stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Türkçe
Türkçede basit zamanlar > Geçmiş zaman

Türkçedeki geçmiş zaman işlevi iki ayrı ek ile yapılır. Bunlardan ilki, görülen geçmiş zaman olarak, bir eylemin artık sona ermiş olduğunu anlatmak için, şu an itibarıyla anlamındaki "Di" sözcüğünün bir son ek hâline gelmesiyle -dı, -di, -du, -dü; -tı, -ti, -tu, -tü şekilleriyle yapılır ve ikincisi öğrenilen geçmiş zaman olarak haberdar etmek anlamındaki "Muş-mak" fiilinin bir son ek hâline gelmesiyle -mış, -miş, -muş, -müş şekilleriyle yapılır. Bu şekil çokluğunun nedeni Türkiye Türkçesinde ileri düzeydeki ünlü ve ünsüz uyumudur. (Örneğin, gel- eylemine -di eklenip geldi oluşturulurken, git- eylemine -ti eklenip gitti kurulur. Bu örneklerin ilkindeki “l” ünsüzü “d”yi kabul ederken, “e” ünlüsü de “i”yi kabul etmiştir. İkinci örnekteki “t” ünsüzü ise d yerine “t”yi kabul etmekte ve “i” ünlüsü de “i”yi kabul ederek eklenmektedir.)
Öğrenilen geçmiş zaman (-mış, -miş, -muş, -müş) tümceye öğrenilmişlik, duyulmuşluk, haberdar edilmişlik anlamı katmaktadır. Görülen geçmiş zaman (-dı, -di, -du, -dü; -tı, -ti, -tu, -tü) ise tümceye görülen bir sonuç bilgisi vermektedir. Zaman ekinden sonra kişi eki gelir: de-di-m, yetiş-ti-k, sor-du-lar vb.
Türkçede basit zamanlar > Şimdiki zaman

Türkiye Türkçesinde şimdiki zamanlı bir tümce kurabilmek için eylem kökünün sonuna “-yor” eki getirilir. Geniş Türkçe coğrafyası içinde yalnızca Türkiye Türkçesinde bulunan bu ek, tarihî nedenlerden ötürü tek şekillidir (sadece -yor): geliyor, bakıyor, düşüyor, soruyor vb.
Bu ek aslında bir ek değildir. İlk Türkçe bu ek "yor-mak" fiilinden gelen ve o an için hangi eylemle uğraşıldığını anlatmak için kullanılan bir ektir. Örneğin "geliyorum" demek için "kel-i yorur-u-men" derlerdi. Burada "kel-", "gel-" anlamında, "i" "hakkında" anlamında, "u" "işaret zamiri" olarak ve "men" ise "ben" anlamındadır. Zaman içinde çok kullanılan bu yapı Türkçenin sondan eklemeli olması nedeniyle ekleşmiştir. Ancak her zaman "-yor" biçiminde kalır.
“-yor” eki, eylemlerden sonra gelirken; ekle eylem arasına, kalın-ince durumuna göre "hakkında" anlamında bir yardımcı ses alır: gel-i-yor, dur-u-yor vb. Ünlü ile biten eylemlerde bu ünlü harf yardımcı sese dönüşür. Bu tür durumda yalnızca ek okunur: de-i-yor > diyor, başla-ı-yor > başlıyor, susa-ı-yor > susuyor vb.
Bu şimdiki zaman eki, hem şekli hem kullanım tarzı açısından, Türkiye Türkçesinde ayrıklı bir özelliğe sahiptir. Zaman ekinden sonra kişi eki gelir: seslen-i-yor-uz, dur-u-yor-um vb.
-mekte -makta ekleri de tümceye şimdiki zaman anlamını kazandırır.
Ders çalışmaktayım.
Seni düşünmekteyim.


