stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Safevîler
Tarihçe > Muhammed Hudâbende

Ustaclular’ın desteğiyle Haydar Mirza tahta oturdu. Fakat Avşar, Rumlu ve Türkmen beylerinin muhalefetiyle tahttan indirildi ve yerine II. İsmâil geçti. II. İsmâil kısa süren saltanatında kendisine rakip olarak gördüğü kardeşlerini ortadan kaldırdı. Bu sırada henüz altı yaşında olan Herat hâkimi Abbas Mirza, onu öldürmeye gelen Ali Kulı Hân-ı Şamlu’nun tereddüt göstermesi sayesinde ölümden kurtuldu. II. İsmâil’in 13 Ramazan 985’te (24 Kasım 1577) ölümü pek çok yönden karanlıkta kaldıysa da gerek saray çevresinde gerekse halk arasında memnuniyetle karşılandı. Bu esnada Şîraz’da bulunan Muhammed Hudâbende Kazvin’e gelerek tahta geçti (3 Zilhicce 985 / 11 Şubat 1578). II. İsmâil’in kardeşlerini öldürttüğü ve Safevî tahtının vârisi kalmadığı haberini alan Özbek Celâl Han büyük bir ordu ile İran topraklarına girip Meşhed’e kadar ilerledi. Ancak Meşhed hâkimi Murtaza Kulı Hân-ı Pürnek ile yaptığı savaşta hayatını kaybetti.
İran-Osmanlı sınır boylarında yaşayan Kürtler, II. İsmâil’in ölümünden sonra ortaya çıkan karışıklıktan faydalanıp Osmanlılar’ı İran topraklarına saldırmaları için kışkırtmaya başladılar. Şirvan şahı da Sünnî mezhebine geçtiğini bildiren bir elçilik heyetini İstanbul’a göndererek Safevîler’e karşı Osmanlılar’dan yardım istedi. Bu durum 1555’te yapılan barışın bozulmasına ve Osmanlılar’ın İran’a saldırmasına yol açtı. Sokullu Mehmed Paşa’nın karşı çıkmasına rağmen III. Murad, Vezir Lala Mustafa Paşa’yı İran üzerine gönderdi. Tebriz, Güney Kafkasya, Karabağ, Azerbaycan, Luristan gibi batı toprakları Osmanlılar’ın eline geçti. Bu gelişmeler, kızılbaş Türkmen kabileleri arasındaki çekişmelerin bir müddet ortadan kalkmasına ve devletin yeniden toparlanma sürecine girmesine ortam oluşturdu. Ferhad Paşa ve Özdemiroğlu Osman Paşa kumandasındaki Osmanlı ordularının Azerbaycan topraklarına girmesi üzerine Hamza Mirza zayıf bir ordu ile karşı koymaya çalıştı. Osmanlılar Tebriz’e girdi (1585). Hamza Mirza, Tebriz’i geri alamadığı gibi 994’te (1586) ordugâhta öldürüldü. Onun ölümü Abbas Mirza’nın tahta geçmesinin yolunu açtı. Ancak bu durum Türkmen reisleri arasındaki iç mücadelelerin yeniden canlanmasına sebep oldu. Abbas Mirza, Ustaclu Mürşid Kulı Han’ın desteğiyle Kazvin’e gelerek tahta oturdu (Ekim 1587). Tahtını yeniden ele geçirmek için bazı teşebbüslerde bulunduysa da başarılı olamayan Muhammed Hudâbende Kazvin’de öldü (1596).
Tarihçe > Safevî Devleti'nin çöküşü

