Polonya tarihi (1945-1989)
Komünist yönetimdeki Polonya'nın kuruluşu (1944–1948) > Komünist iktidarın pekiştirilmesi

Kızıl Ordu Polonya'ya girmeden önce bile, Sovyetler Birliği Polonya'nın kendi etki alanına girmesini sağlamak için örgütlü bir güç olarak Batı yanlısı direnişi ortadan kaldırma stratejisi izliyordu. 1943'te Katyn katliamının açığa çıkmasının ardından Stalin, Londra'da sürgündeki Polonya hükümeti ile ilişkileri askıya aldı. Şubat 1945'teki Yalta Konferansı'nda Sovyetler Birliği, Polonya İşçi Partisi (Polska Partia Robotnicza, PPR) dahil olmak üzere komünistlerin yanı sıra sürgündeki ve Polonya'daki Batı yanlısı unsurlardan oluşan bir koalisyon hükûmetinin kurulmasına ve ardından özgür seçimlerin gerçekleştirilmesine izin vermeyi kabul etti.
Savaş öncesi Polonya Komünist Partisi, 1938'de Stalin'in tasfiyelerinde ortadan kaldırıldıktan sonra (yaklaşık beş bin Polonyalı komünist Rusya'ya getirildi ve öldürüldü), Marceli Nowotko, Bolesław Mołojec ve Paweł Finder liderliğindeki bir grup hayatta kalan, 1941'de Moskova'daki Sovyetleri yeni bir Polonyalı parti kurma ihtiyacı konusunda ikna etti. Yeni Polonya İşçi Partisi'nin çekirdeği, Ocak 1942'de Varşova'da toplandı ve yukarıdaki liderlerin orada öldürülmesi veya tutuklanmasının ardından Władysław Gomułka, 1943'ün sonunda partinin birinci sekreteri olarak ortaya çıktı. Gomułka, Polonya sol hareketinin ulusal geleneğinde kendini adamış bir komünistti. 1930'larda Rusya ve Ukrayna'da eğitim alırken yaşadığı Sovyet uygulamalarından nefret ediyordu, ancak Sovyetler Birliği ile ittifakın tarihsel gerekliliğine ikna olmuştu. 1938-39'da yasadışı işçi örgütlenmesi faaliyetleri nedeniyle Polonya'da hapsedildiği için tasfiyelerden sağ çıkmış olabilir. Alman işgali boyunca Gomułka Polonya'da kaldı ve Sovyetler Birliği'nde Stalin ve Wanda Wasilewska tarafından Polonya Yurtseverler Birliği etrafında örgütlenen çevrenin bir parçası değildi. 1945'in Polonya toplumunda, Gomułka'nın partisi diğer siyasi gruplara kıyasla marjinal olarak küçüktü.
Polonya topraklarının kurtarılması ve Armia Krajowa'nın 1944'te gerçekleştirdiği Fırtına Operasyonu'nun başarısız olmasıyla savaş sonrası Polonya'ya dönüşecek olan toprakların kontrolü Almanlardan Kızıl Ordu'ya ve Kızıl Ordu'dan Polonya Ulusal Kurtuluş Komitesi'ni (Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego, PKWN) kuran Polonyalı komünistlere geçti. Komite, Temmuz 1944'ün sonlarından itibaren Lublin'de var olan erken bir hükûmetti. Polonyalı komünistler, başlangıçta küçük bir halk desteğine sahip olmalarına rağmen, yükselen Polonya siyasetinde en etkili yerli faktör haline geldi. PKWN, Nisan Anayasası'nın aksine Mart Anayasası'nın yasal sürekliliğini kabul etti. 6 Eylül 1944'te PKWN, sonuçları ülkenin köhne sosyal ve ekonomik yapısını temelden değiştirecek olan çok önemli toprak reformu kararnamesini yayınladı. Bir milyondan fazla köylü ailesi, daha büyük mülklerin parsellenmesinden yararlandı.
