İlahi aşk
Dinlerde İlahi Aşk Kavramı > İslamiyette

Ana madde: Sufi metafiziği
İslam'da Allah'ın 99 isminden biri Al-Wadūd olup "Seven" anlamına gelir. Kur'an sevgiden, sevgiyi belirtir kavramlardan tartışmasız şekilde bahsetmiş olmakla birlikte, aşk hususunun yer alıp almadığı hususu tartışmalıdır, aşk kavramının dinde olmadığını bu sebeple iddia edenler bile çıkmaktadır. Gerçekten de Kur'an ve doğru olarak değerlendirilen hadislerde açıkça aşk kelimesi geçmemekte; "hub" ve "muhabbet", bazen de meveddet kelimeleri ve eş anlamları ile “sevgi” ye referans veirlmektedir. İlk din bilimcilerde Allah korkusunu daha önplana çıkarıp "aşktan" söz etmemişlerdir.
Bununla birlikte ilk defa II. (VIII.) yüzyılda Allah ile kul arasındaki sevgiyi anlatmak üzere aşk kelimesinin kullanılmaya başlandığı iddia edilmekte ve buna örnek. Allah'ın, “Kulum bana, ben de ona âşık olurum” mesajının dinde bulunduğunu belirten Hasan-ı Basrî (ö. 110/728) örnek olarak verilmektedir. Sonrasında İshq ya da ilahi aşk, İslam geleneğinde Sufizm tarafından vurgulanır olmuştur. Sufist din adamlarına göre aşk, Tanrı'nın özünün evrene bir yansımasıdır. Tanrı güzelliği tıpkı kişinin kendini görmek için aynaya bakması gibi tanınmayı arzular ve Tanrı yani Allah'ın yarattıklarının tanınıp değerinin bilinip sevilmesinden görünüşte çirkin olanın içindeki güzelliğinin görülmesinden Sufizm okulu bahseder. Bu sebeple Sufizm genellikle İslam ve Batı dünyasında aşk dini lakabı ile anılır olmuştur. Bunun yanında Gazzâlî İḥyâʾü ʿulûmi'd-dîn'in Allah sevgisi konusunu işlediği “Kitâbü’l-Maḥabbe ve’ş-şevḳ ve’l-üns ve’r-rıżâ” başlıklı bölümünde aşk kelimesine pek değer vermese de ilahi aşkı belirten ele alan atıfları bulunmaktadır. Muhammed’in Hira’da ibadete kapandığını gören Mekkeli düşmanların, “Muhammed Tanrı’sına âşık oldu” dediklerini belirtip, evrenin Allah'ın bir aynası olduğundan, Allah'ın sevgisine hiçbir varlığın ortak edilmeyip, evrenin Dünya'nın Allah tarafından yaratıldığı gözetilerek sevilmesinden bahsedip bunu "aşk" olarak ifade etmektedir.
Kuran'daki her bölümün başında Allah'tan Er-Rahman ve Er-Rahim ya da "Çok Şefkatli" ve "Çok Merhametli" olarak bahsedilir, bu da kimsenin Allah'tan (Tanrı'dan) daha sevgi dolu, şefkatli ve yardımsever olmadığını gösterir. Kur'an Allah'tan "sevgi dolu şefkatli" olarak bahseder. Kuran, Bakara Suresi 177. ayetinde belirtildiği gibi, Müslüman inananları, kendilerine zulmetmemiş olan tüm insanlara Arapça "üstün iyilik"  anlamına gelen "birr" ile davranmaya teşvik eder öte yandan Berr "üstün şefkat" olarak Allah'ın bir diğer sıfatı da zikredilmektedir. Birr, Meryem Suresi, 14 ve 15. ayetlerde ise Kur'an tarafından çocukların ebeveynlerine göstermesi gereken sevgi ve şefkati tanımlamak için de kullanılır. Berr ise Tur Suresi 28.ayette zikredilmektedir. Allah sevgisi ve Allah korkusu İslam'ın temellerinden ikisidir. İslam Allah sevgisi ile en büyük manevi kazanım olacağı Kur'an'da çeşitli surelerde belirtilmektedir. "Buna rağmen öyle insanlar var ki, Allah'tan başka varlıkları O'na denk tutar da, Allah'ı sever gibi onları severler. Gerçek mü'minlerin Allah'a olan sevgileri ise, her şeyden daha sağlam ve daha kuvvetlidir. (Kur'an, Bakara Suresi, 165. Ayet) Bir başka İslami kavram da Tanrı sevgisinin iyi işlere yol açtığıdır "Allah'a olan sevgileri için veya mala olan sevgilerine rağmen yemeklerini yoksula, yetime ve tutsağa verirler, onları doyururlardı." (Kur'an, İnsan Suresi, 8. Ayet)
Tasavvufta Tanrı'ya üç ana terimle -Seven, Sevilen ve Sevgili- atıfta bulunulur; bu terimlerden sonuncusu Sufi şiirinde sıklıkla görülür. Bütün bu şiir ve edebiyatın kurulu olduğu ilahi aşk temasının çıkış noktalarından bir diğeri de Enes bin Mâlik tarafından Muhammed'in söylediği belirtilen “Üç özellik vardır; bunlar kimde bulunursa o, imanın tadını tadar: Allah ve Resûlünü, (bu ikisinden başka) herkesten fazla sevmek, Sevdiğini Allah için sevmek, Allah kendisini küfür bataklığından kurtardıktan sonra tekrar küfre dönmeyi, ateşe atılmak gibi çirkin ve tehlikeli görmek.” (Buhari) “Amellerin en faziletlisi Allah için sevmek ve Allah için nefret etmektir.” (Ebu Davud) şeklindeki hadislerdir. Yine bu ilahi aşkın bir diğer dayanağı da Allahın isimleri arasında yer alan Cemal(Güzel) ve Celal (korkulan) sıfatlarındandır. İbni Arabi’nin ifadesiyle güzel (cemîl) olan Allah kendi suretiyle evreni yarattığından evrenin onun ve içindekilerin onun yarattığı hali ile sevilmesini savunur. Evrende güzel olan Allah'tır ona aşık olunur, insanın sevgisini  cemal güzel sıfatının yansımasıyla ancak o tatmin eder. Ancak korkulacak tek güçte yine Celal sıfatıyla kendisi olmalıdır.
