stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Ağva Merkez

| Ağva |
| --- | --- |
Mahalle
Yeşilçay
Mahallenin haritadaki yeri
Koordinatlar: 41°08′N 29°51′E﻿ / ﻿41.13°K 29.85°D﻿ / 41.13; 29.85
Ülke:  Türkiye
İl: İstanbul
İlçe: Şile
Bulunduğu yer: Anadolu Yakası 
Coğrafi bölge: Marmara Bölgesi
Kıyısı olduğu: Karadeniz 
İdare
 • Yönetici: Muhtar İhtiyar heyeti
Yüzölçümü
 • Toplam: 1.8 km²
Nüfus (2023): 2.170
Zaman dilimi: UTC+03.00 (TSİ)
İl alan kodu: 216 
İl plaka kodu: 34 
Posta kodu: 34990 
İstatistiki bölge: İstanbul alt bölgesi (TR10) 
Seçim çevresi: İstanbul 1. seçim çevresi 
Ağva; eski adlarıyla Yeşilçay, Psilis, Astra Via (TR.Yıldız Yolu), Göksu ve Yeşilçay dereleri arasında kalan, günümüzde İstanbul ilinin Kuzeydoğusunda Şile ilçesine bağlı bir mahalli bölgedir. Simgesi kum zambağı çiçeğidir.
Ağva geçmişte, 2 Kasım 1991 tarihinde belediye statüsü alarak beldeye dönüşmesine karşın  Büyükşehir Yasası nedeniyle mahalle statüsüne düşmüş, yeterli nüfus sağlanamadığı için ilçe olamamıştır. Ağva bundan dolayı günümüzdeki resmi sınırları dışında daha geniş bir alanı tanımlamak için de kullanılır.
Etimoloji

Ağva ismi, Latincede su anlamına gelen "Aqua" kelimesinden Türkçeye "Ağva" olarak uyarlanmıştır. İki dere arasında kalması nedeniyle de bu ismi almıştır. Ağva kelimesinin "İki dere arasına kurulmuş köy" anlamına geldiği doğru değildir.
Tarih

Ağva beldesi, Roma, Ceneviz, Bizans egemenliklerine girmiştir. Osmanlı döneminde önemli bir Rum nüfusu vardır. Milattan önceki yüzyıllarda, MÖ 5. ve 7. yüzyılda, Ağva ve yakınlarında yerleşim bulunduğuna dair kanıtlar ele geçmiştir. Kalıntılar; Hitit ve Friglerin de bölgede yaşamış olduğunu göstermektedir. Başta Yeniköy olmak üzere çevre köylerde, Roma ve Bizans dönemine ait kalıntılar bulunmaktadır.
Kalem Köy'de Romalılara ait kilise kalıntıları ve mezar taşları, Hacıllı Köyü'nde, 3. yüzyıl sonu - 4.yüzyıl başlarında bulunan Gürlek Mağarası, Hisar Tepe'de bulunan kale kalıntısı, Sungurlu Mahallesi'ndeki dağ değirmeni önemli buluntulardır.
Ağva'nın tarihte bilinen ilk konukları Hititler olmuştur. Daha sonra Frigler, Romalılar, Bizanslılar ve Osmanlılar gelmiştir. Tarihi MÖ 7. yüzyıla kadar uzanan Ağva'da, Hititlere ve Friglere ait kalıntıları, ayrıca Roma ve Bizans döneminden kalan kilise kalıntılarını, mezar taşlarını görmek mümkündür.
Ağva'ya 14. yüzyılın ikinci yarısında Konya, Karaman ve Balıkesir'den gelen Türkmen boyları yerleşmiştir. Bugünkü Ağvalıların da kökeni aynı Türkmen boylarıdır.
Doğa > Koylar ve Şelaleler

