Çiçek hastalığı
Tarihçe > Eradikasyon

Ayrıca bakınız: Çiçek aşısı ve İnokülasyon
Çiçek inokülasyonuna ilk açık atıf Çinli yazar Wan Quan (1499-1582) tarafından 1549 yılında yayınlanan Dòuzhěn xīnfǎ (痘疹心法, "Çiçek Hastalığı Öğretileri") adlı eserinde yapılmıştır ve Çin'deki uygulamanın ilk ipuçları 10. yüzyılda verilmiştir. Çin'de toz haline getirilmiş çiçek hastalığı kabukları sağlıklı kişilerin burunlarına üflenirdi. İnsanlar daha sonra hafif bir hastalık vakası geliştiriyor ve o andan itibaren hastalığa karşı bağışıklık kazanıyorlardı. Bu teknik %0,5-2 ölüm oranına sahipti, ancak bu oran hastalığın kendisinin %20-30 ölüm oranından oldukça düşüktü.
Çin'deki inokülasyon uygulamasına ilişkin iki rapor 1700 yılında Londra'daki Royal Society'ye ulaştı: Biri Çin'de görev yapan East India Company'nin bir çalışanından rapor alan Martin Lister tarafından, diğeri ise Clopton Havers tarafından.
Voltaire (1742) Çinlilerin "bu yüz yıl boyunca" çiçek inokülasyonu uyguladıklarını bildirmektedir. Daha sonra İngiltere'de de uygulanacak olan variolasyon, Mary Wortley Montagu tarafından Osmanlı İmparatorluğu'nda da görülmüştür.
Çiçek hastalığının ortadan kaldırılabileceğine dair ilk sözlerden biri, İskoçya'nın Shetland bölgesinde kendi kendini yetiştirmiş bir inokülasyoncu olan Johnnie Notions'ın çalışmalarına atıfta bulunarak söylenmiştir. Notions, resmi bir tıp geçmişi olmamasına rağmen kendi geliştirdiği bir yöntemle en azından 1780'lerin sonlarından itibaren insanları tedavi etmede başarılı oldu.
Yöntemi, çiçek hastalığı irinini torf dumanına maruz bırakmayı, 8 yıla kadar kafurla birlikte toprağa gömmeyi ve ardından maddeyi bir bıçak kullanarak kişinin derisine yerleştirmeyi ve kesiyi bir lahana yaprağıyla örtmeyi içeriyordu. Tek bir hastasını bile kaybetmediği söylenir. Arthur Edmondston, Notions'un tekniği üzerine 1809'da yayınlanan yazılarında şöyle demiştir: "Eğer her uygulayıcı hastalıkta onun kadar başarılı olsaydı, çiçek hastalığı sisteme zarar vermeden ya da bu konuda herhangi bir şüpheye yer bırakmadan yeryüzünden silinebilirdi."
İngiliz doktor Edward Jenner, 1796 yılında inek çiçeğinin insanları çiçek hastalığından korumadaki etkinliğini göstermiş, ardından çiçek hastalığını bölgesel ölçekte ortadan kaldırmak için çeşitli girişimlerde bulunulmuştur. Rusya'da 1796'da bu tedaviyi alan ilk çocuğa Büyük Katerina tarafından "Vaccinov" adı verildi ve masrafları ulusa ait olmak üzere eğitildi.
Aşının Yeni Dünya'ya tanıtılması, Jenner'ın çocukluk arkadaşı ve tıbbi meslektaşı Dr. John Clinch tarafından 1800 yılında Trinity, Newfoundland'da gerçekleştirilmiştir. İspanyol Kraliyeti, 1803 gibi erken bir tarihte, aşıyı Amerika ve Filipinler'deki İspanyol kolonilerine taşımak ve buralarda kitlesel aşılama programları oluşturmak için Balmis seferini düzenledi. ABD Kongresi, güvenli çiçek aşısının Amerikan halkına sunulmasını sağlamak için 1813 Aşı Yasası'nı kabul etti. Yaklaşık 1817'de Hollanda Doğu Hint Adaları'nda güçlü bir devlet aşılama programı mevcuttu.
26 Ağustos 1807'de Bavyera, dünyada zorunlu aşı uygulamasını başlatan ilk ülke oldu. Bunu 1809'da Baden, 1815'te Prusya, 1818'de Württemberg, 1816'da İsveç ve 1874'te Reichs Aşılama Yasası ile Alman İmparatorluğu takip etti.