Hıristiyanlıkta olduğu gibi İslam'da da Tanrı sevgisi hakkında çok sayıda mistik ve gelenek vardır:
"Aşk şeriatı, bütün dinlerden ayrıdır. Âşıkların şeriatı da Allah’tır, mezhebi de. Âlemde düşkünlere yardımcı erler vardır. Onlar, mazlumlar feryat ettiler mi derhal yetişirler. Mazlumların seslerini her yerden işitirler. Hak rahmeti gibi o tarafa koşarlar. Allah ile oturup kalkmak isteyen kişi veliler huzurunda otursun..." (Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî)
"Ey aşıklar! Tanrı sevgisi dini sadece İslam'da bulunmaz.
Aşk âleminde ne inanç vardır, ne de inançsızlık." (Mevlana)
İshq-e-Haqeeqi (Farsça) olarak bilinen İlahi Aşk kavramı, bugüne kadar birçok büyük Müslüman aziz tarafından detaylandırılmıştır. Bazı Sufi yazar ve şairler İlahi Aşkı tanımlamak için beşeri aşkı bir metafor olarak kullanmış olabilirler ancak önde gelen mutasavvıflar bu kavramı bütünüyle açıklayarak onun katı gerçekliğini ortaya koymuşlardır. Ünlü 7. yüzyıl sufi şairlerinden Rabia el-Adeviyye, ilahi Aşk doktrinini ortaya koyan ilk kadın olarak bilinir. İslam Sufizminde Işık, Tanrı'yı özverili ve koşulsuz olarak sevmek anlamına gelir. Mevlana'ya göre 'Sufizm' çilecilik (zühd) yolu değil, Ishq'ın kendisidir. Sultan Bahu'ya göre Ishq, kişinin tüm hayatını Allah'a adayarak ve karşılığında hiçbir ödül istemeyerek Allah'a hizmet etmesi anlamına gelir.
Tasavvufun ortak bakış açısı, aşk yoluyla yani "Allah için severek" insanoğlunun özündeki saflığa ve zarafete geri dönebileceğidir. Tasavvuf edebiyatından Yunus Emre "Yaradılanı severim, yaradandan ötürü" sözü ile bunu İslam'daki ilahi aşk/ilahi sevgi ilkesinin çıkış yerini vurgulamaktadır. Sufizmin önderlerinin bazıları, Allah'a olan aşkları nedeniyle, ona kavuşma arzusuyla "sarhoş" olmalarıyla ünlüdür; dolayısıyla Sufi şiirinde ve müziğinde mesela ünlü şair Ömer Hayyam gibi sürekli olarak şaraba atıfta bulunulur. Ancak buradaki dinen haram olan şaraba yapılan atıf "metaforik" mecazidir, Allah'a duyulan aşkın bir içki sarhoşluk hali gibi insanın gönlünde ve ruhunda bıraktığı izi hoş sedayı nitelendirmektedir. Dünya'da bir kadına veya erkeğe duyulan aşk "beşeri aşk"tır, burada önemli olan onları değil, onları yaratan varlığı ve onun eserlerini sevmek onun büyüklüğünü takdir etmektedir. Bu ise ilahi aşk (gerçek sevgi) olarak nitelendirilmekte, kutsanmakta ve bütün aşkların ulaşacağı gerçek noktanın burası olduğu belirtilip bu yönden beşeri aşk "aşağı aşk" olarak kabul edilmektedir. Geçici nitelikte ve tam bir hüküm ifade etmeyen beşeri aşkın ilahi aşka dönmesi esas olmalıdır.
İlahi aşkın esas kaynağı ezoterik geleneklerdeki vahdet-i vücud (varlığın bir oluşu/varlık birliği) inanç ve düşüncesidir. Varlığın Birliği anlayışında tüm varlık alemi sadece tek olan yüce yaratıcının tecellilerinden ibaret sayıldığı için aşk kavramı bütünleşmenin, bir olma çabasının görünümü olarak kabul edilir. Ezoterik geleneklerde İlahi olan yüce yaratıcı ile bütünleşmenin iki yolu vardır: Bilgi Yolu ve Sevgi Yolu. Bilgi yolundaki somut ve uygulamaya bağlı tüm deneyimler, sevgi yolunda nesnesiz, soyut bir hissedişe yönlendirilir. Bununla birlikte İslam dünyasında ilahi aşk ve vahdeti vücut kavramını savunduğu için öldürülen sonrasında öldürülmesine neden Abbasilerce, itibarı iade edilen Hallâc-ı Mansûr gibi bir tasavvuf şairi de bulunmaktadır.