Yalta kararlarından faydalanan komünistler, Sovyetlerin Doğu Avrupa'yı sıkı sıkıya Sovyetler Birliği'nin etkisi altına sokma planı dahilinde Sovyet desteğinin avantajlarından yararlandılar; güvenlik hizmetleri gibi önemli devlet daireleri üzerinde kontrol sağladılar (güvenlik, Polonya eşdeğer kurumlar geliştirene kadar NKVD'nin elindeydi). 1944'ün sonlarından başlayarak Varşova Ayaklanması'nın bastırılması ve PKWN'nin popülist programının teşvik edilmesinin ardından, sürgündeki Londra hükûmetinin delegasyonu Polonyalıların çoğunluğu tarafından giderek daha fazla başarısız bir girişim olarak görüldü; izole edildi ve yeni komünist siyasi ve idari güçlere karşı direniş kesin olarak zayıfladı. Nüfus, yıllarca süren baskı ve çatışmalardan bıkmıştı ve PKWN Manifestosu'nda ifade edilen fikirler ve bu fikirlerin ilerici uygulamaları, halkın genişleyen desteğini topladı. Toprak reformunun ötesinde, PKWN Manifestosu daha fazla radikal mülkiyet değişikliği öngörmedi ve endüstrinin millileştirilmesinden söz edilmedi. Tersine, ekonomik ilişkiler düzgün bir şekilde düzene girdikçe ticari mülkiyetin sahiplerine geri dönmesi gerekiyordu. 1944'ten itibaren kurtarılmış bölgelerde, ilan edilen sloganlara yanıt veren işçiler mevcut fabrikaları kendiliğinden devraldı, işçi konseyleri kurdu ve yeniden inşa, aktivasyon ve üretimi üstlendi. Polonya Halk Cumhuriyeti'nin fabrikalara sahip çıkması ve kendi kurallarını uygulaması için hatırı sayılır bir emek mücadelesi ve zorlama gerekliydi.
PKWN, Ocak 1945'ten itibaren Polonya Cumhuriyeti Geçici Hükümeti (Rząd Tymczasowy Rzeczypospolitej Polskiej, RTRP) olarak faaliyet göstermeye başladı. Bu hükûmete bir sosyalist olan Edward Osóbka-Morawski başkanlık ediyordu, ancak Michał Rola-Żymierski gibi çoğunlukla PHC adına çalışmayan Sovyet çalışanları olan komünistler kilit mevkilerin çoğunu elinde tutuyordu. Nisan 1945'te Polonya-Sovyet dostluk ve işbirliği anlaşması imzalandı; bu anlaşma gelecekteki Batılı veya göçmen etkisi veya Polonya'daki komünist olmayan siyasi güçlerle iç işbirliği olasılıklarını ciddi şekilde sınırladı. Ardışık erken dönem Sovyet etkisindeki hükûmetler, Gomułka ve onun Halk Cumhuriyeti tarafından Ocak 1944'te işgal altındaki Varşova'da kurulan seçilmemiş, komünist kontrolündeki parlamentoya, Devlet Ulusal Konseyi'ne (Krajowa Rada Narodowa, KRN) bağlıydı. Komünist hükûmet yapıları, kendi yarı parlamentosu olan Ulusal Birlik Konseyi'ni (Rada Jedności Narodowej, RJN) oluşturan ve giderek daha fazla izole olan sürgündeki Polonya hükûmeti tarafından tanınmadı. [kaynak belirtilmeli]
Yalta anlaşması, Polonya'daki "tüm demokratik ve Nazi karşıtı unsurların" bir hükûmet birliğini şart koşuyordu. Sürgündeki Polonya hükûmetinin başbakanı Stanisław Mikołajczyk, Kasım 1944'te görevinden istifa etti, Yalta şartlarını kabul ettikten sonra Moskova'ya gitti ve burada Bolesław Bierut ile bir "'ulusal birlik' hükümeti" şeklinde müzakere etti. Mikołajczyk sürgündeki diğer birkaç Polonyalı liderle birlikte Temmuz 1945'te Polonya'ya döndü.
Yeni Polonya Geçici Ulusal Birlik Hükümeti (Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej, TRJN) -1947 seçimlerine kadar Polonya hükûmeti olarak adlandırılıyordu- 28 Haziran 1945'te kuruldu. Osóbka-Morawski başbakan olarak makamını korudu; Gomułka birinci, Mikołajczyk ikinci başbakan yardımcısı ve tarım bakanı oldu. Hükûmet "geçiciydi" ve Potsdam Konferansı kısa süre sonra düzenli bir hükûmet kurulmadan önce serbest seçimlerin yapılması ve kalıcı bir anayasal sistemin kurulması gerektiğini ilan etti.
