stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Türk vatandaşlığı
Vatandaşlığın kazanılması ve kaybı > Kazanılması

Bir Türk vatandaşı tarafından evlat edinilen bir çocuk, evlat edinme talebinde bulunulan tarihte 18 yaşından küçükse direkt olarak Türk vatandaşı olur.
Zorunluluk olmamasına rağmen, yabancı bir ada sahip bazı kişiler Türk vatandaşlığına başvurduklarında biraz geleneksel olarak adlarını Türkçe bir adla (Müslüman adı olmayabilir) değiştirirler. Örn. Colin Kazım-Richards, Mehmet Aurelio.
Vatandaşlığın kazanılması ve kaybı > Kaybı

Kanunda vatandaşlığın kaybedilmesi hükmünü içeren cezalar neticesine Türk vatandaşlığı kaybedilebilir.
Vatandaşlığın kazanılması ve kaybı > Kaybı > Yetkili makam kararı ile Türk vatandaşlığının kaybı > Vatandaşlığa alınmanın iptali

İlgili kişi vatandaşlığa alınırken yalan beyanda bulunmuş veya bazı önemli hususları gizlemişse ve vatandaşlığa alımının üzerinden 5 yıl geçmemişse Bakanlar Kurulu kişinin vatandaşlığa alınma kararını iptal edebilir.
Vatandaşlığın kazanılması ve kaybı > Kaybı > Yetkili makam kararı ile Türk vatandaşlığının kaybı > Vatandaşlığın bakanlık izniyle kaybı

403 Sayılı Türk Vatandaşlığı Kanununun 20 inci maddesi uyarınca Türk vatandaşlığından çıkma izni İçişleri Bakanlığı'nca verilebilir. Herhangi bir nedenle yabancı devlet vatandaşlığını kazanmış veya başka bir devlet vatandaşlığını kazanacağına ilişkin inandırıcı belirtileri bulunan reşit kişilerden, herhangi bir suç nedeniyle aranmakta olmamak ayrıca hakkındaki herhangi bir mali ve cezai tahdidi bulunmamak koşulu aranır. Erkeklerden Türkiye'de askerlik hizmetini yapmış ya da bu hizmetten muaf olmaları gibi bir koşul aranmaz. Doğumla Türk vatandaşı olup da çıkma izni almak suretiyle Türk vatandaşlığını kaybedenler ve böylelikle de artık yabancı durumunda olanlar, isterlerse bu kişilere özel çıkarılmış 5901 Sayılı Türk Vatandaşlığı Kanununun 25 inci maddesi uyarınca Mavi Kart edinebilirler. Mavi Kart sahibi yabancılar seçme-seçilme, kamu görevlerine girme gibi haklar hariç Türk vatandaşlarına tanınan tüm haklardan aynen yararlanmaya devam ederler.
Çifte vatandaşlık

Aynı anda iki vatandaşlığa sahip olmak ve iki devletin vatandaşlık kanunundan faydalanıp bunlara tabi olmak, uluslararası hukukta vatandaşlık edinimi ile ilgili bir kural birliği olmaması sebebiyle mümkündür.

Türk kanunları, doğumda edinilmiş herhangi bir vatandaşlığa ve doğum yerine bakılmaksızın kökenin Türk vatandaşı bir ebeveyne dayanması neticesinde vatandaşlığın edinimine imkân tanır. Türkiye'de yabancı bir çiftin çocuğu olarak doğan bir birey, ancak ebeveynlerden herhangi birinin Türk vatandaşı olması hâlinde vatandaşlık hakkı edinebilir. Başka bir vatandaşlığın otomatik olarak edinimi veya kaybı Türk vatandaşlığı statüsünü etkilemez. Türk kanunlarının, çift vatandaşlıkla doğan bir bireyin yetişkin olduğunda vatandaşlıklardan birini seçmesi gerektiğine dair bir öngörüsü yoktur.
Teotihuacan

