Şirvanşahlar Devleti
Kültür > Mimarlık

Şirvan'da şehirlerin ve şehir kültürünün gelişimi ile ilgili mimarlık ve şehir planlaması da gelişiyordu. Bu dönemde Azerbaycan'ın yüksek mimarlık sanatı, mimari formların özgünlüğü ve süslemelerin zenginliği, yerel mimarinin asırlık gelişim ve olgunlaşma sürecinin bir sonucuydu. IX-XI yüzyıllara ait mimari eserlerin sadece küçük bir kısmı günümüze ulaşabilmiştir. Bu dönemde daha çok ibadethaneler, özellikle de hâkim din olan İslam ile bağlantılı camiler inşa ediliyordu.
XI-XIII yüzyıllarda Azerbaycan'ın mimari eserleri, mimarinin yüksek gelişim seviyesini gösterir ve komşu ülkelerin, Yakın Doğu'nun sınırdaş ülkelerinin mimarisinden farklılaşan özgün yerel özellikleriyle dikkat çeker. Bu eserlerde sanatsal ve inşaat geleneklerinin istikrarı gözlemlenir. Bu dönemde Azerbaycan mimarisinde dört ana akım (mimarlık okulu) oluşmuştu. Azerbaycan mimarisinin gelecekteki gelişiminde önemli bir rol oynayacak olan yerel Nahçıvan-Marağa ve Şirvan-Abşeron, Aran ve Hemedan-Gazvin mimarlık okullarının oluşum süreci tamamlanmıştı. Mimari yapıların taş işçiliğinin karakteri ve yapısı ile belirlenen sanatsal bütünlüğü, duvar işçiliğinin pürüzsüz zemininde ışık-gölge efekti yaratan plastik açıdan zengin dekor unsurlarının yerleştirilmesi, Şirvan-Abşeron mimarlık okulunun özelliklerindendir.
XI-XIII yüzyıllarda şehir planlamasının gelişimiyle bağlantılı olarak Azerbaycanlı mimarlar, ifade gücü ve güzelliği ile öne çıkan saraylar, kaleler, kervansaraylar, camiler, köprüler vb. yapılar inşa ediyorlardı. Bakü ve Abşeron’un mimari eserleri, yapı malzemesi olarak kullanılan, güzelce işlenmiş, sarıya çalan, beyaz ve ince taneli yerel badamdar kalker taşıyla ve ciddi ve sade biçimli sanatsal-mimari üslubuyla Şirvan-Abşeron grubunda yer alır. XI. yüzyılın ibadethane yapılarından biri, Bakü'nün İçerişehir bölgesinde yer alan ve Sınıkkale adıyla bilinen Muhammed bin Ebubekir Camii'dir. Cami, çapraz tonozlu ve mihraplı dikdörtgen bir odadan oluşur; caminin kuzey duvarında yer alan Arapça kitabe, caminin "el-ustad el-reis Muhammed bin Ebubekir tarafından 1078 yılında" inşa edildiğini belirtir.
Yabancı istilalar ve siyasi şartların karmaşıklığı, savunma yapılarının inşasını zorunlu kılıyordu. Abşeron'daki bir dizi kale ve feodal şato XII-XIII. yüzyıllara aittir. A. A. Alesgerzade'ye göre, Şirvanşah I. Ahsitan'ın hüküm sürdüğü dönemde, 1187 yılında Bakü'nün Merdekan köyünde, üst kısmı mazgallarla ve dişlerle süslenmiş bir duvarla çevrili ve köşelerinde yarım burçları olan dikdörtgen bir avlunun ortasında yirmi iki metre yüksekliğinde prizmatik dörtgen kuleli muazzam bir kale inşa edilmiştir. Yakınında, 1204 yılında mimar Abdülmecid bin Mesud tarafından inşa edilmiş ve yerel mimari tarzın istikrarını gösteren bir başka kale yükselir; bu kalenin donjonu, üst kısmı mazgallarla süslenmiş hafifçe incelen taş silindir şeklinde olup daha zarif bir forma sahiptir. Şirvan-Abşeron okulunun savunma yapılarının mimarisinde, Bakü'nün İçerişehir bölgesinde, denize doğru dikey uzanan sahil kayalığının çıkıntısı üzerine inşa edilmiş Kız Kulesi, alışılmadık görünümüyle özel bir yere sahiptir. İslam öncesi dönemde bir tapınak olarak inşa edildiği, XII. yüzyılın son çeyreğinde (muhtemelen 1175 yılında) Şirvanşah I. Ahsitan'ın Abşeron'u ve Bakü'yü tahkimatlarla güçlendirdiği sırada inşasının tamamlandığı ve bir savunma kalesine dönüştürüldüğü ileri sürülmüştür. Hakanî'nin (XI. yüzyıl) Şirvanşah I. Ahsitan bin Menuçehr'i öven ünlü kasidesinde Horasan’ın yenilmez Bestam şehri ile karşılaştırılan Bakü’nün alınmaz bir kale olarak önemi vurgulanır. Şiirde Hakanî, Şirvanşah I. Ahsitan'ın inşa ettirdiği kale yapılarından bahseder.
