Azerbaycan'da kayıtlı dünyaca önemli arkeolojik anıtlarının listesi
Liste

| № | Sit | Adres | Kısa Açıklama | Resim | Koordinantları |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | Azıh Mağarası | Azıh, Füzuli rayonu | Azıh Mağarası, Küçük Kafkasya Dağları'nın güneydoğu yamaçlarında, Karabağ bölgesinde, Kuruçay nehri sol kıyısında, nehir yatağından yaklaşık 3 km uzaklıkta ve 200-250 metre aşağıda yer almaktadır. Füzuli rayonunda, Azıh ve Salaketin köyleri arasında, deniz seviyesinden 1400 metre yükseklikte olan bir mağara kompleksidir. Azıh Mağarasının alanı 800 metrekareye kadar uzanır. Burada, uzunluğu 600 metreye kadar olan 8 koridor bulunmaktadır. Bazı koridorların derinliği 20-25 metreye kadar çıkar. Azıh Mağarası, Taş Devri insanlarının yaşadığı bir yer olarak ünlüdür. Mağara, 1960 yılında Mammadali Hüseynov'un liderliğindeki Azerbaycan Millî İlimler Akademisi'nin "Paleolitik Arkeolojik Seferi" tarafından keşfedilmiştir. Yapılan kazı çalışmaları sırasında on kültürel tabaka bulunmuştur. Mağarada Kuruçay kültürü, Aşölyen kültürü ve Musteryen kültürü dönemlerinde yerleşim olduğu belirlenmiştir. 1968 yılı Haziran ayında Mammadali Hüseynov'un liderliğindeki Paleolitik arkeolojik ekspedisyasının Azıh mağarasının V tabakasının IV horizontunda yaptığı kazılar sırasında, erken insanlara ait birkaç taş aracı ve çene kemiği bulunmuştur. Profesör Demir Hacıyev, Azıh Mağarasının çok tabakalı Paleolitik düşergesinin orta Aşölyen kültürüne ait tabakadan bulunan erken insanlara ait çene kemiği üzerinde uzun süren bilimsel araştırmalar yapmıştır. |  | 39°37′9.08″K 46°59′18.97″D﻿ / ﻿39.6191889°K 46.9886028°D﻿ / 39.6191889; 46.9886028 |
| 2 | Tağlar Mağarası | Büyük Tağlar, Hocavend rayonu | Hocavend rayonu Büyük Tağlar köyünün güneyinde, Kuruçay'ın sol kıyısında yer alır. Tağlar paleolitik mağarası, Kafkasya ve Orta Doğu'da iş aletlerinin uzun vadeli gelişim tarihinin ve yeni iş aletlerinin ortaya çıkış özelliklerinin incelenebildiği tek anıttır. 1963-1986 yıllarında mağarada yapılan arkeolojik kazılarda 8.000'den fazla taş obje ve 600.000'den fazla avlanmış hayvan kemiği bulunmuştur. İlk kez, Haziran-Temmuz 1963'te, M. Hüseynov liderliğindeki Paleolitik arkeoloji seferi, çok katmanlı Tağlar paleolitik mağarasında arkeolojik kazılar gerçekleştirdi. Tağlar mağarasındaki ilk arkeolojik kazılar sırasında, kampın çökeltilerinde 3 kültür katmanı kaydedildi. |  | 39°37′06″K 45°57′17″D﻿ / ﻿39.61833°K 45.95472°D﻿ / 39.61833; 45.95472 |
| 3 | Damcılı Mağarası | Taş Salahlı, Kazah rayonu | Kazah rayonunun Taş Salahlı köyünden Xram çayına kadar uzanan Aveydağ'ın Güneydoğusunda yer alan Damcılı Mağara yerleşimi, 1956-1958 yılları arasında M.M. Hüseynov'un liderliğindeki Paleolitik arkeolojik ekspedisyon tarafından kazılmıştır. M.M. Hüseynov'un yönlendirmesiyle yapılan Damcılı Mağara kazıları sırasında mağaranın çöküntüsünün karışık olduğu tespit edilmiş ve bu nedenle çöküntünün stratigrafisini belirlemek mümkün olmamıştır. Damcılı Mağarası'nda farklı dönemlere ait çöküntü katları ve maddi kültür kalıntıları birbirine karışmıştır. Damcılı Mağarası yerleşiminde yapılan arkeolojik kazılar sırasında 7.000'e kadar taş alet ve 2.000'den fazla avlanmış hayvan kemikleri bulunmuştur. Damcılı Mağarası'ndan bulunan taş aletleri arasında Musteryen ve Levalloisian tıpaları, çeşitli tiplerde kazıyıcılar, bıçaklar, kesici aletler, törpüler ve çok sayıda retüşlenmiş bıçaklar yer almaktadır. Damcılı Mağara yerleşiminden bulunan taş aletlerin hazırlama teknikleri ve tipolojileri temel alınarak, Musteryen, Mezolitik, Üst Paleolitik ve Neolitik dönemlere ait oldukları belirlenmiştir. |  | 41°8′29″K 45°15′58″D﻿ / ﻿41.14139°K 45.26611°D﻿ / 41.14139; 45.26611 |
