stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Kolhis
Tarih > Pontus Dönemi

Kolhis, MÖ 101 yılında Pontus Kralı VI. Mithridates'in başlattığı işgale kadar bağımsızlığını korudu. VI. Mithridates'e karşı MÖ 83 yılında bir isyan patlak verdi ve yerine büyük oğlu Mitridate tahta geçti. Dioskuria merkez ilan edildi. Kısa süre sonra babasına komplo kuran Mitridate cezalandırıldı. Bu arada Kolhis'in isyanı VI. Mithridates'in batıda Roma'ya karşı sefer düzenlemesini engelledi. Üçüncü Mithridatis Savaşı sırasında VI. Mithridates kısa bir süre hüküm sürecek olan oğlu Mahare'i Kolhis kralı olarak atadı. MÖ 65 yılında Mithridates'in yenilgisinden sonra Kolhis Roma generali Pompey'in Kafkasya seferi sırasında işgal edildi. Mithridates'e bağlı Skeptuhiler, Pompey'in esirler listesinde kral olarak bahsedilen Oltaki de dahil olmak üzere sert bir direniş gösterdi. Oltake sonunda esir alındı ve Pompey'in zafer kutlaması için diğer kral-prenslerle birlikte Roma'ya tutsak olarak götürülürken Mithridates yanlısı Skeptuhilerden Orkozi Pompey'e karşı bir savaşı yönetmiş ancak daha sonra Svaneti dağlarına çekilmiştir. Pompey yerli bir yönetici olan Aristarkus'u tahta çıkardı. Kolh Aristarkus kendi adına para bastırdı ve Roma'ya bağlı vasal bir kral olarak 12 yıl hüküm sürdü.
VI. Mithridates'in oğlu II. Farnakis, Sezar'ın Mısır sarayında patlak veren bir darbeyle uğraşmasından yararlandı ve zaferi kısa sürse de Sezar'ın gönderdiği Gnaeus Domitius Calvin'i yenerek Kapadokya'nın bir bölümünü, Ermenistan ve Kolhis'i ele geçirdi. Farnakis'in varisi I. Polemon yönetiminde Kolhis Bosporos Krallığı'nın bir parçasıydı. I. Polemon'un ölümünden (MÖ 8) sonra ikinci eşi Pontuslu Pitodorida Bosporos tahtının elinden alınmasına rağmen Kolhis'in ve Pontus'un yönetimini elinde tuttu. Oğlu ve halefi Pontuslu II. Polemon (MS 38-62), İmparator Neron tarafından tahttan çekilmeye zorlandı ve hem Pontus hem de Kolhis önce Roma'nın Galatya Eyaleti'ne (MS 63) ve daha sonra ise Kapadokya Eyaleti'ne (MS 81) dahil edildi. Kıyıdaki Fasis, Dioscuria ve diğer Grek yerleşimleri MÖ 60-40 yıllarında yapılan savaşlardan beri tam olarak toparlanamadı ve bölgenin ekonomik ve siyasi merkezi Trabzon oldu.
Tarih > Roma Dönemi

Roma hakimiyeti kıyı boyunca yer alan büyük kalelerin ele geçirilmesine rağmen zayıftı. MS 69 yılında Aniket önderliğinde Pontus ve Kolhis halkı Romalılara karşı başarısızlıkla sonuçlanan büyük bir isyan düzenledi. Savaşçı Svan ve Heniohi boyları tarafından ova ve kıyı bölgelerine sık sık baskınlar düzenleniyordu. Kolhlar bir saygı göstergesi olarak Roma'ya temsili bir haraç ödüyordu ancak MS 30'lu yıllardan itibaren Kolhis topraklarının iç kesimlerinde dağlık ve komşu bölgelerden göç eden nüfusu birleştirerek kendi krallık-prensliklerini kurdular ve büyük ölçüde bağımsızlıklarını korudular. Güneyden kuzeye doğru Mahelonlar, Heniohlar, Lazlar, Apsiller, Abazglar, Sanigler ve Zygii tarafından kurulmuş krallık-prenslikler hüküm sürdü.
Hristiyanlık Kolhis'de 1. yüzyılın başlarında yayılmaya başladı. Geleneğe göre Hristiyanlık havariler Andreas, Yurtsever Simun ve Mathias tarafından ilk olarak yayılmaya başlamıştır. 3. yüzyıl mezar yapılarındaki değişiklikler muhtemelen Hristiyan etkisinden kaynaklanıyordu. Hristiyanlığın yayılışına rağmen Helenistik, yerel Pagan inançları ve Mitraizm MS 4. yüzyıla kadar varlığını yaygın biçimde sürdürmeye devam etti. Kırım Gotları 253'te yeni bir yurt arayışında Kolhis'e saldırdı ancak saldırıları Pitsunda'da bulunan Roma garnizonu tarafından püskürtüldü. 3-4. yüzyıllarda yerel krallıkların çoğu yavaş yavaş Lazika kralları tarafından tek bir devlet çatısı altında birleştirilerek Lazika Krallığı kuruldu.
Dil

