemlerinde parlamentonun işleyişinde bu kadar aktif bir rol oynamaları gerekmez.
Parlamenter hükûmet başkanı > Göreve gelme

Birçok ülkede, hükûmetin kurulması için başbakan, başbakanlık görevine başlamak üzere devlet başkanı tarafından görevlendirilir; bu görevlendirme, alt mecliste parti desteğinin gücüne dayanır. Bazı diğer ülkelerde ise başbakan doğrudan parlamento tarafından seçilir. Birçok parlamenter sistemde bakanların parlamentoda görev yapması gerekmektedir, diğer bazı sistemlerde ise bakanların parlamentoda görev alması yasaklanmıştır (bakan olurken istifa etmeleri gerekmektedir).
Parlamenter hükûmet başkanı > Görevden alma

Başbakanlar, genellikle parlamenter sistemde iktidardan aşağıdaki yollarla uzaklaştırılır:
İstifa:
- Genel seçimde yenilgi.
- Parti grup toplantısında liderlik oylamasında yenilgi, yerine aynı partiden başka bir üye atanır.
- Parlamentoda önemli bir konuda yapılan oylamada yenilgi, örneğin, mali kaynakların kaybı, güven oyu kaybı. (Bu durumlarda, başbakan, devlet başkanından parlamentonun feshedilmesini talep edebilir ve halk oylamasıyla destek yeniden sağlamaya çalışabilir.)
- Görevden alma — bazı anayasalar, devlet başkanının (veya bazı İngiliz Milletler Topluluğu ülkelerinde olduğu gibi belirlenen temsilcisinin) bir başbakanı görevden alma yetkisine sahip olmasına izin verir, ancak bu kullanım tartışmalı olabilir, bu durum 1975 yılında Avustralya Genel Valisi Sir John Kerr'in Avustralya Anayasa Krizi'nde Başbakan Gough Whitlam'ı görevden alması gibi yaşanmıştır.
- Ölüm — bu durumda, genellikle başbakan yardımcısı, yeni bir başbakan atanana kadar başbakan olarak hareket eder.
Parlamenter hükûmet başkanı > Verilen yetkiler baskın mı?

Anayasalar, başbakanlık makamına verilen yetkilerin kapsamı ve alanında farklılık gösterir. Bazı eski anayasalar, örneğin Avustralya'nın 1900 metni ve Belçika'nın 1830 metni, başbakanlık makamlarından hiç bahsetmez; bu makamlar, resmi anayasal bir statü olmaksızın fiili bir siyasi gerçeklik haline gelmiştir. Bazı anayasalar Başbakanı Latince: primus inter pares (eşitler arasında birinci) olarak tanımlar ve bu, Belçika Başbakanı ve Finlandiya Başbakanı için pratik gerçekliği oluşturur. Diğer devletler ise başbakanlarını kabine sistemi içinde merkezi ve baskın bir figür haline getirir; örneğin İrlanda'nın Taoiseach'ı, parlamentonun feshedilmesi konusunda karar verme yetkisine tek başına sahiptir, bu diğer ülkelerde bir kabine kararı olarak kabul edilirken, Başbakan sadece öneri üzerinde oy kullanan üyelerden biridir. İsrail'de ise Hükûmet resmen başbakanlık makamının bir Latince: primus inter pares rolü olduğu kolektif bir yapı olsa da, İsrail Başbakanı pratikte yürütme organında baskın bir figürdür. İsveç'in 1974 Anayasa Araçları'na göre, İsveç Başbakanı, tüm temel yürütme yetkilerini doğrudan veya dolaylı olarak kolektif Hükûmet aracılığıyla kullanır; Hükûmet üyeleri Başbakan'ın tek yetkisiyle atanır ve görevden alınır.
Yazılı olmayan İngiliz anayasasına göre, başbakanlık rolü, genellikle bireyin kişisel çekiciliği ve karakter gücüne dayanarak gelişmiştir, örneğin Winston Churchill ile Clement Attlee, Margaret Thatcher ile John Major arasındaki fark gibi. İddia edilen birçok ülkede liderliğin kişiselleşmesinin, hükûmet başkanlarının "yarı başkanlık" figürlerine dönüşmesine yol açtığı, bunun bir kısmının medyanın lider ve onun yetkisi üzerinde odaklanan siyaseti kapsayan şekilde siyasetin sunulmasından kaynaklandığı ve hükûmet başkanının elindeki gücün giderek merkezileşmesinden kaynaklandığı iddia edilmektedir. Bu tür iddialar, üç eski İngiliz Başbakanı Margaret Thatcher, Tony Blair ve Boris Johnson'a yöneltilmiştir. Ayrıca, İtalyan başbakanları Silvio Berlusconi ve Matteo Renzi, Kanada başbakanı Pierre Trudeau ve Batı Almanya Federal Şansölyesi (daha sonra tüm Almanya), Helmut Kohl da iktidarken aynı iddialarla karşı karşıya kalmışlardır.[kaynak belirtilmeli]
İstatistikler

Dünyanın en uzun süre görev yapmış seçilmemiş hükûmet başkanı: Bahreyn'in 1971'den 2020'ye kadar lideri olan Prens Khalifa bin Salman Al Khalifa'dır. (50 yıl, 315 gün).
Dünyanın en uzun süre hükûmet başkanlığı yapan monarşi lideri: Hun Sen, Kamboçya'nın 1998'den günümüze kadar lideridir. (23 yıl, 203 gün).
Dünyanın en uzun süre cumhuriyetçi hükûmet başkanlığı yapan lideri: Lee Kuan Yew, Singapur'un 1959'dan 1990'a kadar başbakanıdır. (31 yıl, 178 gün).
Dünyanın en uzun süre görev yapan kadın hükûmet başkanı: Sheikh Hasina, Bangladeş'in 1996-2002 ve 2009'dan bugüne kadar başbakanıdır. (21 yıl, 56 gün).
2015 yılında Brezilya Devlet Başkanı Dilma Rousseff ve Arjantin Devlet Başkanı Christina Kirchner.
1944 İngiliz Milletler Topluluğu Başbakanları Konferansı'nda İngiliz Milletler Topluluğu'nun beş üyesinin hükümet başkanları. Soldan sağa, Mackenzie King (Kanada), Jan Smuts (Güney Afrika), Winston Churchill (Birleşik Krallık), Peter Fraser (Yeni Zelanda) ve John Curtin (Avustralya).