Safevîler, 17. yüzyılda geleneksel düşmanları Osmanlı İmparatorluğu ve Şeybani Hanlığı ile savaşını sürdürürken, iki yeni komşu ile de rekabete girişmek zorunda kaldı. Rusya Çarlığı, bir önceki asırda Altınorda Hanlığı'nın devamı olan Astrahan, Kazan, Sibir (Küçüm ve Nogay) Hanlıklarını ortadan kaldırmış, nüfuzunu Kafkasya ve Orta Asya'ya dek yaymıştı. Babür Devleti ise, Kandahar ve Herat'ı alarak daha önce İran kontrolündeki Afganistan'a sızmaya başlamıştı.
Bütün bunlardan başka 17. yüzyıl boyunca Doğu - Batı arasındaki ticaret güzergâhı değişmiş, Avrupalıların keşifleri ve Osmanlıların deniz aşırı seferleri sonucunda İran'dan uzaklaşmıştı. Şah Abbas'ın ordusunu ücretli gulam (devşirme) sistemine dönüştürmesi kısa vadede işe yaradıysa da, sonraki yüzyılda eyaletler üzerindeki baskı ve ağır vergilerle birlikte ülkenin sosyo - ekonomik gücünün zayıflamasına yol açtı.
Şah Abbas'tan sonraki Safevi hükümdarları Şah II. Abbas hariç silik karakterliydi. Nitekim II. Abbas'ın hükümdarlığının sonu olan 1666 yılı, aynı zamanda Safevi hanedanı için de sonun başlangıcına işaret eder. Vergi gelirlerindeki düşüş ve büyüyen askeri tehlikelere karşın sonraki şahlar bu durumu düzeltememişlerdir.
Ülke sık sık, merkezden uzak sınır boylarında baskın ve yağmalara uğramaya başladı. 1698'de Kirman Eyaleti Beluciler tarafından, 1717'de Horasan Afganlar tarafından ve Mezopotamya Arap bedevilerince istila ve yağmalara uğradı. Afganlar, Safevilere karşı geldiler. Gilzai Peştunları'nın reisi Mir Veys Han, Kandahar'ın Safevi valisi Gürcü Gürgen Han'a (Gürcüce adı Giorgi) karşı ayaklanma başlattı. Üzerine gelen bir Safevi ordusunu bozguna uğrattı. 1722'de Mir Veys'in oğlu Mahmud'un komuta ettiği bir Afgan ordusu doğudan İran'a girerek başkent İsfahan'ı kuşatıp yağmaladı. Daha sonra kendisini İran Şahı ilan etti.
Afganlar, on yıldan fazla bir süre istila ettikleri İran topraklarından çıkarılamadılar. Horasan'daki Afşar Türkmenlerinin beyi ve Safevilerin en etkili komutanı Nadir Han (sonraki Nadir Şah) nihayet 1729'da Damgan Muharebesi'nde Afganları bozguna uğrattı ve İran'dan çıkardı. Buna rağmen ertesi yıl Afganlar hâlâ İran topraklarına yağma hareketlerini sürdürüyorlardı. 1738'de Nadir Şah başta Kandahar olmak üzere tekrar Doğu İran'ı fethetti. Aynı yıl Gazne, Kabil ve Lahor'u fethetti. Delhi üzerine yürüdüyse de İran'dan gerekli desteğin gelmemesi üzerine başarılı olamadı. Şah II. Tahmasp döneminde (1722-1732) gerçekte erk onun elindeydi. Çocuk yaşta tahta çıkan III. Abbas'ın saltanat naipliğini yaptı. Nihayet 1736'da, zaten elinde olan iktidar erkini kullanarak kendisini İran şahı ilan etti. Böylece 1736'dan 1747'ye kadar Azerbaycan ve İranda'da kısa süreli Afşar Hanedanı kurulmuş ve Safevi hanedanı kesintiye uğramıştır.
1747'de Nadir Şah'ın bir suikast neticesinde öldürülmesi üzerine, Safeviler tekrar şahlığı ele geçirdiler. Fakat bu, gelişmekte olan Zend Hanedanı'nın gerçekte iktidarı ele alarak meşruluğunu pekiştirmesini sağlamasından başka bir işe yaramadı. III. İsmail'in kısa süreli rejimi, Zend hanedanının kurucusu Kerim Han'ın ülkede iktidarı ele geçirecek meşruluğu sağlaması ile 1760'ta resmen son buldu.
Devlet yapısı > Askeriye