| 4 | Kazma Mağarası | Tenenem, Şerur rayonu | Şerur ilçesine bağlı Tenenem köyünün 3 km kuzeydoğusunda, deniz seviyesinden 1450 m yükseklikte yer almaktadır. Kazma vadisinde bulunduğu için bu adı almıştır. 1983 yazında Nahçıvan'ın Ordubad ve Şarur bölgelerinde Paleolitik arkeolojik keşif gezisi sırasında keşfedildi. İlk keşif kazısı sırasında Kazma mağarasının çökellerinde 4 kültür tabakası kaydedilmiştir. I. ve II. tabakalarda yapılan arkeolojik kazılarda Orta Çağ, Tunç ve Kalkolitik dönemlere ait kil kaplar, III-IV. tabakalarda taş eşya ve av hayvanı kemikleri bulunmuştur. 1983 yılında yapılan arkeolojik kazı mağaradan çıkan taş ürünlerin teknik ve tipolojik çalışması sırasında Musteryen kültürü döneminde yapıldığı belirlendi. |  | 39°30′46″K 45°10′28″D﻿ / ﻿39.51278°K 45.17444°D﻿ / 39.51278; 45.17444 |
| 5 | Kobustan Millî Parkı | Kobustan, Karadağ rayonu | Bakü'ye 56 km. uzaklıkta, Karadağ ilçesine bağlı Kobustan kasabasında yer almaktadır. Kobustan uzun zaman Azerbaycanlı maldarlar için bir kışlık mekan olarak bilinmmiştir. Ancak oradaki maddi ve kültürel kalıntılar ile kaya üzeri resimler ilk defa Azerbaycan arkeologlarından Prof. İshak Ceferzade tarafından 1939-1940 yıllarında keşfedilmiştir. 1941'de başlayan Büyük Vatan Savaşı nedeniyle araştırmalar durdurulmuş ve 1947'de tekrar başlatılmıştır. İ. Ceferzade'nin yıllar süren zorlu bilimsel araştırmalarının ve incelemelerinin sonucunda 750 kayaya kazıma, oyma ve sürtme yöntemleriyle yapılmış 3500'den fazla insan ve hayvan figürü ve çeşitli semboller - petroglifler ortaya çıkarılmış ve 20 alt kaya sığınağı keşfedilmiştir. Bunların ardından İ. Ceferzade'nin liderliğinde, C. Rüstemov ve F. Muradova'nın yürüttüğü araştırmalar ve arkeolojik kazılar sonucunda birçok resim, yaşam alanları ve kültürel kalıntılar açığa çıkarılmıştır. Kobustan siti, burada insan yaşamının yaklaşık on bin yıl boyunca M.Ö. 10. binyıldan başlayarak 18. yüzyıla kadar kesintisiz devam ettiği ilginç bir özelliğe sahiptir. Kobustan'da bulunan maddi kültür kalıntıları kompleksinin tarih ve kültür için olağanüstü önemi göz önüne alınarak, Azerbaycan SSC Bakanlar Kurulu 9 Eylül 1966 tarihli kararıyla Kobustan Devlet Tarih ve Kültür Koruma Alanı olarak ilan edilmiştir. Koruma Alanı, büyük bir alanı kapsar ve temel olarak Büyüktaş, Kiçiktaş ve Cingirdağ dağlarını kaplıyor. |   | 39°30′46″K 45°10′28″D﻿ / ﻿39.51278°K 45.17444°D﻿ / 39.51278; 45.17444 |
| 6 | Alikemek Tepesi | Üçtepe, Celilabad rayonu | Üçtepe köyü Celilabad rayonunun İnceçay'ın sağ sahilinde yer almaktadır. Kalkolitik  dönemine ait bir yaşam alanının merkezinde 600 metrekarelik bir alan kazılmıştır. Medeni tabakanın kalınlığı 5.1 metredir. Kazı sırasında altı yapı katının varlığı belirlenmiştir. Alt yapı katlarında duvarlar çamur tuğlasından inşa edilerek badanalı ve sıvalıdır. Yaşam alanının üst yapı katları, dörtgen biçiminde olup bir veya iki sıra çamur tuğlasıyla inşa edilmiştir. Ekonomik yapılar veya yardımcı binalar evlere bağlanmış ve özel geçitlerle bağlanmıştır. Yaşam alanının üçüncü yapı katında bulunan dairesel planlı kazma tipi binanın çapı yaklaşık 3 metredir. Duvarları düzenli bir şekilde beyazla boyanmış ve kırmızı oksurayla el yapımı süslemelerle işlenmiştir. Süsleme motifleri komşu daireler, nal şekilli desenler, paralel çizgiler ve noktalardan oluşmaktadır. Bu binanın gösteriş amacıyla inşa edildiği düşünülmektedir. Yaşam alanının tüm yapı katlarında çömlek kalıntıları bulunmuştur. Arkeolojik çalışmalar sonucunda Alikemek Tepesi'nde iki farklı biçimde evcilleştirilmiş at kemikleri bulunmuştur ki bu bulgu Kafkasya'nın yanı sıra Avrasya'nın tümünde atın evcilleştirilmesi hakkında en eski tarihi verilere sahip büyük bir yeniliktir. |  | 39°20′13″K 48°25′19″D﻿ / ﻿39.33694°K 48.42194°D﻿ / 39.33694; 48.42194 |
