Hille Ayaklanmaları (1916)
İkinci Hille Ayaklanması

I. Hille ayaklanmasının üzerinden 1 yıl geçmişti ki Hille ile civar şehir ve kasabalarda tekrar ayaklanmalar çıkmıştır. Bu ayaklanmaların nedenleri yukarıda belirtilmiştir. Hille'de 10 Eylül 1916'da iki kişi arasında çıkan kavga büyümüş; ikiye ayrılan Hille halkı bir saat kadar çarpışmış olay araya girenlerin etkisiyle yatıştırılmıştır. 23 Ekim 1916 günü saat 9.00'da Gaze aşiretinden Fahd Bey taraftarıyla Kerbela'ya gelmiş sokak ve çarşıda mücadele başlamış, her iki tarafta çeşitli zayiatlar vermiştir.
Bu tarihte olayların yatışmadığı anlaşılmaktadır. Nitekim, 31 Ekim 1916'da Hille Hapishanesinde tutuklu iki kişinin Divaniye'de mahkeme edilmek üzere sevk edilmesinin duyulması üzerinde isyan çıkmıştır. Tutukluların buradan Bağdat'a gönderilip idam edilecekleri söylentisinin ortaya atılması ve yaygınlaşması üzerine hareket geçen akraba ve aşiret mensupları, arkadaşlarını kurtarmak için, topladıkları binlerce kişilik taraftarlarıyla, hükûmet konağına ve kışlaya saldırmış; yakaladıkları subay ve erleri dövmüş, tüfek, tabanca, para ve eşyalarını almış; direnenleri yaralamış hatta öldürmüşlerdi. Hükûmet konağındaki eşyaları ve bütün evrakı yakan asiler, telgrafhane ile kışlayı da harabe haline getirerek kaçmışlardı. Hille Jandarma Bölük Komutanı Yüzbaşı Abdülkadir, hükûmet sarayına sığınmış, asilerin telgrafhaneyi ele geçirmesinden az önce yardım isteyerek durumu bildirmişti.
Bu sırada olaylara karışmayan Hille'nin Medhine ve Cebavin mahallerinin halkı ayaklanmaya katılmamış, üstelik ev, mal ve canlarını korumak için asilere karşı silaha sarılmak zorunda kalmıştı.
Hadiselerin yatıştırılmasını arzu eden 14 Hille eşrafı, müştereken verdikleri bir dilekçeyle, kendilerinin Hille ayaklanmasıyla ilişkilerinin olmadığını bildirmişler ve "Mahpusların Bağdat'a gönderilip oradan idam edileceği rivayeti üzerine heyecanlanan akrabalarının etrafına topladıkları kimselerle bu müessif (üzüntü verici) olaya meydan verdiklerini belirterek asilerin af edilmesini dilemişlerdi."
Hille Kaymakamı Muhtar Bey'in, 31 Ekim 1916'da vilayete gönderdiği yazıda, "Hille'de tutuklu olan iki kişinin salıverilmesi halinde Kerbela facialarının devam edeceği anlaşılmış ve başka bir yere tahliyesi için Jandarma komutanlığına emir verilmiştir." denilmekteydi. Ayrıca, "Meselenin vuruşma halinden çıkmış olduğu, asilerin tedibi (terbiyesi) ve bu gibi vakaların  tekerrürüne meydan verilmemesi maksadıyla Ridvaniye'den gelen 153. Alayın gönderilmesi için 6. Ordu'ya mürcaatta bulunulması istenmişti.
Bu haberin Bağdat'a ulaşması üzerine, 6. Ordu komutanı Halil (Kut) Paşa, 21 Ekim 1916'da Bağdat'da bulunan Irak Süvari Tugay Komutan Yarbay Akif'i olayların bastırılması ve asilerin cezalandırılmasıyla görevlendirildi. Mürettep Fırat Tümeni'ni oluşturan şu birlikler emrine verildi:
156. Piyade Alayı,
156. Alay Makineli Tüfek Bölüğü,
Asya Taburu (Tatar Taburu),
6. Süvari Depo Alayı
49. Topçu Alayının 2. Sahra Taburu
Bir seri Sahra takımı
Bu kuvvetlerden sonra:
Bir telgraf müfrezesi,
Uçak müfrezesi (1 tayyare)
Bir istihkâm müfrezesi,
Bir köprücü takımı (55 m'lik),
Bir sıhhıye bölüğü ve
Bir harp motoru ilave edildi.
Mürettep Fırat Tümeninin mevcudu, aldığı bu takviyelerle birlikte, 114 subay, 4.681 er, 1137 hayvana çıkmış oldu.
