stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Opsiyon (finans)
Opsiyon fiyatlama yöntemleri

Ana madde: Opsiyon değerleme
Ayrıca bakınız: Finansal matematik § Türev ürünlerinin fiyatlandırılması
Alım ya da satım opsiyonlarından birinin bulunmadığı piyasalarda bulunan Avrupa tipi basit opsiyonlar için alım-satım opsiyon paritesinden faydalanılabilir.
Opsiyon fiyatlama yöntemleri > Opsiyon fiyatlama modelleri

1973 yılında Amerikan Ekonomistler Fischer Black, Myron Scholes ve Robert C. Merton aynı zamanda opsiyonların gerçek değerlerini belirleme yöntemi adlı birbirinden ayrı iki makale yayınlamışlardır. Scholes ve Merton'ın çalışmaları 1997 yılında Nobel Ödülünü almıştır. Finans dünyasında sıklıkla kullanılan bu modelleme, Black-Scholes ya da Black-Scholes-Merton modeli olarak literatürde yerini almıştır. Black modeli ve Garman-Kohlhagen modeli yine aynı doğrultada benzer varsayımlara sahip modellerdir.
Analitik formüllerin var olmadığı durumlarda ise latis yöntemleri (Binom opsiyon fiyatlama modeli), Monte Carlo simülasyonu, sonlu fark yöntemleri veya daha ileri düzeyde integral yaklaşım hesapları kullanılmaktadır.
Azaritis

| Azaritis |
| --- | --- |
Bağlılığı:  Sasani İmparatorluğu
Branşı: Sasani ordusu
Rütbesi: "Astabadh" ya da hazaraft
Komutası: Persian forces in Mesopotamia
Çatışma/savaşları: İberya Savaşı Callinicum Muharebesi I. Hüsrev'in ikinci Roma seferi Edessa Kuşatması (544) 

Azaritis, aynı zamanda Exarath (Grekçe: Ἑξαράθ ve Zuraq olarak da kaydedilmiştir. Bizans-Sasani Savaşları sırasında Sasani Pers askeri komutanıydı. Yunanca adı muhtemelen hazaraft onursal unvanının yanlış anlaşılmasından kaynaklanıyor.
Hayatı

Procopius'un anlatımına göre (De bello Persico, I.18), Azaritis, 530 yılında Dara Savaşı'nda Perslerin yenilgisinden sonra Mezopotamya'daki Pers ordusunun komutanlığına getirildi. Prokopius onu "olağanüstü yetenekli bir savaşçı" olarak adlandırır ve Midillili Zacharias onun astabadh rütbesine sahip olduğunu kaydeder. 531'de Lakhmid müttefikleriyle birlikte Fırat Nehri üzerinden Bizans'ın Kommagene bölgesine (büyük olasılıkla Chalybonitis) doğru bir istilaya öncülük etti. Belisarius komutasındaki Bizans ordusu yaklaştığında doğuya çekilerek Callinicum'da durdular. Ardından gelen savaşta Bizanslılar ağır bir yenilgiye uğradı, ancak Pers kayıpları da o kadar yüksekti ki, Pers kralı I. Kubâd (hükümdarlık dönemi 488-531) ondan hoşnutsuzdu ve onu komutanlığından aldı.
Kaynaklarda yalnızca bir kez, 544'te Kubâd'ın halefi I. Hüsrev'e (hükümdarlık dönemi 531-579) Edessa kuşatmasında (544) eşlik ettiğinde yeniden görünür. Kuşatmanın son aşamasında, I. Hüsrev yönetimindeki Persler ikinci genel saldırıdan geri çekildiğinde, şehir kapılarından birinde hâlâ savaşan ve ilerleme kaydeden tek Persliler Azaritis ve adamlarıydı. Peranius'un yönetimi altında yeniden bir araya gelen Romalılar tarafından püskürtüldüler.
Kabzımalzade Mehmed Said Efendi