Antik Kolhis toplumu Kafkas Dil Ailesi'nin, Güney Kafkas koluna ait bugünkü Lazca ve Megrelce'nin atası olan Tzan Dili'ni konuşuyorlardı. Fakat günümüze dek ortaya çıkarılan arkeolojik bulgularda paralar ve diğer eserler dışında yazılı kaynaklara rastlanmamıştır.
Arkeoloji

Kolhis'in bugün Gürcistan'da kalan topraklarında detaylı arkeolojik araştırmalar yapılmasına rağmen Türkiye topraklarında kalan batı kesiminde herhangi ciddi bir arkeolojik araştırma yapılmamaktadır. Bu da Antik Kolhis ile ilgili pek çok soruyu cevapsız bırakmaktadır. Ordu'da Kolhis medeniyetinin MÖ 2000'lere ait izlerine rastlanmıştır ancak yine de kültürün başlangıç tarihi olarak MÖ 16-15. yüzyıllar kabul edilmektedir. Kolhis ile ilgili başlıca arkeolojik buluntular kütük ağaç mimarisi temelinde tapınak, taş palet ve kütük ağaç yapımı sur kalıntıları, çanak- çömlekler, tarım aletleri ve çeşitli savaş aletleri özellikle de baltalardır.
Kolhis arkeolojik kalıntıları Mimari ve Ekonomik faaliyetler başlığı altında iki grupta aktarılmıştır:
Arkeoloji > Mimari

Doğu Karadeniz'in geniş ormanlık alanları bölgedeki tüm mimari yapılara yetecek kaynağı sağlıyordu. Antik dönemlerde Samsun, Ordu, Giresun, Trabzon, Gümüşhane, Rize, Artvin ve devamında Batı Gürcistan'daki tüm illerin mimari yapıları ağaç mimari temelinde yükseliyordu. Doğu Karadeniz'e özgü bu ahşap mimari “Çargvali” olarak adlandırılıyordu. Antik Kolhis'in bu özgün mimarisinde evler “Ahşap Kule” tarzı inşa ediliyordu. Romalı mimar ve mühendis Vitruvius'un anlatımına göre Kolhis evlerinin yapımı şöyledir:
"…Karadeniz'deki (Giresun, Trabzon, Rize) Kolhi kavmi, bol kereste kaynaklarına sahiptir ve onların yapı teknikleri de bu kaynaklara bağımlıdır. Onlar, iki ağacı zeminin üzerine paralel bir şekilde yatırarak aralarında bir ağaç boyu mesafe bırakırlar, sonra da bunları; üzerlerine, uç kısımlarından karşılıklı iki ağaç daha koyarak birleştirirler. Bu belirlenmiş alan içinde kalan yer evin iç kısmı olur. Bu dört kenardaki duvar aynı şekilde üst üste ağaçlar koyarak, yukarıya doğru yükseltilir. Böylece köşelerde, her ağaç bir diğerini düşey olarak desteklemiş olur. Ağaçların kalınlıklarına bağlı olarak arta kalan karşılıklı boşluklar, çamurla ve küçük parçalarla kapatılır.
Çatının yapımı için de aynı yöntem uygulanır. Ağaçların uzunlukları aşamalı olarak azaltılarak, köşeler arası mesafe gitgide daraltılır ve böylece piramite benzer bir çatı formu elde edilir. Çatının üzerini de dal parçaları ile örterler ve üzerini balçıkla sıvarlar. Böylece onların bu dört kenarlı çatıları, kabaca bir tonoz şeklini almış olur. ”
Benzer şekilde çeşitli eşyaların saklandığı -bugünkü serender/nalyaların öncülü- ambarlar inşa edilmekteydi. Günümüze kadar ulaşan bu yapı tekniği MÖ 2000'lerde gelişmeye başlamıştı, tapınak ve surlar da benzer şekilde inşa edilmekteydi. Vani'de bu yapı tekniğiyle inşa edilmiş 2500 yıllık bir tapınak ortaya çıkarılmıştır.
Bölgeyle ilgili gözlemlerini aktaran Hipokrat da Antik Kolhis evlerini; “suların üzerinde, ağaçtan ve kamışlardan inşa edilmiştir.” şeklinde tanımlamıştır. Bölgeyi gezen Ksenofon'un da bölgedeki yerli kabileleri “Mossynoik: Ahşap kulelerde yaşayanlar” şeklinde tanımlaması, Coğrafyacı Strabon'un da ahşap kule evlerde yaşadıkları için onlara “Mossynoik” dendiğini bildirmesi ve Vitruvius'un da günümüz Türkiye'sinin Karadeniz Bölgesi'nde yaşayan Kolhilerde ahşap kule mimarinin hakim olduğunu aktarması  Tzan kabileleri arasında bu yapı tipinin ne derece benimsendiğini gösterir niteliktedir.
Ekonomi

