stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Burundi
Ulaşım > Havayolu

Ülke genelinde bulunan sekiz adet havaalanı içerisinde en önemlisi ve tek asfalt piste sahip olanı ülkenin en büyük şehri Bujumbura'da bulunan Bujumbura Uluslararası Havalimanı (Bujumbura International Airport) olup, diğer havaalanları ise toprak pistlere sahiptir.
Ülkenin ulusal havayolu 1975 yılında kurulan Air Burundi 'dir. Şirket 2009 yılında maddi sorunlar nedeniyle uçuş faaliyetlerine son vermiş olup, günümüzde sadece havaalanı yer hizmetlerinde faaliyet göstermektedir. Şirket 2013 yılında Çin tarafından hediye edilen iki uçak ile yeniden faaliyetlerine başlama girişimlerinde bulunmuş ancak bu girişim yetersiz havacılık uzmanı personeli nedeniyle günümüze kadar gerçekleştirilememiştir.
Burundi'ye Brussels Airlines, Kenya Airways, Ethiopian Airlines, flydubai ve RwandaAir uçuşlar gerçekleştirmektedir.
Ulaşım > Karayolu

Ülkede mevcut olan 12.322 km karayolunun sadece 1.286 km'si asfaltlanmış konumdadır. Ülkenin en önemli bağlantı yolları şu şekildedir:
| İsim | Güzergâh | Uzunluk |
| --- | --- | --- |
| RN1 | Bujumbura - Kayanza - Ruanda sınırı | 100 km |
| RN2 | Bugarama - Gitega | 60 km |
| RN3 | Bujumbura - Nyanza - Kabonga - Tanzanya sınırı | 160 km |
| RN4 | Bujumbura - Gatumba - Kongo DC sınırı | 15 km |
| RN5 | Bujumbura - Rukana - Ruanda sınırı | 80 km |
| RN6 | Kibira Ulusal Parkı - Kayanza - Muyinga - Rugari - Tanzanya sınırı | 160 km |
| RN7 | Bujumbura - Rutana | 120 km |
| RN8 | Gitega - Rutana | 70 km |
| RN9 | Bujumbura - Kibira Ulusal Parkı | 80 km |
| RN10 | Kibira Ulusal Parkı - Rugombo | 80 km |
| RN11 | Cankuzo - Mabanda | 190 km |
| RN12 | Muyinga - Gitega | 100 km |
| RN13 | Buhanda - Rubangabanga - Tanzanya sınırı | 140 km |
| RN14 | Muyange-Gashoho - Karehe - Ruanda sınırı | 60 km |
| RN15 | Gitega - Ruyenzi - Ruanda sınırı | 100 km |
| RN16 | Gitega - Rumonge | 80 km |
| RN17 | Bururi - Colline Kumunyika | 40 km |
| RN18 | Colline Mayuyu - Colline Mubanga | 50 km |
| RN19 | Cankuzo - Muyinga | 60 km |
| RN20 | Gisuru - Bweru | 20 km |
| RN21 | Muhweza - Gasenyi - Tanzanya sınırı | 35 km |
| RN22 | Rango - Kabarore - Ruanda sınırı | 30 km |
Ulaşım > Demiryolu

Günümüzde Burundi genelinde mevcut olan bir demiryolu hattı bulunmamaktadır. Ülkeyi diğer komşu ülkeler ile demiryolu hattı üzerinden bağlama çalışmaları gerçekleştirilmiş olmasına rağmen henüz bir adım atılamamıştır. Burundi, planlama aşamasında olan ve Tanzanya ile Ruanda'yı demiryolu ile birbirine bağlayacak olan hatta da dahil edilmek istenmekte olup, bu konuda da henüz bir adım atılamamıştır.
Kenya, 2013 yılında temelini attığı yeni demiryolu hattı projesi kapsamında ulaşmayı planladığı komşu ülkeler arasında Burundi de yer almakta olup, projenin 2017 yılı içerisinde bitirilmesi planlanmaktadır. Bu hat tamamlandığında Kenya'nın liman kenti Mombasa'dan yola çıkan tren Burundi'nin başkenti Bujumbura'ya ulaşmış olacak.
Ulaşım > Denizyolu

