stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Primatların kökeni ve evrimi
Nemli burunlu primatlar

Ana madde: Strepsirrhini
Nemli burunlu primatlar (Strepsirrhini), 3 ana gruba (infra takım) ayrılır: Lemuriformes (makimsiler), Lorisiformes (lorisiler) ve †Adapiformes.
Lemuriformes ve Lorisiformes soy ağaçlarının ayrışma yılı için tahminler, 49 ila 73 milyon yıl öncesi aralığında değişmektedir. Daha genel tarihlendirmeler; bunun, 50 milyon yıl önce gerçekleşmesinin daha gerçekçi olduğunu gösteriyor. En eski adapiformlar da bu dönemde (55-50 myö) ortaya çıkmıştır. Lemuriformların da en az 40 milyon yıl önce Madagaskar'a göç ettiği düşünülüyor.
Nemli burunlu primatlar > Adapiformes

Ana madde: Adapiformes
Adapiformlar ya da Adapoidler, günümüz nemli burunlu primatlarının muhtemel atalarıdır. İlk olarak Erken Eosen döneminde ortaya çıkmış olan adapiformlar, Geç Miyosen'e kadar yaşadılar.
Adapiformlar, günümüz nemli burunlu primatlarının sahip olduğu "diş tarağı"ndan yoksundurlar. Bu da, makimsilere daha çok benzemelerine rağmen onlarla ilişkili olmadıklarını gösterir. Bazen tüm günümüz nemli burunlu primatları lemuriformes grubunda sınıflanır. Bu durumda makimsiler için "lemuroidea", lorisiler için "lorisoidea" taksonomik terimleri kullanılır.
Nemli burunlu primatlar > Lemuriformes/Lemuroidea (Makimsiler)

Ana madde: Makimsilerin evrimi
Makimsilerin Eosen veya daha önce evrimleştiği ve lorisler, pottolar ile galagolar (lorisoidler) ile en yakın ortak atayı paylaştığı düşünülmektedir. Afrika'dan gelen fosiller ve bazı nükleer DNA testleri, makimsilerin 40 ila 52 milyon yıl öncesi arasında Madagaskar'a doğru yola çıktığını gösteriyor. Diğer mitokondriyal ve nükleer DNA dizi karşılaştırmaları, 62 ila 65 myö arasında alternatif bir tarih aralığı sunar. Bir atadan kalma makimsi popülasyonunun yanlışlıkla yüzen bir bitki örtüsü üzerinde adaya rafting yaptığı düşünülmektedir, ancak kara köprüleri veya adacıklardan geçerek ulaştıkları gibi hipotezler de önerilmiştir. Varsayımlanan kolonizasyonların zamanlaması ve sayısı geleneksel olarak lemur kanadının en temel üyesi olan ay-ayın filogenetik ilişkilerine bağlıdır.
Madagaskar'da kendi bağımsız evrimlerinden geçen makimsiler, normalde diğer memeli türleri tarafından doldurulan birçok nişi doldurmak için türleşti. Daubentonia cinsinin atalarının diğer lemuriformlardan ayrılması, muhtemelen orta Eosen ila geç Eosen dönemleri arasında (~40 myö) başlamıştır. Diğer dört lemuriform ailesinin (Cheirogaleidae, Indriidae, Lemuridae ve Lepilemuridae) son ortak atasının ise yaklaşık 30 ila 35 milyon yıl önce yaşadığı hesaplanmıştır.
Nemli burunlu primatlar > Lorisiformes (Lorisiler)

Lorisiler, fosil kayıtlarına ilk olarak geç Eosen döneminde ortaya çıkmış gececil primatlardır. Gececil olmaları - tarsiyerler gibi -  büyük gözlere sahip olmalarına neden olmuştur.
Springer vd.(2012)'ne göre 34.7 milyon yıl önce Lorisiformes, Galagidae ve Lorisidae adlı iki gruba ayrılmıştır.
Bininda-Emonds vd.(2007)'ne göre bu, 38.9 milyon yıl önce gerçekleşmiştir.
Lorisidae familyası, Lorisinae ve Perodictinae adlı iki alt familya içerir.
Springer vd.(2012)'ne göre 32.3 milyon yıl önce Lorisidae familyası iki alt gruba ayrılmıştır.
Kuru burunlu primatlar

