Azerbaycan'da Stalin'in baskıları
Azerbaycan'da büyük temizlik > Terörist aktivite > Cumhuriyetçi liderlere ve parti üyelerine yönelik baskılar

Alman tarihçi Jörg Baberowski'ye göre, "1937 yazının başından 1938 sonbaharına kadar Azerbaycan fiilen kontrolsüzdü"  . Sadece 1937'de 22 halk komiseri, 49 bölge komitesi sekreteri ve 29 bölge yürütme komitesi başkanı, 1937'de 18 bölge komiserleri  öldü. Halkın Tarım, Eğitim ve Adalet Komiserleri ile birlikte onların yardımcıları ve neredeyse tüm personeli baskının kurbanı oldu  .
Bazı parti ve hükûmet yetkililerinin tutuklanması, haklarında açılan dilekçelere dayanıyordu. Ölüm cezasına çarptırılan Hazar Denizcilik Şirketi başkanı Ivan Menyaylov, sabotajda yer alan 138 kişinin adını verdi. Bunlar arasında Hazar Denizcilik Şirketi'nin siyasi departmanının eski başkanı, daha sonra Nahçıvan Bölge Komitesinin birinci sekreteri ve Azerbaycan SSC Halk Komiserleri Konseyi başkanı Hüseyin Rahmanov'un kardeşi Hasan Rahmanov da vardı. E. Ismayilov, bu bağlamda Bagirov'un, Hasan Rahmanov'un görevden alınması ve kardeşinin ülke liderliğinde kalmasının kabul edilemezliği konusunda Stalin'e başvurduğunu düşünülüyor.
Dağlık Karabağ Özerk Bölgesi'nin tüm liderliği baskıya maruz kaldı. Mardakert ilçe parti komitesi sekreteri O. Kotanjyan, kendisini milliyetçi Ermeni örgütüne dahil edenler arasında Dağlık Karabağ Özerk Bölgesi'nin ilk sekreteri olan Pogosov'un adını zikretti. Ekim 1937'de, Azerbaycan SSR Komünist Partisi Merkez Komitesinin genel kurulunda, son Merkez Komitesi saflarından ihraç edildi ve diğer parti görevlileri olan Ermenilerle birlikte yargılandı  .
Azerbaycan'da beş hakimden dördü tutuklandı ve savcılığın neredeyse tamamı dağıldı.  1937 baharında Kirovabad parti örgütünün birinci sekreteri Mustafayev'in  ve savcılıkların kolektif çiftliklerdeki suç unsurlarıyla savaşacak kadar güçlü olmadığını belirtmesinin ardından Kirovabad ilçesindeki hemen hemen tüm hakim ve savcılar tutuklandı.Baskı aynı zamanda Bagirova'nın siyasi rakiplerini yok etmesi için ideal koşulları da yarattı. O da bu durumdan istifade etti. Mayıs-Haziran 1937'de alınan bilgilere göre, bazı Azerbaycan komünistleri (Halk Eğitim Komiseri M.Juvarlinsky, H.Sultanov) Mir Cafer Bagirov'u Moskova'ya şikayet etmeye çalıştılar. Bu girişimler kendileri için trajik bir şekilde sona erdi  Mammad Juvarlinsky, Azerbaycan SSR AZK (b) P Nukha (Shaki) Eğitim Komitesinin ilk sekreteri olarak çalıştı. AZK (b) P, Merkez Komite üyesiydi. 1937'de Azerbaycan SSC Sovyetleri Kongresi'ndeki parti kongresinde konuşan M. Bagirov, Çuvarlinski'yi Azerbaycan SSC Anayasasını değiştiren milliyetçi olarak adlandırdı. 17 Mart'ta Merkez Komite bürosu ve 19 Mart'ta genel kurul, Mir Cafer Bagirov'un önerisiyle, Mammad Juvarlinski'yi Merkez Komite bürosundan ve 29 Mart'ta da partiden ihraç etti. M.Cuvarlinsky şikayet için Moskova'ya gitti. M. Bagirov onu daha önce tutuklamıştı. Mammad Cuvarlinski 13 Ekim 1937'de vuruldu.