Bir kısmı Burundi sınırları içerisinde yer alan Tanganika Gölü üzerinden insan ve yük taşımacılığı gerçekleştirilmektedir. Göle sınırı bulunan Demokratik Kongo Cumhuriyeti, Tanzanya ve Zambiya'ya seferler düzenlenebilmektedir. Ülkenin en önemli limanı başkent Bujumbura'da yer almakta olup, bu göl haricinde bir deniz taşımacılığı faaliyeti gerçekleştirilmemektedir.
Spor

Ülkenin en sevilen spor dalları arasında basketbol ve atletizm bulunmaktadır. Bunun haricinde judo gibi popüler dövüş sanatları da Burundi genelinde yaygın olarak gerçekleştirilmektedir. Üzerinde çukurlar bulunan, genelde tahta bir tabla üzerinde, sayılı misket veya taş ile oynana mankala da ülke genelinde oynanmaktadır.
Burundi'de popüler olan diğer bir spor dalı olan futbol, 1948 yılında kurulan, 1972 yılında FIFA ve CAF üyesi olan Burundi Futbol Federasyonu (Fédération de Football du Burundi) tarafından yönetilmektedir. Ülkede on dört takımın katıldığı ve Primus Ligue olarak adlandırılan ulusal bir lig düzenlenmektedir. Ülkenin en başarılı futbol takımı bugüne kadar 18 şampiyonluk ile Vital'O FC takımıdır.
Ruanda millî futbol takımı Mayıs 2015'te FIFA sıralamasında 122. sırada yer almakta olup, en yüksek sıralamasını 1993 yılında 101. olarak elde etmiştir.
Kültür

Burundi'de yerel dinlerde gerçekleştirilen müzik ve danslar kültürün önemli bir parçasını oluşturmaktadır. Özel günlerde ve düğünlerde abatimbo adı verilen dans ile daha hızlı olan ve abanyagasimbo olarak adlandırılan dans yaygın olarak gerçekleştirilmektedir. Kültürün bir parçası olan şarkılarda söyleyen kişiye ve gruba göre adlandırılmaktadır. Ailelerin beraber söylediği şarkılar imvyino olarak adlandırılırken, sadece erkeklerin söylediği şarkılar kwishongora, sadece kadınların söylediği şarkılar da bilito olarak adlandırılmaktadır. Tüm bu şarkıların ortak yönü ulusal dil olan Kirundi dilinde söylenmesidir.
Flütün yanı sıra ikembe, indonongo, urukayamba, umuduri, inanga ve inyagara olarak adlandırılan yerel müzik aletleri de yaygın olarak kullanılmaktadır.
Ülkede düzyazı, tiyatro ve görsel sanatlar daha az belirgin bir konumdadır. Burundi'de hikâyeler, masallar genelde dilden dile anlatılarak bir sonraki nesillere aktarılmaktadır.
Burundi vatandaşları
Kral Kasliwami yanlıları
 (1906-1918 arasında)
Bağımsızlık Anıtı-
Bujumbura
Pierre Nkurunziza
2005-2020 Burundi devlet başkanı
Burundi illeri
Air Burundi uçağı
Bujumbura'da bir futbol maçı
Burundili müzik grubu
Meteorit aşınması

Willamette meteoritinin aşınma oluklarında iki çocuk oturuyor. Karasal aşınmaya bağlı olarak önemli miktarda kütlesini kaybetmiştir.
Görünür pasa sahip bir Sihote-Alin meteoriti
Meteorit aşınması, bir meteoritin karasal değişimi anlamına gelir. Çoğu meteorit, Güneş Sistemi'nin en eski dönemlerine tarihlenir ve gezegenimizde bulunan en eski malzemelerdir. Yaşlarına rağmen karasal çevre etkilerine karşı dayanıksızdırlar. Su, klor ve oksijen, meteoritler yere ulaştıkları anda saldırırlar.
Aşınma ölçekleri

