Medya Devleti
Sanat > Dekoratif sanatlar

Erken seramik sanatının en eski örnekleri Tepesiyalk'tan çıkarılmıştır. Bu örnekler M.Ö. 4200 – 3400 yılları arasında, Eneolitik dönemde yapılmıştır. Bu boyalı kil kapların plastik formları oldukça karmaşık, süslemeleri ise son derece renkli ve çeşitli ornamentlere sahiptir. Kil kapların açık renkli (beyaz, sarı, pembe) olmaları nedeniyle, üzerine kahverengi ve siyah boyalarla işlenmiş desenler oldukça belirgindir. Desenler geometrik, bitkisel ve hayvansal motiflerden oluşmuştur.
Kapların en basit halleri geniş ağızlı ve silindirik gövdelidir. Küçük hacimli su kapları genellikle dalgalı, damarlarla ayrılmış üçgen, bala, ağaç şeklinde ve benzeri desenlerle süslenmiştir. Birçok kap, gövde yukarı doğru daraldıkça, alt kısmı da aşağıya doğru daraltılmış ve böylece konik bir şekil almıştır. Bu konik oturaklar, seramiklerin plastik güzelliğini artırmıştır. Bu estetik etkiyi daha da güçlendirmek için, ustalar konik gövdeli kapları, dairesel oturacağı olan silindirik bir dayak üzerinde üretmişlerdir. Bazen silindirik kapların alt oturacak kısmı da bu tarzda hazırlanmıştır. Kapların üst kısmı, ritmik şekilde verilmiş yatay ve dalgalı çizgilerle, kuş ve keçi resimleriyle, dama türü desenlerle ve diğer süsleme motifleriyle süslenmiştir. Bu dekoratif unsurlar, seramiklerin plastik güzelliğini göz önüne çıkarmaya ve vurgulamaya yardımcı olmuştur.
Bu dönemin seramik ustaları hem plastik formlar, hem de dekoratif desenler alanında zengin bir sanatsal miras bırakmıştır. Buna örnek olarak M.Ö. III. binyılda Tepesiyalk'ta ve M.Ö. II. binyılda Tepegiya'da üretilmiş boyalı toprak kapları gösterebiliriz. Tepesiyalk ustalarının bu seramikçilik okulu sonraki dönemlerde Medya sanatsal seramiğine güçlü bir etki yapmıştır. Genellikle Medya seramik eşyaları yerel, eski seramikçilik gelenekleri temelinde yaratılmıştır. Bu eserlerdeki plastik formaların uyumu, tasvir ve süsleme motiflerinin ritmik düzeni, Bakır Çağı dönem ustalarının buluşlarının sonucudur.
Medya'nın kuzey-batı bölgesindeki Nehavend'de bulunmuş, Tunç Çağı'na (M.Ö. II. binyıl) ait tek kulplu silindirik şekilli toprak kabın üzerinde fantastik bir hayvan tasvir edilmiştir. Kanatlı, tek boynuzlu, yılan kuyruklu, aslan benzeri bu hayvan, araştırmacılara göre, Şehri tanrısı, ölüler dünyasının kralı olarak kabul edilen Ahri'nin simgesel tasviridir. Ahri'nin yaklaşık bu türden, ancak kanatsız bir tasvirine Gedebey bölgesinden bulunmuş Medya dönemine ait bir Tunç kuşağının üzerindeki tasvirli yazıda da rastlanmıştır.
M.Ö. XII - X. yüzyıllara ait Tepesiyalk seramikçileri plastik form ve dekoratif desen alanındaki arayışlarını devam ettirerek bir dizi yeni seramik örneği yaratmışlardır. Bunlar arasında belinden sızılmış silindirik kaplar, gövdesi küresel şekilli, küçük hacimli üstü dama-dama desenli boyalı kaplar ve üç ayaklı tek kulplu seramik eşyalar dikkat çeker. Küçük hacimli, alçak dairesel oturacağı ve geniş ağzı olan bu tek kulplu boyalı kaplar büyük çapta üretilirdi. Üstleri yan-yana çekilmiş düz çizgiler, dama desenler, güneşin simgesel tasvirleri ve benzeri süslemelerle bezeli idi. Bu tür seramik eşyalar günlük yaşamda geniş bir şekilde kullanılmıştır.