| UNESCO Dünya Mirası |
| --- | --- |
Ay Piramidi'nden Ölüler Caddesi ve Güneş Piramidi
Konum:  Meksika
Kriter: Kültürel: i, ii, iii, iv v
Referans: 414
Tescil: 1987 (11. oturum)
Bölge: Latin Amerika ve Karayipler
Güneş Piramidi
Ay Piramidi-1
Teotihuacan günümüzde Kolomb öncesi Kuzey Amerika'nın en ünlü kenti olarak kabul edilmektedir. Kimler tarafından kurulduğu ve niçin aniden terk edildiği hâlen açıklığa kavuşmamış bu kadim şehrin kuruluş tarihi hakkında da farklı görüşler ileri sürülmektedir. Kentten söz eden -hiyeroglifik olmayan- hiçbir metin ve belge bulunmamaktadır. 1987 yılında UNESCO tarafından bir Dünya Mirası ilan edilmiştir.
Kentin kuruluşu ve adı

20. yüzyıldaki arkeolojik bulgular, Meksika’da Aztek kültüründen önce Toltekler gibi Aztekler’den daha ileri kültürlerin var olduğunu ortaya koymuştur ki, olasılıkla, Teotihuacan’ın kurucuları da bu Aztek öncesi ileri kültürlerden biridir. Kente “Teotihuacan” adı kenti terkedilmiş haliyle bulan Aztekler tarafından verilmiş olup, Nahuatl dilinde “tanrıların yaşadığı yer” anlamına gelmektedir. Kentin ilk kurucularının kimler olduğu bilinmemekle birlikte, kentte sonradan Zapotekler ve Mistekler gibi Maya topluluklarının da yaşamış olduğu ve son kazılarda bulunan bir gliften kente sonradan “değerli adama yeri” adının da verilmiş olduğu anlaşılmıştır. Fakat kentten çeşitli yazıtlarda Tollan adıyla söz edilmektedir ki, bu ad yüzyıllar sonra Toltekler’in değineceği kayıp başkent Tula’nın (Nahuatl dilinde Tollan Xicocotitlan) adının bir versiyonudur. René Guénon’a göre Thule binlerce yıl önce batmış olan bir kıtadaki orijinal inisiyatik merkezin adıydı ve bu kıtadan göç etmiş olanlar, diğer kıtalarda kurduklara inisiyatik merkezlere anavatandaki merkeze ithafen bu adı vermişlerdir. Bir Aztek efsanesine göre bu kent insanların vücudunu imal eden ilahların bir araya geldikleri yerdir.Kimi efsanelerde insan soyunu imal eden ilahlar, kimi efsanelerde ise insan kılığına girerek insanlara uygarlığı öğretmiş ve göklere dönmüş bir ilah olan Tüylü yılan tasvirlerinin ilk örneklerine bu kentte rastlanır.
Sit alanı

Teotihuacan sit alanı Meksiko’nun 40 km. kuzeydoğusundaki San Juan Teotihuacan Belediyesi sınırları içinde yer almakta olup 30 km²’lik bir alanı kapsamaktadır. 
İlk hava fotoğrafları 1960'larda çekilen Teotihuacan’da arkeolojik kazılar 1905'te Léopold Batres ve ekibiyle başlamış, 1910’da Meksika’nın bağımsızlığının yüzüncü yılını kutlamak üzere kentteki piramitlerden en büyüğü olan Güneş Piramidi restore edilmiştir.
Yaklaşık 2.500 yıl önce 150-200.000 kişilik bir nüfusu barındırdığı sanılan kentin ana caddesi Aztekler’in verdiği adla “ölüler yolu” denilen, Güneş Piramidi, Ay Piramidi ve Quetzalcoatl Tapınağı ve ikinci derecede öneme sahip tapınak ve saraylar ile çevrelenen 1,5 km uzunluğundaki yoldur. Güney ucunda Ay Piramidi yer alan bu ana yol kuzey-güney eksenini izler. Kent sokakları Milet ve Priene'deki gibi, ızgara sistemine göre düzenlenmiştir. Güneş Piramidi Cholula Büyük Piramidi'nden sonra Amerika'nın ikinci büyük piramidi olup, 65 m. yüksekliğiyle dünyada bilinen piramitler içinde üçüncü yüksek piramit olarak kabul edilir. Piramidin taban ölçüleri 110x130 metredir. Piramidin altında, son yıllarda, bir mağarada son bulan 100 metrelik bir tünel keşfedilmiştir. Kazılarda yeşim taşından ve onyx taşından yapılma buluntulara rastlanmıştır. Kentteki resimlerde diğer kimselerden daha görkemli ya da ayrıcalıklı giysilerle resmedilmiş bir kimse tasvirlerine rastlanmaması, arkeologlarda kentin bir kral yerine bir konsey tarafından yönetildiği fikrini uyandırmıştır.
Gizemleri

