stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Şiiliğin tarihi
Abbâsîler devrinde Alevîler

Ana maddeler: Abbâsîler ve Abbasiler devrinde Aleviler
İran ve Irak ihtilâllerinde “Bermekî” Hanedanının oynadığı rôllerden dolayı Süffahi Abbâsî'nin nazarında İranlılar, sanki bir hâlâskâr olarak algılandılar. Bütün devlet memuriyetleri birer birer onlara tahsis edildi. Hâlbuki, bütün inkılâbı filen yürüten ve sonra da kılıçla müdafaa eden Türkler bu gösterdikleri çaba ve hizmetlerine karşılık hiçbir mevki elde edemediler. Fergana ve Şaş Türklerinden oluşan Alevî dâîleri aldıkları tesirlerin etkisi altında kalarak farkına varmadan Fars millî kültürünün nüfuz alanının içine düştüler. İranlılarla Türkler'in karşılıklı uygar ilişkilerinin başlangıcı hakkında verilen bilgilere göre İskender ve Selefkiyan devirleri kadar geçmişe uzanan birtakım hâdiselerin arasında Türk kamları ile İran mübidleri Maverâünnehir topraklarında İslâmiyetin bir hayli ilerlediği zamanlarda dahi aynı kudsiyyet ile karşılanmaktaydılar. Diğer taraftan ise, Türkler ve İranlılar Arap mezalimi karşısında “ortak Alevî propagandalarına ihtiyaç gerektiren ihtilâl fikirleri” ile meşgul olmaktaydılar. Yüzyıldan fazla bir süredir devam eden muharebelerin uyandırdığı kin ve husumet, Emevîler'e karşı her iki mağlup olmuş olan Fars ve Tûran akvamını çok haklı bir dâvanın kazanılması uğrunda birleştirmişti.
Alevî Dâîlerin önemli fa'aliyetleri ve Alevîler'in Türkistan'a yayılmaları

Emevîler tarafından “Hanedân-ı Alevîyye” mensuplarına karşı uygulanan takibât ve gerçekleştirilen mezâlimden kaçmağa muvaffak olabilenler Irak kıt'asıyla, Türkistan ve İran yaylâlarına iskân edildiler. Neticede Taberistan, Azerbaycan ve Hazar Denizi kıyılarındaki ülkelerde yaşayan Alevî nüfus hızla artmağa başlamıştı.
“Hanedân-ı Ehl-i Beyt” nâmına Hilâfet makamının ele geçirilmesine yönelik başlatılan ihtilâller, neticede bir sülâlenin başarısıyla sonuçlanır sonuçlanmaz asıl olan umûmî gâye ve hedefler hemen unutularak hâkimiyet bu yeni ailenin tasarrufuna teslim ediliyordu. Hükûmet kurmaya muvaffak olan Alevî zümreler içerisinde en uzun ömre nâil olan “Bâvendîler (Karahanlılar)” 372 sene süren saltanatları zarfında tam 25 tane hükûmdâr tarafından yönetilmişlerdi. “Alevîler” içerisinde başta en güçlüleri olan “Mısır Fâtımîleri” olmak üzere “Bâvendîler” kadar dört asra yakın bir müddet istiklâllerini sürdürmeğe muvaffak olabilenlere pek nadiren rastlanmaktadır. Batı Aksa'da kurulan ve bir buçuk asır süren “Benî İdris Alevî Hanedânlığı” ile daha kısa yaşayan “Alevî Devletleri” de burada bahsedilmeğe değerdir.
Ayrıca bakınız: İdrisîler ve Bâvendîler
Alevî Dâîlerin önemli fa'aliyetleri ve Alevîler'in Türkistan'a yayılmaları > Alevîler tarafından iskân edilen ülkeler