Dini törenlerde kullanılmak üzere Tepesiyalk ustaları çeşitli şekillerde kaplar hazırlıyordu. Bu kapların alçak oturaklı geniş ağızlı, uzun ince ve silindirik yüksek ayaklı, tek kulplu formları zoomorfik plastik figürlerle süslenirdi. Bu kapların ağızlarına öküz, koyun ve yenek başlarını andıran figürler yerleştirilirdi. Bu tür kaplar genellikle bereket ve kutsama ritüellerinde kullanılıyordu. Aynı dönemde Tepegiya'nın seramikçileri de benzer ritonlar üretmekteydi. Tepesiyalk ustaları ayrıca daha basit formlarda, üç ayaklı ve küçük hacimli kaplar da üretmişlerdir.
M.Ö. I. binyılın başlarında (M.Ö. X – VIII. yüzyıllar) eski seramikçilik geleneklerine sadık kalan Medya ustaları yeni plastik formlar ve dekoratif araçlar keşfetmişlerdir. Bu dönemde lüleli Medya kaplarının ortaya çıkması da söz konusudur. Bu lüleler kapların ağızlarına bitişik olarak hazırlanıyordu. Bu tür kapların daha basit süslemeli örnekleri Medya'nın batı sınırında – Revandiz’da, daha karmaşık formları ise Tepesiyalk'ta üretilmiştir.
Tepesiyalk'ta bu tür kapların üç tipi geliştirilmiştir. Bunların lüleleri bazen dikey ve bazen de yatay olarak yapılmıştır. Üçüncü türde ise yatay pozisyondaki lüle kap ağzından uzakta yerleştirilmiştir. Bu kaplar genellikle güneşin simgesel tasvirleri ve dikdörtgen dama tahtası motifleriyle süslenirdi. Uzmanlar bu kapların dini ve büyüsel törenler için hazırlandığını belirtmektedir.
Tepesiyalk'ta yapılmış bu tür kapların çoğunun üzerinde at tasvirleri bulunduğundan, bunların güneş tanrısı Mitra'ya (Mehr) inananlara hizmet ettiği düşünülmektedir. Bu kapların desen ve tasvirlerini, Avesta'nın Mitra'ya adanmış X. yashtında verilen bilgilere dayanarak belirlemek mümkün olmuştur.
Bu tür kaplardan birinin üzerinde at, atın başının üstünde güneş ve yukarıda sağ köşede dama tahtasını andıran dikdörtgen bir tasvir bulunmaktadır. Kapların lülelerinin etekleri ise güneş ışınlarını hatırlatan desenlerle süslenmiştir.
Avesta'nın X. yashtında Mitra "geniş meralar sahibi", "sürü ve yavru veren", "toprakları ve atları düşmandan koruyan" bir kahraman olarak tasvir edilir. Söz konusu kapta kulp altındaki dikdörtgen şekil, büyük ihtimalle Mitra'nın korumasındaki "geniş meralar"ın tasviridir.
Bu dönemin (M.Ö. X – VIII. yüzyıllar) Tepesiyalk seramiğinde dikkat çeken orijinal seramik formalarından biri de, toprak kaplarda kulpların dikey olarak hazırlanmasıydı. M.Ö. X – VIII. yüzyıllarda Tepesiyalk seramikçileri, seramik ürünlerinin plastik zenginliğine özel önem vermişlerdir. Bu dönemin seramik örneklerinde gövdeler dikdörtgen, küresel, silindirik ve benzeri şekillerde olup, genellikle üç ayak üzerinde yerleştirilirdi. Kapların ağızları kasten uzatılır, oyma ve kabartma halkalarla süslenirdi. Kapların gövdeleri hem renkli desenlerle, hem de kabartmalı unsurlarla dekoratif hale getirilirdi.
Tek kulplu ve kulupsuz kupalar zarif bir siluete sahipti. Bu dönemin Tepegiya seramikçileri, kupaların siluetinde köklü değişiklikler yaparak, plastik yapılarını daha karmaşık hale getirmiş ve dekoratif süslemelerine yeni, daha belirgin unsurlar eklemişlerdir. Tepesiyalk ve Tepegiya seramikçilerinin bu başarıları birbirine çok yakın olup, genel bir sanatın – Medya sanatının – parçalarıdır.
