Baki Mezarlığı
Tarihçe > Mezarlığa hürmetsizlik ve tahribat

Necd'deki Diriye şehrinin emiri Muhammed bin Suud, Vahhabi hareketinin kurucusu Muhammed bin Abdülvehhâb ile 1744 yılında bir araya gelerek 1727'de kurulmuş olan Diriye Emirliği'ni Arabistan'ın hükmetmek Birinci Suudi Devleti olarak yeniden şekillendirdi. Kurdukları devleti yönetecek hanedanına babasının adını vererek Suud Hanedanı’nı kurdu. Emirlik'in sonraki yöneticileri hem emir hem de imam olarak anıldılar.
Emirlik'in bir sonraki imamı olan Abdülaziz bin Muhammed Suûdi liderliğindeki Vahhabiler 1801'de Kerbela'yı istila etti, Hüseyin bin Ali’nin türbesini yağmaladı. 1803'te Mekke'yi ele geçirdikten sonra Diriye'ye dönen Abdülaziz, Kasım 1803'te Kerbela Baskını'nın intikamı olarak Şiilerce öldürüldü. Abdülaziz'in yerine geçen Diriye Emirliği'nin 3. İmamı ve Emiri Said bin Abdülaziz Suûdi'nin önderliğinde Hicaz'ın fethine devam eden Vahhabiler Nisan 1804'te Medine'yi Osmanlılardan aldı. Baki Mezarlığı'ndaki bütün yapıları yıktılar ve mezar taşlarını kırdılar.
Osmanlı padişahı II. Mahmud'un talimatıyla başlanan Osmanlı-Suudi Savaşları sırasında Medine'yi tekrar ele geçirmek için hareket eden Tosun Paşa komutasındaki Osmanlı ordusu Aralık 1811'de El-Safra Savaşı’nda geri püskürtüldü. Mısır Valisi Kavalalı Mehmed Ali Paşa'nın Ahmet Bonaparte Paşa ile gönderdiği 20.000 kişilik takviye kuvvetin de yardımıyla 1812'de Tosun Paşa Medine'yi tekrar kuşattı ve şehri Vahhabilerden geri aldı.
1814/15 yıllarında serüvenleri sırasında Medine'yi de ziyaret eden Johann Ludwig Burckhardt iki cilt olarak yayımlanmış Travels in Arabia (Türkçe: Arabistandaki Seyahatlerim) isimli kitabının Medine'ye ayırdığı kısmında Baki Mezarlığı hakkında şunları yazmıştır.
Bu [mezarlık] kasaba surlarının hemen ötesinde, Cuma Kapısı’nın yakınındadır ve El Bekya [Baki] adını taşır. İki kenarı da birkaç yüz arşınlık (birkaç eski dönümlük) meydanın etrafı duvarlarla sarılıdır ki bunların güney tarafındakinin ardında banliyöler başlar, diğer yönlerde ki duvarlar da hurma bahçeleriyle sarılmıştır. birleşen ve diğerlerinde hurma bahçeleriyle çevrili bir duvarla çevrilidir.
Ölülerini içinde barındırdığı kişilerin kutsallığı göz önüne alındığında [burası] çok kötü bir yer; ve belki de Medine büyüklüğündeki herhangi bir doğu kasabasındaki en kirli ve sefil mezarlık. Ne tek iyi bir türbe, ne de [mezarları belirten] tek bir mozale (mezar taşı) yok; ama bunun yerine, kaba toprak yığınları ve alçak kenarlık oluşturması için yığılmış gevşek taşlar [var]. Vahhabiler mezarları tahrif etmekle suçlanıyor; ve bunun kanıtı olarak, eskiden Osman, Abbas, Setna Fatma [Fatımatü’z-zehra]] ve Muhammed'in halalarının türbelerinin ve [türbelerin] kubbelerinin geriye kalan enkazı işaret ediliyor. Yıkımın sebebi mezhepsel olsa da: burada taştan yapılmış diğer bütün basit mezarları da kesinlikle onlar [Vahabiler] yok etmediler. [Çünkü] ne Mekke'de ne de başka herhangi bir yerde bunu [mezarların ve türbelerin tahribatı] yapmadılar. Bu mezarlığın sefil durumu, Vehhabi fethinden önce de var olmuş olmalı ve bu durum kutsi hemşehrilerinin kalıntılarını şereflendirmek için herhangi bir masrafa girmeye pek meyilli olmayan kasaba halkının pintice zihinlerine atfedilmelidir. Bütün [mezarlık], tek bir düzgün mezar taşı olmayan; toprak birikintilerinden, geniş çukurlardan ve çöplerden oluşan karmakarışık bir yığıntı. Hacılar, birkaç mezarı ziyaret etmeye götürülür ve [mezarların] önlerinde dururken dua okunur.
…Medine sakinleri tüm ölülerini bu yere, azizlerinkilerle aynı sade mezarlara gömerler. Ölmüşlerinin mezarlarını Ramazan Bayramı’nda ziyaret eden aileler mezarlara hurma ağaçlarının dallarından koyar, bu yapraklar da bazen [bırakıldığı yerde] birkaç gün kalır.
Vahhabi yönetimi sona erdikten sonraki yıllarda Baki Mezarlığı'ndaki mezarlar ve türbeler tekrar yapılmıştır. İbrahim Rifat Paşa'nın 1901-1908 yılları arasındaki dört hac ziyaretindeki deneyimlerini ve gözlemlerini yazdığı Mirʾâtü'l-Ḥaremeyn (Haremeyn Tarihi) eserinde gözlemlediği yapıları şöyle aktarmıştır.
On binlerce sahabe ve sayısız tâbiînin gömülü olduğu Medine’deki Baki el-Harkad mezarlığında okunacak bir dua aşağıda verilmiştir. Osmanlı döneminin sonuna ve [Mekke] Şerifliği’nin yönettiği ara döneme kadar bazısı tek, bazısı birden fazla mezarı gölgelendiren irili ufaklı on altı kubbeli yapı vardı. Bunlardan [mezarlardan] en göze çarpanları üçüncü halife Osman bin Affan, Peygamber’in bazı hanımları, oğlu İbrahim, kızları Fatıma, Rukiye, Ümmü Gülsüm, amcası Abbas, süt annesi Halime al-Sadiye, torunu Hasan, halaları ve seleflerden Ca’fer el-Sadık ile İmam Maliktir. Mezarlığın alanı şu an yaklaşık 55.000 metre karedir.
Suûdi Hanedanı Hicaz'ı 1925'te tekrar ele geçirdi. Sonraki yıl İbn Suud kadıdan alınan dini icazete dayanarak mezarlığın yıkılmasına izin verdi. Bir Vahhabi milis kuvveti olan İhvan 21 Nisan 1926'da yıkıma başladı. En küçük mezartaşı bile kırıldı. Muhammed'in türbesinin de yıkılacağına dair söylentilerin artması sonrası İbn Suud türbenin yıkılmayacağını açıkladı.
Bugün hiçbir türbe ve mezar taşının bulunmadığı Baki yine mezarlık olarak kullanılmaktadır.