Alevîler kendi güvenliklerini teminat altına alma açısından Deylem, Mazenderan, Taberistan ve İran'da askerî harekâta uygun olmayan sarp dağlar üzerinde yer alan yüksek yaylâlardaki nehirlerin kıyılarında ikâmet etmekteydiler. Bağdat'taki hilâfet merkezinden çok uzakta bulunan bu muhitlerde Alevîler'in mevkileri hâlifelerin nüfuzundan çok daha fazla etkili olmaktaydı. “Dâî-i Kebîr” ve “Dâî-i Sâgîr” nâmı altında bağımsızlıklarını ilân eden “Sâhib-î Zuhurlar” hep bu çevrelerden yetişiyordu.
Abbâsî Hâlifesi “Müstâin bil-Lâh” devrinde “Duât'û-Alevîyye” mensubu “Yahyâ bin Ömer Kûfî” huruç hareketi başlattığında Irak'ta Ehl-i Beyt'e bağlı ne kadar Alevî varsa hepsi onun önderliği altında birleşerek Abbâsî Orduları'yla kanlı bir muharebeye giriştiler. Bu şiddetli harpte katledilen Yahyâ'nın başının Bağdat'ta teşhir edilmesinden son derece müteessir olan Alevîler uzak ülkelere yerleştiler.
Alevî Dâîlerin önemli fa'aliyetleri ve Alevîler'in Türkistan'a yayılmaları > Alevîler'in Türkistan'a doğru yayılmaları

Hicrî 98 / M. 717 yılında “Yezid bin Mühelleb” Taberistan, Cürcan ve etrafındaki şehirleri fethettikten sonra bu muhitlerde Abbâsîler'den El-Mansur devrine kadar sürekli olarak kırk sene boyunca Alevîlik propagandaları yürütüldü. Hicrî 138 / M. 756 yılında ise Sünbâd (Sonpâth) adındaki bir Mecûsî İslâm âkideleri üzerinde bozguncu etkiler yaratan ve pek çok kişiyi peşinden sürükleyen yeni bir mezhep ortaya attı.
Alevî Dâîlerin önemli fa'aliyetleri ve Alevîler'in Türkistan'a yayılmaları > Alevîler'in Türkistan'a doğru yayılmaları > “Hasan bin Zeyd'ûl-Alevî” ve Taberistan İsyânı

Bu hadiseden otuz yıl sonra M. 785 yılında “Ali Zeyn el-Âb'ı-Dîn'in torunu Hasan bin Zeyd'ûl-Alevî” Taberistan'da “Hanedân-ı Ehl-i Beyt” nâmına dâvetlerine başladı. Hattâ “Benî Bâdüsîyân” nâmıyla meşhur “Rüstemdad” hükümdârı “Abd'ûl-Lâh” da Hasan bin Zeyd'ûl-Alevî'ye tâbi olanlar arasındaydı. Deylem, Âmül ve bütün Taberistan şehirlerinde “Alevîlik” propagandalarının şiddetli bir şekilde devam ettiği bu devirde “Rüstemdarlar'dan Feridun'un oğlu Bâdüsyân” hükümdârlık makâmına geçince Abbâsîler'in aleyhine fa'aaliyetler sürdürmekte olan ihtilâlcilerin önderi Hasan bin Zeyd bin Ali'ûl-Alevî'ye de büyük ihsânlarda bulunmuştu.
Ayrıca bakınız: Hasan bin Zeyd'ûl-Alevî
Alevî Dâîlerin önemli fa'aliyetleri ve Alevîler'in Türkistan'a yayılmaları > Alevîler'in Türkistan'a doğru yayılmaları > El-Dâî'Kebîr Hâlife – İmâm Bil'Hâkk “Hasan bin Zeyyid” İsyânı

O sıralarda Abd'ûl-Lâh bin Tâhir'in Oğlu Muhammed'in dirliği olan Deylem-Taberistan kıt'ası, onun nâmına “Câbir bin Hârun” adındaki Hristiyan kâtibi tarafından yönetilmekteydi. Bu adamın yaptığı mezâlime tahammül edemeyen Taberistanlılar, Alevîler'den bir önderin etrafında teşkilâtlandılar. Bu yeni önderin daha deneyimli olan ve Cürcan'da yaşayan Hasan bin Zeyyid'i tavsiye etmesi üzerine ise, harekâtı yönetmek için Hasan bin Zeyyid'i Taberistan'a davet ederek Hicrî 250 / M. 864 yılının Ramazan ayında kendisine “El-Dâî'Kebîr Hâlife ve İmâm Bil'Hâkk” ünvânı vererek biât ettiler. Bu gelişmeler neticesinde Abbâsîler'in Taberistan valisi olan “Süleyman bin Tâhir” firar etmek zorunda kaldı. Etrafa mektuplar yollayan “Hasan bin Zeyyid” bu muhitlerdeki halkı kendisine biât etmeğe dâvet etti. Mülûk Bâvendîyye'den “Şehrîyâr” bu dâvete icâbet edenlerin başında gelmekteydi.
Ayrıca bakınız: Tahirîler, Deylem, Taberistan, Gürgan, Alavîler ve Hasan bin Zeyyid ''(El-Dâî'Kebîr Hâlife)''
Alevî Dâîlerin önemli fa'aliyetleri ve Alevîler'in Türkistan'a yayılmaları > Alevîler'in Türkistan'a doğru yayılmaları > “Hasan bin Ali El-Utrus” ve Alevîler'in Taberistan'daki fa'aliyetleri

