stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Afganistan
Tarihçe > Tarihöncesi ve Antik Çağ

Arkeolojik kazılarda paleolitik, mezolitik, neolitik, bronz ve demir çağlarına ait tipik eserlere rastlanan Afganistan topraklarında, kentsel yaşamın MÖ 3000 ile MÖ 2000 yılları arasında başlamış olabileceği değerlendirilmektedir. Afganistan'da Ahameniş hakimiyeti II. Kiros tarafından MÖ 6. yüzyılda kurulmuş ve I. Darius tarafından güçlendirilmiştir. Bu siyasi varlık Büyük İskender’in Afganistan fetihlerine kadar hüküm sürmüştür.
Büyük İskender’in Keyânîler'i yıkması ile Makedonyalılar Afganistan topraklarında hüküm sürmeye başlamıştır. İmparatorluk parçalandıktan sonra oluşmuş Selefkî İmparatorluğu'nda ayrılmış Grek-Baktriya Krallığı Afganistan’da hüküm sürmüştür. Son Grek Kral Hermaeus, MS 45 yılına doğru Kuşanlar'ın egemenliğini kabul etmiştir. Bu döneme kadar yaklaşık iki yüz yıl, küçük Yunan prenslikleri, Yüeçiler'in baskısı ile kuzeyden güneye sürülerek Afganistan’ın büyük bir kısmını işgal eden İskitler ve işgalci diğer kavimlerle beraber yaşamışlardır. Hint-İskitler Afganistan’dan Hindistan’a Baltistan, İran’a Herat üzerinden yürümekle birlikte bugün Sistan olarak anılan o zamanki “Drangiana” bölgesini ele geçirmişlerdir. İskitler ayrıca Büyük İskender'in haleflerinden bir Yunan prensin elindeki Baktriya'yı işgal etmişlerdir. Ancak Yüeçiler'in baskısı devam edince buradan da çıkmak zorunda kalmışlardır.
Sistan (Sakastana) bölgesindeki İskitler üzerinde önemli etkiler bırakan Part İmparatorluğu, Baktriya Devleti’nin kurulduğu dönemlerde Kuzey İran'da siyasi bir varlık olarak ortaya çıkmıştır. Yüeçiler MÖ 140 yılında Kuşanların liderliğinde Baktria bölgesi ele geçirerek egemenlikleri altına almaları sonucu bölgenin etnik ve kültürel yapısı bu yeni katılımla daha da zenginleşmiştir. Yüeçiler’in beş kolundan biri olan Kuşanlar, diğer Yüeçi prenslikleri üzerinde hakimiyet kurduktan sonra Afganistan’da bulunan rakip devletleri MÖ 50 ile MS 50 yılları arasında etkisiz hale getirmeyi başarmışlardır. Kuşanlar, Part İmparatorluğu'na boyun eğdirmiş ve Kâbil'i de ele geçirmişlerdir. Kuşan hakimiyet alanı I. Kaphidies zamanında Afganistan’ı da içine alacak şekilde Parthia ülkesinden Ganj Nehri’ne kadar, kuzeyde ise Soğdiana'ya kadar genişlemiştir. Bugünkü Bagram şehri ise iki bin yıl önce Kuşanlar'a başkentlik yapmıştır.
Kuşanlardan sonra Ak Hunlar 460 yılı civarında, Hazar Denizi’nden başlayan ve doğuya doğru Kuzey Afganistan’ı da içine alan bir devlet kurmuşlardır. Bölgenin Ak Hun hakimiyetine girmesine kadar devam eden dönem, Afganistan’da İran ve Hindistan nüfuz mücadelesi dönemi olmuştur. Bu dönemde Partların etkisi tamamıyla ortadan kalkmış ve onların yerini Sasaniler almıştır. Kuşanların Afganistan’daki hakimiyeti 5. yüzyıl sonuna doğru Sasanilerle mücadele eden Akhunların bölgeyi istila etmelerine kadar sürmüştür. Akhunların güçlenmesi ile etkisizleşen Kuşan beyleri ise “Şahi” unvanı ile Müslümanların Afganistan topraklarında görülmeye başladıkları 880 yılına kadar Kâbil'de hüküm sürmeye devam etmişlerdir.
Tarihçe > Modern Çağ

