Kız Kulesi (Bakü)
Tarihi

Kale duvarları üzerindeki bir kitâbede Arapça şu sözler yazılıdır: "Davud'un oğlu Mesud'un kulesi". Bazı araştırmacılar, bu kişinin Kız Kulesi'ni yaptıran feodal yönetici olduğunu düşünmektedir. Ancak bu tür kısa kitâbelerde genellikle mimarların adının yazılı olduğu göz önüne alındığında, "Davud'un oğlu Mesud"un Kız Kulesi'ni inşa eden mimar olduğunu söylemek mümkündür.Kitâbenin yazı tarzı ve hattı, 12. yüzyıl yazısına yakın olduğu için Kız Kulesi'nin bu dönemde inşa edildiği tahmin edilmektedir. 
Öte yandan, birçok bilim insanına göre Kufi yazılarının 10-12. yüzyıllarda kullanıldığı için Kule’nin (üst kısmı) o dönemlerde inşa edildiği düşünülmektedir.
Ancak bazı bilim insanları bu görüşlerin yanlış olduğunu iddia etmektedir. Taşların karışım harcından – kireç karışımından kullanılması üzerine İlyas Babayev ve Kara Ahmedov gibi arkeologlarımız belirli sonuçlara ulaşmışlardır. Onlar, Gebele'deki birinci milenyumun ilk yüzyıllarına ait olan eseri temel almışlardır. Orada da eser aynı kireç karışımı ile yapıldığı için, Kız Kulesi'ni de antik döneme ait saymışlardır. Bu görüşü Sara Hanım Aşurbeyli de doğrulamıştır.
Kız Kulesi'nin inşa tarihi gibi, işlevi hakkında da öne sürülen görüşlerin birçoğu inandırıcı argümanlara dayanırken, bazıları varsayım ve uydurmanın ötesine geçememektedir. SSCB dönemi basınında yayılan ve Kız Kulesi'nin güya Roma İmparatoru Domitianus’un (1. yüzyıl) onuruna inşa edilmiş "Caesar Tapınağı" olduğu yönündeki bilgi, tarihsel ve bilimsel bir temeli olmayan, yanlı bir uydurmadır.
İşlev açısından Kız Kulesi'nin Ziggurat’ın Abşeron versiyonu, ateşperestlik tapınağı, sessizlik kulesi, gözetleme kulesi, rasathane, pasif savunma yapısı gibi farklı işlevlere sahip olabileceği konusunda çelişkili görüşler öne sürülmüştür. Profesör Cafer Kiyasi, “Kız Kalesi'nin ilk inşa amacı üzerinde durmadan şunu söyleyebiliriz ki, yapı uzun süreli pasif savunma amacıyla inşa edilen kule tipi kalelerin tipik özelliklerine sahiptir: duvarları çok kalındır (aşağıda 5 m, yukarıda 4 m), kuleye saldırıyı zorlaştırmak için birinci ve ikinci kat arasında merdiven yapılmamış, duvarın içinde ağzı üçüncü kata açılan bir su kuyusu bulunmaktadır, gövdesine bitişik burçlu kale duvarı uzanmaktadır. En önemlisi ise iç mekân yapısı bakımından Kız Kalesi, Abşeron kalelerinin dairesel kuleleri ile benzerlik gösterir, ancak onlardan yükseklik ve kat sayısı bakımından farklıdır.” Yapının mimari yapısına dayanarak tarihini antik dönemlere kadar götüren bazı araştırmacılar, Kalenin Zerdüşt dönemi - Zerdüşt tapınağı, ateşperestlik mabedi olduğunu öne sürmüşlerdir. Bu araştırmacılara göre Ateşgah tapınağı olan Kız Kulesi, MÖ 8-7. yüzyıllarda Caspiana ve Medya'nın burçlu tapınaklarının etkisiyle Hazar Denizi kıyısında, doğal olarak yanan ateşlerin arasında, eski ateş şehri "Ateşi Baguan"da inşa edilmiş olabilir.
Birçok bilim insanına göre, Kız Kulesi'nin Çırakkale savunma kalesine benzerliği göz önüne alındığında, Gilgilçay savunma sistemine ait olduğu da söylenebilir. Kız Kalesi'nin Kuzeydoğu Albanya savunma kalelerindeki mimari unsurlarla benzerliğini vurgulayan bazı uzmanlar, onu MS 5-6. yüzyıllara da atfetmektedir.
Tarihsel olarak bilinir ki, Kafkas Albanyası’nın güney şehirlerinden sayılan Bakü, Sasani etkisi altındaydı. Kız Kalesi'nin Sasani İmparatorluğu'nun kuzeydeki "Merzbanlığı"nda, yani Albanya topraklarında inşa ettirdikleri savunma sistemine dahil olduğunu düşünmek mümkündür. Yüzyıllar boyunca çeşitli savaşlarda zarar gören Kız Kalesi, zamanla restore edilmiş ve Orta Çağ'da Bakü kale duvarlarıyla birlikte şehrin savunmasında görev almıştır. Bu, yapının inşaat yapısındaki değişikliklerle de kanıtlanmaktadır. Kale, öyle bir şekilde inşa edilmiştir ki, şehir düşmanlar tarafından fethedildiğinde, dönemin hükümdarı veya ona yakın kişiler, kale kapılarını kapatarak uzun süre direniş gösterebilsinler. Bütün bunlar, savunma amaçlı kalelere özgü olduğundan, herhangi bir tapınak, gözetleme kulesi veya rasathane için böyle savunma önlemlerinin alınması gereksiz olurdu. Elbette, yapının dönemin şartlarına uygun şekilde kullanılması reddedilmemektedir. Kız Kalesi'nin Abşeron'daki savunma tipi ihtişamlı kalelere (Merdekan, Ramana, Şüvelan, Nardaran kaleleri) benzerliği de dikkat çekmektedir.