Osmanlı Gürcistanı
Tarih

Osmanlıların Gürcülerden 16. yüzyılda aşama aşama ele geçirdiği topraklar, o dönemdeki Osmanlı tarihçileri tarafından Gürcistan Vilayeti (daha sonra Çıldır Eyaleti) olarak anılıyordu. Bu terim idari bir birimden çok, Gürcülerden ele geçirilen topraklar anlamı taşıyordu. Bununla birlikte Gürcülerden ele geçirilen toprakların önemli bir kısmının tahriri, 1574 ve 1595 tarihlerinde "Gürcistan Vilayeti" adı altında gerçekleştirilmiştir. Osmanlı tarihçi İbrahim Peçevi, 15 Muharrem 943 (5 Ağustos 1536) tarihli olayı şu şekilde anlatmıştır:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | Bayburt hakimi şanlı komu­tan Mehmet Han, bölgesindeki askerleri akın için toplamaya ça­ğırdı ve sonra Gürcistan vilayetine girdi. Talana başlayınca Gürcü kafirleri de İslam askerine karşı koyduklarından büyük bir savaş ol­du. Zafer rüzgarı İslamdan yana esip sayısız kafir yok edildi. | „ |
—İbrahim Peçevi
Osmanlıların Gürcülerden ele geçirdiği toprakları karşılamak üzere "Osmanlı Gürcistanı" veya "Türk Gürcistanı" terimi ilk kez Fransız doğabilimci Joseph Pitton de Tournefort (1656-1708) 18. yüzyılın başında kullanılmıştır. Tournefort, 1717 yılında basılan Fransızca Relation d'un voyage du Levant adlı eserinde, Gürcistan'ın Osmanlı sınırları içinde kalan kısmından "Géorgie Turque" (Türk Gürcistanı) adıyla söz etmiştir. Yazar, Erzurumda bulunduğu sırada, Tokat'a ve Tiflis'e gidecek olan kervanlar hakkında İngiliz konsolusundan bilgi aldığını, Tokat yolunun eşkıyalar yüzünden tehlikelerle dolu olduğunu, Tiflis yolunun daha güvenli olduğunu, Tokat'ta ve Türk Gürcistanı'nda buğdayın Temmuz ayında, Erzurum'da ise Eylül ayında biçildiğini yazmıştır.
Encyclopedia Americana’nın 1831 tarihli baskısında “Georgia” maddesinde Gürcistan, “Rus Gürcistanı” (Russian Georgia) ve “Türk Gürcistanı” (Turkish Georgia" şeklinde iki bölge olarak tanımlanmıştır. “Kartuel (Zemo Kartli)” şeklinde de yazılan “Türk Gürcistanı” şu şekilde tarif edilmiştir:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | Türk Gürcistanı veya Kartuel (Zemo Kartli), Çıldır Paşalığı'na bağlıdır ve 200.000 nüfusa sahip 5.045 mil karelik bir alanı kaplar: başkenti Ahaltsihe'dir . | „ |
—Encyclopedia Americana, 1831
Bu terim, Gürcistan'nın Çarlık Rusyası tarafından işgal edilmesinin ardından, özellikle 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nın hemen öncesi ve sonrasında Gürcü seçkinler arasında yaygın bir kullanım buldu. Gürcü tarihçi ve arkeolog Dimitri Bakradze, 1873 yılındaki araştırma gezisinin sonuçlarını yayımladığı Археологическое путешествие по Гурии и Адчаре (1878; "Guria ve Acara'da Arkeolojik Yolculuk") adlı Rusça eserinde, Osmanlı egemenliği atındaki Gürcü topraklarını "Türk Gürcistanı" (Турецкой Грузiн) şeklinde tanımlamıştır. Rusça terim bu eserin Gürcüce çevirisinde "Osmanlı Gürcistanı" (ოსმალოს საქართველო) şeklinde karşılanmıştır. Bu çeviri, söz konusu terimin Gürcü literatüründe yaygın olarak bu şekilde kullanıldığını göstermesi açısından önemlidir. Nitekim "Osmanlı Gürcistanı" (ოსმალოს საქართველო), 1870'lerde Gürcü basınında da kullanılan bir terimdir. İveria gazetesinde 1875 yılında yayımlanan "ოსმალოს საქართველო" (Osmanlı Gürcistanı) başlıklı yazıda, bu şekilde adlandırılan tarihsel Gürcü topraklarının Gürcistan'ın bir parçası olduğu vurgusu yapılmış, Bizans, İran ve Osmanlı Devleti'nin saldırıları karşısında, Gürcistan'ın Osmanlıların elinde bulunan kısmında (Osmanlı Gürcistanı) yaşayan halkın da ülkenin dini ve birliği için savaştığı belirtilmiştir.
