stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Gölbelen, Çıldır

| Gölbelen |
| --- | --- |
Köy

 Ardahan'ın konumu
GölbelenGölbelen'in Ardahan'daki konumu
Ülke:  Türkiye
İl: Ardahan
İlçe: Çıldır
Coğrafi bölge: Doğu Anadolu Bölgesi
İdare
 • Yönetici: Muhtar İhtiyar heyeti
Rakım: 2044 m
Nüfus (2022)
 • Toplam: 377
Zaman dilimi: UTC+03.00 (TSİ)
İl alan kodu: 0478
İl plaka kodu: 75
Posta kodu: 75110
Gölbelen, Ardahan ilinin Çıldır ilçesine bağlı bir köydür.
Coğrafya

Gölbelen köyü, Ardahan il merkezine 50 km, Çıldır ilçe merkezine ise 8 km uzaklıktadır.
Nüfus

| Yıllara göre köy nüfus verileri |
| --- | --- |
2022: 377
2021: 389
2020: 406
2019: 439
2018: 441
2017: 447
2016: 446
2015: 453
2014: 481
2013: 512
2012: 521
2011: 525
2010: 541
2009: 543
2008: 566
2007: 553
2000: 560
1990: 712
1985: 848
Tommy Franks

| Tommy Franks |
| --- | --- |

Doğum: 17 Haziran 1945 (79 yaşında) Wynnewood, Oklahoma
Bağlılığı:  ABD
Branşı:  ABD Ordusu
Hizmet yılları: 1965–2003
Rütbesi:  General
Birimi: 2. Piyade Tümeni (Güney Kore) 3. Ordu (Afganistan ve Irak) Komuta Merkezi Komutanlığı
Çatışma/savaşları: Vietnam Savaşı Körfez Savaşı Afganistan Savaşı  Irak Savaşı
Ödülleri:          
Sonraki işi: Şirket yöneticisi

Tommy Ray Franks (d. 17 Haziran 1945) ABD Silahlı Kuvvetlerinde emekli general. En son yaptığı görev ABD Merkez Komutanlığı'dır. Bu görevi General Anthony Zinni'den 6 Temmuz 2000 tarihinde devraldı. Bu görevini 7 Temmuz 2003 tarihinde emekli oluncaya kadar görevini sürdürdü. 11 Eylül Saldırılarının ardından 2001 yılında Afganistan'daki Taliban rejimine karşı düzenlenen işgale ve 2003 yılındaki Irak'ın işgaline komuta etti. Pulitzer Ödüllü gazeteci Thomas Ricks'e göre ABD tarihindeki en başarısız 4. komutandır.
Gençliği

Tommy Ray Bentley adıyla Wynnewood Oklahoma'da dünyaya geldi. Ray ve Lorene Franks tarafından evlatlık edinildi. Teksas Midland'de liseyi bitirdi. Austin'deki Teksas Üniversitesi'ne gitti. İki yıllık eğitimin sonrasında düşük notlarından dolayı okulu bırakarak orduya katıldı. Daha sonra ordudan aldığı bursla Arlington'daki Teksas Üniversitesi'ne devam etti ve 1971 yılında İşletme dalında lisans eğitimini tamamladı.Pensilvanya'daki Shippensburg Üniversitesi'nde Kamu Yönetimi alanında yüksek lisans yaptı.
Askeri hayatı

1965 yılında orduya girdi. Temel eğitimini Missouri'deki Fort Leonard Wood'da aldı. Massachusetts'teki Fort Devens'te şifre uzmanı olarak eğitim aldı. Bu dönemde subay olmayan Franks Oklahoma Fort Sill Topçu ve Füze Subay Okulu sınavlarını kazandı. 1967 yılında asteğmen olarak mezun oldu. Gaye eğitimi aldıktan sonra Vietnam Savaşı'nda görev yapan 9. Piyade Tümeni 4. Topçu Taburu'na atandı. 1968 yılında Fort Sill'e döndü. Teğmen olarak üniversiteye devam ettikten sonra 1973 yılında yüzbaşı olarak Batı Almanya'daki 2. Zırhlı Birlikler Alayındaki 1. Havan Bölüğüne atandı. Kurmay Okulu'nu tamamladıktan sonra 1976 yılında Pentagon'da ordu müfettişi olarak görev yaptı. 1977 yılında Genelkurmay Başkanlığı bünyesinde çalıştı. 1981 yılında yeniden döndüğü Batı Almanya'da 3 yıl görev yaptıktan sonra 1984 yılında ABD'ye döndü. Bu dönemde yüksek lisans eğitimini tamamladı ve 1987 yılına kadar görev yapacağı Teksas'taki Fort Hood'a atandı.
General olarak ilk cephe görevi Körfez Savaşı'dır. Harekâtın sonrasında Fort Sill Topçu Okulu komutan yardımcılığına atandı. 1994 yılında Güney Kore'ye atandı. 1995-97 yılları arasında bu ülkedeki 2. Piyade Tümen komutanlığı görevini yürüttü. 2000 yılında orgeneral rütbesine terfi ederek ABD Merkez Komutanlığı'na getirildi.
Askeri hayatı > Irak Savaşı