Hicrî 250 / M. 864 yılında yine Taberistan'da Nâsır'ûl-Hâk Alevî yeni bir huruç hareketi başlattı. Bunu müteakiben “Dâ'î Hayfer Hasan Kâsım Alevî”, “Seyyid Câ'fer”, “Seyyid Geylân” gibi çok önemli hâdiseler başlatan dâîlerin propagandaları neticesinde bu bölgelerde Abbâsîler büyük ölçüde itibâr kaybına uğrayarak her türlü nüfuzlarını da yitirmiş oldular. Arada geçen zaman zarfı içerisinde ufak tefek birtakım hükûmetlerin kurulmasına rağmen, bu hükûmetleri kuran sülaleler süreklilik ve istikrar sağlamayı başaramadıklarından birbirlerini takiben tarihin sahnesinden silinip yok oldular. Neticede Bağdat Hilâfet makamının hâkimiyeti bu bölgede kuvvetli bir şekilde hissedilmeye başlamış oldu.
Daha sonra gelen devirlerde ise “Ahmed Hücistanî” adında bir sâhib-i huruç Curcan ve Taberistan'da ihtilâl çıkardı. Öte yandan da Hicrî 301 / M. 914 yılında “Sare” ve “Âmül” şehirlerini fetheden meşhur “Hasan bin Ali el-Utrus” on yedi yıl süren ayaklanması neticesinde Abbâsîler'in isimlerini bölgeden tamamıyla silmeyi başardı. Bir yandan Bağdad hâlifelerine karşı sonsuz kin ve husumet propagandaları yürüten dâ'îlerin tesirleri nedeniyle, diğer taraftan da Irak'taki hükûmet tarafından “Alevîlik” yanlılığıyla itham edilmeleri sebebiyle, binlerce insan Taberistan ve Gürgan yöresine göç etmek zorunda kalmışlardı. Hasan bin Ali En-Nâsır Li-Dîn-il'Lâh'ın ölümü üzerine “Leylâ bin Nûman”, “En-Nâsır'ûd-Dîn Allâh” unvanıyla yeni bir huruç hareketi başlattı. “Nişabur” ve “Tûs” şehirlerini işgal ederek Alevîler'in mevkîilerini bir hâyli kuvvetlendirdi.
Ayrıca bakınız: Zeyd bin Ali, Zeydîler, Deylem, Taberistan, Alavîler ve Hasan bin Ali En-Nâsır Li'l-Hâkk
Alevî Dâîlerin önemli fa'aliyetleri ve Alevîler'in Türkistan'a yayılmaları > Alevîler'in Türkistan'a doğru yayılmaları > Taberistan Alevîleri'nin Bağdat'taki taraftarlarına yolladıkları mâlî yardımlar

Bu hâdiseler cereyân ederken Taberistan Alavîleri de el altından Bağdat'taki Alevîleri desteklemek maksadıyla mâlî yardımlarda bulunuyorlardı. Muhammed bin Zeyyid el-Alevî'nin tahsilâtından otuz bin altının Irak'ta mukîm sâdâta dağıtılmak üzere Muhammed bin Verd Attar'a gönderildiği haberi Bağdat'taki hâlife El-Mû'tezîd bil-Lâh'a ihbâr edilmiş fakat halife bu yardımların sahiplerine ulaşmalarına engel olmak istememişti. Bağdat'ın “Büveyhîler” tarafından fethine kadar Şiî ve Sünnî mücadeleleri en hararetli şekliyle devam etti.
Fâtımîler devrinde Alevîler

Ana maddeler: Fâtımîler ve Fâtımîler devrinde Alevîler
Fâtımîler devrinde Alevîler > Fâtımîler'in Mısır'dan sevk ettikleri Alevî dâîler

