Zazaca lehçeleri
Örnekler

| Kuzey | Güney ve Merkez | Anlam |
| --- | --- | --- |
| doman | qeçek, qıc, tût, leyr | “çocuk” |
| nas kerdene | şınasnayış, sılasnaene | “tanımak” |
| bazar | bazar, kırê, kıri (< Erm. < Yun.) | “pazar” |
| sêr kerdene, nia daene, qayt k. | cı ra ewniyaene, cı onyayış | “bakmak” |
| werte (< Trk.) | miyan | “orta, ara” |
| thal | veng | “boş” |
Kuzey, Merkez ve Güney lehçelerini birbirlerinden ayrı tutan karakteristik özellikler tespit edilebilir.
Kuzey lehçesinin en önemli özelliği k ve g ünsüzlerini bir ê veya i ünlüleri yanına geldiğinde palatize etmesidir (damaksıllaştırma). Fakat bu k/g sesini Hozat ve Kiğının bazı köyleri koruyabilmiştir.
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Kuzey (genel) | çê | çêna | çêf (< Ar.) | cên- | cênc (< Trk.) | cêraene | ci |
| Kuzey (azınlık) | kê | kêna | kêf | gên- | gênc | gêraene | gi |
| Güney ve Merkez | keye | keyna | keyf | gên- | gênc | geyraene, geyrayış | gi/gı |
| Anlam | ev | kız | keyif | almak (şmdk. zmn.) | genç | dolaşmak | dışkı |

Örneklerdeki sözcükler Orta İranca, Eski İranca ve Eski Hintçede de k/g ile başlardı (örneğin Avesta/Sanskrit kenyā 'kız', Pehlevice gertīten 'dolaşmak').
Kuzey ve Güneyde iki boyutlu mastar varken (-ene fiil için, -ış isim için) Merkezde tek bir biçime indirilmiştir.
| Kuzey ve Güney | Merkez | Anlam |
| --- | --- | --- |
| vuriya-ene | vuriya-y-ış | değişmek |
| vuriya-y-ış | vuriya-y-ış | değişim |

Bunun Farsçada karşılığı -en ve -ëš'tir (örnek: dānëst-en دانستن 'bilmek', dān-ëš دانش 'bilgi'), Pehlevicede -ten ve -išn (örnek: germ xwerišn 'sıcak yemek', xwerten 'yemek' fiili) olarak geçer. Türkçe -iş ile benzerlik tesadüftür.
Merkez Zazacasını öbür lehçelere karşı arkaik yapan Orta Çağ İrancasından kalmış yew 'bir' rakamanı kullanmasıdır.
| Kuzey | Güney | Merkez | Anlam |
| --- | --- | --- | --- |
| jü, zû | jew (eril), jû (dişil) | yew (> yo) | bir |

Partçada bu rakam ēw, Pehlevicede ēwek Nişanyan 20 Kasım 2012 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. olarak kayıtlı (Farsça/Kürtçe yek bundan türeme), ikisi Eski İranca eive- şekline dayanır. Farsçada sıfat ve isim türetme eki -ekNişanyan 20 Kasım 2012 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. takılmıştır.
Dahi bağlacı her lehçede ayrı bir ses yapısı gösterir.
| Kuzey | Güney | Merkez | Anlam |
| --- | --- | --- | --- |
| ki | ji | zi | de, dahi |

Diyarbakır Kulp’ta da ki, tek tük olarak Bingöl’ün de bazı ağızlarında zi ki şeklinde var. Bazı ağızlardaki ji varyantı ise Kürtçeden alınmıştır.
Merkez Zazacası (Palu-Bingöl ağzı ve kısmen Diyarbakır) kelimelerin sonunda Eski İranca ç'den (örn. Soğdca rōč 'gūn' Nişanyan 16 Ekim 2012 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.) türemiş olan c sesini korurken Kuzeyde z veya dz'ye dönüşür, Güneyde j olur. Bu erteleme yabancı uyruklu kelimelerde de görünür.
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Merkez | ruec/roc | zewec (< Ar.) | sac (< Trk.) | lac | vac- | dec | poc- |
| Güney | roj | zewej | saj | laj | vaj- | dej | pewj- |
| Kuzey | roz | zewez | saz | laz | vaz- | dez | poz- |
| Anlam | güneş | evlilik | sac | oğul | söylemek (istek kipi) | acı | pişirmek (istek kipi) |

Palu ve Bingöl'de konuşulan Zazacayı esas alırsak, Merkez Zazacayı, Güney ve Kuzey Zazacadan farklı kılan bir özelliğide, ê ünlüsünün bazı biçim ya da sözcüklerde i olarak telaffuz edilmesidir.
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Kuzey ve Güney | nêm | sêm | hirê | nê- | bıgêr-/bıcêr- | sıpê | miyanên/wertên |
| Merkez (çoğunluk) | nim | sim | hiri | ni- | bıgir- | sıpi | miyanin |
| Anlam | yarım | gümüş | üç | olumsuz öneki | almak (istek kipi) | beyaz | ortadaki |