Irak'ın işgalini tamamlayarak askeri açıdan başarılı olduysa da askeri tercihleri ve stratejik planlaması yoğun olarak eleştirildi. Eleştirilerden ilki savaştan sonra Irak Direnişinin oluşmasına engel olamamasına yöneliktir. Bu eleştiriye göre sadece başkent Bağdat'ın ele geçirilerek Saddam Hüseyin rejiminin devrilmesine yoğunlaştı ve savaş sonrası direnişin engellenmesi için milis kuvvetlerine dair bir önlem almadı. Ayrıca Franks'in ABD Savunma Bakanı Donald Rumsfeld kaynaklı baskılara maruz kaldığı iddia edildi. 4. Mekanize Piyade Tümeninin ekipmanını taşıyan gemileri denizde bekletmesi ve Kuveyt'e göndermemesi yüzünden zaman kaybedildiği iddia edildi. Bunu Irak yönetimini şaşırtmak ve Türkiye üzerinden açılması muhtemel kuzey cephesi tehdidini sürdürmek için yaptığını açıkladı.  Bu iddia tarihçiler tarafından sorgulanacaktır.
İşgal sonrasında yoğunlaşan Irak direnişi ile ilgili olarak sorumlu tutuldu. 11 Eylül Saldırılarından sonra hem Afganistan'ın işgali hem de Irak'ın işgalinde komutanlık yapmış olmasının ona verdiği yıpranma ve yorgunluk yüzünden emekli olmaya karar verdiği ve muharebelerin bitiminden sonraki durumla ilgilenmediği iddia edilmektedir. Irak'taki muharebelerin sona ermesinden sonra komuta kademesinde onun hemen altında olan iki yardımcısı olan Generaller Michael Delong ve John Abizaid arasında rekabet yaşandı, komutayı Abizaid'in almasının ardından Delong emekliye ayrılarak tasfiye edildi. Ayrıca Irak'taki boşalan 5. Kolordu komutanlığına getirilen General Ricardo Sanchez'in yeterli deneyime sahip olmadığı öne sürüldü.
Askeri hayatı > Kitle imha silahları

Irak'ın işgalinden önce kitle imha silahlarının ABD'ye karşı kullanılması durumunda felaket senaryolarını dillendirerek uygarlığın kurtarılması için demokrasinin askıya alınabileceğini söyledi. Irak'ta işgale gerekçe olarak dile getirilen kitle imha silahlarının bulunamamasını hayretle karşıladı ve Bush yönetiminin aldığı işgal kararını savundu.
Askerlik sonrası hayatı

22 Mayıs 2003 tarihinde emekliye ayrıldı. Franks & Associates LLC adlı bir danışmanlık firmasında çalışmaya başladı. 2006 yılı Haziran ayında firma Innovative Decon Solutions ile birleşti. Emeklilikten sonra anılarını yazdı. 31 Ağustos 2004 tarihinde Cumhuriyetçi Parti toplantısında konuşarak Bush'un yeniden seçilmesine destek verdi. 2005 yılı Aralık ayında Bank of America yönetim kuruluna seçilmiş ve 11 Haziran 2009 tarihinde gerekçe bildirilmeden görevden ayrıldı. Franks ayrıca OSI Restaurant Partners, National Park Foundation ve Chuck E. Cheese yönetim kurullarında görev yapmaktadır. Adına Hobart, Oklahoma'da bir müze inşa edildi. Halen Roosevelt, Oklahoma'da yaşamaktadır.
Yaralı askerlere yardım skandalı