Safevî şahlarının başvuracakları aşiretleri olmadığından, ilk yıllarda yalnızca, eski Moğol adıyla, "sadak taşıyan" diye anılan kişisel korumaları doğrudan emirleri altında olan tek birlikti. Savaşa gittiklerinde "sadak taşıyanlar"ın çevreledikleri safın tam ortasında yer alırlardı. Kızılbaşlar, her aşiretin bir birlik olarak yer aldığı savaş düzeninde, doğrudan kendi aşiret reislerinin koruması altında savaşırlardı. Her aşirete, saygınlığına ve gücüne göre sağ ya da sol, iki kanattan birinde yer verilirdi. Kızılbaşlar ordunun büyük bölümünü oluştururlardı ve at sırtında savaşırlardı. Lurlardan da destek alınırdı. Şehname'deki minyatürlere bakıldığında tüm askerlerin kılıç da mızrak da kullansalar sadakları ve okları olduğu görülür. Yani Safeviler ordularını hafif süvarilerden oluştururdu. Safeviler batıda Osmanlı Devleti gibi Avrupa'nın düzenli, gelişmiş ve ateşli silahlar ile donatılmış ordularından birine karşı savaşırken doğuda ise Özbeklerin Moğollar kadar tehlikeli aşiret atlılarına karşı başarılı olmak zorundaydılar. Çaldıran Muharebesi'nde yeğeni Durmuş Han Şamlu'nun Şah İsmail'e Osmanlı ordusunun mevzilenmesini beklemeyi önermesi ve bunun sonucunda alınan ağır yenilgi Safevilerin Osmanlı Devleti'ne karşı bundan sonraki tüm savaş taktiklerini değiştirmiştir. Safeviler, Osmanlı ordularına karşı genel olarak meydan savaşlarında karşı karşıya savaşmak yerine Osmanlı ordularının zayıf noktası olan lojistiğine saldırma taktiğini kullandı ve ateşli silahlar, daha etkin yönetim, daha fazla nüfus gibi dezavantajlarına rağmen başarılı da oldu. Safeviler top kullanımını fazla önemsemediler. Büyük ihtimal ile bunun nedeni çevik Safevi süvarisinin top kullanılması durumunda yavaşlayacak olmasıdır. Osmanlı Devleti'ne göre çok daha zayıf olan Safevi Devleti bu anlayış sayesinde Osmanlı Devleti'nin güçlü olduğu sahaya girmemiş ve böylece bağımsızlığını korumuştur.
Devlet yapısı > Birlikler > Kızılbaşlar

Eski dinî inançlarını ve geleneklerini kendilerine has bir İslâmî anlayışla birleştirip sürdüren Türkmenler’in bazı bâtınî-Şiî anlayışları benimsemesiyle ortaya çıkan terimdir.
Safevî Devleti’nin kurucusu Şah İsmâil’in babası Şeyh Haydar (ö. 894/1488), büyük bölümünü Azerbaycan ve Doğu Anadolu Türkmen boylarının oluşturduğu taraftar kitlesine, kendilerini diğerlerinden ayırmak için her biri bir imamı temsil eden on iki dilimli kırmızı börk giydirmiş ve bu kitleler zaman içinde kızılbaş diye anılmıştır. “Tâc-ı haydarî” veya kısaca “taç” diye anılan bu baş giysisi, üzerine beyaz bir tülbent sarılan sürahi biçiminde on iki dilimli kırmızı bir kavuktur.
Safevi Devleti kaynaklarında Kızılbaş tabiri Safevi Devleti'nin ordusunu oluşturan Türkmenler için kullanılır
Kızılbaşlar, Safevi Devleti'nin kuruluşunda ve İran'ın fethinde ana etkendi. Gulam birliklerinin aksine, Kızılbaşlar devlet hazinesinden ödemeye güvenmediler, bunun yerine onlara toprak verildi. Karşılığında Safevi şahlarına asker ve erzak sağladılar.
Devlet yapısı > Birlikler > Korçu

