Fenerbahçe-Galatasaray derbisi (basketbol)
Erkekler > Tarihçe > İlk karşılaşma ve Galatasaray'ın üstünlüğü (1945-1954)

Türk sporunun ezeli rakipleri Fenerbahçe ile Galatasaray 1945 tarihine kadar futbolun haricinde, çim hokeyi, voleybol, hentbol, sutopu ve atletizm'de ikili müsabakalarda karşı karşıya gelmişler; ayrıca boks, kürek, yüzme, yelken, atlama, bisiklet sporlarında çeşitli şampiyona ve turnuvalarda kozlarını paylaşmışlardır. Basketboldaki ilk karşılaşma ise 21 Ocak 1945 tarihinde Teşvik Turnuvası vesilesiyle gerçekleşmiştir.
Bu dönemde Beden Terbiyesi ve Genel Müdürlüğü'ne bağlı ulusal federasyonlar çeşitli sporlarda Türkiye Şampiyonası gibi ulusal turnuvaları düzenlerken, Genel Müdürlüğe bağlı il bölge müdürlükleri (ajanlıkları) da yerel lig ya da şampiyonaları tertip ederdi. İstanbul Basketbol Bölge Müdürlüğü 1940'lı yıllardan itibaren İstanbul Erkekler Basketbol Ligi'nden önce takımları hazırlamak amacıyla tüm liglerdeki kulüplerin katılımıyla teşvik turnuvası düzenlerdi (bu turnuvalar basketbol ve voleybolda Türkiye Ligi başlayana kadar ve masatenisinde ise 1990'lı yıllara kadar düzenli olarak yapıldı).
1944 Kasım ayında kurulan Fenerbahçe basketbol takımı 1944-45 sezonunun Teşvik Turnuvası'nda karşısında ilk turda güçlü Galatasaray'ı buldu. İki takım ilk maçlarını şu kadrolarıyla oynadılar:
Fenerbahçe: Şükrü Mete, Jak Habib, Hanri Duvenyas, Mişel Gabay, Moris Meşulam, Öjen Raad, David Filiba, Silvio Guerson.
Galatasaray: Nihat Ertuğ, Ali Uras, Suat Kesim, Samim Göreç, Satı İpek, Sermet Türkmenoğlu.
Eminönü Halkevi Spor Salonu'nda oynanan maç 48-15 Galatasaray'ın galibiyetiyle bitti. Galatasaray basketbolunun öncülerinden Turgut Atakol ve Fenerbahçe'nin basketbol şubesi kurucularından Cem Atabeyoğlu karşılaşma sonrası birbirlerini tebrik ederken, basketbol sporunda da ezeli rekabetin başlamasını da kutladılar.
1945-46 sezonunda Fenerbahçe İstanbul 2. Lig şampiyonu olup 1946-47 sezonundan itibaren 1. Ligde mücadele etmeye hak kazanınca iki takımın karşılaşmaları düzenli bir hal aldı. Bu sezon 26 Ocak 1947 tarihinde ilk kez İstanbul Ligi'nde karşı karşıya gelen ezeli rakiplerden gülen taraf bu defa 38-32'lik sonuçla yine Galatasaray olduysa da; Fenerbahçe hem aradaki farkı kapadığını gösterdi hem de Galatasaray'ı sürpriz bir şekilde mağlup eden dönemin güçlü takımı (1943-44 sezonunun şampiyonu) Kurtuluş'u 9 Şubat 1947 tarihinde 36-29 yenerek Galatasaray'ın averajla şampiyon olmasını da sağladı.