Teotihuacan kentiyle ilgili gizemlerden biri kentte yaşayanların henüz anlaşılamamış bir nedenle kenti aniden terk etmiş olmalarıdır.
Teotihuacan kentindeki yapıların konumları, Gize'deki piramitler gibi, Orion Takımyıldızının yerdeki yansıması olacak biçimde ve aynı zamanda, Queatzalcoatl Tapınağı'ndan hareketle gezegenlerin yerdeki yansıması olacak biçimde düzenlenmiştir.
Arkeologlar 1906'da Güneş Piramidi'nin belirli bir yüksekliğinde ve ayrıca tapınaklarda kara mika kaplamalarının olduğunu saptamışlardır ki, bölgeye kara mika mineralinin elde edilebileceği en yakın yer Güney Amerika kıtasındaki Brezilya'dır. Bu kara mika kaplamaları arkeologların hâlen açıklığa kavuşturamamış oldukları bir muamma oluşturmaktadır.
Galeri

Teotihuacan'ın coğrafik konumu
Ay Piramidi-2
Ay Piramidi-3
Yol kenarındaki kalıntılar
Ay Piramidi'nden Ölüler Yolu'nun görünüşü-2
Teotihuacan'da bulunan bir maske
Teotihuacan'da bulunan bir heykelcik
Teotihuacan'da bulunan, obsidyen taşından bir maske
Sodyum

Başlığın diğer anlamları için Sodyum (anlam ayrımı) sayfasına bakınız.
Sodyum, periyodik cetvelde Na (Latince natrium sözcüğünden) simgesi ile gösterilen ve atom numarası 11 olan element. Sodyum yumuşak ve kaygan bir metal olup alkali metaller grubuna aittir. Doğal bileşiklerin içinde (özellikle NaCl) bol miktarda bulunur. Yüksek oranda reaktiftir, sarı bir alevle yanar, su ile şiddetli reaksiyon verir ve havada hızla oksitlenir. Dolayısıyla, vazelin, gazyağı gibi hava ve su ile temasını kesecek bir ortamda saklanması gerekir.
Genel özellikleri

Diğer alkali metaller gibi sodyum da hafif, yumuşak, gümüşümsü beyaz renkte ve reaktif bir metaldir. Yüksek reaktif özelliğinden dolayı, doğada hiçbir zaman saf ve elementel halde bulunmaz. Sodyum metali suda yüzer; şiddetli bir şekilde reaksiyona girerek ısı çıkışına, yanıcı hidrojen gazı çıkışına ve kostik (NaOH) çözeltisi oluşumuna yol açar.
Kan ve vücut sıvılarının sinir uyarılarının nakli, kalp faaliyetleri ve bazı metabolizma fonksiyonlarının düzenlenmesi için sodyum iyonları gereklidir. Pek çok insanın sodyumu, (sodyum klorür: NaCl) mutfak tuzu formunda gereğinden fazla tükettiği ve bunun da sağlık üzerinde olumsuz etkileri olduğu düşüncesi oldukça yaygındır. Çok kolay yükseltgendiği için ametallerin birçoğuyla, özellikle hidrojenle, halojenlerle, kükürtle birleşir. Bileşiklerinde +1 değerlik alır. İçinde belirli birçok bileşiğin bulunabildiği bir malgama vererek cıva içinde çözünür.
Ayrıca ECF'da bol miktarda bulunur ve Impuls iletiminde en etkin elementlerden biridir.
Tarihçe

Sodyum, 1807'de Sir Humphry Davy'nin kostik sodayı elektroliz ederek elementel formda ayrıştırmasına kadar uzun süre bileşikleri halinde kullanılmıştı. Orta Çağ Avrupa'sında bir sodyum bileşiği (Latince adıyla sodanum) baş ağrısı ilacı olarak kullanılmaktaydı. Sodyumun simgesi, Na, yeni Latince natrium adı verilen bir sodyum bileşiğinden gelmektedir. O da Yunanca doğal bir tuza verilen nítron adından gelmiştir.
Bulunuşu