Kilimli ve Kadırga koylarına Kandıra yolu takip edilerek ulaşılabilmektedir. Kilimli Koyu, Dikbucaklı köyünün içinde bulunmaktadır. Kadırga Koyu ise Büyükbucaklı köyü üzerinden ulaşım sağlanmaktadır. Ayrıca Ağva'da sadece denizden ulaşılabilen minik koylar da bulunmaktadır. Teke yolu üzerinde bulunan şelale ise, Ağva'ya 5 km uzaklıktadır.
Gelin Kayası, Kilimli Koyu ve Saklı Göl gibi yerler de doğal alanları olan yerlerdir.
Ağva 11 Göller vadisinde bulunan Hacıllı Şelaleri ile bilinir. Göksu nehrinin kollarından olan Değirmençayırı Hacıllı bölgesinde geçtiği kanyonda 11 adet şelale ve göl oluşturmuştur. Şileli arkeolog Nabi Evren tarafından 11 Göller vadisi olarak adlandırılan bu bölgede 2. göl ve şelale bölgesinde bulunan Gürlek Mağarası Bizans askerlerinin Hristiyanlığın yayılma döneminde yakaladıkları misyonerleri hapsettikleri bir mağara olarak kullanılmıştır.[kaynak belirtilmeli] Mağarada bulunan insan kemikleri bu teoriyi desteklemektedir.[kaynak belirtilmeli]
Ulaşım

İstanbul'a 97 km uzaklıkta yer alan Ağva'ya, büyük bir bölümü otoban olan yoldan ulaşılabilmektedir.
Özel Araç:Ümraniye-Şile yolunu takip edin. Şile'den sonra, Ağva'ya giden sahil yolunu kullanarak, Kabakoz, İmrenli, Akçakese ve Kurfallı güzergahını izleyin. Toplam bir buçuk saatte Ağva'ya ulaşabilirsiniz.
Toplu ulaşım için Üsküdar kalkışlı 139A hattı mevcuttur. Bu otobüs hattı Şile terminalde mola verir, ardından Ağvaya doğru yol alır. 139 ve 139T otobüs hatları ile Şile terminaline varıp, 139A otobüsüyle de Ağvaya ulaşım sağlanabilir.
İstanbul-Üsküdar veya Ümraniye'den her saat başı Şile-Ağva otobüsleri kalkmaktadır. Ayrıca Ağvaya minibüs seferleri de mevcuttur.
Nüfus

| Yıl | Değişim | Nüfus | Tespit Yöntemi |
| --- | --- | --- | --- |
| 2007 |  | 2.096 | ADNKS |
| 2008 |  2% | 2.140 | ADNKS |
| 2009 |  1% | 2.126 | ADNKS |
| 2010 |  5% | 2.024 | ADNKS |
| 2011 |  2% | 2.055 | ADNKS |
| 2012 |  1% | 2.074 | ADNKS |
| 2013 |  4% | 2.161 | ADNKS |
| 2014 |  12% | 1.909 | ADNKS |
| 2015 |  3% | 1.973 | ADNKS |
| 2016 |  1% | 1.994 | ADNKS |
| 2017 |  1% | 1.973 | ADNKS |
| 2018 |  2% | 1.939 | ADNKS |
| 2019 |  3% | 1.998 | ADNKS |
| 2020 |  3% | 2.065 | ADNKS |
| 2021 |  2% | 2.101 | ADNKS |
| 2022 |  2% | 2.150 | ADNKS |
| 2023 |  1% | 2.170 | ADNKS |
Fustel de Coulanges

| Fustel de Coulanges |
| --- | --- |

Doğum: 18 Mart 1830 Paris, Fransa
Ölüm: 12 Eylül 1889 Massy, Essonne

Akademik geçmişi
Eğitim: École normale supérieure Atina'daki Fransız Okulu
Etkilendikleri: Polybius · Jean-Baptiste Dubos · Guizot
  
Akademik çalışmaları
Dönem: Nineteenth century
Önemli eserleri: La Cité antique (1864)
Etkiledikleri: Durkheim · Jullian · Maurras
 

Numa Denis Fustel de Coulanges (d. 18 Mart 1830, Paris – ö. 12 Eylül 1889, Massy), Fransız tarihçisidir.
Kariyeri