Fâtımîler'in Mısır'da hükûmet kurmaları üzerine Mısır dâîleri Suriye üzerinden uç Anadolu'ya, Horasan'a ve Türkistan'a gelmeye başladılar. Horasan'da oturan büyük dâî, Maverâünnehre ve oradan daha esaslı bir teşkilât oluşturabilmek amacıyla Nesef ve Buhârâ'ya geçmişti. “Bâtınîler”, artık Abbâsîler'e karşı en önemli dâîlerini Kahire saraylarından ithâl etmeye başlamışlardı. "EbûʿAlî el-Mansûr el-Hâkim bi-EmrʿAllâh" ve "Ebû Tamîm Ma'add el-Mûstensir bil-Lâh" gibi Bâtınîliğin dâî a'zâmlık mertebesine ulaşmış olan hâlifeler, bu harekâtın idaresini tüm hassasiyetleriyle ellerinde tutmakta ve en ehliyetli dâ'îlerini Türkistan'a tayin etmekteydiler. Deylem'e Ebâ Hâtim, Nişabur'a Ahmed Nesefî ve Ebû Yakûb Sizcî, Maverâünnehir'e Bendanî, Hindistan'a Ahmed bin Keyyâl (H. 270, M. 884), Endülüs'e İbn-i Meserret (H. 310, M. 923) gibi çok iktidarlı dâ'îler “Bâtınîlik Teşkilâtını” oluşturmak üzere atanmışlardı.
Ayrıca bakınız: EbûʿAlî el-Mansûr el-Hâkim bi-EmrʿAllâh, Ebû Tamîm Ma'add el-Mûstensir bil-Lâh, İsmâ‘îl'îyye, Keyyâl'îyye, Mustâ‘lî'îyye ve Nizâr'îyye
Şîʿa-i Bâtın'îyye tarikât ve mezheplerinin Türkler arasında yayılması

Tarihi olarak 9. yüzyılda oluşmaya başladığı 11. yüzyılda oluşumunu tamamladığı kabul edilmektedir. Bâtınîler inanışlarını tarih boyunca daîler aracılığıyla yaymaya çalışmışlardır. 11. yüzyılda Hasan Sabbah'ın görüşleri etrafında oluşan akım Fâtımîler tarafından desteklenmiştir. Liderleri Hasan Sabbah Kazvin bölgesindeki Alamut Kalesi'ni kendisine merkez yapmış ve fedaileri aracılığıyla Nizamülmülk'ün de aralarında bulunduğu birçok devlet adamını gizlice suikast sonucu öldürtmüştür. Melikşah döneminde güçlenen hareket ortadan kaldırılmak istenmiş ancak Melikşah'ın ölümü üzerine başarılı olunamamıştır. 13. yüzyıl ortalarına kadar etkili olan bu hareket 1256'da Moğol hükümdarı Hülagü'nün Alamut Kalesi'ni yıkması ile ortadan kalkmıştır.
Şîʿa-i Bâtın'îyye tarikât ve mezheplerinin Türkler arasında yayılması > Selçuklular Devrinde Bâtınîlik hareketleri > Selçuklular devrinde şiddetlenen mezhep mücadeleleri

Ana maddeler: Selçuklular, Nizamülmülk, Elemûtlar, Hasan Sabbah ve Sabbahiyye
Amid'ûl-Mülk'ün teşvikiyle bütün bid'atçiler ile Eş'arîler aleyhinde Kerrâmîler ve Hanefî olan Mu'tezile'nin de desteğini alarak şiddetli bir takibat başlatıldı. H. 455 / M. 1063 yılında Sultan Tuğrul'un ölümü üzerine Alp Arslan sultan oldu. Şîʿa-i Bâtın'îyye dâîsi vezir Amid'ûl-Mülk H. 465 / M. 1073 yılında hapsedilerek yerine “Hoca Nizâm'ûd-Dîn Tûsi” “Nizâm-ûl'Mülk” adıyla vezir oldu. Amid'ûl-Mülk ise bir yıl sonra i'dam edildi. “Nizâm-ûl'Melik” çokça paralar sarf ederek Bağdat'ta Dicle'nin kenarına Şîʿa-i Bâtın'îyye hareketlerine karşı müdafaada bulunacak muktedir kelâm ve felsefeci âlimler yetiştirmek amacıyla “Nizâmiye” isminde muazzam bir Dar-ûl'Fünûn yaptırdı. Vaktiyle arkadaşı olan ve Fâtımîler halifesi “Mûstensir bil-Lâh” tarafından Elamût Dâî-i Â'zamlığına atanmış olan “Hükümet-i Melâhide-i Bâtın'îyye Reisi Hasan Sabbah” tarafından hançerletildi.
Şîʿa-i Bâtın'îyye tarikât ve mezheplerinin Türkler arasında yayılması > Selçuklular Devrinde Bâtınîlik hareketleri > Salâhaddin Eyyûbî'nin Mısır'ı fethi ve Bâtınîlerin etrafa yayılması

