stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Tuva Cumhuriyeti
Coğrafya

Ülkenin yüzölçümü 170.000 km²'dir. Türkiye, yüzölçümü olarak Tuva'dan dört kat büyüktür.
Cumhuriyet Sibirya'nın uzak güneyindedir. Başkenti Kyzyl, "Asya'nın coğrafik merkezi" 'nin yakınındadır. Cumhuriyetin doğusu yüksek ve ormanlık iken batısı ovalık ve daha kuraktır.
Sınırları:
iç: Khakassia (NW/N), Krasnoyarsk Krai (N), Irkutsk Oblast (N/NE), Buryatia (E), Altai Republic (SW/W)
uluslararası: Moğolistan (Bayan-Ölgii Bölgesi, Khövsgöl Bölgesi, Uvs Bölgesi and Zavkhan Bölgesi) (S) sınır hattı uzunluğu: 1305 km'dir.
En yüksek noktası: Mongun-Tayga Dağı, 3970 m
Maksimum K–G uzaklığı: 450 km
Maksimum D–B uzaklığı: 700 km'nin üzerindedir
Alanı: 170,427 km²'dir.
Coğrafya > Bioküre rezervi

Ubsunur Hollow, bioküre rezervidir, çevresel olarak korunan bölge olup çok çekicidir.
Coğrafya > Nehirler

Tuva cumhuriyetinde 8.000 den fazla nehir vardır. Alanı dünyanın beşinci en uzun nehri olan Yenisey Nehri'nin üst kolunu kapsar. Cumhuriyetin nehirlerinin çoğu Yenisey nehrinin kollarıdır. Alanda sayısız mineral kaynakları vardır. Başlıca nehirleri şunlardır:
Yenisey Nehri (Ulug-Khem olarak da adlandırılır)
Hantigir Nehri
Hemçik Nehri
Küçük Yenisey Nehri (Ka-Khem veya Kaa-Khem olarak da adlandırılır)
Yukarı Yenisey Nehri (Biy-Khem veya Bii-Khem de denir)
Tuva Yukarı Yenisey Nehri havzasındadır. Bölgenin başlıca yüzey şekilleri olan geniş Tuva ve Todja havzalarının sularını Yenisey nehri'nin iki ana kolu toplar. Aralarında kuzeybatıdaki Batı (Zapadni) Sayanlar'la kuzeydoğudaki Doğu Tuva dağ sıraları bu iki havzayı kuşatır.
Ülkede 400'e yakın irili ufaklı göl yer alır bunların başlıcaları Azas, Tere-Höl, Çağatay,
Süt-Höl, Hindiktiğ-Höl ve Noyan-Höl'dür.
Coğrafya > Göller

Tuva'da cumhuriyetinde en büyüğü Toju gölü, a.k.a. Azas Gölü (100 km²) ve Ubsa Gölü (Moğolistan ve Dünya Mirası Alanı ile paylaşılmaktadır)
olmak üzere çoğu buzul ve tuz gölü olan sayısız göl vardır.
Coğrafya > Dağlar

Cumhuriyetin alanı, Sayan ve Tannu-Ola sıradağları ile çevrili yaklaşık 600 m yükseklikte dağlık bir havzadır. Bölgenin 80%'inden fazlasını dağlar ve tepeler kaplar. Mongun-Tayga ("Gümüş Dağı", 3,970 m) cumhuriyetteki en yüksek noktadır ve adını buzulundan alır.
Moğolistan ile Tuva arasındaki Tannu-Ola (Tuva Türkçesi: Tuvaca: Таңды-Уула Tañdı-Uula dağları) güney Sibirya'da yer alan önemli bir dağ sırasıdır. Tuva Cumhuriyetinin güney tarafındadır.
Bu dağ yamaçlarında hayvancılık tarih boyunca yaygın haldedir. İnek, at, koyun yetiştiriciliği hayvancılıkta daha öne çıkan çeşittir. Yöre halkının dilinde maljılık (sığır sürücülüğü) diye adlandırılır. Yüzlerce at, koyun, inek sahibi kişiler bulunur.
Şehirler

