stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Veli Mahmud Paşa
İkinci sadrazamlığı

1472 yılında 2. kez sadrazamlığa getirilen Veli Mahmud Paşa, Padişahla birlikte Uzun Hasan'a karşı sefere çıkmış ve bu seferde özellikle stratejik açıdan kötü bir pozisyonda başlayan Osmanlı kuvvetlerinin buna rağmen silah üstünlüğü ve başarılı taktiklerle Otlukbeli Muharebesi'nin kazanmasında büyük rol oynayanlardan biri olmuştur.
Ancak ikinci sadrazamlığında halkça sevilmesine karşın II. Mehmed'le ilişkileri ilk sadrazamlığı gibi iyi olmamıştır. Bunun nedeni Şehzade Mustafa ve saraydaki çeşitli devlet adamları ile içine düştüğü çekişmelerdir. Bunun neticesi 1474'te II. Mehmed tarafından idam ettirilmiştir. İdam nedeni ise tam bilinmemektedir. Gelibolulu Mustafa Âlî "Künhü'l-Ahbâr" adlı eserinde onun 1473 yılında Uzun Hasan'a karşı II. Mehmed'le sefere çıkan sadrazamın yokluğunda sadrazamın eşlerinden birinin (2. eşinin), II. Mehmed sonrası tahtın en güçlü adayı olarak bilinen, iyi bir asker ve halk tarafından sevilen bir kişi olan Şehzade Mustafa ile bir gece evinde birlikte olduğunu; bunu duyan sadrazamın derhal eşinden boşanıp Mustafa'yı ise zehirleterek öldürdüğü; II. Mehmet'in ise oğlunu öldüren sadrazamını idam ettirdiğinden bahseder.
İbn-i Kemal ve Behişçi adlı tarihçiler ise Mustafa ile sadrazam arasında anlaşmazlık olduğunu doğrulasa da bu olayı ve idam nedeninin bu olay olduğunu tam olarak doğrulayamamaktadır. Ancak Meali "Hürname" adlı eserinde Mustafa'nın ölüm döşeğindeyken Lalası "Ahmed Bey"i çağırıp ölümünden Veli Mahmud Paşa'nın sorumlu olduğunu ve intikamının alınmasını vasiyet ettiğini yazmaktadır.
Diğer bir hikâye de şöyledir: Mustafa'nın ölümü akabinde sadrazam idam edilmeyip ilk başta görevinden alınmıştır. Ancak Mustafa'nın ölümü sonrası herkes taziyelerini sunarken Edirne'den Mahmut Paşa padişahtan izin almadan saraya gelip Fatih'in karşısına çıkmış ve başsağlığı dileyip padişaha "Şehzade Mustafa öldü ise devlete hizmette ben varım" demiştir. Padişah'ın cevabı ise "Mustafa'nın düşmanının hayatta kalması mümkün değildir" olup Paşayı hapse atmıştır. Bir başka rivayete göre ise Şehzade Mustafa'nın ölümüne hiç karışmamış ancak ölümü sonrası görevden alındığında artık tekrar sadrazamlığa geçmesini istemeyen rakiplerinin karalaması ve onun ölümünden Paşa'nın çok memnun olduğu, söylentilerinin II. Mehmed'e yayılması ile paşanın hapsedildiği iddia edilmektedir. Hapisteyken "Ya beni affet veya öldür" çağrısını yapan Paşa'nın, II. Mehmed'in karşısına getirildiğinde aşırı kibirli ve mağrur bir tavır sergileyip kendi isminin padişahla bir anıldığını belirtip mertçe öldürülmesini veya affını istediğinden, bunun üzerine 17 Ağustos 1474'te idam ettirildiğinden söz edilir.
Eserleri