Zenginliğiyle Antik Çağ'ın en ünlü efsanelerinden Altın Post Efsanesi'ne konu olan Kolhis gücünü metalurji bazlı ekonomisinden alıyordu. Antik Çağ tarihçisi Plinius, Kolhis Kralının muazzam miktarda altın ve gümüşe sahip olduğunu yazmaktadır. Sadece Vani'de çıkarılan MÖ 5. yüzyıla ait 1700 altın eser bu güçlü ekonominin bir göstergesidir.
Ekonomi > Tarım

Kolhis'te yani günümüz Doğu Karadeniz'indeki iklim koşullarına bağlı olarak bitki ve ağaçlar hızlı bir şekilde büyümekteydi. Antik dönemlerde neredeyse tüm Kolhis coğrafyasını kaplayan bu bitki örtüsü ve ormanlık alanlar nedeniyle tarım alanlarını genişletmek, büyük bir işgücü gerektiriyordu. Genişletilse bile bu alanlar hızlı bitki büyümesinin etkisiyle tekrar eski  haline dönüyordu. Bu durumun tarımın gelişmesini engellediği düşünülmektedir. Tıbbın babası Hipokrat'ın nemli, bataklık ve ormanlık olarak tasvir ettiği ülke arazisi, yüksek yeraltı su seviyesiyle de bölge tarımının gelişmesine engel teşkil ediyordu. Kolhis topraklarında geniş çapta tarım yapılabilecek tek büyük alan Rioni havzasıydı. Burası da bataklıklardan oluşuyordu. Buna rağmen Rioni Havzasında yaşayan Kolhisliler, Rioni çamurunu verimli kullanıyor ve bataklık alanları tarlalara dönüştürüyorlardı. Bataklıklar, Rioni'den açılan yapay kanallarla sulanarak bataklığın üstüne verimli çamurundan bir tabakanın oluşması sağlanıyor daha sonra özel olarak açılmış kanallar ve çukurlarla tarla sudan arındırılıyordu. Bu kanal sistemi aynı zamanda Rioni Nehri taştığı zaman ekili alanların su basmasını önleme işlevini de görüyordu. Büyük yerleşim alanlarındaki tarımsal alanlar orantılı olarak büyüktü ve karmaşık kanal sistemine sahipti.
Tüm bu engel teşkil eden durumlar aşılarak tarım faaliyetleri gerçekleştiriliyor ve halk üretim fazlası ürünlerini de ihraç ediyordu. Kolhis'te yetiştirilen tarım ürünlerinin başlıcaları kendir, darı, yerel buğday türleri, üzüm gibi ürünlerdi.
Ekonomi > Hayvancılık ve avcılık