Bir meteoritin yaşadığı değişiklik derecesini ölçmek için, Antarktika ve çöl örneklerine çeşitli niteliksel aşınma etkisi indeksleri uygulanmıştır.
En bilinen aşınma ölçeği, kondrit meteoritlerinin cilalanmış ince kesitlerinde görülen etkilere dayanmaktadır ve W0 (bozulmamış) ile W6 (yoğun değişiklik) arasında değişir. Bu ölçek, A. J. T. Jull ve diğerleri (1991) tarafından önerilmiş ve daha sonra Wlotzka (1993) ve Al-Kathiri vd. (2005) tarafından güncellenmiştir.
W0: Metalin veya troilitin görünür bir oksidasyonu yoktur, fakat ışığın geçişi sırasında limonit lekesi fark edilebilir. Genellikle yakın zamanda düşen meteoritler bu sınıfa aittir, fakat bazıları zaten W1 seviyesindedir.
W1: Metal ve troilit etrafında küçük oksit tabakalar ve küçük oksit damarları bulunur.
W2: Metalde orta düzeyde oksidasyon (yaklaşık olarak %20-60 oranında değişmiş).
W3: Metal ve troilitte yoğun oksidasyon (yaklaşık olarak %60-95 oranında değişmiş).
W4: Metal ve troilit tamamen okside (> %95 değişmiş), fakat silikatlar üzerinde değişiklik olmamıştır.
W5: mafik silikatların esas olarak çatlaklar boyunca değişiminin başlaması.
W6: Silikatların kil mineralleri ve oksitler tarafından yoğun şekilde değiştirilmesi.
Johnson Uzay Merkezi'ndeki Meteorit Çalışma Grubu, Antarktika meteoritlerinin değişikliklerini belirtmek için aşınma kategorileri A, B, C ve E'yi kullanır. Resmi tanımlamaları şunlardır:
A: Hafif paslanma; metal tanelerinde pas halkaları ve çatlaklar boyunca pas lekeleri hafiftir.
B: Orta derecede paslanma; metal tanelerinde büyük pas halkaları görülür ve iç çatlaklardaki pas lekeleri yaygındır.
C: Şiddetli paslanma; metal taneleri çoğunlukla pasla lekelenmiştir.
E: Gözle görülebilen buharlaşma mineralleri.
Pakicetus

Pakicetus (Latince: "Pakistan balinası"), Erken Eosen'de (~49 myö) Pakistan yakınlarında yaşamış, ilkel bir ikiyaşamlı cetacean cinsidir. Yaklaşık olarak kurt büyüklüğünde (1 ila 2 metre uzunluğunda) bir çift toynaklıydı. Muhtemelen suda veya yakınında yaşayan hayvanlarla, balıklarla ve böceklerle besleniyordu. Paleontologların büyük çoğunluğu, onu kara memelileri ile balinalar arasında bir geçiş türünü temsil eden en bazal balina olarak tanımlar.
Açıklama