Özellikle Safevîler’de hassa asker topluluğuna verilen ad.
İlk olarak İlhanlılarda, daha sonra Akkoyunlu ve Karakoyunlu devletlerinde kullanılmıştır.
Safevilerde ise şah'ın kraliyet muhafızı olarak biliniyorlardı . Korçular teorik olarak Kızılbaş aşiretlerinden askere alındı ve maaşlarını devlet hazinesinden alınan parayla aldılar . Esas olarak Kızılbaşlar arasından askere alınmış olsa da, Kızılbaş ordu birimlerinden bağımsız ve farklı bir birlikti.
Kumandanları korçubaşıydı.
Devlet yapısı > Birlikler > Gulam

Gulamlar, eski İslâm devletlerinde orduda, idarede ve sarayda çalıştırılmış köle ve esirlerdir.
Safevilerde gulamlar,, Kafkasya'dan gelen eski Hristiyanlardan, özellikle Gürcülerden, Çerkezlerden ve Ermenilerden oluşan bir birimdi.
Kumandanları kullar ağasıydı.
Devlet yapısı > Birlikler > Topçu

Toplar Şah İsmail döneminde de vardı ancak Şah Abbas'ın ordu reformlarına kadar pek gelişmemişti.
Kumandanları topçubaşıydı.
Devlet yapısı > Birlikler > Tüfengçi

Şah İsmail zamanında vardı ve Şah Abbas zamanında yeniden düzenlendiler. 
Kumandanları tüfengçi ağası idi. Tüfengciler, geldikleri yerlere göre adlandırıldılar. Mesela İsfahan'dan gelenler "tüfengciyan-ı İsfahan" olarak adlandırıldılar. Bu birlik 12000 kişiydi ve esas olarak Acemleri, Arapları ve Türkmenleri içeriyordu.
Devlet yapısı > Birlikler > Mülazım ve Çerik

Safevilerdeki toprakların(tuyul) sahiplerine mülazım, onların askerlerine ise çerik denirdi.
Safevi Devletindeki Mülazım ve çerikler; Osmanlı Devleti'ndeki sipahi ve cebelilere benzemekte.
Dil

Safevi devletinin resmi dili Farsça idi. Saray ve ordu dili Azerbaycan Türkçesi, bürokrasi dili  Safevilerin resmî dilinin Türkçe olduğuna dair kaynaklarda şu bilgiler vardır:
"Kızılbaşlar sarayda normal olarak Türkçenin Azeri lehçesi konuşmaktaydılar. Safevi Şahları da onlar gibi Azeri lehçesi konuşmaktaydılar. Şahların ve devlet ve hükûmet ileri gelenlerin Farsçayı anadili gibi konuşmamaları Safevi hanedanı döneminde Farsçanın eski klasik saf klasik standartlarından ayrılıp bozulmasına yol açmıştır."
"Günlük işlerin görülmesinde, Safeviler sarayında ve yüksek dereceli askeri komutanlar ve politik idareciler arasında ve aynı zamanda yüksek dinsel hiyerarşi mensuplarının hepsi tarafından kullanılan dil Farsça değil Türkçe idi."
"Safevi sarayında Türkçenin Azeri lehçesi, özellikle hanedanda dahil ilk Safevi hükümdarlar dönemlerinde, ekseriyetle kullanılmakta idi. Bu dönemde Türkçe dilbilgisi kuralları ve sözcükleri Farsça diline büyük etki yapmıştır ve bunun aksini de, yani Farsçanın grameri ve sözcüklerinin Türkçeyi etkilediğini de, söylemek mümkündür."
Safevilerin resmî dilinin Farsça olduğuna dair ise kaynaklarda bu bilgiler vardır.
Safevi tarihi uzmanı Roger Savory: ''Şah İsmail zamanında bile sarayda Türkçe konuşulduğu halde bütün resmî belgeler
ve diplomatik yazışmalar, hatta Türkçe konuşan devletlerle yapılan yazışmalar
bile tamamen Farsçayla kaleme alınmıştır.''
Arnold J. Toynbee: "Hindistan'da Gurganı Moğol (Babürlüler), Azerbaycan'da Safevi ve Türkiye'de Osmanlı İmparatorluğu rejimlerinin en ileri gelişmeye vardıkları dönemde Yeni Farsça bu geniş alanda rejimlerin en başta gelen edebi şahsiyetlerinin tercih ederek kullandığı dil olmuştur. Yeni Farsça bu büyük alanın 2/3'si içinde, yani Gurganı Moğol ve Azerbaycanlı Safevi rejimlerinin sınırları içinde, devlet idaresinin de resmî dili olmuştur."
1722'ye kadar hüküm süren Safevî devleti esastan bir Türk hanedanı idi. Azerbaycan'ın şahın ailesinin anavatanı olması dolayısıyla Türkçenin Azerbaycan şivesi hükümdarların, yüksek idarecilerin ve sarayın ve en nihayet Kızılbaş askeri komutanlarının ana konuşma dili idi. Şah İsmail Türkçe şiirler yazmakta idi. Buna rağmen genel olarak devlet idaresi için kullanılan dil Farsça idi ve Farsça dili diplomatik yazışmalar (inşa); edebi denemeler (adab) ve tarih yazmak için kullanılan tek dildi.
Din > Devlet Mezhebi Olarak Şiîlik'in Tesisi