Başkenti Kızıl'dır. Ülke nüfusunun yaklaşık üçte biri başkenttedir. Başkent Kızıl şehrinin eski adları Hem Beldiri, Kızıl Hoto olmuştur. Turan, Erzin, Ak-dovurak (dovurak: toprak) belli başlı şehirlerdir. Tuva Özerk Cumhuriyeti'nde başta başkent "Kızıl" olmak üzere beş kent ve üç kentsel yerleşme vardır.
Bölgeler

Ana madde: Tuva Cumhuriyeti idari yapılanması
Tuva, 1 Ocak 2012 tarihinden beri yeni bir idari yapılanmaya ayrılmıştır. 2 büyük şehir yönetimi, 17 kojuun (ilçe idaresi) ve bunlar da kendi içinde 4 şehir idari yapılanması ve 120 sumon (köy, kırsal yönetim) idari yapılanması olarak bölünmüştür.
Bay-Tayga İli
Barıın-Hemçik İli
Çöön-Hemçik İli
Kaa-Hem İli
Kızıl İli
Möngün(gümüş) Tayga İli
Övür İli
Piy-Hem İli
Süt-Göl İli
Tandı İli
Tere-Göl İli
Tes-Hem İli
Toju İli
Uluğ-Hem İli
Çaa-Göl İli
Çedi-Göl İli
Erzin (Ersin) İli
Krasnoyarsk
İrkut
Alıgjer - Tofalar
Örlik, Sorok
Buryatya
Hövsgöl
Moğolistan
Moğolistan
Hakasya
Taştıp aymağı
Koşağaç
Ulagan
Altay
Bay Tayga
Batı Kemçik
Doğu Hemçik
Möngün Tayga
Övür
Süthöl
Yenigöl
Ulu Kem
Küçük Kem
Kızıl
Kızıl
Tandı
Yedigöl
Tes Kem
Erzin
Teregöl
Kaa Kem
Toju
İklim

İklimi kışları çok katı olup karasal bir iklime sahiptir. Ocak ayı sıcaklık ortalaması -25, -35 C'dir. Temmuz ayı sıcaklık ortalaması 20 C'dir. Vadiler yılda 150 mm.ve 300 mm. arasında yağış alırken dağ yamaçları 400 mm. ve 600 mm. arası yağış alır.
İklim > Zaman dilimi

Tıva Kızılyar yani Rusçası ile Krasnoyarsk zaman dilimindedir (KRAT/KRAST). UTC'ye göre saat farkı +0700 (KRAT)/+0800 (KRAST).
Sülaleler

Tuva Cumhuriyetinde kişilerin hangi sülaleden geldikleri soyadlarına yansımıştır. Bu sülale adlarının çoğunluğu eski Türk hanedanları ve kabilelerinin adlarıdır.
Belli başlı sülaleler: Kırgız (Kırgıs), Hertek, Maadı, Oorjak (Oğur-Oğuzlar), Küjit, Toju, Çoodu, Todot ve diğerleridir. 13. asır elyazma eserlerde Monguş, Tumat, Toju, Tongok ve Salçak (veya Selçuk) geçer.
Politika

Tuva'nın şimdiki bayrağı – refah için sarı, güç ve cesaret için mavi, saflık – için beyazdır ve 17 Eylül 1992'de kabul edilmiştir. Cumhuriyet Anayasası 23 Ekim 1993'te kabul edildi.
Tuva'nın yasama organı Büyük Khural'ın 2023 itibarıyla 32 sandalyesi vardır. Her milletvekili beş yıllığına seçilir ve anayasası 2001 yılında kabul edilen Tuva Anayasası'dır. Tuva'nın başkanı hükûmetin başkanıdır ve beş yıllık bir görev süresi vardır. İlk hükûmet başkanı Şerig-ool Oorjak idi. 3 Nisan 2007'de, Rusya başkanı Vladimir Putin önceden güreş şampiyonu olan 40 yaşındaki Şolban Kara-ool'yı Tuva hükûmet başkanı olarak atadı. Şolban Kara-ool'un adaylığı 9 Nisan 2007'de Khural tarafından onaylandı. Kara-ool 2007'den 2021'e kadar görev yaptı.
Üçüncü ve şu anki Tuvan hükûmet başkanı Vladislav Hovalıg'dır.
Uluslararası ilişkiler