2008 yılında ABD ve Army Times gazete haberlerinde savaşta yaralanmış ABD askerleri için bağış toplanması için başlatılan Coalition to Salute America's Heroes adlı kampanyayı düzenleyenlerden adının kullanılması için 100 bin dolar aldığı yolunda haberler çıktı. Kampanyayı düzenleyenlerin yaşam standartlarındaki gözle görülür artış ve Franks'in yaralı askerler üzerinden para kazanması ABD basınında yoğun olarak eleştirildi.
Baltalı, Çıldır

| Baltalı |
| --- | --- |
Köy

 Ardahan'ın konumu
BaltalıBaltalı'nın Ardahan'daki konumu
Ülke:  Türkiye
İl: Ardahan
İlçe: Çıldır
Coğrafi bölge: Doğu Anadolu Bölgesi
İdare
 • Yönetici: Muhtar İhtiyar heyeti
Rakım: 1830 m
Nüfus (2022)
 • Toplam: 93
Zaman dilimi: UTC+03.00 (TSİ)
İl alan kodu: 0478
İl plaka kodu: 75
Posta kodu: 75110
Baltalı, Ardahan ilinin Çıldır ilçesine bağlı bir köydür.
Coğrafya

Baltalı köyü, Ardahan il merkezine 92 km, Çıldır ilçe merkezine 50 km uzaklıktadır..
Nüfus

| Yıllara göre köy nüfus verileri |
| --- | --- |
2022: 93
2021: 91
2020: 83
2019: 91
2018: 91
2017: 84
2016: 97
2015: 99
2014: 107
2013: 110
2012: 122
2011: 132
2010: 146
2009: 144
2008: 154
2007: 158
2000: 260
1990: 407
1985: 512
Tepeköy, Damal

| Tepeköy |
| --- | --- |
Köy

 Ardahan'ın konumu
TepeköyTepeköy'ün Ardahan'daki konumu
Ülke:  Türkiye
İl: Ardahan
İlçe: Damal
Coğrafi bölge: Doğu Anadolu Bölgesi
İdare
 • Yönetici: Muhtar İhtiyar heyeti
Rakım: 2076 m
Nüfus (2022)
 • Toplam: 80
Zaman dilimi: UTC+03.00 (TSİ)
İl alan kodu: 0478
İl plaka kodu: 75
Posta kodu: 75110
Tepeköy, Ardahan ilinin Damal ilçesine bağlı bir köydür.
Tarihçe

Tepeköy, en geç 1886 yılından beri bu adı taşımaktadır. Rus idaresi köyü bu tarihte Tapa-Köy (Тапа-Кёй) adıyla kaydetmiştir. 1928 tarihli köy listesinde ise köyün adı Tepe Köy (تپە كوی) olarak geçer.
Tepe, tarihsel Gürcistan'ı oluşturan bölgelerden biri olan Eruşeti'de yer alır. Eruşeti bölgesi, Gürcistan'ın en eski Hristiyanlık merkeziydi. 93 Harbi'nin ardından Rusların Eruşeti bölgesini ele geçirmesinden yaklaşık on yıl sonra köyün nüfusunun 41 kişiden oluşuyordu. Bu tarihte köyün küçük ve muhtemelen yeni bir yerleşme olduğu anlaşılmaktadır. Zaten 1595 tarihli Osmanlı mufassal defteri ile 1694-1732 tarihli cebe defterinde adının geçmemesi, Tepeköy'ün daha geç dönemde ortaya çıktığını göstermektedir. 1886 yılında köyün nüfusunun tamamı Rus idaresince "Türkmen" olarak kaydedilmiştir. Bu tarihte Dereköy, Ardahan sancağının (okrug) Ardahan kazasına (uçastok) bağlı Sorsi nahiyesinin (маркяз: merkez) köylerinden biriydi. Rus idaresi sırasında köyün nüfusu artmış, 1896'da 65 kişiye, 1906'da 96 kişiye ulaşmıştır.
Tepeköy, Birinci Dünya Savaşı'nın sonlarında Rusya'nın bölgeden çekilmesinden bir süre sonra, Gürcistan Demokratik Cumhuriyeti'nin sınırları içinde kaldı. Kızıl Ordu'nun Gürcistan'ı işgali sırasında Ankara Hükümeti'nin Tiflis hükûmetine verdiği ültimatom üzerine Gürcü idaresinin çekilmesinin ardından köy fiilen Türkiye'ye katıldı. Gürcistan Demokratik Cumhuriyeti'nin topraklarının işgal edilmesinin ardından Sovyet Rusya ile Ankara Hükümeti'nin 16 Mart 1921'de imzaladığı Moskova Antlaşması'yla Tepeköy'ü de kapsayan Ardahan ile Artvin bölgeleri Türkiye'ye bırakıldı.
Tepeköy, 1928 yılında "Tepe Köy" biçiminde bir yazılışla Kars vilayetinin Ardahan kazasının Damal nahiyesine bağlı bir köy olarak kaydedilmiştir. 1935 genel nüfus sayımında ise "Tepeköy" adıyla kaydedilmiş olan köy, Posof kazasının Damal nahiyesine bağlıydı ve nüfusu 139 kişiden oluşuyordu.
Coğrafya

