Vanadzor
Tarih

Bugünkü Vanadzor bölgesi, yakınlardaki Tagavoranist ve Mashtots tepelerinde bulunan mezarlara ve diğer tarihi kalıntılara dayanarak Tunç Çağı'ndan beri yerleşim yeri olmuştur. Antik çağda bölge, Ermenistan Krallığı'nın 13. vilayeti olan Gugark'ın Taşir kantonuna bağlıydı. Daha sonra bölge diğer Ermeni hanedanları olan Arşaklar ve Bagratuniler tarafından yönetildi. Bölge, 10. yüzyıldan 12. yüzyılın başlarına kadar Lori Krallığı'nın bir parçasıydı. Selçuklu Türklerinin istilası ile bölge Selçuklu İmparatorluğu'nun egemenliği altına girdi. Yerleşim, muhtemelen 13. yüzyılın başlarında Selçuklular tarafından Gharakilisa (Türkçede kara kilise anlamına gelir) olarak adlandırılmış, bu isim yakındaki bir tepede bulunan siyah taşlı Kutsal Meryem Ana Ermeni kilisesinden alınmıştır.
1801 yılında Lori bölgesinin tamamı Gürcü devletiyle birlikte Rus İmparatorluğu'nun bir parçası haline geldi. Lori, İran sınırındaki Rus savunma güçleri için stratejik açıdan önemli bir bölgeydi. 1826'da Gharakilisa yerleşimi, Rus-İran savaşı sırasında Hasan Han tarafından tamamen yok edildi. 1828'de Ruslar, 1828-29 Osmanlı-Rus Savaşı sırasında birliklerinin konuşlandırılması için önemli bir merkez olarak yeni bir şehir kurdu. Haçatur Abovyan'a göre, Garakilisa'nın nüfusu 1820'lerin sonunda 600'den fazla değildi ve çoğunlukla Erivan'dan gelen göçmenlerden oluşuyordu. 1849'da Rus İmparatorluğu'nun Erivan Valiliği'nin bir parçası oldu. Yeni idari statüsü altında Garakilisa; Kars, Ardahan ve Batı Ermenistan'ın Karin (Erzurum) ve Daroynk (Doğubeyazıt) şehirlerinden yüzlerce göçmen Ermeni ailenin akınına uğradı.
Kasaba, 1899 yılında Tiflis'e doğru demiryolunun açılmasıyla önemli bir yükseliş yaşadı. Kasabanın civarı, Mayıs 1918'de General Tovmas Nazarbekyan'ın Garegin Njdeh liderliğindeki sayıca az birliklerinin bölgeyi işgalci Osmanlı Ordusuna karşı başarılı bir şekilde savunduğu ve kritik Ermeni saldırısından sadece birkaç gün sonra onları geri püskürttüğü Karakilise Muharebesi'nin yapıldığı yerdi. Serdarabad Muharebesi'ndeki zafer, Ermenistan Cumhuriyeti'nin ortaya çıkmasına olanak sağladı. Spitak -Vanadzor karayolunun kuzey tarafında, yaklaşık 2 km (1 mi) şehrin batısında, bir kilisenin kalıntıları arasında, o savaşa ait planlı bir anıtın bulunduğu küçük bir tapınak vardır.
1920'de, yalnızca 2 yıllık bağımsızlığın ardından Ermenistan, Sovyet yönetimi altına girdi. Mimarlar Karo Halabyan, Mikayel Mazmanyan ve Gevork Kochar tarafından başlatılan Garakilisa'nın ilk şehir gelişim planı, 1929-1930 yıllarında kabul edildi. Yeni plana göre şehir Doğu ve Batı yönlerine doğru genişletildi. 1935'te Sovyetler, Bolşevik lider Sergey Kirov'un onuruna Kirovakan şehrini yeniden adlandırdı. 1939'da mimarlar N. Zargaryan ve A. Minasyan tarafından hazırlanan yeni bir şehir imar planıyla bir sanayi bölgesi ve yazlık tatil alanı oluşturuldu. Şehrin merkezi 1950'lerde yeniden geliştirildi. Sergey Kirov'un adını taşıyan merkezi şehir meydanı (şimdiki Hayk Meydanı), çevresindeki hükûmet ve idari binalarla birlikte inşa edildi.
Ermenistan bağımsızlığını kazandıktan sonra şehrin içinden geçen Vanadzor Nehri'nden dolayı Kirovakan'ın adı, Vanadzor olarak değiştirildi.
Vanadzor, Gümrü ve Spitak ile birlikte (25 km (16 mi) batı), 1988 yılındaki depremde kentte 564 kişi hayatını kaybetti ve büyük hasar gördü. Diğer iki şehrin aksine Vanadzor'daki binaların çoğu depremden zarar görmedi.