1459'da II. Mehmed İstanbul'u imar için bir girişime başladı. Devlet ricalini toplayarak onlardan kendi seçtikleri bir bölgede imar faaliyetlerinde bulunmalarını istedi.
Padişahın bu direktiflerine uyan veziriazam Veli Mahmud Paşa kendisi ismini taşıyan Mahmut Paşa Camisi ile şehrin en güzide alışveriş merkezi olarak günümüzde de bu durumunu koruyan, Mahmutpaşa Çarşısını inşa ettirdi. Burada ek hizmet olarak medrese ve başka imaretler yaptırdı. Bu halka açık hayır tesislerin finansmanına kurduğu çarşı, han ve hamamın gelirleri vakfedildi. Böylece Mahmut Paşa Semti, klasik Osmanlı İstanbul'unun 13 semtinden (Ayasofya, Sultan Mehmet, Sultan Beyazid, Sultan Selim, Atik Ali Paşa, İbrahim Paşa, Murat Paşa, Topkapı, Ebul Vefa, Davud Paşa, Koca Mustafa Paşa, Edirnekapı yakınındaki Atik Ali Paşa, Mahmud Paşa) birisi haline geldi.
Ankara'da günümüzde Anadolu Medeniyetleri Müzesi olarak hizmet veren Mahmud Paşa Bedesteni de Veli Mahmud Paşa tarafından yaptırılmıştır.
Popüler Kültürdeki Yeri

1978 yapımı Kara Murat Devler Savaşıyor filminde Veli Mahmud Paşa'yı Hulusi Kentmen canlandırmıştır.
Dış kaynaklar

Birışık, Abdülhamit (1999) "Mahmud Paşa"  Yaşamları ve Yapıtlarıyla Osmanlılar Ansiklopedisi, İstanbul: Yapı Kredi Kültür Sanat Yayıncılık A.Ş. C.2 s.70-71 ISBN 975-08-0072-9
Banoğlu, Niyazi Ahmet (1970) Mahmud Paşa: Hayatı ve Şehadeti, İstanbul: Osmanbey Matbaası.
Danişmend, İsmail Hâmi, (1961) Osmanlı Devlet Erkânı, İstanbul: Türkiye Yayınevi.
Finkel, Caroline (2006). Osman's Dream: The Story of the Ottoman Empire 1300–1923. Londra: John Murray. ISBN 978-0-7195-6112-2. (İngilizce)
Stavrides, Théoharis (2001), The Sultan of vezirs: the life and times of the Ottoman Grand Vezir Mahmud Pasha Angelovic (1453–1474), Brill, ISBN 9789004121065 (İngilizce)
Ekrem Reşit Rey

Ekrem Reşit Rey (1900 - 13 Temmuz 1959), Türk oyun yazarı. Revü ve operetleri ile tanınır. Kardeşi Cemal Reşit Rey'in bestelediği ve tamamı Darülbedayi'de sahnelenen eserleriyle Fransız müzikal kültürünü Türkiye'ye adapte etmeye çalıştı. Ayrıca pek çok ünlü romanı radyoya uyarlanmış; otuzu aşkın piyesi radyolarda oynanmıştır. En ünlü eseri Lüküs Hayat operetidir.
Yaşamı

1900 yılında İstanbul'da doğdu. Babası Mâbeyn-i Hümâyun katibi Ahmet Reşit Rey, annesi ise Sadrazam İbrahim Edhem Paşa'nın oğlu Mustafa Bey'in kızı Fethiye Hanım'dır. Küçük yaşta resim dersleri almaya başladı. Galatasaray Lisesi'nde başladığı eğitimini, 1913 yılında ailesinin Paris'e göç etmesi üzerine Paris'te Buffon Lisesi'nde sürdürdü. I. Dünya Savaşı başlayınca, kendisinden dört yaş küçük kardeşi Cemal Reşit ve annesiyle birlikte İsviçre'ye gitti. Cenevre'de Güzel sanatlar Akademisi'nde okudu. 1919 yılında babası Dahiliye Nazırlığına atanınca ailesiyle birlikte İstanbul'a döndü. Bir süre Fransızca öğretmenliği yaptı.
Fransızca romanlar yazdı, 1930'da Fransa'da Désorientée adlı romanı yayınlandı. 1931'de yazdığı Barbaros Hayreddin'in Kitabı adlı biyografik romanı  daha sonra sekiz dile çevrildi. Bu eseri sayesinde Fransız Yazarlar Cemiyeti üyesi oldu. 1942'de Fransa hükûmeti kendisine "Officier d 'Académie" unvanını verdi.
1930'larda İstanbul Şehir Tiyatroları'nda sahnelenmek üzere oyunlar yazdı ve çevirdi. Kardeşi Cemal Reşit Rey ile birlikte çalışarak Fransız müzikal kültürünü Türkiye'ye adapte etmeye çalıştı. Revü-operet tarzında ilk eseri olan Üç Saat adlı revü-opereti 1932'de kaleme aldı. Eseri Cemal Reşit Rey besteledi. Bu ilk çalışmayı Lüküs Hayat (1933), Deli Dolu(1934), Söz Caz (1935) ve Maskara" (1936) izledi. Tamamı İstanbul Şehir Tiyatroları'nda sahnelendi. Hava Cıva opereti, 1942'de Ses Tiyatrosu tarafından oynandı.
1938'de Ankara Radyosu'nda temsil şefi oldu. Daha sonra İstanbul Radyosu'nda pek çok ünlü tiyatro eseri ve klasik romanı radyoya uyarlayarak çalışmalarını sürdürdü. Otuzdan fazla piyesi radyolarda oynandı. İstanbul gazetelerinde çıkan yazıları ve eleştiriyle tanındı.
İsmail Galip Bey

