Zile
Tarihçe

Zile'de yerleşimin tarihi Geç Kalkolitik Çağ'a (M.Ö 5000-4000) kadar uzanmakta olup sırasıyla Hitit, Kaşka, Frig, Kimmer, İskit, Asur, Med, Pers, Büyük İskender, Pontus, Roma, Bizans ve nihayetinde 1071 yılında yaşanan Malazgirt Meydan Muharebesinden kısa süre sonrada Türk hakimiyeti altında girmiştir. Dânişmend Gazi ileri harekâtında Zile'nin de bulunduğu birçok yeri ele geçirmiş ve Zile ile birlikte ele geçirdiği toprakları kapsayacak şekilde 1080 yılında Dânişmendliler Beyliği'nin kurmuştur. 1175'te Danişmendliler'in yıkılmasıyla Zile yerleşimi Anadolu Selçuklu Devleti egemenliğine girmiştir. 1243 yılında yaşanan Kösedağ Muharebesi sonrasında Zile önce Moğolların sonrasında da Moğolla'ın aile içinde bölünmesiyle İlhanlılar'ın hakimiyetinde kalmıştır. İlhanlılar'ın zayıflamasıyla da 1335-40 yılı gibi İlhanlı Valisi Alâeddin Eretna tarafından kurulan Eretna Beyliği topraklarına katılmıştır. 1381 yılında da naiplik görevinde bulunan Kadı Burhâneddin'in Eretna Beyliğine son vererek kendi adıyla anılan Kadı Burhâneddin Devleti'ni kurmasıyla Tokat ile birlikte buraya bağlanmış, 1399 yılında da Yıldırım Bayezid tarafından Osmanlı topraklarına katılmıştır.
Hititler zamanında da Zile'nin ismi Anzilia (Uru An-zi-li-ya)  olarak geçmekte olup yerleşimin kuruluşu bu döneme tarihlenmektedir. Strabon, Antik çağlarda Zela adıyla da bahsedilen yerleşimin Asur kraliçesi Semiramis tarafından kurulduğunu belirtmiş, yerleşimin yer aldığı bölgeyi Zelitis ve yerleşimin ortasındaki tepelik alanı da Semiramis Tepesi olarak adlandırmıştır. Hitit döneminde önemli bir yerleşim olman Zile, yarı göçebe Kaşkalar tarafından bazı tarihlerde yağmalandığı görülmektedir. MÖ 1200'lerde Frig egemenliğinden sonra Ahameniş topraklarına katılmış ve batıya ilerlemeye yönelik yapılan kral yolu güzergahı yakınında olmasıyla da yerleşimin önemi artmıştır. MÖ IV. yüzyılda Anadolu'da yaygınlaşmaya başlayan Pers Bereket Tanrıçası Anaitis (Anahita) kültüne ait tapınağa sahiptir. Yılın belirli dönemlerde tapınakta yapılan törenler sayesinde ticari hayatta gelişmesiyle Zile Panayırı kültürünün ortaya çıktığı değerlendirilmektedir. 19. yüzyılda Anadolu'yu gezen ünlü Fransız arkeolog Charles Texier, yılda bir kez pamuk hasadı sonunda düzenlenen panayırı, Anaitis (Anahita) kültü döneminde tapınak etrafında yapılan panayırla özdeşleştirmiştir. Pontus Krallığı egemenliğinde de Zela adıyla yer adlandırılan yerleşim, tanrıların kutsal alanı özelliğini korumuştur. Hristiyanlıkla birlikte Anaitis (Anahita) kültü de ortadan kalkmıştır. Yerleşimden kaynaklarda  "muhterem" anlamına gelen "Sılay" adının yanı sıra  "Harkariye, Kırkıriyye, Karkariyye" olarak da bahsedilmiştir. Evliya Çelebi ise Seyahatnamesi'nde yerleşimi Zeyli olarak adlandırmıştır.