Lüterci İsveç'te Protestan din adamları 1800 gibi erken bir tarihte gönüllü çiçek aşılamasında öncü bir rol oynamıştır. İlk aşılama 1801 yılında Lihtenştayn'da gerçekleştirilmiş ve 1812 yılından itibaren aşılama zorunlu hale getirilmiştir.
İngiliz Hindistanı'nda, Avrupalı yetkililerin gözetiminde Hint aşıcılar aracılığıyla çiçek aşısını yaygınlaştırmak için bir program başlatıldı. Bununla birlikte, Hindistan'daki ve özellikle Burma'daki İngiliz aşılama çabaları, zorlu yasalara, aşının ve aşı koruyucusunun yerel etkinliğindeki gelişmelere ve eğitim çabalarına rağmen, yerli halkın aşılamayı tercih etmesi ve aşılamaya güvensizliği nedeniyle engellenmiştir.
1832 yılına gelindiğinde, Amerika Birleşik Devletleri federal hükûmeti Amerikan yerlileri için bir çiçek aşısı programı oluşturdu. 1842'de Birleşik Krallık inokülasyonu yasakladı ve daha sonra zorunlu aşılamaya geçti. İngiliz hükûmeti 1853 yılında bir Parlamento Yasası ile zorunlu çiçek aşısı uygulamasını başlatmıştır.
Amerika Birleşik Devletleri'nde 1843'ten 1855'e kadar önce Massachusetts, ardından da diğer eyaletler çiçek aşısını zorunlu kıldı. Bazıları bu önlemlerden hoşlanmasa da çiçek hastalığına karşı koordineli çabalar devam etti ve hastalık zengin ülkelerde azalmaya devam etti. Kuzey Avrupa'da bazı ülkeler 1900 yılına kadar çiçek hastalığını ortadan kaldırmış ve 1914 yılına gelindiğinde sanayileşmiş ülkelerin çoğunda görülme sıklığı nispeten düşük seviyelere inmiştir.
Aşılama, sanayileşmiş ülkelerde 1970'lerin ortalarından sonlarına kadar yeniden salgına karşı koruma olarak devam etmiştir. Avustralya ve Yeni Zelanda iki önemli istisnadır; ikisi de çiçek hastalığını endemik olarak yaşamamış ve hiçbir zaman yaygın olarak aşılanmamış, bunun yerine mesafe ve sıkı karantinalarla korunmaya güvenmişlerdir.
Çiçek hastalığının ortadan kaldırılmasına yönelik batı yarımküre çapındaki çaba 1950 yılında Pan Amerikan Sağlık Örgütü tarafından gerçekleştirilmiştir. Kampanya, Arjantin, Brezilya, Kolombiya ve Ekvador hariç tüm Amerika kıtası ülkelerinde çiçek hastalığının ortadan kaldırılmasında başarılı oldu.
1958 yılında SSCB Sağlık Bakan Yardımcısı Profesör Viktor Jidanov, Dünya Sağlık Asamblesini çiçek hastalığını ortadan kaldırmak için küresel bir girişimde bulunmaya çağırdı. Öneri (Karar WHA11.54) 1959 yılında kabul edildi. Bu noktada, her yıl 2 milyon insan çiçek hastalığından ölüyordu. Genel olarak, özellikle Afrika'da ve Hint alt kıtasında eradikasyon yönünde kaydedilen ilerleme hayal kırıklığı yaratıyordu.
1966 yılında Amerikalı Donald Henderson liderliğinde uluslararası bir ekip olan Çiçek Hastalığını Yok Etme Birimi kuruldu. 1967'de Dünya Sağlık Örgütü, bu çabaya yıllık 2,4 milyon dolar katkıda bulunarak küresel çiçek hastalığının eradikasyonunu yoğunlaştırdı ve Çek epidemiyolog Karel Raška tarafından teşvik edilen yeni hastalık gözetim yöntemini benimsedi.
1950'lerin başında dünyada her yıl tahminen 50 milyon çiçek hastalığı vakası görülüyordu. Çiçek hastalığını ortadan kaldırmak için her salgının, vakaların izole edilmesi ve yakın çevrede yaşayan herkesin aşılanması yoluyla yayılmasının önlenmesi gerekiyordu. Bu süreç "halka aşılama" olarak bilinmektedir. Bu stratejinin anahtarı, bir topluluktaki vakaların izlenmesi (sürveyans olarak bilinir) ve kontrol altına alınmasıydı.