İsmail Galib Bey (1848 - 1895) ilk Türk nümizmatlarından olup, Sadrazam İbrahim Ethem Paşa'nın oğlu, Osman Hamdi Bey'in küçük kardeşi, Halil Ethem Eldem'in ağabeyidir.
Küçük yaştan itibaren İslam sikkelerine merak sa­rmış, büyük bir itina ile onları toplamaya başlamış ve koleksiyonunu değerlendirmesini bilmiştir. Bilimsel metotlarla çalışan, tahlil ve eleştiri yapan ilk Türk İslam sikkeleri koleksiyoncusudur. Eserleri, nümismatik meraklıları için bir rehber ve bir referans kaynağıdır.
İlk eseri, Takvim-i Meskükât-ı Osmaniye Kataloğu'dur. Eser Sul­tan II. Abdülhamit devrinde, İstanbul'da 1890'de basılmış olup 503 sayfa, 12 levha ve Osmanlı sikkelerine ait birçok değerli ta­rihi kayıtları içermektedir. İkinci eseri, Takvîm-i Meskükât-ı Selçukiye'dir. Eser İstanbul'da 1892'de basılmış olup, 143 sayfa, 5 levha'dan müteşekkildir. Her iki katalog muhteviyatı kendi sikkelerini tanıtmaktadır. Ölümünden sonra, bu sikkeleri, oğlu Mübarek Galib Bey, İstanbul Darphanesine satmıştır. Üçüncü eseri, Meskükât-ı Türkmaniye Katalogu, İstanbul 1311 tarihli, 183 sayfa ve 8 levhadır. Dördüncü eseri, yine Müze-i Hümâyun Meskükât-ı Kadime-i İslamiye Kataloğu II. Kısmı, Sasani, Bizans tarzında sikkeler, Emevi, Abbasi, Toluni, İhşidi, Samanî, Hamdani, Buveyhi ve Mervaniler, İs­tanbul 1312 tarihli, 446 sayfa ve 5 levhadır.
İsmail Galip Bey 1895'te İstanbul'da ölmüştür.
Tunç Yalman