Bu dönemde Tepesiyalk seramikçileri dini inançlarla ilgili birçok zoomorfik kap yapmışlardır. Bu kaplar koyun, kuş ve ördek figürleri şeklindedir. Ayrıca, boyalı seramiklerde uzun silindirik kapların ve koni şeklinde uzun ince kapların kulplarında koç ve yenek başlarının figürleri de yapılmıştır. Çoğu zaman bu zoomorfik unsurlar geniş ağızlı, boyalı kapların gövdesine yapıştırılmıştır. Zoomorfik figürlerin yönü, kapların içine ya da dışına doğru çevrilebiliyordu. Bu "büyücü" figürler, kapların içini dışarıdan gelen "kötü etkilerden koruyormuş" gibi görünüyordu. Nadir durumlarda, zoomorfik motifler yılan, keçi gibi tasvirler şeklinde, boyalı kapların dış yüzeylerinde de çizilirdi. Bu kapların dekoratif düzenlemesinde desenlerin renk kontrastına, ritmik düzenlemeye ve dinamik kompozisyon yapısına özel önem verilirdi.
Babil-Şumer halklarının kültürel başarılarından beslenen Medya seramikçileri, özgün bir seramik sanatı yaratarak, bu alanda İran yaylasına göç etmiş Farsça konuşan halkların kültürünü de büyük ölçüde etkilemişlerdir.
Medyen döneminde birçok sanatsal öneme sahip metal eşyaların üretilmesi, Medyalıların bu alanda geniş bilgi ve beceriye sahip olduklarını kanıtlamaktadır. Ancak Medyanın merkezi şehirlerinde ve büyük yerleşim yerlerinde (Ekbatan, Hirba, Raga vb.) kazı ve araştırma çalışmaları yapılmadığı için bu tür eserler nadir buluntular olarak kabul edilmektedir. Tepesiyalk'tan M.Ö. 20. yüzyıla ait bir hükümdar asasının bronz başı bulunmuştur. Bu asanın başlığında, boyunduruk altında çalışan iki öküz ve bir çiftçi figürleri şematik bir şekilde tasvir edilmiştir. Bu bronz figürlere dayanarak uzmanlar, bu asanın büyü amaçlı kullanılmış olabileceğini düşünmektedir. Asa muhtemelen kralın veya bir aşiret liderinin av törenlerinde kullanılmıştır.
Sinsinati Sanat Müzesi'nde saklanan altın bir camı araştırmacı Helen Kantor, Medyan sanatının en ilginç örneklerinden biri olarak değerlendirmektedir. Bu camın üzerindeki büyük palmiye yaprağı Ziviyye palmiye yapraklarına, çift başlı taş keçilerin duruşu ise Ahameniş gümüş vazosundaki taş keçilerin tasvirine çok benzemektedir.
Takht-e Jamshid'de (M.Ö. 522 – 486) Dara'nın saray malvarlığı içinde Medyan komutanına ait altından yapılmış bir kılıç kabı bulunmuştur. Bu kılıç kını, zengin süsleme düzenlemesiyle dönemin benzer kılıç kınlarından ayrılmaktadır. Bu silah kını dövme yöntemiyle işlenmiştir. Üzerindeki saray hizmetçileri, hayvanlar ve palmiye ağaçlarının tasvirleri birbirine zıt yöndeki gruplar halinde toplanmıştır. Her grubun figürleri bir sırada ve tek bir hareket yönünde verilmiştir. İki "bekçi aslan"ın yavruları geri dönmüş durumdadır. Onların altında, arka ayaklarının üstünde düzgün bir şekilde duran ve başları geriye dönmüş keçilerin sırası kın boyunca uzanmaktadır ve figürler giderek küçülmektedir. Kının üçgen şeklindeki ucu, köpek tasvirlerine benzeyen desenlerle süslenmiştir.
Medyanın başkenti Ekbatan (Hemedan) şehrinden bulunmuş M.Ö. 5. yüzyıla ait altın bir cam, Medyalı ustaların sanatkarlığı hakkında iyi bir fikir vermektedir. Altın camın koni şeklindeki gövdesinde ışık ve gölge lekelerini artırmak ve camın dekoratifliğini yükseltmek amacıyla Medyalı usta, yüzeyi küçük şeritlere bölmüştür. Şeritlerin tamamında ritmik olarak tasvir edilen hilal, oval trapez şeklindeki çıkıntılar camın plastik güzelliğini önemli ölçüde artırmıştır. Tahran Sanat Müzesi'nde saklanan bu altın camın boğazında Ahameniş kralı Kserkses'in (M.Ö. 485 – 465) adıyla ilgili yazılar bulunmaktadır. Bu yazılar Fars, Elam ve Babil dillerindendir.