Ressentiment
Görüşler > Nietzsche ve Deleuze'de > Hristiyanlık ve ressentiment ilişkisi

Nietzsche’ye göre “Ahlakta kölelerin başkaldırısı ressentiment'ın kendisi yaratıcı olduğunda ve değerler doğurduğunda başlar” Buna göre sürü insanının değerlerinin kaynağı, ondaki ressentiment psikolojisinin olabilecek en yoğun hale gelmesidir. Dolayısıyla köle ve efendi arasında orantılı bir ilişki vardır. Efendi insan ne kadar özgür ve güçlüyse, ressentiment o denli büyük bir güçle açığa çıkar. Bu durum, Hristiyanlık inancının değerler meselesinin odak noktasında bulunur. Scheler'in ifade ettiğine göre "Nietzsche Hristiyanlığı başından beri, aslen bir “din” değil, yalnızca dinsel “haklılığa” sığınmış bir “ahlak” olarak yorumlar ve Hristiyan değerleri o değerlerin bilinçli olarak reddettiği bir ölçüye vurur: Hayatın azami niceliği ölçüsü. Doğal olarak vardığı sonuç da, hayatı aşan ve hayata göre belirlenmeyen bir varlık ve değer düzeyi iddiasının bir çürüme ahlakı olması gerektiğidir". Nietzscheci evetlemeye karşın alternatif bir öteki dünya fikri, bu dünyada yaşayan insan için décadence’in ve çürümenin en büyük nedenidir. Hıristiyanlığın ve bütün semavi dinlerin yaptığı şey “yapmacık olarak kurulmuş “hakiki, değerli” bir dünyanın karşısına, bozulmuş dünyanın konulmasıdır”. Hiçbir somut temele dayanmadan tasarlanan bir “hakiki” dünya fikri, güçsüz insanı kontrol altına alma yolunda kusursuz bir araçtır. Çünkü bu kavram bilinmezliği içerir ve zayıf yani sürü insanının, tipik karakteristiklerinden birisi de bilinemez olana karşı duyulan korkudur. Sürü insanı bu dünyadaki bilinebilecek şeylere bile temkinli yaklaşıp bilgiden kaçarken, nesnel koşullar altında aklıyla kavrayabilmesi bakımından asla bilme imkânı olmayan fakat mutlaklığına ve varlığına kendisini kesin olarak inandırdığı başka bir dünya düşüncesine dört elle sarılır. Çünkü böyle yaparak işin kolayına kaçmanın ve kendince, trajik insana karşı bir koz sahibi olmanın yolunu bulmuş olur. Zira Trajik insan'ın yaptığı gibi yaşamı kucaklamak salt fizyolojik hazlara veya fizyolojik acılara kucak açmayı değil, aynı zamanda bilginin peşinden koşmayı, bilmeyi arzulamayı da içerir. Sürü insanının sahip olamadığı bu özellikler onun, olana karşı ressentiment duygusuyla yanıp tutuşmasına neden olur. Bundan ötürü Hristiyanlığın hakiki dünyası veya benzer mitleri, bilinemez olaması sebebiyle sürü insanı için inanması kolay ve avantajlı şeylerdir. Bilinemez olması bir avantaj sağlayarak, dinsel söylemin inananlar tarafından doğası gereği mutlak olduğunu düşünerek meşrulaştırması sonucunda inanan kimselerin trajik insanlar gibi sorgulayan kişilere mutlak hakikati tuttukları ve bildikleri iddiasıyla saldırmalarına şans tanır. "Nietzsche’ye göre modern hastalığın çekirdeğinde Hıristiyanlık vardır. Çünkü Hristiyanlık, öte dünyanın lehine bu dünyanın sistematik bir değersizleştirilmesi vasıtasıyla yanlış bir tinselliğe götürmüştür. En önemlisi Hristiyanlık, kendisininkiler de dâhil, tüm moral değerleri yıkıp yok eden değerleri cisimleştirir". Nietzsche her ne kadar Hıristiyanlığa karşı dursa da, bunu gözleri kapalı bir biçimde, sorgulamaksızın yapmaz. Örneğin “öldürmeyeceksin” emri iyi bir değeri ifade eder. Lâkin Hristiyanlık özellikle Kilise anlayışıyla tam da içerdiği buyruklardan bir tanesini bizzat ihlal eder. Engizisyon zindanlarında çürütülen insanlar veya düşünceleri yüzünden mahkûm edilen bilim insanları bu tavrın tipik örnekleridir. Dolayısıyla bu yıkıcı eğilim ressentiment ile bağıntılıdır.