Ana madde: Haplorrhini
Kuru burunlu primatlar (Haplorrhini), iki infra takıma ayrılır: Tarsiiformes ve Anthropoidea (sinonim: Simiiformes; simiyenler, maymunlar).
Kuru burunlu primatlar > Cadı makiler ve kuru burunlu primat atası

Nemli burunlu primatlarda bulunan tapetum lucidum, cadı makilerde bulunmaz. Bundan dolayı, atalarının, diğer primatlarla birlikte, gündüzcül bir evreden geçtikleri ve tapetumu kaybettikleri öne sürülmektedir. Cadı makilerin pek çok Yeni Dünya maymunuyla aynı tuhaf renk görme sistemine sahip olmaları, bu öneriyi desteklemektir.
Dinozorlar zamanında gececi olan birçok memeli grubu, dinozorların ölümüyle gündüzler güvenli olunca gündüzcül oldular. Tahmine göre, cadı makiler sonunda gececilliğe geri döndüler, ama 
bir nedenle tapetumu yeniden geliştirme yolu kapandı. Bu yüzden 
de, aynı sonuca, olabildiğince çok foton kapma sonucuna, gözlerini çok büyüterek ulaştılar. Anthropoidlerin de (maymunlar ve insansılar)
tapetumları yoktur; Güney Amerikalı baykuşmaymunu hariç, hepsi gündüzcüldür. Baykuşmaymunları da, cadı makiler kadar olmasa da, kafaya oranla çok büyük gözler geliştirmişlerdir.
Tarsiiformların ve antropoidlerin son ortak atasının da tapetumdan yoksun olduğunu ve büyük olasılıkla gündüzcül olduğu düşünülüyor. Gündüzcül olmanın dışında, cadı makiye benzemiş olabilir. Kuru burunlu primatların son ortak atası, kendisiyle yakın bir dönemde yaşamış omomyide benzer olabilir ve omomyidler cadı makilere oldukça benziyorlardı. Omomyidlerin gözleri modern cadı makilerinki kadar büyük değildi, ama gececil olduklarını gösterecek kadar büyüktü.
Tarsiform-antropoid ayrışma zaman aralıklarının uç noktaları 61 ile 70 Ma arasında değişmektedir. Moleküler genetik çalışmalar bunun en az 50 milyon yıl önce gerçekleştiğini göstermiştir.
Finstermeier vd. (2013)'nin yaptığı çalışmaya göre, Haplorrhini 63 milyon yıl önce Anthropoidea ve Tarsiiformes adlı iki gruba ayrılmıştır. Schrago vd. (2012) bunun 59.5 milyon yıl öncesinde, dos Reis vd. (2012) ise 65 milyon yıl öncesinde gerçekleştiğini hesaplamıştır.
Kuru burunlu primatlar > En eski haplorhinler

Ana maddeler: Tarsiiformes, Archicebus ve Teilhardina
En eski haplorhinler Tarsiiformlardır. Maymunlar bu gruba dahil olan bazı canlılardan türemiş olabilir. Bir tarsiiform olarak sınıflandırılan Archicebus; morfolojik olarak daha çok bir tarsiyere yakın olsa da, hem maymunların hem de tarsiyerlerin atası olabilir. Yaklaşık 55 milyon yıl öncesine tarihlenen Archicebus'un fosili Çin'de bulunmuştur. Aynı zamanda Archicebus en eski primatlardan biridir. Ayrıca Afrika'da bulunmuş olan Paleosen fosili (~57 myö), Altiatlasius, maymunlara yol açmış olabilir.
Kuru burunlu primatlar > En eski haplorhinler > Omomyidler (Omomyidae)