Sodyum yerkabuğunun ağırlıkça %2,6'sını oluşturur ve bu oranıyla en çok bulunan dördüncü element ve en çok bulunan birinci alkali metaldir.
19. yüzyılın sonlarında, sodyum; sodyum karbonat ile karbonun birlikte 1100 °C ye ısıtılması ile kimyasal olarak elde edilmiştir.
Günümüzde sodyum ticari olarak, sıvı sodyum klorürün elektrolizi yoluyla üretilmektedir. İşlem Down hücresi içinde gerçekleşir ve NaCl, erime sıcaklığının 700 °C nin altına düşürülmesi için kalsiyum klorürle (CaCl2) karıştırılır. Kalsiyum, sodyumdan daha elektro-pozitif olduğu için, katotta kalsiyum toplanmaz. Bu metot, yukarıda bahsedilen sodyum hidroksitin elektrolizi metoduna göre daha ekonomiktir.
Bileşikleri

Sodyum, oksijenle birleşerek Na2O protoksit ve Na2O2 peroksit verir. Sodyum protoksit, su ile birleşerek sodyum hidroksit (veya sud kostik, NaOH) veren bazik bir oksittir. Sodyum peroksit su etkisiyle oksijen vererek ayrışır ve asitlerle oksijenli su (hidrojen peroksit) verir.
Sodyum sülfat'a (Na2SO4) bazı inorganik kaynaklarda rastlanır. Tuzlu bataklıkların kristalleşmiş kısımlarından çıkarılır. Yapay olarak sülfürik asitin sodyum klorüre etkimesiyle de hazırlanır, tepkimede hidroklorik asit de oluşur. 10 mol su alarak renksiz ve hacimli klinorombik prizmalar halinde (Glauber tuzu) kristalleşir.
Sodyum nitrat (NaNO3) şili güherçilesini meydana getirir. Susuz romboedr'ler halinde kristalleşir, fakat nemli havada su alarak bozulur. Isıtılınca, önce oksijen ve nitrit, sonra azot, oksijen ve sodyum oksit halinde ayrışır. Gübre olarak kullanılır; ayrıca nitrik asit ve diğer nitratlar ile nitritlerin hazırlanmasında da kullanılır.
Sodyum nitrit (NaNO2), sodyum nitrattan hazırlanır ve 217 °C'ta ergiyen renksiz bir katıdır. Diazo boyar maddelerinin hazırlanmasında kullanılır.
Sodyum bileşikleri; kimya, cam, metal, kâğıt, petrol, sabun ve tekstil ensüstrisinin vazgeçilmez ögeleridir.
Kullanım alanları

Sodyum, esterlerin ve organik bileşiklerin yapımında kullanılır. Bu alkali metal, yaşam için gerekli olan tuzun (sodyum klorür, NaCl) bileşenidir. Diğer kullanım alanları:
Yapılarını geliştirmek için bazı alaşımlarda,
Yağlı asitlerle birlikte sabunlarda,
Metallerin yüzeyini temizleyip düzgünleştirme amacıyla,
Erimiş tuzları saflaştırmada,
Sodyum buharlı lambalarda aydınlatma amacıyla ve
Bazı nükleer reaktörlerde ısı transfer akışkanı olarak ve yüksek performanslı, içten yanmalı motorlarda içi boşluklu valflerde kullanılır.
İzotopları

Sodyumun bilinen 13 izotopu vardır. En kararlı olanı 23Na dur. İki adet radyo-izotopu vardır: 22Na (yarılanma ömrü = 2 bin 605 yıl) ve 24Na (yarılanma ömrü yaklaşık 15 saat).
Sodyum ve insan vücudu