Kabzımalzade Mehmed Said Efendi (1821, İstanbul - 1907, İstanbul), Osmanlı bürokrat ve bakandır. Osmanlı İmparatorluğu Dahiliye Nazırı olarak görev yapmıştır.
Hayatı ve kariyeri

1821 yılında Osmanlı'nın başkenti İstanbul'da doğdu. Sultan Abdülâziz döneminde ve II. Abdülhamid’in ilk saltanat yıllarında Dahiliye Nazırlığı yapmıştır. Babıâli’de çeşitli görevler yaptıktan sonra Beylikçi, Amedci, Sadaret Müsteşarı, Meclis-i Ahkâm-ı Adliye âzası, Hariciye Müsteşarı görevlerinde olarak görev yaptı.
Sadrazam Mahmut Nedim Paşa'nın "Tenzil-i faiz" kararını diğer bakanlarla birlikte onaylamasının ardından Çerkes Hasan Vakasında 1876 yılında saldırıya uğrayacağı sırada koridordan aşağı kaçarak kurtuldu. 1871 senesinde Dahiliye Nazırı oldu. 1907 yılında ise İstanbul'da öldü.
Badaber ayaklanması

Badaber ayaklanması, 26-27 Nisan 1985 tarihinde Pakistan'ın Peşaver bölgesinde bulunan Badaber kalesinde Sovyet ve Afgan esirlerinin silahlanıp isyan çıkarması sonucu yaşanan olay.
Mahkumlar, kaçmak için Jamiat-e İslami partisinin Afgan Mücahitleri ile savaşmıştır.
İsyanın arka planı

Peşaver'in 24 km güneyindeki Badaber kalesi, Afganistan'daki Sovyet varlığına karşı çıkan Afgan Mücahitlerin askeri eğitim merkeziydi. Mücahitler Amerika Birleşik Devletleri ve Pakistan'dan gelen askeri eğitmenler tarafından eğitim almaktaydı. Kale Tacik egemenliğindeki Jamiat-e Islami partisi tarafından kontrol edilimekteydi. Burhanuddin Rabbani partinin lideri ve Afganistan'ın (kendi kendini ilan etmiş) başkanıydı. Kalenin askeri komutanı ise Ahmed Şah Mesud'du. 1983 ve 1984 yıllarında, Sovyet ve Afganistan Demokratik Cumhuriyeti (DRA) mahkûmları, zindanlardan çıkarılarak kaleye getirilmiştir. Mahkûmlar taş ocağı işletmek ve mühimmat yüklemek gibi ağır işlerde çalıştırılmıştır. 1985 yılında Badaber kalesinde 12 Sovyet ve 40 Afgan mahkûm bulunmaktaydı.
İsyan

26 Nisan 1985 tarihinde akşam saat 6 sularında, yetmiş mücahitten sadece iki tanesi görev başındayken Diğerleri ise akşam namazını kılmak için tatbikat meydanında toplanmıştı. Bunu fırsat bilen mahkûmlar kalenin cephaneliğine girerek silah ve mühimmat aldım kaçmaya çalıştılar. Bazıları yerlerini bildirmek için kalenin telsiz merkezini ele geçirmeye çalışmış, Ancak baş muhafız Haist Gol alarm vererek mahkûmların kaçışını engellemiştir. Mahkûmlar ise kale içindeki kilit noktaları ele geçirmiştir. Bunun üzerine Afgan Mücahitler ile Pakistan piyade ve tank birlikleri ve XI Kolordusunun topçu kuvvetleri kaleyi abluka altına aldı. Kaleyi yeniden ele geçirmek için yapılan girişimler tutsaklar tarafından püskürtülmüştür. Akşam saat 9'da Burhanuddin Rabbani üsse gelmiş ve esirlerle pazarlık yapmıştır. Pazarlıkta esirlere teslim olmalarını ve karşılığında hayatlarının bağışlanması teklif edilmiştir. Mahkûmlar ise Pakistan'daki Sovyet ve Afgan büyükelçileri ve Uluslararası Kızılhaç ve Kızılay Hareketi temsilcileriyle bir görüşme talep ettmiştir. Mahkûmlar taleplerinin karşılanmaması halinde ise cephaneliği ateşe vermekle tehdit etmiştir. Rabbani mahkûmların taleplerini reddetmiş ve çatışmalar devam etmiştir. 27 Nisan 1985'te sabah saat 8 sularında Rabbani'nin koruması mahkûmlar tarafından atılan roket sonucu yaralanmıştır. Rabbani roket (9K51 Grad), tank ve Pakistan Hava Kuvvetleri'ne ait helikopterleri kullanarak kaleye saldırmak için plan yapmıştır. Ayaklanma, kalenin bir patlamayla yok edilmesiyle sona ermiştir. Patlamaya savaş esirlerinin neden olduğu ve büyük bir silah deposunu yok ettikleri düşünülmektedir. Patlamadan sağ kurtulanlar duvarlarda sürüklenirken öldürülmüştür.
İsyan sonrası

