Medya Devleti
Tarihi > Gaumata isyanı

Fars (pers) epik eserlerinin leitmotivlerinden biri olan İran-Turan karşıtlığının kaynağı, Fars-Türk çatışmalarının başlangıcı, Fars ve Madalı soylularının iktidar mücadelesi ve İran İmparatorluğu sarayındaki darbelerde Fars ve Madalı hanedanlarının zaferleriyle ilişkilidir. Bu tür saray darbe girişimlerinden biri de ünlü Gaumata (Gaumata) isyanıdır. Bu tarihi şahsiyetin İran İmparatorluğu'ndaki rolünü geniş bir şekilde araştıran ve tanımlayan pek çok İran uzmanı, onun etnik kökenini açığa çıkarmaya çalışmamıştır.
Herodot, bu etnik çatışmayı Ahamenişler hanedanından İran şahı Kambiz'in (Kiros'un oğlu) ağzından aktarır. Gaumata isyanını duyan Kambiz, ölüm döşeğindeyken Fars soylularını yanına çağırır ve şöyle der:
"Şahların intikamını alan Tanrıların adını anarak, size borcunuzun ne olduğunu söylüyorum; bunu hepiniz için, özellikle aranızda olan Ahamenişler için söylüyorum. Tahtın Madalılara geçmesine izin vermeyin, eğer hile ile ele geçirirlerse, siz de hileye başvurun, eğer zorla alırlarsa, siz de zorla ordularınızla onlardan geri alın. Eğer söylediklerime uyarsanız, ben de sizin topraklarınızın bereketli, kadınlarınızın çocuklu, sürülerinizin varlıklı olmasını dilerim. Her zaman özgür yaşayın. Ancak iktidarı geri almazsanız veya almaya çalışmazsanız, Tanrıdan dileğim, başınız belalardan kurtulmasın ve dilerim ki, tüm İranlıların sonu benimki gibi olsun."
— Herodot, II, 65.
Ahamenişlerin ikinci hükümdarı Kambiz, M.Ö. 522 yılının Mart ayında Mısır seferindeyken kötü bir haber alır: Küçük kardeşi Bardiya'nın adıyla bir Mag (Gaumata) isyan başlatmış ve sarayda bir darbe gerçekleştirmiştir. Acele geri dönerken yolda Kambiz esrarengiz bir şekilde ölür. İktidarı ele geçiren Gaumata, başkenti Ekbatana'ya taşır. Böylece krallık tekrar Madalı hanedanına geçer. Yedi ay sonra yedi Fars soylusu bir suikast planı hazırlayarak gece vakti Mag'ı öldürürler. Suikastçilerden biri olan Dara, şah olarak seçilir. Ahamenişler hanedanının başka bir kolundan olan Dara, iktidarı yeniden Farslare geri getirir. Dara, tüm bu olayları Baqastan kayasına üç dilde (eski Farsça, Elamca ve Akkadca) kazıttırmıştır. Bu olayları Herodot ve diğer tarihçiler de az çok farklılıklarla kaleme almış ve tüm bu olaylar İran-Turan karşıtlığının keskin dönemlerini kapsar. Sonraları Avesta bu karşıtlığa dini bir boyut kazandırmıştır.
Herodot, Smerdis (Gaumata) halk tarafından çok sevildiğini, çünkü halk için birçok iş yaptığını, onun ölümünde "perslar dışında" bütün Asya'nın ağladığını yazar.
Açık bir mücadeleye cesareti olmayan Dara, gece suikastçı olarak hareket etti. Gaumata'dan sonra iktidara geçen Dara'ya karşı imparatorluğun çoğu bölgesi ayaklandı. Tarihte eşi benzeri görülmemiş bu kadar geniş çaplı halk ayaklanması, tüm Yakın Doğu'yu kaplamıştı.
"Korkut Ata" kahramanlarından biri Kam-Büre (kutsal kurt) olarak adlandırılır; olaylara doğrudan katılmasa da, boylarda adı saygıyla anılan Bayındır Han'ın ulu şaman soyundandır ve Gaumata'nın (Kam Han) oğludur. Bu nedenle, Oğuz başkanları Bayındır Han'ın tavsiyeleriyle oturup kalkar, önemli devlet işlerinde onun önerilerine uygun hareket ederler. Attila'nın kurduğu Hun devletinde Ata-Kam olarak bilinen beylerden biridir. Kuzey Kafkasya'da Kam-Bulat adı, Nogay Hanı (17. yüzyıl) ve Kabardey prensi tarafından da taşınmıştır.
Gaumata isyanından bahseden İ. M. Dyakonov, Gaumata'nın idealleştirilmemesi gerektiğini belirtir, bu konuda daha ileri giden M. A. Dandamayev ise, tarih boyunca Gaumata adında bir isyancının olmadığını yazar. Ancak Herodot'un Madalı-Fars olaylarını kendi hayal gücünden uydurduğu görüşü kabul edilse bile (Mada-Fars savaşlarını sadece Herodot değil, birçok antik tarihçi de tasvir etmiştir), Fars şahı Daran'ın Gaumata'nın adını taş üzerine üç dilde kazıttırması meselesini açıklamak mümkün değildir.
Gaumata'yı öldüren yedi Fars'tan biri olan Dara, daha kurnaz bir kişiliktir. Herodot, onun yüz hatlarını net bir şekilde tasvir eder. Dara, suikasti ertelememek için iş arkadaşlarını şantaj yapar ve onlara "Eğer bu işi bugün bitirmezsek, ben gidip Maga haber vereceğim" der. Dara, yalancı olduğunu bile gizlemez; saraya sorunsuz girebilmek için şu planı yapar:
"Fars'ten yeni geldiğimi ve şah için babamdan haber getirdiğimi söyleyeceğim. Çünkü yalanın gerekli olduğu yerde yalan söylemekten kaçınmamalıyız; ister yalancı olalım, ister gerçekten hiç ayrılmamış olalım, aynı amacı gütmüyor muyuz?"
— Herodot, III, 72.
Dara, altı Fars ile gizlice saraya girip Gaumata'yı öldürür ve böylece Madalılar yeniden Ahamenişler egemenliğine düşerler. Doğru, Dara'ya karşı imparatorluğun diğer eyaletlerinde olduğu gibi Madada da bir halk hareketi başlamıştı, ancak bu, güçlü bir orduya karşı uzun süre dayanamayacak bir hareketti. Yine de, tam 200 yıl sonra Madanın bir parçası olan Atropatena, imparatorluktan ayrılarak bağımsız bir devlet olabilmiştir.