Tepeköy, Ardahan il merkezine 58 km, Damal ilçe merkezine 3 km uzaklıktadır.
Nüfus

| Yıllara göre köy nüfus verileri |
| --- | --- |
2022: 80
2021: 87
2020: 88
2019: 94
2018: 98
2017: 98
2016: 108
2015: 110
2014: 116
2013: 116
2012: 128
2011: 126
2010: 139
2009: 157
2008: 168
2007: 156
2000: 190
1990: 279
1985: 360
The O.C. bölümleri listesi

The O.C logosu.
Alköy, Posof

| Alköy |
| --- | --- |
Köy

 Ardahan'ın konumu
AlköyAlköy'ün Ardahan'daki konumu
Ülke:  Türkiye
İl: Ardahan
İlçe: Posof
Coğrafi bölge: Doğu Anadolu Bölgesi
İdare
 • Yönetici: Muhtar İhtiyar heyeti
Rakım: 21622 m
Nüfus (2022)
 • Toplam: 149
Zaman dilimi: UTC+03.00 (TSİ)
İl alan kodu: 0478
İl plaka kodu: 75
Posta kodu: 75800
Alköy, Ardahan ilinin Posof ilçesine bağlı bir köydür.
Tarihçe

Eski adı Ali'dir. 1595 tarihli Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan adlı Osmanlı mufassal defterinde Al (ال) biçiminde kaydedilmiştir. "Ali Kilisesi'nde ibadet etti" biçimindeki Gürcüce bir halk deyişinde de köyün adı Ali  olarak geçer. Gürcüce "ali" (ალი) "alev" anlamına gelir. Gürcistan'da Haşuri bölgesinde kalesi olan eski bir kent de Ali (ალი) adını taşımaktadır. 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde ise, Âl (آل) olarak geçer. Köyün adı daha geç tarihte Alköy'e dönüşmüştür.
Ali veya Al köyü, tarihsel Gürcistan'ın güneybatı topraklarını oluşturan Mesheti bölgesinin köylerinden biridir. Osmanlılar köyü 16. yüzyılın ortasında, birleşik Gürcistan Krallığı'nın ardından bu bölgeye hakim olan Samtshe-Saatabago'dan ele geçirdi. 1595 tarihli Osmanlı mufassal deftere göre Ali, Gürcülerden ele geçirildiği için Gürcistan Vilayeti olarak adlandırılmış olan eyaletin sınırları içindeki Poshov livasının Kuzay nahiyesine bağlıydı. Köyün nüfusu, Osmanlı Devleti'nin Müslüman olmayan köylülerden aldığı ispençe vergisi veren 29 haneden oluşuyordu. Hane reislerinin çoğunun İvane, Elia, Kakala, Levana, Laşkara, Vardzel, Bejan, Gogiça gibi adlar taşıması, Ali'nin bir Gürcü köyü olduğunu göstermektedir.
Ali köyü, uzun süre Osmanlı egemenliğinde kaldıktan sonar, 93 Harbi'nde Rusların eline geçti. Rus idaresinin Al (Ал) olarak kaydettiği köy, Ardahan sancağının (okrug) Poshov kazasına (uçastok) bağlıydı. Bu kazada yer alan Sakire nahiyesinin 12 köyünden biriydi. 1886 yılında yapılan tespite göre köyde tamamı Türklerden oluşan 352 kişi yaşıyordu. Köyün nüfusu 1896'da 441 kişiye, 1906'da da 543 kişiye yükselmişti.
Al köyü, Rus hakimiyetinin sona ermesinden sonra, bir süre bağımsız Gürcistan'ın sınırları içinde kaldı. 1921 yılında,Sovyet Rusya'nın Gürcistan'ı işgali sırasında, Ankara Hükümeti'nin verdiği ültimatom üzerine Gürcüler bölgeden çekildi. 16 Mart 1921'de, "Sovyet Rusya ile Ankara Hükümeti arasında imzalanan Moskova Antlaşması'yla da Poshov bölgesinde yer alan Ali köyü Türkiye'ye bırakıldı.
Ali veya Al köyü, 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde, Kars vilayetinin Poshof kazasının merkez nahiyesine bağlıydı. 1940 genel nüfus sayımıdan aynı idari konuma sahip olan köyün nüfusu 590 kişiden oluşuyordu. 1950 genel nüfus sayımında Alköy olarak kaydedilmiş olan yerleşmenin nüfusu 659 kişiye çıkmıştı.
Alköy'de eski bir manastırın varlığı bilinmektedir. Ali Manastırı olarak bilinen manastır 10. veya 11. yüzyılda kurulmuştur. 1870'lere kadar sağlam bir şekilde korunmuş olan manastırın 11-12. ve 13-14. yüzyıl yazılı kaynaklarında Aziz Giorgi adına inşa edildiği belirtilmiştir. Kubbeli bir yapı olan ana kilisesi, 1920'lerde ortadan kaldırılmıştır. Köyün sakinleri söz konusu kilisesin, köyün merkezinde düzlenmiş olan alanda bulunduğunu belirmiştir.
Coğrafya