Bu ses Eski İrancada ve Eski Farsçada ei iken Avestada eē, Sanskritte ve Pehlevicede ē olarak seslenilirdi Wiktionary 2 Aralık 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (örn. Avesta speēte-, Sanskrit śvēté, Pehlevice spēt 'beyaz').
Doğu-Dersim ile Palu-Bingöl ağızlarında da ê ünlüsü kelimenin başında ve arasında ye şeklinde telaffuz edilmektedir.
| Normal Zazaca | Değişmiş Zazaca | Anlam |
| --- | --- | --- |
| dês | dyes | duvar |
| asmên | asmyen | gökyüzü |

Güney Zazacasında ve bazı geçiş şivelerine özel olan isim ve sıfat tamlamalarında izafet -o ve -ê, -a ile tamlanan isim arasına 2. halinde (dolaysız nesne ile ergatif halinde özne hariç) "-d-" ’nin girmesi:
| Kuzey | Merkez | Güney | Anlam |
| --- | --- | --- | --- |
| lazê mı lazê to rê vano | laci mı laci tı ri vun | lajê mı lajdê to rê vano | oğlum oğluna diyor |

Aynı d biçimi, Batı-Dersim dışında Kuzey’deki diğer ağızlarda 2. şahısta kullanılan d-dir: dey, dae, dinan (dine) “onun (eril, dişil), onların”.
Merkez Zazacayı Kuzey ve Güney Zazacadan farklı kılan bir özelliğide, belirsizlik tanımlığı (article) -ê, Merkez’de (-êk).
| Kuzey | Güney | Merkez | Anlam |
| --- | --- | --- | --- |
| rozê | rojê | rocêk | bir gün |

Farsçada -ī şeklinde mevcut (örn. rūzī روزی “bir gün”). Kürtçede Merkez Zazacasında gibi -ek/-êk'tir, yukarıda değinilen isim ve sıfat türetme eki -(e)k ilave edilmiştir.
Bir de Merkez Zazacadaki çoğu ağızlarında iyelik bağıntısının eril -i, dişil -ê ~ -ay olduğu, bazı ağızlarda ise dişil ve eril bağıntısı ekinin -ê'de eşleştiği görülmektedir.
| Kuzey ve Güney | Merkez | Anlam |
| --- | --- | --- |
| embazê mı | embazi mı | (erkek) arkadaşım |
| embaza mı | embazê mı | (kız) arkadaşım |

Güney Zazacada tek heceli fiil takıları şimdiki zamanda çekimlenen fiille bitişik şekilde kalır, Örneğin; Çermik kê ber a beno, Bingöl ve Tunceli(Hozat) ber bena a "kapı açılacak."
Kuzey Zazacanın, ağızlarının içinde var olan Dersim Zazacası, Doğu-Dersim (Mameki, Güney-Pülümür, Mazgirt ve Nazimiye) ve Batı-Dersim(Çemişgezek, Hozat ve Ovacık) ağızlarından oluşur. Kuzey Zazacanın Dersim ağızlarındaki en belirgin özelliğide, sızıcı  seslerden olan s : ş ve z : j ile beraber patlamalı-sızlamalı  ç [tsh : tšh], c [dz: dž] ve çh [ts : tš] ünsüzlerinin ses biriminde değişke ya da çevresel üye olarak karşı karşıya olmasından dolayı meydana gelen yeni bir ses yapısının sahip olmasıdır. J ve ş sesleri yalnız belirli koşullar sonucunda, i, ü veya ê nin damaksıl varyantı [ye]’den evvel gelince ortaya çıkar.
Diğer ünlü harfler önünde yer alan s ya da z sessizlerinden ötürü ç, c ve çh ünsüzleri de tsh, dz ve ts şeklinde belirmiştir. Dersim ve Erzincan’ın çoğunda ve Tekman'da, kısmen Hınıs'da, Koçgiri'de ise Çarekan ağzında bu özellik vardır.
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Normal Zazaca | şane | siya | zıwa | ca /dja/ | çı /tşı/ |
| Varto ağzı | şane | sia | züa | ca /dja/ | çı /tşı/ |
| Dersim ağzı | sane | şia | jüa | ca /dza/ | çı /tsı/ |
| Anlam | tarak | kara | kuru | yer | ne |

Bu özelliğin kazanılmasında Ermenice dilinin de payı olduğu söylenilebilir.
Diyarbakır-Çermik ve Adıyaman-Gerger’in bazı ağızlarının ses yapısı kısmen Dersim’inkinden farklıdır: ş ve j seslerinin hiç bulunmaz ve de ç ve c ünsüzlerinin bilinen /tş/ ve /dj/ şeklinde telaffuz edilir. (bak. Keskin (2008: 163)