1327 yılında, Araks Matbaası aracılığıyla ‘La Cite Antique’ eseri Medîne-i Evvelîn' adıyla yayınlanmıştır. Suphi Ethem Bey'in 1917 yılında yayınlanan Tarih ve Müverrihler isimli eserinde hayatı hakkında ayrıntılı bilgilere yer verilmiştir..
Garson

| --- | --- |
.
Meslek türü: Yiyecek
Garson, kafe, restoran ve lokantaların müşterilerine hizmet edip onların masalarına bakan görevlidir. Mutfak ile müşteriler arasındaki ilişkiyi sağlar. Şef garson, şarap garsonu, bira garsonu gibi türleri vardır. Üçüncül sektörün bir parçasıdır. Özellikle birinci sınıf restoranlarda garsonların genellikle duygusal emek harcamaları gerekir.
Garson salonu hazırlar, masaları düzenler, yemek takımlarını dağıtır; şef garson olmadığı zaman müşteriyi ağırlar, listeyi takdim eder, emirlerini alır ve sipariş edilen yemekleri getirir. Gerekiyorsa balıkların, etlerin, kümes hayvanlarının etlerinin kesimini yapar ve pişmesi için onları hazırlar. Yorulmadan masaların arasında dolaşır. Garsonlar şef garsonun emri altındadır. Uzun zaman aldıkları bahşiş ve çok düşük maaş ile geçinmek zorunda kalan garsonlar sabit bir ücret almaya başlamışlardır. Ekstra olarak bahşiş alabilmektedirler. Birçok üniversite öğrencisi ek iş olarak veya tatil zamanlarında bu mesleği icra etmektedir.
Mesothelae

Mesothelae, Araneae(örümcekler) takımına bağlı bir hayvan alt takımıdır.
Örümcekler(Araneae takımı) 2 alt takıma ayrılır; Mesothelae ve Opisthothelae. Opisthothelae alt takımı Araneomorf ve Mygalomorf örümcekleri içerirken Mesothelae alt takımı günümüzde yaşamayı sürdüren tek bir familyaya(Liphistiidae) sahiptir.
Özellikler

Bu alt takım örümceklerin en ilkel grubudur, karnın üzerindeki plakalar karına segmentli bir yapı kazandırır.
keliserleri aşağıya doğrudur ve yukarı-aşağı hareket eder (Ortognat).
Taksonomi

Mesothelae alt takımına bağlı taksonlar(2024):
†Arthrolycosidae - Harger, 1874
†Arthromygalidae - Petrunkevitch, 1923
†Burmathelidae - Wunderlich 2017
†Cretaceothelidae - Wunderlich 2017
†Eolycosa - Kušta 1885
†Eomesothelidae - Wunderlich 2019
Liphistiidae - Thorell 1869
†Palaeothelidae - Selden 2021
†Parvithelidae - Wunderlich 2019
Galeri

Liphistius malayanus
Heptathela higoensis
Luthela beijing
Qiongthela bawang
Qiongthela wuzhi
Luthela kagami
Luthela kagami
Luthela asuka
Luthela beijing
Luthela beijing
Muthuswami Dikshitar

Muthuswami Dikshitar 1976 Hindistan pulu.
Muthuswami Dikshitar (Mudduswamy Dikshitar) (24 Mart 1776 - 21 Ekim 1835), kısaca Dikshitar , Güney Hindistanlı bir şair, şarkıcı ve Vina müzisyeni efsanevi  Hint bestecisiydi. Karnatik müziğinin müzikal üçlüsünden biri olarak kabul edilir. Muthuswami Dikshitar, 24 Mart 1775'te Thanjavur yakınlarındaki Tiruvarur'da, Hindistan'ın şu anki Tamil Nadu eyaletinde doğdu. Yaklaşık 500'ü yaygın olarak bilinen besteleriyle, Hindu tanrıları ve tapınaklarının ayrıntılı ve şiirsel tasvirleriyle ve veena stili ile bilinir. Aynı zamanda mudrası olan Guruguha müstear ismiyle de bilinir (ve şarkılarının her birinde bulunabilir). Besteleri yaygın olarak söylenir ve karnatik müziğinin klasik konserlerinde çalınır.
Ek kaynaklar