Fosil örneklerininin kafatası boyutlarına ve daha az kompozit iskeletlere göre, Pakicetus'un yüksekliğinin 1 metre (3 ft 3 in) olduğu düşünülmektedir ve 3 ila 2 metre (6 ft 7 in) uzunluğundadır.
Pakicetus, modern deniz memelilerinden çok farklı görünüyordu ve vücut şekli, karada yaşayan toynaklı memelilere daha çok benziyordu. Daha sonraki tüm deniz memelilerinin aksine, tamamen işlevsel dört uzun bacağı vardı. Pakicetus'un uzun bir burnu vardı; kesici dişlere, köpek dişlerine, küçük azı dişlerine ve azı dişlerini içeren tipik bir diş tamamlayıcısına; farklı ve esnek bir boyna ve çok uzun, sağlam bir kuyruğa sahipti. Çoğu kara memelisinde olduğu gibi burun delikleri burnunun ucundaydı.
Kompozit iskeletlerin keşifleri sonrası pakisetidlerin yeniden yapımları ile oluşturulan dış görünüşlerinde genellikle kürkle tasvir edildiler; ancak su aygırları ile nispeten yakın ilişkileri göz önüne alındığında, seyrek vücut kıllarına sahip olabilirler.
Bulunan ilk fosil, tamamlanmamış bir kafatasından ve bazı dişleri hala sağlam olan kırık bir çeneden oluşuyordu. Dişlerin detayına göre azı dişleri, hayvanın eti parçalayıp yırtabileceğini öne sürüyor. Azı dişlerindeki sıyrıklar şeklindeki aşınma, Pakicetus'un yiyeceklerini çiğnerken dişlerini gıcırdattığını gösteriyordu. Pakicetus'un diş aşınması nedeniyle balık ve küçük hayvanlarla beslendiği düşünülmektedir. Bu dişler, ayrıca, Pakicetus'un otçul atalara sahip olabileceğini gösterir.
Paleobiyoloji > Olası yarı suculluk

Science dergisinin kapağında, yarı suda yaşayan, belli belirsiz bir timsah gibi, bir balığın arkasından dalış yapan bir memeli olarak resmedildi.
2001'de biraz daha eksiksiz iskelet kalıntıları keşfedildi, bu da Pakicetus'un özünde bir kurt büyüklüğünde bir kara hayvanı olduğu fikrini uyandırdı. Thewissen ve meslektaşları 2001'de, "Pakisetidler, bir tapirden daha fazla ikiyaşamlı olmayan karasal memelilerdi," diye yazdılar.
Bununla birlikte, Thewissen ve meslektaşlarına (2009) göre "Bu balinaların (...) göz çukurları, suda yaşayan ancak su yüzeyindeki nesnelere bakan suda yaşayan hayvanlarda yaygın olduğu gibi, kafataslarının üstünde birbirine yakın yerleştirilmişti. Tıpkı Indohyus gibi, pakisetidlerin bacak kemikleri osteosklerotiktir, ayrıca su habitatını düşündürür" (ağır kemikler safra sağladığından). "Bu tuhaflık, Pakicetus'un havayla görsel temasını kaybetmeden neredeyse tamamen suya batmış halde suda durabildiğini gösterebilir."
Paleobiyoloji > Duyusal yetenek

Pakicetus iskeleti, canlının benzersiz duyularıyla ilgili birkaç ayrıntıyı ortaya koyar, bu da, karasal ve su hayvanları arasında yeni keşfedilen bir ata bağı sağlıyor. Pakicetus'un yukarıya bakan göz yerleşimi, habitatının önemli bir göstergesidir. Bununla birlikte, daha da fazlası, işitsel yetenekleriydi. Diğer tüm deniz memelileri gibi, Pakicetus'un da su altında işitme için özelleşmiş, işitsel bül olarak bilinen kalınlaşmış bir kafatası kemiği vardı.
Keşif

P. inachus'un kafatası parçası olan ilk fosil, 1981'de Kuzey Pakistan'da bulundu. Daha sonra yine Pakistan'da Pakicetus'un sonraki fosilleri de bulundu, bu nedenle cins adı Pakicetus'dur. Fosiller, Kuzey Pakistan'daki Kuldana Oluşumu'nda  bulundu ve bulunduğu katman erken Eosen'e tarihlendi.
Fosil bulgularının konumuna göre hayvanlar, makul büyüklükteki arazilere komşu olan sığ bir yaşam alanını tercih ettiler. Kalker, dolomit, kil taşı ve diğer farklı  kum çeşitlerinin Pakicetus için uygun bir habitat oluşturduğu tahmin edilmektedir. Eosen boyunca Pakistan, Avrasya'nın bir kıyı bölgesiydi ve bu nedenle Pakicetidae'nin evrimi ve çeşitliliği için ideal bir yaşam alanıydı.
Sınıflandırma