Türkçede Şimdiki Zaman Tablosu (-yor):
| Kişi | git- | gel- | ara- |
| --- | --- | --- | --- |
| 1. Tekil Kişi (Ben) | gid-i-yor-um | gel-i-yor-um | arı-yor-um |
| 2. Tekil Kişi (Sen) | gid-iyor-sun | gel-i-yor-sun | arı-yor-sun |
| 3. Tekil Kişi (O) | gid-iyor | gel-i-yor | arı-yor |
| 1. Çoğul Kişi (Biz) | gid-iyor-uz | gel-i-yor-uz | arı-yor-uz |
| 2. Çoğul Kişi (Siz) | gid-iyor-sunuz | gel-i-yor-sunuz | arı-yor-sunuz |
| 3. Çoğul Kişi (Onlar) | gid-iyor-lar | gel-i-yor-lar | arı-yor-lar |
Türkçede Şimdiki Zaman Tablosu (-makta):
| Kişi | git- | gel- | ara- |
| --- | --- | --- | --- |
| 1. Tekil Kişi (Ben) | git-mekte-y-im | gel-mekte-y-im | ara-makta-y-ım |
| 2. Tekil Kişi (Sen) | git-mekte-sin | gel-mekte-sin | ara-makta-sın |
| 3. Tekil Kişi (O) | git-mekte | gel-mekte | ara-makta |
| 1. Çoğul Kişi (Biz) | git-mekte-y-iz | gel-mekte-y-iz | ara-makta-y-ız |
| 2. Çoğul Kişi (Siz) | git-mekte-siniz | gel-mekte-siniz | ara-makta-sınız |
| 3. Çoğul Kişi (Onlar) | git-mekte-ler | gel-mekte-ler | ara-makta-lar |
Türkçede basit zamanlar > Gelecek zaman

İlk Türkçe bu zaman ekleri "Çak-mak" ve "Çek-mek" fiillerinden gelen eklerdir.
"-A-cak" ve "-e-cek," şekilleri ile yapılır. Ünsüzden sonra ek doğrudan gelirken, ünlü ile biten eylemlere eklenmeden önce, yardımcı ünsüz olarak “y” harfiyle başlar.


Türkçede Gelecek Zaman Tablosu (-acak):
| Kişi | git- | gel- | ara- |
| --- | --- | --- | --- |
| 1. Tekil Kişi (Ben) | gid-e-ceğ-im | gel-e-ceğ-im | ara-ya-cağ-ım |
| 2. Tekil Kişi (Sen) | gid-e-cek-sin | gel-e-cek-sin | ara-ya-cak-sın |
| 3. Tekil Kişi (O) | gid-e-cek | gel-e-ceğ | ara-ya-cak |
| 1. Çoğul Kişi (Biz) | gid-e-ceğ-iz | gel-e-ceğ-iz | ara-ya-cağ-ız |
| 2. Çoğul Kişi (Siz) | gid-e-cek-siniz | gel-e-cek-siniz | ara-ya-cak-sınız |
| 3. Çoğul Kişi (Onlar) | gid-e-cek-ler | gel-e-cek-ler | ara-ya-cak-lar |
Türkçede basit zamanlar > Geniş zaman

Eski Türkçe bu zaman ekleri "Var-mak" ve "Er-mek" fiillerinden gelen eklerdir.
Öznenin bir eylemi yapma ihtimalinin var olduğunu veya bu imkâna ermiş olduğunu yani bu fiili işleme imkânına sahip olunduğunu ifade eder.
(Yap-a-Var-sen) >Yaparsın = yapma şansın var veya (Git-e-Er-ler) > Giderler = gitme imkanına erdiler, gitme fırsatı elde ettiler anlamındadır.
Türkiye Türkçesinde geniş zaman eylem sonuna -r, -er, -ar ek şekillerinden biri getirilerek oluşturulur.


Türkçede Geniş Zaman Tablosu (-r):
| Kişi | git- | gel- | ara- |
| --- | --- | --- | --- |
| 1. Tekil Kişi (Ben) | gid-e-r-im | gel-i-r-im | ara-r-ım |
| 2. Tekil Kişi (Sen) | gid-e-r-sin | gel-i-r-sin | ara-r-sın |
| 3. Tekil Kişi (O) | gid-e-r | gel-i-r | ara-r |
| 1. Çoğul Kişi (Biz) | gid-e-r-iz | gel-i-r-iz | ara-r-ız |
| 2. Çoğul Kişi (Siz) | gid-e-r-siniz | gel-i-r-siniz | ara-r-sınız |
| 3. Çoğul Kişi (Onlar) | gid-e-r-ler | gel-i-r-ler | ara-r-lar |
Türkçede birleşik zamanlar

