Cinsiyet eşitsizliği
Türkiyede cinsiyet eşitsizliği

Kadın ve erkeğin eğitim, sağlık, istihdam, aile hayatı ve toplumsal statüsü gibi alanlarda cinsiyet kaynaklı eşitsizliğe maruz kalmalarının toplumsal boyutta değerlendirilmesi Toplumsal Cinsiyet Eşitsizliği (TCE) olarak adlandırılmaktadır. Bilinen ve ulaşılabilen tarihin ilk yıllarından itibaren erkeğin fiziksel olarak kadından güçlü olmasıyla ortaya çıkan TCE, günümüz toplum yapılarına kadar uzanmaktadır. Tarihsel süreçte şekillenen toplum normları ile kadına hep korunması, savunulması, sakınılması ve pasif olması gereken cins olarak anlam yüklenmiştir (Bingöl, 2014). Ülkelerin kültürel öğretileri ve sosyal yapıları ile eşitsizliğin boyutu değişkenlik göstermektedir. TCE'nin boyutunun uluslararası karşılaştırılması yapılırken kullanılan bazı ölçüm yöntemleri vardır. Birleşmiş Milletler Gelişme Programı (UNDP) kapsamında her yıl İnsani Gelişme Raporu (İGR) yayınlanmaktadır. Raporda İnsani Gelişme Endeksi (İGE), altında Toplumsal Cinsiyet Eşitsizliği Endeksi (TCEE) hesaplanmaktadır. Hesaplamalar sayesinde ülkeler arası TCE karşılaştırması yapabilmektedirler. Hesaplama yapılırken kişi başına düşen gelirde cinsiyet kaynaklı farklılıklara, istihdam, eğitim ve siyaset gibi alanlarda oluşan eşitsizliklere bakılmaktadır. TCE karşılaştırması yapılırken uluslararası farlılıkların yanı sıra aynı ülke içerisindeki bölgelerde bile farklılıklar görülmektedir. Bölgeler arasındaki gelişmişlik farklarının ve eşitsizliklerin başlıca sebebi emeğin dengesiz olarak bazı bölgelerde yoğunlaşmasından kaynaklanmaktadır (Gediz Oral & Uğur, 2013). Ülke genelinde istihdam politikası uygulandığında işsizliğin çok olduğu bölgelere öncelik verilmesi gerekmektedir. Bu durum tüm kalkınma ölçütleri için geçerlidir. Gelişmiş ülkelerde tam bir fırsat eşitliği sağlandığı için iller veya bölgeler arasında farklılıklar oluşmamaktadır. Bir ülkede sürdürülebilir kalkınmadan bahsetmek için öncellikle kalkınma ölçütleri içerisinde yer alan kişinin ekonomik özgürlüğü, milli gelirden aldığı pay, istihdama katılımı ve yaşam standartlarının iyileştirilmesi gibi faktörler sıralanabilir. Toplumdaki tüm bireylerin hizmetlere erişiminde fırsat eşitliğinin sağlanması dini, ırkı, cinsiyeti ve etnisitesine göre hizmetlerden yoksun bırakılmaması gelişmiş ülke olmanın başlıca standartları arasındadır. Günümüz modern toplum yapılarında kadınların cinsiyeti nedeniyle eşitsizliğe uğraması ilkel toplum yapılarının günümüze mirasıdır. Eşitsizliğin ortadan kaldırılması için politikaların uygulanacağı coğrafyanın kültürel, ekonomik ve sosyal yapılarının göz önünde bulundurulması gerekmektedir. Bu çalışmada kadınların yaşadıkları bölgelere göre TCE'ye maruz kalma durumları, sağlık imkânlarından faydalanma sıklıkları, öğrenim durumları, kadının siyasette temsiliyetinin yeterliliği, istihdamda neden yer aldığı /almadığı ve aile hayatında kadının konumunu sorgulayarak TCE algısı ölçülmeye çalışılmıştır. Elde edilen verilerle istatistiksel olarak yedi bölge özelinde TCE karşılaştırması yapılarak, kadınların hangi alanlarda eşitsizliğe maruz kaldıklarının anlaşılması ve politikaların mikro düzeyde bu alanlara yönlendirilmesi hedeflenmiştir.