β-galaktozidaz, α-amilaz enzimlerinin aktivatörüdür. 3,2 mg plazmada, 0,2 mg Eritrositlerde normal halde bulunur. Günlük ihtiyaç 4-6 g kadardır. Hücre dışı sıvılarında bulunur.
Sodyum metabolizması, böbrek üstü bezinin korteks hormonları tarafından düzenlenir. İdrar yolu ile uzaklaştırılır.
Kronik böbrek hastalıkları
Yanık olayları, terleme
İshal, kusma, bağırsak tıkanmasında sodyum düzeyi azalır.
Dehidratasyon, böbrek üstü bezinin aşırı çalışmasında ise artış gösterir.
Önlemler

Sodyum toz hâlinde iken, su içinde çok patlayıcı olup zehirlidir. Bu metal her zaman dikkatli bir şekilde muamele edilmelidir. Daima inert bir atmosferde veya, sıvı hidrokarbon (mineral yağı veya gazyağı) içinde saklanmalıdır.
Sodyum
Sodyum alev testi. Parlak sarı bir alevle yanar (dalga boyu 588.99 ve 589.59 nanometre)
Billy Hayes (yazar)

| Billy Hayes |
| --- | --- |
Doğum: William Hayes 3 Mayıs 1947 (77 yaşında) New York
Milliyet: Amerikan
Eğitim: Marquette Üniversitesi
Meslek: Yazar, oyuncu ve yönetmen

Billy Hayes (3 Nisan 1947; New York, ABD), Amerikalı yazar, oyuncu, yönetmen ve hüküm giymiş uyuşturucu kaçakçısıdır. Haşhaş kaçakçılığından hüküm giydikten sonra bir Türk hapishanesinde yaşadıklarını ve hapishaneden kaçışını anlatan otobiyografik kitabı Midnight Express ile tanınmaktadır ve aynı zamanda aynı isimli kitaptan uyarlanan Geceyarısı Ekspresi filminin gerçek kahramanıdır. Kendisi, ABD dışındaki hükûmetlerin uyuşturucu kaçakçılığına karşı başlattığı baskının ardından, yurt dışındaki hapishanelerde uyuşturucu kaçakçılığından hüküm giymiş yüzlerce ABD vatandaşından biriydi.
Türkiye'de Tutuklanması ve Kaçışı

Hayes, 7 Ekim 1970 tarihinde Türkiye'den dört pound (1.81 kg) esrar kaçırmaya çalışırken yakalanmıştır. Başlangıçta bir Türk hapishanesinde dört yıl iki ay hapis ile cezalandırıldı. Tahliye tarihine haftalar kala, yetkili makamların kendisini esrar bulundurmak yerine kaçakçılık suçundan müebbet hapis cezasına çarptırılacağını öğrendi.
Hayes, Sultanahmet Cezaevi'nde bir gece geçirdikten sonra İstanbul'daki Bayrampaşa Cezaevi'ne sevk edildi. Hapishanede yaşanan bir olayın ardından 1972 yılında 'tımarhane' olarak tanımlanan Bakırköy Ruh ve Sinir Hastalıkları Hastanesi'ne nakledildi. ABD Dışişleri Bakanlığı çeşitli vesilelerle Türkiye'ye yargılamanın ABD'ye devredilmesi için baskı yapmıştır. Dışişleri Bakanı Melih Esenbel, ABD'nin bir Türk mahkemesi tarafından verilen cezaya itiraz edecek durumda olmadığını belirtmiştir. Yetkililere, Hayes'in fiziksel veya ruhsal sağlığının bozulması halinde insani gerekçelerle salıverilmesinin mümkün olabileceği söylenmiştir. Ancak, özel bir görüşmede Hayes, ABD'li diplomatlara Bakırköy'deki deneyiminin son derece travmatik olduğunu ve hastanenin erken tahliye için onay vereceğine inanmadığını belirtmiştir. Ayrıca, erken tahliye girişimlerinin, daha cazip bir yarıaçık cezaevine nakledilme olasılığını tehlikeye atabileceğini düşündüğünü ifade etmiştir. 12 Mayıs 1975'te Anayasa Mahkemesi tüm uyuşturucu suçları için af ilan etmiş ve Hayes'in cezası müebbetten 30 yıla indirilmiştir; ardından, 11 Temmuz 1975'te İmralı Cezaevi'ne nakledilmiştir.
Dışişleri Bakanlığı'nın yayınladığı sınıflandırılmamış telgraflarda, ABD Büyükelçiliği ile Türkiye Konsolosluk İlişkileri Müdürü Vahap Aşıroğlu arasında yapılan görüşmelerde, Büyükelçiliğin Hayes'in muhtemelen Ekim 1978'de şartlı tahliye ile hapisten çıkacağına inandığı, bunun da pratikte yerel bir savcının Hayes'i istenmeyen kişi ilan ederek ülkeden sınır dışı edeceği anlamına geldiği belirtilmektedir. Hayes, 2 Ekim 1975'te İmralı'dan kaçtı; gece bir kayıkla Bandırma'ya gidip halkın arasına karıştıktan sonra batıya doğru ilerleyerek Yunanistan sınırını geçti. İki haftadan fazla bir süre gözaltında tutuldu ve Türk ordusu hakkında yararlı bir istihbarata sahip olup olmadığının belirlenmesi amacıyla sorgulandı. Ardından, 20 Ekim'de Selanik'ten Frankfurt’a sınır dışı edildi. Frankfurt'ta ABD yetkilileri tarafından sorgulandıktan sonra birkaç gün Amsterdam’da kaldı ve ABD'ye dönerek üç haftayı aşkın bir sürenin ardından, 24 Ekim 1975'te Kennedy Havalimanı'na ulaştı.
Kitap