Alköy, Ardahan il merkezine 87 km, Posof ilçe merkezine 6 km uzaklıktadır.
Nüfus

| Yıllara göre köy nüfus verileri |
| --- | --- |
2022: 149
2021: 157
2020: 154
2019: 154
2018: 152
2017: 149
2016: 159
2015: 158
2014: 164
2013: 172
2012: 172
2011: 174
2010: 186
2009: 200
2008: 196
2007: 211
2000: 288
1990: 476
1985: 720

Ali Manastırı'nın ana kilisesi olan Ali Kilisesi. Fotoğraf: Dmitri Yermakov, 1891.
Seyitören, Damal

| Seyitören |
| --- | --- |
Köy

 Ardahan'ın konumu
SeyitörenSeyitören'in Ardahan'daki konumu
Ülke:  Türkiye
İl: Ardahan
İlçe: Damal
Coğrafi bölge: Doğu Anadolu Bölgesi
İdare
 • Yönetici: Muhtar İhtiyar heyeti
Rakım: 2300 m
Nüfus (2022)
 • Toplam: 451
Zaman dilimi: UTC+03.00 (TSİ)
İl alan kodu: 0478
İl plaka kodu: 75
Posta kodu: 75110
Köy sınırları içerisindeki Ilgar Dağı Geçidi
Seyitören, Ardahan ilinin Damal ilçesine bağlı bir köydür.
Tarihçe