Tuva ve Türkiye arasındaki devlet düzeyinde ilk ilişkiler 1994 yılının Temmuz ayında gerçekleşmiştir. Dönemin Tuva cumhurbaşkanı Şerig-ool Oorjak Tuva devlet heyetiyle birlikte Türkiye'ye konuk olmuştur.
Kültür

Tuvalar, Soyotlar ya da Uryanhaylar olarak da bilinir. Büyük bölümü Rusya'ya bağlı Tuva Cumhuriyeti'nde, küçük bir bölümü ise Moğolistan'da yaşayan ve Moğolcadan etkilenmiş Türk dili konuşan halktır. Yenisey nehrinın kaynak sularının arasında, hem Sibirya taygasının, hem de Orta Asya bozkırlarının özelliklerini taşıyan bir bölgede yaşarlar.
Geleneksel Tuva barınakları step bölgelerine özgü yurt adı verilen keçe çadırlarla, ağaç kabuğundan yapılma, Sibirya'ya özgü huni biçiminde çadırlardan oluşur.
17. yüzyıldan sonra giderek Rus kültürünün etkisinde kalan Tuvaların geleneksel toplumsal örgütlenmeleri boy (aşiret) sistemine dayanır, geleneksel dinleri şamanizmdir. Günümüzde Rusya Federasyonu'nda yaklaşık 180 bin, Moğolistan Halk Cumhuriyetinde ise 24 bin kadar Tuva yaşamaktadır.
Eğitim

Tuva Cumhuriyeti'nde eğitim öğretim Rus dili ile yapılmaktadır. Tuva Türkçesinin konuşulma oranı yüksek olsa da bu oran azalabilir. Tuvada millî hareket bir dil ve kültür hareketi olarak başlamıştır. 1989 yılında başkent Kızıl'da bir ortaokulun Tuvaca eğitim veren bir okula dönüştürülmesi için kampanya başlatılmıştır. Kampanyayı gerçekleştirenler 25 Ekim 1989 yılında Tuva Sosyal Merkezi'ni kurmuşlardır. Merkezin önderliğine de 39 yaşındaki dilbilimci Tuva Türk'ü Kadır-ool Biçeldey geçmiş ve Biçeldey aynı yıl Tuva Halk Cephesi'ni kurmuştur. Sonra ad değiştirilerek Demokratik Orak Hareket adını almıştır.
Tuva'da demokratikleşmenin önündeki en büyük engelin bürokrasi olduğu vurgulanmıştır. Eski komünist partisine ait uygun binaların kültürel ve diğer faaliyetler için kullanılması talep edilmiştir.
Tuva'da 157 ortaokul (6.600 öğrenci), 6 teknik okul (4.000 öğrenci), 1 üniversite (2900 öğrenci) vardır. Her yıl, Tuvaca çok sayıda kitap, 2 dergi, 5 gazete yayınlanır. Her 10 bin kişiye 36 doktor düşmektedir. Sağlık hizmetleri devletin tekelindedir. Ülkedeki tek üniversite, Tıvanıñ Kürüne Üniversitedi (Тываның күрүне университеди) yani Tuva Devlet Üniversitesidir.
Türkiye ile yaklaşık olarak aynı sayılan Latin Alfabesi yasaklanmış ve yerine Rusların millî alfabesi olan Kiril alfabesi dikta edilmiştir. Tuva'ya komşu Hakas ve Altay ile Saha Kiril Alfabelerinden ayrı harflerin olmasına en yüksek oranda çalışılmıştır.
Alfabe