Ana madde: Safevîlerin İran'ı Şiileştirmesi
Şah İsmail, Kızılbaş Alevî olmasına ve On İki İmamcı Şiilik inancıyla uzlaşması pek kolay olmayan Şiî (On iki imamcı Tasavvuf, Alevi) inancına rağmen, Şiâ'nın mezhepsel ileri gelenlerini ülkesine getirerek, onlara sadakatleri karşılığında toprak ve paralar hediye etti. Safevi döneminden sonra ve özellikle Kaçar Alevî-Türkmen hanedanı döneminde Şiî ulemanın rolü artmış, ulema bağımsız ya da hükûmetlerle ortaklaşa rol oynamaya başlamıştır. Safevîler, Alevî-Bektâşî Türkmen tasavvufî geçmişine sahiptirler. Devlet feodal bir teokrasi haline geldi fakat bu din ve devlet ayrılığı biçiminde değildi.[kaynak belirtilmeli] Şah dinsel ve dünyevi yetkilerin her ikisini birden elinde tutuyordu.[kaynak belirtilmeli]
Osmanlı devleti ile süren güç mücadeleleri sırasında Orta Asya'dan Anadolu'ya göç etmekte olan Türkmenler, güzergâhları üzerinde olan Safevî İmparatorluğu'dan geçmekteydiler. Bu nüfus kitlelerini kendi tarafına çekmeyi düşünen Safevîler, Alevilik inancının Türkmenler arasında asimilasyona karşı sabit tutabilmeyi sağladılar. Şah İsmail'in öncelikli hedefi Doğu Anadolu olduğundan burada yaşayan halkların özellikle Zaza Türkmenlerin büyük çoğunluğu ve bir kısım toplulukların İslam'ın Alevî-Bektâşî Tasavvuf silsilesine mensupturlar.
Din > Safevîlerin İran'ı Şiileştirmesi

Ana madde: Safevîlerin İran'ı Şiileştirmesi
Safevîler, mücadele ederek İran'ı 1501'de bağımsız bir devlet olarak birleştirmişler ve İslam tarihinde en önemli dönüm noktalarından birini oluşturan, İsnâaşeriyye mezhebini İmparatorluğun resmî dini olarak belirlemişlerdir. 1502'ye kadar I. İsmail, İran'da Tebriz'in yanı sıra Ermenistan, Azerbaycan ve Dağıstan bölgelerini ele geçirdi. İran'ın çoğunluğunun hâlâ Sünni olduğu bölgelerdeki kontrolünü sağlamlaştırmak için önündeki on yıl boyunca mücadele verecekti. Ordusu ilk 1504 yılında orta bölgelere yayılmıştı. 1510 yılında nihayet Horasan bölgesini ve Herat şehrini fethedip, 1505-1508 yılları arasında güneybatı İran'ı ele geçirdi.
Kültür