Seyitören'in eski adı Seyd-i Viran veya Seydi Veran'dır. 93 Harbi'nde Ardahan bölgesini ele geçiren Ruslar köyü 1886 yılında Seydi-Veran (Сейди-Веран) adıyla kaydetmiştir. 1928 tarihli köy listesinde ise köyün adı Seyd-i Viran (سید ویرەن) olarak geçer.
Seydi Veran, tarihsel Gürcistan'ı oluşturan bölgelerden biri olan Eruşeti'de yer alır. Eruşeti bölgesi, Gürcistan'ın en eski Hristiyanlık merkeziydi. 93 Harbi'nin ardından Ruslar Eruşeti bölgesini ele geçirdiğinde köyün nüfusunun 136 kişiden oluşması, buranın yeni bir yerleşme olmadığını göstermektedir. Bununla birlikte, Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan adlı ve 1595 tarihli Osmanlı mufassal defteri ile 1694-1732 dönemini kapsayan Defter-i Caba-i Vilayet-i Çıldır adlı Osmanlı cebe defterinde adının geçmemesi, Seydi Veran köyünün daha geç dönemde ortaya çıktığı anlamına gelir. Öte yandan Seydi Veran köyü sınırları içinde megalit kalelerin varlığı bu yörenin eski çağlardan beri yerleşme alanı olduğunu işaret etmektedir. 1886 yılında köyün nüfusunun tamamı Rus idaresince "Türkmen" olarak kaydedilmiştir. Bu tarihte Seydi Veran, Ardahan Okrugu'nun Ardahan kazasına (uçastok) bağlı Tamal nahiyesinin (маркяз: merkez) köylerinden biriydi. Rus idaresi sırasında köyün nüfusu artmış, 1896'da 250 kişiye, 1906'da 267 kişiye ulaşmıştır.
Seydi Veran köyü, Birinci Dünya Savaşı'nın sonlarında Rusya'nın bölgeden çekilmesinden bir süre sonra, Gürcistan Demokratik Cumhuriyeti'nin sınırları içinde kaldı. Kızıl Ordu'nun Gürcistan'ı işgali sırasında Ankara Hükümeti'nin Tiflis hükûmetine verdiği ültimatom üzerine Gürcü idaresinin çekilmesinin ardından köy fiilen Türkiye'ye katıldı. Gürcistan Demokratik Cumhuriyeti'nin topraklarının işgal edilmesinin ardından Sovyet Rusya ile Ankara Hükümeti'nin 16 Mart 1921'de imzaladığı Moskova Antlaşması'yla Seydi Veran köyünü de kapsayan Ardahan ile Artvin bölgeleri Türkiye'ye bırakıldı.
Seydi Veran köyü, 1928 yılında "Seyd-i Viran" adıyla Kars vilayetinin Ardahan kazasının Damal nayihesine bağlıydı. 1935 genel nüfus sayımında da "Seyitveren" adıyla kaydedilmiş olan köy, bu tarihte Posof kazasının Damal nahiyesine bağlıydı ve nüfusu 376 kişiden oluşuyordu. Seydi Veran veya Seyd-i Viran "yabancı kökten geldiği ve iltibasa yol açtığı" için köyün adı 1959 yılında 7267 sayılı kanunla Seyitören olarak değiştirilmiştir.
Seyitören köyünde iki adet megalit kalenin kalıntıları bulunmaktadır. Köyün yaylasının yaklaşık 1 km kuzeyinde, deniz seviyesinden 2.900 metre yükseklikte bulunan Heniora Kalesi'nin (38 × 36 m) savunmadan çok işaretle haberleşme işlevi gördüğü düşünülmektedir. Diğer kale, köyün 900 metre kuzeybatısında bulunuyordu. Çapı 22 metre olan kaleden geriye yıkıntılar kalmıştır.
Coğrafya

Seyitören köyü, Ardahan il merkezine 51 km, Damal ilçe merkezine 6 km uzaklıktadır.
Nüfus

| Yıllara göre köy nüfus verileri |
| --- | --- |
2022: 451
2021: 466
2020: 476
2019: 482
2018: 492
2017: 489
2016: 474
2015: 495
2014: 515
2013: 535
2012: 581
2011: 622
2010: 659
2009: 682
2008: 701
2007: 708
2000: 751
1990: 935
1985: 981
Abra ve Yutpa

Abra ve Yutpa - Türk ve Altay mitolojisinde adları geçen yeraltı yılanları. Abura/Apra ve "Yutma/Utma" olarak da tanınırlar.
Özellikleri