The Oxford Encyclopaedia of the Music of India (İngilizce). 2011. ISBN 9780195650983.
Encyclopedia of India. Charles Scribner's Sons. 2006. ISBN 9780684313498.
Peterson (1986). "Sanskrit in Carnatic Music: The Songs of Muttusvāmi Dīkṣita". Indo-Iranian Journal. 29 (3): 183-199.
Historical dictionary of the Tamils. Lanham, Md.: Scarecrow Press. 2007. ISBN 9780810864450.
Deyrülâkül Muharebesi

Deyrülâkül Muharebesi, 8 Nisan 876'da Saffârî hükümdarı Yakûb bin Leys es-Saffâr ile Abbâsîler arasında gerçekleşti. Bağdat'ın yaklaşık 80 km güneydoğusunda (aşağısında) gerçekleşen muharebe, Abbasiler'in kesin zaferiyle sonuçlanmış ve Yakub'un Irak içlerine doğru ilerlemesini durdurmak zorunda kalmasına neden olmuştur.
Deyrülâkül kasabası; (Arapça: دير العاقول, Farsça: دیرالعاقول; kelimenin tam anlamıyla "nehir kıvrımındaki manastır", Süryanice ʿ Süryanice: aqūlā "bend" kelimesinden gelmektedir), merkezi Nehrevan'daki verimli bölgenin (ṭassūj ) ana şehriydi ve bu da onu Dicle Nehri üzerinde Bağdat ile Vasıt arasında en önemli şehir yapıyordu. Muharebe, kasabanın Istarband adlı ilçesine bağlı bir köyün yakınında, Deyrülâkül ile Sib Bani Kuma arasında gerçekleşmiştir.
Muharebe

Muharebe 8 Nisan'da gerçekleşti. Muharebeden önce Yakûb, ordusunu gözden geçirdi; sayıları on bin civarındaydı. Ancak Abbasiler sayısal üstünlüğe ve aşina oldukları topraklarda savaşmanın ek avantajına sahipti. Abbasi ordusunun merkezini Muvaffak komuta ediyordu. Sağ kanatta Mûsâ bin Boğa, sol kanatta ise Masrur el-Balkhi komuta ediyordu. Saffarilere halifeye olan sadakatlerini geri vermeleri için son bir çağrı yapıldı ve muharebe başladı.
Çatışmalar gün boyu sürdü. Saffari ordusu halife ve ordusuyla doğrudan savaşma konusunda biraz isteksizdi. Buna rağmen her iki tarafta da ağır kayıplar oldu, çok sayıda Abbasi ve Saffari komutanı öldürüldü. Yakûb da yaralandı, fakat savaş meydanını terk etmedi. Akşam yaklaşırken, Muvaffak'ı desteklemek için takviye kuvvetler geldi. Mevla Nusayr, Dicle üzerindeki teknelerden Saffarilerin arkasına saldırarak ve Saffârîlerin yük katarını ateşe vererek bir oyalama hareketi yarattı ve bu da Abbâsîlere daha fazla avantaj sağladı.
Sonunda Saffari ordusu muharebeden kaçmaya başladı. Yakûb ve korumaları savaşmaya devam ettiler, ancak ordu geri çekilince onları geride bırakarak muharebe alanını terk etmek zorunda kaldılar. Halife, savaştan önce Saffarilerin arkasındaki toprakları sular altında bırakmıştı ve bu da geri çekilmeyi zorlaştırdı; birçok adam Abbasi ordusundan kaçmaya çalışırken boğuldu. Saffarilerin ani çıkışı üzerine Muvaffak, Yakûb'un eşyalarını ele geçirmeyi başardı. Yakûb'un beraberinde getirdiği bazı siyasi tutuklular, örneğin Tâhiri Muhammed bin Tâhir, Abbasiler tafaından serbest bırakıldılar.
Sonrası