Türkçede zamanlar çok çeşitlidir ve varlıklıdır. Yalnızca bir zaman belirtmek zorunda olmazsınız. Türkçede bunun için ek eylem yapısı vardır. Türkçede ek eylem dört ayrı çekimlidir. Bunlardan biri ek olarak kullanılan "'-dir'", diğerleri ise "'idi'", "'imiş'", "'ise'" olmaktadır. Bunların dördü de “olmak” (İlk Türkçede “bolmak”) anlamına gelen i- eyleminden gelir. Bu eylemin İlk Türkçede durumu "er-" biçimindedir, zamanla "i-" biçiminde kalmıştır. Türkçede ek eylem için "olmak" eylemi kullanılmaz. Çünkü bu eylem, yardımcı eylem olarak kullanılır, bunun yerine "er-" eylemi ek eylem olarak kullanılır. Bu yüzden kullanılmaz ancak kullanılması anlamsız kalmaz.
Türkçede birleşik zamanlar > Görece Geniş Zaman

İlk Türkçe bu ek "Dur-mak" fiilnden gelen bir ektir.
Resmî dilde sadece üçüncü tekil ve üçüncü çoğul şahıs eki olarak sürecin böyle devam ettiğini anlatır ve bir kesinlik ifade eder.
Günlük dilde ise sürecin böyle göründüğünü anlatır ve sadece bir tahmin ifade eder.
Türkçede herhangi bir zamanın genişini (-dir) eki yapar.


Türkçede Görece Geniş Zaman Tablosu (yaz-):
| Kişi | Şimdiki Zaman | Görülen Geçmiş Zaman | Duyulan Geçmiş Zaman | Gelecek Zaman | Geniş Zaman |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1. Tekil Kişi (Ben) | yaz-ı-yor-um-dur | yaz-dı-m-dır | yaz-mış-ım-dır | yaz-acağ-ım-dır | yaz-a-r-ım-dır |
| 2. Tekil Kişi (Sen) | yaz-ı-yor-sun-dur | yaz-dı-n-dır | yaz-mış-sın-dır | yaz-acak-sın-dır | yaz-a-r-sın-dır |
| 3. Tekil Kişi (O) | yaz-ı-yor-dur | yaz-dı-dır | yaz-mış-dır | yaz-acak-dır | yaz-a-r-dır |
| 1. Çoğul Kişi (Biz) | yaz-ı-yor-uz-dur | yaz-dı-k-dır | yaz-mış-ız-dır | yaz-acağ-ız-dır | yaz-a-r-ız-dır |
| 2. Çoğul Kişi (Siz) | yaz-ı-yor-sunuz-dur | yaz-dı-nız-dır | yaz-mış-sınız-dır | yaz-acak-sınız-dır | yaz-a-r-sınız-dır |
| 3. Çoğul Kişi (Onlar) | yaz-ı-yor-lar-dır | yaz-dı-lar-dır | yaz-mış-lar-dır | yaz-acak-lar-dır | yaz-a-r-lar-dır |
Türkçede birleşik zamanlar > Görülen geçmiş zaman

Türkçede herhangi bir zamanın görülen geçmişini "idi" yapar. Ancak bu ekleşebilir de. Örneğin "yazmış idi" yerine "yazmıştı" kullanılabilir. Böyle ekli kullanım günlük yaşamda daha çok kullanılır; ancak yazı dilinde "idi" biçiminde geçebilir.


Türkçede Görülen Geçmiş Zaman Tablosu (yaz-):
| Kişi | Şimdiki Zaman | Görülen Geçmiş Zaman | Duyulan Geçmiş Zaman | Gelecek Zaman | Geniş Zaman |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1. Tekil Kişi (Ben) | yaz-ı-yor-(du-m) (idi-m) | yaz-dı (-y-dı-m) (idi-m) | yaz-mış-(tı-m) (idi-m) | yaz-acak-(tı-m) (idi-m) | yaz-a-r-(dı-m) (idi-m) |
| 2. Tekil Kişi (Sen) | yaz-ı-yor-(du-n) (idi-n) | yaz-dı (-y-dı-n) (idi-n) | yaz-mış-(tı-n) (idi-n) | yaz-acak-(tı-n) (idi-n) | yaz-a-r-(dı-n) (idi-n) |
| 3. Tekil Kişi (O) | yaz-ı-yor-(du) (idi) | yaz-dı (-y-dı) (idi) | yaz-mış-(tı) (idi) | yaz-acak-(tı) (idi) | yaz-a-r-(dı) (idi) |
| 1. Çoğul Kişi (Biz) | yaz-ı-yor-(du-k) (idi-k) | yaz-dı (-y-dı-k) (idi-k) | yaz-mış-(tı-k) (idi-k) | yaz-acak-(tı-k) (idi-k) | yaz-a-r-(dı-k) (idi-k) |
| 2. Çoğul Kişi (Siz) | yaz-ı-yor-(du-nuz) (idi-niz) | yaz-dı (-y-dı-nız) (idi-niz) | yaz-mış-(tı-nız) (idi-niz) | yaz-acak-(tı-nız) (idi-niz) | yaz-a-r-(dı-nız) (idi-niz) |
| 3. Çoğul Kişi (Onlar) | yaz-ı-yor-(lar-dı) (-lar idi) | yaz-dı (-y-dı-lar) (-lar idi) | yaz-mış-(lar-dı) (-lar idi) | yaz-acak-(lar-dı) (-laridi) | yaz-a-r-(lar-dı) (-lar idi) |
Türkçede birleşik zamanlar > Duyulan geçmiş zaman