29 Nisan 1985'te Pakistan Devlet Başkanı Muhammed Ziya-ül Hak ayaklanmayla ilgili tüm bilgileri gizlemiştir. Hizbi İslami'nin lideri Gülbeddin Hikmetyar şu sözleri söylemiştir: “Gelecekte şuravi askerlerini esir almayın, onları gördüğünüz yerde derhal yok edin.”
Pakistan İstihbarat servisinde albay olan Yousaf Mohammad şu açıklamalarda bulunmuştur: “Olay hızla kontrolden çıkabilir ya da uluslararası bir çatışmaya yol açabilir. Ayaklanmanın ayrıntıları Pakistan'da 1992 yılında Shahryar Khan tarafından ayaklanmaya katılan altı kişinin isminin Alexander Rutskoy'a verilmesine kadar gizlenmiştir.”
9 Mayıs 1985'te İslamabad'daki Sovyet Büyükelçiliğini ziyaret eden Uluslararası Kızıl Haç temsilcisi ayaklanmanın gerçekleştiğini doğrulamıştır. 11 Mayıs 1985'te Sovyet Büyükelçisi Vitaly Smirnov Muhammed Ziya-ül Hak'a bir uyarıda bulunarak şu sözleri demiştir: “Sovyet tarafı, Pakistan Hükümeti ile yaşananların tüm sorumluluğunu taşımaktadır. Ayrıca Pakistan Hükümeti'nin DRA'ya ve dolayısıyla Sovyetler Birliği'ne yönelik saldırıda suç ortaklığı yapmasının yarattığı etkiler konusunda uygun sonuçlar çıkarmasını beklemektedir.”
DRA'nın Birleşmiş Milletler nezdindeki daimi temsilcisi 16 Mayıs 1985 tarihinde Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri'ne bu olayla ilgili bir mektup göndermiştir. Bu mektup Genel Kurul ve Güvenlik Konseyi'nin resmi belgesi olarak dağıtılmıştır.
10 Nisan 1988 tarihinde İslamabad yakınlarındaki bir mühimmat deposu olan Ojhri Kampı yerle bir edilmiştir. Saldırı sonucu 93 kişi ölmüş ve yaklaşık 1.100 kişi yaralanmıştır. Ojhri Kampının yıkım nedeni tartışmalı olup, bazı raporlar kampın yıkımından Sovyetler Birliği'nin sorumlu olduğunu öne sürmüştür. 17 Ağustos 1988'de Başkan Ziya-ül Hak'ın uçağı düşmüştür. Olayın arkasında Pakistan'ın Sovyet KGB gizli servisleri ve Afgan KhAD'ın olduğu iddia edilmiştir.
2002 yılında Savaşçılar-Uluslararası İlişkiler Komitesi ayaklanmaya katılan üç ismi Rusya Savunma Bakanı Sergei Ivanov'a göndermiştir. O isimler;
Igor Vaskov
Nikolai Dudkin
Sergei Levchishin
Dış kuvvetler