Dünya Ekonomik Forumu'nun eğitim, ekonomiye katılım, siyasi temsil ve sağlık verileri ile oluşturduğu 2020 yılı Cinsiyet Ayrımı Endeksi'ne göre Türkiye 153 ülke arasında 130. sırada. Bir diğer deyişle Türkiye, aralarında İran, Pakistan, Suudi Arabistan gibi şeriatla yönetilen ülkelerin ve Mali, Togo ve Gambia gibi gelişmemiş Afrika ülkelerinin bulunduğu 23 ülkeden sonra cinsiyet ayrımının en yüksek olduğu ülke.TüİK verilerine göre Türkiye'de kadınların %57'si mutlu. Erkeklerin ise mutluluk oranı %47,6 seviyesinde.Türkiye'de kadınların işgücüne katılım oranı, kadınların çalışma hayatındaki yerini ifade ediyor, bu oran Türkiye'de % 36.2; OECD ortalaması ise % 63.6. Türkiye sadece üyesi olduğu OECD ülkeleri arasında değil, bütün dünyada kadınların iş gücüne katılım oranının en düşük olduğu birkaç ülkeden biri. Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı'nın 2016 tarihli İnsani Gelişme Raporu'na göre, kadınların işgücüne katılma oranı dünya ortalaması % 49.6 ve Türkiye'dekinin epeyce üzerinde.Türkiye'de kadın işsizliğinin (% 14) OECD ortalamasının (% 9.8) üzerinde olduğunu gösteriyor. Yani Türkiye'deki kadınlar için ciddi bir koruma tehlikesi söz konusu.Kadınların çalışma hayatındaki eşitsiz konumları, ekonomik gelir eşitsizliğine de yansıyor. Kadınların gayri safi brüt milli gelir payları bütün ülkelerde erkeklerinkinden daha düşük. Ama Türkiye'deki toplumsal cinsiyet gelir eşitsizliği OECD ve dünya ortalamalarında görülen eşitsizlikten daha fazla. Türkiye'de kadınlar için kişi başına düşen brüt milli gelir erkekler için olanın % 39.3'ü; OECD ortalaması % 59.6, dünya ortalaması ise % 55.5.
Türkiye İstatistik Kurumu'nun (TÜİK) açıkladığı 2021 Kadın Verilerine göre, nüfusun %49,9'unu kadınlar, %50,1'ini ise erkekler oluşturmaktadır. TCE endeksi hesaplamada da kullanılan doğuştan beklenen yaş süresi kadınlarda 81,3 iken erkeklerde 75,9 yıl olarak açıklanmıştır. Kadınlar erkeklere göre daha uzun yaşarken, sağlıklı yaşam süresi olarak adlandırılan kişinin günlük hayat aktivitesini sınırlandıracak bir sağlık sorunu olmadan yaşamasına bakıldığında kadınlarda 55,4 yıl, erkeklerde 59,1 yıl olmuştur. Bu durumda, erkeklerin kadınlara göre sağlıklı yaşam süresinin 3,8 yıl daha uzun olduğunu göstermektedir. Kadınların en az bir eğitim düzeyinden mezun olma oranları incelendiğinde ise %85,7 iken, erkeklerde oran çok daha yüksek bir değerle %96,4 olarak açıklanmıştır (TÜİK, 2021).
Türkiye'deki iller özelinde hesaplanan İGE araştırması yapan bir çalışmaya göre eğitim, sağlık ve gelir alanlarında hesaplamalar yaparak illerin genel ortalaması 0,604 olarak belirlenmiştir. Diğer iller ile karşılaştırma yapıldığında çıkan sonuçlara göre eğitim alanında Eskişehir, sağlık göstergelerinde Tunceli, kişi başına düşen geliri en yüksek il Kocaeli ve İGE en yüksek il Ankara olmuştur. Türkiye genel ortalamasını yakalayan İGE sıralamasından 12. Sırada yer alan Denizli, olmuştur (Gülel, 2017). “Türkiye’deki İllerin İnsani Gelişme Endeksi Performansına Göre Kümelenmesi” adlı tez çalışmasında ise 13 il dışındaki (Ağrı, Batman, Bingöl, Diyarbakır, Gümüşhane, Hakkâri, Kars, Mardin, Muş, Van, Şanlıurfa, Şırnak, Siirt) tüm iller gelişmiş il olarak belirlenmiştir (Gafow, 2019). 2008 yılında “İnsani Gelişmişlik Endeksine Göre Türkiye’nin Bölgesel Farklılıkları” adlı çalışmada ise Türkiye'nin bölgeleri arasında doğudaki bölgelerin batıdaki bölgelere göre daha yüksek endeks değerine sahip olduğu görülmüştür (Ünal, 2008).