Tarımın yanında hayvancılık, düzlüklerde ve özellikle Kolhis'in dağlık bölgelerinde yarı göçebe kabileler tarafından yapılıyordu. Halk daha çok büyük ve küçükbaş hayvancılıkla uğraşıyor, bunların yanında domuz ve tavuk gibi hayvanlar da besleniyordu. Büyük İskender'in hocası Aristoteles, Kolhis'teki hayvancılıktan bahsetmiş, Kolhis ülkesindeki sığırların küçük cins sığırlar olsalar da Yunanistan'daki büyük sığırlardan daha verimli olduklarını ve daha çok süt verdiklerini aktarmıştır.
Sokrates'in öğrencilerinden Ksenofon da, “Avcılık” isimli bir çalışmasında, Karadeniz'de iken şahit olduğu Kolhis yapımı kendir iplerinin ağ yapımında en makbul malzemelerden biri olduğunu vurgulamaktadır.
Ekonomi > Ticaret

Doğu Karadeniz kabilelerinin diğer uygarlıklarla iletişime geçmesi karşılıklı bir alışveriş ortamını da beraberinde getirmiştir. Başta keten olmak üzere balmumu, zift, kendir, tuzlanmış balık ve büyükbaş hayvan ihracı ülkenin en önemli ticari gelirleri arasındaydı. Bölgede gemi ve mobilya için gerekli kereste açısından zengin ormanlık alanların bulunması da ülkeyi çekici kılan diğer etmenlerdendi. Coğrafyacı Strabon, Antik Kolhis'in ihraç ürünlerini “mükemmel” olarak nitelemiştir. Bu dönemlerde Antik Dünya'nın pek çok yerinde olduğu gibi Kolhis'te de köle ticareti yapılıyordu, Yunanistan ve Kırım'la köle ticareti yapıldığı, kayıtlarda rastlanılan “Kolh”, “Kolhos” gibi etnik  köken belirten isimlerin Kolhislilere ait olduğu düşünülmektedir.
Ekonomi > Denizcilik ve korsanlık

Tarıma elverişsiz, taşlık ve ormanlık arazi yapısı, ekilecek çok fazla düzlük alanın olmaması Kolhislilerin ve günümüzde de Sinop'un doğusunda yaşayan insanların  denizle bütünleşen bir  yaşam tarzına sahip olmalarında en büyük etkendir. Bölge tarıma elverişli olmasa da denizcilik için gereken tüm kaynağı sağlamaktadır. Günümüzden 2000 yıl önce yaşamış olan Strabon, Kolhis'in gemi inşasına yönelik her konuda mükemmel düzeyde olduğunu aktarmaktadır. Her ne kadar Kolhis kabilelerinin açık deniz ticareti yapmış oldukları konusu kesinlik kazanmamış olsa da bu kabilelerin korsanlık yaptıklarına, hatta büyük korsan filolarına sahip olduklarına dair bilgiler kesindir. Zira yine Strabon, kayıtlarında Kafkas kökenli kabilelerin ortaklaşa yürüttükleri korsanlık faaliyetlerinden bahsetmektedir. Kamarae adı verilen 30 kişilik hafif tekneleri gerektiğinde süratli bir organizasyonla bir araya topladıklarını, bu şekilde ticari gemilere, ülkelere ve sahil kentlerine saldırarak Karadeniz'deki egemenliği ellerinde tuttuklarını aktarmaktadır. Romanya'da yaşayan Latin şair Ovidius da soygunculuğun yanında adam kaçırma ve fidyecilikle de uğraşan bu Doğu Karadenizli korsanların Batı Karadeniz kıyılarını da tehdit ettiklerini ve gemicilere çok ciddi zararlar verdiklerini yazmaktadır.
Yine 2000 yıl öncesine tarihlenen kayıtlarda Karadeniz Polemonya Krallığı'nda görev yapmış Laz bir amiral olan Aniket'in, Kolhis'e has çift pruvalı teknelerle hareket ederek, Trabzon'u işgal eden Roma İmparatorluğu donanmasını yakması esnasında bölge denizciliğinin ileri seviyesini gösteren teknikler gözlemlenmiştir. Tacitus, “Kamarae” denilen bu teknelerin her iki yöne hareket edebilecek şekilde ve metal bağlantı kullanılmadan tamamen ahşaptan yapıldığını ve Karadeniz'in fırtınalarına, büyük dalgalarına karşı üst kısımları kapanabilen bu yerli yapım teknelerin böylece dalgalar arasında yuvarlansa bile batmadıklarını aktarmaktadır.
Yine tıbbın babası Hipokrat da Fasis bölgesi ile ilgili aktardığı yazılarında halkın ulaşımda tek parça ağaçtan yapılmış kanolarla seyahat ettiklerini yazmaktadır.
İleri seviyeye ulaşmış olan denizcilik faaliyetlerinin asırlar sonraki hali Evliya Çelebi tarafından Laz Meneksilası olarak tanımlanmış ve ”...üç parçadan yapılır, biri teknenin altında ikisi yanındadır, fevkalade büyük levhalardır, gemi kenarları iki adam kalınlığında hasır ve sazlardan örülmüştür bu sayede içeri su sızdırmaz ve Karadeniz'in fırtınalı sularında mantar gibi yüzerler, çift pruvalı kayıklardır, 100 adam alırlar...” şeklinde tasvir edilmiştir.
Ekonomi > Çanak ve çömlek yapımı