Derinlemesine aşınım yapan bir Şelale
Dış kuvvetler; akarsular, rüzgârlar, yer altı suları, buzullar, dalgalar ve akıntılar gibi çeşitli etmenlerin Dünya'yı şekillendirmesidir. Bu etmenler atmosfer kökenli olup enerjilerini güneşten alırlar. Dış kuvvetler, iç kuvvetlerin etkisiyle oluşan yüksek yerleri aşındırarak deniz seviyesine indirmeye çalışır. Dünyanın şekillenmesinde iç ve dış kuvvetler değişim halindedir, bu değişim uzun bir zaman aralığını kapsadığından insanlar tarafından gözlenme şansı yoktur.
Rüzgârlar ve oluşturdukları şekiller

Kurak veya yarı kurak iklim bölgelerinde en çok etkili olan dış kuvvet rüzgârlardır. Rüzgârlar kopardıkları parçaları havalandırıp çarptırır, böylelikle aşındırma faaliyetini gerçekleştirmiş olur. Rüzgârlar hızlarının azaldığı yerlerde ise biriktirme faaliyetleri yaparlar.
Rüzgârlar ve oluşturdukları şekiller > Rüzgâr aşındırması ile oluşan yerşekilleri

Mantarkaya: Kurak iklim bölgelerinde kayaların yumuşak olan alt kısımlarının rüzgârlar tarafından aşındırılması ile oluşan mantar görünümlü yer şeklidir.
Yardang: Kurak iklim bölgelerindeki az dirençli kayaçların rüzgâr etkisiyle oluşmuş U şeklindeki yer şeklidir.
Tafoni: Kayaçların suların etkisiyle çözünüp gevşeyen kısımlarının rüzgârlar tarafından aşındırılması sonucunda oluşmuş olan yer şeklidir. Tafoniler kuş yuvalarını andırır.
Tanık tepe: Duruşu yatay şekilde olan tabakaların uzanmış olduğu düzlük bölgelerdeki rüzgâr aşındırması sonucu oluşmuş parçalı biçimdeki yer şeklidir.
Hamada: Çöllerdeki aşırı aşındırma sonucunda çöl zeminindeki kayaların ortaya çıkmasıyla oluşur. Kaya Çölü olarak da anılır.
Rüzgârlar ve oluşturdukları şekiller > Rüzgâr biriktirmesi ile oluşan yerşekilleri

Barkan: Rüzgârların hızlarının azaldıkları yerlerde taşıdıkları kumları biriktirmesi sonucunda oluşur. Genellikle çöllerde görülür ve hilal şeklindedir, rüzgârların etkisiyle sürekli yer değiştiren kumullar ile oluşturdukları şeklin genel adıdır.
Kum yığınları: Rüzgârların küçük veya iri taşları biriktirmesi ile oluşur.
Lösler: Kum yığınları ve barkanlar gibi lösler de rüzgârların taşıdıkları ince kumları bir yerde biriktirmesine denir. Lösler taşınmış topraklar oldukları için bulundukları bölgelerin iklimi hakkında bilgi vermezler. Rüzgâr ve akarsu erozyonu ile farklı yerlere sürüklenen bu ince kumullar barajlar için sorun teşkil etmektedir,
Rüzgârlar ve oluşturdukları şekiller > Galeri

Mantarkaya
Yardang
Tafoni
Barkan
Lösler
Akarsular ve oluşturdukları şekiller

Bir yatak içerisinde eğime bağlı olarak akan sulara akarsu denir. Akarsular rüzgârlar gibi dünyayı şekillendirmede etkilidir. Akarsunun doğduğu yere kaynak, göle veya denize döküldüğü yere ağız, aktığı ve izlediği yola ise akarsu yatağı denir. Akarsuların kolları ile aktığı yere ise havza denir. Akarsunun bir bölümünden saniyede geçen su miktarına debi denirken yıl içindeki akım düzenine de rejim denir. Akarsuların yataklarını deniz seviyesine ulaştırsa denge profiline ulaşmış olur.
Akarsular ve oluşturdukları şekiller > Akarsu aşındırması ile oluşan yer şekilleri