Fâtımîler'in son halifesi olan El-Âzıd bil-Lâh'ın H. 566 / M. 1171 tarihinde vefatı üzerine Şâfiî olan Salâh'ed-Dîn-i Eyyûbî Mısır'a yerleşti. Bunun üzerine iki yüz yetmiş sekiz sene süren Mısır Şîʿa'sının tarihe karışması neticesi “Mısır Şîʿa-i Bâtın'îyyesi” mensupları da çeşitli ülkelere dağılmak zorunda kaldılar. Böylece, Sultan Salâh'ed-Dîn-i Eyyûbî'nin baskısından bunalan Bâtın'îyye dâîleri bu yeni bağımsızlığına kavuşan bölgelere göç ettiler. O sırada Bağdat'ta hilâfet makamında oturan Ebû'l Muzaffer el-Müstencit bil-Lâh'ın Elemût Şeyh-ül'Cebelleri tarafından suikaste kurban gittiği haberi geldi. Bunun üzerine Bâtınîler aleyhinde şiddetli fetvâlar yayınlanmaya başlandı. İlk fetvâyı da Rüstemdârı âlimlerinden ve meşhur fukahadan olan imâm Fahr-ûl'İslâm Rûyânî verdi. Bundan son derece müessir olan Bâtınîler, sonunda Fahr-ûl'İslâm'ı da hançerletmeyi başardılar. Neticede, Bağdat'taki hilâfet makâmı Bâtınîler'e karşı tavizkâr davranmak zorunda kaldı. Ebû'l Muzaffer el-Müstencit bil-Lâh'ın torunu olan “En-Nâsır'ûd-Dîn'Allah” halife olunca Şîʿa-i Bâtın'îyye'ye karşı daha teveccühkâr bir tutum izledi. Hattâ bazen teşvik dahi etti.
Şîʿa-i Bâtın'îyye tarikât ve mezheplerinin Türkler arasında yayılması > Budizm, Şâmânizm, Hristiyanlık, Mazdek  ve Mani dinlerindeki akidelerin İslâma hulûlleri

Ana maddeler: Budizm, Şamanizm, Hristiyanlık, Mazdekçilik ve Mani dini
Bâtınîler tarafından Budizm'in düşünce yapısı tasavvuf yolundan ayrılan ayrı bir bâtınî mezhep halinde sunulurken, Manî ve Mazdek gibi dinlerin temsil ettiği i'tikadî manzumeler İbâh'îyyûn tarafından özümsenmekteydi. Hristiyanlığın telkin ettiği tanrının insana benzeyişi ve İsa'ya hulûlü kuramı gibi hoşa giden ve zihinlere en uygun gelen kısımları ise Bâtınîliğin “Alâllah” kulları tarafından temsil edilmesi şeklinde arz edilmekteydi. Ayrıca, Türk dininin i'tikadî kuramları içerisinde yer alan Gök Tanrı ile Ali bin Ebu Talib'in semâvî mekânları birbirleriyle tam bir uyumluluk göstermekteydi.
Ayrıca bakınız: Nusayrîlik
Şîʿa-i Bâtın'îyye tarikât ve mezheplerinin Türkler arasında yayılması > Bâtınîlerin taraftar toplama amacıyla te'vil yollarına başvurması

Bâtın'îyye tarafından yayılmakta olan inançlar en fazla Türkmen boyları arasında rağbet görmekteydi. Sünnî din adamları ve fakihlerinin dinî hükümlerde çok ağır ve cezalı bazı sonuçlar ile tâbilerini sorumlu tutmaları, medresenin haşin ve asık suratlı bir çehre ile sürekli olarak Cehennem azabından bahsetmesi, Bâtınîlerin fa'aliyetlerini son derece kolaylaştırıcı ve taraftar toplamalarına yardımcı olacak ortamı hazırlamaktaydı. Dinin zâhir'iyle onun te'vil ve tefsirini izah eden hükümlerinde derin ayrılıklar oluşmuştu. Onun için İslâmiyet'in bağrında yer almak isteyen çeşitli din ve âkideler, hep bu te'vil yolunu kullanarak İslâmiyet'in içerisine girdiler. Kur'an-ı Kerîm'deki bazı sûrelerin başında bulunan tek harflerin ve bir takım te'vilâtı davet eden âyetlerin bulunması bu konuyla ilgili çok geniş bir alanın oluşmasına sebebiyet verdi.
Şîʿa-i Bâtın'îyye tarikât ve mezheplerinin Türkler arasında yayılması > Bâtınîlerin taraftar toplama amacıyla te'vil yollarına başvurması > Türkleri elde etme ve Bâtınîliği Türkler arasında yayma siyâseti