Ana madde: Safevî sanatı
Azerbaycan'ın ve İran'ın kültürü Safevî himayesinde gelişti. I. İsmail'in bizzat kendisi Hıtayi daha sonradan da Hatayî ya da Şah Hatayi mahlasıyla Azerice pek çok şiirler yazdı. Şah Tahmasp bir ressamdı. Şah II. Abbas ise Tanî mahlasıyla Türkçe şiirler yazan bir şair olarak da tanınmıştı.
Bu dönemde kiremit imalatı, çömlekçilik, dokumacılık gibi el sanatları gelişirken, minyatürcülük, ciltçilik, dekorasyon ve hattatlıkta büyük ilerlemeler kaydedildi. 16. yüzyılda halı dokumacılığı bir göçebe ve köylü sanatı olmaktan çıkarak, profesyonel tasarım ve imalata dayalı iyi işleyen bir sanayi haline dönüştü. Tebriz bu sanayinin merkezi konumundaydı. Erdebil halıları yalnızca hanedana hasredilmişti. Yanlış adlandırılmış meşhur Polonez Halıları 17. yüzyılda İran'da imal edilirdi.
Geleneksel formlar ve malzemeler kullanan Rıza Abbasi (1565-1635) İran resmini, yarı çıplak kadınlar, gençlik ve aşıklar gibi yeni temalarla tanıştırdı. Onun resim ve hat tarzı Safevi döneminin pek çok sanatçılarını etkileyerek, İsfahan ekolü olarak bilinir hale geldi. 17. yüzyılda uzak kültürlerle - özellikle Avrupa ile gelişen ilişkiler İranlı sanatçılara yeni fikirler verdi. Kısa sürede üç boyutlu görünümü, perspektif ve gölgeyi, yağlı boya kullanmayı benimsediler. O kadar ki, Şah II. Abbas Muhammed Zaman adlı ressamını eğitim görmesi için Roma'ya göndermişti.
İsfahan, Büyük Abbas'ın 1598'te başkentini daimi olarak oraya taşımasından sonra Safevi mimarisinin en seçkin örnekleriyle doldu. 1630'da yapımı tamamlanan imparatorluk camisi Mescid-i Şah ile Mescid-i İmamî, Lütfullah Camii ve İmparatorluk sarayı Âlî Kapu (Osmanlı’daki Bab-ı Âli'ye nispeten) en önemli yapılardır.
En meşhur İslam filozoflarından Molla Sadra, Şah I. Abbas döneminde (1587-1629) yaşadı. En önemli eseri Esfar'dır. Tasavvuf gizemciliği, Şii ilahiyatı ile Aristo ve İşrakiyyun felsefelerini (en önemli temsilcileri İbni Sina ve Sühreverdi idi) sentezleyen ve Hikmetü'l Müte'âliye (Metafilozofi = Transcendent Theosophi) denilen bir düşünüş ortaya koydu.
Abbasi döneminin en önemli tarihçisi Türkmen İskender Bey Münşi'dir. Şah Büyük Abbas dönemini anlattığı Tarih-i Âlemârâ-i Abbasî adlı eseri, Abbas'ın ölümünden birkaç yıl sonra kaleme alınmış olup, tarihi olayların ve şahısların nüanse edilmiş derinliklerini gözler önüne seren çok değerli bir yapıttır.
Safevî şahları

| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
Safeviler Hanedanı (1501-1786)
| Taht ismi | Asıl isim | Resim | Unvan | Doğum-Ölüm | Hükümdarlık başlangıcı | Hükümdarlık sonu |  | Aile bağlantıları | Not |  |
| I. İsmail |  |  | Şah, Sultan | 1487-1524 | 7 Kasım 1502 | 23 Mayıs 1524 |  | Şeyh Haydar'ın oğlu, Uzun Hasan'ın torunu |  |  |
| I. Tahmasp |  |  | Şah, Sahib-i-Kıran, Sultan bar Salatin | 1514-1576 | 23 Mayıs 1525 | 25 Mayıs 1576 |  | I. İsmail'in oğlu |  |  |
| II. İsmail |  |  | Şah | 1537-1577 | 25 Mayıs 1576 | 24 Kasım 1577 |  | I. Tahmasp'ın oğlu | Zehirlenme (?) |  |
| Muhammed Hüdabende |  |  | Hüdabende, Eşref, Sultan | 1532-1596 | 25 Mayıs 1576 | 1 Ekim 1587 |  | I. Tahmasp'ın oğlu | Tahttan indirme |  |
| I. Abbas |  |  | Şahenşah, Sultan, Büyük | 1571-1629 | 1 Ekim 1587 | 19 Ocak 1629 |  | Muhammed Hüdabende'nin oğlu |  |  |
| Safi | Sam Mirza |  | Şah, Mirza | 1611-1642 | 19 Ocak 1629 | 12 Mayıs 1642 |  | I. Abbas'ın oğlu Mohammed Bekir (Safi) Mirza'ın oğlu |  |  |
| II. Abbas |  |  | Şah | 1632-1666 | 12 Mayıs 1642 | 26 Ekim 1666 |  | Safi'nin oğlu |  |  |
| I. Süleyman | Safi Mirza |  | Şah, Hakim-ül Hükema | 1645-1694 | 26 Ekim 1666 | 29 Temmuz 1694 |  | II. Abbas'ın oğlu |  |  |
| Sultan I. Hüseyin |  |  | Şah, Sultan, Sadr-ül Hakim | 1668-1726 | 29 Temmuz 1694 | 11 Eylül 1722 |  | I. Süleyman'ın oğlu | Mahmud tarafından tahttan indirilme ve sonra öldürülme |  |
| II. Tahmasp |  |  | Şah | 1704-1740 | 11 Eylül 1722 | 16 Nisan 1732 |  | Sultan I. Hüseyin'in oğlu | Nadir Şah tarafından tahttan indirilme ve sonra öldürülme |  |
| Ahmed |  |  | Şah, Sultan | 1687-1728 | 28 Eylül 1726 | 30 Mart 1728 |  | I. Süleyman'ın kızı Sehrbanu Begum'un oğlu Mirza Abulkasim'in oğlu | Eşref Hotaki tarafından öldürülme |  |
| III. Abbas |  |  | Şah | 1730-1739 | 16 Nisan 1732 | 22 Ocak 1736 |  | II. Tahmasp'ın oğlu | Nadir Şah kontrolü altında. Nadir Şah tarafından tahttan indirilme ve öldürülme |  |
| Sam |  |  | Şah |  ?–1743 | 1743 | 1743 |  | Sultan I. Hüseyin'in oğlu (?) | Düzmece. Nadir Şah tarafından tahttan indirilme ve öldürülme |  |
| III. Ismail | Mirza Abutorab |  | Şah |  ?–1772 | 1749 | 1749 |  | Sultan I. Hüseyin kızı Meryem Begüm (veya Han Aga Begüm)'ün oğlu | Kerim Han Zend'in kontrolü altında. Tahttan indirilme |  |
| II. Süleyman (Afşar) | Seyyid Muhammad |  | Şah | 1723 veya 1725–? | 1749 | 1750 |  | I. Süleyman (Safavi)'nin kızı Şehrbanu Begüm'ün oğlu | Şahruh tarafından tahttan indirilme ve kör edilme |  |
| III. Ismail | Mirza Abutorab |  | Şah |  ?–1772 | 1752 | 1756 |  | Sultan I. Hüseyin kızı Meryem Begüm (veya Han Ağa Begüm)'ün oğlu | Kerim Han Zend'in kontrolü altında. Tahttan indirilme |  |
| Sultan II. Hüseyin |  |  | Şah |  ?–1753 | 1753 | 1753 |  | Sultan I. Hüseyin'in oğlu (?) | Düzmece. Öldürülme |  |
| II. Mohammad | Abulfath Sultan Muhammed Mirza |  | Şah |  ?–? | 1786 | 1786 |  | II. Tahmasp oğlu Sultan Mirza Huseyin'ın oğlu | Ağa Muhammed Han'ın kontrolü altında. |  |
Atay Uslu