Muharebe, Yakûb'un ilerleyişini tamamen durdurmuş ve Abbasiler Halifeliği için büyük bir tehdit olduğu iddia edilen şeye son vermiştir. Yakûb bundan sonra Irak'a karşı herhangi bir sefere çıkmamıştır. Mutemid, zaferin ardından İran'daki valiliklerini yeniden devraldı; örneğin Muhammed bin Vasil'i Fars'a, Muhammed bin Tahir'i de Horasan'a gönderdi; ancak bunlar Saffariler'e karşı iddialarını sürdüremediler. Yakûb üç yıl sonra 879'da öldü; kardeşi ve halefi Amr, halifeyle birkaç yıl süren bir barış yaptı. Abbasiler, otoritelerini birkaç eyalette yeniden tesis ederek çalışmaya devam edebildiler; Zenc 883'te yenildi ve Mısır ve Fars sonunda Abbasilerin eline geri döndü.
Savaşın yerini ve Saffariler (kırmızı) ve Abbasilerin (mavi) ana ordularının izlediği rotaları gösteren harita
Aşhar

Aşhа́r (Ermenice: աշխարհDosya:Hy-աշխարհ.ogg [ɑʃχɑ́ɾ] kelime anlamı "dünya; toprak"), ayrıca nahánk (Ermenice: նահանգ [nɑhɑ́ŋkʰ] "eyalet"), Büyük Ermenistan'ın en büyük idari-teritoryal bölümüdür.
Daha küçük birim olan kavar, aşharın iç bölgelerine ayrılmasında kullanılan, çoğu zaman şartlı bir alt bölümdür.
Büyük Ermenistan'ın Aşharları

"Aşharhatsuyts" el yazmasına göre Büyük Ermenistan 15 aşhara bölünmüştür
Yüksek Ermenistan (Yukarı Hayk)
Dzopk
Ahtsınik
Duruperan
Mokk
Gordjak
Barskahayk (Fars Ermenistanı)
Vasburagan
Sünik
Artsakh
Paydagaran
Udik
Dayk
Kukark
Ayrarad
Kavarlar

Aşharlar veya nahanklar kendi içlerinde kavarlara — daha küçük birimlere bölünüyordu. Her aşharda ortalama Dzopk'ta 8'den Vasburagan'da 36'ya kadar gavar bulunmaktaydı.
Büyük Ermenistan'ın idari-teritoryal bölünmesi. Artsakh aşharı vurgulanmıştır.

Solunda — Sevan Gölü. Sol altta — Van Gölü. Sağ altta — Urmiye Gölü. Sağdaki mavi renkli sınır — Hazar Denizi kıyısı.

Modern Ermenistan Cumhuriyeti çoğunlukla Ayrarad, Sünik aşharlarının ve Kukark ve Udik aşharlarının küçük bir kısmının topraklarında yer almaktadır.
Farsça
Etimolojisi

Farsça kelimesi, Orta Farsçadaki Pārsīg (𐭯𐭠𐭫𐭮𐭩𐭪) kelimesinden gelmektedir. Bu kelime, "Pārs" kelimesine -īg sıfat ekinin eklenmesi sonucu ortaya çıkmıştır ve "Pārs" [ça]" anlamına gelmektedir. Pārs, Farsçanın ortaya çıktığı İran'ın güneybatısındaki Fars eyaletidir. Eski Farsçada Parseh (𐎱𐎠𐎼𐎿) denmekteydi. İslam sonrası Arapçada "p" harfinin bulunmamasına bağlı olarak önceleri Pārsī olarak adlandırılan dil Fārsī olarak söylenmeye başlamıştır. Farsça, M.Ö. 550-330 yılları arasında İran'da hüküm süren Parsa halkının konuştuğu dilden gelmektedir. Osmanlı'da Fârisî, Farsî, Parsça, Parsî olarak adlandırılmıştır. Pers İmparatorluğunun resmî dili olduğu dönemde imparatorluk sınırları içerisinde çok geniş bir bölgede konuşulmaktaydı. 18. yüzyılda İngilizler yasaklayana kadar Hindistan'daki mahkemelerde resmî dildi. Delhi'deki Kızıl Kale'nin duvarlarında şu cümle yer alır:
"Agar ferdôs dar cahân ast hamîn ast o hamîn ast o hamîn ast"
(Eğer dünyada cennet varsa; buradadır, buradadır, buradadır!)
Arapça'da "p" harfi olmadığından Farsî şeklinde telaffuz edilmeye başlanmıştır. Farsça büyük değişime uğrayarak günümüzdeki hâlini almıştır.
Tarihi