18. yüzyılda Babürlüler'in zayıflaması üzerine, Afgan kabileleri de bağımsız hareket etmeye başlamıştır. Bu durumda Gılzay gibi bazı kabilelerin Babür, Abdaliler gibi bazılarının da İran tarafında yer almaları, ülkedeki karışıklığı artırmıştır. Bu esnada Nadir Kulu komutasındaki Türkmen ordusu Afganistan ve İran'ı yönetim altına almış; Hindistan'daki Babür Devleti de vergiye bağlanmıştır. Nadir Şah'ın ölümünden sonra yönetime geçen Ahmet Şah, Hindistan'daki Babür Devleti'ni hakimiyeti altına almıştır (1756-1757).
Bu yıllarda İran'ın sergilediği yayılmacı politikanın tehlikesini gören Ahmet Şah, bu konuda Osmanlı Devleti ile ortak hareket etmeyi istemiş olsa da girişimlerinden bir netice alamamıştır. Ahmet Şah'tan sonra Afganistan yönetiminde bulunan Timur Şah ve Zaman Şah dönemlerinde ülke, önceki ihtişamlı ve güçlü durumunu koruyamamış, iç karışıklıklar baş göstermiştir.
Bu karışıklıklar 19. yüzyılın ilk çeyreğine kadar sürdükten sonra, Dost Muhammed'in yönetime geçmesi ile ülkedeki birlik tekrar sağlanmıştır. Ancak bu dönemde ise Kuzey Hindistan, Afgan birliğini zayıflatma çabası içine girmiştir. Bu yıllarda İngilizlerin yavaş yavaş Hindistan'ı hakimiyetleri altına aldıkları gözlenmektedir. İlk Afgan-İngiliz ilişkisi, Kuzey Hindistan'da Peşaver probleminin çözümünde İngiliz hakemliği ile olmuştur. Arkasından 1839-1842 yılları arasında süren I. İngiliz-Afgan Savaşı patlak vermiştir.
Dost Muhammed, ülkesi İngilizler tarafından işgal edilmesine rağmen 1863'te Kâbil'e dönerek tekrar Afgan birliğini sağlamıştı. Dost Muhammed'in 9 Haziran 1863 tarihinde vefat etmesi ile Afganistan, tekrar iktidar mücadele kaosuna sürüklenmiştir. Oğlu Şir Ali'nin 1868'de iktidarı ele geçirmesiyle bu mücadele durulmuştur. Rusların Türkistan'ı işgali, Afganlar ile İngilizleri doğal müttefik yapmıştır. Ruslar, Türkistan'ı işgal etmelerine rağmen Afganistan önderliğinde Orta Asya Devletleri'ni de içine alan bir birlik oluşmasından hep çekinmişlerdir.
1879'da ölen Şir Ali'nin yerine Yakup Han geçtiyse de, kısa bir süre sonra Afganistan'ın hakimiyetini Abdurrahman Han ele geçirmiştir. 1901'de ölen Abdurrahman Han zamanında İkinci İngiliz-Afgan savaşı yaşanmıştır (1878-1880). Bu savaş sonunda ülke, büyük çapta harap olmuş ve millî birlik zayıflamıştır. Afganistan'ın içinde bulunduğu bu olumsuz şartları fırsat bilen Ruslar, 1881'de Türkmenistan'ı işgal etmiş ve böylece de Afganistan ile komşu olmuşlardır. 1901'de başa geçen Habibullah Han, 1919'da ölünce yerine Emanullah Han geçti. Emanullah Han, Hindistan'daki İngiliz valiye bir mektup göndererek Afganistan'ın bağımsız bir devlet olduğunu ve İngiltere ile iyi ilişkiler kurmak istediğini iletmiştir.
İngiltere ise Afganistan bağımsızlığını kabul edip-etmemekte tereddüt etmiştir. Bu durum ilişkilerin gerginleşmesine ve 6 Mayıs - 8 Ağustos 1919 tarihleri arasında cereyan eden Üçüncü İngiliz-Afgan Savaşı'nın başlamasına sebep olmuştur. Bu savaşta başarı elde edemeyen İngilizler, 8 Ağustos 1919'da imzalanan Ravalpindi Antlaşması ile Afganistan'ın bağımsızlığını tanımıştır. Bu antlaşmanın ardından 19 Ağustos 1919 tarihinde Emanullah Han tarafından Afganistan'ın bağımsızlığı ilan edildi.
Tarihçe > Modern Çağ > Sovyet-Afgan Savaşı