Pakicetus ve diğer pakicetidler, timpanik bulla üzerinde sigmoid bir işleme sahip oldukları ve daha sonraki protocetidler gibi küçük azı ve azı dişlerine sahip oldukları için arkaik balinalardır. Pakicetus başlangıçta bir protocetid olarak kabul edildi, ancak göz çukurlarının kafatasının dorsal yüzeyindeki konumu, orta kulakta petrosallerin önünde pterygoid sinüslerin yokluğu, timpanik büllerin küçük boyutu ve genişlemiş mandibular kanalların yokluğu, ayrı bir familyaya –Pakicetidae– yerleşmeyi garanti etmek için yeterli duyusal yapı ve işlev farkıdır.
Galeri

Balinaların evrimi
Arkaik balinaların yaşadığı dönem aralığı
Pakicetus attocki
Pakicetus
P. attocki, Kanada Doğa Müzesi
Pakicetus örneklerinin boyutunun bir insan ile karşılaştırması
P. inachus'un yaşam restorasyonu, Nobu Tamura
P. inachus'un bir diğer yaşam restorasyonu
Pakicetus attocki'nin kafatası
Pakicetus attocki kafatası
Pakicetus (altta) ve yakın akrabası Ambulocetus (üstte).
Tayland arması

| Tayland  arması |
| --- | --- |






Ayrıntılar
Kullanan: Tayland
Kabul tarihi: 1911
Tayland  arması, Tayland'ın resmî devlet armasıdır.
Armada Hinduizm ve Budizm dininde önemli bir yeri olan kuş ve insan melezi yaratık olan Garuda çizimi kullanılmaktadır.
Tarihi armalar

Siyam arması (1873-1910)
Ülkeyi 1782 yılından beri yöneten Çakri Hanedanı arması
Goranboy (rayon)

| --- | --- |

Rayonun Azerbaycan'daki konumu
Merkez: Goranboy
Başkan: Muharrem Guliyev
Alan: 1.791 (km2)
Nüfus: 107.900 kişi (1 ocak 2023)
Plaka kodu: 22
Telefon kodu: 994 22
Posta kodu: AZ 2200
Web sitesi: http://www.goranboy-ih.gov.az
g t 
Goranboy Rayonu (Azerice: Goranboy rayonu), Azerbaycan'da rayon olarak adlandırılan birinci derece idarî bölümlerden birisidir. Merkez Goranboy şehridir.
Genel bilgiler

Yüzölçümü 1790 km² olup nüfusu 107.900 kişidir (01.01.2024). Merkez Goranboy şehridir.
Bölgede 2 şehir, 7 kasaba ve 79 köy bulunmaktadır. (Genel olarak 88 yerleşim yerinden 86'sında yerleşim vardır, Gülistan ve Baş Gişlaq köylerinde ise yerleşim yoktur.)
| --- | --- |
Şehir sayısı: 2
Köy sayısı: 79
Kasaba sayısı: 7
Büyük ve orta ölçekli işletme sayısı: ~
Okul öncesi eğitim kurumu sayısı: 32
Ortaokul sayısı: 80
Teknik, orta ve mesleki okul sayısı: 1
Hastane ve tıbbi kurum sayısı: 66
Kültür merkezlerinin sayısı: 113
Şehirler ve kasabalar

Goranboy rayonunda 2 şehir (Naftalan hariç) ve 7 kasaba bulunmaktadır.
Hakkında

Bakü ile uzaklığı 317 km'dir. SSCB dönemlerinde Kasım İsmayilov (Касум-Исмаилов) diye adlandırılmıştır. Azerbaycan'ın bağımsızlığından sonra eski adına dönmüştür.
De facto Dağlık Karabağ Cumhuriyeti, Goranboy Rayonunun güney bölgesini talebinde bulunıp Şaumyan (Ermenice: Շահումյան) İli ile birleştirmeyi planlamaktadır.
Coğrafyası