Türkçede herhangi bir zamanın görülen geçmişini "imiş" yapar. Ancak bu ekleşebilir de. Örneğin "yazmış imiş" yerine "yazmışmış" kullanılabilir. Böyle ekli kullanım günlük yaşamda daha çok kullanılır; ancak yazı dilinde "imiş" biçiminde geçebilir.


Türkçede Duyulan Geçmiş Zaman Tablosu (yaz-):
| Kişi | Şimdiki Zaman | Görülen Geçmiş Zaman | Duyulan Geçmiş Zaman | Gelecek Zaman | Geniş Zaman |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1. Tekil Kişi (Ben) | yaz-ı-yor-(muş-um) (imiş-im) | yaz-dı (-y-mış-ım) (imiş-im) | yaz-mış-(mış-ım) (imiş-im) | yaz-acak-(mış-ım) (imiş-im) | yaz-a-r-(mış-ım) (imiş-im) |
| 2. Tekil Kişi (Sen) | yaz-ı-yor-(muş-sun) (imiş-sin) | yaz-dı (-y-mış-sın) (imiş-sin) | yaz-mış-(mış-sın) (imiş-sin) | yaz-acak-(mış-sın) (imiş-sin) | yaz-a-r-(mış-sın) (imiş-sin) |
| 3. Tekil Kişi (O) | yaz-ı-yor-(muş) (imiş) | yaz-dı (-y-mış) (imiş) | yaz-mış-(mış) (imiş) | yaz-acak-(mış) (imiş) | yaz-a-r-(mış) (imiş) |
| 1. Çoğul Kişi (Biz) | yaz-ı-yor-(muş-uz) (imiş-iz) | yaz-dı (-y-mış-ız) (imiş-iz) | yaz-mış-(mış-ız) (imiş-iz) | yaz-acak-(mış-ız) (imiş-iz) | yaz-a-r-(mış-ız) (imiş-iz) |
| 2. Çoğul Kişi (Siz) | yaz-ı-yor-(muş-sunuz) (imiş-siniz) | yaz-dı (-y-mış-sınız) (imiş-siniz) | yaz-mış-(mış-sınız) (imiş-siniz) | yaz-acak-(mış-sınız) (imiş-siniz) | yaz-a-r-(mış-sınız) (imiş-siniz) |
| 3. Çoğul Kişi (Onlar) | yaz-ı-yor-(lar- mış) (-lar imiş) | yaz-dı (-lar-mış) (-lar imiş) | yaz-mış-(mış-lar) (imiş-ler) | yaz-acak-(mış-lar) (imiş-ler) | yaz-a-r-(mış-lar) (imiş-ler) |
Türkçede birleşik zamanlar > Şart

Türkçede herhangi bir zamanın görülen geçmişini "ise" yapar. Ancak bu ekleşebilir de. Örneğin "yazmış ise" yerine "yazmışsa" kullanılabilir. Böyle ekli kullanım günlük yaşamda daha çok kullanılır; ancak yazı dilinde "ise" biçiminde geçebilir.


