Askerî ittifak
Avrupa tarih yazımı

Avrupa tarihi bağlamında askeri ittifak, bağımsız devletler arasında, savunma veya saldırı ya da her ikisinin birlikte gerçekleştirilmesi amacıyla antlaşmalarla tanımlanan bir birlik olarak görülebilir. Bugün dünyada bu türden en eski ittifak, 1373 yılına dayanan ve o zamanki İngiltere ve Portekiz krallıklarının iki ülke arasında "ebedi dostluk" sözü verdiği İngiliz-Portekiz İttifakı'dır. Bu durum günümüzde de Birleşik Krallık ve Portekiz arasında devam etmektedir ve iki ülke hiçbir askerî harekâtta karşı karşıya gelmemiştir. İttifaklar genellikle antlaşmalarda dikkatlice tanımlanan belirli amaçlara yönelik olmuştur. Nitekim Büyük Britanya, İsveç ve Hollanda arasındaki 1668 tarihli Üçlü İttifak ve Kutsal Roma İmparatorluğu, Hollanda, İngiltere, İspanya ve Saksonya arasındaki 1689 tarihli Büyük İttifak, Fransa Kralı XIV. Louis'nin gücüne karşı yapılmıştır. Büyük Britanya, Avusturya, Rusya ve Prusya arasında Chaumont Antlaşması ile tanımlanan 1814 tarihli Dörtlü ya da Büyük İttifak'ın amacı Napolyon'un ve hanedanının devrilmesi ve Fransa'nın geleneksel sınırları içine hapsedilmesiydi. Almanya, Avusturya ve İtalya arasındaki 1882 tarihli Üçlü İttifak, görünüşte Fransa veya Rusya'nın olası saldırgan eylemlerine karşı Avrupa barışının korunmasına yönelikti ve bu da yaklaşık on yıl sonra, diğer güçlerin herhangi bir düşmanca eylemi durumunda karşılıklı destek için Rusya ve Fransa arasında İkili İttifak'a yol açtı.
Ancak zaman zaman ittifaklara daha genel bir nitelik kazandırma girişimleri de olmuştur. Böylece 26 Eylül 1815 tarihli Kutsal İttifak, Rusya İmparatoru I. Aleksandr'ın dini idealizminden esinlenerek, "İncil'in kutsal emirlerinde", amacı öncelikle barışın korunması olan, Avrupa hükûmetlerinin genel bir birliği için ortak bir temel bulma girişimiydi. Aynı şekilde, 20 Kasım 1815'te Paris'te imzalanan Dörtlü Antlaşma'nın - Chaumont Antlaşması'nı yenileyen ve 1818'de Aix-la-Chapelle'de tekrar yenilenen - VI. Maddesi ile Büyük İttifak'ın kapsamı, antlaşmalarda özel olarak belirtilmeyen ortak çıkar nesnelerine kadar genişletildi. Madde şöyle devam etmektedir: "Dört hükümdarı dünyanın mutluluğu için bir araya getiren samimi bağı pekiştirmek amacıyla, Yüksek Akit Güçler, ya kendi himayeleri altında ya da ilgili bakanları tarafından, büyük ortak amaçlara ve bu dönemlerin her birinde ulusların barış ve refahı ve Avrupa'nın huzurunun korunması için en yararlı olduğuna karar verilecek önlemlerin incelenmesine adanmış toplantıları belirli aralıklarla yenilemeyi kabul etmişlerdir."
Büyük güçlerin 1815 ve 1822 yılları arasında Avrupa'yı birlikte yönetmek için gösterdikleri ciddi çabanın temelini, Kutsal İttifak'tan ziyade 20 Kasım 1815 tarihli antlaşmanın bu maddesi oluşturmuştur. Genel olarak, bir ittifakın etkili olabilmesi için amaçlarının açıkça tanımlanması gerektiğini ve uzun vadede bu amaçların tanımlandığı antlaşmanın - Otto von Bismarck'ın biraz alaycı bir sözünü alıntılayacak olursak - ilgili tarafların "çıkarlarıyla güçlendirilmesi" gerektiğini kanıtladı. Yine de Kont Karl Nesselrode'nin deyimiyle Avrupa'nın "ahlaki ittifakı", güçlerin kalıcı uyumunu sağlamada başarısız olsa da Napolyon'un düşüşünü hemen izleyen yıllarda barış için etkili bir araç oldu; ve güçlerin temsilcilerinin, uluslararası öneme sahip sorunların tartışılması ve çözüme kavuşturulması için periyodik olarak bir araya geldiği toplantılar için emsal teşkil etti; bu toplantılar, yapıcı çalışmalar için hantal ve verimsiz olsa da on dokuzuncu yüzyılın büyük bölümünde genel barışın korunmasına büyük katkıda bulundu.