Ana madde: Tuvaca
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| А а | Б б | В в | Г г | Д д | Е е | Ё ё | Ж ж |
| З з | И и | Й й | К к | Л л | М м | Н н | Ң ң |
| О о | Ө ө | П п | Р р | С с | Т т | У у | Ү ү |
| Ф ф | Х х | Ц ц | Ч ч | Ш ш | Щ щ | Ъ ъ | Ы ы |
| Ь ь | Э э | Ю ю | Я я |  |  |  |  |
| Tuva | Türkiye | Önerilen! Tuva | Türkiye | Önerilen |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| А а | A | A | П п | P | P |
| Б б | B | B | Р р | R | R |
| В в | V | V | С с | S | S |
| Г г | G | G | Т т | T | T |
| Д д | D | D | У у | U | U |
| Е е | YE | Ye | Ү ү | Ü | Ü |
| Ё ё | YO | Yo | Ф ф | F | F |
| Ж ж | J | J | Х х | H | H |
| З з | Z | Z | Ц ц | TS | Ts |
| И и | İ | İ | Ч ч | Ç | Ý |
| Й й | İY | İy | Ш ш | Ş | Ş |
| К к | K | K | Щ щ | ŞÇ | Şç |
| Л л | L | L | Ъ ъ | Kesme işareti | " |
| М м | M | M | Ы ы | I | I |
| Н н | N | N | Ь ь | inceltme işareti | ' |
| Ң ң | n | ñ | Э э | E | E |
| О о | O | O | Ю ю | YU | Yu |
| Ө ө | Ö | Ö | Я я | YA | Ya |
Din

Tuva'da Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği egemenliğinden önce 1928 yılında 4813 lama (din adamı) ve 28 Budist ibadet yeri vardı. Bunlar aşamalı olarak azaltılmış ve son olarak 1950 yılında da son "hüree"(Buda dini ibadet yeri) de yok edilmiştir. Tuvada Sovyet etkisi ile sistemli bir şekilde Şamanların halk arasındaki itibarı zedeletilmiş, aydınlar ve din adamları öldürülmüştür. Baskı ve yasaklar aşırı artmıştır.
2023 itibarıyla Tuva nüfusunun neredeyse %84'ü Tibet Budizminin bir yorumu olan Tuva Budizmine inanmaktadır. Tuva Budizminin başı Kambı Lama olarak bilinir. Günümüzde Gelek Natsyk Dorju 9. Kambı Lama olarak görev yaparr. Tuva Türkçesinde Buda'ya Bogda, Budist tapınağına dungan, stupaya suburgan, keşişlere başkı, keşişler dışındaki Budistlere genyen denilir. Rus hükümeti Tuva Budizmi üzerindeki baskıyı Sovyetlerin yıkılışından sonra da devam ettirmektedir.
2008 yılında 14. Dalai Lama Tenzin Gyatso tarafından Hindistan'dan Tuva'ya gönderilen Shivalha Rinpoche, Rus istihbarat teşkilatı FSB'nin Rusya'yı 15 gün içerisinde terk etmesini istemesi üzerine Tuva'dan ayrılmak zorunda kaldı.
56 metre yüksekliğindeki Thubten Shedrub Ling Manastırı ve Tsechen Ling Manastırı başkent Kızıl'dadır.
Çadaana kentinin dışında yer alan tarihi Üstüü Hüree tapınağı 2013 yılında restore edilerek hizmete açılmıştır.
Kızıl'ın kuzeyinde 12 metrelik bir Buda heykeli de mevcuttur.
Dil

Ana madde: Tuvaca
Tuvaca Türkçenin Sibirya Grubuna aitir. Tuvaların İlk ve ulusal alfabesi Göktürk, Turan, Orhun alfabesi olarak da bilinen Eski Türk Alfabesidir.
Geçen yüzyılda yazı dili Latin harfleri esasına göre düzenlenmişti, fakat 1941'den sonra diğer Türk dillerinde olduğu gibi Tuva Türkçesi için de Kiril harfleri kullanılmıştır.
Geçmişte Tuva diline Soyon dili, Uranhay dili de denilmiştir.
Tuva halkının en önemli destanı olan "Keser" 1963 yılında yayınlanmıştır. Mesela Cumhurbaşkanı Şolban Kara-ool'un adı Tuvacadır. Şolban, çolpan yıldızının adıdır. Kara, siyah demek olup ool sözü de oğul'dur.
Tuva Cumhuriyetinin birinci resmi dili olmasına rağmen Tuvada Rusya'nın eritme politikası gereğince eğitim-öğretim dili Rusçadır. Bunda Rusyaya ekonomik bağımlılığın büyük etkisi vardır.
Tuva parlamentosunda genellikle Tuvaca konuşulur.
Din