Orta Asya'da yaşayan ve Türkler'in dini olan Şamanizm, Pamir'e kadar gelen Alevî-Bâtınî dâîlerinin savunduğu ilkeler ile kolayca kaynaşabilecek akideler ihtiva etmekteydi. “Bâtınîler” eski Türk dîninde mevcut olan bir takım inançlar ile “Şîʿa-i Bâtın'îyye” arasındaki benzerlikleri kullanarak büyük istifade köprüleri oluşturdular. Bu hususta en çok yararlandıkları fikir ise Ali bin Ebû Tâlib'in şahsiyetinin ilâhlaştırılması ve kendisine Türk ilâhlarının en büyüğü olan ve göğün en üst katında oturan Gök Tanrı'ya eşdeğer bir makam atfedilmesi olmuştu.
Büveyhîler gibi Abbâsîler'e düşman olan Kutb'ûd-Dîn Muhammed Harzem Şah'ın hilâfetin Ali evlâdına devredilmesi için girişimlerde bulunması da Türkler üzerinde “Şîʿa-i Bâtın'îyye” lehine çok kuvvetli etkiler oluşturmuştu. “Kutb'ûd-Dîn Muhammed Harzem Şah” zamanın Abbâsî Hâlifesi En-Nâsır'ul-Lâh'ın yerine Sâdattan Seyyid Abd'ûl-Melik Tırmizî'yi geçirmek üzereyken Moğolların taarruza geçtikleri haberinin etrafa yayılması üzerine kendi ülkesini savunmak için memleketine geri dönmek zorunda kalmıştı. Şeyh Şihab'ed-Dîn Ömer Sühreverdî'nin Havarezmşâh'ın huzurunda Abbâsî Hâlifeliği'nin sürekliliğinin sağlanmasının gerekliliğine lehinde uzun bir nutuk attığında Kutb'ûd-Dîn'in şiddetli muhalefetine mâruz kalmıştı.
Ayrıca bakınız: Şeyh Şihab'ed-Dîn Ömer Sühreverdî, En-Nâsır'ûd-Dîn'Allah ve Kutb'ûd-Dîn Muhammed Harzem Şah
Şîʿa-i Bâtın'îyye tarikât ve mezheplerinin Türkler arasında yayılması > Bâtınîlerin taraftar toplama amacıyla te'vil yollarına başvurması > Moğol istilâsında Bâtınîlerin rolleri

Moğol istilâsı esnasında Şîʿa-i Bâtın'îyye'nin tahrikâtı sebebiyle Moğol mezaliminin sahası epey genişlemişti. Save ve Nişapur şehirlerinin tahrip edilmesinden sonra Mazenderan ülkesini istilâ eden Moğollar Bâtınîlerin kışkırtması neticesinde önce bütün Sünnîleri öldürdüler, daha sonra da bu harekâtın ne kadar ahlâkî olduğunu bilumum Şiîleri katletmek suretiyle kanıtladılar.
Bu devirde Şîʿa-i Bâtın'îyye'nin Dâî Â'zamlık makamında “Hükümet-i Melâhide-i Bâtın'îyye Reisi Nûr'ed-Dîn Muhammed Sânî” oturmaktaydı. Elemût'un propagandaları neticesinde Bağdat'taki çok önemli Şiî teşkilâtı, bütün Bâtınî âlemini yönetmekte olan “Hükümet-i Melâhide-i Bâtın'îyye” merkezine bağlandı.
Şîʿa-i Bâtın'îyye tarikât ve mezheplerinin Türkler arasında yayılması > Bâtınîlerin taraftar toplama amacıyla te'vil yollarına başvurması > Moğol istilâsında Bâtınîlerin rolleri > Şiîliği benimseyen Türk dâîleri