Archicebus, bazen Omomyidae'ye dahil edilir. Bu, maymunların bazal omomyidlerden evrimleşme ihtimali olduğunu gösterir. Ancak daha kesin olan cadı makilerin bu canlılardan evrimleştiğidir. Tarsiidae (cadı makigiller) Omomyidae içinde taç grup olarak kabul edilir.
Kuru burunlu primatlar > Maymunların kökeni

Maymunlar (Antropoidler veya Simiyenler), erken Oligosen'de veya muhtemelen Eosen'in sonlarına doğru evrimleşti. Ataları büyük olasılıkla prosimiyenler idi. Eosen devrinin sonunda, prosimiyen türlerinin çoğu yok olmuştu. Bu, daha düşük sıcaklıklarla ve bir sonraki jeolojik çağa geçiş sırasında ilk maymunların ortaya çıkmasıyla bağlantılı olabilir.
Maymunların ataları olabilecek birkaç erken maymun tanımlanmıştır. Apidium ve Aegyptopithecus, bunların en iyi bilinenlerdir. Bu maymunlar, infra takımın ilk türleriydi ve ilki, şişman bir sincap büyüklüğündeydi (0,9-1,4 kg), ikincisi ise küçük bir köpek büyüklüğündeydi (5,9-9,1 kg). Prosimiyenlerle karşılaştırıldığında, daha az dişleri, daha az tilki benzeri burunları, daha büyük beyinleri ve giderek daha ileriye bakan gözleri vardı. Bu ve diğer anatomik özellikler, ilk maymunların çoğunlukla günlük meyve ve tohum yiyen orman ağaç sakinleri haline geldiğini göstermektedir.
Yeni Dünya maymunları ilk kez yaklaşık 30 milyon yıl önce ortaya çıktı. Genellikle, büyük bitki örtüsü ve toprak yığınları üzerinde ya Kuzey Amerika'dan ya da Afrika'dan Güney Amerika'ya sürüklenen Eski Dünya maymunlarının izole grupları olarak ortaya çıktıkları düşünülmektedir. Kanıtlar, Afrika'nın en olası menşe kıtası olduğunu gösteriyor. Güçlü fırtınaların karayı yırtması sonucu oluşan bu tür "yüzen adalar" bugün hala dünyanın tropik bölgelerinde görülmektedir. Güney Amerika'ya başka türden küçük hayvanların da bu şekilde göçmüş olması muhtemeldir.
Fosil kayıtlarındaki Oligosen Çağı prosimiyenlerinin karşılaştırmalı kıtlığı nedeniyle, genellikle maymunların rekabet ettiğine ve o zamanlar çoğu ortamda onları değiştirdiğine inanılır. Bu hipotezi destekleyen, modern prosimiyenlerin ya maymunların ve insansı maymunların bulunmadığı yerlerde yaşadıkları ya da normalde sadece daha büyük ve daha zeki primatların çoğunun geceleri aktif olmak yerine uyuduğu gerçeğidir.
Kuru burunlu primatlar > Taç maymunlar (mevcut maymun grupları)

Son moleküler tarihleme çalışmalarında, Eski Dünya maymunlarının ve Yeni Dünya maymunlarının Eosen'in sonundan önce ayrıldığı, evrensel olarak kabul edilmiştir. En iyi tahminler, antropoid (simiyen, maymun) ayrışmasının
35-45 milyon yıl önce başladığını göstermektedir.
Springer vd. (2012)'ne göre, antropoidler, 40.6 milyon yıl önce Catarrhini ve Platyrrhini adlı iki gruba ayrılmıştır. Wilkinson vd.(2010)'ne göre bu 47.2 milyon yıl önce, Stepier ve Seiffert (2012)'e göre 35.5 milyon yıl önce gerçekleşmiştir.
Kuru burunlu primatlar > Taç maymunlar (mevcut maymun grupları) > Platyrrhini (Yeni Dünya maymunları)