Türkçede Şart Tablosu (yaz-):
| Kişi | Şimdiki Zaman | Görülen Geçmiş Zaman | Duyulan Geçmiş Zaman | Gelecek Zaman | Geniş Zaman |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1. Tekil Kişi (Ben) | yaz-ı-yor-(sa-m) (ise-m) | yaz-dı (-y-sa-m) (ise-m) | yaz-mış-(sa-m) (ise-m) | yaz-acak-(sa-m) (ise-m) | yaz-a-r-(sa-m) (ise-m) |
| 2. Tekil Kişi (Sen) | yaz-ı-yor-(sa-n) (ise-n) | yaz-dı (-y-sa-n) (ise-n) | yaz-mış-(sa-n) (ise-n) | yaz-acak-(sa-n) (ise-n) | yaz-a-r-(sa-n) (ise-n) |
| 3. Tekil Kişi (O) | yaz-ı-yor-(sa) (ise) | yaz-dı (-y-sa) (ise) | yaz-mış-(sa) (ise) | yaz-acak-(sa) (ise) | yaz-a-r-(sa) (ise) |
| 1. Çoğul Kişi (Biz) | yaz-ı-yor-(sa-k) (ise-k) | yaz-dı (-y-sa-k) (ise-k) | yaz-mış-(sa-k) (ise-k) | yaz-acak-(sa-k) (ise-k) | yaz-a-r-(sa-k) (ise-k) |
| 2. Çoğul Kişi (Siz) | yaz-ı-yor-(sa-nız) (ise-niz) | yaz-dı (-y-sa-nız) (ise-niz) | yaz-mış-(sa-nız) (ise-niz) | yaz-acak-(sa-nız) (ise-niz) | yaz-a-r-(sa-nız) (ise-niz) |
| 3. Çoğul Kişi (Onlar) | yaz-ı-yor-(lar-sa) (-lar ise) | yaz-dı (-lar-sa) (-lar ise) | yaz-mış-(lar-sa) (-lar ise) | yaz-acak-(sa-lar) (ise-ler) | yaz-a-r-(sa-lar) (ise-ler) |
Türkçede birleşik zamanlar > Diğer birleşik zamanlar

Türkçede birleşik zamanlı yapan "i-" eyleminin yanında aynı anlamda "ol-" eylemi de görev yapar. Hiçbir zaman "-yor" ve "-acak" eklerini almayan "i-" eyleminin bu eksikliğini "ol-" eylemi doldurur. Örneğin "gitmiş iyorlar" yerine "gitmiş oluyorlar" kullanılır.
Türkçede birleşik zamanlar > Diğer birleşik zamanlar > -mış olacak

Türkçede birleşik zaman yapan "ol-" eyleminin görevlerinden biri "-mış olmak" yapmaktır. Buna göre eylem duyulan geçmiş zamana göre çekimlenir, daha sonra olacak eylemini alır ki bu yüklem olur, sonra kişi eki koyulur.

Türkçede -mış olacak Tablosu (yaz-):
| Kişi | Olumlu | Olumsuz | Soru |
| --- | --- | --- | --- |
| 1. Tekil Kişi (Ben) | yaz-mış ol-acağ-ım | yaz-ma-mış ol-acağ-ım | yaz-mış ol-acak mı-y-ım? |
| 2. Tekil Kişi (Sen) | yaz-mış ol-acak-sın | yaz-ma-mış ol-acak-sın | yaz-mış ol-acak mı-sın? |
| 3. Tekil Kişi (O) | yaz-mış ol-acak | yaz-ma-mış ol-acak | yaz-mış ol-acak mı? |
| 1. Çoğul Kişi (Biz) | yaz-mış ol-acağ-ız | yaz-ma-mış ol-acağ-ız | yaz-mış ol-acak mı-y-ız? |
| 2. Çoğul Kişi (Siz) | yaz-mış ol-acak-sınız | yaz-ma-mış ol-acak-sınız | yaz-mış ol-acak mı-sınız? |
| 3. Çoğul Kişi (Onlar) | yaz-mış ol-acak-lar | yaz-ma-mış ol-acak-lar | yaz-mış ol-acak-lar mı? |
Türkçede birleşik zamanlar > Diğer birleşik zamanlar > -yor olacak

Türkçede birleşik zaman yapan "ol-" eyleminin görevlerinden bir diğeri "-yor olmak" yapmaktır. Buna göre eylem şimdiki geçmiş zamana göre çekimlenir, daha sonra olacak eylemini alır ki bu yüklem olur, sonra kişi eki koyulur. Bu biçimde çekimlenen eylemler "gelecek zaman" anlamı vermezler; ancak gelecek zaman içerisinde yapılıyor olacağını belirtir. Bu da bir iş kılışın, oluşun veya durumun gelecekte yapılıyor olacağını gösterir.

