Molla Ahmed-i Cezirî
Melayê Cizîrî'nin Edebi Kişiliği

Melayê Cizîrî, Mela unvanını taşımasıyla da anlaşıldığı gibi, dönemin medrese eğitiminden geçmiş bir âlim, düşünür, mutasavvıf ve şairdir. Ancak onun ilmi birikimi yalnızca dini ilimlerle sınırlı kalmamış, aynı zamanda edebiyat ve tasavvuf alanında derinleşerek büyük bir entelektüel kimlik kazanmıştır. Kürtçe'ye olan hâkimiyetinin yanı sıra, Arapça ve Farsça'yı da ileri seviyede bilmiş, bu dillerde eserler ve şiirler kaleme almıştır. Bununla birlikte, şiirlerinde Türkçe'den bazı kelimelere de yer vererek, dilin sınırlarını genişletmiştir. Onun şiirlerinde ilahi aşk ve derin bir manevi atmosfer öne çıkmaktadır. Ruhsal vecd ve tasavvufi bir coşkunluk içinde yazdığı dizeler, şairin duygularını yoğun bir şekilde yaşadığını ve ilahi aşkla bütünleştiğini göstermektedir. Şiirlerinde coşku ve hüzün iç içe geçmiş, okuyucuda derin bir huşu ve manevi heyecan uyandırmıştır.
Kaleme aldığı eserler, sadece edebi bir değer taşımakla kalmamış, aynı zamanda tasavvufi öğretilerin anlaşılması ve aktarılmasına da hizmet etmiştir. Melayê Cizîrî, Allah’ı bilme ve tanıma (marifetullah) yolunda ilerleyen bir mutasavvıf olarak, büyük bir manevi olgunluğa erişmiş ve "Arif-i Rabbanî" olarak anılmıştır. Şiirlerinde, Hafız-ı Şîrazî ve Molla Câmî gibi önemli şairleri överken, kendisini onların seviyesinde hatta daha üstün gördüğünü şu dizelerle dile getirmiştir:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| Kürtçe:    Ger luᵓluᵓê mens̱ûr ji neẓmê tu di xwazî  Wer şiᶜrê Melê bîn te bi Şîrazî çi ḥacet |    Eğer nazımdan saçılmış incileri istiyorsan,  Gel, Mela'nın şiirlerini gör, Şirazi'ye ne hacet |  |

Melayê Cizîrî, bu beyitte şiirlerini okuyan herkesi, eserlerinin inceliklerini keşfetmeye davet etmektedir. Okuyucularına, dizelerinin ahengini, estetik zarafetini, derin anlam katmanlarını ve büyüleyici etkisini görmeleri için seslenir. Şiirlerindeki benzersiz yapıyı ve anlam zenginliğini vurgularken, sanatına duyduğu güveni de ortaya koyar. Onun gözünde şiir, sadece sözcüklerden ibaret değil, bir ruh, bir ahenk ve bir derinlik taşıyan bir sanat eseridir. Şiirlerinin **büyüleyici ve eşsiz olduğunu ise şu beyitte açıkça dile getirir:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| Kürtçe:    Durrê na-sufte dirêjim ji lebê leᶜlê Melê  Ger rewan-bexş nebit neẓmê ker u lal çi ḥeẓ |    Mela’nın laᶜl gibi kırmızı dudaklarından şu ana kadar delinmemiş ve ipe dizilmemiş yepyeni inciler saçarım.   Eğer can bağışlayan olmazsa dilsiz ve sağır nazmın ne hazzı olur. |  |

Melayê Cizîrî, mazmunları ustalıkla kullanarak özellikle tasavvufi temalara ağırlık vermiştir. Derin bir tasavvufi birikime sahip olan şair, bu öğretileri şiirlerine zarif bir üslupla yansıtmıştır. Şiirleri lirik, akıcı ve anlaşılır bir dille kaleme alınmış olup, divanı medreselerde yüzyıllarca sevilerek okunmuştur. Pek çok şiiri bestelenerek gazel formunda söylenmiş, halk arasında büyük ilgi görmüştür. 16. yüzyılın ortalarında yaşayan Melayê Cizîrî, Kürt edebiyatının kurucu isimlerinden biri olarak kabul edilmiştir. Başta Feqîyê Teyran olmak üzere birçok şair tarafından övgüyle anılmış, Klasik Kürt Edebiyatı’nın öncüsü sayılmıştır. Melayê Cizîrî, kısa ve özlü cümlelerle derin anlamlar ifade edebilme yeteneğine sahiptir. Bu özellik, hem yaşadığı dönemin etkisini taşımasından hem de hakikati mecazi bir dille anlatma eğiliminden kaynaklanmaktadır. Tarihe ve döneminin olaylarına hâkim olması, onu sadece bir şair değil, aynı zamanda dönemini kavrayarak fikirlerini zamana uygun biçimde şekillendiren bir düşünür haline getirmiştir. Ondan sonra gelen bilim insanları ve şairler onun fikirlerinden beslenmiş, sunduğu hakikatler zaman içinde değerini korumuştur. Melayê Cizîrî’nin üslubu nazik, hoşgörülü, alçakgönüllü ve samimi bir tonda şekillenmiştir. 50 bentten oluşan müseddes tarzındaki edebi diyalogda, Feqîyê Teyran’ın kendisine hitaben yazdığı ilk bendine nazik bir üslupla karşılık vermiş, son bendinde onu övgüyle anmıştır. Bu karşılıklı atıflar, onun nezaket dolu ruhunu ve edebi zarafetini gözler önüne sermektedir.