| 7 | Çalağantepe | Əfətli, Ağdam rayonu | Əfətli köyü, Ağdam rayonunda yer alan Neolitik döneme ait yaşam alanıdır. Çalağantepe yaşam alanında, 315 metrekarelik bir alan üzerinde kazı çalışmaları yapılmıştır. Arkeolojik tabakanın kalınlığı 4.3 metredir. Kazı sırasında bulunan yapılar dairesel formdadır ve bir dizi çamurdan yapılmıştır. Binalardan biri (No. 26), araköşe duvarla iki bölüme ayrılmıştır. Bölme duvarda, evin bir bölümünü diğerine bağlayan bir geçiş yeri bulunmaktadır. Yer döşemesinde hazine, iç duvarda ise iki kez beyazlatılmış sıvalara rastlanmıştır. Beyazlatılmış duvarlar kırmızı boya ile süslenmiştir. Bu süslemelerin yarı daire ve daire işaretleri olduğu kalmıştır. Muhtemelen bu bina ziyaret yeri olarak kullanılmıştır. Araştırma sırasında farklı iş aletleri keşfedilmiştir, bunlar arasında ok ucu, obsidyen ve çakmak taşından yapılmış kazı dişleri, delici ve cilalayıcı aletler bulunmaktadır. Çalağantepe'nin seramik ürünleri bitki karışımından yapılarak kırmızı renkte pişirilmiş ve cilalanmıştır. Kapların birçoğu oyma süslemelerle süslenmiş ve koyu kırmızı boya ile kaplanmıştır. Bazı kaplar koyu kahverengi renkte, birbirinin içine geçmiş karelerle süslenmiştir. Kaplardan birinin boynu gövdesine doğru çıkıntılıdır. Çalağantepe'den bulunan bebek mezarlarında yastık ve yorgan kalıntıları belirlenmiştir. Mezarlar aynı zamanda taş, ok ucu, fildişi ve bakırdan yapılmış süslemeler içermektedir. Buğday kalıntıları Çalağantepe abidesinin MÖ 5. yüzyıla ait olduğu, radyokarbon analizi sonrasında tespit edilmiştir. 1983 yılında Ağdam şehrinde açılan Ekmek Müzesi'nin en eski sergileri Çalağantepe'den bulunan buğday kalıntıları olmuştur. |  | 40°1′29″K 47°6′43″D﻿ / ﻿40.02472°K 47.11194°D﻿ / 40.02472; 47.11194 |
| 8 | Leyla Tepe Medeniyeti | Quzanlı, Ağdam rayonu | Ağdam rayonunun Quzanlı kasabasında yer alan yerleşim yeri, Kalkolitikdöneme ait bir yaşam alanıdır. Anıtın yüzey malzemeleri iki gruba ayrılabilir. İlk grup, kumla karıştırılmış çamurdan yapılmış oldukça basit hazırlanmış kaplar içerir. Bazılarının üzerinde çubuk benzeri alet izleri bulunurken diğerlerinin kenarı oyma çizgilerle süslenmiştir. İkinci grup ise bitki lifleriyle karıştırılmış çamurdan yapılmış, kırmızı renkte pişirilmiş ve bazen yeşilimsi renkte sırla kaplanarak siyah desenlerle süslenmiş çömleklerden oluşur. Yeşilimsi çömlekler Obeyd kültürü çömlekleri ile benzerlik gösterir. Kazılar sırasında, dörtgen biçimli dört bina kalıntısı bulunmuş ve bu binalar arakarılarıyla birkaç bölüme ayrılmıştır. Bu binaların kalıntıları üzerinde, çapı 1 metreye kadar ulaşan yuvarlak şekilli çanak çömlek kalıntıları tespit edilmiştir. Kupa tipi kapların bazıları çömlek kalıplarında hazırlanmıştır. Leyla Tepe'nin seramik ürünleri, tam bir form ve kaliteye sahip olması nedeniyle Kultepe ve Şomutepe materyallerinden tamamen farklıdır ve bu, Kalkolitik kültürü ile Kur-Aras kültürü arasında bir ara dönem olduğunu gösterebilir. |  | 40°09′31″K 47°09′39″D﻿ / ﻿40.15861°K 47.16083°D﻿ / 40.15861; 47.16083 |
| 9 | Töyretepe | Aşağı Göyeəli, Ağstafa rayonu | Ağstafa rayonu Aşağı Göyceli köyü topraklarında, Şomutepen'nin 2 km kuzeydoğusunda yer alan Neolitik-Tunç Çağı dönemine ait bir yerleşim yeridir. Yerleşimde 1961, 1962, 1964 ve 1965 yıllarında 100 metrekarelik bir alan üzerinde kazılar yapılmıştır. Kazılar sırasında beş yapı katı ortaya çıkarılmıştır. Töyretepe'nin en alt beşinci yapı katında, yarı yeraltı bir temel tipine sahip daire şeklinde bir binanın kalıntıları, aynı zamanda tuğlalardan yapılmış bir sıra daire şeklinde yapı kalıntıları bulunmuştur. Töyretepe'nin diğer yapı katlarında daire şeklinde yapı kalıntıları keşfedilmiştir. Evlerin içinde zemine gömülü seramik kapları da bulunmuştur.  