Kolhis'te tarımsal ve hayvansal ürünlerin stoklanması için gerekli çanak-çömleğin yapımı da kendine has özellikler göstermektedir. Testi, çanak ve tas gibi çeşitli formlara sahip olan Kolhis seramikleri genellikle siyah renklidir ve tutaçları boynuz şeklinde tasarlanmıştır.  Genellikle balık kılçığı ve çiçek bezeleri gibi motiflerle süslenmişledir. Antik Kolhis yerleşim yerlerinden MÖ 2. binyılın ikinci yarısına ait pek çok çanak-çömlek çıkarılmıştır. Kolhis seramik ürünlerinin bu derece fazla olması ve yaygınlığı üst düzey bir ekonomik gelişimin de göstergesidir. Don Nehri havzasında Kolhis yapımı çömleklere rastlanması seramiklerin önemli bir ihraç ürünü olduklarını da göstermektedir.
Ekonomi > Dokumacılık - giyim kuşam

Kolhis'in başlıca uğraşılarından biri, ünü Kolhis ile bütünleşmiş olan keten  kumaşı asırlar boyu Kolhis halkının giyim kuşamının temel ürünü olmuştur. Yoğun bir şekilde kendir ziraatı yapılan ülkede keten kumaşı en önemli ihraç ürünü ve dolayısıyla ülkenin başlıca geçim kaynakları arasındaydı. Kolhis keteninin antik dünyada meşhur olduğunu bildiren Herodot'un yanında Coğrafyacı Strabon da Kolhis'teki keten üretimi ile ilgili: “...halk başta keten olmak üzere, kendir, balmumu ve zift üretimi ile uğraşır. Öncelerden beri dış ülkelere keten ihraç ettiklerinden, keten kumaşı imalatında yaygın bir ün kazanmışlardır.” aktarımlarını yapmaktadır.
Bununla birlikte Kolhis krallarının da kendilerine has mor-erguvan renkli kaftan giyme gelenekleri vardı. Bu rengin üretimi zor olduğundan, bu durum bir farklılık arz ediyor ve Kolhislilerin başına geçen bu tek kral mor-erguvan renkli kaftanla süsleniyordu.
Ekonomi > Metalurji

Kolhis'in, Yunan mitolojisinin en uzun efsanelerinden Altın Post Efsanesi'ne konu olması, Antik Yunanistan halkının bölge metalurjisine duyduğu merakın bir yansımasıdır. Arkeolojik kazılarla ortaya çıkarılan buluntular da bu durumu destekler niteliktedir. Kazılarda ortaya çıkarılan cüruf, mors, demirden ince öğütme aletleri, büyük taş çekiçler ve diğer taş aletler Kolhis'te karmaşık ve ileri seviyeye ulaşmış bir metal işlemeciliği olduğunu göstermektedir. Metalurjide taştan döküm kalıpları, çekme, kakma ve diğer metal işleme teknikleri kullanılmaktaydı. Ayrıca kazılarda çıkarılan çeşitli kalıplar ve potalar metal işlemeciliğinin  özel atölyelerde de yapıldığını göstermektedir.
Kolhis kültürünün günümüze dek ulaşan en eski metal bulguları Ureki'de ortaya çıkarılmıştır. Buradaki bulguların çoğu balta olmak üzere, kazma ve kürekler de elde edilen buluntular arasındadır. Bununla birlikte Ordu'da da MÖ 2000 yıllarına uzanan Kolhis eserlerine rastlanılmıştır.
Ekonomi > Metalurji > Savaş aletleri

