Deli Ahmet Ağa
İkinci İsyanı

Yeni atanan Vali Abaza Hüsrev Mehmed Paşa, Trabzon'a geç gitmiş ve Hazinedarzâde Süleyman Paşa'nın her rüşvet ve haramiliğine ortak olan Şatırzâde Osman Ağa'ya iltizam vererek dostluk kurmuştur. Rüşvetçi haramilerin dostluğundan çok çekmiş olan Kalcızâde Osman Bey, Deli Ahmet Ağa ve Hacısalihoğlu Ali Ağa, bu gibi yanlış hareketlere zamanında ses çıkarmamanın bedelini çok ağır ödemişlerdir. Bunun üzerine Kalcızâde Osman Bey, Hacısalihoğlu ve diğer ağalarla bir araya gelip, ortak hareket etmek için, Sürmene'ye gönderilen 4-5 bin kişilik maiyeti ile birlikte eskisi gibi Trabzon'da oturmayı Vali Abaza Hüsrev Mehmed Paşa'dan teklif etmiştir. Şatırzâde Osman Ağa'nın bu teklife asla olur verilmemesi gerektiğini söylemesi üzerine, Vali Abaza Hüsrev Mehmed Paşa, bunu kabul etmemiş. Bu olumsuz cevap yetmezmiş gibi Şatırzâde Osman, Vali Hüsrev Mehmed Paşa'ya derebeylerin kalelerinin ve kale benzeri konaklarının yıkılması için tavsiye vermiştir. Bunun sonucunda Vali Hüsrev Mehmed Paşa, Şatırzâde'nin tavsiyesini uymuş ve yıkım emrini vermiştir. Bu olumsuz cevap ve alenen saldırı kararı karşısında haklı çıkan Kalcızâde Osman Bey ve dostları, fena halde kızmış ve hemen ayaklanma hazırlıklarına başlamışlardır. Deli Ahmet Ağa ile amcasının oğlu Alaybeyioğlu Hacı Bey ve Gümrükçüzâde ile birlikte yöredeki diğer ağaları da yanına almış, Sürmene ve Of mıntıkalarındaki vali paşa ve Şatırzâde'nin adamlarını buradan çıkartmışlardır. Deli Ahmet Ağa'nın yöre üzerindeki gücünü ve nelere kâdir olabileceğini iyi bilen silâhşorân-ı hâssadan Ali Ağa, oluşan bu durumdan çok endişelenmiş ve olayın yatıştırılması için payitahta mektuplar göndermiştir. Bunların birinde şöyle yazmaktadır:
"Hüsrev Paşa, bu ağaların hareketini zor durdurabilir. Çünkü Sürmene ve Of denilen bu bölgelerden, 70 - 80 bin kişi çıkar ve bunlar Deli Ahmet Ağa’nın emrinde, Kalcızâde Osman Bey’in saflarında yer alır ve ölüme dahi yürürler. Aynı şekilde Hacısalihoğluları da asker sahibidirler ve Kalcızâde Osman Bey ile ittifak ettikleri için kesinlikle ortak taarruz edecekleri şüphesizdir."
Bu ve bunun gibi sayısız uyarıları dikkate almayan ve Vali Mehmed Hüsrev Paşa'ya büyük güveni olan payitaht, ağalara istediklerini vermemiş. Bunun sonucunda da iki tarafta hazırlıklara başlamıştır. Öncelikle Kalcızâde Osman Bey ve Hacısalihoğlu Ali ittifak etmiş, sonrasında ilki Sürmene'de diğeri de Vakfıkebir'de olmak üzere isyan planlanmıştır. Hacısalihoğlu Ali Ağa'nın kayınpederi Eynesil âyanı Dedezâde Süleyman Bey Görele'den, Deli Ahmet Ağa ile amcasının oğlu Alaybeyioğlu Hacı Bey'de Sürmene ve Çavuşlu mevkilerinden harekete geçmişlerdir. Payitaht, bu ufak çaplı hareketlerin büyümeden, aynı Tuzcuoğlu Memiş Ağa'nın isyanında olduğu gibi elebaşlarıyla anlaşma yapılıp, ikna edilerek yakalanmasını emretmiştir. Tuzcuoğlu Memiş Ağa'nın isyanında kaymakam Çeçenzâde'nin üstlendiği rolü bu olayda da Şatırzâde Osman üstlenmiş ve ağalarla anlaşma yapıldığında bütün rüşvet ve yasadışı gelirlerinin elinden gideceğini bildiğinden, Vali Hüsrev Mehmed Paşa'ya anlaşmanın zayıflık olduğunu ve anlaşırlarsa vali paşanın halk üzerindeki gücünü kaybedeceğini söylemiştir. Bunun üzerine Vali Hüsrev Mehmed Paşa ve Şatırzâde Osman Ağa, ayrı ayrı, Kalcızâde Osman Bey, Deli Ahmet Ağa ve Hacısalihoğlu Ali Ağa ile görüşmeler yapmak istemiştir. Lakin bu görüşmelerin amacı anlaşma yoluyla ağaları isyandan vazgeçirmek değil ele geçirmek, eğer ele geçiremezlerse de birbirlerine düşürmektir. Deli Ahmet Ağa'nın Şatırzâde Osman'ın yanındaki adamından olayın içyüzüne ait bilgi alması üzerine bu görüşmeler yapılmış ancak ağalar tüm bu yalancı ve hileli teklifleri reddetmişlerdir. Bu yaşananlardan sonra Deli Ahmet Ağa, amcasının oğlu Alaybeyioğlu Hacı Bey ve emrindeki ağalarla birlikte Sürmene'yi geçip Yomra'dan Trabzon önlerine, Eynesil âyanı Dedezâde Süleyman Bey'in, 200 kişiyle Görele'den Polathane'yi geçip Trabzon önlerine, Sürmene'den çıkmış olan Kalcızâde Osman Bey'in, maiyetindeki 4 - 5 bin kişiyle dağlık mıntıkaları ele geçirerek Trabzon önlerine, Hacısalihoğlu Ali Ağa'nın Polathane ve Tonya'dan gelen askerleriyle birleşip Trabzon önlerine gelmesi üzerine isyan en parlak halini yaşamıştır. İsyan etmiş olan ağaların nefesini ensesinde hisseden Trabzon Valisi Abaza Hüsrev Mehmed Paşa, Lazistan, Canik ve Karahisar-ı Şarki'den topladığı askerlerle 17 Ocak 1819 tarihinde karşı saldırıya geçmiş ve başına buyruk hareket eden bazı ağaları yenmiştir.