Töyretepe'nin ikinci ve birinci yapı katlarında dikdörtgen ve daire şeklinde yapı kalıntıları da keşfedildi. Bu binalardan bazıları, 4 numaralı yapı olarak adlandırılan yapı gibi iki sıra güneşte kurutulmuş tuğlalardan yapılmıştır. Töyretepe'den taş ve kil malzemeden yapılmış araçlar, öğütme taşları, dövme taşları, kil ve sümüklüdan yapılmış yarı mamul ürünler ve taştan yapılmış insan figürleri elde edilmiştir. |  | 41°06′59″K 45°28′56″D﻿ / ﻿41.11639°K 45.48222°D﻿ / 41.11639; 45.48222 |
| 10 | Mişarçay | Celilabad | Celilabad şehrinin 1,5 km kuzeydoğusunda, aynı adı taşıyan nehrin sahilinde, Kalkolitik - Erken Demir Çağları'na ait bir yerleşim yeri bulunmaktadır. Mişarçay'ın alt tabakası Kura-Aras kültürü'ne, üzerinde yer alan tabakası ise Orta Tunç Çağı'na ait malzemeler sağlamıştır. Kura-Araz tabakasından farklı olarak (4,5 m) Orta Tunç Çağı tabakasının oldukça az kalınlığı, bu dönemde yerleşim yerinin yarı göçebe hayvancılığa dayandığını göstermektedir. Bu tabakada yerleşim yerinden taş ve kemik aletler ile seramik eserleri bulunmuştur. Seramik eserleri morfolojik ve teknolojik özelliklerine göre iki gruba ayrılır.  Birinci grup kahverengi renkli, koyu benekli, yeterince hazırlanmış mutfak kaplarını içerir. Onların kil bileşimi kumaş, öğütülmüş çanak çömlek ve öğütülmüş çanak çömlek parçalarından oluşur. Bu kapların arasında geniş ağızlı, silindirik boyunlu, çift kulplu kaplar dikkat çeker. Yüzeyleri parlaklaştırılarak kırmızı bir renkle kaplanmıştır. Gövdelerinin üst kısmı ve boyunları çizgi şeklinde el yapımı motiflerle süslenir. Boyunlarının altında ağaç şekilli süslemeler, altlarında ise noktalı üçgenler düzenlenmiştir. İkinci grup gri ve siyah renkli, nazik duvarlı seramikleri içerir. Kil kompozisyonları ince kum içerir, iyi parlaklaştırılır ve parlarlar. Bu gruptaki dikkat çekici örnekler, ince çizgili süslemeler ve koni biçimli süslemeli kaplardır. Bu grup seramiklerin süslemesi, çizgiler ve noktaların kombinasyonlarından büyük ölçüde yararlanır. |  |  |
| 11 | Babaderviş | Demirçiler, Kazah rayonu | Bu, Kazah rayonu Demirçiler köyünde bulunan Tunç çağına ait bir yaşam alanıdır. Antik yerleşim yeri, Ağstafaçay vadisinin dağ silsilesi ile birleştiği yerde bulunan tepelerden birinin üstünde kurulmuştur. 600m² alanında yapılan kazılar sırasında, Kalkolitik döneme ait yarı gömme tipi evlerin tasvir edildiği en eski kültürel tabakalar keşfedilmiştir. Üzerinde yer alan Karaz kültürü dönemi tabakasının kalınlığı 50–60 cm'dir. Bu döneme ait küller, güneşte kurutulmuş tuğla parçaları, işlenmiş çanak çömlek kalıntıları, nehir taşları ve diğer malzeme kültürü kalıntıları bulunmuştur. Tabakada amaçlı olarak kullanılmış 25 ocağa rastlanmıştır. Ocağın içinde çanak parçaları, ev eşyaları, hayvan kemikleri ve yanmış dokuma kalıntıları keşfedilmiştir. Kazının merkezi bölümünde taştan yapılmış köşeli bir spiralli stela bulunmuştur. Bu stelanın muhtemelen bir ritüel ocağı ile birlikte tek bir kompleksin içinde ziyaretgah rolü oynadığı düşünülmektedir. Yerleşim alanında, dairesel planlı, yerüstü yapıların varlığını gösteren birçok mimari kalıntı, güneşte kurutulmuş tuğla kırıkları, su kanalları parçaları, nehir taşları ve diğerlerine rastlanmıştır. Yerleşim alanında bulunan seramik ürünleri çeşitlidir. Bir grupta daha arkaik formlarda, kabaca yapılmış kaplar çoğunluktadır. Diğer grupta siyah cilalı, süslemeli kaplar bulunmaktadır. Muhtemelen, bu bölgede Kura-Aras kültürünün tüm evrelerinde yerleşim olmuştur. |  | 41°04′22″K 45°18′18″D﻿ / ﻿41.07278°K 45.30500°D﻿ / 41.07278; 45.30500 |
