Güç dengesi (uluslararası ilişkiler)
Tarihi > Güç dengesi teorisine karşı tarihsel kanıtlar

Morten Skumsrud Andersen ve William C. Wohlforth tarafından 2021 yılında yapılan bir değerlendirme, güç dengesinin evrensel bir ampirik yasa olmadığı ve uluslararası ilişkiler araştırmalarında açıklayıcı bir önceliği hak etmediği sonucuna varmıştır.
Bazı realistler güç dengesi teorisini çürütmek amacıyla modern Avrupa dışındaki uluslararası sistemlerde dengenin başarısız olduğu ve bir hegemonun ortaya çıktığı durumlara işaret etmişlerdir. Dokuz akademisyen (William Wohlforth, Richard Little, Stuart J. Kaufman, David Kang, Charles A. Jones, Victoria Tin-Bor Hui, Arthur Eckstein, Daniel Deudney ve William L. Brenner) arasındaki bir işbirliği, devlet benzeri birimlerin MÖ ilk bin yılda Asur’a, Büyük İskender’in ardılı Helen devletlerinin Roma’ya, Savaşan Devletlerin Antik Çin’deki Qin hanedanına ve diğer beş vakaya karşı dengelemede başarısız olduğuna işaret etmiştir. Bu kültürler arası araştır şu sonuca varmaktadır:
Teorinin test ettiğimiz versiyonunun iddialarında evrenselci olduğu göz önüne alındığında –hegemonyanın düşünebildiğimiz tüm yüzyıllar boyunca… dengeye yol açtığı- vaka seçimi önemsizdir. Herhangi bir önemli karşı örnek evrensel iddiayı yanlışlar, bu türden sekiz örnek onu yıkar.
Wohlforth ve diğerleri sistemik hegemonyanın tarihsel olarak yaygın olan iki koşul altında olası olduğunu belirtmektedir. Birincisi, yükselen hegemon fethettiği toprakları bünyesine katma ve etkin bir şekilde yönetme becerisini geliştirdiğinde. İkinci olarak uluslararası sistemin sınırları istikrarlı kaldığında ve sistemin dışından yeni büyük güçler ortaya çıkmadığında. Lider güç, fetihleri etkin bir şekilde yöneterek gücüne güç kattığında ve sistemin sınırları katı olduğunda hegemonya olasılığı yüksektir. Anarşinin evrensel olarak yeniden üretilmesi argümanı Avrupa bağlamında doğru olabilir “oysa dünya tarihinin sistematik bir incelemesi, çok kutupluluğun yerini sıklıkla tek kutupluluğa veya hegemonyaya bıraktığını ortaya koymaktadır.” Asıl mesleği tarihçilik olan Henry Kissinger, “güç dengesi teorileri genellikle bunun uluslararası ilişkilerin doğal biçimi olduğu izlenimini bırakmaktadır. Aslında, güç dengesi sistemleri tarihte çok nadiren var olmuştur” der. Yine de bu nadir olaylara dayanarak birçok realist “hayatın bir gerçeğini… dünya düzeninin yol gösterici bir ilkesi haline getirmektedir.” Siyaset bilimci Martin Wight, modern dünya için açık bir anlama sahip bir sonuç çıkarmıştı:
Çoğu devlet sistemi, sistemin tüm devletlerini yutan evrensel imparatorlukla son bulmuştur. Örnekler o kadar çoktur ki iki soru sormamız gerekir: Doğrudan bir dünya imparatorluğunun kurulmasına yol açmayan herhangi bir devlet sistemi var mıdır? Kanıtlar, herhangi bir devletler sisteminin bu şekilde sonuçlanmasını beklememiz gerektiğini mi göstermektedir?... Her devlet, sisteminin varlığını ancak güç dengesi üzerinde sürdürebileceği bu dengenin doğası gereği istikrarsız olduğu ve er ya da geç gerilim ve çatışmaların bir güç tekeline dönüşerek çözüleceğini ileri sürebilir.
Quincy Wright, dünya tarihindeki güç dengesi konusunda bir sonuç çıkarmıştır:
Güç dengesinin üç yüzyıl boyunca devlet adamlarının uygulamalarında baskın olması… dünya tarihi boyunca güç dengesi politikalarının hakim olduğu dönemlerin kural olmadığı gerçeğini gizlememelidir. Güç dengesi, 1500’den önce uluslararası politikanın bilinçli bir ilkesi olarak hemen hemen hiçbir yerde var olmamıştır…,
Quincy Wright, eski Çin ve Roma uygarlıklarını örnek göstererek şunları ekledi:
Güç dengesi sistemleri geçmişte, daha küçük devletlerin daha büyük devletler tarafından fethedilmesi süreciyle, ilgili devletlerin sayısında azalmaya ve daha az sıklıkta ancak daha yıkıcı savaşların yapılmasına doğru eğilim göstermiştir. Ta ki sonunda geriye kalanlardan birinin fethi yoluyla evrensel bir imparatorluk kurulana kadar.