Kolhis kültürüne ait en eski metal bulgular, en çok kullanılan savaş aleti olan baltalardır. Kolhis baltalarının karakteristik özelliği baş taraflarının çeşitli formlara sahip, gövde kısımlarının da asimetrik olmasıdır. Ayrıca Kolhis baltaları zarif ince süslemelerle de bezeniyordu. Ve bu baltalar savaş aleti olmalarının yanında dini ayinlerde kült objesi olarak da kullanılıyordu. Batı Gürcistan'da yapılan arkeolojik kazılarda Kolhis baltalarının pek çok örneği ortaya çıkarılmıştır. Türkiye'deki yetersiz kazılara rağmen Ordu, Rize ve Artvin illerinde de Kolhis tipi savaş baltaları bulunmuştur.
MÖ 1. binyıla ait baltalarda sanatsal özellikler daha ön plana çıkmaktadır. Baltalar güneş, ay, yıldız, güneşin simgelerinden gamalı haç, at, boğa, köpek, yılan, geyik ve balık gibi motiflerle süslenmekteydi. Baltaların yanında bu motiflerle süslenmiş pek çok kama, mızrak ve ok uçları da üretilmekteydi.
Arkeolojik buluntuların yanında Antik Çağ tarihçilerinin bölgeyle ilgili aktarımları da Kolhis kabilelerinin daha çok balta ve mızrak kullandığı yönündedir. Tarihin babası Herodot da Kolhların mızraklar ve kılıçlar taşıdığını aktarmıştır.
Ekonomi > Metalurji > Nümizmatik

Kolhis'in metalürji alanındaki gelişimi onların sikke basımında da görülmüştür. MÖ 6-5 ve 4. yüzyıllara tarihlenen pek çok Kolhis sikkesi bulunmuştur. Ağırlıklı olarak kadın motiflerinin ön plana çıktığı paralarda güneş, güneşin simgesi boğa, kanatlı pegasus motifleri de işlenmiştir.
Kolhisliler, MÖ 4. yüzyılda Büyük İskender'in ölümünden sonra onun halefi olan Lisimahos döneminde; bol miktarda sahte Makedonya sikkesi basıp ülkeler arası dolaşıma sokmuşlardır. Kolhis'te basılan bu sahte paralar Orta Avrupa'ya kadar piyasaya sürülmüştür.
Ekonomi > Metalurji > Süs eşyaları

Kolhis metalurjisinin en güzel örnekleri, çağına göre ileri olarak tabir edilebilecek seviyede işlemeli takılar ve süs eşyalarıdır. Kazılarda altın küpeler, kolye, bilezik, işlemeli altın levhalar gibi pek çok değerli eser gün ışığına çıkarılmıştır. Özellikle Kolhis küpeleri bölgede metalurjinin en güzel örnekleri olarak kabul edilmiştir. Ayrıca Samos Adası'nda MÖ 7. yüzyıla tarihlenen Kolhis yapımı ziller ve kadın motifli heykeller de ele geçirilen buluntular arasındadır.
MÖ 1. binyılın ikinci yarısına ait Kolhis metal işlemeciliğinin bazı örnekleri:
Hükümdarları