XII-XIII. yüzyılın başlarında yetenekli mimar ve zanaatkarların yaşadığı Şirvan’da mimarlık gelişiyordu. Kaynaklarda, Şamahı yakınlarındaki XII. yüzyıldan çok önce inşa edilmiş ve o dönemde tamamlanmış olan Gülüstan Kalesi, Buğurt Kalesi ve bir dizi diğer kale ve burçlardan bahsedilir. Zekeriyya el-Kazvini, Şirvan vilayetinde güçlendirilmiş Buğurt Kalesi'nden bahseder: "Bu kalede taş tasvirler ve heykeller var. Çok eski olduklarından anlamları belli değil. Kalede hükümet evi (dar el-imara) var. Kapısında yazılıdır: 'Bu evde on bir oda var. Ancak buraya giren biri çok çaba sarf etse bile, onlardan sadece onunu görebilir. On birincinin yerini ise kimse bilemez, çünkü hükümdarın hazinesi oradadır.'"
Gülüstan Kalesi şiddetli yıkıma uğradığından, kalenin bütün kapalı yapısından günümüze dağ yamacına dağılmış tek tük burç ve duvar bölümleri kalmıştır. En anıtsal burçlar, kaleye çıkan patikanın başında, yıkılıp yok olmuş giriş kapısının yanlarında yer almaktadır. Onların batısında ise yarım dairesel bir burcun kalıntıları yükselir. Dikdörtgen planlı bu burç, dağın batı yamacındadır. Dağın vadiye bakan alt terasında da duvar kalıntıları vardır. Tüm bu duvar ve burç kalıntıları, bir zamanlar dağ sırtına kuşak gibi dolanan sağlam kale duvarlarının içinde yer alıyordu. Yakın geçmişte ise Gülüstan Kalesi'nin daha fazla yapısı göze çarpar ve mimarisi hakkında daha kapsamlı bir fikir oluştururdu. Şirvanşahlar hazinelerini zayıf savunulan Şamahı'dan uzakta, ulaşılmaz Buğurt Kalesi'nde saklarlardı. Bu parçada Buğurt Kalesi'ni süsleyen rölyefler ve taş heykeller hakkında bilgi dikkate değerdir. Buna benzer heykel tasvirleri Şamahı'daki Gülüstan Kalesi'nde, Bayıl koyundaki kalede de vardı. Muhtemelen bu heykel tasvirleri, eski geleneklere göre, devlet yönetiminin "Dar el-imara"nın ya da Şirvanşah'ın ikametgâhının bulunduğu kaleleri süslüyordu. Bayıl Kalesi'nin, adanın şekline uygun uzunlamasına bir planı vardır. Kalenin uzunluğu 180 m, ortalama genişliği ise 35 m'dir. Kale duvarları doğuda altı, batıda ise beş yarım dairesel (Bakü Kalesi'ndeki gibi) burçla güçlendirilmiştir.
Bayıl Kalesi'nin inşası, siyasi ve askerî açıdan oldukça karmaşık bir dönemde – Moğol akınlarının tüm Yakın Doğu'yu sarstığı bir zamanda (1234–1235 yıllarında) tamamlanmıştı. Ancak sahile yakın adada inşa edilen bu görkemli kalenin ömrü çok kısa olmuştur. Bilim insanlarına göre, 1306 yılında meydana gelen şiddetli bir deprem sonucunda denize batmıştır.
Moğol istilasından sonra (yaklaşık 1239 yılı), Şirvan'da XIII. yüzyılın sonlarına kadar önemli yapılarla karşılaşılmamaktadır, bu da ülkenin askeri operasyonlar sonucunda tahrip olduğunu göstermektedir. Ancak XIV. yüzyılın başlarından itibaren, tüm ülkede yeniden büyük savunma yapıları ve ibadethaneler inşa edilmeye başlanır (Nardaran Kalesi, Bibiheybet Külliyesi, Mahmud ve Abdullah Külliyeleri, Surahanı Külliyesi, vs.).