Baskının kurbanları arasında Cengiz Yıldırım da vardı. Geçmişte, APC Donanmasının başı olarak Nisan 1920 işgalinin önde gelen isimlerinden biriydi. Büyük Terör sırasında Krivoy Rog'da fabrika müdürü olan Cengiz Yıldırım, "damadı" olarak tutuklandı, Bakü'ye getirildi, işkence gördü ve ardından Moskova'ya gönderildi ve orada vuruldu.  Azerbaycan Acil Durum Komisyonu eski başkanı Eyyub Hanbudagov'un 1924'te milliyetçi konuşmalarını hatırlatarak tutuklanması izledi.  23 Temmuz 1937'de SSCB KDIK'in özel toplantısında 5 yıl hapis cezasına çarptırılan E. Khanbudagov, SSCB Yüksek Mahkemesi Askeri Kurulunun 23 Temmuz tarihli gezici toplantısının kararıyla ölüm cezasına çarptırıldı. 12 Ekim 1937. SSCB Yüksek Mahkemesi'nin 26 Aralık 1957 tarihli kararına göre E. Khanbudagov beraat etti. Hamid Sultanov,  aleyhine ifade verdi. Kasım 1937'de, (1907'den beri parti üyesi olan) üç parti gazisi, İşçi Kahramanı Sumbat Fatalizade'yi bir çalışma kampında sekiz yıl hapse mahkûm etti. Sumbat Fatalizadeh kampta öldü.
Azerbaycan SSC Halk İçişleri Komiseri ve aynı zamanda Azerbaycan SSC Troykasının bir üyesi olan Mihail Rayev-Kaminski, 1938'de Bagirov'un odasında tutuklandı  . Müfettiş Pavel Khentov'a göre tutuklulara şiddet göstermişti. Mikhail Rayev-Kaminsky, 1939'da hapishanede vuruldu. Bazı komünistler hapishanede delirdiler ya da kendilerini öldürdüler. Azneft başkanı R.I. 1937 yazında Gulbis  yakında Bakü tren istasyonunda tutuklanacağını öğrendikten sonra kendini bir trenin altına atarak intihar etti.
Baskılar, Azerbaycan SSC Komünist Partisi'ni orta sınıfsız bıraktı ve parti liderlerinden çoğunun ölümüne neden oldu.  Mir Beşir Gasimov ve Yusif Gasimov dışında, Hummat'ın tüm üyeleri baskı kurbanı oldu ve sayısız isim tutuklandı.  Komünist seçkinlerin "eski muhafız" birliği yok edildi. Dadaş Bünyadzade, Sultanmajid Efendiyev, Hamid Sultanov, eşi Ayna Sultanova, Teymur Aliyev, Ruhulla Ahundov,  Hüseyin Rahmanov, Cengiz Yıldırım, Mirza Davud Hüseynov, Mustafa The Guliyev, Aliheydar Garayev, Gazanfar Musabayov, Isay Dovlatov gibi sosyalizmin en parlak temsilcileri baskının kurbanı oldular.