Ana madde: Sovyet-Afgan Savaşı
Sovyetler Birliği, 1979'da Afganistan'daki Marksist hükûmetin isteğiyle işgal etmiş ve kendi denetiminde bir sosyalist Afgan yönetimi kurdurmuştur. Buna tepki gösteren yerel güçler, Batı ülkelerinin de desteğiyle SSCB'ye karşı bir silahlı mücadele başlatmışlar ve pek çok bölgede egemenlik sağlayacak düzeyde başarı göstermişlerdir. Tüm bu yıpratıcı mücadele SSCB'nin içinde bulunduğu zor ekonomik durumu daha da ağırlaştırmış ve SSCB'nin dağılmasıyla sonuçlanacak olaylara büyük bir etki yapmıştı.
Tarihçe > Modern Çağ > ABD ve Koalisyon işgali

Ana madde: Afganistan Savaşı (2001-2021)
Amerika Birleşik Devletleri'nde yapılan 11 Eylül saldırılarının sorumlusu olarak ilan edilen El-Kaide'nin bu bölgede yerleştiği iddiaları, Taliban rejiminin bu olaya müdahale etmemesi ve kaynak sağladığı iddiasıyla ABD ve koalisyon güçleri tarafından işgal edilmiş, Taliban yönetimden uzaklaştırılmıştır. ABD 20 yıl boyunca Afganistan'da kalmıştır. Trump hükûmeti tarafından 29 Şubat 2020'de imzalanan Doha Anlaşması ile ABD askerlerinin çekilmesi kararlaştırılmış ve tam çekiliş tarihi olarak 1 Mayıs 2021 belirlenmiştir. Biden hükûmeti ise tam çekiliş tarihini 31 Ağustos 2021 tarihine çekmiştir. Aşağı yukarı 1 yıldan beri devam eden Afganistan ve Taliban görüşmeleri son bulmuş, Afganistan hızlı bir şekilde Taliban tarafından ele geçirilmiştir. ABD'nin tahminlerine göre Taliban'ın, Kâbil'i ele geçirmesi 90 gün sürecekti fakat ABD'nin tahminleri tutmadı ve Taliban, Kâbil'i birkaç günde ele geçirdi. Cumhurbaşkanı Eşref Gani ülkeden kaçtı. İçişleri Bakanı ise sorunsuz bir şekilde iktidarı Taliban'a devretti.
Coğrafya

Afganistan, Güney Asya'da veya Orta Asya'da bulunan, kuzey ve güneybatıda ovaları olan dağlık bir yerleşim bölgesinin ortasında bir ülkedir. Bu bir parçasını oluşturan Büyük Orta Doğu'da içinde İslam dünyası arasında yalan enlemlerde 29 N ve 39 N ve boylamları 60 E ve 75 E'dir Ülkenin en yüksek noktası Noşak deniz seviyesinden 7.492 metre yüksekliktedir.
Çok sayıda nehir ve rezervuar olmasına rağmen, ülkenin çoğu kuru. Kapalı havza içinde Sistan dünyanın en kurak bölgelerinden biridir. Afganistan'a düşen olağan yağmura ek olarak, ülke kışın Hindukuş ve Pamir Dağları'nda kar alır, ardından ilkbaharda bu karın erimesi nehirlere, göllere ve akarsulara girer. Ancak ülkenin suyunun üçte ikisi komşu İran, Pakistan ve Türkmenistan'a akıyor. Devletin, suyun doğru şekilde yönetilmesi için sulama sistemlerini rehabilite etmesi için 2 milyar doların üzerinde bir ihtiyacı var.
Kuzeydoğu dağ arasında Hindikuş ve çevresindeki Bedahşan Eyaleti bir alandır aktif jeolojik olanlar güçlü meydana deprem hemen hemen her yıl. Ölümcül ve yıkıcı olabilirler, zaman zaman heyelanlara ve kış çığlarına neden olabilirler Son güçlü depremler 1998'de Tacikistan yakınlarındaki Bedahşan'da meydana geldi ve 6.000 kişiyi öldürdü. Bunu 2002 yılında Hindukuş'da meydana gelen ve bölgedeki çeşitli ülkelerde 150'den fazla kişinin öldüğü ve binden fazla kişinin yaralandığı depremler izledi. 2010 depreminde 11 Afgan öldü, 70'ten fazla kişi yaralandı ve 2.000 ev yıkıldı. [alıntı gerekli]
Ülkenin başlıca doğal kaynakları şunlardır: kömür, bakır, demir cevheri, lityum, uranyum, nadir toprak, kromit, altın, çinko, talk, barit, kükürt, kurşun, mermer, kıymetli ve yarı kıymetli taşlar, doğalgaz, petrol, arasında diğer şeyler. 2010 yılında, Amerika Birleşik Devletleri ve Afganistan'dan yetkililer, Amerika Birleşik Devletleri Jeolojik Araştırmaları tarafından 2007 yılında bulunan keşfedilmemiş maden yataklarının 900 milyar dolar ile 3 trilyon dolar arasında olduğunu tahmin ediyor
652 230 km² yüzölçümüyle dünyanın 41. en büyük ülkesi, Fransa'dan biraz daha büyük ve Myanmar'dan daha küçük. Güney ve doğuda Pakistan, batıda İran, kuzeyde Türkmenistan, Özbekistan ve Tacikistan ve uzak doğuda Çin ile komşudur.
Demografi > Etnik gruplar ve dilller