Tunç Yalman
Tunç Yalman (d. 25 Eylül 1925, İstanbul – ö. 3 Mart 2006, İzmir), tiyatro sanatçısı. Oyunculuk, yönetmenlik, çevirmenlik yapmıştır. Broadway’de oyun sahneleyen ilk Türk tiyatro sanatçısıdır. Yazar ve çevirmen Rezzan Yalman ile gazeteci ve yazar Ahmet Emin Yalman’ın oğludur.
Tiyatro yaşamına Robert Kolej’de öğrenciyken başladı. Okulunu bitirdiği 1944 yılında Muhsin Ertuğrul’un gençlerle hazırladığı Othello oyununda sahneye çıktı. 1945'te Kuzey İrlanda'da Queens Üniversitesinde İngiliz Edebiyatı okudu. 1946 yılında İstanbul Şehir Tiyatroları’na girdi ve Muhsin Ertuğrul ile birlikte çalıştı.[kaynak belirtilmeli] Tiyatroyu onun yanında öğrendi, ona olan hayranlığı ölene dek sürdü. 2000 yılında yayınladığı, bir anı kitabı olmanın ötesinde Türk tiyatrosu adına önemli bir belge olan “Tunç İki Gözüm” adlı eserinde Muhsin Ertuğrul'dan kendisine gönderilen mektupları okuyucuya sundu.
Tunç Yalman tiyatro eğitimini ve bu alanda yüksek lisansını ABD'de Yale Üniversitesinde tamamladı. Milwaukee Repertuvar Tiyatrosunda yönetmen olarak çalıştı. Daha sonra Vatan gazetesi'nde üç yıl boyunca Şakir Eczacıbaşı ile birlikte 'Sanat Yaprağı'nı çıkardı.
Rockefeller Vakfı bursu ile ABD ve Avrupa'nın belli başlı tiyatrolarında incelemeler yaptı. 1957 yılında yönetmen ve oyuncu olarak Dormen Tiyatrosu kadrosuna katıldı. 1959 yılında Fransa'ya giderek reji asistanı oldu. 1960 yılında dönerek Şehir Tiyatrosuna girdi.
Gerek özel tiyatrolarda gerekse İstanbul Şehir Tiyatrosunda çeşitli oyunlar sahneleyen Tunç Yalman 1976-1989 yılları arasında ABD'de Carnegie Mellon Üniversitesinde Tiyatro Kürsüsünde ders vermeye başladı. Bu arada pek çok Fransızca ve İngilizce oyunu da Türkçeye çevirdi.
Tunç Yalman oyunculuğunun, yönetmenliğinin ve çevirmenliğinin yanı sıra, uzun yıllar babası Ahmet Emin Yalman'ın sahibi olduğu Vatan Gazetesinde yazdığı tiyatro yazıları ve eleştirileriyle de Türk tiyatrosuna önemli katkılarda bulundu.
Tunç Yalman uzun yıllar boyunca Uluslararası İstanbul Tiyatro Festivalinin Danışma Kurulunda da görev yaptı.
3 Mart 2006 tarihinde öldü. Cenazesi Feriköy Mezarlığı'na defnedildi.
Yönettiği bazı tiyatro oyunları

Altı erece Uzak : John Guare - İstanbul Şehir Tiyatrosu - 1992
Aktör Kean : Raymund Fıtzsımons - İstanbul Şehir Tiyatrosu - 1989
Aç Sınıfın Laneti : Sam Shepard - İstanbul Şehir Tiyatrosu - 1988
Vahşi Batı : Sam Shepard - İstanbul Şehir Tiyatrosu - 1986
Nora (Bir Bebek Evi : Henrik İbsen - İstanbul Şehir Tiyatrosu - 1985
İran dilleri