Kolhis'in hükümdarları hakkında çok az şey bilinmektedir;
| Hükümdar | Saltanatı | Notlar |
| --- | --- | --- |
| 1. Kuci | MÖ 325–280 |  |
| 2. Ake (Basileus Aku) | yaklaşık olarak MÖ 4. yüzyılın sonu | Adı onun için basılmış bir parada bulunmuştur. |
| 3. Saulakes | MÖ 2. yüzyıl |  |
| 4. Mithridatis | fl. MÖ 80 | Pontus yönetimi altında. |
| 5. Mahare | fl. MÖ 65 | Pontus yönetimi altında. |
| 6. Aristarkus | MÖ 63–47 | Pompey tarafından atandı. |
| 6. Kartam | ? - MÖ 33 | Kolhis eristavisi. Kuci'nin soyundan gelme. |
Konuyla ilgili yayınlar

Wikimedia Commons'ta  ile ilgili ortam dosyaları bulunmaktadır.
Aksamaz, Ali İhsan; Dil – Tarih – Kültür – Gelenekleriyle Lazlar. Sorun Yayınları. İstanbul, 2000
Bryer, Anthony; Some notes on the Laz and Tzan. In: Bedi Kartlisa, 21/22: 174-185 (I),Paris, 1966-67
Işık, Adem; Antik Kaynaklarda Karadeniz Bölgesi. Türk Tarih Kurumu. Ankara, 2001
Zehiroğlu, A. M.; Antik Çağlarda Doğu Karadeniz 22 Aralık 2015 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Çivi Yazıları Yayınevi, İstanbul, 2000
Zehiroğlu, A. M.; MÖ 8. yüzyıl Urartu belgelerinde "Kolha" 1 Mayıs 2014 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Skani Nena, Sayı:1, İstanbul 2009
| g t Anadolu'daki antik krallıklar |
| --- | --- |
Tunç Çağı:  Ahhiyava  Arzava  Assuva  Hapalla  Hatti  Hayasa-Azzi  Hitit  İsuva  Karkamış  Kaşka  Kizzuvatna  Kuşşara  Lukka  Luvi  Misya  Mitanni  Pala  Puruşanda  Seha  Vilusa/Troya  Zalpa  Turukkiler 
Demir Çağı:  Aiolis  Diaohi  Dor Heksapolisi  Frigya  Geç Hititler Gurgum  Hilakku  Kammanu  Karkamış  Kue  Kummuhu  Patin  Tabal  Tunna  İyonya  Karya  Kimmerler  Kolhis  Lidya  Likya  Urartular  Turukkiler 
Antik Çağ:  Antigon  Bitinya  Ermenistan  Galatya  Kapadokya  Kilikya  Kommagene  Paflagonya  Pergamon  Pontus 
| g t Anadolu tarihi zaman çizelgesi |
| --- | --- |

| g t Güney Kafkas halkları |
| --- | --- |
Etnik gruplar:  Gürcüler  Svanlar  Zanlar Megreller  Lazlar 
Tarihsel:  Kolhisliler Bekirler  Bidzerler  Driller  Mahelonlar  Heniochiler  Makronlar  Marlar  Mosinikler  Pasinler  Sanniler  Sedohezler  Skvitinler  Tibarenler  Zidritler  İberyalılar Gugarlar  Sasperler  Taokhlar  Misimianlar 
| --- | --- |
Otorite kontrolü :  BNF: cb120008119 (data)  GND: 4104455-1  LCCN: n88181236  NKC: ge601757  NLI: 987007564931705171  SUDOC: 028107918  VIAF: 125597361   WorldCat (LCCN): n88-181236 
Güneş Titan Helios her sabah, 4 atın çektiği savaş arabasıyla gökyüzündeki yolculuğuna Kolhis'ten başlıyor, Erytheia'da (Güneş'in battığı diyar) yolculuğuna son veriyordu.
Fransız ressam Jean-François de Troy'un fırçasından; İason, Kolhis'in alev saçan Kafkas boğalarını boyunduruk altına almaya çalışıyor.
MÖ 600-150 yıllarında Gürcistan haritası
Kolhis altın küpeleri, Gürcistan Ulusal Müzesi
Kolhis Altını
Karadeniz ve Akdeniz boyunca kurulan Grek kolonilerinin (kırmızı) haritası
Kolhis döneminden MÖ 2. yüzyıla ait bronz Antik Yunan heykeli, Gürcistan Ulusal Müzesi
Kolhis soylularına ait altın taç
Vani'de bulunmuş Grek tanrıçası Nike heykeli
MÖ 1-2. yüzyıllarda Gürcistan haritası
Kolhis baltası. Savaş aletlerini seven ve tepeden tırnağa silahlı dolaşan Antik Çağ Kolhislilerin en çok kullandığı savaş aleti baltalardır.
Kolhis ahşap kule mimarisi
Tzan mimarisinin binlerce yılda gelişip günümüze gelen yapıları serander/nalyalar.
Galatasaray (tekerlekli sandalye basketbol takımı)