ABD Dışişleri Bakanlığı 2010 yılı verilerine göre Afganistan'daki en büyük grubu toplumun %42'sini oluşturan Peştunlar oluşturmaktadır. Tacikler toplumun %27'sini, Özbekler %9'unu, Hazaralar %9'unu, Aymaklar %4'ünü, Türkmenler %3'ünü, Beluçlar ise %2'sini oluşturmuştur. Geriye kalan toplumun %4'ünü oluşturan kesim başka etnik gruplara mensuptur.
İran halkları Afganistan'daki salt çoğunluğu oluşturmakta olup, Peştunlar, Tacikler, Hazaralar, Aymaklar ve Beluçlar İran dilleri konuşmaktadır. Afganistan'daki Türk halkları en büyük azınlıklar olup, Afganistan Özbekleri ve Afganistan Türkmenlerinden ibarettir. Bunun dışında az da olsa Pamir bölgesinde Kırgızlar da vardır. Rus savaşı esnasında Pamir bölgesindeki Kırgızların büyük kısmı Türkiye'nin Van İline yerleştirilmiş ve yaşadıkları köye Ulupamir ismi verilmiştir. Bölgeye yerleşen halk, bölgede hayvancılık ve koruculuk yapmaktadırlar.
Demografi > Din

Ana madde: Afganistan'da din
Afgan nüfusunun %99'dan fazlasının Müslüman olduğu iddia edilmektedir. Müslüman halkın yaklaşık %80 ila %85'i Sünni iken %15 ila %20'si ise Hazaralar arasında baskın bir İslam kolu olan Şiilik mezhebinin takipçileridir. Hristiyanlar, Budistler, Parsiler, Sihler ve Hindulardan oluşan küçük azınlıklar vardır. 1890'lara kadar, günümüzde Nuristan bölgesine tekabül eden Kafiristan'da Müslüman olmayan ve Veda dinine paralel bir animist dine inanmış Nuristaniler yaşamaktaydı, ancak bu halk Afgan emri Abdurrahman Han'ın bölgeyi ele geçirmesiyle zorla İslam'a geçti.
Afganistan, dinden dönme veya dine hakaret gibi şeyler için ölüm cezası uygulayan birkaç İslam ülkesinden biridir.
Yönetim

Afganistan İslam Cumhuriyeti'nin 2021 Taliban saldırısı sırasında fiilen çöküşünün ardından, Taliban ülkeyi İslam Emirliği olarak ilan etti. 7 Eylül'de yeni bir geçici hükûmet ilan edildi.
Afganistan'da geleneksel bir yönetişim aracı, esas olarak yeni bir devlet başkanını seçmek, yeni bir anayasa kabul etmek veya savaş gibi ulusal veya bölgesel sorunları çözmek için düzenlenen bir Peştun istişare toplantısı olan loya jirga'dır (büyük meclis). Loya jirgaları en az 1747 yılından bu yana düzenleniyor, en sonuncusu Ağustos 2020'de gerçekleşmiştir.
Yönetim > Kadın hakları