İran dilleri genel olarak Eski (Antik), Orta ve Yeni (Modern) olmak üzere üç döneme ayrılmaktadır. Bu dönemler İran tarihinin üç dönemine denk gelmektedir. Antik dönem, kabaca milattan önceki döneme (kabaca Ahameniş İmparatorluğu dönemi), orta dönem ise Sasani İmparatorluğu döneminde denk gelmektedir. Yeni dönem, günümüze kadar olan dönemdir. Farsça İran dillerinin bu üç dönemine ait özellikleri taşıdığı belgelenen tek İran dilidir. Bu noktada Farsça şu şekilde kategorize edilebilir:
Eski Farsça
Orta Farsça
Klasik Farsça
Çağdaş Farsça
Tarihi > Farsça'nın doğuşu

Farsça İran bölgesinde doğmuştur. İran'ın İslamlaşması sonucunda Arapçadan, Türkler'le olan siyasi ilişkiler ve bölgedeki Türk hakimiyeti sonucunda da Türkçeden etkilenmiştir. Farsça, Hint-Avrupa Dil Ailesinin Asya kolunda yer alır ve diğer Hint-Avrupa Dilleri ile önemli ölçüde benzerlik gösterir. Dil bilgisi ve dil yapıları başlıca sebepleridir. Dillerinin yarı çekimli bir dil olması ve Proto-Hint Avrupa dilinden gelmiş olması buna bir nedendir. Farsça, Hint-Avrupa dil ailesinde yer almasına rağmen Farsçada sözcük bükümlemeleri yalnızca eylemlerdeki geniş zaman ve emir kiplerinde görülür (bu durumlar İlk Çağ dönemi Farsçasından kalmadır); yani Arapça, İngilizce ve Almancada sık görülen sözcük bükümlemeleri Farsçada ender olarak görülür. Farsçada geniş zaman ve emir kipi dışındaki zaman çekimlemelerin hepsi ekler yoluyla yapılır. Ayrıca Farsçada sözcük türetimi sırasında da eklerden yararlanır; ancak Farsçada ekler sözcüğün başına, ortasına ve sonuna konur. Farsça, gramer yapısı açısından eklemeli bir dildir. Ayrıca Farsça, Hint-Avrupa Dilleri'ne ait olup eklemeli dillerin özelliğini gösteren dillerden birisidir. Ayrıca Farsçada Almanca, Fransızca ve İngilizce gibi Avrupa dillerinin gramerinde görülen sözcük cinsiyetlerine de rastlanmaz.(ancak Eski Farsçada var).
Eski Farsça

Ana madde: Eski Farsça
Eski Farsçaya ait en eski kayıtlar M.Ö. 1000'li yıllara kadar dayanır. Bilinen Eski Farsça İran Platosu'nun güneybatısındaki topraklarda (bugünkü Fars Eyaleti) gelişmiştir. Eski Farsçaya dair bilinen en eski örnek ise M.Ö. 500'lerde Ahameniş İmparatorluğu döneminde yazılmış olan Behistun Yazıtları'dır. Eski Farsça, önceleri çivi yazısıyla yazılmış daha sonra da Pehlevi Alfabesi ile yazılmaya başlanmıştır. Antik İran'da konuşulmuş ve Ahameniş İmparatorluğu'nun resmî dillerinden biri olmuştur. Bugün sadece taş üzerine oyulmuş örnekleri kalmıştır. Farsçada fiilin genellikle cümle sonunda bulunması kuralının bu devirde de bulunduğu belirtilmektedir.
Eski Farsçaya ait kalıntılar İran, Romanya (Gherla), Ermenistan, Bahreyn, Irak, Türkiye ve Mısır'da bulunmaktadır. Eski Farsça, belgelenmiş en eski Hint-Avrupa dillerinden biridir.
Orta Farsça

Ana madde: Orta Farsça
Sasaniler döneminde konuşulan ve "Pehlevice" olarak da bilinen Farsçadır. Zerdüştlükle ilgili birçok yazılı belge bu dildedir. Bundahish, Arda Virafname, Mainu Khared, Pandnameh Adorbad Mehresfand bu belgelerden bazılarıdır.
Orta Farsçadan Yeni Farsçaya geçiş, üç Orta Çağ İran hanedanı olan Tahiriler (820–872), Saffariler (860–903) ve Sâmânîler (874–999).döneminde tamamlanmıştır.
Yeni Farsça