Hayes yaşadıklarını anlatan Midnight Express adlı bir kitap yazdı ve bu kitap daha sonra Brad Davis'in Hayes'i canlandırdığı 1978 yapımı aynı adlı filme uyarlandı. Film Alan Parker tarafından yönetilmiş ve senaryosu Oliver Stone tarafından yazılmıştır. Film, Hayes'in kitabında anlattıklarından farklıdır. Bu farklılıklar arasında Stone tarafından uydurulan ve Hayes'in hikâyenin baş düşmanı olan gardiyan Hamidou “Ayı”yı öldürdüğü bir sahne de yer almaktadır. Gardiyan 1973 yılında tamamen başka bir kişi tarafından, Hamidou'nun mahkumu döverken ailesine hakaret ettiği, yeni tahliye olmuş bir mahkum tarafından öldürülmüştür ve bu olay Hayes'in gerçek kaçışından yıllar önce gerçekleşmiştir.
2010 yılında National Geographic'in Locked Up Abroad programının "The Real Midnight Express" başlıklı bölümünde Hayes, Bayrampaşa cezaevine sevk edilişini ve sonunda Marmara Denizi'ndeki bir adada bulunan İmralı'dan kaçışını tamamen doğru bir şekilde anlatmıştır. Hayes o zamandan beri Midnight Return (Geceyarısı Ekspresinden Kaçış) ve The Midnight Express Letters - from a Turkish Prison, 1970-1975 (Geceyarısı Ekspresi Mektupları - Bir Türk Hapishanesinden, 1970-1975) adlı devam kitaplarını yazmıştır.
Geceyarısı Ekspresi filmi üzerine yapılan röportaj

1999 Cannes Film Festivali sırasında Türk reklamcı Alinur Velidedeoğlu tesadüfen Hayes'le tanıştı ve Midnight Express filmi üzerine bir röportaj yaptı. Hayes, film uyarlamasının bazı bölümlerinden, özellikle de tüm Türklerin kötü gösterilmesinden duyduğu hayal kırıklığını ve Türkiye'nin imajının filmden olumsuz etkilenmesinden duyduğu üzüntüyü dile getirdi. Hayes ayrıca Türkiye'ye ve İstanbul şehrine de sevgi gösterilerinde bulundu. O zamana kadar hakkındaki Interpol yakalama kararı kaldırılmış olmasına rağmen Hayes, geri dönmek istemesine rağmen, filmin yarattığı olumsuz tanıtımdan dolayı birçok Türk'ün kendisini suçlayabileceği endişesiyle bunu yapmakta tereddüt ettiğini belirtti. Video YouTube üzerinden erişime açılmıştır.
En sonunda Hayes'in Türkiye'den çıkışını yasaklayan karar askıya alındı ve 14 Haziran 2007 tarihinde Emniyet Genel Müdürlüğü (EGM) tarafından düzenlenen 2. İstanbul Demokrasi ve Küresel Güvenlik Konferansı'na katılmak üzere Türkiye'ye dönmesine izin verildi. Hayes, “yazdığı kitap için değil ama Oliver Stone'un senaryosunu yazdığı film için özür dilemek ve ‘telafi etmek’ amacıyla geri dönmenin kendisi için önemli olduğunu" söyledi. Hayes bir basın toplantısında gazetecilere 'Film Türk halkının hak ettiği bir film değildi' dedi ve "filmin Türkiye'ye haksız bir şekilde kasvetli bir portre çizdiğini" belirtti.
Split