Afrika'dan Güney Amerika'ya ulaştığı bilinen ilk maymunların, 40 milyon yıl öncesinde, iki kara kütlesinin arasındaki mesafenin muhtemelen 1500 ila 2000 kilometre arasında olduğu dönemde (şimdiki mesafenin yaklaşık dörtte biri olduğu zaman), muhtemelen Atlantik Okyanusu sırtları ve alçaltılmış deniz seviyesi ile kolaylaştırılan ada atlamasıyla geçtikleri düşünülür.
Güney Kaliforniya Üniversitesi'nden Erik Seiffert ve meslektaşları, ilk olarak Santa Rosa, Peru'da keşfedilen fosilleşmiş dişleri incelediler. Seiffert ve meslektaşları dört fosilleşmiş dişi analiz ettiler ve şekillerinin, Güney Amerika'dan Yeni Dünya maymunu adı verilen daha önce bilinen tek antik maymun grubununki ile uyuşmadığını keşfettiler. Bunun yerine, dişler daha çok parapithecid adı verilen soyu tükenmiş bir Afrika maymunu grubuna benziyordu. Seiffert, eğer bu gruba aitlerse, Güney Amerika'da ilk kez parapithecid fosillerinin keşfedildiğini söyledi. Ayrıca bunun, Trans-Atlantik yolculuğunu yapanların sadece Yeni Dünya maymunlarının ataları olmadığını öne sürdüğünü belirtti.
Bilinen eski Yeni Dünya maymunu fosilleri (Branisella ve Canaanimico) 26 milyon yıl öncesine tarihlenir.
Kuru burunlu primatlar > Taç maymunlar (mevcut maymun grupları) > Eski Dünya maymunlarının (Catarrhini) kökeni

Ana maddeler: Saadanius ve Oligopithecidae
2010 yılında Zalmout vd. tarafından Suudi Arabistan'da bulunan kalıntılardan tanımlanaj Saadanius hijanensis'in taç grubu Catarrhinlere yol açmış olabileceği düşünülmektedir. Geç Eosen döneminde yaşamış 3 cinsi içeren Oligopithecidae familyası da catarrhinlerin ya da tüm günümüz maymunlarının (platyrrhini ve catarrhini) atası olabileceği düşünülmektedir.
Kuru burunlu primatlar > Taç maymunlar (mevcut maymun grupları) > Eski Dünya maymunları (Catarrhini)

Eski Dünya maymunları (Catarrhini) içerisindeki Cercopithecoidea ve Hominoidea üst familyasının ayrılması 25 milyon yıl önceye uzanır. Her ne kadar 30-40 milyon yıl önce Yeni Dünyalı akrabalarından ayrılsalar da, Avrasya'da Catarrhini üyelerinin görülmesi 17 milyon yıl öncesinde başlar. Eski Dünya maymunlarını Yeni Dünya maymunlarından ayıran önemli özelliklerden biri 32 dişe sahip olmalarıdır. Diş formülleri ise hem üst hem altta 2.1.2.3'tür.
Springer vd. (2012)'ne göre, Catarrhinler, 25.1 milyon yıl önce Hominoidea ve Cercopithecoidea adlı iki gruba ayrılmıştır.
Finstermeier vd. (2013)'ne göre bu 31.9 milyon yıl önce gerçekleşmiştir.
Cercopithecoidea üst familyası sadece Cercopithecidae familyasını içerir. Bu familya da yaklaşık 11.2 ila 23.4 milyon yıl önce (genetik kanıtlara göre) Cercopithecinae ve Colobinae adlı iki alt familyaya ayrılmıştır. En erken Köpeksi maymunlara 17 milyon yıllık çökeltilerde rastlanır.
Genetik kanıtlara göre Hominoidea üst familyası; 16 ila 21.5 milyon yıl önce, Büyük insansı maymunlar (Hominidae) ve Küçük insansı maymunlar (Hylobatidae) adlı iki familyaya ayrılmıştır.
Kuru burunlu primatlar > Taç maymunlar (mevcut maymun grupları) > İnsansıların (Hominoidea) çeşitlenmesi