Zile tarihte yerleşim yeriyle birlikte, günümüzde Sorgun ve Akdağmadeni sınırından itibaren Saraykent, Çekerek, Kadışehri'nin tamamı ve Sulusaray, Alaca, Yeşilyurt ilçelerinin bir kısmını içerisine alan geniş bir bölge içinde kullanılmaktadır. Osmanlı idaresine girmesinden sonra 1455 yılı tahririnde Zile, Rum Eyaleti'ine bağlı bir nahiye olarak görülmektedir. 1519 yılına ait defterlerde nahiye statüsünde olan Zile, 1520 yılına ait bir defterde ise kaza olarak görülmeye başlamıştır. Bu tarihte Zile kazasına bağlı nahiyeler; Halk-ı Has, Yeni Müslüman, Meşhedâbâd, İcacı, 
Özükavağı, Kuştaş nam-ı diğer Üçtaş, Karahisar-ı Behramşah, Kızıl Kümbet ve Hüseyinâbâd olmak üzere 9 adettir. 17. yüzyılda Sivas Vilayetine bağlı bir sancak olarak görülmektedir. İlerleyen yıllarda, 1840'a kadar devam eden voyvodalık sistemi içinde Zile kazası da bir voyvodalık sistemini parçası olmuştur. Zile yerleşiminde; 1485 tahririnde 13 mahallede 397 nefer, 1519'da 14 mahallede 419 nefer, 1530'da 14 mahallede 416 nefer, 1574'e gelindiğinde 13 mahallede 1.039 nefer bulunmaktadır. 1574 yılına ait tahrir defteri de dâhil olmak üzere Zile merkezde Gayrimüslim nüfus kaydedilmemiştir. 1695 yılında Zile kaza merkezinin 18 mahalleden (Camii Kebir, Kiskil (Kislik), Minare, Palanga, Hacı Mehmed, Tutlı (Dutlu), Arnavud, Alaca Camii Şerîf, Sakalar (Sâkîler), Yazıcı, Cedid, Molla Yahya, Ali kadı, Şeyh Kulu, Nakkaş, Kethüda, Zincirli Kuyu, Çay) oluştuğu görülmekte olup 596 Müslüman, 233 askeri, 186 din görevlisi, 7 emekli, 10 mesleği belirtilmeyen ve 208 Gayrimüslim olmak üzere 1.240 neferden oluşmaktadır. Kayıtlardan anlaşıldığı üzere, yerleşimdeki Gayrimüslümlerden  44'ü Zile dışında yaşamaktadır (Amasya'da 15, Merzifon'da 17 ve Tokat'ta 12). 1650 senesinde yerleşimi gezen Evliya Çelebi, Türkçede halı ve kilime "Zili" dendiğini, şehirde de halı ve kilimin çokça dokunmasından dolayı yerleşime Zile adı verildiğini belirtmiştir. Evliya Çelebi yerleşimle ilgili olarak, 21 mahallenin bulunduğunu ve kale dibinde kale kayasından aşağı batıya ve kuzeye bakan, bağ ve bahçeli 3.000 adet toprak örtülü ev olduğunu, bağ ve bahçeleri çok olan Zile'nin armudu ve sergi üzümünün meşhur olduğunu ifade etmiştir.
1844-1845 Temettuat defterine göre kaza statüsünde görülen Zile'de 20 mahalle kaydedilmiş olup, bunların 11'inde (Ali kadı, Arnabud, Derun-ı Ka'la, Kethüda, Kislik, Molla Yahya, Nakkaş, Şeyh Ali, Şeyh Kulu, Yazıcı, Zincirli) sadece Müslüman, 8'inde Müslüman-Gayrimüslim (Alaca Mescid, Cami-i Kebir, Cedid, Dutlupınar, Hacı Mehmed, Minare, Palanga, Sakiler) nüfus birlikte ve 1'inde de (Küçük Minare) sadece gayrimüslimler yaşamaktadır. Buna göre Zile kaza merkezinde 2.174 Müslüman hane ve 214 Gayrimüslim hane olmak üzere toplam 2.388 hane olup tahmini nüfusta 10.870 Müslüman ve 1.070 gayrimüslim olmak üzere 11.940 kişidir. Bu tarihte sadece gayrimüslimler tarafından yapılan meslekler ise; kuyumcu, çizmeci, kilitçi, bacacı, tarakçı, arakçı (içki imal edip satan), kassar (leke çıkarıcı, yıkayıcı), keşiş, şarabdar, kökçü ve kürkçülüktür. 15. ve 16. yüzyıllardan itibaren Pazar günleri kurulan pazar ve panayır sayesinde civar yerleşimlerinin de etkileşimiyle Zile'de ticari hayatcanlı bir süreç yaşamıştır.
1860 yılında Tokat Sancağına bağlı Zile kazasının Amasya'ya bağlanması için halkın isteği araştırılmış olup 1862'de Tokat a bağlı kalmasında karar verilmiştir. 1870 yılında Zile kazasının Amasya sancağına bağlı olduğu görülmektedir.1881 yılında Zile Kazasında tahminen; 44.052 Müslim, 1.796 Ermeni ve 138 Kıpti olmak üzere toplam 45.986 nüfus görülmektedir. 1882 yılında Zile kazası; İsa-ı Sagir, Bazlanbac, Acısu, Hacıköy, Kösterelik, Söğütözü, Üçköy, Dikmesöğüd, Kadışehri nahiyelerinden oluşmaktadır.
1881 kayıtlarına göre Zile kazasında 22.026 Müslüman erkek, 11'i Protestan olmak üzere 898 Ermeni erkek ve 69 Gayrimüslim Kıpti erkek görülmektedir. 1883/1884 yılında Zile kazasında; 11 nahiye de 190 mahalle/köyde 9.078 hane olup erkek nüfus 26.785 Müslüman, 6.868 Muhacir ve 1.198 Gayrimüslim olarak görülmektedir. 1903/1904 yılında Zile kazasında kadın ve erkek olmak üzere 61.775 Müslüman, 61'i Protestan olmak üzere 2.772 Ermeni, 277 Kıpti, 112 Rum ve 3 Yahudi (tamamı erkek) olmak üzere toplam 64.939 kişi kaydedilmiştir. 1907/1908 yılında kaza nüfusu 73.869 kişiye çıkmıştır. 1870/1871 tarihinde Zile kazası 52 mahalle ve köyden oluşmakta olup 17.039 Müslüman ve 1.017 Gayrimüslim olmak üzere 18.056 erkek nüfus kaydedilmiştir. 1872/1873 kayıtlarına göre Zile kazasına 23 mahalle ve 148 köy bağlı olup toplam 8.685 hanede 16.840'ı Müslüman ve 1.010'u Gayrimüslim olmak üzere 17.850 erkek nüfus kaydedilmiştir.