Yeraltındaki Büyük Deniz (Tengiz)'de yaşayan ve ejdere benzeyen devasa iki yılandır. Timsaha benzer görünümleri vardır. Bu canavarların ikisinin adı birlikte anılır. Çatal kuyruklu ve dört ayaklıdırlar. Gözleri parlak bakır renklidir. Ayakları kızıldır. İnanılmaz büyüklüktedir, görenlerin yüreğine korku basar. Yeşil baldırlı, ak göğüslü, kayık gibi yassı çenelidirler. Erlik'in sarayını korurlar, onun hizmetkarı olarak bilinirler. Çok güçlü çeneleri vardır. Bazı metinlere göreyse Toybadım Irmağı'nın kıyılarında yaşayan korkunç canavarlardır. Bir yağna'yı (fili) tek lokmada yutabilirler. Ker Abra, Ker Yutpa, Ker Arat ve Ker Doydu olarak dört yer altı canlısından bazen birlikte bahsedilir. Bazen de bu dördünün aynı varlık olduğu düşünülür.
Altay şamanlığında yeşil bir kumaştan yapılmış ve örgülerle süslenmiş Abra'nın tasviri, şamanın giysisine asılır. Abra'nın başı puhu tüyleri (ülberk) ile süslenir. Gözü, parlak bakır düğmelerden, ayakları da genellikle kırmızı kumaşlardan seçilmiş yamalardan yapılır. Bunlara, örülmüş dokuz püskül eklenir. Şaman giysisinde, cübbenin bir yanında yer alan, yeraltı canavarı olarak algılanan yılanı temsil edecek biçimde çatal kuyruklu ve dört ayaklı olarak tasarımlanan, kötü ruhlardan koruduğuna inanılan, siyah kumaştan şeritler Yutpayı temsil eder.
Etimoloji

Abra: (Ab/Ap/Av) kökünden türemiştir. Abramak fiili, deniz taşıtlarını yönetmek demektir. Sözcüğün denizle olan bağlantısı açıktır. Aparmak kapmak, alıp götürmek anlamlarını içerir. Ayrıca ağırlık içeriği kelime kökünde mevcuttur. Suda yüzen canlı veya denizleri yöneten demektir.
Yutpa: (Yut/Yud/Ut/Ud) kökünden türemiştir. Yutmak, yemek anlamlarını içerir.
Dipnotlar

↑  "Ne Sorsam". 2 Kasım 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi.
↑  Bahaeddin Ögel, Türk Mitolojisi (Cilt-1, Sayfa 11)
Çin operası

Çin Operası (Çince: 戏曲/戲曲; Pinyin: xìqǔ) Çin'de popüler bir drama ve müzikal tiyatro formudur. Çin'de değişik bölgelerde, kimileri kökeni yüzlerce yıl öncesine dayanan operalar bulunmaktadır. Bunlar arasında Pekin Operası ve Kunqu sayılabilir.
Tarihi

Genel olarak Çin'de bilinen ilk opera topluluğunun Tang Hanedanı imparatoru Xuanzong (712–755) zamanında kurulduğu kabul edilir. “Armut Bahçesi” (梨园/梨園; líyuán) adındaki bu topluluk imparatorun kişisel zevki için gösteriler yapmaktaydı. Günümüzde de opera sanatçıları “Armut Bahçesini Öğrencileri” (梨园弟子/梨園弟子, líyuán dìzi) olarak anılmaktadır. Yuan Hanedanı dönemi (1279–1368) formu Zaju’de (雜劇, zájù) "Dan" (旦, dàn, kadın karakter), "Sheng" (生, shēng, erkek karakter), "Hua" (花, huā,boyalı yüz) ve "Chou" (丑, chŏu, palyaço) gibi Çin operasının değişmez rolleri ortaya çıktı. Ming Hanedanı dönemi ve Qing Hanedanı dönemi başlarında Wu bölgesinin operası Kunqu en popüler form oldu. Çin operasında günümüze ulaşan 368 farklı form bulunmaktadır. Bunların arasında en çok bilineni Pekin Operası'dır. Pekin Operası bugünkü halini 19. yüzyıl ortalarında almış ve Qing Hanedanı (1644–1911) döneminde halk tarafından büyük bir beğeniyle karşılanmıştır.
Çin Cumhuriyeti (1912 - 1949) döneminde, batılı formlar Çin'e girmeye başlamıştır. Özellikle 1919'daki Dört Mayıs Hareketi'nin ardından batı tiyatro eserleri Çin'de sahnelenmiş ve Çinli yazarlar bu tarzı taklit etmeye başlamıştır.
Çin dönemi başlarında Çin Operasının gelişimi desteklenmiştir. Ancak Kültür Devrimi sırasında çoğu opera topluluğu dağıtılmış; Batılı eserlerle birlikte pek çok tarihi Çin operası da yasaklanmıştır. Kültür Devrimi'nin ardından Çin Operası yeniden canlanma yaşamış; sahne ve televizyonda popüler bir eğlence olmaya devam etmiştir.
Farklı kollar

