Eşikağasıbaşı
Tarihi

Eşikağasıbaşı görevini Şah I. İsmail’in hükümdarlığı döneminde Ülema Sultan Tekeli icra ediyordu. Bilinmeyen bir yazar tarafından kaleme alınan "Tarih-i alemara-yi Şah İsmail" eserinde, Şah İsmail döneminde eşikağasıbaşı görevini icra eden bir başka kişi olarak Durmuş Han Şamlı'nın adı geçmektedir. O, "han-i ali-şan" (yüksek şanlı han) rütbesine sahipti. Saray hayatıyla ilgili tüm işleri denetim altında tutan bu kişi, aynı zamanda devlet hanesinin korumasına liderlik eder, yabancı elçilerin kabulü veya özel merasimler sırasında elinde taşlarla süslenmiş görkemli bir asa tutarak şahın yanında durur, bazen şahın talimatıyla eyalet yöneticilerine mektuplar yazardı. Buna ek olarak, askeri operasyonlarda da aktif olarak yer alırdı.
Şah I. Tahmasb hükümdarlığa geldikten sonra Şahkulu Halife Kavurkalı uzun yıllar bu görevi icra etmiş, 1532'de mühürdar olarak tayin edilip görevinden azledilmişti. Bu konuda Abdi Bey Şirazi şöyle yazıyor:
"O günlerde Şah Tahmasb'ın mühürdarı Mahmud Bey Zülgedar kopuk oyunu meydanında huysuz attan düşüp öldüğü için, eşikağası olan Şahkulu Halife Kurqulu Zülgedar'ı onun yerine mühürdar tayin etti. Karavulçu Arapkirlu onun (Şahkulu'nun) yerine eşikağası koydular."
Buradan anlaşılıyor ki, Şahkulu Halife'den sonra Arapkirlu adlı bir kişi bu görevi icra etmeye başlamıştır. Abdi Bey ayrıca eşikağasıbaşı görevinde Seyid Bey adıyla tanınan Seyid Mansur ibn Seyid Muhammed Kamuna'nın adını anmaktadır.
1554'te Şah I. Tahmasb tarafından Sultan I. Süleyman Kanuni'nin sarayına barış görüşmeleri için gönderilmiş Karadağ sofilerinden olan Farruhzad Bey de bir süre eşikağasıbaşı görevinde çalışmıştı. Onun Osmanlı sarayına devlet şurasının üyesi olarak gönderilmesi eşikağasıbaşı görevinin merkezi idaredeki nüfuzunu göstermektedir.
Dönemin kaynaklarında eşikağasıbaşı görevine Kızılbaş-Türk asillileriyle birlikte şehzadelerin de tayin edilmesine rastlanmaktadır. Memmed Yusuf Kazvini şöyle yazmaktadır: Şah I. Tahmasb, kardeşi Behram Mirza'nın oğlu İbrahim Mirza'ya kızı Gövher Sultan Begümü vermiş ve ona Ali Divan eşikağasıbaşı görevini tevdi etmişti. İbrahim Mirza, Şah I. Tahmasb'ın vefatından sonra da Şah II. İsmail döneminde bir süre bu görevi icra etmiş, 1576'da görevden azledilerek mühürdar tayin edilmişti. Onun ardından 1580'de Hüseynkulu Sultan Şamlı eşikağasıbaşı tayin edilmiştir.
Onun ardından oğlu Mehdikulu bey Şamlı kısa bir süre bu görevi icra etmiş, daha sonra Korkmaz han Şamlı eşikağasıbaşı olmuştur.
Muhammed Hudabende'nin iktidarı döneminde Şamlı ve Ustaclı aşiretleri ile Türkmen ve Tekeli aşiretleri arasında çıkan düşmanlık sırasında Hüseyinkulu han Şamlı öldürülmüş, Korkmaz han Şamlı'ya yardımı karşılığında eşikağasıbaşı görevi vaat edilmiştir.
Kaynaklarda, I. Şah Abbas'ın iktidarının ilk yıllarında Kazı bey, Korkmaz han, Piri bey İnalulu Şamlı adında Türk beylerinin eşikağasıbaşı olduklarına rastlanır. I. Şah Abbas 1592 yılında eşikağasıbaşı görevine Şamlı elinin Arapgirli obasından Şamlı Mehmedkulu beyi atar. İskender Bey Münşi 1602 yılında bu görevde Mehdikulu Han'ın olduğunu yazar. 1604 yılında ise Rumlu elinden Alikhan bey eşikağasıbaşıydı. Alikhan beyden sonra eşikağasıbaşı görevi Şamlı elinin Kerametli obasından Alikulu bey (han) verilmişti. I. Şah Abbas'ın talimatıyla 1611 yılında Orta Asya'dan Safevi sarayına gelen Özbek padişahı Vali Muhammed hanın İsfahan'da karşılanması ona görev verilmişti. O, 1625 yılında vefat eder. Onun vefatından sonra eşikağasıbaşı görevine Şamlı elinin Beydili obasından Zeynal bey atanır. Zeynal beyden sonra 1628 yılında bu göreve Mehdikulu Han'ın oğlu Şamlı elinin Kerametli obasından Alikulu Han atanmıştı.
I. Şah Safi'nin iktidarı döneminde bu göreve atanan kişiler genellikle Kızılbaş-Türk beyleri arasından seçilirdi. Şah Safi döneminin ilk eşikağasıbaşı Zeynal han Şamlı idi. Zeynal han Şamlı 1630 yılında Osmanlılarla savaşta hata yaptığı için idam edildi ve görevi Mehdikulu han Şamlı'nın oğlu Uğurlu han Şamlı'ya verildi. 1634 yılında Uğurlu han Şamlı saray defterhanesine nezaretçi atandığı için eşikağasıbaşı görevi İmamkulu han Şamlı'ya verildi. 1635 yılında Canı bey Şamlı bu görevi icra etmeye başlar. 1637 yılında ise eşikağasıbaşı Murtuzakulu bey Şamlı olur. Molla Kemal 1643 yılında eşikağasıbaşı Heyder bey'in Etimadetdevle Sarı Tağı ile çekiştiğini ve görevinden istifa edip Kum şehrine gittiğini belirtmiştir. Heyder bey 1629 yılında Şah Safi'nin taç giyme törenine katılmıştı ve Karadağ sufilerinden Kızılbaş Ebulkasım bey Evoğlu'nun oğluydu. Heyder beyden sonra bu göreve Mirzalı sultan Çelebi Evoğlu'nun oğlu Alikulu bey atanır.
II. Şah Abbas döneminde de bu göreve seçilen kişiler Türk-Kızılbaş aşiretlerinden olan kişilerdir. 1645 yılından 1661 yılına kadar Mehdikulu han Şamlı bu görevi icra etse de, 1661 yılında kardeşi Necefkulu bey Şamlı eşikağasıbaşı olur.