Çiçek aşısı
Tarihçe > Variolasyon

Çiçek hastalığının şiddetli formu olan variola major'un ölüm oranı aşılama olmadan çok yüksekti, bazı salgınlarda %35'e kadar çıkıyordu. İnokülasyon, insüflasyon ya da "variolasyon" olarak bilinen bağışıklık kazandırma yöntemi, modern bir aşı geliştirilmeden önce uygulanmış ve muhtemelen uygulama Avrupa'ya gelmeden çok önce Afrika ve Çin'de görülmüştür. Hindistan'da da uygulanmış olabilir, ancak bu tartışmalıdır; diğer araştırmacılar Hindistan'ın eski Sanskrit tıp metinlerinin bu teknikleri tanımlamadığını iddia etmektedir. Çiçek inokülasyonuna ilk açık atıf Çinli yazar Wan Quan (1499-1582) tarafından 1549 yılında yayınlanan Douzhen xinfa (痘疹心法) adlı eserinde yapılmıştır. Ming Hanedanı döneminde Longqing (hükümdarlık dönemi 1567-1572) dönemine kadar Çin'de çiçek aşısının yaygın olmadığı görülmektedir. Çin'de toz haline getirilmiş çiçek hastalığı kabukları sağlıklı kişilerin burunlarına üflenirdi. Hastalar daha sonra hafif bir hastalık vakası geliştirir ve o andan itibaren hastalığa karşı bağışıklık kazanırdı. Bu teknik %0,5-2 ölüm oranına sahipti, ancak bu oran hastalığın kendisinin %20-30 ölüm oranından oldukça düşüktü. Çin'deki inokülasyon uygulamasına ilişkin iki rapor 1700 yılında Londra'daki Royal Society'ye ulaştı; biri Çin'de görev yapan Doğu Hindistan Şirketinin bir çalışanından rapor alan Dr. Martin Lister tarafından, diğeri ise Clopton Havers tarafından. Voltaire'e (1742) göre Türkler inokülasyon yöntemini komşu Çerkesya'dan almışlardır. Voltaire, Çerkeslerin bu tekniği nereden aldıkları konusunda spekülasyon yapmaz, ancak Çinlilerin "bu yüzyıldır" bunu uyguladıklarını bildirir.
Variolasyon, 17. yüzyılın ikinci yarısı boyunca Türkiye, İran ve Afrika'daki hekimler tarafından da uygulanmıştır. 1714 ve 1716 yıllarında, İstanbul'daki İngiliz Büyükelçiliğine bağlı bir doktor olan Emmanuel Timoni ve Giacomo Pylarini tarafından İngiltere'deki Royal Society'ye Osmanlı İmparatorluğu'ndaki Türk inokülasyon yöntemine ilişkin iki rapor sunulmuştur. Kaynaklarda Mary Wortley Montagu için; "Leydi Mary Osmanlı İmparatorluğu'ndayken, çiçek hastalığına karşı variolasyon adı verilen yerel inokülasyon uygulamasını keşfetti" denilmektedir. 1718'de beş yaşındaki oğluna çiçek aşısı yaptırdı. Oğlu çabucak iyileşti. Londra'ya döndü ve 1721'de bir çiçek hastalığı salgını sırasında Charles Maitland'a kızını aşılattı. Bu durum Britanya kraliyet ailesinin ilgisini çekmiş ve Newgate Hapishanesindeki mahkûmlar üzerinde bir variolasyon denemesi gerçekleştirilmiştir. Bu başarılı oldu ve 1722'de Galler Prensesi Ansbachlı Caroline, Maitland'ın çocuklarını aşılamasına izin verdi. Bu çeşitlemelerin başarısı İngiliz halkına prosedürün güvenli olduğu konusunda güvence verdi.
...hastanın bileklerini, bacaklarını ve alnını yaralar, her bir yaraya taze ve nazik bir kabarcık yerleştirir ve sekiz ya da on gün boyunca orada bağlar, bu sürenin sonunda hasta inandırıcı bir şekilde bilgilendirilirdi. Hasta daha sonra hafif bir [çiçek hastalığı] vakası geçiriyor, iyileşiyor ve bundan sonra bağışıklık kazanıyordu.