Türkçede -mış olacak Tablosu (yaz-):
| Kişi | Olumlu | Olumsuz | Soru |
| --- | --- | --- | --- |
| 1. Tekil Kişi (Ben) | yaz-ı-yor ol-acağ-ım | yaz-mı-yor ol-acağ-ım | yaz-ı-yor ol-acak mı-y-ım? |
| 2. Tekil Kişi (Sen) | yaz-ı-yor ol-acak-sın | yaz-mı-yor ol-acak-sın | yaz-ı-yor ol-acak mı-sın? |
| 3. Tekil Kişi (O) | yaz-ı-yor ol-acak | yaz-mı-yor ol-acak | yaz-ı-yor ol-acak mı? |
| 1. Çoğul Kişi (Biz) | yaz-ı-yor ol-acağ-ız | yaz-mı-yor ol-acağ-ız | yaz-ı-yor ol-acak mı-y-ız? |
| 2. Çoğul Kişi (Siz) | yaz-ı-yor ol-acak-sınız | yaz-mı-yor ol-acak-sınız | yaz-ı-yor ol-acak mı-sınız? |
| 3. Çoğul Kişi (Onlar) | yaz-ı-yor ol-acak-lar | yaz-mı-yor ol-acak-lar | yaz-ı-yor ol-acak-lar mı? |
Söz varlığı

Ötüken Neşriyat'ın hazırladığı Ötüken Türkçe Sözlük'te Göktürkçe, Eski Uygurca, Hakaniye Türkçesi, Oğuzca, Eski Anadolu Türkçesi, Osmanlıca, Çağdaş Türkiye Türkçesi ile Anadolu, Rumeli, Kıbrıs ve Kerkük ağızlarından alınan toplam 316.000 sözcük bulunmaktadır.
20 Ekim 2008 tarihinde 6. Uluslararası Türk Dili Kurultayı'nın açılışında dönemin başbakanı Recep Tayyip Erdoğan tarafından 616.767 söz varlığı içeren Büyük Türkçe Sözlük çalışması Türk Dil Kurumu sitesi üzerinden sanal ortamda kullanıma açıldı. Türk Dil Kurumunun tüm sözlüklerini bir araya getiren bu sözlük Güncel Türkçe Sözlük yanı sıra 1948-2008 yılları arası yayımlanmış tüm Bilim ve Sanat Terimleri Sözlüklerini, Türkiye Türkçesi Ağızları Sözlüğünü, Yer Adları Sözlüğünü, Kişi Adları Sözlüğünü, Atasözleri ve Deyimler Sözlüğünü, Türkçede Batı Kökenli Kelimeler Sözlüğünü, Türk Lehçeleri Sözlüğünü, Tarama Sözlüğünü, Eş ve Yakın Anlamlı Kelimeler Sözlüğünü ve Zıt Anlamlı Kelimeler Sözlüğünü içermekteydi. 2009 yılında dönemin Türk Dil Kurumu başkanı Şükrü Haluk Akalın Büyük Türkçe Sözlük'ün kitap olarak basılacağını duyurdu. Kitap ön hazırlıkları sırasında Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü, Türkçede Batı Kökenli Kelimeler Sözlüğü, Türk Lehçeleri Sözlüğü, Tarama Sözlüğü ve Eş ve Yakın Anlamlı Kelimeler Sözlüğü çalışmadan çıkartılarak söz varlığı sayısı 570.723'e düşürüldü. 2012 yılında Şükrü Haluk Akalın'ın Türk Dil Kurumu başkanlığı görevinden ayrılmasıyla Büyük Türkçe Sözlük'ün kitap çalışması devam etmedi. 2019 yılında Türk Dil Kurumu başkanı Gürer Gülsevin tarafından yürütülen yeni genel ağ ve yeni çevrimiçi sözlük sayfasına geçiş çalışmaları sırasında Büyük Türkçe Sözlük'ün sanal ortamdaki kullanımı sonlandırıldı ve bu sözlük ile ilgili bilgiler Türk Dil Kurumu sitesinden kaldırıldı.
Türk Dil Kurumu tarafından dilde yaşayan gelişmelerin yansıtıldığı Güncel Türkçe Sözlük'ün 2023 yılındaki 12. baskısında 64.994 kelime ve 33.744 deyim, atasözü, birleşik fiil ve birleşik ifade olmak üzere toplam 98.738 madde, 132.548 açıklama ve Türk edebiyatından seçilmiş 45.362 örnek cümle bulunmaktadır.
Söz varlığı > Öz Türkçe Yasakları