Ayrıca bakınız: İnsansılar, Gibon-insan son ortak ata ve Orangutan-insan son ortak ata
En eski insansılar (Hominoidea) Proconsulidae, Dendropithecidae (şüpheli) ve Afropithecidae familyalarında sınıflandırılırlar – ek olarak yerleşimi belirsiz Turkanapithecus, Mabokopithecus, Griphopithecus ve Kenyapithecus cinsleri bulunur. Tüm bu temel insansılar; Erken Miyosen'de (23 ila 16 myö) Doğu Afrika'da bulunurken, Orta Miyosen'de (16 ila 12 myö) Afrika ve Avrasya'da (Almanya, Suudi Arabistan ve Türkiye) dağılmışlardır.
Gibongiller (Hylobatidae) familyası, yaşayan 4 cinsi –ve soyu tükenmiş 3 cinsi– içerir. Gibongillere atanmış en eski fosiller Orta Miyosen dönemine (13.8 myö) dayanır (Kapi ramnagarensis). Kapi ramnagarensis'in kalıntıları kuzey Hindistan'da (Keşmir) bulunmuştur. Bu da, gibongillerin Afrika'dan Asya'ya göçme hipotezini güçlendirir.
Büyük insansı maymunlar (Hominidae), familyası ise 2 ayrı grupta sınıflandırılmıştır ve yaşayan 4 cinsi içermektedir.
Yaşayan tek cinsi olan Pongo (orangutan) ile birlikte Gigantopithecus, Sivapithecus ve Khoratpithecus gibi soyu tükenmiş cinsleri içerir.
Moleküler genetik çalışmalara göre 12 ila 16 milyon yıl önce Orangutan ile insanların – ayrıca goril ve şempanzelerin – son ortak atası ayrılıp bağımsız iki popülasyonda yaşamaya başlamışlardır.
Bu döneme yakın bir zamanda yaşamış Sivapithecus türleri orangutanların atası olabilirler.
Kuru burunlu primatlar > Taç maymunlar (mevcut maymun grupları) > İnsansıların (Hominoidea) çeşitlenmesi > Homininae

Ana madde: Homininae
Homininae, yaşayan Homo (insan), Pan (şempanze) ve Gorilla (goril) cinslerini içeren bir alt familyadır.
Hominineler, 8.5 ila 12 milyon yıl önce iki oymağa ayrılmışlardır (Gorillini ve Hominini). Bununla birlikte bazı çalışmalarda, Dryopithecini oymağı Homininae'ye dahil edilir.
Bundan yaklaşık 10 ila 7 milyon yıl önce yaşamış Ouranopithecus'un homininlerin (Hominini) veya tüm homininelerin (Homininae) atası olabileceği düşünülmektedir. Fosilleri Yunanistan ve Türkiye'de bulunan bu cinsin morfolojik özellikleri, hominin atalarına yakın olduğuna işaret etse de orta Miyosen döneminde yaşamış Kenyapithecus'un, fosillerinin Afrika'da bulunması nedeniyle, daha olası bir hominine (veya hominid) öncülü olabileceği düşünülmektedir.
Yalnızca, iki türü içeren Gorilla (Goril) cinsini ve Chororapithecus adlı soyu tükenmiş cinsi içerir.
Yaşayan insan (Homo) ve şempanze (Pan) cinsleri ile birlikte soyu tükenmiş homininleri içerir.
Bazı moleküler genetik çalışmalara göre, Hominini oymağı 5.5 ila 7 milyon yıl önce Hominina ve Panina adlı iki ayrı alt oymağa ayrılmışlardır. Bu analiz fosil buluntuları ile uyuşur.
Panina alt oymağındaki Pan cinsinin ataları, 1 ila 1.5 milyon yıl önce iki farklı soy hattına ayrılmış ve günümüz Bayağı şempanze (Pan troglodytes) ve Bonobo (Pan paniscus) türlerini meydana getirmişlerdir.
Hominina alt oymağına dahil edilen en eski tür Orrorin tugenensis'tir. 6.1 ila 5.8 milyon yıl önce yaşamış olan Orrorin'in en eski bipedal insansı olduğu düşünülüyor. Bilinin en eski tartışmasız homininler olarak tanımlanan Australopitekuslar (Australopithecus), dik bir yürüyüşe ve insan-şempanze benzeri kafatası morfolojisine sahipti; ancak, beyinleri kendilerinden sonra gelen erken Homo türlerine göre (H. habilis/H. rudolfensis, H. erectus/H. ergaster; 700–1000 cm³) çok daha küçüktü (yaklaşık 450 cm³). Australopitekuslar, birçok paleoantropoloğa göre insan (Homo) türlerinin öncülüdür. Homo cinsi, Pleyistosen döneminde (2.5 ila 0.012 milyon yıl önce) yaşamış birçok insan türünü barındırır. Günümüze ise sadece tek bir türü ulaşabildi (Homo sapiens). En son Homo sapiens'e ait olmayan bir insan (Homo) türüne ait kalıntı, 40 bin yıl öncesine tarihlenir (Homo neanderthalensis).
(Ayrıntılı bilgi için bakınız: İnsanın evrimi ve İnsan evriminin fosil listesi)
Konuyla ilgili yayınlar