Azerbaycan'ın batı bölgesinde yer alan rayon, batıda Göygöl, kuzeybatıda Samuh, doğuda Yevlah, güneydoğuda Tartar, güneyde Ağdere ve Kelbecer ile komşudur. Bölgenin kuzey sınırları Mingeçevir rezervuarına bağlanmaktadır.
Arazi kuzeydoğuda düz, güneybatıda dağlık olup, bazı yerlerde tepeler ve vadilerle kesilmiştir. Yaylalarda Paleojen ve Neojen çökelleri, ovalarda ise Antropojenik çökeltiler yaygındır. Dünyanın tek şifalı petrol sahası (Naftalan) burada bulunmaktadır. 10-12 km uzunluğundaki dere yatağı ağı Gürdara, Gürzalılar ve Aşağı Ağcakend bölgelerinde bulunmaktadır. Bölgenin güneyini kapsayan Murovdağ'da Küçük Kafkasya'nın en yüksek zirveleri bulunmaktadır: Gamışdağ (3724 m), Murovdağ (3340 m) ve Kecheldağ (2225 m).
Nehirler (Kürakçay, Gorançay, Karaçay, Korçay) Kura havzasına aittir. Kestane rengi, dağ gri-kahverengi toprakları vardır. Ana bitki örtüsü pelin ve pelin-tuzlu yarı çöl tipindedir. Ormanlar var. Korçay Devlet Doğa Koruma Alanı ilçe sınırları içerisindedir.
Turizm

Bölgenin en ünlü turistik bölgeleri arasında, Küçük Kafkasya'nın Kuzeydoğu yamaçlarında yer alan orman manzarası açısından zengin Aşağı Ağcakend, Yuharı Ağcakend yerleşimleri, Ballıkaya, Buzluk köyleri, şifalı Gazanbulag ve Goran kasabaları ve Naftalan şehri bulunmaktadır.
Goranboy bölgesinin tanınmış turistik bölgelerinden bazıları aşağıdadır:
1. Naftalan – Goranboy'a yakın olan bu kasaba şifalı yağıyla ünlüdür. Naftalin yağı kullanılan sağlık ve dinlenme merkezleri çok sayıda turistin ilgisini çekmektedir.
2. Goran ve Gazanbulag - Goranboy'un bu yerleşim yerleri şifalı kaplıcalarıyla tanınır. Goran yerleşiminde "Şafa İsti Su" adlı bir sanatoryum faaliyet göstermektedir. Sanatoryumda sıcak su banyosu, masaj, geceleme ve diğer hizmetler sunulmaktadır.
3. Korçay Devlet Tabiatı Koruma Alanı - Goranboy'un kuzey bölgesinde yer alan bu rezerv, Azerbaycan'ın zengin doğasını korumak için oluşturulmuştur.
Dağlık Karabağ Cumhuriyeti ve Dağlık Karabağ Özerk Oblastı (Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti)
Sigilmassasaurus

Sigilmassasaurus ("Sicilmassa kertenkelesi"), Spinosauridae familyasından, Geç Kretase devri'nde Fas'ta –ve muhtemelen Mısır'da– yaşamış teropod dinozor cinsi.
Konuyla ilgili yayınlar

Russell, D.A. (1996). "Isolated Dinosaur bones from the Middle Cretaceous of the Tafilalt, Morocco". Bulletin du Muséum National d'Histoire Naturelle, Section C. 18: 349-402.
| --- | --- |
Takson belirleyicileri:  Vikiveri: Q18602106  Fossilworks: 66916  GBIF: 4822973  IRMNG: 1159883
Therizinosauria

Terizinozorlar veya Therizinosauria (Yunanca:"tırpan kertenkeleleri"), Kretase döneminde Asya ve Kuzey Amerika'da  yaşamış, üyelerinin ellerinde uzun, tırpan benzeri pençeler bulunan maniraptoran dinozor grubu.
Terizinozorlar bilinen tüm dinozorların en tuhafıydı. En büyüğü, chalicotherler adı verilen tuhaf, soyu tükenmiş, toynaklı memelilere benziyordu. Terizinozorların bilek ve ayak parmakları, Oviraptor, Allosaurus gibi "sert kuyruklu" (tetanuran) teropodlar olduklarını gösterir.
Keşif tarihi