Komünistlerin başlıca rakipleri Polonya Yeraltı Devleti'nin kıdemli aktivistleri, Mikołajczyk'in Polonya Halk Partisi (Polskie Stronnictwo Ludowe, PSL) ve Batı'daki Polonya Silahlı Kuvvetleri'nin gazileriydi. Mikołajczyk'in Halk Partisi (başlangıçta bir köylü oluşumu) özellikle pratik öneme sahipti, çünkü komünistler tarafından yasal olarak tanınıyordu ve bu nedenle siyasi arenada faaliyet gösterebiliyordu. Halk Partisi, vadedilen seçimleri kazanarak komünistlerin iktidarı tekelleştirmesini engellemek ve nihayetinde piyasa ekonomisine sahip bir parlamenter yönetim kurmak istiyordu. Mikołajczyk, Sovyetler Birliği ile dost olan bağımsız bir Polonya devletinin Doğu ile Batı arasında bir köprü görevi görmesine izin verileceğini umuyordu.
Sovyet Kızıl Ordusu tarafından desteklenen ve güvenlik güçlerinin kontrolünde olan Sovyet yönelimli partiler, özellikle Gomułka ve Bierut yönetimindeki Polonya İşçi Partisi'nde yoğunlaşan gücün çoğunu elinde tutuyordu. Bierut, Sovyetler Birliği'nden (savaş sırasında ve sonrasında) gelen ve Sovyetler tarafından empoze edilen, Aralık 1945'teki PHC Kongresi sırasında hızlanan bir süreç olan Polonya partisine atananların akışını temsil ediyordu. Partinin üye sayısı 1945'in başlarında belki birkaç bin iken 1948'de bir milyonun üzerine çıktı.
Sovyet hakimiyetinin bir göstergesi olarak, Polonya'daki Nazi karşıtı yeraltı örgütünün önde gelen on altı lideri, Haziran 1945'te Moskova'da mahkemeye çıkarıldı. Siyaset sahnesinden uzaklaştırılmaları, Yalta anlaşmalarının gerektirdiği demokratik geçiş olasılığını ortadan kaldırdı. Yanlış ve saçma bir şekilde Nazilerle işbirliği yapmakla suçlanan sanıkların davası, İngiliz ve Amerikalı diplomatlar tarafından protesto edilmeden izlendi. Beklenen ölüm cezalarının verilmemesi onları rahatlattı. 5 Temmuz 1945'te Büyük Britanya ve Amerika Birleşik Devletleri Mikołajczyk'in istifasının ardından gelen Tomasz Arciszewski liderliğindeki Londra'daki sürgündeki hükûmeti resmi olarak tanımayı bıraktı.
1945–47 yıllarında, Polonya'da yaklaşık 500.000 Sovyet askeri konuşlanmıştı. 1945 ile 1948 arasında, yaklaşık 150.000 Leh, Sovyet yetkilileri tarafından hapsedildi. Birçok eski AK üyesi tutuklandı ve idam edildi. Mayıs 1945'teki PHC Merkez Komitesi Genel Kurulu sırasında Gomułka, kitlelerin Polonyalı komünistleri "NKVD'nin en kötü teşkilatı" olarak gördüklerinden şikayet etti ve Edward Ochab, Sovyet ordusunun Polonya'dan çekilmesinin yüksek bir öncelik olduğunu ilan etti. Ancak bu arada, savaş sonrası mücadele ve zulümde on binlerce Polonyalı öldü ve on binlercesi daha mahkemeler tarafından uydurma ve keyfi suçlamalarla mahkûm edildi veya Sovyetler Birliği'ne sürüldü. Polonya'daki Sovyet birliklerinin statüsü, "Geçici olarak Polonya'da konuşlanmış Sovyet kuvvetlerinin yasal statüsüne ilişkin" Polonya-Sovyet bildirisinin imzalandığı 1956'nın sonlarına kadar yasallaştırılmamıştı. Sovyet Kuzey Kuvvetler Grubu kalıcı olarak Polonya'da konuşlanacaktı. [kaynak belirtilmeli]