Primate origins : adaptations and evolution. Matthew J. Ravosa, Marian Dagosto. New York: Springer. 2007. ISBN 978-0-387-33507-0. OCLC 184904095.
Fleagle, John G. (2013). Primate adaptation and evolution. Third edition. Amsterdam. ISBN 978-0-12-378633-3. OCLC 863148775. 19 Temmuz 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Eylül 2021.
Frans B. M. de Waal (2013). Köken Ağacı, Primat Davranışı İnsanın Toplumsal Evrimi İçin Ne Söyleyebilir? (1 bas.). Alfa Yayıncılık. ISBN 978-605-106-761-2.
Hominidler: şempanze, goril, orangutan ve insan (bir 1916 çizimi)
Bir sivri sincapçık (Ptilocercus lowii).
Dala asılan bir loris (Nycticebus javanicus)
Bir sanatçının Purgatorius yeniden canlandırması
Son 200 milyon yıldaki levha tektoniği.
Carpolestes simpsoni, 55 milyon yıllık bir carpolestid plesiadapiform.
Genetik kanıtlara göre primatların ortaya çıktığı döneme (72 ila 66 milyon yıl öncesi, Maastrihtiyen) ait bir manzara çizimi.
En eski primatlardan (veya plesiadapiform) biri olan Plesiadapis, yaklaşık 55 milyon yıl önce Kuzey Amerika ve Avrupa'da yaşadı
Primatların filogenetik ağacı
Ay-ay (Daubentonia madagaskarensis), bir makimsi
Darwinius masillae, bir adapiform. 47 milyon yıl önce Almanya'da yaşadı.
İki kuru burunlu primat bir arada; insan (Homo sapiens; Antropoid) ve Filipin cadı makisi (Carlito syrichta; Tarsiiform).
Archicebus'un yaşam restorasyonu
Anaptomorphus, bir omomyid
Bir Yeni Dünya maymunu olan Saguinus leucopus'un ilüstrasyonu
Beyaz omuzlu kapuçin (Cebus capucinus), Jean Charles Werner.
Saadanius hijanensis'in kafatası
Bir Köpeksi maymun (Cercopithecidae) olan Cercopithecus denti'nin ilüstrasyonu
İnsansıların filogenetik ağacı
Proconsul, ilkel insansı (hominoid)
Yaklaşık 12 milyon yıl önce yaşamış olan Dryopithecus'un restorasyonu
Soyu tükenmiş Homininlerin yaşadığı dönem aralığını gösteren çizelge
Hominin türlerinin kafatası karşılaştırması
Karaçavuş, Elazığ

