Medya Devleti
Sanat > Heykeltraşlık

Medyen heykeltraşlığını incelemek için temel kaynak, kayalar üzerinde yapılmış kabartmalardır. Bu tür kabartmalar, Medya krallarının kaya mezarlarında ve Bisütun kayalıklarında da yer almaktadır.
Medyanın kayalarda bulunan mezar taşlarının en eskisi Kirmanşah'ın güneyinde, Sakavend yakınlarındadır. Bu mezar taşında kayanın içine bir ölü koyma yeri de oyulmuştur. Üst kısmında bir ateş sunak ve çevresinde bir büyük ve iki küçük kabartma insan figürü yer almaktadır. Tasvirler kaba ve orantısızdır. Traktövkeleri ve yapım teknolojileri açısından Lulubi ve Elam kabartmalarını anımsatmaktadır. Bu mezar taşının kime ait olduğu ise tartışmalıdır.
Kirmanşah ile Hemedan arasında, Sahn adlı yerdeki kaya mezarı dört duvarla çevrili bir yerleşim alanını andırmaktadır. Mezarın kapısının üstünde kanatlı güneş levhası kabartması yer almaktadır. Bu tasvir motifi, eski Sümerlerde yaygın olarak kullanılan ışık ve güneş tanrısının simgesidir. Sonraki dönemlerde bu simgeyi benimseyen Farslar (Farslar), ona bazı değişiklikler yaparak daha karmaşık hale getirmişlerdir. Güneş tasvirine Ahura-Mazda'nın (Hürmüz'ün) figürünü de eklemişlerdir. Diğer kaya mezarları gibi bu mezar da asma evi andırmaktadır. Bu iki kaya mezarının M.Ö. 7. yüzyıla ait olduğu tahmin edilmektedir.
Sonraki Medya kaya mezarları örneği olarak Dukani Davud ve Kızkapan mezarlarını gösterebiliriz. Her iki mezar da M.Ö. 6. yüzyıla aittir.
Dukani Davud mezarı, Hemedan'dan Babilistana giden yol üzerinde yer almaktadır. İ. M. Dyakonov, bu mezarın Medya hükümdarı Astyages'in (M.Ö. 584 – 550) Süleymaniye yakınlarındaki Surdaş köyünün yanında Şehrizar deresinde bulunan kayaya oyulmuş olduğunu, Kızkapan'ın ise Medya hükümdarı Kyaxares'in (M.Ö. 625 – 584) mezarı olduğunu öne sürmektedir. Bu mezarların yapıları açısından birbirine benzediği görülmektedir.
Dukani Davud mezarının giriş kısmında kabartma bir Magi figürü yer almaktadır. Magi'nin figürünün karşısındaki alanda ise bir tasvir bulunmamaktadır. Bu bölüm ya yarım kalmış ya da işlenmemiş kalmış ya da sonradan birisi tarafından silinmiştir. Bu tasvirde Magi, uzun bir elbise giymiş, başında bir miğfer, yüzünde bir sargı, elinde baresma tutarak, ellerini ileriye doğru uzatıp dua okuma pozisyonundadır. Magilerin böyle dua pozisyonu hakkında Avestanın II kitabı olan Yasna'da (29,5 ve 50,8) bilgi bulunmaktadır. Magiler, baresma tuttuğunda, homa içkisi veya ateş karşısında iken ağızlarını sargı ile sararlardı ki, nefesleri kutsal varlıkları kirletmesin. Bu tasvirde de Magi elinde homa içkisi tuttuğundan ağzı sargılıdır.
Kızkapan mezarının sütunları pilyastr şeklindedir. Pilyastrlar arasında tanrıların simgeleri kabartma olarak tasvir edilmiştir. Burada, üstünde dört kanatlı figür olan dairesel levha, aşağıda ay şekli bulunan ve ortasında insan figürü yer alan dairesel levha, üstünde yıldız bulunan dairesel levha gibi kabartmalar yer almaktadır.
E. Hersfeld, birinci ve ikinci tasvirleri Ahura Mazda ile Mitra'nın simgeleri olarak kabul etmektedir. Üçüncü tasvir – yıldızlı levha – eski Sümer'de İştar ve Venüs gezegenini temsil ediyordu. Bu abidede ise Anahita'nın simgesi olabileceği öne sürülmektedir.
