Balaban Ağa Camii
Konumu ve mimarisi > Üst kısmı

Cornelius Gurlitt (üstteki) ve Alexander van Millingen'in eserlerinde yer alan yapının planı
İstanbul'un Fatih ilçesinin Balabanağa Mahallesi'nde yer alan yapının bulunduğu alanın bir kısmı günümüzde Harikazadeler Sokağı üzerine denk gelirken bir kısmında bir otel bulunur. Yer aldığı mahalle, adını camiden almıştır.
Neredeyse dairesel planlı kâgir yapının çapı 10,60 m'ydi. Batıya bakan kısmında daire bozulup düz bir şekil alırken doğuya bakan kısmında ise apsis benzeri dikdörtgensel bir çıkıntı vardı. Batı cephesinin ortasında konumlanan ilk giriş kısmı; 1,80 m genişliğinde ve mermer söveliydi. Güneybatı cephesindeki paye üzerine tuğladan inşa edilen minareye çıkan merdivenin giriş kısmını kapamasından ötürü bu giriş kısmı kapatılarak kuzeybatı kısmına yeni bir giriş açılmıştı. Son cemaat yeri, yapının batı ve kuzeybatı kısımlarını yarım daire şeklinde, kısmen saracak bir biçimde konumlanıyordu. Duvarla çevrili diğer cephelerinde ise hazîresi vardı.
Yapının iç kısmı altıgen plana sahipti. Her bir duvarda, 2,70 m genişliğinde ve 1,25 m uzunluğundaki birer nişin oluşturduğu hücre varken yalnızca doğudaki nişin ölçüleri 2,75 × 1,85 m'ydi. Giriş kısmının yer aldığı hücre dışındaki beş hücrenin arka duvarında, 1,60 m genişliğinde birer pencere vardı. Hücrelerin her iki yanında yer alan iki köşeli payeler, kemerlerle birbirine bağlanıyordu. Bu altı payeye oturan kubbenin üstünde ise kiremit kaplı ahşap bir çatı yer alıyordu. İç cephedeki duvarlar 1 m'ye kadar; 20–25 cm kalınlığında, 35–40 cm uzunluğundaki kesme taşlarla örülmüş ve içerdiği tuğla tozundan ötürü kırmızı harca sahipti. Taşların ardından; 3,5–4 cm kalınlığında, 36,5–37 cm uzunluğundaki tuğla örgüsü geliyordu. Tuğlaların arasında ise 3,5–4 cm kalınlığında harç vardı.
Mamboury; dış kısımdan dairesel içten ise altıgen planlı olması ve aynı teknikle inşa edilmesiden ötürü binanın mimarisinin, Hodegon Manastırı kazılarına ortaya çıkan vaftizhaneyi anımsattığını yazar. Harald Koethe yapıyı, Havariyyun Kilisesi yakınlarındaki I. Konstantin'in anıt mezarının bir benzeri ve taklidi olarak nitelerken Eyice de bu iddianın haklı olduğunu ifade eder. Eyice yapının, Selanik'teki Rotunda ile benzerlikler gösterdiğini belirtir. Rudolf Naumann ile Hans Belting ise, Antiohos Sarayı'nın Aziz Eufemia Kilisesi'ne çevrilmesi sonrasında, sarayın altıgen salonuna eklenen dört anıt mezardan ikisiyle kıyaslar. 2 ve 3 numaralı anıt mezarların da altışar adet dikdörtgen nişi olduğundan bahseden ikili, yapıların dışlarının ise onikigen olduğunu belirtir.
Cornelius Gurlitt (üstte) ve Alexander van Millingen'in eserlerinde yer alan yapının kesiti
Payelerin alt kısımlarını kaplayan 45 cm yüksekliğinde ve 7 cm kalınlığındaki profilli mermer dadolar ile duvarların iç kısımlardaki kalan alanları kaplayan farklı renklerdeki mermerlerin sökülmesinin ardından alçıyla kaplanan duvarlara freskler yapılmıştı. Kuzey duvarında, 40 cm'den itibaren, üzerinde siyah çizgiler bulunan beyaz mermer taklidi bir katman vardı. Kuzeydeki payenin iç cephesine, beyaz zemin üzerine konturları siyah ve içi kırmızı olan bitki motifleri işlenmişti. Doğudaki hücrenin duvarlarında mor ve mavi zemin üzerinde yuvarlak çizgiler ile bir kitâbenin birkaç harfi vardı. Yapıda, insan tasvirlerinin olduğu freskler de bulunuyordu. Mansel, rastladığı bir freskte görülen kırmızı çizgili sarı kanatların bir melek tasvirine ait olabileceğini belirtir. İzlenimci üslupta yapılan freskler, 14. yüzyıla aitti. İçlerinde kırmızı, mavi, sarı ve yeşil renklerin; üzerilerinde ise mermer damarlarını taklit eden siyah çizgilerin olduğu kare bölümlere ayrılmış 35 cm kalınlığındaki friz, duvarların 1,40 m yüksekliğinde başlıyordu. Doğu ve güneydoğu hücreleri arasındaki payenin iç cephesinde bir mihrap konumlanmıştı.