| Karaçavuş |
| --- | --- |
Köy

KaraçavuşKaraçavuş'un Elazığ'daki konumu
Ülke:  Türkiye
İl: Elazığ
İlçe: Merkez
Coğrafi bölge: Doğu Anadolu Bölgesi
İdare
 • Yönetici: Muhtar İhtiyar heyeti
Rakım: 1321 m
Nüfus (2021)
 • Toplam: 74
Zaman dilimi: UTC+03.00 (TSİ)
İl alan kodu: 0424
İl plaka kodu: 23
Posta kodu: 23350
Karaçavuş, Elazığ ilinin Merkez ilçesine bağlı bir köydür.
Tarihçe

Köyün adı, 1928 yılı kayıtlarında Şanik olarak geçmektedir.
Coğrafya

Köy, Elazığ il merkezine 20 km uzaklıktadır.
Nüfus

| Yıllara göre köy nüfus verileri |
| --- | --- |
2021: 74
2020: 72
2019: 74
2018: 139
2017: 57
2016: 63
2015: 71
2014: 91
2013: 201
2012: 49
2011: 51
2010: 65
2009: 80
2008: 113
2007: 43
2000: 152
1990: 164
1985: 197
Aziziye, Palandöken

| Aziziye |
| --- | --- |
Mahalle
Mahallenin haritadaki yeri
 Erzurum'un Türkiye'deki konumu
AziziyeAziziye'nin Erzurum 'daki konumu
Koordinatlar: 39°48′18″N 41°22′55″E﻿ / ﻿39.805°K 41.382°D﻿ / 39.805; 41.382
Ülke:  Türkiye
İl: Erzurum
İlçe: Palandöken
Coğrafi bölge: Doğu Anadolu Bölgesi
İdare
 • Yönetici: Muhtar İhtiyar heyeti
Rakım: 2380 m
Nüfus (2022): 64
Zaman dilimi: UTC+03.00 (TSİ)
İl alan kodu: 0442
İl plaka kodu: 25
Posta kodu: 25070
Aziziye, Erzurum ilinin Palandöken ilçesine bağlı bir kırsal mahalledir.
Tarihçe

Mahallenin eski adı 1928 yılı kayıtlarında Hayta Komu olarak geçmektedir.
Daha önceleri Erzurum ili Merkez ilçesine bağlı olan köy, 2008 yılında, yeni kurulan Erzurum ili Palandöken ilçesine bağlanmıştır.
1993 yılında Büyükşehir olan Erzurum'da, 2012 yılında 6360 Sayılı Yasa ile, tüm köylerin tüzel kişiliği kaldırılmıştır. Bu köy de Palandöken Belediyesi'nin bir mahallesi olmuştur.
Coğrafya

Palandöken ilçe merkezine (Palandöken Belediye Başkanlığı) 25,8 km uzaklıktadır. Mahalle, Palandöken'in güneydoğusunda olup, 25.26 numaralı Erzurum-Tekman il yoluna 11,2 km.'lik bir köy yoluyla bağlıdır.
Nüfus

| Yıllara göre mahalle nüfus verileri |
| --- | --- |
2022: 64
2021: 76
2020: 83
2019: 81
2018: 76
2017: 75
2016: 69
2015: 98
2014: 100
2013: 97
2012: 115
2011: 110
2010: 111
2009: 137
2008: 116
2007: 65
2000: 58
1990: 133
1985: 188
1965: 73
Schinia chilensis

