Bizans ikonoklazmı
Bizans'ta ikona anlayışı > İkona zanaatı ve sanatı

Konsül Theodorus Philoxenus Sotericus adına 525 yılında Konstantinopolis'te fildişinden imal edilmiş din dışı bir iki yapraklı tablet.
11. yüzyılda Konstantinopolis'te fildişinden imal edilmiş dinî bir üç yapraklı tablet.
Değerli metaller ve fildişi, yontulmamış değerli taşlar, mine ve Necef taşı gibi pahalı malzemeleri oyma konusundaki antik becerilerin sürdüğü Orta Çağ'da ikona anlayışı değişmişti. Antik Roma'dan süregelen din dışı konuların resmedildiği iki yapraklı fildişi tabletlerin imalatı Senato'nun varlığı ile birlikte 6. yüzyılda sonlanmış, yalnızca imparatorlar tahta çıkışlarını ya da evliliklerini anlatan fildişi panolar yaptırmayı sürdürmüştür. Orta Çağ'dan günümüze ulaşmış fildişi plaketlerin çoğu, Hristiyan temalarını yansıtan iki ya da üç yapraklı tabletlerdir. Üç yapraklı tabletlerin bazılarında iki yapraklı olanlardan farklı olarak tüm iç ve dış yüzeyler oyularak süsleniyordu. Fildişi çok pahalı olmaya başladığında taraklar, iğneler ve deniz aygırı dişleri ya da başka kemiklerden yararlanılıyordu. Batı'da ise bu tabletler, parşömenleri koruma amacıyla bir nevi kitap kapağı olarak kullanılmaktaydı. Mücevherler ve işlemeli akiklerle süslenmiş metal çerçeveler üzerine oturtulmuş fildişleri, parşömen el yazmalarının her iki yanında parıldayan altın koruyucular olarak işlev görmekteydi.
Geç Antik Çağ'da evlerde pagan tanrıların tasvirlerine ayrılan alanların bazıları basit bazıları da oldukça özenliydi. Bazı evlerde tasvirler çerçeveletilerek duvara asılıyorken bazı evlerde ise tasvirleri kapatan menteşeli yan paneller ya da tasvirlerin üzerine örtülen kapaklar bulunabiliyordu. Tasvir yapımında kullanılan teknikler, gerçeğe en yakın görünümü elde etmek üzere gelişmişti. Bunun için tahta parçalar kullanılarak yapılan portreler ankostik teknikle renklendiriliyordu. Bu portreler Mısır'daki Feyyum mumya portrelerinde olduğu gibi çoğu kez cenaze törenlerinde de kullanılmakta, ölünün başı üzerine konmakta ve ölüyle birlikte gömülmekteydi. Bu pagan portrelerin, Hristiyan ikonalarının aynı teknik kullanılarak boyanan öncülleri olduğu ve hatta tanrı tasvirlerinin İsa ile Meryem'in ilk tasvirlerine örnek oluşturduğu ileri sürülmektedir. İsa'yı Zeus gibi resmetmeye çalışan ressamın elinin geçici olarak kuruduğu antik ceza anlatısı da bu iddiayı destekler niteliktedir.
İlk dönem ikonaları teknik ve biçim olarak antik sanatın izlerini taşımaktadır. II. Justinianos tarafından 6. yüzyılda Azize Katerina Manastırı'na yollanan; akostik teknikle ciddi bir yüz ifadesi ile resmedilen Pantokrator İsa ikonası, antik izler taşıyan ikona sanatının en önemli eserlerinden biri olarak gösterilmektedir. 9. yüzyıl, o zamana dek süregelen ikona tekniği birikimi ikonografik temaların zenginleşmesi ve sanatsal dildeki yenilenme ile birlikte yeni biçimsel eğilimlerin ortaya çıktığı bir dönem olmuştur. Ayasofya'nın yarım apsisindeki tahtta oturan ve kucağında çocuk İsa bulunan, iki tarafında da meleklerin yer aldığı Meryem teması özellikle öne çıkmaktadır.