1983 yılında Türk Dil Kurumunun dernek tüzel kişiliğine son verilmesiyle Öz Türkçecilik çalışmaları durduruldu. 20 Aralık 1984 tarihinde TRT Genel Müdürü Tunca Toskay; dibilimci Hamza Zülfikar ve Ahmet Bican Ercilasun danışmanlığında yönetim kurul kararı ile dil devrimi ve sonrasında türetilmiş anlatı, bellek, benzeti, betimlemek, deneyim, devrim, doğa, ekin, esin, etkin, gereksinim, görsel, imge, karşın, kuram, kuşku, olanak, örneğin, öykü, özgür, özveri, sanal, sınav, ulus, yanıt, yapay, yapıt, yaşam gibi 205 sözcüğü yasaklayan gizli bir karar yayımladı ve bunu TRT'nin tüm birim ve müdürlüklerine iletti. Daha sonra bu yasaklı sözcükler listesi Millî Eğitim Bakanlığı, Emniyet Genel Müdürlüğü, Devlet İstatistik Enstitüsü gibi diğer kurumların kitap, broşür ve kurum içi yazışmalarında da uygulanmaya başlandı.
Söz varlığı > Türkçedeki yabancı kökenli sözcüklerin Türkçe karşılıkları

Türkçede öze dönüş ve öz Türkçeyi koruma çalışmaları neticesinde Türk Dil Kurumu tarafından birçok yabancı kelimenin Türkçe karşılıkları önerilmiştir.
Örnekler:
Arapça "kelime" yerine Türkçe "sözcük".
Arapça "cevap" yerine Türkçe "yanıt".
Arapça "vazife" yerine Türkçe "görev".
Fransızca "aksiyon" yerine Türkçe "eylem".
Fransızca "aktör" yerine Türkçe "oyuncu".
Fransızca "aktif" yerine Türkçe "etkin".
Farsça "çehre" yerine Türkçe "yüz".
Farsça "ahenk" yerine Türkçe "uyum".
Farsça "beste" yerine Türkçe "ezgi".
Farsça “arzu” yerine Türkçe "istek".
İngilizce "selfie" yerine Türkçe "özçekim".
Arapça "zaman" yerine Türkçe "süre".
Arapça "vatan" yerine Türkçe "yurt".
İngilizce "update" yerine Türkçe "güncelleme".
İtalyanca "abluka" yerine Türkçe "kuşatma".
Farsça "nankör" yerine Türkçe "iyilikbilmez".
Söz varlığı > Türkçe sanılan yabancı kökenli sözcükler

Bazı Türkçe kökenli kabul edilen sözcüklerin, Sevan Nişanyan gibi çeşitli kişiler tarafından yabancı kökenli oldukları iddia ediliyor. Özellikle Soğdcadan birtakım alıntı gerçekleştiği sanılıyor ya da tersine Türkçeden Soğdcaya. Bu durumda kimin kimden alıntı yaptığı kesinlik kazanmamıştır, başka bir olasılık ise karşılıklı etkilenme de söz konusu olduğudur. Bu durum, Eski Türkler ve Soğdların iç içe yaşadıklarından kaynaklanabilir. Bunun yanında Toharca, Orta Farsça ve Türkçe karşılıklı etkilenme olduğu öngörülüyor. Çin'de Uygur Türklerinin yaşadığı ve özerkliğe sahip olan Sincan (Doğu Türkistan) bölgesinde İrani olan Partça, Orta Farsça, Soğdca ve Sakaca dillerinden yazı buluntular tespit edilmiştir. Bunun yanı sıra Hint-Avrupa dil ailesinin içinde ayrı gruba ait olan Toharcadan da yazılar bulunmuştur.
Türkçe olmadığı sanılan sözcüklerin kökleri hakkında yaklaşımlar:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| Sözcük | Köken | Etimolojik Kaynak |
| akşam | Soğdca: χşām | Sevan Nişanyan 14 Temmuz 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Süer Eker (sayfa 244) 1 Mart 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. |
| acun | Soğdca: ajūn (oku: acūn) | Sevan Nişanyan 14 Temmuz 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. |
| bağış | Yeni Farsça/Orta Farsça: baχş | Sevan Nişanyan 14 Temmuz 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. |
| bayram | Orta Farsça: paδrām, Soğdca: patrām | Sevan Nişanyan 14 Temmuz 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. |
| borç | Soğdca: pūrç | Sevan Nişanyan 20 Kasım 2012 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. |
| esen | Yeni Farsça/Orta Farsça: āsān | Sevan Nişanyan 14 Temmuz 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. |
| kadın | Soğdca: χwatēn | Sevan Nişanyan (1) 14 Temmuz 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Sevan Nişanyan (2)[ölü/kırık bağlantı] Süer Eker (sayfa 260) 1 Mart 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. |
| pis | Yeni Farsça: pīs, Avesta: paesa- | Sevan Nişanyan 14 Temmuz 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. |
| yardım | Türkçe, Yeni Farsça: yārīdan | Sevan Nişanyan 14 Temmuz 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. |