Ana maddeler: Afganistan'da kadın ve Taliban'ın kadınlara davranışı
Kadınlar için başörtüsü zorunlu olmakla beraber burka (yöresel Afgan kıyafeti) şart değil. Kadınlar karma olmayacak şekilde eğitimlerine devam edebiliyorlar.[kaynak belirtilmeli]
Ekonomi

Afganistan son derece fakir bir ülkedir, tarıma (esas olarak haşhaş-afyon hammaddesi) ve sığır yetiştiriciliğine çok bağımlıdır. Ekonomi, son zamanlardaki siyasi ve askeri huzursuzluklardan büyük ölçüde zarar gördü ve 1998 ile 2001 yılları arasında ülkenin yaşadığı zorluklara şiddetli bir kuraklık eklendi. Nüfusun çoğu yetersiz gıda, giyecek, barınma ve sağlık hizmetlerine sahip değil ve bu sorunlar askeriye tarafından daha da ağırlaşıyor. Operasyonlar ve siyasi belirsizlik Enflasyonu ciddi bir sorun olmaya devam etmektedir.
Kasım 2001'de Taliban'ın yenilmesine yol açan ABD öncülüğündeki koalisyonun saldırısı ve Aralık 2001 Bonn Anlaşması sonucunda Afgan Geçici Yönetimi'nin (IAA) kurulmasından sonra, Afganistan'ı yeniden inşa etmeye yönelik uluslararası çabalar, Afganistan'ın yeniden inşasına yönelik uluslararası çabalara konu oldu. Ocak 2002'de Afganistan'ın Yeniden İnşası için Tokyo Bağışçılar Konferansı'nda Dünya Bankası tarafından yönetilecek bir fona 4,5 milyar dolar tahsis edildi. Yeniden yapılanma için öncelikli alanlar şunlardır: eğitim, sağlık ve sanitasyon tesisleri inşa etmek, idari kapasiteleri artırmak, tarım sektörlerini geliştirmek ve yol, enerji ve telekomünikasyon bağlantılarını yeniden inşa etmek. Nüfusun üçte ikisi günde iki doların altında yaşıyor. Bebek ölüm hızı bin doğumda 160,23'tür.
İdari yapı

Ana maddeler: Afganistan'ın illeri ve Afganistan'ın ilçeleri
Başkent Kâbil ülkenin en büyük kentidir; diğer önemli kentler batıda Herat, güneyde Kandehar ve kuzeyde Mezâr-ı Şerîf'tir. Yerel ve ulusal düzeyde bütünleşme zayıftır. Ülke 34 ile ayrılmıştır. Bu iller de kendi içinde volasvaleyi (Peştuca: ولسوالۍ) adı verilen 398 ilçeye ayrılmıştır. Afganistan'ın illeri aşağıdaki haritada numaralandırılmış olarak gösterilmiştir.
| 0 | 1 | 2 | 3 |
| --- | --- | --- | --- |
|  1 Badahşan  2 Badgis  3 Baglan  4 Belh  5 Bamyan  6 Daykundi  7 Ferah  8 Faryab  9 Gazni  10 Gur  11 Helmand  12 Herat |  13 Cüzcan  14 Kâbil  15 Kandehar  16 Kapisa  17 Host  18 Kunar  19 Kunduz  20 Lagman  21 Lovgar  22 Nangarhar  23 Nimruz |  24 Nuristan  25 Uruzgan  26 Paktiya  27 Paktika  28 Pençşir  29 Pervân  30 Samangan  31 Sar-i Pol  32 Tahar  33 Vardak  34 Zabul |  |
Altyapı > Ulaşım ve taşımacılık

Demiryollarının toplam uzunluğu 24.6 km, karayolları 42150 km (bunun 12,350 km si asfalt, geri kalanı yani 29,800 km si stabilize yoldur), su yolları 1,200 km dir. Ülkede boru hatlarının toplam uzunluğu 466 km dir. 51 adet havaalanı bulunan Afganistan'ın en büyük havaalanı Kâbil Uluslararası Havalimanı'dır. 11 adet helikopter pisti mevcuttur.
Altyapı > Eğitim