DSÖ ekibinin karşılaştığı ilk sorun, çiçek vakalarının yetersiz raporlanmasıydı, çünkü birçok vaka yetkililerin dikkatini çekmemişti. İnsanların çiçek hastalığı enfeksiyonu için tek rezervuar olması ve asemptomatik taşıyıcıların bulunmaması çiçek hastalığının ortadan kaldırılmasında önemli bir rol oynamıştır.
DSÖ, ülkelere gözetim ve kontrol altına alma faaliyetlerinin oluşturulmasında yardımcı olan bir danışmanlar ağı kurmuştur. Başlangıçta, aşı bağışları öncelikle Sovyetler Birliği ve Amerika Birleşik Devletleri tarafından sağlandı, ancak 1973 yılına gelindiğinde tüm aşıların yüzde 80'inden fazlası gelişmekte olan ülkelerde üretildi. Sovyetler Birliği 1958 ve 1979 yılları arasında bir buçuk milyar doz aşının yanı sıra tıbbi personel de sağlamıştır.
Avrupa'daki son büyük çiçek hastalığı salgını 1972 yılında Yugoslavya'da, Kosovalı bir hacının virüsü kaptığı Orta Doğu'dan dönmesinin ardından ortaya çıkmıştır. Salgın 175 kişiye bulaşmış ve 35 kişinin ölümüne neden olmuştur. Yetkililer sıkıyönetim ilan etti, karantina uyguladı ve DSÖ'nün de yardımını alarak halkın geniş çaplı yeniden aşılanmasını üstlendi. İki ay içinde salgın sona erdi.
Bundan önce Mayıs-Temmuz 1963'te İsveç'in Stockholm kentinde İsveçli bir denizci tarafından Uzak Doğu'dan getirilen bir çiçek hastalığı salgını yaşanmış ve bu salgın karantina tedbirleri ve yerel halkın aşılanması yoluyla kontrol altına alınmıştı.
1975'in sonunda çiçek hastalığı sadece Afrika Boynuzu'nda varlığını sürdürüyordu. Çok az yolun bulunduğu Etiyopya ve Somali'de koşullar çok zordu. İç savaş, kıtlık ve mülteciler işi daha da zorlaştırıyordu.
Avustralyalı mikrobiyolog Frank Fenner'ın yönetiminde, 1977'nin başlarında ve ortalarında bu ülkelerde yoğun bir gözetim, kontrol altına alma ve aşılama programı yürütüldü. Kampanya hedefine yaklaşırken, Fenner ve ekibi eradikasyonun doğrulanmasında önemli bir rol oynadı.
Doğal olarak ortaya çıkan son yerli çiçek hastalığı (variola minör) vakası 26 Ekim 1977'de Somali'nin Merca kentinde bir hastane aşçısı olan Ali Maow Maalin'de teşhis edildi. Daha ölümcül olan variola majörün doğal yollarla ortaya çıkan son vakası ise Ekim 1975'te üç yaşındaki Bangladeşli bir kız çocuğu olan Rahima Banu'da tespit edilmişti.
Çiçek hastalığının küresel ölçekte ortadan kaldırıldığı, yoğun doğrulama faaliyetleri sonucunda 9 Aralık 1979 tarihinde seçkin bilim adamlarından oluşan bir komisyon tarafından onaylanmış ve ardından 8 Mayıs 1980 tarihinde Dünya Sağlık Asamblesi tarafından kabul edilmiştir. Kararın ilk iki cümlesi şöyledir:
DSÖ tarafından 1958'de başlatılan ve 1967'den bu yana yoğunlaştırılan çiçek hastalığının ortadan kaldırılmasına yönelik küresel programın gelişimini ve sonuçlarını göz önünde bulundurarak ... Dünyanın ve halklarının, en eski zamanlardan beri birçok ülkeyi salgın şeklinde kasıp kavuran, ardında ölüm, körlük ve şekil bozukluğu bırakan ve sadece on yıl önce Afrika, Asya ve Güney Amerika'da yaygın olan en yıkıcı hastalık olan çiçek hastalığından kurtulduğunu ciddiyetle ilan eder.