Çentik vadi: Akarsuların hızlı bir şekilde aktığı eğimli alanları, aşındırmaları sonucunda oluşan vadi tipidir. Akarsular, yüksek, dar ve eğimli arazilerin bulunduğu bölgelerde derine doğru aşındırma yaparlar, bunun sonucunda ise çentik vadiler oluşur. Çentik vadilerin diğer bir adı ise V şekilli vadidir.
Boğaz vadi: Kara ve deniz seviyelerindeki değişimlere bağlı olarak akarsular tarafından açılmış derin ve boğaz görünümlü vadilerdir. Diğer bir ismi ise "yarma" vadidir.
Kanyon vadi: Boğaz vadi ile aynı özellikleri taşır fakat kenarları basamak şeklindedir. Karstik bölgelerde yaygındır.
Asimetrik vadi: Akarsuların bir vadide dirençli olan yerleri az, yumuşak olan yerleri ise daha çok aşındırması sonucu oluşmuş vadilerdir.
Peri bacaları: Volkanik ve tüflü arazilerde cılız bitki örtüsüne paralel olarak, rüzgârında dolaylı etkisiyle akarsu ile sel sularının oluşturdukları yer şeklidir. Peri bacalarının üst kısmı "bazalt" kayacından oluşur.
Dev kazanı: Akarsuların şelaleler oluşturarak aktığı yerlerdeki aşındırma sonucu oluşan çukurluklardır.
Menderes: Akarsuların, eğimin azaldığı yerlerde büklümler yapması sonucunda oluşmuş şekillerdir.
Kırgıbayır: Bitki örtüsünün cılız olduğu yerler ile kurak iklim alanlarında sel sularının etkisiyle oluşan bozuk arazi yapısına denir. Diğer bir adı badlans'tır.
Plato: Akarsuların derin vadilerle yardığı ve çevresine göre yüksek olan düzlüklerdir.
Peneplen: Deniz seviyesine yakın, aşındırılmış hafif dalgalı düzlüklerdir. Diğer bir adı "yontuk düz"dür.
Akarsular ve oluşturdukları şekiller > Akarsu biriktirmesi ile oluşan yerşekilleri

Delta: Akarsuların taşıdıkları malzemeleri deniz kıyısında biriktirmesi ile oluşan şekillerdir.
Birikinti yelpazesi: Eğimin azaldığı yerlerdeki, yelpaze şeklinde oluşmuş olan akarsu biriktirmesidir.
Birikinti konisi: Birikinti yelpazelerinin birleşmesiyle oluşmuş yer şekilleridir.
Dağ eteği ovası: Birikinti konilerinin birleşmesiyle oluşmuş yer şekilleridir.
Seki: Deniz ve karalardaki yükselmelere bağlı olarak akarsunun yatağını derine doğru aşındırması sonucunda eski yatağın basamak şeklinde ortaya çıkmasına denir
Irmak adası: Akarsu yatağının genişlediği ve yatak eğiminin azaldığı yerlerde, akarsuyun akış hızının azalmasına bağlı olarak akarsuyun taşıdığı malzemeleri yatak içerisinde biriktirmesiyle meydana gelen adacıklara ırmak adası denir.
Akarsular ve oluşturdukları şekiller > Galeri

Peribacası
Kanyon Vadi
Derine doğru aşındırma yapan Şelale
Büklümler oluşturan bir Menderes
V şeklindeki bir Çentik Vadi
Badlans
Karstik şekillerin aşınım ve biriktirmesi

Kalker, jips ve kaya tuzu gibi kolayca eriyebilen maddelerin bulundukları alanlara karstik alanlar denir, karstik arazilerde suların etkisiyle oluşan şekillere de karstik şekiller denir. Karstik şekillerin oluşumunda kayaç yapısı ile iklim özellikleri etkilidir.
Karstik şekillerin aşınım ve biriktirmesi > Karstik aşınım şekilleri