Uzun yıllar boyunca bilim insanları, bir prosauropod gibi dört parmaklı ayakları ve tırpan şeklindeki pençeleri içeren fosil parçalarından canlının neye benzediklerini tahmin etmek zorunda kaldılar. Paleontologlar, dev pençelerin gizemli sahibine Therizinosaurus adını verdiler. 1988'de, daha önceki bir akraba olan Alxasaurus'un daha eksiksiz iskeletleri Çin'de ortaya çıktı. Bu terizinozorun kemiklerinin önceki buluntularla karşılaştırılması, bilim adamlarının "tırpan kertenkelelerini" büyük, yavaş hareket eden, iki ayaklı dinozorlar olarak hayal etmelerini sağladı.
Filogeni

Aşağıdaki kladogram, 2010 yılında Lindsay E. Zanno tarafından yapılan Therizinosauria'nın kapsamlı filogenetik analizini takip etmektedir.
Aşağıda, 2010 yılında Zanno tarafından sağlanan veriler kullanılarak Hartman ve diğerleri 2019 tarafından yakın zamanda oluşturulan filogenetik analiz yer almaktadır:
Dağılım

Terizinozorlar Doğu Asya ve Kuzey Amerika'da yaşadılar. Çoğu tür Kretase döneminde yaşadı, ancak Erken Jura'dan bir terizinozor bildirildi.
Cinslerin tanımlanma yıllarının zaman çizelgesi

Bulunan terizinozor kemikleri ile oluşturulmuş rekonstrüksiyonlar ve boyut karşılaştırması
Bazal bir terizinozor olan Jianchangosaurus
Tianyuraptor

Tianyuraptor (Tianyu hırsızı), Kretase döneminde Çin'in Liaoning eyaletinde yaşamış bir dromaeosaurid teropod dinozor cinsi.
2023 Çin casus balonu krizi

2023 Çin casus balonu krizi, ABD ile Çin arasında yaşanmış olan casusluk faaliyeti krizidir.
Şubat 2023 tarihinde Amerika Birleşik Devletleri hava sahasına Çin'den hareket eden şüpheli bir balonun Kanada üzerinden girişinin tespit edilmesi üzerine Pekin Büyükelçiliği kanalıyla ABD, Çin hükûmetinden bilgi istemiştir. Çin yetkilileri "meteorolojik faaliyetler için kullanılan bir sivil hava aracı" şeklinde durumu açıklamıştır. Bunun üzerine ABD yetkilileri, Çin'in meteorolojik faaliyetler açıklamasını, balonun "manevra yapabilmesi" sebebiyle reddetmiştir.
Bir süre sonra Latin Amerika'da ikinci bir gözetleme balonu daha görülmüştür.
ABD Başkanı Joe Biden'ın "İcabına bakacağız" açıklamasının ardından balon, ABD ordusuna bağlı bir F-22 Raptor savaş uçağı tarafından vurularak düşürüldü.
Arka plan

Montgolfier Kardeşler'in geliştirdiği yöntemler ile askerî kullanımı Fransız Devrimi ve Amerikan İç Savaşı'na kadar uzanan sıcak hava balonları, II. Dünya Savaşı dönemi ve sonrasında keşif ve bombardıman faaliyetlerini yürütmek amacıyla sık sık kullanılmıştır.
Çin'in casus balon faaliyetleri yakın zamanlarda kamuoyunun dikkatini çekmiştir. Casus balonlar Haziran 2020'de Japonya'da ve Ocak 2022'de Nikobar Adaları'nda gözlemlenmiştir.
Krizin gelişimi > Balonların tespiti