Azerbaycan SSC Komünist Partisi'nin kadrosu tarihi boyunca birkaç kez azalmış ve artmış olsa da, Büyük Terör döneminde (sadece infaz ve tutuklamalar değil, ihraç ve diğer nedenlerle) parti üyelerinin sayısı azalmıştır. Büyük Terör öncesinde Azerbaycan Komünist Partisi'nin 1 Ocak 1937 tarihinde toplam üye ve aday sayısı 47.194 iken, 1 Ocak 1938'de bu sayı 45.331'e düşmüştür. Partinin Bakü Komitesinin Mayıs 1937'deki konferansından sonra, 1938'de Bakü şehir komitesinin 36 üyesi ve 4 adayı CDIC tarafından tutuklandı. Azerbaycan Komünist Partisi kongreleri arasında da düşüş gözlemleniyor. Azerbaycan Komünist Partisi'nin 3-9 Temmuz 1937'de yapılan 13. Kongresi'nde 34.211 üye ve 12.906 aday (toplam 47.117) vardı.Bir yıl sonra 7-14 Temmuz 1938'de yapılan 14. üye sayısı 32.135, aday sayısı ise 12.494'e (toplam 44.629) düştü. Ancak Büyük Terör'den sonra AKP'lilerin sayısı bir anda artmaya başladı. 25 Şubat'tan 1 Mart 1939'a kadar AKP'nin 15. Kongresi'nde parti üye sayısı zaten 56.548 idi.
27 Ekim 1937'de, 2 Kasım'a kadar süren " Şamahi davası " ile ilgili duruşmalar başladı.  davada asıl sanık Hamid Sultanov'du . Hamid Sultanov önde gelen bir Azerbaycan devrimcisiydi. Zamanında Nahçıvan ÖSSC Halk Komiseri Hummat örgütünün Merkez Komitesi üyesiydi. Eşi, Azerbaycan'ın ilk devrimci kadınlarından biri olan Adalet Halk Komiseri Ayna Sultanova'dır . Ayna Sultanova'nın kardeşi Gazanfar Musabayov cumhuriyet yönetiminde ve Transkafkasya Sovyet Federatif Sosyalist Cumhuriyeti Halk Komiserleri Konseyi Başkanı olarak çalıştı.
Hamid Sultanov ile birlikte 13 sanık vardı: Şamahı Komünist Partisi Birinci Sekreteri Khalfa Huseynov, Şamahı Yürütme Komitesi eski başkanı İsrafil İbrahimov, Şamahı Komünist Partisi İkinci Sekreteri Aram Avalov, bölge savcısı Ahmed Amirov, Şamahı şarabı müdürü devlet çiftliği Alisah Mammadov, bölge arazi dairesi başkanı Georgi Yurkhanov, ilçe baş veterineri Ağalar Kalantarov, yol dairesi başkanı Mammad Mirza Heybaliyev, kolektif çiftlik başkanı Mirali Tanrıverdiyev, kolektif ambar memuru Siraj Jabiyev çiftlik, kolektif çiftlik parti komitesi sekreteri Ali  .
Hamid Sultanov, Ruhulla Ahundov, SMAfendiyev, G.Musabeyov, G.Vazirov, D.Bunyadzade, G.Safarov ve E.Khanbudagov ile birlikte "karşı-devrimci milliyetçi merkez" in bir üyesi olduğunu ve amacının "karşı-devrimci milliyetçi merkez" olduğunu itiraf ediyor. Merkez, Sovyet hükümetini devirmek ve kapitalist mülkiyetten ayrılıp yeniden kurmak olduğunu belirtiyordu. Merkez, parti liderlerine ve hükûmete karşı terör eylemlerinin yanı sıra ülke ekonomisinde sabotaj ve casusluk yapmaya hazırlanıyordu.”  Akhundov merkezin başındaydı ve Shamahhi bölgesinin liderleri yürütücüydü. Diğer sanıklar da benzer ifadeler verdiler
Mahkeme 9 kişiyi Hamid Sultanov, Khalfa Huseynov, İsrafil Ibrahimov, Ahmed Amirov, Aram Avalov, Georgi Yurkhanov, Alisahib Mammadov, Agalar Kalantarov'u mahkum etti.  Memmed Hüseynov ise ölüme mahkûm etti  . Diğerleri 8 ila 20 yıl süreyle çalışma kamplarına sürgün edildi  . Hamid Sultanov'un silah arkadaşlarından hiçbiri hayatta  kalmadı.