Bakü Han Sarayı
Mimari özellikler > Saray kompleksinin mimarisi

Bakü han sarayı ve Yeraltı hamam'ın en kesiti ve cepheleri, 1830 yılı çizimlerine dayanılarak yapılmıştır.
Sarayın planı esas alınarak hazırlanmış aksonometrik görünüm.
Bakü han sarayı hakkında ayrıntılı bilgiler, 30 Ekim 1809'da gerçekleştirilen ölçümler ve çizimler sayesinde günümüze ulaşmıştır.[kayıt. 2] Çizimlerde, "Han Sarayı ve Kaçan Beylerin Evleri" olarak adlandırılan kompleksin ayrıntılı planları, cepheleri ve kesitleri verilmiştir. Han Sarayı kompleksi, Bakü Kalesi'nin Şamahı Kapısından girildiğinde sol tarafta yer alır.
Bakü han sarayı'nın günümüze ulaşan ilk tarihi planında, beş iç avlu etrafında şekillenmiş geniş bir konut kompleksi tasvir edilmiştir. Han ailesine ait olan ilk büyük avlu, ilk sırada yer alır. Bu avlunun ortasında küçük bir havuzun bulunduğu bir bahçe vardır. Planda yer alan açıklamalarda bu bahçe "eski han bahçesi" olarak belirtilmiştir. Diğer iki avludaki evlerden biri "Abdülrehim Bey'in Evi", diğeri ise "Mehdikulu Bey'in Evi" olarak adlandırılmıştır. Diğer iki avludaki evlerin kime ait olduğu belirtilmemiştir.
Kesitler ve cephelerden anlaşıldığına göre, avlular etrafında gruplanmış konut binaları iki katlı olmuştur. Planlama özelliklerine göre, komplekse dahil olan binalar iki tipe ayrılır. Birinci tipe ait olan binalar, karmaşık planlama özelliklerine sahiptir ve bu bakımdan İçerişehir'de yer alan Şirvanşahlar Sarayı'nın plan özelliklerini hatırlatır. İkinci gruba ait olan binalar ise tek sıralı planlama özelliğine sahiptir.
Planlar ve cephe tasvirlerinden, konut binalarının kompleksin avlularına yönelmiş büyük pencerelere sahip olduğu görülmektedir. Mehdikulu Han'ın evinin ikinci katındaki pencerelerin yerinde günümüze ulaşmış karakteristik çerçevelerden, evlerin pencerelerinin şebeke tekniği ile yapılmış olduğu anlaşılmaktadır. A. Salamzade, en azından Han Sarayı'nın balkonunun şebeke pencerelere sahip olduğunu kesinlikle söyleyebileceğimizi yazmaktadır.
Han Sarayı'nın avlu cephesi, asimetrik bir şekilde çözülmüş ve kompleks alanına giriş sağlayan büyük kemerli kapının vurgulanmasına yönelik olarak tasarlanmıştır. Sarayın birinci katında yer alan kör nişlerin üzerinde dikdörtgen pencereler yer almıştır.
Sarayın Sokağa Bakan Cephesi 1950'li yıllarda
Sarayın girişi
Mehdikulu Bey'in evinin cephesi, üç katmanlı girişlerle karakterize olmasına rağmen, evin çizimlerde gösterilen kesitinden iki katlı olduğu anlaşılmaktadır.
Abdülrehim Bey'in evinin cephesi, mimari açıdan daha iyi işlenmiştir. Bu bina için, cephenin iki katmanlı kemerli bir şekilde bölünmesi karakteristiktir. Bu yaklaşım, XVII. yüzyılın dini ve kamu yapıları için karakteristiktir. A. Salamzade, bu evin kompleksin en eski parçası olabileceğini öne sürmektedir.
Tüm planlama özellikleri ve cephelerinin mimari çözümüne rağmen, Bakü han sarayı kompleksine dahil olan yapılar, Abşeron halk konutları ve bazı Ordubad evleri ile ortak özelliklere de sahiptir. Kompleks dahilindeki yapılar tamamen taştan inşa edilmiştir. Çizimlerde, evlerin tamamının düz tahta tavanla örtülmüş olduğu gösterilmiştir. Yüksek kubbe şeklindeki tahta tavan yalnızca, giriş işlevini yerine getiren küçük oda üzerinde bulunmuştur.
Saray kompleksi etrafında kale veya savunma duvarlarının inşa edilmemesi, yer seçiminin avantajlı olmasıyla telafi edilmiştir. Bir yandan kompleks, Şamahı Kapıları'na yakın bir konumda yer alırken diğer yandan ise Han Sarayı, doğrudan denize (günümüzde Aziz Aliyev Caddesi'nin bulunduğu alan) açılmaktaydı. Böylece tehlike durumunda han ve ailesi için iki çıkış yolu sağlanmış oluyordu.
Kompleksin alanına dahil olan çok sayıdaki binadan, günümüze yalnızca Büyük Kale Sokağı'na bakan cepheler ve avluda yer alan iki bağımsız yapı ulaşabilmiştir. Muhtemelen sokağa bakan pencereler sonradan açılmıştır. Kompleksin sokağa açılan tek büyük kapısı ve onun üzerinde pencereleri vardı. Kapının üzerindeki oda yaşam alanı olarak kullanılmamış, gözlem yeri (balahana) işlevi görmüştü. Sarayın duvarları köşe taşından inşa edilmiş ve sıvanmıştır. Pencere yerleri arkitrav formundadır. Han Sarayı, 49,6 metre uzunluk, 28 metre genişlik ve 7 metre yükseklik ölçülerine sahiptir.