2 Şubat 2023 tarihinde başlayan kriz, 3 Şubat 2023 tarihinde NBC'nin yapmış olduğu "ABD ordusu son birkaç gündür ülkenin kuzey kesiminde bir keşif balonunu takip ediyor. Yetkililer balonun Çin'e ait olduğundan emin olunca, durum Biden'a bildirildi. Pentagon sözcüsü Brig: "ABD hükûmeti şu anda üzerimizde bulunan yüksek irtifa bir gözetleme balonunu tespit etti ve takip ediyor" dedi." içerikli haberle dünya kamuoyunda geniş yankı bulmuştur.
Krizin patlak vermesi üzerine Çin, ABD hava sahası üzerinde ve yaklaşık 60.000 feet irtifada seyreden balonun meteoroloji balonu olduğunu ve hava şartları gerekçesiyle ABD hava sahasına sürüklendiğini açıklamışsa da ABD Savunma Bakanlığı sözcüsü Tuğgeneral Patrick Ryder: “Çin’in açıklamasının farkındayız ancak bunun bir gözetleme balonu olduğunu biliyoruz. Bu bir meteoroloji balonu değil, manevra yapabiliyor.” diyerek Çin'in açıklamasını reddetti. Bu olayın hemen ardından ABD Dışişleri Bakanı Tony Blinken, 5-6 Şubat tarihlerinde Pekin'e yapacağı ziyaretin "koşulların uygun olmadığı" gerekçesiyle ötelendiğini açıklamıştır.
Amerikalı bir senatörün, bir casus balonun daha var olduğunu ve B-2 Spirit hayalet bombardıman uçaklarının konuşlu olduğu Whiteman Hava Üssü'ne yaklaştığını belirterek attığı tweet üzerine tansiyon daha da yükselmiş, balonların izlediği rota üzerindeki ABD hava üslerine dikkat çekilmiştir. Bu gelişmelerin akabinde ABD yetkilileri, balonları güvenlik nedeniyle düşürmeyi tercih etmediklerini ancak Pekin Büyükelçiliği aracılığıyla Çinli muhataplarına durumun ciddiyetini bildirdiklerini ifade eden açıklamalar yapmışlardır.
Krizin gelişimi > Balonun düşürülmesi

4 Şubat 2023 tarihinde casus balon hakkında ilk açıklamasını yapan Joe Biden, "icabına bakacağız." ifadesini kullandı. Açıklamanın ardından Kuzey Karolina ve Güney Carolina ile bazı eylaletlerin hava sahaları sivil uçuşlara kapatıldı.
Balon, 4 Şubat 2023 tarihinde, ABD saati ile 14.39'da Güney Karolina açıklarında Atlantik okyanusu üzerinde seyrederken Amerikan Hava Kuvvetleri'ne bağlı bir F-22'nin attığı AIM-9-X füzesi ile vurularak düşürüldü.
Balonun yapısı

Balonlar, II. Dünya Savaşı dönemi ve sonrasında keşif ve bombardıman faaliyetlerini yürütmek amacıyla sık sık kullanılmıştır.
Stratosferik balonlar, genelde 80.000-120.000 feet irtifada, hava trafiğinin çok üzerinde seyrederler. En yeni nesil savaş uçakları bile genel olarak 65.000 feet irtifanın üzerinde faaliyet göstermez. (U-2 gibi yüksek irtifa keşif uçakları 70.000-80.000 feet civarında görevlerini icra ederler.)
Bu tip balonlarda güneş plakaları ve güneş panelleri, ana performans kaynaklarıdır. Taban kısımlarında ise muhtelif ekipmanlar ve kamera sistemleri bulunur.
Tepkiler > Amerika Birleşik Devletleri

ABD Savunma Bakanı Lloyd Austin: "Bugünkü planlı ve meşru eylem, Başkan Biden ve onun ulusal güvenlik ekibinin, Çin'in egemenliğimizi kabul edilemez ihlaline etkili bir şekilde yanıt verirken, Amerikan halkının asayiş ve güvenliğini her zaman ön planda tutacağını gösteriyor."
ABD Ticaret Bakanlığı, gözetleme balonu programını destekledikleri gerekçesiyle 6 Çinli şirketi ihracat kara listesine aldı.