Kara delik
Notlar ve kaynaklar

1^ Burada Schwarzschild kara deliğinden söz edilmektedir.Trou noir de Schwarzschild 26 Mayıs 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
2^Supermassive black hole 27 Eylül 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
3^Intermediate-mass black hole 25 Kasım 2007 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
4^Primordial black hole 15 Kasım 2007 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
5^ Karl Schwarzschild 29 Mayıs 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Über das Gravitationsfeld eines Massenpunktes nach der Einsteinschen Theorie, Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften, 1, 189-196 (1916).
6^Uhuru 27 Şubat 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. tarafından yapılan Cygnus X-1’in 17 Kasım 2007 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. ilk gözlemleri. X-Ray Pulsations from Cygnus X-1 Observed from UHURU, Astrophysical Journal Letters 8 Mayıs 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi., 166, L1-L7 (1971) Bkz. link21 Ocak 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
7^Uhuru 27 Şubat 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. gözlemlerinden hareketle, Cygnus X-1 17 Kasım 2007 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.'in bir kara delik olduğuna dair ilk belirtilerin yayımlandığı makale:D. M. Eardley & William H. Press, Astrophysical processes near black holes, Annual Review of Astronomy and Astrophysics 15 Eylül 2010 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi., 13, 381-422 (1975) Bkz. link. 21 Ocak 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
8^ Genel görelilik kuramı kuantum mekaniği 13 Nisan 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. etkilerini göz önünde bulunduramayan bir rölativist 22 Nisan 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.çekim 29 Şubat 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. kuramıdır. Oysa çekimsel tekillik, kuantum etkilerinin baskın rol oynadığı bir bölgedir.
9^No hair theorem 27 Kasım 2007 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
10^Uzayzaman veya mekân-zaman terimi şu örnekle daha iyi anlaşılabilir: Geceleyin çıplak gözle veya teleskopla yıldızlarla dolu gökyüzüne baktığımızda aslında o an gördüğümüz yıldızların geçmişini, kozmosun geçmişini görmekteyiz. Çünkü hepsi de Dünya'mıza belirli bir ışık-yılı uzaklıkta olduklarından, bu yıldızlardan çıkan ışıkların Dünya'ya ulaşması yıllarca vakit almıştır. Ters bir örnek vermek gerekirse, 220 milyon ışık yılı uzaklıktaki bir galaksiden Dünya'yı gözlemleyebilseydik veya oradaki bir zeki canlı teleskopuyla Dünya'yı şu an gözlemliyor olsaydı; ancak Dünya'nın dinozorların bulunduğu 220 milyon yıl önceki halini görebilecekti. Dolayısıyla, mekân ve zaman birbirinden ayrı düşünülemeyeceğinden bu dört boyutlu (mekânın üç boyutu+zaman) duruma uzayzaman denmektedir. Bir cetvelin iki nokta arasındaki uzaklığı ölçmesi gibi, saat de zaman koordinatları arasındaki uzaklığı ölçer. Genel görelilik kuramı, kütleçekimin nasıl işlediğini anlatırken çekimi bir kuvvet olarak ele almaz; cisimlerin çevrelerindeki çekim alanlarının, uzay ve zamanın bükülmesi sonucu oluştuğunu öne sürer. Cisimler, sahip oldukları kütleleriyle orantılı olarak uzayda çukurluklar oluşturur ve zamanın akışını yavaşlatırlar. Genel bir ilke olarak, uzayda, bir yerdeki zamanın akışı oradaki uzayzaman “eğim”ine bağlı olarak ya yavaşlar veya hızlanır. Çekim alanının gücü arttıkça uzayzaman eğriliği artış gösterir. Kısaca, madde uzayzamanın nasıl eğrileceğini belirler, uzayzaman da maddenin nasıl davranacağını belirler.
11^Frame dragging 16 Ocak 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
12^Gravity Probe B uydusu 11 Eylül 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.,özellikle bu etki konusunu aydınlığa kavuşturmak üzere 2004'te furlatılmıştır.
13^Ergosphere 4 Haziran 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
14^Robert M. Wald 13 Eylül 2006 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi., General Relativity, University of Chicago Press, 1984, 498 sayfa(ISBN 0-226-87033-2).
