Neriman Nerimanov
Siyasi Faaliyeti

Karabağ
N. Nerimanov'un Dağlık Karabağ sorununa yaklaşımı anlamlıydı. 1920 yılında Ermenilerin Dağlık Karabağ'da düzenledikleri "kongrenin" sonuçsuz kalmasını, Nerimanov'un Ermenistan'a verdiği nota sonucu değerlendirmek mümkündür. 10 Temmuz 1920'de Nerimanov, Moskova'ya VKP (b) MK'ya "Dağlık Karabağ'daki durum" hakkında bir telgraf göndermiştir. Telgraf şu sözlerle sona ermiştir: "Müslüman halkının Moskova'nın açıkça eski politikasına dönmesini ve Ermeniye karşı ayrılıkçı politika yürütmesini Sovyet hükümetinin Azerbaycan'ın sınırlarını koruma yetkisizliği ve hainlik olarak değerlendirecektir."
Azerbaycan'a karşı toprak iddialarından vazgeçmeyen ermeni milliyetçilerinin "Büyük Ermenistan" yaratma iddiası, Sovyetleşmeden sonra da devam etti ve bu, Sovyet Rusya'nın himayesi ve doğrudan katılımıyla gerçekleşti. Sovyet hükûmetinin Ermenistan'da iktidara gelmesinin ardından Ermeniler, Dağlık Karabağ meselesini yeniden gündeme getirdiler. Bu kararlılıkla, 12 Haziran 1921'de Ermenistan hükûmeti, Dağlık Karabağ'ın "Ermenistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'nin bir parçası" olarak ilan edildiği bir dekret kabul etti. Bir süre sonra, Dağlık Karabağ ve diğer tartışmalı bölgeler için komisyon oluşturma teklifinde bulundular. N. Nerimanov'un siyasetinin başarısı olarak değerlendirilebilecek sonuçlar, ardı ardına alınan 1921 tarihli üç karardan gelmiştir. 19 Haziran 1921'de Ermenistan tarafından "Dağlık Karabağ'ın Ermenistan'a yeniden birleştirilmesi hakkında" dekret uygulanmadı ve 26 Haziran'da Azerbaycan Merkez Komitesi'nin kararıyla Ermenistan'ın Dağlık Karabağ'daki temsilcisi Mravyan'ın faaliyeti yasaklandı. 27 Haziran'da Azerbaycan K(b)P MK'nın Siyasi Bürosu ve Teşkilat Bürosu toplandı. Toplantı, "Tiflis'te komisyonun Azerbaycan ile Ermenistan'ın sınırları konusundaki çalışması" ile ilgili olarak aşağıdaki kararı kabul etti:
1. Siyasi Büro ve Teşkilat Bürosu, Dağlık Karabağ'ın Azerbaycan'a açık ekonomik bağlılığını dikkate alarak, Bekzadyan'ın Dağlık Karabağ'a yerleşimini kabul edilemez olarak değerlendirir. Mesele bu şekilde çözülmelidir.
2. Bu nedenle, Ermeni ve Türk halklarının ilgili bölgelerinin Ermenistan ve Azerbaycan arasında idari ve ekonomik olarak uygun bir şekilde bölünmesi önerisi kabul edilemez olarak görülmektedir.
28 Haziran'da, N. Nerimanov'un başkanlığında Azerbaycan Halk Komiserleri Sovyeti'nin (bundan sonra Azerbaycan HKS) yeni bir toplantısı çağrıldı ve A. Myasnikov'un Dağlık Karabağ'ı "Ermenistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'nin bir parçası" olarak ilan eden beyanı reddedildi. Aynı toplantıda, Azerbaycan HKS'inin görüşü olmaksızın atanan A. Mravyan'ın geri çağrılması konusu ele alındı.