—Dr. Peter Kennedy
Şiddetli bir salgın tarafından teşvik edilen variolasyon, Kuzey Amerika'da ilk kez 1721 yılında uygulanmıştır. Bu uygulama Boston'da 1706'dan beri bilinmekteydi; vaiz Cotton Mather, köle olarak tuttuğu Onesimus'tan bu yöntemi öğrenmişti; Onesimus da birçok akranı gibi kaçırılmadan önce Afrika'da inoküle edilmişti. Bu uygulama ilk başta çok eleştirildi. Ancak yapılan sınırlı bir deneme, variole edilen 244 kişiden altısının öldüğünü (%2,5), 5980 kişiden 844'ünün ise doğal hastalıktan öldüğünü (%14) gösterdi ve bu işlem tüm kolonilerde yaygın olarak benimsendi.
İnokülasyon tekniğinin binde bir ölüm oranına sahip olduğu belgelenmiştir. Kennedy'nin açıklamasından iki yıl sonra, Mart 1718'de Dr. Charles Maitland, İngiltere'nin Türk sarayındaki büyükelçisinin beş yaşındaki oğlunu, büyükelçinin eşi Mary Wortley Montagu'nun talimatıyla başarılı bir şekilde inoküle etti ve dört yıl sonra bu uygulamayı İngiltere'ye tanıttı.
Mary Wortley Montagu'nun Sarah Chiswell'e yazdığı 1 Nisan 1717 tarihli Türk Büyükelçiliği mektubunda bu uygulama anlatılmaktadır:
Aramızda çok yaygın olan ve ölümcül olan çiçek hastalığı, burada aşılama yönteminin icadı sayesinde tamamen zararsız hale getirilmiştir. Bu operasyonu yapmayı kendilerine iş edinmiş bir grup yaşlı kadın var. Her sonbaharda, sıcakların azaldığı eylül ayında insanlar birbirlerine haber göndererek ailelerinde çiçek hastalığına yakalanan olup olmadığını sorarlar. Bu amaçla partiler düzenlerler ve bir araya geldiklerinde (genellikle on beş ya da on altı kişi bir araya gelir) yaşlı kadın elinde en iyi çiçek hastalığı maddesiyle dolu bir fındık kabuğuyla gelir ve hangi damarların açılmasını istediğini sorar. Kendisine sunduğunuz damarı hemen büyük bir iğneyle yırtar (ki bu size sıradan bir çizikten daha fazla acı vermez) ve iğnenin baş kısmına sulanabilecek kadar zehir koyar ve küçük yarayı içi boş bir kabuk parçasıyla bağladıktan sonra bu şekilde dört ya da beş damar açar. ... Çocuklar ya da genç hastalar günün geri kalanında birlikte oynarlar ve ayın sekizine kadar gayet sağlıklıdırlar. Sonra ateş onları ele geçirmeye başlar ve iki gün, nadiren de üç gün yataklarından çıkmazlar. Yüzlerinde çok nadiren yirmi ya da otuzun üzerinde ateş olur, bu da asla belirti vermez ve sekiz gün içinde hastalıktan önceki kadar iyi olurlar. ... Bu hastalıktan ölen hiç kimse yok ve sevgili küçük oğlum üzerinde denemeye niyetlendiğim için bu deneyin güvenliğinden çok emin olduğuma inanabilirsiniz. Bu yararlı buluşu İngiltere'de moda haline getirmek için çaba gösterecek kadar vatanseverim ve içlerinde insanlığın iyiliği için gelirlerinin bu kadar önemli bir bölümünü yok edecek kadar erdemli olduğunu düşündüğüm birini tanısaydım, doktorlarımızdan bazılarına bu konuda özellikle yazmaktan geri kalmazdım, ancak bu hastalık onlar için, buna bir son vermeyi üstlenecek cesur bir adamı tüm kızgınlıklarına maruz bırakmayacak kadar faydalıdır. Belki geri dönecek kadar yaşarsam onlarla savaşmaya cesaret edebilirim.