Kuzey kolları:
Pekin operası
Henan operası
Qinqiang (Shaanxi)
Güney kolları:
| --- | --- |
 Ballad-sing  Nanxi  Kunqu  Şangay operası/Hù Operası 沪 剧  Shaoxing operası/Yue Operası  Suzhou operası:  Huaguxi (Hubei/Hunan)  Gaojia operası (Quanzhou)  Liyuan operası  Puppet operası  Puxian operası (Putian)  Min operası (Fuzhou)
Diğerleri:
| --- | --- |
 Anhui opera  Kantonca opera (Hong Kong)  Clapper opera  Huanglong opera  Jilin opera  Pingju  Sichuan opera  Xincheng opera:  errenzhuan/Bangzixi/Benbeng opera  Huangmei opera  Jiangxi opera  Qu opera  Rituel maskeli opera
Opera kostümleri
Erkek sanatçı
Tepegöz

Tepegöz, Türk mitolojisinde de adı geçen tek gözlü devdir. Değişik Türk dillerinde Tübegöz, Töbököz, Töpekös olarak da söylenir.
Özellikleri

Kaf dağında yaşar. Annesi alageyik donuna girebilen bir peridir. Bu perinin bir çobanla birleşmesinden doğmuştur. Bazen dişi, bazen de erkek Tepegöz'lere rastlanabilir. Parmağında büyülü bir yüzük takılıdır. Yalnızca gözünden vurularak öldürülebilir. Bedeninin diğer kısımlarına silah işlemez. Türklerle iç içe geçmiş olan Nart mitolojisinde olaylar da dâhil bire bir aynı özellikleri taşıyan bu deve rastlanır. Ayrıca Sokur (Sokor) “Kör” adıyla biten dev adları da mevcuttur. Sokur sözcüğü Anadolu'da "köstebek" anlamında da kullanılır. Yaztırnak bazen onun karısı olarak gösterilir. İnsan eti yer. İnsan kemiklerinden örülmüş bir kalede yaşar. Çobanlık yapar ve bir tılsımlı nesnesi vardır. Bazen baştan aşağı demir giyimli olarak anlatılır. Bir tas büyüklüğünde gözü vardır. Kayalık dağlardaki düzlüklerde yaşarlar. Bazen aileleri olduğu söylenir. Bazıları karnı şişen dağlardan doğar. Kirgis adını taşıyan bir Tepegöz çok tehlikelidir.
Tepegözler genellikle Romalıların inandığı bir yaratıktır. Bir çeşit devdir. Elinde dikenli bir balyoz ya da buna benzer araçlar taşır. Kafasının tepesinde 1 tane gözü olduğu için ona tepegöz denmiştir. Bazı inançlarda tepesinde boynuz olduğu söylenir.
Bir Dede Korkut (Korkut Ata) masalında; kılıcın kesmediği, okun işlemediği bir bedene sahip, yalnızca gözünden zarar verilebilen, çobandan olma, peri kızından doğma canavar. Basat adlı kahraman tarafından öldürülür. Kiklop'a benzeyen bir yaratıktır.
Çok bilinen iki türü vardır.
1. Eğegöz, 2. Yalgızgöz
Eğegöz

İğegöz olarak da bilinir. Başının üzerinde tek gözü olan canavardır. Tek göz şeytaniliği simgelemektedir. Tepegöz'ün bir türüdür. Eğe, "göğüs kafesi" demektir, belki de gözü göğsünün üzerindedir. İğ kökü ise hastalık, şeytanilik gibi anlamlar barındırır.
Yalgızgöz

Yalgöz de denir. Başının ortasında tek bir gözü vardır. Tepegöz'ün bir türü olarak geçer. Yal, “tek” kökünden gelir. Yal sözcüğü aynı zamanda ateşi çağrıştırır (Yalım, Yalkın). Moğolcada Yalgah, fark etmek anlamına gelir.
Dipnotlar

↑  Türk Söylence Sözlüğü, Deniz Karakurt, Türkiye, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0) 7 Kasım 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
↑  "Türk Mitolojisi Sözlüğü, Pınar Karaca, (Tepegöz, "Jalgızgöz")". 23 Ekim 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Aralık 2011.