Lapya: Karstik arazilerdeki yağışlar sonucunda, yağmur sularının kireçtaşlarını aşındırması ile oluşan oyuk ve yarıklardır
Dolin: Lapyalar zamanla genişleyip birleşirler, böylelikle dolinler oluşur. Derinlikleri birkaç metredir, çapları ise yüz metreyi bulabilmektedir.
Uvala: Karstik alanlarda dolinlerin zamanla genişleyip büyümesiyle uvalalar oluşur.
Polye: Uvalaların genişleyip büyümesiyle oluşur.
Düden: Polyelerin taban veya kenar kısımlarında suların dibe daldığı yerdir. Su yutan da denir.
Mağara:Karstik alanlarda yer altı sularının aşındırması sonucu oluşmuş doğal yer altı boşluklarıdır.
Obruk: Mağara ve galerilerin tavanlarının çökmesiyle oluşan boşluklardır.
Kör vadi: Yatağında akan suların bazı yerlerde süreklilik göstermemesine denir.
Karstik şekillerin aşınım ve biriktirmesi > Karstik birikim şekilleri

Traverten: Yer altı sularının yeryüzüne çıkması ve içlerinde eriyik halde olan maddelerin biriktirme faaliyetinde bulunması ile oluşurlar.
Sarkıt: Mağara tavanlarından sızan kireçli sularının akarken buharlaşması ile su içerisindeki kirecin birikmesi ile oluşur. Çatılardan akan suların donması gibi.
Dikit: Mağara tavanlarından aşağıya doğru akan kireçli sularının zeminde birikmesi sonucu oluşur.
Sütun: Sarkıt ve dikitlerin birleşmesi sonucu oluşur. Binalardaki kolonlar gibi.
Karstik şekillerin aşınım ve biriktirmesi > Galeri

Lapya
Traverten
Mağara
Obruk
Mağara içerisindeki Sarkıt, Dikit ve Sütunlar
Buzulların aşınım ve biriktirmesi

Soğuk iklim bölgelerinde etkili olan dış kuvvetlerdendir.
Buzulların aşınım ve biriktirmesi > Buzul aşınım şekilleri

Hörgüç kaya: Ana kayanın buzullar tarafından aşındırılması sonucunda deve hörgücünü benzeyen yassı tepelerin oluşması durumudur.
Buzul vadisi: Dağ yamaçlarındaki eski akarsu yataklarının buzullar tarafından doldurulması ve bu buzulların ana kayayı eritmeleri sonucunda oluşan U şeklindeki vadilerdir.
Sirk çukuru: Buz yalağı da denir. Dağ yamaçlarındaki buzulların bulundukları bölgeyi aşındırması sonucunda oluşan çukurluklardır.
Buzulların aşınım ve biriktirmesi > Buzul birikim şekilleri

Moren: Buzulların aşındırdıkları malzemeleri biriktirmeleri sonucunda oluşur, ortalama kalınlıkları elli veya altmış metredir.
Sander düzlükleri: Buzulların eridiği yerde ortaya çıkan akarsuların taşıdığı malzemeleri biriktirmesi ile oluşan düzlüklerdir.
Buzulların aşınım ve biriktirmesi > Galeri

Moren
Sander düzlükleri
Dalga ve akıntıların oluşturdukları şekiller

Dalga ve akıntılar kıyıların zamanla değişip farklı görünümler almasına neden olurlar.
Dalga ve akıntıların oluşturdukları şekiller > Dalga ve akıntıların aşınım şekilleri

Falez: Yüksek kıyıların dalgalar etkisiyle alt kısımları aşınır ve oyuklar oluşur, oluşan oyukların tavanları çöker ve denize dik kıyılar meydana gelir. Falezlere yalıyar adı da verilir.
Doğal köprüler: Denizdeki bir kara parçasının alt kısımların aşındırılması sonucu oluşur. Ters U gibi bir görüntüsü vardır.
Dalga ve akıntıların oluşturdukları şekiller > Dalga ve akıntıların birikim şekilleri