15^Accretion disc 8 Mart 2009 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
16^John Michell'in 14 Nisan 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi., Henry Cavendish'e 29 Mayıs 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. yazdığı bir mektupta bu konu ele alınır. On the Means of Discovering the Distance, Magnitude, &c. of the Fixed Stars, in Consequence of the Diminution of the Velocity of Their Light, in Case Such a Diminution Should be Found to Take Place in any of Them, and Such Other Data Should be Procured from Observations, as Would be Farther Necessary for That Purpose., Philosophical Transactions of the Royal Society of London 12 Eylül 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi., 74, 35-57 (1784) Bkz.link. Bkz. Kara deliklerin tarihi 17 Ocak 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
17^Espace velocity 9 Nisan 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
18^Gravitational redshift 27 Kasım 2007 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
19^Puits de potentiel 24 Mayıs 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
20^Event horizon3 Şubat 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
21^Point of no return19 Şubat 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
22^Blue shift15 Kasım 2012 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
23^Şu halde kara delik üzerine düşen nesnenin hareketinin "donduğu" veya durduğu söylenebilir. Pratikte durmasından önce görülmez hale gelir.
24^Force de marée25 Haziran 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
25^Stellar black hole20 Ocak 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
26^Ayrıntılar için bkz. Force de marée#Cas des trous noirs18 Mart 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
27^Distorsion spatiale 13 Eylül 2006 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.. Dönmeyen veya elektriksel yüklü bir karadeliğin merkezine giden nesne, sonsuz eğrilmiş uzayzaman tarafından parçalanır. Buna karşılık, dönen bir karadelikte o nesne tekilliğe dik (halkanın ortasından geçecek şekilde) yaklaştığında, eğrilmiş uzay-zamandan etkilenmeden tekilliğin içinden geçer ve bu geçişle, teorik olarak (kanıtlanmaksızın, sadece varsayımsal olarak), çekim kuvvetinin itici olduğu, yani çekimin değil, itme ve savurmaların olduğu "anti uzaya" geçiş yapar.
28^Gravitational singularity 19 Ekim 2007 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
29^Genel görelilik kuramı kuantum mekaniği 13 Nisan 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. etkilerini göz önünde bulunduramayan bir rölativist 22 Nisan 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.çekim 29 Şubat 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. kuramıdır. Oysa çekimsel tekillik, kuantum etkilerinin baskın rol oynadığı bir bölgedir.
30^Yaygın olarak kabul edilmiş bir fikre karşı olarak. Bununla birlikte eğer güçlü etkileşim az yoğunsa, o zaman nükleonların yozlaşmasının basıncı yıldızın dengesini muhtemelen sağlayabilir.
31^Interaction forte 17 Ocak 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
32^Bir ak cüce esas olarak, daha ağır elementler halinde füzyona girebilecek helyum, karbon ve oksijenden oluşur.
33^Dönüşme eşiğindeki yıldızın kütlesine bağlı olarak, kalbi ya nötron yıldızı (kütlesi küçük olan) olacak şekilde veya kara delik olacak şekilde içe çöker olur (kütlesi büyük olan).
34^Charles Alcock 10 Nisan 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi., Edward Fahri & Angela Olinto, "Strange stars", Astrophysical Journal 8 Mayıs 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi., 310, 261-272 (1986) Özeti: 1986ApJ...310..261A 21 Kasım 2018 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi..
35^ Oppenheimer, bir yıldızın süpernova halinden nötron yıldızı halinde içine çöküşü üzerinde çalışırken, nötron yıldızının kütlesinin Güneş kütlesinin 2,5 katı veya fazlası olduğu durumu düşündü; hiçbir doğa kuvvetinin, böyle bir yıldızın basıncını dengeleyemeyeceği sonucuna vardı: Saniyeler sırasında elektronlar, nötronlar ve protonların birbiriyle karışması sonucunda, yıldız aşırı küçülerek uzayı aşırı eğerdi ve sonunda ortada ne nötron, ne elektron, ne kuark ne de madde kalırdı; yalnızca, boyutsuz bir tekillik... Çökme sonucu uzayzaman eğrileri o kadar artmış olacaktı ki, artık yıldızla ilgili hiçbir şey algılanamazdı. Yıldız, yani yeni adıyla kara delik bundan böyle "olay ufku"nun altında gizli kalacaktı.
