Cezire (halifelik eyaleti)
Tarihi > Bağımsız eyalet ve büyük eyalet dönemi

İkinci Fitne sırasında Cezire'nin Kays kabileleri, Suriye merkezli Emevilerin Mekke merkezli rakibi Abdullah ibn el-Zübeyr'i destekledi. Cezire'yi göçe açtığı için içerledikleri Emevilerle özel bir bağları yoktu ve İbnü'l-Zübeyr'in özerkliklerini yeniden sağlayacağını ummuş olabilirler. Kayslar, 684 yılında Şam yakınlarındaki Marj Rahit Muharebesi'nde Emeviler ve aralarında Beni Kelb'in de bulunduğu Arap kabile müttefikleri tarafından bozguna uğratıldı. Kaysların lideri Zufar ibn el-Haris el-Kilabi daha sonra kabilenin desteğini topladı. Fırat ve Habur nehirlerinin birleştiği yerde bulunan müstahkem Ceziran kasabası Karqisiya'dan (Circesium) Emevilere karşı muhalefete başladı. Yaklaşık 686 ile 689 yılları arasında Zufar ve Kaysi müttefiki Umayr ibn el-Hubab el-Sulami, Palmira bozkırlarındaki Kelb'le ve Cezire'deki Tağlib ve onun Rabi'a müttefikleriyle bir dizi baskın ve karşı saldırı düzenledi. Arapça kaynaklarda eyyam (savaş-günleri) olarak geçmektedir. Kayslar ile çatışmaları, onların otlaklarına ve su kaynaklarına tecavüz etmesinden kaynaklanan Tağlib, bu savaşlar sırasında genellikle mağlup oldular, ancak 689'da Umeyr'i öldürdüler, Kelbler ise oradan Kaysların egemen güç haline geldiği Palmira bozkırlarına sürdüler.
Emevi hanedanının Mervani hükümdar hanedanlığı kurucusu Halife I. Mervan'ın (hükümdarlık dönemi  684-685) oğlu Muhammed bin Mervan, Kaysi isyancılarını kontrol altında tutmak için babası tarafından Cezire'nin askeri komutanlığına atandı. Emevilerin Karqisiya'ya karşı bir dizi kuşatmasının ardından Zufar, 691'de Halife Abdülmelik'e (hükümdarlık dönemi  685-705) teslim oldu, İbnü'l-Zübeyr'in davasını terk etti, kendisi ve oğulları için askeri ve saray ayrıcalıkları elde etti. İç savaş, İbnü'l-Zübeyr'in 692'de öldürülmesiyle sona erdi, ancak çoğunlukla Beni Süleym kabilesi tarafından temsil edilen Kayslar ile Tağlib arasındaki baskınlar ve karşı baskınlar, o yıldan Abdülmelik'in hükümdarlığından sonra 694'te sona erene kadar devam etti. Abdülmelik 692'de Cezire'yi Cund Kınnesrin'den ayırdı ve muhtemelen burayı ayrı bir cund (askeri bölge) haline getirdi. Blankinship'e göre bu statü değişikliği 691 yılında Zufar ve Kayslarla varılan anlaşmayla ilgili olabilir. Tarihçi Hugh N. Kennedy'ye göre bu, Abdülmelik'in kardeşi Muhammed bin Mervan'ın isteği üzerine yapılmıştı.
Musul, 721-725'te Cezire'nin bağımlısı haline geldi; bu dönemde Cezire birlikleri, 720'de Irak'ta Yezid bin el-Muhallab'ın büyük isyanını bastırdıkları için Emevi orduları arasında öne çıktı. 702 yılında Muhammed ibn Mervan'ın Cezire valiliğine bağlanan Erminiya ve Azerbaycan kuzey sınır bölgeleriydi. Cezire, Arminiya ve Azerbaycan birlikte Cezire'nin büyük eyaletini oluşturuyordu. İki sınır bölgesi 721/22 yılında Halife II. Yezid (hükümdarlık dönemi 720–724) tarafından Cezire'den ayrıldı ve Cund Hims'ten birlikler buraları garnizona almak üzere getirildi. Cezire birlikleri, Irak'ta ve Halifeliğin uzak doğu vilayetlerinde yaptıkları çok daha kazançlı görevler nedeniyle büyük ihtimalle bölgeleri Suriyelilere bırakmak zorunda kaldı. Yezid'in halefi Hişam, 724'te Cezirelileri Irak'tan ve doğudan çekti ve muhtemelen tazminat olarak 726'da Arminiya ve Adharbayjan üzerindeki kontrollerini yeniden sağladı. İki sınır bölgesinde Hazarlarla yeniden başlayan savaş, Hişam'ın 727'de onların kontrolünü Suriyelilere devretmesine neden oldu, ancak bu Suriye ordusunun 730'da Erdebil'de Hazarlar tarafından yok edilmesi, Cezire hakimiyetinin o tarihten itibaren yeniden kurulmasının yolunu açtı.
Cezire büyük eyaleti, 732'de Muhammed ibn Mervan'ın oğlu, geleceğin Emevi halifesi II. Mervan'ın güç üssü haline geldi. Halife III. Yezid'in 744 yılında ölümünün ardından Mervan, Suriye ordusuna karşı Cezire ordusuyla Harran'da yeni bir iktidar merkezi kurmaya çalıştı. Çoğunlukla Cezireli birlikleriyle Şam yakınlarında Halife Hişam'ın oğlu Süleyman ibn Hişam'ı mağlup etti ve halife oldu. II. Mervan döneminde Cezireliler, o zamana kadar Emevi Halifeliği'nin başlıca askeri unsuru olan Suriyeliler üzerinde üstünlük sağlıyordu.
Her ne kadar Cezireliler Irak'ta Emevilere karşı yeniden ortaya çıkan anlaşmazlıkları büyük ölçüde bastırabilmiş olsalar da, hanedana yönelik asıl tehdit uzak doğudaki sınır vilayeti Horasan'dan geliyordu. Kennedy'nin sözleriyle, "bir sınır ordusunun, Mervan'ın Cezire ve Kafkasya'daki adamlarının [Azerbaycan ve Arminiya] diğer bir sınır ordusunun, Horasan'daki Abbasi yanlısı birliklere karşı mücadelesi olarak görülebilecek bir şey ortaya çıktı. Rekabetleri erken İslam tarihinin büyük bir kısmına hakim olan Abbasiler seyirciden biraz daha fazlasıydı." Abbasiler ve Horasan'dan gelen birlikleri 749'da Kufe'yi ele geçirdiler ve 750'de Cezire'ye saldırmaya başladılar ve burada Mervan'ın ordusuna karşı kesin bir yenilgiye uğradılar.