| İran dilleri İrani diller |
| --- | --- |
Coğrafi dağılım: Batı ve Orta Asya, Kafkasya
Sınıflandırma: Hint-Avrupa dilleriHint-İran dilleriİran dilleri
Alt bölümler:  Batı İran dilleri  Doğu İran dilleri 
ISO 639-5: ira
İran dillerinin coğrafi dağılımı.
İran dilleri veya İranî diller, Hint-Avrupa dil ailesinin Hint-İran dilleri koluna bağlı dil öbeği. Günümüzde 150-200 milyon kişinin bu dil grubuna ait dilleri konuştuğu tahmin edilir. İran dilleri tarihsel gelişim açısından üç gruba ayrılır: Eski İran dilleri, Orta İran dilleri ve Yeni İran dilleri.
Eski İran dilleri, Hint-Âri dili olan Sanskritçeyle yakın akrabaydı ve MÖ 3. yüzyıla değin konuşuluyordu. Zerdüşt dininin kutsal kitabı Avesta'nın dili Avestaca, Ahamenişler döneminde resmî  dil olmuş Eski Farsça ve büyük bir imparatorluk kuran Medlerin dili Eski İran dillerinin bir parçası olarak sınıflandırılmaktadır. Orta İran dilleri, MÖ 10. yüzyıl ile 3. yüzyıllar arasında konuşuluyordu. Part dili, Baktriya dili ve Pehlevi dili Orta İran dillerinin en önemlileriydi. Sakaca, Eski Osetçe veya İskit-Sarmat dili olarak da bilinen İskitçe, Soğdca, Manice, Hutence ve Harezmce de Orta İran dillerine giriyordu. Yeni Farsça, İslam dininin İran'da yayılmaya başlamasıyla ortaya çıktı. Modern Farsça, Afganistan'ın resmî  dili olan Peştuca, Kafkasya'da konuşulan Osetçe, Zazaca, Talışça, Tatça, Simnanca, Sengserce, Beluçça, Kürtçe ve Yağnup dilleri Yeni İrani dillerine bağlı dillerdir.
Bu tarihsel sınıflandırmanın dışında diller, genellikle Doğu ve Batı İrani diller olmak üzere, gösterdikleri farklı özelliklere dayanaraktan genetik gruplara ayrılır. Bu ayrılmış alt gruplar ise daha sonra Kuzeybatı, Güneybatı, Kuzeydoğu ve Güneydoğu İran dilleri olarak  alt gruplara ayrılabilir. Batı İrani Dilleri; Med dili, Partça, Eski Azerice, Farsça, Kürt dilleri, Zazaca, Talışça, Tatça, Simnanca, Sengserce, Talışça, Mâzenderanca, Gilekçe, Beluçça, Goranice ve Lurca gibi dillerdir. İskit dilleri, Soğdca, Baktriya dili, Peştuca ve Osetçe ise Doğu İran dilleri olarak sınıflandırılır.
İran dillerinin sınıfları

İran dilleri 60 dil, 16 † (ölü) (150 Mio konuşan kişi)
İran dil ailesi ağacı. (Ölü diller dahil)
Türkmen halısı

| Türkmenistan'da geleneksel Türkmen halı sanatı |
| --- | --- |
UNESCO Somut Olmayan Kültürel Mirası
Teke tasarımı Türkmen halısı. Bu desene genellikle "Buhara" baskı tasarımı denir.
Ülke: Türkmenistan
Kaynak: 01486
Tescil geçmişi
Tescil: 2019 (14. oturum)
Türkmen halısı  geleneksel olarak Orta Asya kökenli bir tür el yapımı yer kaplama tekstilidir. Orijinal Türkmen aşiret halıları ile bugün başta Pakistan ve İran olmak üzere ihracata yönelik çok sayıda üretilen kilimleri birbirinden ayırmakta fayda vardır. Orijinal Türkmen halıları, Türkmenistan'ın ana etnik grubu olan ve Afganistan ve İran'da da bulunan Türkmen aşiretleri tarafından üretilmiştir. Çadır halılarından, kapı süslerine, irili ufaklı çantalara kadar pek çok amaç için kullanılmaktadırlar.
Geleneksel Türkmen halı sanatı, UNESCO'nun Somut Olmayan Kültürel Mirasın Korunması Hükümetler
arası Komitesi tarafından 2019 yılında İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası Temsilci listesine alınmıştır.
Tarihi