"Hınç: Bu senin hatan, bu senin hatan… Yansıtıcı suçlama ve yakınma. Eğer zayıf ve mutsuzsam, bu senin hatan. Tepkisel yaşam etkin kuvvetlerden kaçar, tepki “etkilenmeyi” bırakır. Tepki içten duyulan bir şeye, etkin olan her şeyin aleyhine işleyen “hınç”a dönüşür. Eylem “utandırılır”: Yaşamın kendisi suçlanır, gücünden, yapabileceği şeyden koparılır. Kuzu şöyle der: Kartalın yapabileceklerinin hepsini ben de yapabilirim, ama kendimi bundan alıkoyuyorum, kartal benim gibi yapsın".
Deleuze’ün ifade ettiği bu ruh hali tipik bir ressentiment psikolojisi olmasının yanında, tipik bir Hristiyan tavrını da betimlemektedir. Hristiyanlığın, insanı a priori günahkâr bir varlık ilan etmesinden bile yaşamsal itkileri bastırma gayesi taşıdığını görmek mümkündür. Bu kısıtlama, dünyanın değersizleştirilmesiyle aynı paralelde gider. Çünkü sözde hakikatin karşısında dünyanın değersizleştirilmesi, ona tabi olan her şeyin de değerini yitirmesini ifade eder. İnsanoğlu bu dünyada yaşayan, mevcudiyetini sürdüren bir varlık olarak bu varoluş düzlemine tabidir, dolayısıyla Hristiyan bakış açısına göre aşağı seviyededir. Fakat asıl tehlikeli olan, "kuzuların", yani Hıristiyan sürüsünün, kartallara, yani trajik insana karşı duyduğu ressentiment duygusunun en sonunda yıkıcı noktaya ulaşıp bir veba salgını edasıyla bütün değerleri yıkmaya uzanmasıdır. Tehlikenin kaynağı, sürüde bulunan ve “ben onların yaptığını yapabilirim ama yapmıyorum” tavrıdır. Gerçekte, yaratıcı insanın seviyesine asla ulaşamayacağını bildikleri halde, kendini aldatmacayla ressentiment’in saf haliyle tezahür etmesidir. Bu bağlamda Hristiyanlık büyük kitlelere ulaşmaya muvaffak olmuştur. Çünkü Hristiyanlık tam da bu tipte bir manipülasyon için ideal altyapıya sahip bir dindir: Mutlak bir hakiki dünya, Tanrıyla doğrudan ilişkisi olan bir kurtarıcı ve bütün bunların uyumlu bir şekilde üzerine oturtulabileceği bir varlık şeması. Çok sayıda insana yayılmayı başarmış olan Hristiyanlığın, yaşam karşıtı nitelikleri de ressentimenti büyük bir özenle destekler. Çünkü sürü insanı gücünü sayısından alır. Sürünün, trajik insanla mukayese edilemeyecek derecede sayıca fazla olması, iki insan tipi arasındaki farkı belki ancak dengelemeye yeterken, nihayetinde yine onun avantajınadır.
"Çok uzun süre hak verildi onlara, bu küçük insanlara; böylece güç de verildi sonunda onlara – şimdi öğretiyorlar ki: ‘Küçük insanlar neye iyi derlerse, odur iyi sadece [...] Ve onların arasından çıkan o vaizin, o tuhaf ermişin, o küçük insanların savunucusunun, ‘Ben – hakikatim,’ diyerek kendi kendine tanıklık edenin söylediklerine ‘hakikat’ deniyor günümüzde".
Zerdüşt’ün bu sözleri Avrupa’da hüküm süren Hristiyanlık etkisine işaret eder. Küçük insanlar, yani Hristiyan toplumunun oluşturduğu sürü, yüzyıllar boyunca Avrupa’da Kilise’nin otoritesi tarafından kontrol altında tutulmuş, fakat öte yandan mensup olduğu dinin kendisine sağladığı inanç dokunulmazlığını, sayısının da fazla olması nedeniyle avantaja çevirmiş, Hristiyan toplumunun İyi’si tek iyi olarak kabul edilmek zorunda kalınmıştır. Bu durum ressentiment’in değerler doğurmasının mükemmel bir örneğidir. İsa’nın vazettiği hakikat, bu dünyadaki olanaklar dâhilinde hiçbir şekilde sorgulanmaya ihtiyaç duyulmaksızın mutlak hakikat olarak kabul edilir ve hayatın mutlak amacı, kendisine göre endekslendiği değer olarak kabul edilir. Oysa Nietzsche’ye göre hayat, "gerçek tek değer"di. Hristiyanlık ise Nietzsche’nin en önemli değer olarak ortaya koyduğu hayatı aşağı çekip, yozlaştırması bakımından, onun mutlak olarak karşı durduğu bir din olmuştur. Hristiyan ahlakının bu anlamdaki tavrı Ecce Homo’da apaçık bir şekilde ifade edilmiştir:
"Yaşamın en başta gelen içgüdülerini küçümsemeyi öğretmeleri; bedeni haklamak için bir “ruh” bir “tin” uydurmaları; yaşamın temel koşulunu, cinselliği ayıp bir şey olarak duymayı öğretmeleri; serpilip gelişmek için en derinden zorunlu olan şeyi, o katı bencilliği -sözcüğün kendisi bile kara çalıcı- kötülük ilkesi saymaları; tersine, çöküşün, içgüdü çelişmesinin örnek belirtilerinde, “çıkar gözetmezlik”te, denge yitiminde, “kişiliksizleşme”de, “yakınını sevmek”te (-yakınına düşkünlükte) daha yüksek değerleri –ne daha yükseği!– gerçek değerleri görmeleri!..."