11. yüzyıldan itibaren templonun ve sonrasında ikonostasisin mimari birer öge olarak ortaya çıkmaları ikonaların formlarının yayılmasında etkili olmuştur. Sütunlu bir bariyer olan bu formun merkezinde genellikle İsa, Meryem ve dua eden azizlerin büyükçe ikonaları bulunmaktadır. Arşitrav adı verilen üst kısımda daha küçük ebatlarda İsa'ya dua eden on iki havarinin, dodekaorthonun ve Meryem yahut bir azizin hayatından sahnelerin yer aldığı ikonalar bulunmaktadır.
Balmumundan imal edilenlerin haricinde mozaik ikonalar da Bizans sanatında önemli yer tutmaktadır. Mozaikler, tekniğine göre büyük parçaların bir araya getirilerek oluşturulduğu büyük ebatlı mozaikler ve toplu iğne başı kadar büyüklükte parçaların bir araya getirilerek oluşturulduğu daha küçük ebatlardaki mozaikler olmak üzere iki farklı şekilde imal edilmekteydi. Pammakaristos Kilisesi'ndeki lacivert maforion giymiş ve ağırbaşlı bir duruşla resmedilen Meryem ve çocuk İsa ikonası, büyük boylu ikonaların ince işçilikli örneklerinden biri olarak gösterilmektedir.
İkona sanatında en çok resmedilen sahne, İsa'nın sağ eli ile takdis işareti yaparken resmedildiği Pantokrator İsa olmakla beraber Meryem tasvirleri olan odigitria, panagia, agiosoritisa ve glikofilusa temaları da oldukça yaygın olarak görülmektedir. 12. yüzyıldan itibaren bu klasik temaların yanında özellikle Sina bölgesinde Filipus, Nikolaos, İoannis Klimakos, İsa'nın çarmıha gerilişi ve müjde gibi temalar daha sık olarak yer almıştır. Bununla beraber tapınma aracı olarak görüldüğünden dolayı sembolik olarak gelişen ikonalarda hiyerarşik sıralama önem arz etmektedir. Örneğin bir kilise süslenirken kubbede Pantokrator İsa ve Meryem ile melekler, üst duvarlarda İsa'nın yaşamından sahneler, alt duvarlarda ise azizler ile diğer dünyevi kişiler yer alır.
İsa'nın sol elinde Kitâb-ı Mukaddes tutarken sağ eliyle de takdis işareti yapar hâlde sahnelendiği tipik bir Pantokrator İsa tasviri.
Meryem'in çocuk İsa'yı kucağında tutar hâlde ve yol gösterici bir rol biçilerek sahnelendiği tipik bir odigitria tasviri.
Meryem'in doğrudan karşıya bakar hâlde orans pozisyonunda olduğu ve göğsünde çocuk İsa'nın ayrı bir yuvarlak içerisinde sahnelendiği tipik bir panagia tasviri.
Meryem'in ellerini göğe doğru açarak dua eder hâlde sahnelendiği tipik bir agiosoritisa tasviri.
Meryem'in kucağındaki çocuk İsa'yı yanağına yaklaştırır hâlde sahnelendiği tipik bir glikofilusa tasviri.
13. yüzyılın sonundan imparatorluğun dağılmasına dek Paleologos Hanedanı yönetimindeki dönemde devlet her bakımdan sorunlu bir dönem yaşamış olsa da ikona sanatı gelişimini sürdürerek doruk noktasına ulaşmıştır. Ayasofya'daki deisis sahnesi ile Aziz Theodoros Kilisesi'ndeki, Pammakaristos Kilisesi'ndeki ve Hora Kilisesi'ndeki tasvirler dönemin "zarif ve duyguları güçlü bir şekilde ileten" yeni sanat biçimini ortaya koyan önemli örneklerindendir. II. Andronikos tarafından Peribleptos Manastırı'na bağışlanan, arka planında Meryem'in ve İoannis'in acı bakışlarla çarmıha gerilmiş İsa'ya baktıkları sahnenin bulunduğu İsa ikonası ile arka planında müjde sahnesi bulunan Meryem ikonası da dönemin sanatı açısından kayda değer örnekleri arasındadır.