Öncelikle Sürmene'ye doğru ilerleyen kuvvetler, Deli Ahmet Ağa'nın konağına kuşatmıştır. Kendisi Trabzon önlerinde savaşan Deli Ahmet Ağa'nın eşi ve çocukları dahil tüm ailesi yakalanarak Trabzon'a gönderilmiştir. Bu olanları haber alan Deli Ahmet Ağa, gece vakti kale önlerine gelmiş, içerideki adamlarından ailesi hakkında bilgi almış, yakında yapılacak olan büyük harekât hakkında da haberdar edilmiştir. Ailesinin güvende olduğu bilgisini alan Deli Ahmet Ağa, Bayburt dağlarına çekilmiş ve kendisini emniyete almıştır. Bu sırada Dedezâde Süleyman Bey, üzerine gönderilen kuvvetlere konağından savunma yapmış ama sonra kuşatılmıştır. Konağından 3 adet top ve önemli miktarda cephane çıkan Dedezâde, vali paşanın kuvvetleri tarafından ele geçirilmiştir. Polathane üzerine gönderilen kuvvetler karşısında tutunamayan Kalcızâde Osman Ağa ile Hacısalihoğlu Ali Ağa birlikte Tonya'ya çekilmişlerdir. Bunların maiyetlerinde bulunan Bahadıroğlu, Hacıfettahoğlu, Pir Ali Ağa ve diğer birçok ağa da suçlarını itiraf etmiş ve af dilemişlerdir. Tam bu sırada Kalcızâde Osman Ağa ve taraftar ağaları bastırdığını sanan Vali Mehmed Hüsrev Paşa, bu ağaların idamı için İstanbul'dan ısrarla izin istemiştir. Bizzat padişah II. Mahmud tarafından dış tehlikeler sebebiyle, isyancıların öldürülmelerinin daha elverişli bir zamana bırakılarak şimdilik affedilmeleri emrolunmuştur. İdam fermanlarının verilmemesi ve ailesinin serbest bırakılması haberini alan Deli Ahmet Ağa aşağı inmiş, kuvvetleri ile birlikte bir araya gelerek Sürmene'nin tamir ve inşa faaliyetlerini başlatmıştır. Daha sonraları yakılan konağının tabanındaki taşlardan, bugün halen daha faal olan bir cami yapılmıştır. Bu sırada Kalcızâde ve Hacısalihoğlu'yla uzun süredir uğraşan ama bir sonuç alamayan Hüsrev Mehmet Paşa, Kasım 1820'de Trabzon valiliğinden alındı ve yerine Salih Paşa Trabzon valiliğine atandı. Salih Paşa, ağalar sorununu barış yoluyla çözmeye çalışmış, ağalar, âyanlar ve geniş halk kitlelerine öğütler vermiştir. Halk, Vali Salih Paşa'dan vergileri toplayıp rüşvetçilik ve haramilik yapanları istemiş ancak vali paşa halkın bu haklı isteğine karşılık hiçbir şey vermemiştir. Bunun üzerine Haziran 1821'de isyan eden halka destek için Sürmene'den yola çıkıp Trabzon'a gelen Deli Ahmet Ağa, diğer ağalar ile birleşmiş ve kaleye yürümüştür. Bu olanları gören Vali Salih Paşa, kendi emrindeki askerlerden bir ordu göndermiş ve bu askerler, ağalar ile halka saldırmıştır. Deli Ahmet Ağa, bu saldırılar sırasında cengâverce en ön safta savaşmış ve karaciğerinden derin bir yara almıştır. Yaralanan Deli Ahmet Ağa, Bayburt yöresinde bir yaylaya çekilmiş ve yaylada tedavi edilmiştir.