| 12 | Kültepe ve Mahta | Mahta, Şerur rayonu | Mahta Kültepe'si yerleşimi, Şerur rayonu Mahta köyünün batısında, Aras nehrinin sol kıyısında yer almaktadır. Demiryolunun inşası sırasında güneybatı kısmı tahrip olmuştur. Yerleşim bölgesinin bozulmamış kısmının alanı 3 hektardır. 1988-1989 yıllarında V.H.Aliyev ve S.H.Aşurov yerleşim bölgesinde 100m²'lik alanda araştırma yapmışlar, taş temel üzerinde tuğladan yapılmış inşaat kalıntıları, kil çömlek parçaları ve soba parçaları bulmuşlardır. Keşif araştırmaları sırasında yerleşimin çevrelediği alanda antik bir taş tapınak ortaya çıkarılmış ve içinde taş putlar bulunmuştur. Yerleşmeye ait çanak çömlek ve yapı kalıntıları Kura-Aras kültürünün orta evresine aittir. Muhtemelen yerleşim yeri sakinleri bir zamanlar Arpaçay'dan çekilen su kanalını kullanmışlardır. |  | 39°35′18″K 44°56′52″D﻿ / ﻿39.58833°K 44.94778°D﻿ / 39.58833; 44.94778 |
| 13 | I. Kültepe | Kültepe, Babek rayonu | Babek rayonunun Kültepe köyünde yer alan Kalkolitik -Tunç çağına ait bir yerleşim alanıdır. Toplam alanı 1.5 hektardır. Yaşam alanında 1951-1964 yılları arasında O.H. Hebibullayev tarafından yapılan kazılar sırasında 22.2 metre kalınlığına sahip 4 kültürel tabaka keşfedilmiştir. Kazıların stratigrafisi, yerleşimin Kalkolitik tabakasının Kura-Aras dönemi yaşam alanının üzerinde yer aldığını göstermektedir. O.H. Hebibullayev'e göre, Kura-Aras tabakası Kalkolitik tabakadan 30–40 cm kalınlığında steril bir tabaka ile ayrılmıştır.  Kura-Aras kültürüne ait olan ikinci kültürel tabaka, yerleşimin yüzeyinden 3.4-4.5 ila 12.4-1.3 metre derinlikte yer almaktadır. Kültürel kalıntılar açısından zengin olan bu tabaka 8.5–9 m kalınlıktadır. Kültürel katman çeşitli boyutlarda nehir taşları, çiğ tuğla parçaları, osteoloji kalıntıları, obsidyen, çakmaktaşı parçaları, kömür kalıntıları, kül ve toprak katmanlarından oluşmaktadır. Kül kalıntıları genellikle sobaların, ocakların ve ateş yerlerinin çevresinde yoğunlaşmıştır. Bu katmandan çeşitli taş, kemik, metal eşyalar ve seramik ürünleri keşfedilmiştir. Kültepe'de, Kura-Aras kültürüne ait toplamda 14 yapı katı keşfedilmiştir. Bunlar benzer mimari ve evcil komplekslere sahiptir. Alt katlarda çoğunlukla daire planlı evler bulunurken, üst katlardaki evler genellikle dikdörtgen şeklindedir. Bazı daire planlı evlerde dikdörtgen uzantılar bulunmaktadır. Yapı malzemesi olarak nehir taşları, çiğ tuğla ve kil kullanılmıştır. |  | 39°16′13″K 45°27′07″D﻿ / ﻿39.27028°K 45.45194°D﻿ / 39.27028; 45.45194 |
| 14 | II. Kültepe | Aşağı Uzunoba, Babek rayonu | Babek rayonunun Aşağı Uzunoba köyünde yer alan Tunç Çağı'na ait bir yaşam alanıdır. Abidenin alt tabakası Kura-Aras kültürü dönemine aittir. Kültürel tabakanın kalınlığı, arazinin şekline bağlı olarak değişmektedir. Yaşam alanında ikinci kazı alanında, 200m² alanda yapılan kazılar önemli sonuçlar vermiştir. Bu alanda Kura-Aras tabakası abidenin üstünden 4-4,5 ila 14 metre derinlikte bulunmaktadır. Tabakanın kalınlığı 9,5-10 metredir. Abidenin stratigrafisi, eski dönemde yaşam alanının başlangıçta bataklık olduğunu gösteren Cehriçay'ın girintili-çıkıntılı sahilinde kurulduğunu göstermektedir. Kültürel tabakanın bazı yerlerde kesintiye uğraması, alanın ilk zamanlarda bataklık olduğunu göstermektedir. Tabakanın toplanmasıyla yaşam alanı düzeltilmiş ve düzenlenmiştir. Kültürel tabaka, kireç, tuğla duvar, osteoloji ve kömür kalıntılarından, ayrıca kül ve yanmış toprak tabakalarından oluşmaktadır. Tabakada obsidiyen ve çakmaktaşı bıçakları, çanak çömlek parçaları, taş mührük ve metal eşyalar bulunmuştur. Kültürel tabakanın ardışık sırası kesimlerde açıkça izlenebilir. Binaların duvarları başlangıçta kireçe benzese de, daha yakından incelendiğinde tuğlalarla yapıldığı ortaya çıkmıştır. II Kültepenin İlk Tunç Çağı tabakasında 14 yapı katı olduğu tespit edilmiştir. |  | 39°16′29″K 45°26′23″D﻿ / ﻿39.27472°K 45.43972°D﻿ / 39.27472; 45.43972 |