Birkaç yüzyıl önce, neredeyse tüm Türkmen kilimleri göçebe aşiretler tarafından neredeyse tamamen yerel olarak elde edilen malzemelerle, sürülerden elde edilen yünlerle, bitkisel boyalarla veya topraktan elde edilen diğer doğal boyalarla üretiliyordu. aşiretten aşirete değişen geometrik tasarımlar kullandılar; en ünlüleri Yomut, Ersari, Sarık, Salor ve Tekke'dir. Birçok kilim koleksiyoncusu tarafından cazibenin bir parçası olarak kabul edilen düzensizlikler oldukça yaygındı, çünkü doğal malzemeler parçadan parçaya değişiklik gösteriyordu. Yünlü çözgü veya atkı, özellikle taşıma için düzenli olarak katlanan ve başka bir kampta yeniden kurulan bir dokuma tezgahında esneyebiliyordu. Son zamanlarda şehirlerde büyük halı atölyeleri ortaya çıktı, düzensizlikler azaldı ve teknoloji biraz değişti. Yaklaşık 1910'lardan beri doğal boyaların yanı sıra sentetik boyalar da kullanılmaktadır.  Çözgü ve atkı ipliklerinde pamuk kullanımı da yaygınlaştı.
Pakistan ve İran'da ihracata yönelik çok sayıda üretilen ve Türkmen kilimleri adı altında satılan kilimler çoğunlukla sentetik boyalar kullanılarak, pamuklu çözgü ve atkılar ile yün havlı olarak yapılmaktadır. Orijinal Türkmen kabile halılarıyla çok az ortak noktaları vardır. Bu ihraç halılarında çeşitli desen ve renkler kullanılmaktadır, ancak en tipik olanı Tekke ana halısından türetilen, genellikle kırmızı veya ten rengi bir arka plana sahip olan Buhara desenidir (resim). Bir diğeri ise sekizgen fil ayağı desenli Ersari ana halısından türetilmiştir. Orijinal Türkmen kabile halılarının örneklerini koruyan Türkmen Halı Müzesi Aşkabat'ta bulunuyor.
Geleneksel Türkmen desenli birçok Afgan halısı bu ülkede yaşayan etnik Türkmenler tarafından yapılmaktadır. Afganistan, çoğunlukla ihracat için çok sayıda kilim üretiyor ve bunların çoğu "Buhara" deseninde. Ancak Türkmen desenlerinin kullanıldığı Afgan halıları da vardır.
Türkmenistan'da

20. yüzyılın sonlarında Türkmenistan'da halı dokumacılığı ekonominin en önemli sektörlerinden biri haline gelmişti. 1992 yılında Türkmen Halı Günü resmi olarak ulusal bayram haline geldi ve her yıl Mayıs ayının son Pazar günü kutlandı. Modern Türkmen halıları arasında 2001 yılında dokunan ve 2003 yılında Guinness Rekorlar Kitabı'na giren 301m²'lik toplam alanıyla dünyanın en büyük el yapımı halısı yer almaktadır.
Türkmenistan'da > Arma

Türkmenistan Bayrağının dikey şeridi, Türkmen halılarının beş ana desenini göstermektedir. Bu desenler, kenarlara dağıtılmış ikincil şekillerle süslenir. Desenler Türkmenistan'ın ulusal birliğini yansıtır. Türkmenistan Amblemi'nin kırmızı diskindeki beş geleneksel halı motifi, beş büyük boyu veya evi ve ülkenin geleneksel ve dini değerlerini temsil etmektedir. Bu Türkmen boyları geleneksel sıralamaya göre Teke, Yomut, Ersari, Çavuldur ve Sarık'tır
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 |
| --- | --- | --- | --- | --- |

| Türkmenistan bayrağı | Türkmenistan amblemi | Türkmenistan Amblemi (1992-2000) | Türkmenistan Amblemi (2000-2003) | Sovyetler Birliği içinde bir cumhuriyet olarak (1937-1991) ve bağımsızlık sonrası (1991-1992)  Türkmenistan'ın amblemi |
Türkmenistan'da > Halı Bakanlığı

Devlet Derneği Türkmenhaly, Türkmenistan'dan gelen saf yün tüylü el yapımı Türkmen halılarının dünya pazarının önemli bir tedarikçisidir. Şirketin ana faaliyet konusu Türkmen halı ve kilimlerinin üretimi ve satışı, el halı dokuma geleneklerinin korunması, eski halı süs eşyaları ve eşyalarının restorasyonudur.
Türkmenistan'da > Türkmen Millî Halı Müzesi

Aşkabat'ta 20 Mart 1993 tarihli Türkmenistan Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi ile Türkmen Halı Müzesi oluşturuldu. Halı Müzesi, aralarında nadir bulunanların da bulunduğu 2.000'e yakın halının sergilendiği Türkmenistan'ın kültür merkezlerinden biridir. Mesela müzede anahtarlarla giyilmek üzere tasarlanmış dünyanın en küçük halı ürünü var. Müzede ayrıca antika halıların restorasyonu da yapılıyor. Bu zorlu bir süreç; ustaca dokunmuş bazı eski örnekler 1.350.000 kadar düğüm içerebilir. Müze sürekli güncelleniyor ve çalışanları eski halı koleksiyonlarını araştırıp derliyor. Ulusal Türkmen Halıları Müzesi'nin yeni binasının toplam alanı 5089m²'dir. Müze ayrıca uluslararası bilimsel forumlara ve konferanslara da ev sahipliği yapıyor.
Türkmenistan'da > Halı üreten başlıca şehirler