15 Ağustos 1921 yılı Tañnı Tıva Cumhuriyeti'nin 22 maddelik anayasasından 4. maddesinde " Tañnu-Tuva vatandaşları istedikleri dini seçme özgürlüğüne sahiptir. Din görevlileri kendi işlerini yaparlar" denilmiştir.
Tuva Türkleri, inanış olarak Eski Türklerin dini olan Şamanizm diye bilim insanlarının kabul ettiği Gök Tanrı veya Tengricilik inancına mensuptur. Aynı zamanda Budizm de kabul edilmiştir. Çok az sayıda Tuvalı ise Rusya'nın ve başka Hristiyanların yaptığı misyonerlik faaliyetler sonucu Hristiyanlık dinine geçmiştir.
Müslüman olan Tuvalı da az da olsa vardır. Kur'an ve önemli İslami kaynak eserler Tuva Türkçesine henüz tercüme edilmemiştir.
Müzik

Tuva kendine has müzik üslubu ile bölgesinde bir önderdir. Gerek Buryat, Moğol ve gerekse Altay, Hakas şarkıcıları Tuva sanatçıları kadar etkili olamamışlardır. Tuva da boğazın derinliğinden söylenen şarkılar dünyaca tanınır. Tuva'nın Gırtlak Sanatçıları epey vardır.
Kuvezin Tuva halk topluluğu Huun-Huur-Tu'nun (aslı Hün-Hürtü) kurucu üyelerinden birisidir ve Tuva halk/rock/elektro/post punk grubu Yat-Kha'nın lideridir. Benzersiz, kontra-bass biçimi Tuva kargıraa gırtlak şarkıcılığı, kendi deyimiyle "kanzat kargıraa" ile ünlüdür.
Tuva topluluǧu Alash tarafınca seslendirilmiş Tuva Girtlak müziǧi14 Mart 2010 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
Tuva topluluǧu Alash tarafınca çalınan Tuva enstrümanları30 Eylül 2010 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
Tuva şarkı sözleri hakkında Tıva Ir Sözleri.
Tuva gençlerinin en çok beğendiği popüler şarkıcı ise İşkin-oğlu'dur. İşkin-oğlu'nun  Çaptaşka, May ayı adındak şarkılar herkes tarafından beğeni ile dinlenilmektedir.
Ekonomi

Ren geyiği evcilleştirme Türk toplulukları tarafından başlatılmış ve daha sonra terk edilmiştir. Fakat Samoyedler (Samodi-Halklar) tarafından, kuzeye götürülmeden önce kabul edilmiştir. Altay-Sayan bölgesindeki Eski Çağ kaya oymalarındanki resimlerden Ren geyiklerinin evcilleştirmesi en azından M.S. 1. yüzyıla kadar geriye gittiği izlenimini uyandırır. Bilim insanları (Laufer, Leimbach, Mänchen-Helfen) Tuva tarzı geyik-sürübesiciliği, Avrasya'nın en eski biçimi olabiliceğini söylerler.
Yeraltı zenginlikleri yönünden önemli bir ülkedir. Tuvada kömür, demir, cıva, altın, asbest, kobalt, nikel, bakır, çinko, kurşun, taşkömürü, madeni tuz boldur.
1970 yılında Tuvanın en büyük sanayi kuruluşu olan asbest fabrikası, Akdovurak dolayında açıldı.
Tuva'nın ekonomisinde tarım sektörü ağırlıklıdır. Verimli toprakları vardır. Burada 115.000 ton hububat elde edilir. 27.000 ton patates üretilir. Buğday ve arpa üretilir.
Tuvaların geleneksel uğraşları avcılık ve çobanlıktır. Kolektif tarım 1950'lerin başından bu yana önem kazanmıştır. Darı üretimi ve balıkçılık öteden beri önemini korumaktadır.
Tuvada besicilik yaygındır. Hayvancılık da önemli yer tutar. Tuva'da 1.229.000 küçükbaş hayvan, 201.000 büyükbaş hayvan yetiştirilmektedir. Koyun, inek, domuz gibi hayvanlarla birlikte  at, deve ve Ren geyiği beslenir. Tuvanın çoğunluğunun ormanlık olması buralarda vahşi kürk hayvanlarının avlanmasına uygundur.
Sanayide önemli yeri hammadde çıkarılması faaliyetleri almaktadır. Bununla beraber kereste imalatı, gıda maddeleri üretimi, hafif sanayinin bazı kolları gelişmiştir. Başkent Kızıl şehrinde ağaç, deri ve gıda sanayileri mevcuttur.
Rus ve Ukraynalılar Tuvaya yerleştirilmiş, sanayi dalında işler öncelikli olarak Slav kökenlilere verilmiştir.
El sanatları olarak en çok dikkati çeken yumuşak mermer gibi taşlardan yontularak yapılan hayvan heykelcikleridir. Özellikle Baytayga bölgesi taraflarında yaygın bir el sanatı niteliğindedir.
Ekonomi > Doğal kaynakları