Cengiz ve Hulâgû ordularının tâkibâtından kaçan Şiî fırkalar, Mısır, Şam, Irak, İran, Azerbaycan, Faris ve Horasan kıt'alarına yayıldılar. İran'daki İsmâi‘lî kaleleri işgal edilmesi sürecinde Hulâgû ile birlikte meşhur müverrih Alâ'ed-Dîn Cüveynî de yanında bulundu. Bu âlim Elemût kütüphanesinini tetkik etmek için Hulâgû'dan müsâde almıştı. Bu olayların vuku bulması esnasında Şiîliğe giren pek çok Türkmen dâîleri Oğuz aşîretleriyle birlikte batıya doğru ilerlemekteydiler. Bu Türkmenler Selçuklular'a karşı hudut muhafaza bekçiliği yapmaları maksadıyla İlhanlılar tarafından vazifelendirilmişlerdi. “Mengü Kaan” tarafından Anadolu genel valiliğine atanan “Sâmuk Noyin” atandığı bu yeni görevine başlamak üzere gelirken yanında Şihab'ed-Dîn Ömer Sühreverdî halifelerinden Şeyh Taky'ed-Dîn Esen bin Satuk Şirvanî'yi de beraberinde getirmişti.
Şîʿa-i Bâtın'îyye tarikât ve mezheplerinin Türkler arasında yayılması > Bâtınîlerin taraftar toplama amacıyla te'vil yollarına başvurması > Şîʿa-i Bâtın'îyye'nin çıkardığı yeni tarikât ve mezhepler

Batı İran ile Anadolu'da yedinci hicrî asırdan itibaren dört yüzyıl süresince aralıksız süregelen dinî karışıklıklardan dolayı ortaya birçok tarikât ve zümreler çıkmıştı. Horasan Melâmetîliği'nin kurulduğu yer olan ve üçüncü hicrî asırdan itibaren birçok mutasavvıfın vatanı olarak bilinen Nişâbur'da Hamdun'el-Kassar'dan sonra daha birçok hulûl inancı ihtivâ eden ve dinîn zâhirî ahkâmına muhalefet eden “İbahiyye” mensûbu “Şîʿa-i Bâtın'îyye” toplulukları çoğunlukla Melâmîyye'nin içerisine dâhil oldular.
Şeyh Cemâl'ed-Dîn Sâdî'den itibaren Suriye, Mısır, Irak, Hindistan, Orta Asya sınırlarına kadar genişleyen ve “İbaha” i'tikadı gereği birçok tavır, tutum ve ibâdetin zâhirî hükümlerinin yerine getirilmesi mevzuunda göstermiş oldukları kayıtsızlıklarıyla dâima şiddetli kınanma ve eleştirilere mâruz kalan Kalenderîler ile eski yazarlar tarafından “Tâife-i Abdalan ve Cevâlika” olarak isimlendirilen çeşitli tarikât mensuplarının, Osmanlı yazarlarınca abdal, âşık, torlak, şeyyâd, Hâydarî, Edhemî, Câmî, Şemsî gibi aynı mânaları taşıyan ifadelerle anıldıkları görülmektedir. Bunların hepsi de ortak kanallardan süzülenen benzer i'tikatların çeşitli parçalarını barındırmaktaydılar.
Ayrıca bakınız: Gnostisizm, Horasan Melametîliği, Bâtınîlik, Kalenderîlik ve İbahilik
Şîʿa-i Bâtın'îyye tarikât ve mezheplerinin Türkler arasında yayılması > Bâtınîlerin taraftar toplama amacıyla te'vil yollarına başvurması > Şîʿa-i Bâtın'îyye'nin çıkardığı yeni tarikât ve mezhepler > Kalenderîler'in Anadolu'da Bâtınîlik hareketlerine yaptıkları katkılar

Kalenderîler en koyu Alevîler olmaları nedeniyle Suriye, Halep Bâtınî merkezinden aldıkları kuvvetlerle, Anadolu'da bulunan ve diğer Bâtınî merkezlerinden ayrı ve bağımsız yaşamakta olan Bâtınîleri takviye ettiler. “Kalenderî – Haydarî” unvanı taşıyan ve dış görünüşleri itibarıyla tasavvuf kisvesi altında Türkmen boyları arasına yerleşen babalar Anadolu'daki Bâtınîlik hareketlerine olanca güçleriyle destek oldular.
Ayrıca bakınız: Kalenderîlik ve Babâîlik
Şîʿa-i Bâtın'îyye tarikât ve mezheplerinin Türkler arasında yayılması > Bâtınîlerin taraftar toplama amacıyla te'vil yollarına başvurması > Şîʿa-i Bâtın'îyye'nin çıkardığı yeni tarikât ve mezhepler > Haydarîler'in Şîʿa-i Bâtın'îyye mezhebini tâkviyesi

