Ebezâde Abdullah Efendi Çeşmesi
Konumu ve mimarisi

İstanbul'un Fatih ilçesinin Atikali Mahallesi'nde, Bakkalzade Sokağı'nın Fatih Caddesi ile kesiştiği noktada konumlanan bir duvar çeşmesidir. Çeşmenin yer aldığı, kırmızı tuğladan inşa edilen 2,4 m yükseklik ve 5,3 m genişliğindeki duvarın arkası boştur. Günümüzde üst kısımlarının bir bölümü yıkılmış hâldeki duvar, her iki yanından birer pilasterle sınırlanır.
Çeşmenin tuğlayla kaplanmamış ayna taşının çoğu, lülesi, teknesi ve oturma sekileri zemine gömülüdür. Batıya bakan ön cephesinin alt kısmında, ayna taşının üst kısmında konumlanan 25 × 33 cm ölçülerindeki dikdörtgen bir tas yuvası vardır. Ayna taşının gözüken kısmının her iki yanında, birbiri ardına gelen bir tam bir yarım tuğlalar, duvarın kalan kısmına göre çıkıntı yapacak şekilde düzenlenmiştir. Zeminden 1,16 m yüksekliğindeki tuğla sırası da aynış şekilde çıkıntı yapar. Ayna taşının yukarısında, tuğlaların arasında yer alan mermer yapım kitâbesi, 110 × 55 cm ölçülerindedir. Ayna taşının yukarısındaki yapım kitâbenin her iki yanı ile üst kısmından, beyaz zemin üzerine mavi çiçek motiflerinin işlendiği birer sıra çinilerin oluşturduğu bir bordürle çevrelense de, günümüzde bu çinilerin yalnızca sol kısımdakileri mevcutur. Kitâbe metni, uçları kemerli dikdörtgen şeklindeki sekiz kartuşa işlenmişken inşa tarihi bilgisi de, daha küçük boyuttaki, uçları kemerli dikdörtgen bir kartuş içinde yer alır. Kartuşların arasında kalan boşluklar ve kartuş kenarları, birbirinden farklı penç motifleriyle süslenmiştir. İki sütun dört satır şeklinde düzenlenen yapım kitâbesinin talik hatla yazılan metni şu şekildedir:
Çeşmenin yapım kitâbesi (üstte) ile kitâbeyi çevreleyen çinilerden sol taraftakiler (Ocak 2025)
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| Metin  دختر ء عبد الرحیم  ‏زادە ‏خدیجە خانمی مفتی ء ‏سابق ‏ابە - ‏زادە ‏ادیب ‏زیر ء حبال نسل ‏پاكیندە وزیر اولمغلە اول عصمت  ‏پناه چوق ‏سعادتلرلە دولت ‏سوردی با  غنج و دلال    عاقبت بیلدی ‏فنای ‏دهری ‏خیرە میل ‏ایدوب أیلەدی بو چشمە رعنایە ‏للّٰە ‏صرف مال ‏لولەسی ‏تاریخ ‏ایچون ‏دهرە بیراقدی ‏ولولە چشمە  عین شفادن گل گل ‏ایچ ما  ‏زلال    سنه ١١۳٥ | Çeviri yazı  Duhter-i Abdürrahîm-zâde Hadîce Hânımı Müftî-i sâbık Ebe-zâde idüb zîr-i hibâl Nesl-i pâkinde vezîr olmakla ol ismet-penâh Çok sa'âdetlerle devlet sürdü bâ-gunc u delâl    'Âkıbet bildi fenâ-yı dehri hayrâ meyl idüb Eyledi bu çeşme-i raʽnâya lillâh sarf-ı mâl Lûlesi târîh için dehre bıraktı velvele Çeşme-i 'ayn-ı şifâdan gel gel iç mâ-i zülâl    Sene 1135   | Günümüz Türkçesi    Abdürrahimzade'nin kızı Hatice Hanım’ı Eski şeyhülislamlardan ebezade nikâhı altına aldı O iffetli kimsenin tertemiz neslinde vezir olup Çok saadetlerle ve naz ü edalarla devlet sürdü    Sonunda dünyanın fena bulacağını bildi de hayır işlerine yöneldi Malından harcayarak Allah rızası için bu güzel çeşmeyi yaptırdı Kurnası, tarih için dünyaya velvele saldı Gel, şifa çeşmesinden tatlı su iç Sene 1135 |

Yapım kitâbesinin yukarısında, meander ve dört kollu geometrik motiflerin işlendiği ve beyaz, mavi ve sarı renklerin kullanıldığı çinilerle iki sıra bordür oluşturulmuşsa da bu çiniler günümüzde varlığını sürdürmez. Alttaki bordürün yukarısında yer alan, dalgalı bir kaş kemere sahip, 80 × 40 cm ölçülerindeki dikdörtgen şeklindeki mermer onarım kitâbesi günümüzde mevcut değildir. Talik hatla yazılan iki dizelik kitâbe metni şu şekildeydi:
| --- | --- |
Metin  هو ‏كوستنجەلی ال- حاج ‏اسماعیل مرحومڭ ‏خیراتی اولمق ‏أوزرە بنا ‏و انشا لونمشدر ‏سنە ۱۳۰۰  : Çeviri yazı  Hû Köstenceli el-Hâc İsmâ'îl merhûmun hayrâtı olmak üzere binâ ve inşâ olunmuştur Sene 1300

Tuğla ile inşa edilmesi ve çini kullanılmasından ötürü çeşme, Lale Devri'ndeki diğer çeşmelerden mimari açıdan farklılık gösterir. Sanat tarihçisi Fazilet Koçyiğit, kullanıldığı renklerden ötürü çeşmedeki çinilerin Kütahya çinisi ile Tekfur Sarayı'ndaki çinilerin özelliklerini taşıdığını belirterek bu dönemde çini atölyelerini barındırmasından ötürü bunların Tekfur Sarayı'nda imal edilmiş olma ihtimalinden bahseder. Koçyiğit ayrıca, desenlerinde bir devamlılık olmamasından ötürü çinilerin başka bir yapıdan getirilmiş olabileceği ihtimaline de değinir.
Çeşmenin yer aldığı konum (Ocak 2025)