Tuva'nın başlıca doğal mineral kaynakları kömür, demir cevheri, altın ve kobaltı kapsar.
Faunası samur, vaşak, porsuk, gelincik, maral, Sibirya dağ keçisi, misk geyiği, ayıları, kar leoparları, yer sincapları, yarasaları ve kartalları içerir.
Ulaşım

433 km'lik şose yolu mevcut olup ana yollar Kızıl-Abakan, Teeli-Kızıl, Kızıl-Erzin arası yollardır.
Demir yolunun Tuva topraklarından politik sebeplerle geçirilmeyişi Tuva halkının ulaşımında sıkıntı ortaya çıkarmaktadır. İpek Yolu Treni veya Türk Dünyası Demiryolu ağı oluşturma kapsamında Tuva-Altay-Kazakistan-Azerbaycan-Türkiye hattında en kısa olacak şekilde bir demiryolunun gerçekleşmesi umudu vardır. Böyle bir proje bütün bölgeyi ekonomik alanda çekici hale getirecektir.
Rusya Federasyonu içindeki durumu

Rusya Federasyonu içinde Rusya'nın adı Rosiya olarak belirlenmiştir. Bu tabirle bir etnik unsur yani Ruslar kastedilmediği vurgulanmak istenmiştir. Her ne kadar içeride fark edilmese de uluslararası sahada Rossiya yerine Rusya denilerek Rusların yaşadığı ülke anlamına gelmektedir.
Tuva Anayasasının (21 Ekim 1993 yılındaki anayasa) ilk maddesinde
Rusya Federasyonu içerisinde egemen demokratik bir devlet olan Tuva Cumhuriyeti, cumhuriyet boyunca yapılan halk oylamasıyla Rusya Federasyonundan çıkma hakkına sahiptir. Bu ilk maddenin kaldırılması 2000 yılının sonrasında Rusya Federasyonu başkanı Vladimir Putin'den sonra olmuştur. Ocak 1995 yılında Tuva parlamentosu, Tuvalı askerlerin Çeçenistan'a Müslümanlarla savaşmasına karşı çıkarak bu durumu protesto etmiştir.
Tuva'dan fotoğraflar

Tuva Gezi Fotoğrafları
Tuvanın enfes coğrafyasında Hünhüntü Müzik Grubu24 Ekim 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
Tuva Kültür Bakanlığı sitesi fotoğrfları
[ölü/kırık bağlantı]
Tarihi yerler7 Haziran 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
Por-bajın18 Haziran 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
Por-bajın
21 Ağustos 2014 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
Tuva kızı
Orografik şema Tuva landşaft bölgesi23 Aralık 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
Tuva Millî Müzesi
Tuva öğrencileri21 Temmuz 2012 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
Moskova-Kızıl arası uçak yönü23 Mart 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
Kızıl şehrindeki Asyanın ortası anıtı21 Ağustos 2014 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
Tuva Milli Müzesi- Kızıl şehri
16.yy. Sibirya toplumları
Çin Cumhuriyeti'nin Tuva'yı işgal ettiği zamanki haritası "中華民國全圖"'nda Tannu Tuva (唐努烏梁海 Tannu Uriankhai: turuncu rengiyle gösterilen bölge, Ocak 2004'ten sonra Çin Cumhuriyeti bu tip haritayı resmî olarak basmamaya karar vermiştir).
Tuva Asyanın tam orta noktasındadır
Töre-göl
Tuva manzarası
Tuva'daki Küçük Yenisey
Ubsunur Hollow
Coğrafik "Asyanın merkezi", 2015
Azas gölü