| 15 | Serkertepe | Serkerli, Haçmaz rayonu | Haçmaz rayonunun Serkerli köyünde köyünde bulunan Tunç Çağı yerleşimidir. 1982-1986 yılları arasında Haçmaz rayonundaki Serkertepe'de yapılan kazılar sırasında, bu döneme ait yapıların mimarisini kısmen restore etmek mümkün olmuştur. Burada saman karışığı olan çamur tuğlalardan yapılmış dairesel planlı bir yaşam binasının kalıntıları bulunmuştur. Bütün evlerin içinde düzleştirilmiş çamur tuğla ile yapılmış, yukarı doğru biraz genişleyen ocaklar kaydedilmiştir. Evlerin döşemesine çamur tuğlalar döşenmiş ve taşlarla suvanmıştır. Erken Tunç dönemine ait kültürel tabakanın kalınlığı 4 metre olmuştur. Yaşam alanında yapılan araştırmalar sırasında Erken Tunç dönemine ait bir ziyaretgah keşfedilmiştir. Serkertepe'den bulunan bu ziyaretgah, Erken Tunç döneminde yaşayan insanların ideolojik görüşlerini öğrenmek için özellikle önemlidir. Ziyaretgahın iç düzenlemesine göre II. Kültepe'den bulunan ziyaretgahlara benzerlik gösterir. Ancak Serkertepe ziyaretgahı daha iyi korunmuştur. Merkezi bölümünde dairevi planlı bir ocak, kuzey duvarı yakınında kurban alanı, ocağın yakınında altı boynuzlu şekilli çıkıntılı ocak ve kurban alanından uzakta boynuzlu şekilli çıkıntılar olan taş ayaklıklar bulunmuştur. Araştırmacıların görüşüne göre, Serkertepe'den bulunan seramik ürünleri üzerindeki zengin motifli süslemeler, Ay, Güneş ve at tasvirleri eski insanların ideolojik inançlarını yansıtmıştır. Bulunan tapınaklar, verimlilikle ilgili törenlerde verimliliğin kaynağı olarak kabul edilen öküz kültü ile birlikte, gök cisimlerine saygının da önemli bir rol oynadığını göstermektedir. |  | 41°24′24″K 48°46′22″D﻿ / ﻿41.40667°K 48.77278°D﻿ / 41.40667; 48.77278 |
| 16 | Üzerliktepe | Ağdam | Ağdam şehrinin doğusunda, coğrafi açıdan elverişli bir konumda bulunmaktadır. Yaşam alanı düzensiz oval plana sahiptir. Kuzeyden güneye doğru en geniş çemberinin çapı 202 metredir. Arkeolojik kazılar 484 metrekarelik bir alanda gerçekleştirilmiştir. Doğal bir tepe üzerine kurulmuş olan yaşam alanında, kültürel tabakanın kalınlığı 3 metredir. Arkeolojik kazılar sırasında 3 yapı katı ortaya çıkarılmıştır.  Birinci yapı katı, farklı amaçlı çukurların varlığıyla karakterize edilir. Bazıları mutfak artıkları ve küllerle doludur. Saman döşeli çukurlar ise hayvanları saklamak için kullanılmıştır. Bu katmanda, direklerden inşa edilmiş bir yaşam binasının kalıntıları bulunmuştur. Duvarları kalın çubuklarla dokunmuş ve kil ile suvanmıştır. Binanın çatısı ağaç kabukları ile, zemin döşemesi ise hasırla kaplanmıştır. Döşemede gil (kil ve saman karışımı bir malzeme) kap kalıntıları ve dağılmış ocakta gil soba kalıntıları bulunmuştur. Ocağın yakınından çakmaktaşı bıçaklar, sürtgüler ve taş tokmaklar elde edilmiştir. Bu ev K.X. Kuşnareva tarafından "tökmeçi evi" olarak nitelendirilmiştir. Bu tabakadan çıkan gil eşyalar, mutfak ve ev eşyaları olmak üzere 2 gruba ayrılmıştır. Seramik ürünleri boz veya siyah renkte pişirilmiştir. Ev eşyaları iyi bir şekilde cilalanmıştır. Kaplar çeşitli motifli kabartma süslemelerle süslenmiştir. İkinci ve üçüncü tabakanın seramiği K.X. Kuşnaryeva tarafından bir bütün olarak kabul edilmiştir. Bu dönemde gil mamulatının hazırlanmasında önemli ilerlemeler kaydedilmiştir. Alt tabakada kullanılan kabartma süsleme, daha karmaşık süslemelerle değiştirilmiştir. Bu dönemde Üzerliktepe'nin siyah renkli seramiğinden tamamen farklı boyalı kaplar ortaya çıkmıştır. K.X. Kuşnaryeva, boyalı kapların ortaya çıkmasını çömlekçiliğin geliştirilmesindeki ilerlemeyle ilişkilendirir. |  |  |
