Merend Muharebesi (1548)
Muharebe

Osmanlı ordusu 22 Temmuz’da Hoy çayırında bulunurken Safevîlerden Ali Gazi Osmanlı ordugahına iltica etti. Aynı gün ne yapılacağı burada kurulan divanda görüşüldü. Osmanlı ordusu Safevlerin merkezi olan Tebriz’e yürüyüşünde şu ana kadar coğrafya haricinde herhangi bir zorlukla karşılaşmamıştı. Bu sırada bir süredir kendisinden haber alınamayan Tahmasb ve ordusunun durumu hususunda gönderilen askerler ele geçirdikleri dil oğlanlarıyla ordugaha döndüler. Sorgulamada Kızılbaş emirlerinden Abdullah Han, Bedir Han ve Ali Sultan’ın maiyetindeki askerlerle Merend mevkiinde bulundukları anlaşıldı. Tahmasb’ın ise ordusuyla birlikte Tebriz’den çekilmete olduğu öğrenildi. Tahmasb, Merend’e gönderdiği emirlerine Osmanlı ordusu geldiğinde savaşmalarını şayet mağlup olurlarsa arkalarında karavul bırakarak Tebriz’e doğru çekilmelerini tembihledi. Sultan Süleyman, Merend’de oldukları öğrenilen Safevî karavulunu imha etmek niyetinde idi. Ancak Merend’e gidiş güzergahındaki su kaynakları Kızılbaşlar tarafından zehirlenmişti ve kullanılmaları mümkün değildi. Bununla birlikte Temmuz ayının ortası ve eyyâm-ı bahûrun vakti olması hasebiyle de orduda susuzluk sıkıntısı baş gösterdi. Bu yüzden Merend’den havanın serinleyeceği zaman yani akşama yakın hareket edilip bölgeden geceleyin geçilmesi düşünüldü. 22 Temmuz gecesi Osmanlı ordusu nizâmî bir şekilde Hoy/Gültepe Çayırı’ndan Tebriz güzergahındaki Merend’e doğru hareket etti. Bu sıra Merend’de bulunan Safevî emirleri, içlerinden Şah Ali Sultan’ı birkaç bin kişilik maiyetiyle Osmanlı ordusuna saldırması için görevlendirildiler. Ali Sultan, ordunun yürüyüşte olduğu sırada Merend’den bir menzil mesafe gerisindeki Kızılkale adlı mahalde tayin edilen Osmanlı öncü birliklerine saldırdı. Söz konusu saldırının Osmanlı ordusunda kargaşaya sebep olduğu açıktır. Zira kaynaklarda Safevî karavulunun saldırdığı Osmanlı askerlerinin kendilerine saldıran Safevî karavulu değil asıl ordu olduğunu zannettikleri belirtilir. Ortaya çıkan karışıklık Tevârih-i Âli Osman’da “hiç sorma ki, baba oğlun yavu kıldı. Ve kul efendisin ve efendi oğlanın yavu kılub nice kişinin mal ü menâli ortaya zayi‘ oldu” şeklinde ifade edilir. Saldırı üzerine Şah Tahmasb’ın yakınlarda olabileceği dolayısıyla ordunun her an savaşa girebilecek nizamda yürümesine dikkat edildiği ifade edilir. Hadiseyi ihtiva eden diğer önemli bir kaynak Câmiül-Cevâhir’de ise Safevî karavulunun saldırısından hiç bahsedilmez. Hoy’dan hareket edildiği esnada gece yarısına doğru Diyarbakır, Rum ve Dulkadirli beylerinin Merend’de oldukları haber alınan Safevî karavuluna saldırdığı ifade edilir. Yine kaynağa göre böyle bir saldırı beklemeyen Safevî karavulunun hemen harp nizamı alarak Osmanlı askerinin saldırısına mukabele gösterir. Muharebe gün doğumuna kadar kadar devam eder. Muharebenin devam ettiği esnada sonradan gelen Osmanlı ordusunun da muharebeye dahil olmasıyla mukavemete kudreti kalmayan Safevî karavulu dağılır. Muharebede Diyarbekir gönüllüler ağası ve kethüdasının maiyetiyle büyük bir cesaret gösterdikleri ifade edilir. Muharebeye şahit olan ya da sıcağı sıcağına haber alan iki müellifin hadisenin başlangıcına dair farklı bilgiler verdikleri görülür. Esasen Câmiü’l-Cevâhir’de anlatılan hadise yukarıda zikredilen Safevî emirlerinden Ali Sultan’ın Osmanlı karavuluna saldırısından sonra yaşanan hadiselerdir. Bu anlamda iki kaynak birbirini tamamlar niteliktedir. İkinci İran seferinin ilk muharebesi olan bu hadisede muharebenin muhatabı Kızılbaş emirlerinden Ali Sultan’ın sancağı ele geçirilerek Osmanlı ordugahına gönderildi. Hadisenin hemen sonrası Osmanlı ordusu 23 Temmuz’da Köşksaray’a geldi. Muharebede Safevî karavullarının mağlubiyet haberini alan Şah Tahmasb ise Tebriz’i terk etti.