Kızıl şehir merkezi
2016'da Tuva Cumhuriyeti Başkanı Şolban Kara-ool (sağda)
Küçük bir Orhun Yenisey Yazıtı-Tuva Millî Müzesi- Kızıl şehri
Başkent Kızıl'da yer alan Tsechen Ling adlı Budist tapınağı
Tuva'nın Kızıl şehrinde bir Kam yani Şaman
Çirgilçin Ir Topluluğu
Tuva Cumhuriyeti-17 plaka kodu
Rusya Federasyonu içinde Tuva Cumhuriyeti haritası
Rusya Başkanı Vladimir Putin 2007'de Tuva'da
Afacan Beşler

Afacan Beşler (orijinal adı: İngilizce: The Famous Five) Enid Blyton tarafından yazılan çocuk kitapları serisidir. Toplam yirmi bir kitaptan oluşan serinin tamamı Türkçeye çevrilmiştir. Seride kurgusal üç kardeş, bir kuzen ve bir köpeğin atıldığı maceralar birbirinden bağımsız hikâye örgüleriyle kitaplarda anlatılmaktadır. Aynı isimle bir de çizgi film serisi bulunmaktadır.
Kitaplar

Toplam yirmi bir kitaptan oluşan serideki eserler kronolojik sıraya göre:
Five on a Treasure Island (1942)	 Afacan Beşler Define Adasında
Five Go Adventuring Again (1943)	 Afacan Beşler Macera Peşinde
Five Run Away Together (1944)	 Afacan Beşler Kaçıyor
Five Go to Smuggler's Top (1945)	 Afacan Beşler Kaçakçılar Tepesinde
Five Go Off in a Caravan (1946)	 Afacan Beşler Karavanla Seyahate Çıkıyor
Five on Kirrin Island Again (1947)	 Afacan Beşler Yine Adada
Five Go Off to Camp (1948)		Afacan Beşler Kampa Gidiyor
Five Get Into Trouble (1949)		Afacan Beşler Başları Belada
Five Fall Into Adventure (1950)	 Afacan Beşler Maceranın Göbeğinde
Five on a Hike Together (1951)	 Afacan Beşler Gezintiye Çıkıyor
Five Have a Wonderful Time (1952)	 Afacan Beşler Harika Vakit Geçiriyor
Five Go Down to the Sea (1953)	 Afacan Beşler Denizler Altında
Five Go to Mystery Moor (1954)	 Afacan Beşler Esrarlı Bölgede
Five Have Plenty of Fun (1955)	 Afacan Beşler Çok Eğleniyor
Five on a Secret Trail (1956)	 Afacan Beşler Gizli Takipte
Five Go to Billycock Hill (1957)	 Afacan Beşler Tepede
Five Get Into a Fix (1958)	 Afacan Beşler Zor Durumda
Five on Finniston Farm (1959)	 Afacan Beşler Çiftlikte
Five Go to Demon's Rocks (1960)	 Afacan Beşler Şeytan Kayalıklarında
Five Have a Mystery to Solve (1962)	 Afacan Beşler Gizem Peşinde
Five Are Together Again (1962)	 Afacan Beşler Yine Beraber
Konu

Julian, Dick ve Anne üç kardeştir. En büyükleri olan Julian akıllı ve mantıklı bir oğlandır. Kardeşi Dick de en az onun kadar uyumlu bir çocuktur. Kardeşlerin en küçüğü olan Anne ise daima ağabeylerinin koruması altındadır. Üç kardeşin anne ve babası İskoçya’ya baş başa tatile gitmeye karar verince, çocuklara gün doğar. Onlar da ilk defa tek başlarına tatil yapabileceklerdir. Babalarının önerisiyle Quentin amcalarının yanına gitmeleri kararlaştırılır. Çocuklar, huysuz bir bilim insanı olan amcalarının evine gittiklerinde, en az onun kadar huysuz kuzenleri George’la da tanışırlar. Asıl adı Georgina olan bu kuzen, adından da anlaşılacağı gibi aslında bir kız çocuğudur. Gelin görün ki, oğlan kılığında dolanmakta ve kendisine “George” diye hitap etmeyenlerle konuşmamakta ısrarlıdır. İnatçı, dediğim dedik, başına buyruk, sözünün eri ve oğlan çocuklarıyla boy ölçüşecek kadar cesur bir çocuktur George. George'un en büyük gurur kaynağı annesinin ailesine ait olan “Kirrin Adası”dır. Yaşadıkları Kirrin Koyu’nun tam ortasındaki bu ufacık adacığı annesi George’a armağan etmiştir. George’un hayatta vazgeçemediği bir diğer şeyse sevgili köpeği Timothy'dir. Kitaplarda bu beş afacanın maceraları anlatılmaktadır.
Karakterler