Başlığın diğer anlamları için Galatasaray sayfasına bakınız.
| Galatasaray SK'nin aktif şubeleri |
| --- | --- | --- | --- |
|  Atletizm |  Basketbol (Erkek) |  Basketbol (Kadın) |  |
|  Binicilik |  Briç |  e-Spor |  |
|  Futbol (Erkek) |  Futbol (Kadın) |  Judo |  |
|  Kürek (Erkek) |  Kürek (Kadın) |  Satranç |  |
|  Sutopu (Erkek) |  Sutopu (Kadın) |  Tekerlekli Basketbol |  |
|  Tenis |  Voleybol (Erkek) |  Voleybol (Kadın) |  |
|  Yelken |  Yüzme (Erkek) |  Yüzme (Kadın) |  |
 Yüzme (Otizm): 
Galatasaray SK'nin kapanan şubeleri
 Superleague Formula: 
Galatasaray Tekerlekli Sandalye Basketbol Takımı, (Şimdiki adı: Galatasaray Tunç Holding Tekerlekli Sandalye Basketbol Takımı) Galatasaray Spor Kulübü'nün Tekerlekli Sandalye Basketbol Süper Lig'de mücadele eden tekerlekli sandalye basketbol takımıdır. Takım, maçlarını 2.200 kişilik Ahmet Cömert Spor Salonu'nda oynamaktadır.
Başarılar > Türkiye'deki Başarıları

Tekerlekli Sandalye Basketbol Süper Lig:
Şampiyon (10): 2006-07(namağlup), 2007-08(namağlup), 2008-09(namağlup), 2009-10, 2010-11, 2011-12(namağlup), 2012-13(namağlup), 2013-14(namağlup), 2014-15(namağlup), 2017-18
Sinan Erdem Tekerlekli Sandalye Basketbol Turnuvası:
Şampiyon (2): 2006, 2008
Tekerlekli Sandalye Basketbol 1. Lig:
Şampiyon (1): 2005-06
Başarılar > Uluslararası Başarıları

IWBF Şampiyonlar Kupası:
Şampiyon (5): 2007-08 (namağlup), 2008-09, 2010-11 (namağlup), 2012-13 (namağlup), 2013-14 (namağlup)
İkincilik (1): 2011-12
Kıtalararası Kitakyushu Şampiyonlar Kupası:
Şampiyon (Namağlup) (4): 2008, 2009, 2011, 2012
Andre Vergauwen Kupası / EuroLeague 1:
Şampiyon (2): 2016-17, 2017-18
Dördüncü (1): 2006-07
Başarılar > Özel Turnuvalar

Chieti Turnuvası:
Şampiyon (1): 2007
Güncel Takım Kadrosu

| Numara | Ülke | Oyuncu | Mevki |
| --- | --- | --- | --- |
| 2 |  | Hüseyin Avni Dalaman | Forvet |
| 7 |  | Bülent Yılmaz | Forvet |
| 8 |  | Maşide Cesur | Forvet |
| 9 |  | Uğur Toprak | Forvet |
| 10 |  | Enes Bulut | Guard |
| 11 |  | Fikri Gündoğdu | Forvet |
| 14 |  | Mücahit Günaydın | Forvet |
| 24 |  | Deniz Acar | Forvet |
| 30 |  | Mustafa Muhittinoğlu | Forvet |
| 90 |  | Buğra Ergun | Forvet |
İdari ve Teknik Kadro

| Ülke | İsim | Görevi |
| --- | --- | --- |
|  | Sedat İncesu | Başantrenör |
|  | Barış Ova | Fizyoterapist |
|  | Akın Göl | Mekanisyen |

18 Şubat 2007'de Beşiktaş ile oynanan maçtan bir görünüm.