Azerbaycan ekonomisi
Tarihi > Azerbaycan SSC Ekonomisi

Azerbaycan'da 28 Nisan işgalinden sonra petrol üretimi uzun yıllar 1900'lerin seviyesine ulaşmadı ve 1921-1922 yıllarında genç Sovyet Cumhuriyeti sadece 2-3 milyon ton petrol üretiyordu. Azerbaycan ekonomisinin daha kapsamlı ve büyük yükselişi, 70 yıldan fazla bir dönemi kapsayan Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti dönemine rastlar. Bu yıllar boyunca Azerbaycan ekonomisinin çoğu alanı önceki dönemlerle karşılaştırıldığında hızla ve kapsamlı bir şekilde gelişmiş, güçlü bir sanayi potansiyeli oluşmuştu. Azerbaycan, İkinci Dünya Savaşı'na kadar Sovyetler Birliği'nin ana petrol kaynağıydı. Abşeron'da petrol ve buna bağlı sanayi kollarına büyük miktarda sermaye yatırılıyor ve bu alanların hızlı gelişimi sayesinde Azerbaycan'da sanayi nispeten hızlı bir şekilde gelişiyordu. İkinci Dünya Savaşı'na kadar Azerbaycan'da halk ekonomisine yapılan toplam sermaye yatırımlarının %65'i sanayinin gelişimi için ayrılıyordu. Sonraki beş yıllık planların hiçbirinde halk ekonomisine yapılan sermaye yatırımlarında sanayinin payı bu kadar yüksek olmamıştı. Ayrıca bu dönemde sanayiye yapılan sermaye yatırımlarının %80'i, özellikle birinci beş yıllık dönemde %86,4'ü petrol ve ilgili sektörlerin payına düşüyordu. Tüm bunlar, İkinci Dünya Savaşı'na kadar en çok petrol ve ilgili sektörler sayesinde Azerbaycan'da sanayinin hızlı gelişimini sağlıyordu. 1941'de Azerbaycan petrol endüstrisinde en fazla petrol üretildi- 23,5 milyon ton.
İkinci Dünya Savaşı sırasında savaşın gereksinimlerini karşılamak amacıyla petrol ve buna bağlı sektörlerin gelişimi ön planda tutuldu. Akademik Yusuf Mammadaliyev'in liderliğinde yeni bir teknoloji ile havacılık benzini üretimi geliştirildi. Azerbaycan'da yüksek oktanlı benzin üretimine başlandı. Azerbaycan'da petrol üretimi, Sovyetler Birliği'nde üretilen petrolün %71,4'ünü oluşturuyordu. Azerbaycan petrolcileri savaş yıllarında ülkeye 75 milyon ton petrol, 22 milyon ton benzin ve diğer petrol ürünleri sağladı. Savaş sırasında her beş uçak, tank ve arabadan dördü Bakü'deki madenlerden çıkarılan ve onun petrol rafinerilerinde üretilen yakıtla çalışıyordu. Savaş yıllarında cephenin petrol ihtiyacının %70'ini, yüksek oktanlı benzin ve yağ ihtiyacının %100'ünü Bakü karşıladı. 1942'de Bakü'nün sanayi kuruluşlarında 130 çeşit farklı silah ve mühimmat üretiliyordu. 1948'de cumhuriyet sanayisi, savaş öncesi seviyeyi aşan ürün üretimine ulaştı ve 1950'de Azerbaycan'ın sanayi ürünleri, 1940'a kıyasla %39 artmıştı. 1941-1970 yılları arasında 146 büyük sanayi tesisi veya 1920-1970 yılları arasında inşa edilen sanayi tesislerinin %60'ı yapılıp hizmete girdi. Azerbaycan sanayisinin gelişiminde önemli rol oynayan Sumgayıt boru üretim, alüminyum ve sentetik kauçuk fabrikaları, Gence Alüminyum Fabrikası, Daşkesen Cevher Zenginleştirme Kombinası, Mingeçevir Hidroelektrik Santrali ve diğer büyük fabrikalar inşa edilip hizmete girdi. Bu yıllarda Sumgayıt, Mingeçevir, Ali-Bayramlı (günümüz Şirvan), Daşkesen gibi yeni sanayi şehirleri kuruldu ve Nahçıvan, Hankendi, Kuba, Gazah, Salyan, Neftçala gibi şehirlerde sanayinin gelecekte daha güçlü gelişmesi için temeller atıldı. Genel sanayi ürün üretiminde Bakü'nün özel payı 1913'te %91,4 iken %72,8'e düştü. 1949'da dünya tarihinde ilk kez denizden petrol çıkarılmaya başlandı. Kısa sürede Bakü, savaşan ordunun önemli bir cephaneliğine dönüştü. Petrol sanayisi, petrol makine mühendisliği, cihaz ve alet yapımı, demircilik, özellikle petrol çıkarımı için boru üretimi, elektrik enerjisi ve diğer sektörlerin oluşturulmasıyla Azerbaycan'da çok güçlü bir sanayi kompleksinin oluşmasını sağladı.
1950-1960'lı yıllarda Sovyetler Birliği'nin diğer bölgelerinde zengin petrol rezervlerinin keşfi ve kullanımı nedeniyle Azerbaycan petrolüne ilgi önemli ölçüde azaldı ve bu sektörlerin gelişiminin yavaşlaması, genel olarak ekonominin büyüme hızını olumsuz etkiledi. 1970'te Azerbaycan SSC'de sanayinin ana üretim fonlarının %70'i, üretilen ürünlerin ise sadece %40'ı yakıt, enerji, metalürji ve kimya sanayileri tarafından elde ediliyordu. Sanayi ürünlerinin sadece %22'sini veren yakıt sanayisinin o dönemde sanayiye yapılan tüm yatırımların %50'den fazlasını aldığı bir gerçekti.
70'li yılların sonlarına kadar Bakü, Sovyetler Birliği'nde hızla büyüyen şehirlerden biriydi. Bu yıllarda Bakü, Sumgayıt, Gence ve Mingeçevir şehirleri tüm şehir nüfusunun %63'üne ev sahipliği yaparken diğer şehirlerde bu oran %37 idi. Bu durum, Bakü'de konut ihtiyacı ve diğer sosyal tesislerin karşılanmasındaki zorlukları daha da ağırlaştırıyordu. 1970'ler ve 1980'lerin ilk yarısında Azerbaycan'da hem genel olarak cumhuriyet ekonomisinin hem de bölgelerin gelecekteki hızlı gelişimini sağlayacak üretim, bilimsel-teknik ve kadro potansiyeli oluşturulmuştu.