Müfreze, 11 Kasım 1916'da, Müseyyep'de toplandı. Buradan 13 Kasım 1916'da İmamı İdris'e geldi. Kendisini karşılamaya gelen Hille ahalisine iltifat etmeyerek ilerledi. Şehre giren Yarbay Akif, mevcut barikatları kaldırttı. Asiler, mukavemete devam ediyor, mahallelerinden ve ele geçirdiği binalardan çıkmıyorlardı. Yarbay Akif, 15 Kasım 1916 saat 13.00'te, asilerin barındığı mahalleleri top ateşi altına aldı.
Hille kasabası, saat 16.00'da tamamen sükuna kavuşmuş, bombardıman nedeniyle 50 kişi ölmüş, 100 kişi de ele geçirilmişti. Asilerin çoğu, şehrin kuzey ve güneyindeki hurmalıklara kaçmıştı. Buradaki asiler, tayyare ile bombalandı. Buradan kaçmaya yeltenenler, süvari birliklerince takip edildi. Bu takip sırasında da 6 kişi öldürüldü.
Hille güneyindeki hurmalıklardan kasabaya taarruza yetlenen asilere ağır zayiat verdirilmiş; ele geçenler, Hille'de kurulan Divan-ı Harbe sevk edilmişlerdir.
Divan-ı Harp, karışıklık çıkarmak için fırsat kollayan asi ele başlarından 9'unu astı; bazılarını da şehirden sürdü. Bu arada silahını asi olan babasına veren bir jandarma eri ile menzilin parasını yağma eden 6 askerde, kurulan Divan-ı Harp kararıyla asılarak idam edildi.
Aldığı raporlarla durumun gelişmesini izleyen 6. Ordu komutanı Halil (Kut) Paşa, Fırat Tümen Komutanına şu emri vermiştir.
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | Hille'deki tedibatı şimdilik yeterli görüyorum. Yalnız isyana bilfiil iştirak edipte firar eden ve hükümet erkanınca fena tanınan insanlarla idam ve sürülenlerin ailelerine mensup kimseler hakkında Divan-ı Harp'te gıyaben karar alınması ve isimlerin yerli hükümete ve orduya bildirilmesi ve Divan-ı Harb-i Örfi'nin (Sıkıyönetimin) kaldırılması uygundur.  Divaniye'ye giden tabura ateş eden aşiretin cezasını kafi görüyor musunuz? Yeniden ayaklanmayacaklarına kanaatiniz var mı? | ” |
— Halil (Kut) Paşa - 18 Aralık 1916 - Kut-ül Amare 18. Kolordu karargâhı
Bunun üzerine Yarbay Akif, 24 Aralık 1916'da;
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ |  • Hille tarafında sukünet vardır.    • Umumi af, Fıamiye kasabasında da iyi bir tesir yaratmıştır.    • Divan-ı Harp tarafından gıyaben 96 kişinin idamına karar verilmiş ise de asayişin korunması ve fesat yuvalarının çoğaltılmaması için 30 kişiye indirdim. | ” |
— Fırat Tümeni Komutanı Yarbay Akif - 24 Aralık 1916 - Hille
şeklinde cevap vermiştir. Fırat Tümeni Komutanı Yarbay Akif, daha sonra gönderdiği yazıda özetle:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ |  • Hille tarafında sukünet vardır.    • Bugün 33 kişinin gıyaben idamına ve asılan ve idama mahkum 41 kişinin mal ve paralarına el konmasına, ailelerin uzaklaştırılmasına karar verilmiştir. (Dipnot: Genellikle Diyarbakır'a sürgün edilmiştir.)    • Şimdiye kadar asılarak idam edilenler ve gıyaben mahkum olanlardan başka Hille'de muzır adam kalmadığından yarın saat 11'de bütün ahaliyi kasaba meydanına toplayarak merasimle af ve askerî hükümeti kaldıracağım. | ” |
— Fırat Tümeni Komutanı Yarbay Akif - 24 Aralık 1916 - Hille
Bu rapor üzerine 6. Ordu komutanı Halil (Kut) Paşa, Bağdat'ın İçişleri Bakanlığına gönderdiği yazıda;
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | Hille isyanının bastırılmış olduğunu; bugüne kadar 120 asinin idam edildiğini, çarpışmalar sırasında 1500 asinin öldürüldüğünü, asilere ait 1400 evin yakıldığını, 90 asinin de sürüldüğün belirtti, bu nedenle tedibatın 27 Aralık 1916'da sona erdiğini | ” |
— Halil (Kut) Paşa