Türkiye'nin genel toplum yapısında kadınların ev hanımı olması, iş ve eğitim hayatından geri bırakılması kadın olduğu için normal karşılanırken, erkekler için durum daha farklıdır. Kadın ve erkeğin toplumdaki sosyal konumları günümüz koşullarında değişmeye başlamış olsa dahi, henüz istenilen seviyelere ulaşamamıştır. Kadının eşitsizliğe maruz kaldığı istihdam, eğitim ve siyaset alanlarının tek tek analiz edilmesi gerekmektedir. Dünya'da kadın emeği tüm toplumlarda ücretli veya ücretsiz tüm koşullarda istenildiği zaman istihdam edilebilen, erkek işgücünden sonra ikinci sırada tercih edilen, niteliksiz işgücü olarak görülmekte ve kadının sömürgeci politikalara maruz kalmasına neden olmaktadır (Tunç, 2018). Kadının istihdamda yer almasındansa öncelikle ev içi üretimde çocuk ve yaşlı bakımından sorumlu tutulması öncelik kabul edilmektedir. Araştırmaya katılan kadınların bölgesel düzeyde istihdama katılım oranları Tablo 1'de detaylandırılmıştır.
Türkiye genelinde katılımcıların %59'u istihdamda iken, %41'i işsizdir. Kadınlara neden işten ayrıldıklarına yönelik sorulan soruya verilen cevaplara göre; • Çocuk sahibi olduğu, • Mobbinge maruz kaldığı, • Düşük ücret ile istihdam edildiği, • Evlilik, • İş yerinde erkekler tarafından tacize uğrama, • İşin çok yorucu olması, • Ev işlerine yetişememek ve • Pandemi vb. nedenlerden dolayı kadınlar iş gücünden geri çekilmişler. Katılımcılara neden işgücüne katıldıkları sorulduğunda ise büyük çoğunluk ekonomik sıkıntılardan dolayı çalıştığını söylerken diğer kesim kadın olmanın işten geri çekilmeyi gerektirmediğini düşünerek sadece çalışmak, sosyalleşmek ve topluma karışmak için çalıştığı yanıtını vermiştir. 2015 yılında McKinsey Küresel Enstitüsü tarafından yapılan bir araştırmaya göre kadınların erkeklerle eşit oranda çalışmaya başlamaları neticesinde, 2025 yılına kadar yıllık küresel Gayri Safi Hasılada 28 trilyon dolar veya %26 artış meydana gelecektir.
Ailede kadının konumunu belirleyen en belirgin faktör erkeğin TCE hakkındaki tutumu ve kadının bu tutumu kabullenişidir. Tablo 7'de görüldüğü üzere tüm bölgelerde lisans mezunu kadınların “Evdeki hane reisi kimdir?” sorusuna verdikleri cevaplarda en yüksek oranla (%41,4) “Eşim” cevabı olması kadınların ataerkil yapıyı kabul ettikleri sonucunu ortaya koymaktadır. Marmara Bölgesi'nde yaşayan kadınların eğitim durumları ile hanedeki aile reisi kimdir sorusuna verdikleri cevaplar arasında istatistiksel olarak anlamlı bir fark bulunmuştur. İlk ve ortaokul mezunu olanların %92,3'ü, lise mezunu olanların %36,8'i, lisans mezunu olanların %29,2'si ve yüksek lisans ve doktora mezunu olanların %20'si eşim cevabını vermiştir. Diğer bölgelerde ise eğitim düzeyi ile hane reisi olma durumu arasında anlamlı bir fark bulunamamıştır.
Günümüz koşullarına kadınların işgücüne katılımı gün geçtikçe artmasına rağmen, yoksul kadınların sayısının artmış olmasının “yoksulluğun kadınlaşması” kavramını ortaya çıkartmaktadır. Kadının işgücüne katılımının düşük olması, ücretsiz ev içi üretiminde kadınların daha çok çalışması ve kadınların ekonomik özgürlüklerinin eşlerinin elinde olması kadın yoksulluğunu artırmaktadır (Demirgöz Bal, 2014). İktisadi kalkınma ve büyüme planı olan tüm toplumların kadınların işgücüne katılımını sağlaması, bunun içinde TCE'nin ortadan kaldırması gerekmektedir. Eşitsizliğin ortadan kaldırılması toplumun demokratikleşme ve büyümesi için zorunluluk halini almıştır (Şahin ve Bayhan, 2019). Kadının eğitime erişimine fırsat eşitliğinin sağlanmasının yanı sıra, kadının eğitimde yer alması ile eşitsizliğin gelecek nesillere aktarılmaması için gerekli eğitimin tüm bireylere verilmesi gerekmektedir. Eğitim hizmeti kalkınma ölçütleri arasında en az maliyetli olanıdır çünkü arakasında politik bir irade vardır. Eğitim hizmeti için sunulan maliyetin dışında teşvik programlarıyla kadının eğitime katılması sağlanabilir ve ek maliyet gerektirmez. Erkeklerin kadınlara göre TCE konusunda daha olumsuz olmaları, verilecek TCE eğitimlerinin hem kadın için hem de erkek için önemini göstermektedir (Sönmez, 2021).