Afganistan eğitim sistemi 6+3+3 şeklinde bir kademelendirme üzerinde şekillenmiştir. Buna ilişkin olarak okul öncesi eğitim ile başlayan süreç (0-3 yaş ve 4-6 yaş iki aşamalıdır), 6 yıllık bir genel öğretim sistemi ile devam etmektedir. Bu aynı zamanda genel okur yazarlık kursları ile de desteklenmektedir. 6. sınıf sonrasında ise ikili bir ayrım ile din eğitimi ağırlıklı ortaokullar ve genel eğitim müfredatını benimsemiş ortaokullarda eğitim verilmektedir. Son aşama olan liseler ise 3 farklı bölümden oluşmaktadır. Bu noktada bir anlamda branş eğitimi almakta olan öğrenciler, öğretmenlik, teknik meslek liseleri ve sosyal bilimler-fen bilimleri ağırlıklı liselerde öğrenim görebilmektedirler. Bundan sonra ise branşlarına ilişkin yükseköğrenim kurumlarına devam etmektedirler.
Afganistan'da eğitim alanında kadın ve erkek arasında herhangi bir ayrım yapılmamıştır (Yalnız 2021'den beri kadınların öğretim ve mesleki hakları elinden alınmıştır. Her Afgan vatandaşı eğitim hakkından yararlanmada eşit haklara sahiptir. Her 7 yaşına gelen her çocuk devlet okullarından parasız yararlanma hakkına sahiptir. Afganistan Anayasası 43. maddesine göre, devlet okulları parasızdır ve ilköğretim zorunludur. Ancak Afganistan'ın uzun yıllar süren işgallere maruz kalması ve ülkenin içinde bulunduğu siyasi, ekonomik açmazlar eğitim sistemini de olumsuz etkilemiştir. Ülkede 2005 yılı verilerine göre 5 milyona yakın çocuk okullarda eğitim görmüştür. Ancak okullaşma oranındaki düşüklük, öğretmen ve kırtasiye yetersizliği gibi nedenlerden ötürü istenilen verim alınamamaktadır. Buna rağmen 2003 yılında 8.500 çadırda 25.000 civarında öğrenci, bu çadırlarda verilen eğitim hizmetinden yararlanmıştır.
Altyapı > Enerji

Elektrik üretimi 905 milyon KWh olarak gerçekleşmektedir. Buna istinaden tüketim 1.042 milyar KWh olmuştur. Hiç elektrik ihracatı yapamayan Afganistan, 200 milyon KWh elektrik ithalâtı yapmaktadır.
Kültür > Mutfak

Ana madde: Afgan mutfağı
Afgan mutfağının en temel unsurları arasında tarım ürünlerinden elde edilmiş buğday, mısır, arpa gibi tarım ürünleri ön plana çıkmaktadır. Tarım ve hayvancılığın yaygın olmasıyla da beraber yerel mutfak içerisinde hayvansal ürünler sıklıkla tercih edilmektedir. Hayvansal ürünlerin sıklıkla tercih edildiği Afgan mutfağında sıklıkla süt ve süt ürünleri tercih edilmektedir. Kâbil pilavı Afgan mutfağının vazgeçilmez ulusal yemeğidir.
En geniş sınırlarında Grek-Baktriya Krallığı
Kuşanların en geniş sınırları
500'de Eftalitler
Gazneliler
Moğol akınları Afganistan nüfusunu önemli ölçüde azaltmıştır
Babürlerin tarihsel yayılması
Kral Yakup Han ile Britanyalı Pierre Louis Napoleon Cavagnari, Mayıs 26, 1879.

Topoğrafya haritası
Band-e Amir Ulusal Parkı
Afganistan'da nüfusun %44,6'sını 0-14 yaş grubu oluşturmaktadır. Ortalama çocuk sayısı her 1 kadına 6,69 çocuk şeklindedir. Kâbil, Afganistan'da çocuklar.
Afganistan'da etnik gruplar (2005)
Mezar-ı Şerif'teki Mavi Cami, Afganistan'daki en büyük camidir.
Kâbil'de bulunan Arg (Başkanlık sarayı)
Kâbil
Geleneksel kıyafetleriyle Afgan okul çocukları

Gardez şehri yakınında bulunan Bamozai ilköğretim okulunun kız sınıfında oturan kız çocukları. Okulun binası yoktur ve dersler açık havada bostanın gölgesinde yapılmaktadır. (Paktiya Vilayeti, Afganistan, 2007)
Kâbil pilavı, Afganistan'ın ulusal yemeğidir.
Kişi başına bira tüketimine göre ülkeler listesi

