Azerbaycan folkloru
Âşık Sanatı

Âşık yaratıcılığı halk edebiyatının önemli ve aynı zamanda zengin bir parçasıdır ve tarih boyunca çok eski zamanlardan beri varlığını sürdürmektedir. Âşık şiirinin yazarının belli olması, onu diğer türlerden ayıran en temel özelliklerden biridir. Eski zamanlarda "dede", bazen de "ozan" veya "varsak" olarak adlandırılan aşıklar, yaşadıkları dönemin önemli olaylarına eserlerinde yer vermiş, halkın dertlerini, arzularını ve isteklerini dile getirmişlerdir. Âşıkların en çok başvurduğu türler ise koşma, geraylı ve bayatıdır.
Aşıklar iki gruba ayrılır: Bir kısmı yaratıcı olup, şiir yazar, destan oluşturur ve bunları icra eder; bir kısmı ise daha çok mevcut eserlerin icrası ile uğraşır. Bu tür aşıklar icracı aşıklar olarak adlandırılır. Abbas Tufarganlı, Hasta Kasım, Aşık Elesger, Aşık Şemşir, Aşık Hüseyin Cavan gibi isimler aşık sanatının gelişmesine ve zenginleşmesine katkıda bulunmuş yaratıcı aşıklardır.
Âşık Emrah, Âşık Kamandar, Âşık Hüseyin Saraclı gibi aşıklar ise icracılık yolunu seçmiş, aşık sanatının yaşamasına ve yayılmasına önemli hizmetler vermişlerdir.
Azerbaycan’ın üç yüz yıllık gelenekleri, 19. yüzyılda Âşık Elesger (1821–1926) gibi güçlü bir halk sanatçısının yetişmesine zemin hazırlamıştır. Âşık Elesger’in yaratıcılığında lirik motif ile ahlaki-didaktik motifler organik bir şekilde birleşmiştir. Bu halk sanatçısı, kendisinden sonraki aşık edebiyatının yanı sıra yazılı şiirin gelişimine de büyük etkilerde bulunmuştur. 105 yıl yaşamış olan aşık, bu süre zarfında birçok tarihi olayı ve şahsiyeti eserlerinde işlemiştir.
Azerbaycan sözlü halk yaratmaları, özellikle aşık sanatı, komşu halkların edebiyatlarına da derin etkilerde bulunmuş, bazı Gürcü ve Ermeni şairler Türkçe olarak eserler vermişlerdir. 18. yüzyıl Ermeni şairi Sayat Nova, şiirlerinin çoğunu bugün torunlarının beğenmediği Türkçe (Azerbaycan Türkçesi) dilinde yazmıştır.
Azerbaycan folklorunun ilk örnekleri, yazılı halde Antik Yunan tarihçisi Herodot’un "Tarih" adlı eserinde (MÖ 5. yüzyıl) günümüze ulaşmıştır. Bunlar, eski Azerbaycan devleti Medya’nın çöküşü ve İran devleti tarafından işgal edilmesinin nedenleri hakkında halkın sanatsal düşüncesinin ürünleridir. Bu efsaneler "Astyages", "Tomris" ve diğer adlarla Herodot’un eserinde yer almıştır. Günümüz anlamında bir tarih kitabı değil, aynı zamanda sanatsal bir eser kaleme alan Herodot, Azerbaycan efsanelerini de yüksek bir sanatsallıkla işlemiş ve etkileyici psikolojik sahneler yaratmayı başarmıştır. "Tomris" efsanesi bu bakımdan daha dikkat çekicidir. İşgal amaçlı olarak Medya’ya saldırıp ülkeyi harap eden İran şahını yenilgiye uğratan Medya komutanı – kahraman kadın Tomris, şahın başını kesip bir kan tulumuna koyar ki, doyasıya içsin diye...
Astyages efsanesinde ise mitolojik katman daha güçlüdür. Burada temel olaylar rüyalar ve kaderin önceden belirlenmesi üzerine kurulmuştur. İlahi güçlerin belirlediği kaderin değiştirilmesinde insanın ne kadar güçsüz olduğu – Astyages’in trajedisi örneğinde sunulmuştur. Aynı motifler, eski dünyanın birçok edebiyatında, bunlar arasında Antik Yunan edebiyatında da geniş bir şekilde yer bulmuştur.
Âşık yaratıcılığının ürünü olan destanlar, epik-lirik eserler olarak kabul edilir. Destanlarda nesir ile nazım, epik anlatım ile lirik sunum bir arada bulunur. Aşık, destandaki olayları anlatırken, saz eşliğinde kahramanın his ve duygularını yansıtan şiirler de söyler.
"Kitab-ı Dede Korkut" ve "Köroğlu", vatan savunması, özgürlük ve adaletsizliğe karşı mücadele temalarının geniş yer bulduğu eserler olduğu için kahramanlık destanları olarak adlandırılır.
"Şah İsmail", "Âşık Garip" gibi aşk destanlarında ise özgür aşk, birbirini seven gençlerin sabır, sadakat, zeka ve cesaret sayesinde kavuşmaları anlatılır. Aşk destanları, "ustadname" ile başlayıp "duvak açma" ile sona erer. Bazı aşk destanları ise trajediyle biter, sevgililer kötü güçlerin oluşturduğu engelleri aşamaz, birbirlerine kavuşamaz. Bu tür destanlarda "duvak açma" yer almaz.
Azerbaycan folklorunun yazılı halde bize ulaşmış en büyük anıtı ise "Kitab-ı Dede Korkut" destanıdır. Bu destanın çeşitli karakter ve motifleri, sonraki Azerbaycan folkloruna ve klasik edebiyatına etki etse de, bütünüyle sözlü gelenekte korunamamıştır. Bu nedenle "Dede Korkut" destanları, yazılı edebiyat örneği olarak da araştırmalara konu olmaktadır. Bu makalede de bu ilkeye uyulmuştur.