Soğuk Savaş sonrası dönem, güç dengesi teorisi için de bir anomaliyi temsil etmektedir. Rousseau güç dengesinin ne kadar değiştirilebileceğinin teorik sınırını şu şekilde tanımlamıştır: “İki yada üç güçlü devletin diğerlerini boyunduruk altına almak için bir anlaşmaya varabileceği düşünülebilir mi? Öyle olsun. Bu üç iktidar, kim olurlarsa olsunlar, tüm Avrupa’nın gücünün yarısına sahip olamayacaklardır.” “İki buçuk yüzyıl içinde, sadece bir iktidar Avrupa da dahil olmak üzere tüm dünyanın gücünün yarısına sahip olmuştur. 2008 yılında ABD’nin askeri harcamaları, ek harcamalar da dahil olmak üzere, dünyanın geri kalanının toplam harcamalarını aşmıştır.”
Neorealizmin kurucusu Kenneth Waltz, 2000 yılından bu yana “uluslararası politikanın mevcut durumunun doğal olmadığını” söyleyip “Açıkça bir şeyler değişmiştir” diye ekleme yapmıştır. Wohlforth, Little ve Kaufman, yukarıda bahsedilen tarihsel çalışmayı, tek kutuplu istikrarın “bulmacası” olarak adlandırdıkları şeyin üstesinden geldikten sonra gerçekleştirmişlerdir. Başka bir yerde Richard Little şöyle yazmıştır: Soğuk Savaş'ın sona ermesinden bu yana yaşananlar teori için “potansiyel bir anomali yaratmaktadır” çünkü sonuç “ABD’yi tek kutuplu bir dünyada tek süper güç olarak bırakmıştır… Realistler için büyük bir bilmece… tek kutupluluğun güç dengesini yeniden tesis etmek için küresel bir alarmı tetiklemiş olmalıdır.” Aynı anormallik ittifaklar konusunda da on yedi başka uzmanı daha düşünmek zorunda bırakmıştır:  Stephen Walt, Randall Schweller, Xiaoyu Pu, John Ikenberry, Robert Pape, T. V. Paul, Jack S. Levy, William R. Thompson, John Lewis Gaddis, David A. Lake, Campbell Craig, Fareed Zakaria, John M., Owen, Michael Mastanduno, Thomas S. Mowle, David H. Sacko ve Terry Narramore:
En azından bugüne kadar, anlamlı bir anti-Amerikan ittifakı kurmak için ciddi bir çaba gösterildiğine dair çok az işaret var… Güç dengesi teorisinin geleneksel perspektifinden bakıldığında bu durum kesinlikle bir anomalidir. Uluslararası sistemde güç hiç olmadığı kadar dengesizdir ancak dengeleyici eğilimler oldukça zayıftır. Bunları bulmak mümkündür, ancak bunu yapmak için gözlerinizi iyice kısmanız gerekir.
ABD-Sovyet iki kutupluluğunun sona ermesinden on yıldan fazla bir süre sonra ABD’yi dengeleyecek bir rakip henüz ortaya çıkmamıştır. Realist tahminlerin aksine, tek kutupluluk güç dengesini yeniden tesis edecek küresel alarmı sağlamamıştır.
Direniş gerçekten de ortaya çıkmıştır ve artıyor olabilir ancak güç dağılımındaki keskin değişimlere rağmen diğer büyük güçlerin henüz güç dengesi teorisinin öngördüğü şekilde karşılık vermemiş olması dikkat çekicidir.
Tarihsel olarak büyük güçler ABD’ye karşı nadiren denge kurmuşlardır ve tek süper güç haline geldiği 1990’lardan bu yana da hiç denge kurmamışlardır.
Geleneksel güç dengesi teorisi… Soğuk Savaş sonrası dönemde devlet davranışlarını açıklamakta başarısız olmaktadır. Soğuk Savaş’ın sona ermesinden bu yana Amerika Birleşik Devletleri, ekonomik ve siyasi gücünü arttırmaktadır. Son zamanlarda ise giderek daha fazla tek taraflı askeri politikalar izlemeye başlamıştır… Gün geçtikçe artan bu maddi imkanlara rağmen Çin, Fransa, Almanya, Hindistan ve Rusya gibi büyük güçler savunma harcamalarında kayda değer bir artışa gitmemişlerdir. Geleneksel güç dengesi teorisinin öngördüğü gibi ABD’nin gücüne karşı koymak için askeri koalisyonlar da oluşturmamışlardır.
Soğuk Savaş’ın sona ermesi ve “tek kutuplu an”ın ortaya çıkması, ABD’ye karşı bir büyük güç dengeleme koalisyonunun yokluğunun nasıl açıklanacağı konusunda önemli tartışmalara yol açmıştır… Genel olarak “gelmiş geçmiş en büyük süper güç” olarak kabul edilen ABD’nin böyle bir dengeleme koalisyonuna yol açmamış olması, güç dengesi teorisi için bir bilmece olarak görülmektedir.