36^Gravitational wave 27 Haziran 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
37^Virgo interferometer 13 Eylül 2006 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
38^LIGO 9 Haziran 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
39^X çift yıldızı: Bileşenlerinden biri nötron yıldızı veya kara delik olan çift yıldızlara verilen ad.
40^Microquasar 3 Temmuz 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
41^Active galactic nucleus 21 Kasım 2007 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
42^ Akış (jet): Madde veya ışığın dışarı doğru akması; dışarı doğru akan madde veya ışık.
43^Active galactic nucleus 21 Kasım 2007 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
44^Star Orbiting Massive Milky Way Centre Approaches to within 17 Light-Hours
45^Bkz. Galactic Center Research at MPE of "Max-Planck-Institut für extraterrestrische Physik" ve özellikle S2 yıldızının yörüngesini gösteren animasyon. Ayrıca bkz. R. Schödel ve Closest Star Seen Orbiting the Supermassive Black Hole at the Centre of the Milky Way, Nature (journal), 419, 694 (17 octobre 2002).Makale: astro-ph/0210426. 5 Kasım 2017 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
46^Chandra X-ray Observatory 29 Mayıs 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
47^NGC 6240 23 Eylül 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
48^Volonteri M., Rees M. J., "Rapid Growth of High-Redshift Black Holes", (2005), ApJ, 633, 624. Makale:Astro-ph/0506040 2 Haziran 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi..
49^Ayrıca bkz.Universe Today20 Şubat 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. sitesindeki makale 21 Nisan 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
50^Bkz. M. C. Miller ve E. J. M. Colbert'in dergisi. Makale:Astro-ph/0308402. 5 Kasım 2017 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
51^Ultraluminous X-ray source 13 Eylül 2006 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
52^J. R. Sánchez Sutil, "A catalogue of ultra-luminous X-ray source coincidences with FIRST radio sources", Astronomy and Astrophysics, vol. 452, t. 2, juin 2006, pp. 739–742. Özeti: 2006A%26A...452..739S 21 Kasım 2018 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
53^Limite d'Eddington 13 Eylül 2006 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
54^Cosmic inflation 2 Eylül 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
55^INTEGRAL 30 Mayıs 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
56^LHC 13 Nisan 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
57^Bkz. Scientific American Magazine (Mayıs 2005,« Quantum Black Holes » başlıklı makale.12 Haziran 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
58^Gamma ray burst (GRB) 13 Nisan 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
59^Wolf-Rayet star 17 Eylül 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
60^Collapsar 13 Eylül 2006 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
61^Burada esas olarak, kütlesi büyük yıldızlarca üretilen "uzun" GRB 13 Nisan 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.'den söz edilmektedir. İkinci sınıf olan kısa GRB'ler yine bir kara delik sağlamakla birlikte, iki nötron yıldızının sonucu olarak ele alınırlar. Fakat anlaşılmaları uzun GRB'lerden daha zordur. Çünkü böyle çok yoğun iki cismin kaynaşması son derece karmaşık sayısal simülasyonların kullanımını gerektirmektedir. Bir kıyaslama yapmak gerekirse, kütlesi büyük bir yıldızın patlaması bunun yanında daha basit kalır.
62^SN 1987A 15 Aralık 2007 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
63^Accretion disc 8 Mart 2009 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
64^Taille angulaire d'un trou noir 21 Ağustos 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
65^Minute of arc 22 Nisan 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
66^Schwarzschild radius 14 Kasım 2007 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
67^Domaine visible- Lumière visible 18 Mayıs 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
68^Interférométrie 17 Ocak 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
69^M87 (Messier 87) 24 Kasım 2007 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
70^ T. P. Krichbaum and Towards the Event Horizon - The Vicinity of AGN at Micro-Arcsecond Resolution, VLBI ağları üzerine yapılan 7. Avrupa Sempozyumu raporları (Tolède, Espagne, 12-15 october 2004). Makale: astro-ph/0411487 5 Kasım 2017 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi..