Bereket'te 1923 yılından bu yana faaliyet gösteren bir Türkmen halı dokuma fabrikası bulunmaktadır.
Bir Türkmen halısı üzerinde duran iki Türkmen erkeği. (1905-1915)
Türkmen halı dokumacılarını tasvir eden 1950 Sovyet pulu
Dünyanın en büyük halısı
Ulusal desenli Türkmen Teke halısı
Salır tasarımı Türkmen deve tuzağı motifi.
Türkmen evreninin dört kapısının koruyucu figürlerinin desenini gösteren bir Türkmen halısı parçası
İETT

| İstanbul Elektrik, Tramvay ve Tünel İşletmeleri Genel Müdürlüğü İETT |
| --- | --- |

Kuruluş: 1871 (154 yıl önce) (1871)
Tür: Ulaşım, Toplu ulaşım
Merkez: İstanbul
Genel Müdür: İrfan Demet
Ana kurum: İstanbul Büyükşehir Belediyesi
Bütçe: 15 milyar 400 milyon  TL  (2023)
Personel: 5.073 (2021)
Resmî site: iett.istanbul
İstanbul Elektrik Tramvay ve Tünel İşletmeleri veya resmî kısaltmasıyla İETT, İstanbul'da İstanbul Büyükşehir Belediyesine bağlı toplu taşıma hizmeti veren kuruluştur.
İETT filosundaki otobüslerden birisi olan Mercedes Benz Citaro O530, Anadolu Hisarı'nda.
Tarihçe

1939 yılında muhtelif şirketleri millîleştiren 3645 sayılı yasa ile "İstanbul Elektrik Tramvay ve Tünel İşletmeleri Umum Müdürlüğü" adı altında bugünkü statüsüne kavuştu. 1945 yılında Yedikule ve Kurbağalıdere havagazı fabrikaları ile bu fabrikaların beslediği İstanbul ve Anadolu havagazı dağıtım sistemleri İETT'ye devredildi. 1961'de işletmeye alınan troleybüsler, 1984'e kadar İstanbullulara hizmet verdi. 1982 yılında çıkarılan bir yasa ile tüm elektrik hizmetleri, hak ve vecibeleriyle birlikte Türkiye Elektrik Kurumu (TEK)'na devredildi. Daha sonra 1993 yılında havagazı üretim ve dağıtım faaliyetleri sona erdi. Bugün yalnızca kent içi toplu taşıma hizmeti sunan İETT, otobüs, tramvay ve tünel işletmeciliğinin yanında özel halk otobüsleri ve İstanbul Ulaşım A.Ş.'nin yönetim, işletme ve denetiminden sorumludur. İETT ayrıca İstanbul'daki raylı sistemlerin (metro ve tramvay) bir bölümünün (Eminönü - Kabataş, Sultançiftliği - Edirnekapı, Edirnekapı - Topkapı, Otogar - Başakşehir) yapımını da üstlenmiştir.
Tarihçe > Tramvay