| 17 | Gemikaya Petroglifleri | Nesirvaz, Ordubad rayonu | Gemikaya, Küçük Kafkas sıradağlarının en yüksek zirvesi olan Kapıcığ'ın mitolojik adıdır. O, Ordubad şehrinin 60 km kuzeyinde, Tivi ve Nesirvaz köyleri arasında yer almaktadır. Dağın güney yamaçlarına dağılmış metamorfik tüf parçalarının doğal aşınması sonucu, eski insanların yaşam tarzını ve düşüncelerini yansıtan çizimler ortaya çıkmıştır. Gemikaya resimleri ilk kez 1969 yılında kaydedilmiştir. 1969-1971 yıllarında Gemikaya'nın güney yamaçlarında Karankuş, Nebiyurdu ve Camışölən yaylalarında, deniz seviyesinden 3500-3700 metre yükseklikte V.H.Aliyev tarafından yüzlerce  kaya resmi bulunmuştur. 2001-2005 yılları arasında yapılan araştırmalar sırasında Gemikaya'da iki binden fazla kaya üstü resim kaydedilmiştir.  Kaya üstü resimler arasında ov sahneleri, özellikle dikkat çekicidir. Bazı resimlerde, dağ keçilerinin avlanması veya yakalanması tasvir edilir. Dağ keçileri çiftleri, birbirlerine karşı duran şekilde betimlenmiştir ve muhtemelen onların dövüş sahnelerini yansıtmaktadır. Kaya üstü resimler arasında öküz, geyik ve pars tasvirleri de bulunur. Atların, köpeklerin ve fantastik yaratıkların resimleri de Gemikaya'nın taş üstü sanatında önemli bir yer tutar. Bazı hayvanlar, farklı el çizgilerinin birleştirilmesiyle yaratılmıştır. Gemiqaya taş üstü resimlerinin arasında insan figürleri de önemli bir yer tutar. Bunlar genellikle zarif çizgilerle çizilmiş silüet resimleridir. Şekillerin başları yuvarlak, ayakları aralıklı veya dizlerden bükülmüş halde, elleri yukarı kaldırılmış olarak tasvir edilmiştir. |    | 39°9′36″K 45°55′12″D﻿ / ﻿39.16000°K 45.92000°D﻿ / 39.16000; 45.92000 |
| 18 | Sarıca-Minberek sitleri | Minberek düzü, Kah rayonu | M.Ö. IV-III bin yıllara ait bir anıtlar kompleksidir. Kompleks, 200'den fazla kurgan içermektedir. Sarıca-Minberek anıtlar grubu 1984 yılından itibaren bilimsel araştırmalara tabi tutulmuştur. Azerbaycan Milli İlimler Akademisi Arkeoloji ve Etnografi Enstitüsü çalışanlarının gerçekleştirdiği arkeolojik keşif, kazı ve bilimsel araştırma çalışmaları sonucunda bu bölgede dört eski yerleşim yeri, geçici konaklama alanları, Tunç Çağı'na ait yüzlerce kurgan, iki nekropol, eski ziyaret alanları ve kale kalıntıları belirlenmiş ve arkeolojik araştırmalara konu olmuştur. Yapılan bilimsel araştırmalar sonucunda bu alanın M.Ö. IV. bin yıldan itibaren yoğun bir şekilde yerleşime açık olduğu, büyük bir ticaret yolunun geçtiği ortaya çıkarılmıştır. Sarıca-Minberek bölgesi, Kura-Aras kültürünün yayıldığı ve geliştiği bir alan olup, kurgan altı gömü adetini M.Ö. III. bin yıldan MÖ I. bin yılın ortalarına kadar izlemek için fırsat sağlar. Minberek yerleşim yerlerinde kültür katının kalınlığı 4 metreden fazladır. Burada Hocalı-Gedebey kültürü ve Yaloylutepe kültürleri de kendi abideleriyle temsil edilmiştir. Arkeolojik kazı çalışmaları sırasında elde edilen maddi ve kültürel örnekler, Tunç ve Demir Çağlarını izlemeye, bu uzun süreçte yerli halkın gömü adetlerini, taşlara işlenmiş manevi kültürlerini, mitolojik ve felsefi dünya görüşlerini öğrenmeye olanak sağlar. |  |  |
| 19 | Yezidabad kalesi | Nahçıvan | Nahçıvan şehrinin güneyinde yer alan erken Orta Çağlara ait bir kale. Bu kale aynı zamanda Orta Çağ'da Nahçıvan şehrinin Narınkale bölümü olarak da bilinir. Kalenin son Sasani hükümdarı Yezdəgird (632 - 651/652 yılları) tarafından inşa edildiği düşünülmektedir. Kale'nin inşa tarihi tam olarak bilinmemektedir. 1957-1959 yılları arasında yapılan kazılar sırasında zengin arkeolojik malzemeler, özellikle seramik parça, taş mızrak uçları bulunmuştur. Arkeolojik kazılardan elde edilen bu taş mızrak uçlarının Tunç çağında (M.