Bu mezarın kabartma tasvirlerinde solda karakteristik Magi giysisi içinde bir rahip yer almaktadır. Magi, bu giysinin üstüne boş kolları sarkmış uzun bir örtü giymiştir. Rahibin başında bir miğfer (Ahameniş döneminde bu giysi "patidana" olarak adlandırılıyordu), ağzında ise bir sargı bulunmaktadır. Magi'nin önünde üç basamaktan oluşan bir ateş tapınağı görünmektedir. Tapınağın sağ tarafında kısa giysili bir kral da yer almakta ve onun da ağzında sargı vardır. Hem kralın hem de Magi'nin sol elinde bir yay bulunmaktadır. Burada yay, zafer ve egemenlik sembolüdür. Sağ ellerinin hareketlerinden, tapınağın önünde dua ettikleri anlaşılmaktadır. Bu kabartma tasvir, ciddi bir simetrik kompozisyonda oluşturulmuştur. Figürler kısa boylu gösterilse de, dinamik bir şekilde tasvir edilmiştir. Ateş tapınağı ise daha ihtişamlı ve görkemli bir şekilde verilmiştir.
Bu eserde kralın rahibin sol elinde zafer ve egemenlik simgeleri olan yay ile tasvir edilmesi, tapınağın önünde bir zafer töreninin yapıldığına işaret etmektedir. Eski Lişir Pirini'ye adanmış ve Bisütun'da I. Daran'ı gösteren kabartmalarda da yay, zafer simgesi olarak verilmiş olduğundan, uzmanlar Medyanın Kızkapan mezarındaki tasvirde de yaya geleneksel olarak zafer sembolü ve egemenlik işareti olarak bakıldığını belirtmektedirler.
Dukani Davud ve Kızkapan adlarıyla bilinen bu iki kaya mezarındaki kabartmalar, tasvirlerinin mükemmelliği, oranları ve teknikleri açısından ünlü Ahameniş kabartmalarından hiç de geri kalmamaktadır. İ. M. Dyakonov, Ahameniş kabartmalarının Ahameniş krallarının esir alıp getirdiği Medya ustaları, onların öğrencileri ve diğer Medyalı ustalar tarafından yapıldığını öne sürmektedir. Ayrıca, Bisütun Dağı'ndaki kabartmalı kompozisyonda Medya ustalarına tanıdık gelen daha eski Lulubi kralı Anubanini'nin kabartma sahnesinin tekrarı da tesadüf değildir. Takht-e Jamshid'deki kabartmalarda figürlerin biraz yassı ve alçak şekilde verilmesi de daha eski Medya kabartmalarından gelen bir özelliktir.
Heykeltraşlık sanatında Medya ustalarının çok eski ve zengin plastik gelenekleri, sınanmış deneyimleri ve becerileri vardı. Medya kralları için yapılmış kaya mezarlarının kabartmaları da bunu doğrulamaktadır. Medya kaya kabartmaları – heykeltraşlık sanatı – daha eski Lulubi-Kuti geleneklerine dayanmaktadır. Ayrıca Medya heykeltraşlığına Asur ve Elam kabartmalarının da olumlu etkisi olmuştur. Bu etkinin çoğunlukla esir alınmış ustalar aracılığıyla gerçekleştiği düşünülmektedir.
Medya'nın kaya mezarlarının mimarisi, saf halk konutlarından alınmıştır. Bu mezarların kabartmaları, Medya'nın saray ve tapınçlarını süsleyen taş heykellere kıyasla kaba ve ilkel görünmektedir. Bizim elimize ulaşmayan bu heykeller özel atölyelerde üretilmiştir. Medya'nın başkenti Ekbatan ve diğer şehirlerinde arkeolojik kazılar yapılmadığından, uzmanlar Medya sanatını incelemek için eski Yunan tarihçilerinin bilgilerine, Asur ve Takht-e Jamshid kabartmalarına, oyma şekilli mühürlere, Medya'nın kırsal bölgelerinde bulunan arkeolojik eserlere ve diğer kaynaklara başvurmuşlardır.
Medya kabileleri, Manna, Babil ve Asurlular aracılığıyla eski Sümerlerin dini inançları, sanatı ve kültürü ile yakından tanış olmuş ve bu kültürden faydalanmışlardır. Bu yakınlık, Medya'nın Sümer ülkesine komşu bir bölgede yer alması ve Medyalıların Sümerlerin kültürel mirasçıları olan Babil ve Asur halklarıyla ekonomik, kültürel ve askeri ilişkilerde bulunmasıyla mümkün olmuştur. Medya, M.Ö. 7-6. yüzyıllarda kendi dini inançları, sanatı ve kültürü ile komşu halklar üzerinde etkili olabilmiştir.