İki Sovyet cumhuriyeti arasındaki anlaşmazlıkların arttığı göz önüne alındığında, 4-5 Temmuz 1921 tarihlerinde, RK(b)P MK'nın Kafkasya Bürosu plenumunun meseleyi tartışması gerekti. Mesele üzerinde yapılan tartışmada, RK(b)P MK üyesi Stalin, RK(b)P Kafkasya Bürosu üyeleri K. Orconikidze, S. Kirov, A. Myasnikov, F. Maharadze, N. Nerimanov, A. Nazaretyan, Y. Fikatner ve diğerleri yer almıştır. Bu sırada iki nokta görülmüştür. S. Kirov'un önerisine göre, Dağlık Karabağ'ın dağlık bölümü Azerbaycan'dan alınarak Ermenistan SSR'ine verilmelidir. Ancak N. Nerimanov kesinlikle buna karşı çıkmış ve Karabağ'ın Azerbaycan'ın ayrılmaz bir parçası olduğunu belirtmiştir. Dağlık Karabağ'ın Ermenistan'ın bir parçası yapılma talebi bu toplantıda ilk kez Kirov tarafından ortaya atılmıştır. 4 Temmuz akşam toplantısında, Kirov-Myasnikov grubunun (S. Kirov, A. Myasnikov, K. Orconikidze, Y. FiKatner) önerisiyle Dağlık Karabağ'ın Ermenistan'a dahil edilmesi konusunda temelsiz ve yanlış bir karar alınmıştır. Mesele bu kadar ciddi bir hal aldığında, N. Nerimanov, Karabağ'ın dağlık bölümünün Ermenistan SSR'ine verilip verilmemesi konusunda tüm Karabağ halkı arasında bir referandum yapılmasını önerdi. N. Nerimanov'un bu önerisine karşı çıkan Kirov-Myasnikov grubu, referandumun tüm Karabağ'da değil, sadece Karabağ'ın dağlık bölümünde yaşayan Ermeniler arasında yapılmasını önerdi. Bu konuda yapılan oylamada Kirov-Myasnikov grubu galip geldi. Toplantıda Karabağ'ın Azerbaycan sınırlarında kalması lehine oy kullananlar arasında N. Nerimanov, F. Maharadze, A. Nazaretyan yer alırken, karşı çıkanlar arasında K. Orconikidze, A. Myasnikov, S. Kirov, Y. Fikatner bulunmaktaydı. Toplantının sonunda N. Nerimanov'un direnişiyle Karabağ meselesinin Azerbaycan için büyük önem taşıdığını göz önünde bulunduran RK(b)P MK'nın Kafkasya Bürosu, bu mesele hakkında RK(b)P MK'nın kesin kararının çıkarılmasını gerekli gördü. N. Nerimanov'un pozisyonunu Maharadze ve Nazaretyan savunurken, Orconikidze, Kirov, Myasnikov ve FiKatner karşı çıkmıştır. N. Nerimanov, gerçekten Stalin'in ve Orconikidze'nin üzerine yürümüş ve şunları söylemiştir: "Ben bir gün de bırakmam Karabağ Ermeni tapdağının altında kalsın. Ben Karabağı bu gece ya geri alırım, ya da başka şekilde hallederim!".
Böylece, N. Nerimanov'un ciddi direnişi sonrasında, 5 Temmuz sabah plenumunda Karabağ meselesi yeniden ele alındı. Plenum, RK(b)P MK'nın görüşünü dikkate alarak yeni bir karar aldı: "Müslümanlarla Ermeniler arasında milli barışın zorunluluğunu, yukarı ve aşağı Karabağ'ın ekonomik ilişkilerini ve sürekli Azerbaycan ile yakın ilişkilerini göz önünde bulundurarak Dağlık Karabağ Azerbaycan SSR'in sınırları içinde korunsun, özerk vilayet statüsü verilen Şuşa şehri ise inzibati merkez olsun." Kararda ayrıca, Azerbaycan K(b)P MK'ya, özerk vilayetin sınırlarını ve toprak büyüklüğünü belirlemesi için görev verilmiş ve bunu RK(b)P MK Kafkasya Bürosu'nun onayına sunması istenmiştir.