Kıyı oku: Dalga ve akıntıların taşıdıkları malzemeleri koy kenarlarında biriktirmesi sonucunda kıyı okları oluşur. Kıyı okları zamanla genişler ve kıyı kordonu adını alır.
Lagün: Koyun bir ucundan diğer ucuna doğru bir ok gibi uzanan şekillerdir. Bir kıyı okunun koyun ağzının kapatılacak şekilde gelişmesi ve karşı buruna bağlanmasıyla kıyı kordonu meydana gelir. Kıyı kordonunun oluşumuyla eskiden koy olan kısım denizden ayrılarak önce lagün daha sonra göl haline gelir. İstanbul yakınlarındaki Büyükçekmece Gölü ve Küçükçekmece Gölü, bu şekilde oluşmuş birer kıyı gölüdür.
Tombolo: Kıyı yakınındaki bir adanın biriktirme faaliyetleri sonucunda kıyıya bağlanmasıdır.
Dalga ve akıntıların oluşturdukları şekiller > Galeri

Falez
Kıyı oku
Lagün
Tombolo
Soğdca

| Soğdca |
| --- | --- |
suγδīk, 𐼼𐼴𐼶𐼹𐼷𐼸 
Soğdca alfabesi
Ana dili olanlar: Soğdiana ve Çin
Dil ailesi: Hint-Avrupa dil ailesi  Hint-İran dilleriİran dilleriDoğu İran dilleriSoğdca
Yazı sistemi: Soğd, Süryani ve Mani alfabeleri
Dil kodları
ISO 639-2: sog
ISO 639-3: sog
Soğdca, Soğutça veya Soğdakça, Orta Asya'da yer alan Soğdiana'da ve Çin'deki Soğd göçmen gruplarının yaşadığı bazı bölgelerde kullanılmış bir Doğu İran dili.
MS 4. yüzyıldan başlayarak Çin'de ve Soğdiana'da bu dil ile yazılmış pek çok dinî, hukukî ve siyasi el yazması üretilmiştir. 9. yüzyıla kadar İpek Yolu üzerindeki geçer dil olmuş olan Soğdca, Soğdiana'nın Müslümanlarca ele geçirilmesinden bir süre sonra neredeyse tamamen kaybolmuştur. 21. yüzyıla ulaşmış tek Soğd lehçesi olan Yagnobice, Tacikistan'ın yüksek yaylalarında Yagnobiler tarafından konuşulmaktadır.
Soğd alfabesi, 17 sessiz harften oluşan bir ebced ile yazılmıştır ancak bu alfabenin yanında Süryani ve Mani alfabeleri de kullanılmıştır. Soğd alfabesi; Eski Uygur, Moğol ve Mançu alfabelerinin atasını oluşturmaktadır. Soğd dili ayrıca Türk ve Moğol dillerinde önemli etkiler bırakmıştır.
Sınıflandırma

Soğdca, en geniş çerçevede bir Hint-Avrupa dilidir ve bu ailenin Hint-İran dilleri koluna mensuptur. Daha ayrıntılı bir şekilde İran dilleri içinde değerlendirilen Soğdca, İskitçe ve Baktriya dili gibi tarihi dillerin yanı sıra Peştuca gibi modern dilleri de kapsayan Doğu İran dilleri içerisinde sınıflandırılır. Glottolog'a göre Merkezi İran dilleri içerisinde yer alan Soğd dilleri ve Oset dilleri, Soğd-Oset dilleri adlı bir grup oluşturur. Soğd dilleri Harezmce ile Yagnobice-Soğdca olmak üzere ikiye bölünmüştür.
Tarihi sınıflandırma açısından Soğdca, Baktriya dili, Hotan Sakacası, Orta Farsça ve Partça ile birlikte, MÖ 4. yüzyıl ile MS 9. yüyıl arasını kapsayan Orta İran dilleri dönemi içerisinde değerlendirilir.
Tarihçe

