Kız Kulesi (Bakü)
Araştırması

Kız Kulesi'nin arkeolojik araştırmalarına geçen yüzyılın 1920'li yıllarının başlarında başlanmıştır. Profesör Zummer'in yönetimindeki bir grup öğrenci, Kız Kulesi'nde arkeolojik kazılar yapmıştır. Kız Kulesi'nin tarihî ve işlevsel konularındaki bu kadar kafa karışıklığının temel nedeni, Kız Kulesi'nin yazılı kaynaklarda doğrudan bahsedilmemesidir. Orta Çağ yazarları arasında Bakü anıtlarının tanımına büyük önem veren Arif Erdebil'in "Bakü mezarlığında öyle bir kubbe var ki, kim görse şaşkınlıktan hayran kalır" şeklinde net olmayan genel bilgileri, bu meselelere ışık tutmamaktadır.
Kız Kulesi'nin dış yüzeyinde, yerden 14 metre yükseklikte olan küçük bir yazıt, araştırmacılar arasındaki tartışmayı sonlandıramamıştır. Birincisi, bu yazıt, Dairesel Merdekan Kalesi ve Nardaran Kalesi'nde olduğu gibi duvarın içine organik olarak yerleştirilmemiştir, bu yüzden de çoğu uzman, yazıtın sonradan duvara monte edildiğini kabul etmektedir. İkincisi, analogu bulunmadığından yazıtın metni – "Mesud Davud oğlu'nun kubbesi" (diğer bir okunuşa göre kulesi) zor anlaşılmaktadır. Çünkü Abşeron kalelerinin sahipleri - sipariş verenleri, genellikle çok zengin, nüfuzlu, üst düzey devlet adamlarıydı ve yazıtlarda kendilerinin ihtişamlı unvanlarını sayarak "yaptırmıştır", "yapmayı emretmiştir" ifadeleriyle inşadaki rollerini açıkça gösterirlerdi. Bu tür yazıtlar bazen, örneğin Dairesel Merdekan Kalesi'nde olduğu gibi "sahip" sözüyle başlardı. Kalelerin mimarlarına gelince, kısa yazıtlarda isimlerinin önünde "emelidir", "usta", "mimar" gibi kelimeler yer alırdı. Kız Kulesi'nin yazıtının Abşeron'un anıtsal hattatlık geleneklerinde benzeri bulunmadığından, bazı araştırmacılar Mesud Davud oğlu'nu 12. yüzyılda yaşamış bir Selçuk beyi ile özdeşleştirirken, bazıları ise onu Bakülü bir mimar olarak görmektedir.
Yazıtın üslubunun 12. yüzyıla ait olduğu kabul edilse de, birçok uzman Kız Kulesi'nin bu dönemde inşa edildiği fikrini kabul etmemektedir. Çünkü diğer Abşeron kalelerinde yapım sırasında iktidarda olan Şirvanşah, yazıtlarda büyük bir ihtişamla belirtilirken, Abşeron'un en görkemli yapısında böyle bir yazıt bulunmamaktadır. Bu nedenle, Kız Kulesi'nin Şirvanşahlar döneminde inşa edildiği fikri kesin olarak reddedilmiştir. Şirvanşahlar 12. yüzyılda bu eski yapıda onarım ve yeniden inşa çalışmaları yapmışlardır. Kız Kulesi'nin ilk olarak hangi amaçlarla inşa edildiği belirlenemese de, anıtın 12. yüzyıldan itibaren Bakü'nün savunma sistemine dahil olduğu ve Şirvanşahlar Devletinin en güçlü kalelerinden biri olan Bakü Kalesi'nin baş kulesi rolünü oynadığı uzmanlar tarafından kabul edilmiştir.
İçerişehir'in kuzeydoğu köşesinde bulunan kulenin mitler ve efsanelerle çevrili tarihi, farklı medeniyetler ve halklarla ilişkilendirilmiştir. Ancak bölgedeki ilk insan yerleşiminin Paleolitik döneme dayandığı kanıtlanmıştır. Bakü'nün tarihi ve mimari anıtları hakkında kapsamlı araştırmaların yazarı olan Prof. Sara Hanım Aşurbeyli, kulenin temelinin kayanın 15 metre derinliğine kadar uzandığını ve 4. - 6. yüzyıllarda inşa edilmiş olabileceğini öne sürmüştür. Tanınmış bilim insanı akademisyen Bretanski de kulenin 5. - 6. yüzyıllarda inşa edilmiş olabileceğini belirtmiştir Ünlü bilim adamı akademisyen Bretanski de kulenin V - VI yüzyıllarda inşa edilmesi olasılığını belirtmiştir..