71^M. Miyoshi ve An approach Detecting the Event Horizon of SGR A*, ibid.. Makale: astro-ph/0412289 5 Kasım 2017 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi..
72^Cygnus X-1 17 Kasım 2007 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
73^Faster-than-light 7 Temmuz 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
74^GRS 1915+105 13 Eylül 2006 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
75^GRO J1655-40 15 Şubat 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
76^SS 433 13 Eylül 2006 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
77^Active galactic nucleus 21 Kasım 2007 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
78^Galactic Center 9 Nisan 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
79^SDSS J090745.0+024507 27 Mart 2012 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
80^Bkz J.-P. Maillard and The nature of the Galactic Center source IRS 13 revealed by high spatial resolution in the infrared, Astronomy and Astrophysics, 423, 155-167, 2004. Makale: astro-ph/0404450 5 Kasım 2017 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
81^LISA 26 Aralık 2007 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
82^Q0906+6930 11 Eylül 2009 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
83^Roger W. Romani and Q0906+6930: The Highest-Redshift Blazar, Astrophysical Journal, 610, L9-L12 (2004). Makale: astro-ph/0406252 5 Kasım 2017 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi..
84^Penrose-Hawking singularity theorems 27 Mayıs 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.. Hawking,"Samanyolu galaksimizin bu kadar hızlı dönüşü; ancak, galaksimizde, görünen yüz milyonlarca yıldızdan daha fazla kara deliğin varlığının kabulüyle açıklanabilir" demiştir.
85^Gravitational singularity 19 Ekim 2007 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
86^Naked singularity 15 Aralık 2007 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
87^Bu meselenin çözümü için bir kuantum çekim kuramının ortaya atılması şarttır.
88^Bu sonuç ayrıca, kara deliklerin termodinamiği 4 Mart 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. çerçevesinde yorumlanabilir: Bu çerçevede, termodinamik dönüşümlerle sonlanan bir sayı vasıtasıyla mutlak sıfırın 9 Mayıs 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. ulaşılmazlığını gösteren termodinamiğin üçüncü yasasıyla 18 Ekim 2007 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. eşdeğerlidir.
89^Cosmic censorship hypothesis 19 Şubat 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
90^Fine-tuning 30 Mart 2009 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
91^Second law of thermodynamics 27 Mayıs 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
92^Quantum field theory 14 Nisan 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
93^Hawking radiation 12 Ocak 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
94^Bu, Planck üniteleri olarak, ufuk yüzeyinin çeyreğine eşittir; yani ışık hızının c, Newton sabitinin G, Boltzmann sabitinin kB olduğu üniteler sisteminde hepsi 1'e eşittir.Daha fazla ayrıntı için bkz. kara deliklerin entropisi 28 Ekim 2009 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
95^ De Sitter universe 29 Mayıs 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
96^ Modèle cosmologique 18 Ocak 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
97^ Microcanonical ensemble 17 Mart 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
98^ String theory 10 Nisan 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
99^Raphael Bousso The holographic principle 14 Temmuz 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi., Reviews of Modern Physics, 74 825-874 (2002)
100^Parthasarathi Majumdar, Black Hole Entropy and Quantum Gravity. Talk given at the National Symposium on Trends and Perspectives in Theoretical Physics, Calcutta, India, Apr 1998. Makale: gr-qc/9807045 5 Kasım 2017 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi..
101^Principe holographique 13 Eylül 2006 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
102^Black hole thermodynamics 4 Mart 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
103^Quantum_gravity 9 Nisan 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
104^Quantum field theory 14 Nisan 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
105^Hawking_radiation 12 Ocak 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
106^S. W. Hawking, Particle creation by black holes, Commun. Math. Phys., 43, 199-220 (1975) Bkz. link12 Kasım 2017 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi., Erratum, ibid, 46, 206-206 (1976).
107^Black body 28 Mayıs 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
108^Planck birimleriyle, bir kara deliğin ısısı, Planck birimleriyle boyunun tersine denk düşmektedir.
109^Cosmic microwave background radiation 28 Mayıs 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
110^Évaporation des trous noirs 10 Mayıs 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
111^Age of the universe 15 Mayıs 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
112^INTEGRAL 30 Mayıs 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
113^Örneğin, bkz. Azar Khalatbari, "Trous noirs primordiaux : Les poids plume disparus", Ciel & Espace, juin 2002.