Çin'in Tang Hanedanı döneminde (MS 7. yy) İpek Yolu'nun Orta Asya'dan Çangan'a kadar olan bölümünde lingua franca Soğdca idi. Bu dönemde Soğdca konuşurları genellikle Soğdcanın yanında Çin ve Türki dilleri ticari amaçlar için öğrenmiş, bu durum Soğdcanın pek çok çeşitli dilden karşılıklı olarak etkilenmesi ve alıntı kelimeler alması ile sonuçlanmıştır. Soğd dili ayrıca çeşitli başka halkların da yazı dili olarak kullanılmıştır. Günümüzde Moğolistan'da yer alan ve 6. yüzyılda, Göktürk Kağanlığı döneminde dikilmiş Bugut Yazıtı, Soğd alfabesi ile Soğdca yazılmıştır.
Soğdiana'nın Müslümanlar tarafından ele geçirilmesinin ardından dil, sahip olduğu ekonomik ve politik güç nedeni ile birkaç yüzyıl daha var olmayı sürdürmüştür. 10. yüzyılda, Arap hakimiyetinde Soğdiana halkı büyük oranda Farsça konuşmaya başlamıştır, ancak El-Makdisi Zerefşan'da hâlâ Soğdca konuşurlarının olduğuna değinmiştir. Ayrıca 10. ve 11. yüzyıla tarihlenen Soğd metinleri Kırgızistan'da ele geçirilmiştir. Bu eserlerin bazılarının Türk dilleri konuşan ancak Soğdcayı yazı dili olarak kullanan kişilerce yazıldığı düşünülmektedir. 12. yüzyıl sonrasında ise Soğdca neredeyse tamamen ölü bir dil haline gelmiş, yerini batıda Fars, doğuda ise Türk dillerine bırakmıştır.
Soğdcanın günümüzde Tacikistan'da yer alan tarihi Üsrûşene bölgesinde 8. yüzyılda konuşulmuş bir lehçesi, 21. yüzyıla Yagnobiler tarafından konuşulan Yagnobice olarak evrilmiş ve hayatta kalmıştır.
Metinler ve araştırmalar

Soğdcanın MS 4. yüzyıldan başlayan büyük bir korpusu vardır. Soğdcaya, Budist, Manihesit ve Hristiyan dini metinlerin yanı sıra, mektuplar, sikkeler ve hukukî dokümanlar da kaynak oluşturur. Soğdca metinlerin büyük çoğunluğu Soğdiana yerine Çin'deki ticaret yolları üzerinde yer alan Soğd kolonilerinde keşfedilmiştir.
19. yüzyılın sonlarında Almanlar'ın Sincan'daki Turfan Havzası'na düzenledikleri keşif gezisi sırasında Soğdca Maniheist ve Hristiyan metinler (bir Kutsal Kitap çevirisi de dahil) ele geçirilmiştir. Bu metinlerdeki dil, ilk olarak Alman oryantalist Friedrich Carl Andreas tarafından Pehlevice olarak tanımlanmış ve Partça yazıtlardan ayrılmıştır.
Metinlerin araştırılmasına olan ilgi Çin'in Sincan bölgesinde keşfedilmiş antik el yazmaları ile başlamıştır. İlk Budist-Soğdbilimci Robert Gauthiot, Fransız oryantalist Paul Pelliot'un Dunhuang'da keşfetmiş olduğu Soğdca metinleri incelemiş ve yazılar yazmıştır. Gauthiot'un I. Dünya Savaşı'nda ölmesinden sonra Émile Benveniste Soğdca üzerine çalışmalar yürütmüştür.
Bulunmuş en eski Soğut metni Aurel Stein tarafından 1920'de Dunhuang, Çin'de keşfedilmiştir ve Erken Soğd alfabesi ile yazılmıştır. Metin, MS 4. yüzyılın başına tarihlenir. Sutra alfabesi ile yazılmış Budist metinler ise 6. ve 8. yüzyıl arasında oluşturulmuştur. Bu el yazmalarının büyük bir kısmı British Museum, Bibliothèque nationale de France ve Rus Bilimler Akademisi'nde yer almaktadır.