Kişi başına bira tüketimine göre ülkeler (2018)
  ≥ 125 litre
  100-125 litre
  75-100 litre
  50-75 litre
  < 50 litre
Bu liste, kişi başına yıllık bira tüketimine göre sıralanan ülkelerin listesidir. Bazı ülkeler için verilmeyen bilgiler mevcut kaynaklarda verilmemektedir.
| Ülke | Yıl | Kişi başına tüketim (litre/yıl) | Önceki yıla fark (litre/yıl) | Ülke çapında toplam tüketim (milyon litre/yıl) | Kaynak |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  Çekya | 2019 | 188,6 | -3,2 | 1.999 |  |
|  Avusturya | 2019 | 107,8 | 0,2 | 949 |  |
|  Romanya | 2019 | 100,3 | 1,4 | 1.956 |  |
|  Almanya | 2019 | 99,0 | -2,1 | 8.160 |  |
|  Polonya | 2019 | 97,7 | -0,5 | 3.713 |  |
|  Namibya | 2019 | 95,5 | 14,2 | 248 |  |
|  İrlanda | 2019 | 92,9 | -2,9 | 446 |  |
|  İspanya | 2019 | 88,8 | 1,5 | 4.119 |  |
|  Hırvatistan | 2019 | 85,5 | 5,0 | 351 |  |
|  Letonya | 2019 | 81,4 | 4,6 | 155 |  |
|  Estonya | 2019 | 80,5 | 7,9 | 105 |  |
|  Slovenya | 2019 | 80,0 | -0,2 | 168 |  |
|  Hollanda | 2019 | 79,3 | 1,2 | 1.357 |  |
|  Bulgaristan | 2019 | 78,7 | 2,3 | 551 |  |
|  Panama | 2019 | 78,3 | 1,5 | 329 |  |
|  Slovakya | 2019 | 76,1 | -0,9 | 418 |  |
|  Avustralya | 2019 | 75,1 | -1,2 | 1.885 |  |
|  Litvanya | 2019 | 74,4 | -2,1 | 216 |  |
|  Macaristan | 2019 | 73,7 | -1,1 | 715 |  |
|  ABD | 2019 | 72,7 | -0,8 | 23.920 |  |
|  Finlandiya | 2019 | 72,0 | -3,2 | 403 |  |
|  Meksika | 2019 | 70,5 | 1,8 | 9.324 |  |
|  Birleşik Krallık | 2019 | 70,3 | -1,4 | 4.712 |  |
|  Bosna-Hersek | 2019 | 68,6 | 0,8 | 240 |  |
|  Gabon | 2019 | 67,0 | -0,4 | 141 |  |
|  Belçika | 2019 | 65,9 | -1,0 | 765 |  |
|  Yeni Zelanda | 2019 | 61,0 | -1,6 | 293 |  |
|  Güney Afrika Cum. | 2018 | 60,1 | 1,1 | 3.447 |  |
|  Danimarka | 2019 | 59,8 | 0,2 | 347 |  |
|  Kamboçya | 2019 | 59,2 | 2,3 | 976 |  |
|  Brezilya | 2019 | 58,4 | -1,6 | 12.401 |  |
|  Rusya Federasyonu | 2019 | 57,7 | 0,7 | 8.306 |  |
|  İsviçre | 2019 | 55,1 | -0,4 | 474 |  |
|  Portekiz | 2019 | 54,9 | 2,3 | 565 |  |
|  Kongo Dem. Cum. | 2019 | 54,8 | -2,2 | 302 |  |
|  Porto Riko | 2018 | 54,8 | -3,0 | 203 |  |
|  Sırbistan | 2018 | 54,7 | 3,1 | 481 |  |
|  Kanada | 2019 | 53,5 | -2,1 | 1.994 |  |
|  Vietnam | 2020 | 45,1 |  |  |  |
|  Laos | 2015 | 41,4 |  |  |  |
|  Güney Kore | 2019 | 39,4 | 0,1 | 2.022 |  |
|  Japonya | 2019 | 38,4 | -0,4 | 4.869 |  |
|  Fransa | 2016 | 33,0 |  |  |  |
|  İtalya | 2016 | 31,0 |  |  |  |
|  Çin Halk Cum. | 2018 | 29,0 |  | 43.266 |  |
|  Tayland | 2015 | 27,0 |  |  |  |
|  Tayvan (Çin Cumhuriyeti) | 2015 | 23,2 |  |  |  |
|  Hong Kong (Çin) | 2018 | 21,2 |  | 159 |  |
|  Singapur | 2015 | 20,9 |  |  |  |
|  İsrail | 2013 | 17,4 |  |  |  |
|  Kenya |  | 12,0 |  |  |  |
|  Myanmar | 2015 | 11,3 |  |  |  |
|  Özbekistan |  | 11,0 |  |  |  |
|  Papua Yeni Gine | 2015 | 10,9 |  |  |  |
|  Türkiye | 2020 | 10,9 |  |  |  |
|  Tanzanya |  | 8,0 |  |  |  |
|  Uganda |  | 6,0 |  |  |  |
|  Malezya | 2015 | 5,8 |  |  |  |
|  Sri Lanka |  | 2,0 |  | 50 |  |
|  Hindistan | 2015 | 2,0 |  |  |  |
|  Endonezya | 2015 | 0,7 |  |  |  |
İsmail Özden (sanatçı)