Realistler, Soğuk Savaş’ı doğru anlamış olsunlar ya da olmasınlar, sıcak barışı kesinlikle yanlış anladılar. Berlin Duvarı’nın yıkılmasından on yıl sonra… onların karanlık gelecek vizyonu gerçekleşmedi. ABD, dünyanın tek süper gücü olmaya devam ediyor, tek kutupluluk geçici bir an değildi… En önemlisi, süregelen üstünlüğüne ve siyasi aktivizmine ve Kosova’daki yanlış adımlara tepki olarak uluslararası muhalefetin ilk gümbürtüsüne rağmen, ona karşı denge kuracak bir koalisyon ortaya çıkmadı… Bugün ABD, reelpolitiğin sözde değişmez yasalarına meydan okuyor.
Soğuk Savaş’ın sona ermesinden bu yana Amerika’nın uluslararası sistemdeki tek kutuplu hakimiyetinin devam etmesi, Amerikan realist… teori okulunda bir kırılmaya neden olmuştur. Ancak Çin, Rusya ya da AB gibi ABD’nin potansiyel rakiplerinin ABD’ninkilere yaklaşan askeri yetenekler geliştirmede süregelen başarısızlığı bu öngörüyü boşa çıkarmış görünmektedir. Uluslararası siyasi sistemin görünüşteki radikal dengesizliğe rağmen, daha küçük devletler askeri güçlerini ABD’ninkine denk hale getirmeye çalışmıyor veya ona karşı çıkmak için resmi ittifak sistemleri oluşturmuyorlar… ABD’ye karşı dengelemenin olmaması neorealist teori için ciddi bir anormallik teşkil ediyor.
Fareed Zakaria “Neden kimse ABD’ye karşı birleşmiyor?” sorusunu soruyor, John Ikenberry ve John M. Owen da benzer soruları paylaşıyorlar. Soğuk Savaş'ın önde gelen tarihçilerinden John Lewis Gaddis daha genel bir soru soruyor ve şöyle yanıtlıyor: “Zayıflar her zaman güçlülere karşı birleşir mi? Teoride evet ama pratikte ve tarihte her zaman değil. Siyaset bilimi disiplininin ‘son zamanlarda boğuştuğu konulardan birisi, Soğuk Savaş’ın sona ermesinden bu yana ABD’nin ezici üstünlüğüne rağmen neden hala Amerikan karşıtı bir koalisyonun olmadığıdır.’ Fransız veya Çinli yetkililer ‘hiper gücü’ açıkça kınamakta ve “çok kutupluluğu” arzulamaktadırlar ancak dengeleyici bir koalisyon oluşturmaktan kaçınmaktadırlar. Retorik olarak liderler ve halk ABD'nin dengelenmesini istemektedir ancak çok az dengeleme görebiliyoruz.” Fransız akademisyen Michel Winock şöyle der: “Eskiden Amerika’nın yanında olduğumuzu söyleyebilirdik. Şimdi öyle değil. Karşı denge de yok.” İki Amerikalı yeni muhafazakar düşünür, Robert Kagan ve William Kristol, tamamen aynı fikirdedirler: “Bugünün uluslararası sistemi bir güç dengesi üzerine değil, Amerikan hegemonyası üzerine kurulmuştur.”
Christoper Layne, Soğuk Savaş sonrası durum üzerine iki makale yayınlamıştır: “The Unipolar Illusion…” (1993) ve “The Unipolar Illusion Revisited” (2006). Bunlardan ilki, güç dengesi teorisyenlerinin beklediği gibi yakın bir Amerikan karşıtı dengelemeyi öngörmüş, ikincisi ise “güç dengesi teorisyenlerinin neden yanıldığını” açıklamıştır.
Dall'Agnol, tek kutupluluğun dengeleme davranışı üzerindeki etkilerini eleştirel bir bakış açısıyla analiz etmektedir. Bunu yapmak için Soğuk Savaş sonrası dönemde tek kutupluluğa ilişkin temel akademik tartışmalar tarafından işlenmediği varsayılan güç dengesi teorisinin dinamiklerini tartışmaktadır: a) tek kutuplu istikrar, b) tehditler dengesi, c) yumuşak dengeleme, d) liberal kurumsalcılık. Ardından, güç dengesi teorisine bağlı tek kutuplu yanılsama görüşü de dahil olmak üzere bu yaklaşımların, tek kutupluluğun diğer devletlerin dengeleme davranışları üzerindeki etkilerini abarttığını savunmaktadır Soğuk Savaş sonrası dönemde güç dengesi dinamiklerinin, özellikle de sert dengeleme dinamiklerinin hala gözlemlediği sonucuna varan yazar, literatürden çıkan iki temel sonucu eleştirmektedir: dengelemenin işlemez hale geldiği ve diğer devletler için mevcut tek stratejinin yumuşak dengeleme ile eklemlenme olduğu. Özetle, bu sonuç hem ABD'nin hem de başlıca rakiplerinin kullanabileceği stratejiler üzerinde doğrudan etkiye sahiptir.