| Split |
| --- | --- |
Şehir
Grad Split
  Bayrak 
SplitSplit'in Hırvatistan'daki konumu
Ülke:  Hırvatistan
Bölge: Split-Dalmaçya Bölgesi
İdare
 • Belediye Başkanı: Ivo Baldasar
Yüzölçümü
 • Şehir: 22,12 km²
Nüfus (2011)Nüfus sayımı
 • Yoğunluk: oto/km²
 • Kent: 178,192
 • Metropol: 349,314
 • Metropol yoğunluğu: 713/km² (1.840/mil²)
Zaman dilimi: UTC+01.00 (OAS)
 • Yaz (YSU): UTC+02.00 (OAYS)
Alan kodu: +(385) (0)21
En düşük rakım: 0 m
En yüksek rakım: 178 m (Marjan)
Resmî site www.split.hr 
Diocletianus'un anit-mezari
 UNESCO Dünya Mirası
Konum:  Hırvatistan
Kriter: Kültür: ii, iii, iv
Referans: 97
Tescil: 1979 (3. oturum)
Bölge: Avrupa ve Kuzey Amerika
Koordinatlar: 43°30′33.984″K 16°26′55.988″D﻿ / ﻿43.50944000°K 16.44888556°D﻿ / 43.50944000; 16.44888556
 
Split (İtalyanca: Spalato, Latince: Spalatum, Yunanca: Aspalathos, Eski Split konuşma: Spljet), Dalmaçya'nın en büyük ve en önemli şehridir. Ayrıca Split-Dalmaçya bölgesinin de idarî merkezidir. Balkan Yarımadası ve Adriyatik Denizi'nin doğu sahilinde küçük bir yarımada üzerine kurulmuştur. Split Hırvatistan'ın (Zagreb'ten sonra) 2. büyük şehridir.
Split, Dünya Kültür Miras Listesi, UNESCO listesine (Diokletianus Sarayı yapımı: 3. yüzyıl sonu ile 4. yüzyıl başı) ile 1979'da girmiştir. Split (Solin) de doğan ve Roma'yı ilk defa 2 ye bölerek (doğu-batı) tetrarşi dönemini getiren Roma imparatoru Diocletianus sarayını Split'te yaptırmıştır.
Split şehri ve hinterlandı, tarihi kalıntıları, Salona Harabeleri, Trogir UNESCO şehri, denizi, marinaları, 1700 senelik Dieklotianus sarayı, alışveriş dükkanları, kafeleri, cruise limanı, adaları ile Akdeniz Kıyısında çok turistik bir şehirdir.
Tarih

Split şehir bölgesinde Aspálathos ismi ile ilk olarak MÖ 7. yüzyılda Grekler tarafından kurulmuştur. Sonra çeşitli dönemlerde İlirya (Arnavut), Grek, Roma, Bizans, Avar, Slav, Moğol, Venedik, Osmanlı, Avusturya-Macaristan, Almanya vs idaresi altında kalmıştır.
Split'in kaderi ilk Hristiyanları katletmesiyle anılan Roma hükümdarı Diocletianus'ın MS 300 yılında yazlık sarayını buraya yaptırmasıyla değişmiştir. Ölümünden sonra da Romalı yöneticiler bu sarayı kullanmaya devam etmişlerdir. Romalılar Split yakındaki Solana kolonisini terk etmek zorunda kaldıkları zaman, bu kolonide yaşayanları tamamen Split'e yerleştirmişlerdir.
Şehir 12. ve 14. yüzyıllar arasındaki otonomluk hariç, sırasıyla Bizans, Hırvat Krallığı, Venedik ve I. Dünya Savaşı’na kadar da Avusturya egemenliği altına bulunmuştur.
Nüfus

