Harezm Türkçesi
Biçim bilgisi > Eylem çekimleri > Basit kipler

|  | 1>  Tekil Kişi | 2>  Tekil Kişi | 3>  Tekil Kişi | 1>  Çoğul kişi | 2>  Çoğul Kişi | 3>  Çoğul Kişi |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Ek: | -Ar mAn, -Ur men -r men | -Ar sAn, -Ur sen -r sen | -Ar, -Ur  -r | -Ar biz, -Ur biz -r biz | -Ar siz, -Ur siz -r siz | -ArlAr, -Urlar -r lAr |
|  | tap-ar men | kör-er sen | sev-er | kör-er biz | sor-ar siz | bak-arlar |
|  | kıl-ur men | kıl-ur sen | kıl-ur | kıl-ur miz | kıl-ur siz  | kıl-urlar  |
|  | tile-r men | yi-r sen | avla-r | tile-r biz | bar-ur siz | ti-rler |
|  | 1>  Tekil Kişi | 2>  Tekil Kişi | 3>  Tekil Kişi | 1>  Çoğul kişi | 2>  Çoğul Kişi | 3>  Çoğul Kişi |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Ek: | -DIm, | -DIng | -DI | -DUk, -dImIz | -DIngIz  | -DIlAr |
|  | okı-dım, unut-tum, yit-tim, bar-dım. | aç-tıng, sakın-dıng, tap-tıng, öp-tüng, tüş-tüng. | targa-dı, koy-dı, te-di, tüz-di, kiçür-di, kir-di. | kal-duk, kör-dük, tap-duk, cehd it-tük, çık-tuk, bil-dük, ay-duk, kel-dimiz, ınan-duk | kil-dingiz, al-dıngız, işit-tingiz | ırga-dılar, tipre-diler, yi-diler, ayıt-tılar, ög-diler, tüşür-diler |
Anlatılan Geçmiş Zaman Çekimi
Eylemin yaptığı işin geçmişte yaşanmış başkasından naklen bildirir,  -mIş isi-m-fiil eki ile çekimlenir.
otur-mış sen, otur-mış, tök-miş, yitür-mişyıgıl-mışlar, turuk-muşlar
|  | 1>  Tekil Kişi | 2>  Tekil Kişi | 3>  Tekil Kişi | 1>  Çoğul kişi | 2>  Çoğul Kişi |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Ek: | -gay sen, gey men. | -gAy sen | -gAy | -gay biz, -gay miz, -gey miz | -gay siz   -AsI, (sık kullanılmamıştır)   -gU (isim-fiil eki olup bu görevde de kullanıldığı olmuştur) |
|  | tap-gay men, aldur-gay men | bol-gay sen, tut-gay sen, kıl-gay sen, sakın-gay sen | bol-gay, açıl-gay, yarut-gay | yıgıl-gay miz, sakın-gay biz, tipre-gey miz | bol-gay siz   bak-ası, kurtul-ası   ki-çür-gü-m, yi-gü, yit-gü, agah bol-gu |
Dilek Kipleri:
|  | 1>  Tekil Kişi | 2>  Tekil Kişi | 3>  Tekil Kişi | 1>  Çoğul kişi | 2>  Çoğul Kişi | 3>  Çoğul Kişi |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Ek: | -Ayın, -gAyIn, AyIn men, gAyım, AyIm.  | -gIl, -gul, -kıl   Eksiz de çekimlenebilir.  | -sU, -sUn  | -gAlIng, AlIng, gAlIm, lIng, AlIm.  | -ng, nglAr, ngIz, ngUz.  | -sUnlAr  |
|  | işit-eyin, çek-eyim, ay-ayım, bagla-gayın, öl-eyin | al-gıl, tigür-gil, tile-gil, bayıt-kıl, bolgul   kil!, rahm kıl! (Eksiz) | bar-sun, kör-sün, küder-sün, tutaş-sın, at-sun, bil-sün kit-sü kan-su, koy-su | inanma-galıng, bar-alıng, bil-eling, ıd-alım, oyna-y-alıng, kör-eling, çevir-elim, avla-lıng | baş-la-ng, kiltür-ü-ng, oku-nguz, saç-ı-ngız, bil-i-ngler, oku-nglar, tart-ı-ng, külçire-y-i-ng | kiltür-sünler, kel-sünler, agıla-sunlar |
Dilek - İstek Çekimi
| -a, e eki ile>  | -a, e eki ile> 1. Tekil Kişi | -a, e eki ile> 2. Tekil Kişi | -a, e eki ile> 3. Tekil Kişi | -a, e eki ile> 3. Tekil Kişi | -a, e eki ile> 1. Çoğul kişi |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Ek: | -A men, -gA men, -a m, -e m | -gA sen | -A | -A | -a biz, -ebiz |
|  | kör-e men, öl-e m, bar-ga men, sür-ge men, köydür-ge men, ıç-ga men | ur-ga sen, tig-ge sen, kıl-ga sen, bil-ge sen | sal-a, saç-a, ört-e, yil-e | sal-a, saç-a, ört-e, yil-e | kör-e biz |
-gA eki ile
|  | 1. Tekil Kişi | 2. Tekil Kişi | 3. Tekil Kişi | 1. Çoğul kişi | 2. Çoğul Kişi |
| Ek: | -gAm, gAmen. | -gA sen | -gA | -gA biz, ka biz | -ga siz |
|  | bar-ga men, aç-ga men, köydür-ge men, ayga men, yi-ge m, sal-ga m, sür-ge m | tut-ga sen, bol-ga sen, tap-ga sen, tig-ge sen | çık-ga, bol-ga, kıl-ga, yil-ge, | yat-ka biz | al-ga siz, bol-ga sız, |
-ay, -ey eki ile
Bu ek, -gAy ekindeki g'nin düşmesiyle oluşmuştur ve genellikle istek ve emir anlamında kullanılır.
-ayt-ay men, kork-ay men, beley men
Şart Çekimi
|  | Birinci Tekil Kişi | İkinci Tekil Kişi | Üçüncü Tekil Kişi | Birinci Çoğul Kişi | İkinci Çoğul Kişi | Üçüncü Çoğul Kişi |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Ekler | sAm, sA men | sAng  Ayrıca -sAngAn şekli de görülür. | -sA | -sA biz, sA mIz, sAk | -sAngIz | -sAlAr |
| Örnekler | kıl-sam, aç-sam, al-sam, ögren-se men, tüş-se men, tök-se men, al-sa men | kıl-sang, kör-seng, sözle-seng, kit-seng, sor-sang  köydür-sengen, yi-sengen, emget-sengen, sayrat-sangan | bolsa, sun-sa, yarut-sa, kil-se, ti-se | sözle-se biz, bol-sa mız, tap-sa mız, kör-sek, kiçür-sek, sür-sek, agla-sak | al-sangız, fermanla-sangız | yıgla-salar, ti-seler, tap-salar |