Buna rağmen basketbolda tarihinin en parlak dönemini yaşayan Galatasaray (sarı-kırmızılı takım 1945'ten 1954'e kadar 10 kez üst üste İstanbul, 1947-1950 arasında dört kez üst üste Türkiye şampiyonu olmuş ve Yenilmez Armada lakabını almıştı), rakibine ilk 13 karşılaşmada şans tanımadı. 1951 ve 1952 yıllarında oynanan üç maçta Galatasaray rakibini 58-55, 56-54 ve 35-34 gibi az farklarla mağlup ederken, ezeli rekabetteki en farklı sonuç da bu döneme denk geldi. 15 Ocak 1950 günü İTÜ Salonu'nda yapılan lig maçında Galatasaray Fenerbahçe'yi 105-39 yenerken ezeli rekabetin en farklı sonucuna imza attı. Büyük maddi sıkıntılar içindeki sarı-lacivertli takım çoğu millî oyunculardan oluşan tam kadro Galatasaray'ın karşısına beş kişiyle çıkabilmiş, beş faul gören oyuncuları nedeniyle, 16. dakikadan itibaren 4, 26. dakikadan itibaren 3 kişiyle mücadele vermek zorunda kalmıştı. Söz konusu maçın öyküsü ünlü spor tarihçisi Cem Atabeyoğlu'nun Fenerbahçe Basketbol takımının 50. kuruluş yıldönümü vesilesiyle 1994 yılında kaleme aldığı kitapta şu şekilde özetlenir:
Bu maçta “Yenilmez Armada”nın o ünlü ve güçlü “Ali Uras, Hüseyin Öztürk, Erdoğan Partener, Yalçın Granit, Yılmaz Gündüz, Ayhan Öz ve Ertem Göreç’ten kurulu kadrosunun karşısına Fenerbahçe, sadece beş oyuncudan (Ayduk Koray, Enir Günşar, Affan Başak, David Filiba, Silvio Guerson) kurulu bir takımla çıkmak zorunda kalmıştı. Sakatlıklar ve hastalıklar yüzünden altıncı adamı bulup yedek sırasına oturtamamıştık.
Affan, daha ilk yarı sonuçlanmadan faul sayısını doldurup safdışı kalmıştı. Oyuna dört kişiyle devam eden Fenerbahçe, ikinci yarının altıncı dakikasında da Filiba’nın faullerini doldurup çıkmasıyla son 14 dakikayı 3 kişiyle oynamak zorunda kalmıştı. Sahadaki 3 Fenerbahçeli, Ayduk Koray, Enis Günşar ve Silvio Guerson, o güçlü rakip karşısında haysiyet dolu, ölümüne mücadele vermişlerdi. Fakat onların beşe karşı üç olarak verdikleri bu amansız mücadele, ağır yenilgiyi önleyememişti. Son nefesine kadar amansız bir savaş verilmiş, ancak kale düşmüştü..
4 Şubat 1951 tarihli Fenerbahçe - Galatasaray Lig maçı ise Fenerbahçe tarihi açısından önemli bir dönüm noktasıdır. Bu tarihlerde, Fenerbahçe Yönetim Kurulundaki bazı yöneticiler basketbolu bütçede israf yaratan bir faaliyet olarak görürken, Galatasaray'a galibiyetler sunan bir şube olarak algılıyor; takımın Modaspor'a devrini tezekkür ediyorlardı. Galatasaray maçı 56-54 kazanırken, Fenerbahçe basketbol takımı da çıkardığı oyunla içerideki eleştirileri susturuyor ve Şubenin kapatılması ve takımın olduğu gibi Modaspor’a devredilmesi konusu Yönetim Kurulu Toplantılarında bir daha gündeme getirilmiyordu.
II. Dünya Savaşı sırasında ve ardından geçen yıllarda yaşanan ekonomik darboğaz nedeniyle A takımına gerekli tahsisatı ayıramayan Fenerbahçe, 1952-53 sezonunda futbol takımının İstanbul Profesyonel Ligi'nde kazandığı namağlup şampiyonluğun getirdiği ekonomik ferahlama sonucunda basketbola ayırdığı bütçeyi 2.250 TL'den 14 bin TL'ye çıkarınca başta Altan Dinçer gibi skorer bir yıldızın da transferiyle güçlü bir kadro kurabilmeyi başardı. 27 Mart 1954 tarihinde 1945 yılından beri İstanbul şampiyonluğunu elinde tutan ve Yenilmez Armada olarak adlandırılan Galatasaray'ı lig maçında 71-61 mağlup eden Fenerbahçe, potalardaki üstünlüğün ezeli rakibinden kendine geçtiğini ilan etti.
Bu maçta takımların kadroları ve oyuncuların attıkları sayılar şu şekildedir:
Fenerbahçe: Altan Dinçer (28), Sacit Seldüz (15), Erdoğan Karabelen (14), Nejat Diyarbakırlı (8), Hikmet Vardar (4), Erol Demiroma (2).
Galatasaray: Yalçın Granit (31), Sadi Gülçelik (10), Cemil Sevin (7), Özer Salnur (7), Yüksel Alkan (6).