Bu sözcüklerin kökenleri hakkında farklı değerlendirmeler için Hasan Eren'in köken bilimi çalışmalarına da bakılabilir.
Söz varlığı > Unutulmuş sözcükler

Türkçede çok sayıda unutulan ve daha günlük hayatta kullanılmayan ya da yalnızca özel terimlerde kullanılan saf Türkçe sözcükler vardır. Bu sözcükler TDK tarafından sonradan türetilmiş sözcüklerle karıştırılmamalı. Bunlar Orta Çağ'da da kullanılmaktaydı ve bugünkü yabancı uyruklu sözcükler için karşılık olarak alınabilir. TDK bu sözcüklerin çoğunu eskimiş olarak tanımlar. Bazı örnekler:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| Özgeleşmiş1 Türkçe | Öz Türkçe | Kökensel Kaynak |
| ateş (Farsça) | od | TDK Sevan Nişanyan 14 Temmuz 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. |
| ayna (Farsça) | gözgü | TDK |
| cam (Farsça) | sırça | TDK Sevan Nişanyan 14 Temmuz 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. |
| damat (Farsça) | güveyi | TDK |
| hasta (Farsça) | sayrı | TDK Sevan Nişanyan 14 Temmuz 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. |
| hoş (Farsça) | yahşı | TDK Sevan Nişanyan 14 Temmuz 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. |
| rüzgâr (Farsça) | yel | TDK Sevan Nişanyan 14 Temmuz 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. |
| sonbahar (bahar Farsça) | güz | TDK Sevan Nişanyan 14 Temmuz 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. |
| ilkbahar (bahar Farsça) | yaz | Tdk |
1 Özge (T.) sözcük anlamı 'başka'dır. Burada kullanımı 'yabancı'dır.
Türkçenin diğer Oğuz dilleri içerisindeki dağılımı
Türkçe konuşanların dünya üzerinde yayılımı
  Resmî Dil Türkiye, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti, Kıbrıs Cumhuriyeti, Makedonya (Şehir seviyesinde), Kosova,Irak (Bölgesel)
  1.000.000'dan fazla konuşan Almanya
  500.000 - 1.000.000 arası konuşan Bulgaristan, Suriye
  100.000 - 500.000 arası konuşan Fransa, Hollanda, Belçika, Birleşik Krallık, Avusturya, ABD, Özbekistan,Azerbaycan, Rusya
  25.000 - 100.000 arası konuşan Yunanistan, Avustralya, Kanada, Meksika, Rusya, İsveç, Danimarka, İsviçre, Romanya
  25.000 az konuşan/ hiç konuşmayan Kalan ülkeler
Kosova Prizren’de Türkçenin resmî olarak tabelalarda Arnavutça ve Sırpça ile beraber kullanımı
Türk yazısını taşıyan en eski belge Kızıl kentinde bulunuyor. Yazılış tarihi 8. yüzyılın başlarına dayanmaktadır.
1924 yılında Osmanlı Türkçesinde basılmış, "İki Çocuğun Devrialemi" adlı Fransız çocuk kitabından sayfalar
Kül Tigin yazıtında yer alan ve "Toŋra tegin yoγïnta egirip ölürtümüz" (Türkçe: Tongategin'in cenazesinde) olarak translitere edilen Eski Türkçe yazıt
Arap asıllı alfabe ile Siyer-i Nebi örneği
Atatürk yeni Türk alfabesini tanıtırken, Kayseri, 20 Eylül 1928 (Fransız L'Illustration dergisi)
Ana Türkçe ağız gruplarının coğrafi dağılımı