Haydarîler, Kûtb'ed-Dîn Haydar'a mensup oldukları gibi “Haydârnâme” adıyla şeyhinin nâmına bir de eserî bulunan meşhur Pendnâme yazarı “Ferîdüddîn-i Attâr” da onun başlıca hâlifelerindendi. Altıncı hicrî asrın sonlarında büyük şöhreti sayesinde pek çok Türk'ü kendi intisabına almaya muvaffak olan Kûtb'ûd-Dîn Haydar'ın bizatihi kendisi de aslen Türk ırkındandı. Konya'da Mevlânâ Celâl'ed-Dîn'in şöhretinin afâkı tuttuğu bir devirde bile Kûtb'ûd-Dîn Haydar'ın hâlifeleri bağımsız zâviyelere sahiptiler. Mevlânâ Celâl'ed-Dîn'in yanında “Hacı Mûbârek Haydârî” adında bir Haydârî hâlifesinin de pek büyük bir hâysiyet ve itibâr sahibi olduğunu Eflâkî kaydetmektedir.
Ayrıca bakınız: Baba Haydar ve Ferîdüddîn-i Attâr
Şîʿa-i Bâtın'îyye tarikât ve mezheplerinin Türkler arasında yayılması > Anadolu Selçukluları devrinde “Şîʿa-i Bâtın'îyye” hareketleri

Ana madde: Anadolu Selçuklu Devleti
Bu devirde Anadolu'da Bâtınîliğin en önemli propaganda merkezini Sultan Mes'ud evvel tarafından yaptırılmış olan Mes'udiye tekkesi temsil ediyordu. Anadolu Selçukluları'nın nüfuz ve hâkimiyet sahaları tamamen Moğollar'ın denetim ve müsaadesine tâbi bulunuyordu. Birçok şehirlerde İlhanlılar'ın himâyesi altında Şiîliği neşreden “Bâtın'ûl-Mezhep Babalar” tarafından açılan zâviyelerin sayıları da gün geçtikçe artmaktaydı. Moğollar'ın nüfuzuyla Mes'udiye Medresesi müderrisi Sünnî âlimlerden “Şeyh Mecd'ed-Dîn İsâ” azledilerek yerine Şîʿa-i Bâtıniyye'nin en değerli dâîlerinden “Şems'ed-Dîn Ahmed Baba” atandı.
Şîʿa-i Bâtın'îyye tarikât ve mezheplerinin Türkler arasında yayılması > Anadolu Selçukluları devrinde “Şîʿa-i Bâtın'îyye” hareketleri > Selçuklular'ın Anadolu'da İran medeniyetinin yayılmasındaki hizmetleri

Samânîler devrinin İranî bir simâ göstermesi ve Abbâsîler'in de İran-perestişkârı olarak tarihin huzuruna çıkması gibi yedinci hicrî asırda Konya'da Mevlânâ Celâl'ed-Dîn'in tesiri neticesinde Selçuklu saraylarında yaşayan şairler Anadolu'da İranîliğe doğru şiddetli bir sevgi uyandırmışlardı. Bu tesirler altında kalan Konya Selçuk sultanları da ayni duygu ve hisler içerisinde İranın tantanalı hükümdar adları ile kendi şehzâdelerini çağırmağa varacak kadar aşırı derecede ifrata kaçan birer İran hâyranı ve tâklitçisi olarak yetişmekteydiler. Konya Selçuklu sarayındaki şehzadeler hep Keyâniyan ve Sâsâniyan hükümdarlarının isimleriyle çağrılır olmuştu. Bu kültürün etkisi altında yetişen kibâr ve tâhsilli sınıflar, âlimler, şeyhler ve şâirler olanca güçleriyle İran dil ve edebiyatının gelişmesine hizmet ederlerken diğer taraftan da asıl i'tikadi unsurları bünyelerinde barındıran Bâtınî Babalar bütün Türk ve Türkmen boylarını bir millî birlik ruhuyla birbirlerine kaynaştırmak için yoğun gayret sarf etmekteydiler. Öte taraftan devletin resmî dili ise Farsçaydı.