Yeni Farsça ya da Modern Farsça geleneksel olarak üç aşamaya ayrılmaktadır:
Erken dönem Yeni Farsça (8. ve 9. yüzyıllar)
Klasik Farsça (10 ila 18. yüzyıllar arası)
Çağdaş Farsça (19. yüzyıldan günümüze kadar olan dönem)
Farsçanın morfolojisi ve daha az ölçüde olmakla birlikle kelime hazinesi nispeten aynı kaldığı için, Erken Dönem Yeni Farsça, Çağdaş Farsça konuşanlar için büyük ölçüde anlaşılırdır.
Yeni Farsça > Erken dönem Yeni Farsça

Arap alfabesiyle yazılan erken dönem Yeni Farsça metinler ilk olarak 9. yüzyılda ortaya çıkmıştır. Erken dönem Yeni Farsça doğrudan Sasani İmparatorluğu'nun (224-651) resmi, dini ve edebi dili olan Orta Farsçanın soyundan gelmektedir.
Yeni Farsça > Klâsik Farsça

Klâsik Farsçanın kökeni çok belirgin değildir. Kelime kökleri ülkenin değişik kesimlerinde konuşulan dillerden alıntıdır; ama kelimelerin çoğunluğunun kökü "Eski Farsça", "Pahlavî" ve Avestadandır. Klâsik yazımlarda ve şiirlerde kendini gösterir. 
İran edebiyatının en büyük şairlerinden biri olarak kabul edilen Firdevsî, bu dili Arap istilacılardan korumak için 30 yıl acı çektiğini ve neredeyse dilin kaybolma noktasında olduğunu şöyle belirtir:
Otuz yıl çok acı ve zorluk çektim
Farsça ile Acem'i (İran'ı) dirilttim

بسی رنج بردم در این سال سی
عجم زنده کردم بدین پارسی
Firdevsî
Daha sonraları Moğollar, İran'ı işgal ettiği zaman Fars kültürünü, dilini ve edebiyatını geniş bir alana yaydılar. Hindistan'da mahkeme dilini Farsça yaptılar.
Avrupa dillerinden gelen kelimelerin Farsçada tam karşılığı olmadığından bir durumu ya da ürünü tasvir etmek için aynen alınmıştır. Teknik olmayan bâzı kelimeler de, örneğin; mersi (teşekkür) dile yerleşmiştir.
Yeni Farsça > Çağdaş Farsça

Çağdaş Farsça dönemi 19. yüzyıl ile birlikte ortaya çıkmıştır. Bu yüzyılda Kaçar Hanedanı döneminde Farsçanın Tahran'da konuşulan ağzı ön plana çıkmıştır. Bu dönemde Farsçada halen önemli miktarda Arapça kelime mevcuttu, ancak bu kelimelerin çoğu Farsça fonolojisi ve grameriyle bütünleştirilmiş durumdaydı. Ayrıca Kaçar yönetimi altında, özellikle teknolojik olmak üzere, çok sayıda Rusça, Fransızca ve İngilizce terim Farsçaya girmiştir. Fars dilinin yabancı kelimelere karşı korunmasının gerekliliğine ve Farsça yazımın standartlaştırılmasına yönelik ilk çalışmalar, 1870'li yıllarda Kaçarlar döneminde Nasıreddin Şah döneminde başlamıştır. Nasıreddin Şah'tan sonra Muzaffereddin Şah tarafından 1903 yılında ilk Farsça kurumunun kurulmasına karar verilmiştir (Ferhengistan). Kurum, kelime türetmede kabul edilebilir kaynaklar olarak Farsça ve Arapçayı kullanmıştır. Kurumun kuruluşunun nihai amacı, kitapların yanlış kelime kullanımıyla basılmasını önlemekti. Kurum "demiryolu" için kullandığı rāh-āhan (Farsça: راه‌آهن) gibi kelimeyi Farsçaya kazandırmıştır.1911'de Farsçaya yönelik başka bir encümen kurulmuş ve Farsça sözcükler Bilimsel Encümen Lügatı (Lugat-e Encumen-e Elmi) adlı bir sözlükte derlenmiştir. Bu sözlük daha sonra tamamlanıp Katouzian Sözlüğü (Ferheng-e Katuziyan) olarak yeniden adlandırılmıştır. 1935 yılında Pehleviler döneminde Farsçanın resmi dil otoritesi olan ve Farsça ve diğer İran dilleri üzerine araştırmalar yapan Fars Dili ve Edebiyatı Akademisi (Ferhengistan-e Zebân o Edeb-e Fârsi) kurulmuştur.
Farsçanın lehçeleri