Schinia chilensis, Noctuidae familyasından bir güve cinsidir. Şili'de yaşayan endemik bir türdür.
Kalka Nehri Muharebesi

| g t Cengiz Han'ın seferleri |
| --- | --- |
 Cengiz Han'ın yükselişi Chakirmaut  Batı Şia Hanedanlığı  Kin Hanedanlığı Yehuling  Zhongdu  Karahıtaylar  Harezmşahlar Buhara  Semerkant  Merv  Pervan  İndus  Kalka Nehri  İdil Bulgar Devleti 
Kalka Nehri Muharebesi (Rusça: Битва на реке Калке) 31 Mayıs 1223 tarihinde Subutay ve Cebe önderliğindeki Moğolların Rus ve Kumanların üzerine saldırıya geçmesi ile başlayan savaştır. Moğollar fazla savaşmadan geri çekildiler. Rus-Kuman orduları zaferi kazandıklarını sanarak onları kovalamaya başladılar. Moğolların amacı onları yok edilebilecek bir bölgeye çekmekti. Ruslar ve Kumanlar Moğolları 8 gün kovaladılar. Moğollar Kalka nehri denilen nehre gelince durup savaşmaya başladılar. Savaş sonucunda Moğollar kendilerinden 4 kat üstün Rus-Kuman ordusunu yendiler. Savaş sonunda Moğol ordusunun başındaki komutanlardan  Cebe'nin bir Kıpçak tarafından öldürüldüğü söylenmektedir fakat nasıl öldüğü bilinmemektedir.
Barsbay

Sultan Barsbay tam ismiyle Malik Eşref Ebu-Nasır Seyfeddin Barsbay (d. y. 1369  - ö. 7 Haziran 1438), 1422 - 1438 döneminde saltanat süren  Çerkes kökenli Burci Hanedanı'ndan Memluk Devleti hükümdarı. Saltanat döneminde Memluklu Devleti en geniş sınırlarına erişmiş ve Mezopotamya'da El Cezire ve Hicaz Memluklu Devletine bağlı ülkeler haline getirilmiştir.
Yaşamı > Sultanlıktan önce

Barsbay yaklaşık 1369 doğumlu olup Çerkes asıllıdır. Bir yahudi tüccar tarafından Halep'e getirilmiş ve Emir Çakmak tarafından kölemen olArak satın alınmış ve sonra da Mısır'a getirilip Sultan Berkuk'a kölemen olarak satılmıştır. Barsbay Kahire kalesindeki kışlada kölemen olarak askerliğe başlamıştır. Çok geçmeden kölelikten azat edilerek "Camdariye emiri" olarak görevlendirmiştir. Sonra da Sultan Farac'ın kölemen emiri olarak atanmıştır. Yetenekleri dolayısıyla Sultan Muavyed Şeyh hükümdarlığı yıllarında "Onlar Emiri" olmuştur.
Mayıs 1418'de Lübnan'da Trablusşam valisi olarak görevlendirilmiştir. 1421'de ölen Sultan Seyfeddin Tatar'ın yerine 10 yaşında tahta geçen oğlu Salih Muhammed için "davadar" emiri olarak atanmış ve taht naibi olan "Emir Canıbey" ile birlikte devletin gerçek idarecisi olmuştur. Bu iki emir arasında rekabet çoğalmış; 1421de Emir Barsbay Canıbey'i tutuklatmış ve tek başına gerçek devlet idarecisi olmuş ve 1422 basında ise Salih Muhammed'i tahtan indirip Memluk Devleti sultanı olarak tahta geçmiştir.
Saltanat dönemi > İç isyanlar

Sultan Barsbay'ın saltanat döneminde Memluk Devleti'nin içişleri nispeten sakin geçmiş ve Barsbay önemli iki iç isyanla uğraşmak zorunda kalmıştır. 1422de Emir Safedi adlı bir Çerkes Memluklu tahttan atılmış olan Sultan Salih Muhammed'in hakkını koruma adına isyan etmiş ve Ocak 1424'te bu isyan bastırılıp isyancı emir idam edilmiştir. İkinci önemli içişleri sorunu 1423'te eski Sultan Salih Muhammed'in naibi olan Emir Canıbey'in tutuklu olduğu zindan kaçması dolayısıyla çıkmıştır ama hemen yakalanmış ve idam edilmiştir.