JulianJulian Dick ve Anne'in ağabeyi ve grubun en büyük üyesidir. Uzun boylu, güçlü ve akıllı olması yanı sıra bakıcı ve sorumludur. Zekası ve güvenilirliği genellikle Teyze Fanny tarafından onaylanır. Grubun lideridir. Küçük kız kardeşi Anne'e karşı çok koruyucudur. Serinin başında, Julian 12 yaşındadır.
DickDick terbiyeli ve mizah anlayışına sahiptir, aynı zamanda güvenilirdir. Serinin başında 11 yaşındadır. Dick Anne'e bakmakla yükümlüdür ve o üzüldüğünde onu mutlu etmek için elinden geleni yapar. Maceralarda akıllıca kararlar vererek kahraman rolü üstlenir.
GeorgeGeorgina bir kız çocuğudur ama insanların ona “George” demesi konusunda ısrar eder. Serinin başında kuzeni Dick ile aynı yaşta, 11 yaşındadır. Kısa saçları ve erkek çocuğu giysileri ile o genellikle erkek çocuğu sanılır. Babası, Quentin gibi, George'de ateşli bir öfke vardır. Kavgacı, inatçıdır ve sevdiklerine karşı çok sadıktır. Bazen son derece inatçı davranır ve kuzenleri gibi annesi için sorunlara neden olur. Timothy (Timmy) isimli köpeğini ona çok sadıktır. Bir röportajda Enid, George karakterinde kendinden ilham aldığını itiraf etmiştir.
AnneAnne grubun en küçük üyesidir ve genellikle kamp tatilleri sırasında ev işleri ile ilgilenir. Maceralar sırasında diğerlerine göre daha fazla korkar ve diğerleri kadar macera yaşamaktan hoşlanmaz. Serinin ilk kitabında 10 yaşındadır. Küçük bir kız olarak, genelde kaçmak ister, ancak sonuçta o da diğerleri gibi cesur ve becerikli olduğunu gösterir. Planlama, organize etme ve yemek hazırlama gibi şeyler yapmayı sever ve mağara, ev, çadır veya karavan neresi olursa orayı temiz ve düzenli tutar.
Timothy (Timmy veya Tim)Timothy, George'nin sadık bir köpeğidir. Timmy sadık, çok zeki, sevecen ve özellikle George'ye sadık bir melez köpektir. Pek çok kez çocuklara fiziksel bir koruma sağlar. Grubun beşinci ve son üyesidir.
Jo, çingene kızZeki ancak vahşi Jo, pek çok macerada Beşliye katılır. Yaklaşık olarak diğer çocuklar ile aynı yaştadır. O da George gibi erkek fatmadır. Annesi ve babası sirk işletirler, ancak hırsızlık suçuyla hapsedilirler.
Frances teyzeFrances, George'un annesi ve Dick, Julian ve Anne'in teyzesidir. Dick, Julian ve Anne genelde Fanny teyze derler Seri boyunca çocukların başlıca anne figürüdür.
Amca QuentinFanny'nin kocası ve George'nin babasıdır. Ünlü bir bilim adamıdır ve çocukların maceralarında birkaç kez kaçırır veya rehin tutulur. Okul tatillerinde çocuklara biraz tolerans gösterir. Ailesini sever ve kızıyla son derece gurur duyar. Serinin ilk kitabında, Julian, Dick ve Anne'in babasının kardeşi olar kurgulanmıştır.
JoannaJoanna George'un evindeki yardımcıdır. Amca Quentin ve Teyze Fanny bir yere gittiğin kurgulanan son derece iyi yürekli bir kadındır. Genelde “Joan” olarak anılır.
Trueboy16. kitapta hikâyeye dahil olur daha sonra 18. kitapta da görülmektedir. Amca Quentin'in yardımcısıdır.