Musul Sorunu
Musul üzerinde diplomatik çözümler > Lozan Barış Konferansı

Ana madde: Lozan Barış Konferansı
Mustafa Kemal, Lozan Barış Konferansı sırasında 25 Aralık 1922'de, Le Journal muhabiri Paul Herriot'a Çankaya'da verdiği röportajda Musul'la ilgili şunları söyledi:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | Musul Vilayeti'nin Mîsâk-ı Millî sınırları içinde olduğunu defalarca duyurduk. Bugün, Lozan Konferansı'nda karşımızda yer alanlar bunu çok iyi bilirler. Ülkemizin sınırlarını belirlerken büyük sıkıntılara katlandık. Çıkarlarımıza aykırı olmasına rağmen barışseverce davrandık. Artık Mîsâk-ı Millî'nin en küçük bir parçasını bizden koparmaya çalışmak çok haksız bir davranış olur. Bunu kesinlikle kabul edemeyiz.  İngilizlerin bu gerçekleri tanımakta tereddüt etmelerine şaşırıyorum. Kararsız davranıyorlar cümlesini kullanırken düşüncemi tamamlanmamış bir biçimde söylemiş oluyorum. ...Biz konferanstan yalnızca uygun bir sonuç bekliyoruz. Biz, Millî isteklerimizi gerçekleştirmeyecek bir sonuca önem vermeyeceğiz. Ancak şimdilik konferansın böyle olumsuz bir sonuca ulaşacağını varsaymak için ortada bir sebep yoktur. Türk milleti de bütün dünya ile birlikte Lozan Konferansı'nın bitmesini sabırsızlıkla bekliyor. Konferans dilenen barışı getirmeyecek olursa herhâlde bundan dolayı bize hiçbir sorumluluk yüklenemez | „ |

Mustafa Kemal, 16-17 Ocak 1923'te, Akşam Gazetesi yazarlarından Falih Rıfkı Atay'ın sorduğu bir soru üzerine, Türkiye'nin toprak bütünlüğü için Musul'un Mîsâk-ı Millî içine alınması gerektiğine dikkat çekmiştir. Konferansın 23 Ocak 1923 tarihindeki oturumunda Musul Sorunu gündeme gelmiştir. Türk heyetinden İsmet Paşa, sosyal, siyasi, tarihî, coğrafi, ekonomik ve askerî açıdan İngiliz tezinin dayanaksız olduğunu ve "Musul Vilayeti'nin nüfusunun çoğunluğunun Türklerle Kürtlerden oluştuğunu; İngiliz kaynaklarına dayanarak, Kürtlerin ve Türklerin ayrılmaz bir bütün olduğunu; Kürtlerin kaderlerini Türkiye ile birleştirdiklerini" ifade etti. Mîsâk-ı Millî içinde bulunan Türkleri ve Kürtleri kardeş millet olarak kabul eden Türkiye'nin, Musul ile ilgili tezi; Kürtlerin Orta Asya'dan ve Türklerle aynı etnik kökenden geldiğine dayandırılıyordu.
Lord Curzon ise: "Bu bölge, Milletler Cemiyeti tarafından Irak Mandası'na verilmiştir. Vilayette Kürtler ve Araplar etkin konumdadır. Kürtlerin de Türklerle bir ilişkisi yoktur; onlar İran kökenlidir. Bölgede yaşayan Hristiyanlar Türk yönetimini istemiyorlar. Kürtler ise kendi kendilerini yönetmek istiyorlar" diyerek, Türk tezine karşı çıktı. İsmet Paşa da, Lozan görüşmelerinde Lord Curzon'a: "Musul olmadan Ankara'ya dönmeyeceğini" söylemiş. Lord Curzon ise: "Yörede bulunan nüfusun tamamen Kürt olduğunu nüfusun Türk sayılamayacağını" belirtmiş ve İsmet Paşa da: "Musul ve çevresi Türktür" iddiasını yinelemiştir.
İngilizler, Lozan Barış Konferansı'nda Türk heyetine Sevr Antlaşması'nı kabul ettirmeye çalışmış ve Mîsâk-ı Millî kararlarını reddetmiştir. Mustafa Kemal, bunun üzerine 30 Ocak 1923'te şu açıklamayı yapmıştır: "Musul Vilayeti, Mîsâk-ı Millî dahilindedir; buraları anavatandan koparıp herhangi bir devlete hediye etme hakkı kimseye ait olamaz; Milletler Cemiyeti'nin de bu meseleyle ilgisi yoktur." 31 Ocak 1923'te Lozan Konferansı'nda Türk heyetine bir barış anlaşması taslağı verilerek; bunun, 4 Şubat 1923'e kadar cevaplandırılmasını istendi. Türk heyeti bu anlaşmayı olumsuz karşıladı. Bunun üzerine Lozan görüşmeleri duraksadı. Çoğunlukla, Musul Meselesi ve Kapitülasyonlar konusundaki anlaşmazlıklar nedeniyle 4 Şubat 1923'te duraksayan Lozan görüşmeleri, 23 Nisan 1923'te tekrar başlamış ve 17 Temmuz 1923'e kadar süren görüşmelerin sonunda, Musul Sorunu hariç diğer sorunlar büyük ölçüde çözüme kavuşmuştur. Görüşmelerin iyice uzaması üzerine İsmet Paşa, Musul Sorunu'nun çözümü için Türkiye ile Birleşik Krallık taraflarının kendi aralarında anlaşma sağlamasını önermiş, bu önerisi de konferans tarafından kabul edilmiştir.