Split Hırvatistan’ın ikinci büyük kentidir. Merkez 178.192 (165.893 Split) olup (88.37% Katolik ve 95.15% Hırvat vatandaşı) ve çevre hinterlandında Trogir, Omiš, Solin, Kaštela, Podstrana, Sinj, Dugopolje, Klis, Stobrec (merkeze bağlı), Kamen (merkeze bağlı), Žrnovnica (merkeze bağlı), Brač adası, Hvar adası, Şolta Adası... ve diğer adalarıyla birlikte yaklaşık toplam nüfusu 470.000'dir.
Coğrafya

Şehir ve bölge güneyde Adriyatik (Akdeniz), kuzeyde Adriyatik (Dinarik) Alp dağları ile çevrilidir.
Split "Kastela Körfezi"'nin doğu yakası ile Split Boğazı arasında bulunan bir yarımadada kurulmuştur. Bu yarımadanın batı tarafında (178 m rakımlı) "Marjan Tepesi" bulunur. Rakımı 779 m olan "Kozjak Sırtı" ile rakımı 1339 m olan "Mosor Sırtı" şehri kuzeyden ve kuzeydoğudan gelen hava akımlarına karşı korurlar ve şehri ana karadaki hinterland alanlarından ayırırlar.
Ulaşım

Yıllık 4 milyon kapasite ziyaretçili deniz limanı ile Akdeniz'in en faal 3. limanıdır. Yaklaşık 260 Cruise gemisi 130.000 yolcu kapasitesiyle Split limanından faydalanır. Bu limanı kullanan en büyük cruise gemisi 315 m uzunlukla Celebrity Eclipse'dir. Günlük Feribot seferleri Dubrovnik, Rijeka, Brac, Hvar, Şolta adalarıdır. Ancona ve Pescara gibi diğer İtalyan Adriyatik Denizi sahil şehirlerine de feribot seferleri düzenlenmektedir.
Franfurt, Köln, Londra gibi büyük şehirlere direkt uçuş seferleri bulunan Split-Kastela Havalimanı ise Zagreb ten sonraki en büyük 2. havalimanı olma özelliğine sahiptir. 2008'de bu hava meydanından 1,203,778 kişi uçuş yapmıştır. Yaz döneminde bu hava meydanından trafik yoğunluğu bir hayli artmaktadır.
Kardeş Şehirler

| --- | --- |
  Los Angeles, California, Amerika Birleşik Devletleri   Ancona, İtalya   Patras, Yunanistan   Antofagasta, Şili   Iquique, Şili   Punta Arenas, Şili   Beit Shemesh, İsrail   Cockburn, Batı Avustralya, Avustralya   Dover, Birleşik Krallık   Gladsaxe, Danimarka   Mostar, Bosna-Hersek   Odessa, Ukrayna   Kermanşah, İran:   Ostrava, Çekya   Pescara, İtalya   Cagli, İtalya   Beyrut, Lübnan   Štip, Makedonya   Bandar Lampung, Endonezya   İzmir, Türkiye   Antalya, Türkiye   Trondheim, Norveç   Velenje, Slovenya   Charlottenburg-Wilmersdorf, Almanya   Çetine, Karadağ   Rosario, Arjantin
Resimler

Marjan Tepesi'nden Split panoraması
Marjan Tepesi'nden bir diğer Split panoraması
Split - Havadan tarihî şehir merkezi ve şehir surları, ayrıca Diocletianus Sarayı kalıntı ve sınırları görülebilmekte.
Split - Prokurative
Split - Hirvatistan Millî Tiyatrosu Split (Hrvatsko narodno kazalište u Splitu)  binası 1803 yapımı
Split - San Domnius Katedrali -
Split - Nin'li Piskopos Grgura'nin heykeli
Split - Poljud Stadyumu Modern mimarili olarak 1979 Akdeniz Oyunları için yapıldı.
Split limanı havadan Adriyatik Denizi üzerinde çok önemli liman
Split Havameydani havadan
Split ve etrafındaki Dalmaçya sahillerindeki varoşları. Uydudan.