Ö. III-II bin yıllar) savaş malzemelerinde kullanıldığı bilinmektedir. Türk gezgini Evliya Çelebi'nin verdiği bilgiye göre, Moğollar kaleyi yıkmışlar. Daha sonra Nahçıvan'ı ziyaret eden Jean Chardin ve Frehang da bu kaleden bahseder. Kale, 18. yüzyıla kadar faaliyet göstermiştir. Nahçıvan şehrinin 1827 yılı planında bu kale şematik olarak belirtilmiştir. Plana göre, kale iki kısımdan oluşmaktadır - küçük kale (Narınkale) ve büyük kale. Büyük kale, Narınkale'ye göre daha fazla yıkıma maruz kalmıştır. Büyük kale, dikdörtgen şeklinde (185x400 m) olan alanı 74.000 m²'dir. Narınkale'ye göre daha sonra inşa edildiği veya restore edildiği düşünülen bu kalenin sağlam kalmış, düz taşlarla kaplanmış duvarları ve kare şeklinde (19x19x5 cm) çatı izleri taşıyan yapı kalıntıları, inşasının Orta Çağa ait olduğunu göstermektedir. Narınkale'ye komşu olan bu kalenin duvarlarının sağlam kalmış kısımlarının kalınlığı 3,5 m'den 4 m'ye kadar çıkar. Narınkale'nin yanında olan bu kalenin çoğunlukla 10 m çapında dairesel kulenlere sahip olduğu tahmin edilmektedir. Muhtemelen, Narınkale'nin girişi batı köşesindeki kule ile birlikte olmuştur. |  | 39°11′43″K 45°24′50″D﻿ / ﻿39.19528°K 45.41389°D﻿ / 39.19528; 45.41389 |
| 20 | Borsunlu kurganları | Borsunlu, Terter rayonu | Nekropol, Borsunlu köyü çevresinde, İnceçay'ın orta akarsularında yer almaktadır. Borsunlu nekropolündeki kurganların bir grubu H.F. Ceferov tarafından araştırılmıştır. Ayrı ayrı gruplar halinde toplanan kurganlar, H.F. Ceferov tarafından beş tipe ayrılmıştır. Kurganların bazıları taş bloklarla çevrilidir. Kurganın altında yer alan mezar odaları dörtgen şekilli olup mezar taşlarıyla kaplanmıştır. Bazı mezar odalarının giriş yolları bulunmaktadır. Borsunlu kurganları için inhumasyon, kremasyon ve aynı zamanda kolektif gömü ritüelleri karakteristiktir. Borsunlu nekropolünde incelenen 1 numaralı kurganın mezar odası dairesel, 30 numaralı kurganın mezar odası ise dörtgen şeklindedir. Mezarlardan insan iskeletine ait kalıntılar, siyah cilalı çanak çömlek parçaları ve diğer kültüre ait kalıntılar bulunmuştur. |  | 40°26′37″K 46°51′48″D﻿ / ﻿40.44361°K 46.86333°D﻿ / 40.44361; 46.86333 |
| 21 | Zazali tapınağı | Zazalı, Samuh rayonu | Samuh rayonunun Zazalı köyü arazisinde, merkezden 4 km uzaklıkta bulunan Son Tunç - Erken Demir çağına ait bir tapınaktır. Muhtemelen sonraki dönemde restore edilerek Hristiyan mabedi olarak da kullanılmıştır. Şu anda dağılmak tehlikesi altındadır. Tapınak yaklaşık olarak 35-40 metre uzunluğunda ve 4-5 metre genişliğindedir. Şu anda yerin altında kaldığından görünmez durumdadır. Ancak Zazalı köyünün yaşlıları bu tapınağın yer yüzeyinden yaklaşık 3 metre aşağıda inşa edildiğini ve 40-50 yıl önce içine girmenin mümkün olduğunu söylüyorlar. |  | 40°43′05″K 46°28′25″D﻿ / ﻿40.71806°K 46.47361°D﻿ / 40.71806; 46.47361 |
| 22 | Hocalı kurganları | Hocalı rayonu | Hocalı-Gedebey kültürü'nün en iyi incelenmiş anıtlarından biridir. Bu anıt, Anıt, Hocalı yakınlarındaki bir Tunç Çağı mezarlığıdır. Burada çok büyük olmayan kurganlar ve kromlechler keşfedilmiştir. Bu kurganlarda tek ve toplu gömüler yapılmıştır. Bazı kurganlarda ise yakma geleneğinin izleri görülmüştür. Anıtlarda, Hocalı-Gedebey kültürü için karakteristik olan seramik, silah ve süs eşyaları bulunmuştur. Hocalı'da araştırılan 11 numaralı kurgan, özellikle önemli sonuçlar vermiştir. Bu kurgandan Asur kralı Adadnirari'nin adının yazılı olduğu mühür bulunmuştur. İ.İ. Meşaninov bu mühürü M.Ö. VIII. yüzyıla tarihlendirmiştir. Ancak sonraki araştırmalarda, bilim insanları bu mührü I. Adadnirari dönemine, yani yaklaşık M.Ö. IX. yüzyılın sonuna ve M.Ö. VIII. yüzyılın başına tarihlendirmişlerdir. Hocalı kurganlarından bulunan ev tipi küplerden birinin sapında buğday resmi vardır. |  |  |