Gürcü tarihçi ve gazeteci S. Braveli, Rusların 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’nın ardından sınırlarına kattığı tarihsel Gürcü topraklarını dolaşmış, Ardahan, Ardanuç ve Artvin bölgeleri üzerine yazdığı gazete yazılarının bir kısmında “მაჰმადიანთ საქართველოდამ” (Müslüman Gürcistan'dan) başlığını kullanmıştır. Asıl adı Solomon Aslanişvili olan yazarın gazete yazıları 2008 yılında "წერილები ოსმალოს საქართველოზე" (Osmanlı Gürcistanı Üzerine Yazılar) adı altında yayımlanmıştır. Rus ordusunda görev yapmış Gürcü general ve coğrafyacı Giorgi Kazbegi ise, 1874 yılındaTao-Klarceti ve Lazeti bölgelerine yaptığı seyahat notlarını 1875 yılında Rusça "Три месяца в Турецкой Грузии" ("Türk Gürcistanı'nda Üç Ay") başlığı altında kitaplaştırmıştır.
Osmanlı-Rus savaşının ardından Çürüksu ve Batum bölgelerinin Osmanlılar tarafından Ruslara devredilmesi sırasında bölgede bulunan Aleksandr Frenkel, 1879 yılında yayımlanan ve tanıklıklarını içeren Rusça kitabında, Osmanlıların Müslümanlaştırdığı Gürcülerden "турецкихъ грузинъ" ("Türk Gürcüleri) olarak söz etmiştir. Öte yandan, Gürcistan'ın Rusların hakim olduğu kısmında yaşayan Gürcüleri de "русскихъ грузинъ" ("Rus Gürcüleri") şeklinde adlandırmıştır. Daha geç dönemde, özellikle Gürcistan Demokratik Cumhuriyeti döneminde “Osmanlı Gürcistanı” veya "Türkiye Gürcistanı" yerine “Müslüman Gürcistan” veya "İslam Gürcistanı" ("სამაჰმადიანო საქართველო" veya "სამუსლიმანო საქართველო") tabiri kullanmıştır. Nitekim bu dönemde Samuslimano Sakartvelo („სამუსლიმანო საქართველო“) adıyla bir gazete de yayımlanmıştır. Gürcüce ve Osmanlıca çıkan bu gazetenin Türkçe adı İslam Gürcistanı ("اسلام كورجستانی") idi. Osmanlı Devleti'nin yeniden ele geçirmeye çalıştığı bölgede, Gürcistan içinde kurulmak istenen  Batum merkezli özerk bölge de gazeteyle aynı adı taşıyordu.
"Osmanlı Gürcistanı" veya "Türk Gürcistanı" terimi, Birinci Dünya Savaşı'nın yol açtığı uluslararası siyasi sonuçları ve Paris Barış Konferansı'nda ele alınan siyasi sorunlarla bağlantılı olarak da gündeme gelmiştir. Kurulması öngörülen Ermenistan devletinin bir parçası olarak Lazların yaşadığı coğrafyanın talep edilmesi üzerine, Gürcü siyasetçi Grigol Veşapeli La Géorgie turque Lasistan, Trebizonde et contree de Tchorokh adlı bir kitap kaleme almış, daha geniş bir coğrafyayı, Trabzon Vilayeti'ni "Géorgie turque", yani "Türk Gürcistanı" saymıştır. Oysa bazen bu terim, bu vilayetin dört sancağından biri olan Lazistan Sancağı'na denk düşecek şekilde kullanılmıştır. Bir gazeteye adını da vermiş olan bu terim, Gürcü araştırmacılar tarafından günümüzde de kullanılmaktadır. Osmanlı Devleti'ne hizmet etmiş Gürcü kökenli kişilerin biyografilerinin toplandığı Osmanlı Gürcüleri, "Osmanlı Gürcistanı" teriminden kaynaklanmış bir isme sahiptir.