Assisili Francesco’nun özellikle Allah’ın Garibi eserinde ifade ettiği, yoksulluğu yücelten ve dünyevi yaşamı aşağılayan Hristiyan pratiği bu ifadeye mükemmel bir örnektir. Dini perhizler, bedensel isteklerin bastırılması gibi eylemler dinsel pratiğin karakterini ortaya koyar. Fakat Nietzsche de insanın doyumsuz hazlara yönelmesine karşı çıkar. Ona göre insanın kendisini salt bedensel hazlara teslim edip onların kölesi olması da sapkınlıktır. Burada ifade edilen, Hristiyanlığın bunun tam karşıtı olarak, bedensel ve doğal içgüdüleri bir hakikat öğretisini kullanarak küçümsemesi ve Nietzsche’nin ifade ettiği anlamıyla trajik insanın bencilliğini, dolayısıyla kendi varlığına ve varoluş tarzına karşı duyduğu sevgiyi karalamasıdır. Bu hastalıklı tavır kitlesel ressentiment boyutuna ulaştığında ise Avrupa toplumu en sonunda “koyu hıristiyan, “öte dünyacı”, “bitkin insan” tipinin boyunduruğu altına girmiştir. “Hıristiyanlık, temelden hastalıklı olanların rancune’unu [Fr. hınç, garez kin], sağlıklılara karşı, sağlıklılığa karşı yönlendirmiştir. Nasipli, gururlu, yürekli ne varsa, her şeyden önce de güzelliği, işitmek, görmek, ona acı veriyordu”. Sürü insanı temelden hastalıklıdır ve naturası gereği ressentiment’a tabi olduğu için, Hristiyanlık onun rancune’unun sistematik ve toplumsal bir seviyeye ulaşarak, güçlü insana karşı yönelmesini sağlamıştır. Bu ressentiment duygusundan sebebiyle, "gururlu ve yürekli olan trajik insanın yalnızca varlığı bile Hristiyana hasetten doğan bir azap vermesine yeter".
Dolayısıyla Hristiyan ressentimentı ile ilgili olarak dikkate alınması gereken en temel detaylardan birisi, onun toplumsal karakteridir. Ressentiment bireysel boyutu ve Hristiyanlıkta olduğu gibi kitlesel boyutu ile var olan bir fenomendir. Sürü insanının baki psikolojisi ressentiment ögelerinin senteziyle oluşur. Sürü insanı doğası gereği köle ruhlu, güçsüz insan olduğu için ruhunda bu duyguların filizlenmesi son derece anlaşılır bir durumdur. Diğer yanda bu derecede güçlü ve yoğun bir duygunun milyonlarca insanın oluşturduğu kolektif zihinde büyümesi ve Hristiyan toplumundaki gibi bir numune teşkil etmesi oldukça sıra dışı bir durumdur.
“Ressentiment, “kötü” olan “iyi” görününceye kadar tercih kurallarını saptırarak, bütün olarak bir “ahlak anlayışını” belirler hale geldiğinde en önemli başarısını kazanır. Eğer Avrupa tarihine bakacak olursak, ahlak anlayışları oluşumunda ressentiment’ın muazzam etkisi karşısında hayrete düşeriz”.
Nietzsche’ye göre, kötü olan, yani güçsüzlük, acizlik, acıma, atalet gibi şeyler yaşam, beden, itkiler vs. kavramların değersizleştirilmesi yoluyla, Scheler’in ifade ettiği anlamda saptırılmış ve bu tavır yüzyıllar içerisinde bir ahlak sistemine dönüşmüştür. Ayrıca sırtını medeniyet tarihinin en büyük üç kutsal dininden bir tanesine dayayan bir ahlak anlayışının karşılaşacağı itirazlar veya muhalif görüşler doğal olarak bir tehlike arz etmekten çok uzak olacaktır. Hristiyan ressentiment’ı Avrupa toplumuna o kadar yerleşmiştir ki, "tarih boyunca Avrupa’daki ahlak anlayışlarının çoğunda bu duygunun arka planda olduğunu gözlemlemek mümkündür".