İsmail Özden (d. 1950, Tercan, Erzincan), Türk halk müziği sanatçısıdır.
Çocuk yaşlarda müzikle tanıştı. İstanbul'a göç ettikten sonra fabrika işçiliğinde ve serbest meslek dallarında çalıştı.
Albümleri

Ya Dost
Kırkların Cemi (1992) (Yüksel Yıldız ve Servet Sarak ile birlikte)
Muhabette Biz de Varız (1992) (Yüksel Yıldız ve Servet Sarak ile birlikte)
Dostun Dergahı (1995)
Türküler Sevdamız (1997) (Erdal Erzincan ve Tolga Sağ ile birlikte)
Gönül Ezgilerimiz (1998) (Servet Sarak ve Atilla Meriç ile birlikte)
Gönül Ezgilerimiz 2 (1999) (Servet Sarak ve Atilla Meriç ile birlikte)
Haydar Ağa (1999)
Düşten Sevdaya (2000) (Atilla Meriç ile birlikte)
Cumali (2000)
Gönül Ezgilerimiz 3 (2002) (Özcan Türe ve Erensoy Akkaya ile birlikte)
Güzel Bir Bahçe' (2003)
Darü Zaman (2005)
Şemsinur (2006)
Nice Sonra (2012)
Türkiye'de idam edilenler listesi

Türkiye'de idam edilenler listesi, ülkede mahkemelerce ölüm cezası almış ve cezası TBMM ya da diğer yetkili organlarca onaylanarak infaz edilmiş insanların listesidir. Türkiye'de ölüm cezası en son 1984'te uygulanmış, 2004'te hukuk sisteminden tamamen çıkarılmıştır.
1920'ler > 1922'de idam edilenler (24)

Faik Efendi
Adanalı Abdüsselam Efendi
Zabitvekili Münir Fevzi Efendi
Antalyalı Abdullah Efendi
Tabip Yüzbaşı Ali Hikmet Efendi
Mardinli İskender Kavakoğlu
Çercis Mikail Kibaroğlu Abdullah
Ali Zeynelabidin Efendi
Abdüllatif Efendi bin Abdülkadir
Yıldızeli Akova köyünden Yorgi
Bafra'dan Tirkanoğlu Konstantin
Canikli Yurtoğlu Yorgi
Kiryakioğlu Baraş
Grigor
Mardin'den Ali ve kardeşi Sülo
Hami Sülopis
Salcı İbrahim
Sürmene'den Asafoğlu
Todor veledi Borika
Avram veledi Haralambo
Kosti veledi Anastas
Kirkor veledi Yanko
Bafralı İlya oğlu Sava ve Arnavut Yusuf
Geredeli İrfan oğlu Yusuf efendi
1920'ler > 1923 yılında idam edilenler

Korkutelili Süleymanoğlu Ali Efe
Kütahyalı Kadıoğlu Halil bin Hacı Mehmed
Siverekli Süleymanoğlu Cemil
Giresunlu Ayhanoğlu Samet
1920'ler > 1925 yılında idam edilenler

Şeyh Muhammed Said
Kayserili Mustafa Behçet Bey
Sabit (Hilmi)
Yozgatlı Musa oğlu Osman ve Kahveci çırağı Yozgatlı Mehmedoğlu Mustafa