Standart Farsçanın üç çağdaş varyasyonu vardır:
Farsça: İran'da konuşulan Çağdaş Farsça
Darice: Afganistan, Özbekistan ve Pakistan'da konuşulan Farsça
Tacikçe: Tacikistan, Özbekistan ve Rusya'da konuşulan Farsça. Kiril alfabesiyle yazılır.
Ayrıca İran, Afganistan ve Tacikistan'da standart Farsçadan biraz farklı olan yerel lehçeler de vardır. Lari (Îran), Hazaragi (Afganistan) ve Darwazi (Afghanistan ve Tacikistan) bunlardan bazılarıdır.
The Ethnologue, konuşulduğu yerlere göre şu sınıflandırmayı önermektedir:
Batı Farsçası veya İranca (Îran)
Doğu Farsçası (Afganistan)
Tacikçe (Tacikistan, Özbekistan)
Hazaragi (Afganistan)
Aimaq (Afganistan)
Bukharice (İsrail, Özbekistan)
Darwazi (Afganistan, Tacikistan)
Dzhidi (İsrâil, Îran)
Pahlavani (Sistan eyaletinin bazı yerlerinde ve Afganistan)
Çağdaş İran'da veya sınıra yakın bazı yerlerde etnik grupların konuştuğu bağlantılı diller şunlardır:
Luri (veya Lori), İran'ın güneybatısında Lorestan ve Khuzestan eyaletlerinde.
Taliş (veya Talişi), Kuzey Îran ve Azerbaycan'ın güney bölgelerinde
Tatça (veya Tati veya Eştehardi), İran'ın Doğu Azerbaycan, Zancan ve Qazvin bölgelerinde, ayrıca Azerbaycan ve Rusya'nın bazı yerlerinde konuşulur. Müslüman, Musevi ve Hristiyan Tat olarak ayrılır.
Darice (veya Gabri) Îran'ın Yazd ve Kerman bölgelerinde bâzı Zerdüştiler tarafından konuşulur. Yezdî olarak da adlandırılır.
Tacikler'in konuştuğu Farsça, Sovyet döneminde ayrı bir edebiyat dili hâline gelmiş olup geneliyle Farsçanın bir lehçesi olmasına karşın ayrı bir dil sayılır. İran'da ve Afganistan'da Arap kökenli Fars alfabesi kullanılırken Tacikistan'da Kiril alfabesi kökenli Tacik alfabesi kullanılır.
Üç lehçe karşılaştırılacak olursa birbirinden çok farklı olmadığı görülür. Afganistan Farsçası'nda kelimeler farklı söylense de İran Farsçası'nda yazıldıkları gibi yazılırlar. Tacik Farsçası'nda ise telaffuzdaki farklar yazıya da yansır.
Yazı sistemi

Farsça İslamiyet'ten önce Pehlevi Alfabesi ile yazılmıştır. Bugün ise İran ve Afganistan'da Arap alfabesi asıllı Fars alfabesi ile, Tacikistan'da ise Kiril Alfabesi ile yazılmaktadır. 1967 yılında Farsçanın Birleşmiş Milletler'in resmî esaslarına dayanan Latin alfabesi ile yazılması İran tarafından kabul edildi. Ancak İslam devrimi ile beraber 2000 yılında bu sistemin sadece yer isimleri için kullanılacağı açıklandı. Farsçada 32 harf bulunur.