| Atay Uslu> Türkiye Büyük Millet Meclisi  26, 27 ve 28. Dönem Milletvekili |
| --- | --- |
Görevde
Makama geliş  17 Kasım 2015
Seçim bölgesi: Kasım 2015 - Antalya  2018 - Antalya  2023 - Antalya
Kişisel bilgiler
Doğum: 15 Şubat 1970 (55 yaşında) Antalya, Türkiye
Partisi: Adalet ve Kalkınma Partisi
Çocuk(lar): 3
Bitirdiği okul: Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi
Mesleği: Bürokrat, siyasetçi
Atay Uslu (d. 15 Şubat 1970, Antalya), Türk siyasetçi ve bürokrattır. TBMM 26, 27 ve 28. dönem Antalya milletvekili, AK Parti TBMM İnsan Haklarını İnceleme Komisyonu üyesi, Mülteci Hakları Alt Komisyonu başkanı ve TBMM Akdeniz Parlamenter Asamblesi (Akdeniz-PA) Başkanlığı görevlerini yürütmektedir. 2025 Mart ayı itibarıyla Akdeniz Parlamenterler Asamblesi tarafından Büyükelçi ünvanı verilerek Suriye Özel Temsilcisi olarak görevlendirilmiştir.
Yaşamı ve kariyeri

1970 Antalya doğumludur. İlk ve orta eğitimini Finike'de tamamladı. 1987 yılında Finike Cumhuriyet Lisesinden mezun oldu. 1987 yılında Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Kamu Yönetimi Bölümüne girdi. 1991 yılında fakülteyi iyi derece ile tamamladı.
1991-1999 yılları arasında Finike'de tarım ve gıda sektöründe faaliyet gösteren aile işletmesi içinde yönetici olarak çalıştı.
2000 yılında İçişleri Bakanlığının açtığı kaymakamlık sınavını kazanarak Antalya'da mülki idare amirliği mesleğine başladı.
Kamu diploması, kamu yönetiminin yeniden yapılanması, AB fonlarından faydalanılması, güvenlik sektörünün sivil gözetiminin geliştirilmesi, yerel yönetimlerinin Avrupalılaştırılması, afet yönetimi, e-devlet, entegrasyon/uyum politikaları, mülteci hakları konularında çalışmalarda bulundu.
1 yıl süreyle İngiltere Leicester Üniversitesinde eğitim ve araştırmada bulundu.
Isparta Eğirdir, Kütahya Gediz kaymakam vekillikleri görevinde bulundu.
2004 yılında Isparta'nın Yenişarbademli ilçesi kaymakamlığına, 2006 yılında Ağrı Taşlıçay kaymakamlığına atandı.
2007-2010 yılları arasında Antalya İbradı kaymakamlığı görevlerinde bulundu.
2010-2013 yıllarında Van vali yardımcılığı görevinde bulundu.
Van depreminde Van vali yardımcısı görevini yürüttü. 2011 yılında yaşanan büyük felaket sonrası Van'da hayatın normalleşmesi çalışmalarında bulundu. Van Deprem Koordinasyon Merkezi Yöneticiliğini yürüttü. Deprem sürecinin basından 2013 yılı ortasına kadar devam eden yaklaşık 2 yıllık iyileştirme sürecinin koordinasyonda görev aldı. Arama-kurtarma, enkazların kaldırılması ve konteyner kentlerin kurulması, bir yılda 20.000 kalıcı konutun inşası ve teslimi, yeni Van'ın kurulması çalışmalarının içinde bulundu.
2013 yılında İçişleri Bakanlığı Göç İdaresi Genel Müdürlüğü Uyum ve İletişim Dairesi başkanı olarak Ankara'ya atandı.
Düzenli göçmenlerle ve sığınmacılarla ilgili olarak "Türkiye'ye uyumları" konusunda proje uygulamaları ve politika oluşturma çalışmaları yaptı. Yabancıların Türkiye'ye uyumu, hak ve yükümlülükleri konusunda bilgi vermek ve göçmenlerin her türlü sorununa cevap bulmak üzere kurulan çok dilli ilgili Yabancılar İletişim Merkezinin (YIMER-157) kuruluş çalışmalarını koordine etti.
Kasım 2015, 2018 ve 2023 Türkiye genel seçimlerinde Antalya milletvekili olarak seçildi.
Kişisel yaşamı

Seyhan Hanım'la evlidir. Fatima Sezen, Zeynep Hilal ve Ayşe Ezgi adlı üç kız çocuğu sahibidir.