İstanbul kent içi toplu ulaşım 1869 yılında Dersaadet Tramvay Şirketi'nin kurulması ve Tünel'in inşasına karar verilmesiyle başladı. 1871 yılında bu şirket tarafından Azapkapı - Galata, Aksaray - Yedikule, Aksaray - Topkapı ve Eminönü - Aksaray hatlarında atlı tramvay ile toplu taşıma hizmeti verilmeye başlandı ve ilk sene 4,5 milyon kişi taşındı. Bu hatlarda toplamda 430 at tarafından çekilen 45 tramvay aracı metre hat açıklığındaki raylarda sefer yapmaktaydı. 1912 yılında, Balkan Savaşları sırasında, tüm atlar cepheye gönderildiği için atlı tramvay seferlerine bir yıl boyunca ara verildi.
Tramvay ağı 2 Şubat 1914'te elektrikli hâle getirildi. 8 Haziran 1928'de tramvay Üsküdar - Kısıklı arasında da çalışmaya başladı. 1950'lere gelindiğinde, tramvay hatlarının uzunluğu 130 km'ye ulaşmıştı. 1956 yılında 56 hatta 270 tren ve 108 milyon yolcu ile zirve yıllarını yaşadı. 27 Mayıs Darbesi sonrası tramvay hizmeti kapatılmaya başlandı. Hatlar sökülerek yerine o günün şartlarında daha hızlı ve seri hareket edebilen motorlu taşıtların ilerleyebileceği yollar inşa edildi. Eski tramvaylar, 12 Ağustos 1961 yılına kadar kentin Avrupa yakasında ve 14 Kasım 1966 yılına kadar Anadolu yakasında hizmet vermeye devam etti.
Tramvayla aynı sıralarda, 30 Temmuz 1871'de, Pera ile Galata arasındaki Tünel'in inşaatına da başlandı. Tünel füniküler hattı 5 Aralık 1874'te, Londra metrosundan sonra dünyada ikinci metro hattı olarak hizmete girdi. Başlangıçta, sadece yük ve hayvan taşınması için kullanılan hatta, 17 Ocak 1875'ten itibaren yolcu taşımacılığına da başlandı. Bu hizmet hâlen devam etmektedir.
Tarihçe > Elektrik

Türkiye'de ilk elektrik dağıtım işletmesi İstanbul'da hayata geçirilir. 1908 yılında İkinci Meşrutiyet'in ilanıyla gelişen modernizasyon hareketleri sırasında, Osmanlı İmparatorluğu'nda yapılan araştırmalar sonucu İstanbul'da elektrik dağıtım imtiyazı, merkezi Peşte'de bulunan Ganz Anonim Şirketi'ne verilir. Daha sonra başka ortaklarla 1910 yılında Osmanlı Anonim Elektrik Şirketi'ne dönüşen yapı, birinci dünya savaşı ve sonrasında Silahtar'ta özellikle tramvaylar için elektrik üretmeye başlar. Cumhuriyet'in ilanıyla Ankara hükûmeti; personelinin Türk vatandaşı olması, yatırım mecburiyeti ve hizmetin geliştirilmesi konularında ek anlaşmalar yaparak şirketi tanır. Özel Elektrik Şirketi, 31 Aralık 1937'de 11 milyon 500 bin Liraya kamulaştırılarak Nafıa Vekaleti'ne bağlı Elektrik İşleri Umum Müdürlüğü adını alır ve elektrik üretimi ve dağıtımından sorumlu olur.
16 Haziran 1939'da kurulan İETT İşletmeleri Umum Müdürlüğü, elektrik üretim ve dağıtım işini üstlenir. 1952 yılına kadar üretim ve dağıtımı bir arada yürüten İETT, bu tarihten sonra Etibank’tan elektrik almaya başlar. 1970 yılında Türkiye Elektrik Kurumu yasasıyla elektrik dağıtımından TEK sorumlu olur. 1982’de ise elektrik dağıtım hizmeti tamamen TEK’e devredilir.
Tarihçe > Hava gazı

İstanbul’da hava gazı üretimine, ilk kez 1853 yılında Dolmabahçe Sarayı’nın aydınlatılması amacıyla başlanır. 1878’e kadar Yedikule’de, 1891’de Kadıköy’de yabancı sermayeli özel şirketlerce yürütülen üretim ve dağıtım işi birkaç el değiştirdikten sonra, 1945 yılında 4762 sayılı devir yasasıyla İETT’ye devredilir.
1984 yılında imtiyazı dolan Beyoğlu Poligon Hava gazı Fabrikası’nın da devredilmesiyle İETT, hava gazı üretimi ve dağıtımında tekel olur. Kok üretimi ve satışı da yapan, yaklaşık bin kişinin çalıştığı, günlük ortalama kapasitenin 300 bin metreküpü bulduğu, 80 bin abonesiyle İstanbul’a onyıllar boyu yaz kış demeden hizmet veren işletme, doğal gazın günlük yaşama girmesi ve geri teknoloji nedeniyle Haziran 1993’te tasfiye edilir.