Lale çılgınlığı
Mackay'ın Kalabalıkların Çılgınlığı

| Tek bir Viceroy soğanı için takas edildiği iddia edilen mal sepeti>  |
| --- | --- |
İki buğday yükü: 448ƒ
Dört çavdar yükü: 558ƒ
Dört semiz öküz: 480ƒ
Sekiz semiz domuz: 240ƒ
On iki semiz koyun: 120ƒ
480 Litre Şarap: 70ƒ
5250 litre bira: 32ƒ
İki ton tereyağı: 192ƒ
1,000 lb. peynir: 120ƒ
Bir yatak: 100ƒ
Bir takım elbise: 80ƒ
Gümüş bir kupa: 60ƒ
Toplam: 2500ƒ
Lale çılgınlığının çağımızdaki tartışması İskoç gazeteci Charles Mackay‘ın 1841 yılında yayınladığı Olağanüstü Kitlesel Yanılgılar ve Kalabalıkların Çılgınlığı kitabı ile başlamıştır. Mackay kitabında kitlelerin bazen akıl dışı davrandığını, lale çılgınlığı vakasının da bu olgunun Güney denizi balonu ve Mississippi Şirketi ile beraber en önde gelen örneklerinden olduğunu savunur. İddialarının kaynağı büyük oranda Johann Beckmann‘ın “İcatlar, Keşifler ve Kökenlerin Tarihi” isimli 1797 yılında yayınlanan çalışmasına dayandırır. Esasında Beckmann'ın ve dolayısıyla Mackay'ın iddiaları 1637 yılında anonim yazarlar tarafından oluşturulan üç anonim kitapçığa dayanır. Mackay'ın kitabı nesiller boyu ekonomistler ve borsa katılımcıları arasında popülerliğini korudu. Lale çılgınlığını bir spekülatif balon olarak tanımlayan önyargılı açıklaması 80'lerden sonra ekonomistler tarafından birçok yönüyle çürütülse de ünü devam edegelmiştir.
Mackay'a göre 1600'lerde lalenin artan popülerliği bütün bir ulusun dikkatini çekti; "nüfusun tamamı en alt kesimlerine kadar lale ticaretine girdi”. 1635 yılında, 40 soğanın 100,000 florine (Hollanda guldeni olarak da bilinir) satıldığı kaydedilmiştir. Karşılaştırmak gerekirse bir ton yağ 100 florine mal olurken kalifiye bir işçi yılda 150 florin kazanırdı. “Sekiz yağlı domuz” maliyeti ise 240 florindi. (Uluslararası Sosyal Tarih Enstitüsü’ne göre bir florin, 2002 yılındaki 10.28 €’nun alım gücüne sahipti)
1636’da laleler Hollanda’nın çeşitli kentlerindeki ve kasabalarındaki borsalarda satılmıştır. Bu lale ticaretinin toplumun bütün üyeleri tarafından yapılmasını teşvik etmiştir. Mackay, lale piyasasında spekülasyon yapmak için diğer türde mülkerlerini satmaya veya takas etmeye çalışan kişilerden de bahsetmiştir. Örneğin hazırdaki iki Semper Augustus soğanından birini alabilmek karşılığında 12 akre arazi veren veya tek bir “Viceroy” soğanı için 2500 florin değerinde bir mal sepetini veren kişiler çıkmıştır.
Çoğu kişi aniden zengin oldu. Halkın önüne altından bir kanca sunuldu ve insanlar birbiri ardından bal kovanının etrafındaki sinekler gibi lale dükkânlarına koştu. Herkes lale tutkusunun sonsuza kadar süreceğini, dünyanın her tarafından zenginlerin Hollanda’ya gelerek ne fiyat istenirse istensin vereceğini hayal etti. Avrupa’nın zenginleri Zuyder Zee limanlarına yoğunlaşacaktı ve yoksulluk Hollanda’nın ikliminden silinecekti. Soylular, yurttaşlar, çiftçiler, tamirciler, denizciler, hizmetçiler, uşaklar ve hatta baca temizleyicileri ve eskiciler bile laleye bulaştılar.
Artan çılgınlık, Mackay'ın da anlattığı birkaç şaşırtıcı fakat doğru olma ihtimali düşük anekdotu da ortaya çıkardı. Söylentiye göre bir denizci, tüccarlardan birine ait değerli bir lale soğanını yanlışlıkla yutar. Tüccar ve ailesi denizciyi bularak “12 ay boyunca bütün bir tayfayı besleyecek kıymette bir kahvaltıyı yemekten” dava eder. Denizci lale soğanını yuttuğu için hapse atılır. Liliaceae soğanları yenilebilir olmadığı, zehirli olduğu ve tadı da normal bir soğandan çok farklı olduğu için bu hikâyenin gerçek olma ihtimali yok gibidir.
Aldığı laleyi daha yüksek fiyatla geri satmayı uman halk her seferinde daha yüksek fiyat veriyordu. Ne var ki böyle bir düzen en yüksek fiyatı verip bütün laleleri satın almadan devam edemez. 1637 Şubat ayında, lale tüccarları iyice artan fiyatlardan alıcı bulamaz hale geldiler. Piyasada bu realizasyon geçerli olduğunda lale talebi çöktü ve spekülatif balon patladığından fiyatlar bir anda söndü. Kimileri elinde piyasadakinin on katına alım yapma taahhüdü içeren sözleşmelerle, kimileri de piyasa kıymeti ödedikleri fiyatın sadece küsurüne denk gelen lalelerle kaldı. Mackay, sıkıntı içindeki Hollandalıların diğer tüccarlara karşı suçlamalara giriştiğini iddia eder.
Mackay'a göre panikleyen spekülatörler hükûmetten yardım istedi; bu talepleri lale alımı sözleşmelerinin yüzde on fiyatla iptal edilebilmesinin sağlanmasıyla karşılandı. Bütün tarafları tatmin edebilecek çözümler üretilmeye çalışıldı fakat bunlar sonuçsuz kaldı. Sonunda çılgınlık bitti. Çöküşün sonunda elinde laleyle kalan bireylere hiçbir mahkeme sözleşme tutarının ödenmesi yönünde karar veremezdi, yargıçlar borcun kumar yoluyla oluştuğuna kanaat getirip ödenemeyeceğine hükmetti.
Mackay diğer Avrupa ülkelerinde de benzer lale vakalarının görüldüğünü ama hiçbirinin Hollanda'daki boyuta gelmediğini belirtmiştir. Kendisi aynı zamanda laledeki fiyat düşüşünün uzun yıllar boyunca geniş bir ekonomik çalkantıya sebep olduğunu öne sürer.