114^No hair theorem 27 Kasım 2007 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
115^Gökyüzüne baktığımızda kozmik cisimlerin geçmişlerini gördüğümüzü unutmayalım. Şu an gökyüzünde gördüğümüz bir yıldız belki 100 yıl önce bir kara delik tarafından yutulmuş durumdadır, fakat biz Dünya'ya 200 ışık yılı uzaklıktaki o yıldızın, 200 yıl önceki halini ve konumunu, yani yutulmasından 100 yıl önceki halini ve konumunu görmekteyiz.
116^ 1930′larda, Einstein ve Rosen, uzayzaman eğrilmesinin, yıldızın karadelik haline dönüşmesinde maksimuma ulaşması gerektiğini belirtmişlerdir. Rosen ve Einsten'a göre oluşan bu eğrilik, başka bir evrene açılmaktadır. Bu yüzden, dönmeyen karadeliklerin bu özelliğine "Einstein-Rosen köprüsü" adı verilir. Öte yandan, iki olay ufkuna sahip olan, elektrik yüklü ve kendi ekseni etrafında dönen karadelikler başka evrenlere geçebilme şansını teorik olarak içermektedirler. Bu tür kara deliklerin yardımıyla, kurt deliğinin öteki ucundan evrenimizdeki uzayın başka bir bölgesine “fırlama”mızın teorik olarak mümkün olduğu belirtilir.
117^ Robert M. Wald, "General Relativity", University of Chicago Press, 1984, 498 pages (ISBN 0-226-87033-2),s. 156.
118^uzay.org - Karadelikler 16 Şubat 2017 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
119^Ögetay Kayalı, "Kara Delik Nedir? Nasıl Oluşur?" 8 Ağustos 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
| --- | --- |
Otorite kontrolü :  BNE: XX528239  BNF: cb11933630s (data)  GND: 4053793-6  LCCN: sh85014574  NDL: 00561056  NKC: ph128097  NLI: 987007283120105171  SUDOC: 027253430 
Samanyolu'nun merkezinde Sagittarius A* dev kara deliği.
Olası bir kara delik olan, Kuğu takımyıldızındaki Cygnus X-1
Dönen kara deliğin çevresindeki iki yüzey. İç sifer statik sınırdır (olay ufku). Ergosiferin iç sınırıdır. Kutuplarda olay ufkuna dokunan oval biçimli yüzey ise ergosiferin diğer sınırıdır. Ergosiferin içindeki bir parçacık uzayzaman sürüklenmesinde olup dönmeye zorlanır (Penrose süreci).
Tekillik, olay ufku ve ergosifer (güç küresi). Dönen kara deliklerde ve elektrik yüklü kara deliklerde iki ufuk olduğu varsayılır.
Yıldızın içine çökerek kara deliğe dönüşmesi
M87 galaksisinden çıkan bu akış, muhtemelen kütlesi üç milyar güneş kütlesi olan bir dev kara deliğin etkisiyle oluşmuştur. Akışın yalnızca, bize doğru yönelen bir tarafı görünmektedir.
Dev kara delik, NASA
Bir kara deliğin yarattığı "akış"ın yakınlaşan gözlemleri
Bir kara deliğin yığılım diskiyle tasviri. Gazlardan kaynaklanan sürtünme büyük miktarda ısı yaratır, ısınmış gaz da X ışınları yayar.
Kara delik ve bir yıldızdan oluşan bir çift yıldız sisteminde "akış"ların oluşumu. Yıldızdan çekilen gaz kara deliğe yaklaşırken, "akış"tan oluşan maddeyi üreten yığılım diskini yaratır.
Toz diski ve dev kara delik (GL-2002-001188)
M87 galaksisinde “girişim aracı”yla gözlemlenmiş plazma akışı. Akış nedeninin galaksinin merkezinde bulunan, dönen bir dev kara delik yakınındaki yoğun manyetik alan olduğu sanılmaktadır.
2007'ye kadar saptanmış kara deliklerden en büyük kütleye sahip M33 X-7
İki kara deliğin birleşmesi.
Bir solucan deliğinin şeması.