Zaza milliyetçiliği
Tarihçe

Avrupa'ya göç ve Türkiye'deki iletişim imkanlarının gelişmesi Zazaların kendileri hakkındaki kaynaklara ve bilimsel eserlere ulaşmasını sağlamış, akabinde önce Avrupa'daki Zazalar arasında daha sonra da Türkiye'deki Zazalar arasında Zaza kimliği güçlenmeye başlamıştır. Göçler sonrası Avrupa'daki Zaza diasporası 1980'lerde kültürel ve edebi canlanma yaşamıştır. Bu noktada Kürt milliyetçilerinin Avrupa'da Zaza dilinde yayınlar yapılmasını engellemeye çalışmaları, bu konuda sert baskılar yapmaları ve Zazacanın yazı dili olmasına karşı çıkmaları Zaza milliyetçiliğini geliştirmiştir. Bir diğer önemli faktör olarak Avrupa'daki Zazalar, ana dilleri Zazacaya daha fazla hakim olmuş ve bu durum Zaza milliyetçiliğinin gelişmesine uygun ortam hazırlamıştır. Aynı zamanda Zazalar üzerine yapılan bilimsel çalışmaların Zazaların ayrı bir halk ve Zazacanın ayrı bir dil olduğunu ispat etmeleri, Mackenzie, Minorsky, Karl Hadank gibi akademisyenlerin Zazacanın Kürtçenin bir lehçesi olmadığını kesin olarak ispat etmeleri de Zaza kimliğinin gelişmesinin bir diğer belirleyicisi olmuştur. Nitekim 1932 yılında Zazacanın ilk kapsamlı bilimsel gramerini yazıp Zaza dilinin bilimsel yerini tespit eden Hadank da çalışmalarının Kürt dil bilimci Celadet Bedir Han tarafından engellenmek istediğini ve Zazacaya gösterdiği yüksek ilginin Bedir Han tarafından hoş karşılanmadığını ifade etmiştir.
Kürt milliyetçilerinin sert baskılarına rağmen Avrupa'daki Zaza yazarlar Zaza dilinde yayınlar çıkarmayı başarmıştır. Bu dönemde Zaza yazar Ebubekir Pamukçu'nun Avrupa'da çıkardığı Ayre (1985), Piya (1988) gibi tamamen Zazaca olan dergilerin yayınlanması Zaza kimliğinin gelişmesine katkıda bulunmuştur. Pamukçu Zazalar'ın kimlikleri uzun zamandan beri hem devlet hem de Kürtler tarafından reddedilen ayrı bir halk olduğunu belirtmiştir. 1992 yılında çıkmaya başlayan bir diğer dergi Ware derginin önsözünde "Ware, bir Zaza dili ve edebiyatı dergisidir. Yayınını Zazacanın yanı sıra, Almanca ve Türkçe yapacaktır. Ayrıca Zazaca ve Zazalar üzerine derlediğimiz uluslararası tarihçi, gezginci ve dilbilimcilerin çalışmalarını, önce olduğu dilde, sonra da Zazaca’ya veya Türkçeye aktararak yayınlayacağız." ifadesine yer verilmiştir.
Türkiye'de ise azınlık halklar üzerinde hissedilen asimile etmeye yönelik politikalar terk edilmesi ve iletişim imkanlarının gelişmesi Zazaların kendileri hakkındaki kaynaklara ve bilimsel eserlere ulaşması Zaza milliyetçiliğinin gelişmesini sağlamıştır. Zaza Dil ve Kültür derneklerinin yaygınlaşmış, Zaza Dernekleri Federasyonu kurulmuş ve Demokrasi Zamanı Partisinin (DEZA-PAR) kurulmasıyla Zaza kimliğine daha çok sahiplenilmeye başlanmıştır. 2013 yılında Bingöl Üniversitesi ve Munzur Üniversitesi bünyesinde Zaza Dili ve Edebiyatı kürsüleri kurulmuştur. Zaza Dili ve Edebiyatı bölümlerinde, Zazaların dil ve kimliği üzerine çalışmalar yapılmaktadır. Bingöl Üniversitesi tarafından 2011 yılında düzenlenen I. Uluslararası Zaza Dili Sempozyumu ve 2012 yılında düzenlenen II. Uluslararası Zaza Tarihi ve Kültürü Sempozyumu ile Zazaca alanındaki birçok konuya dikkat çekilmiş ve Zazaca konusundaki birçok husus gündeme getirilmiştir.
Buna karşın hem Zaza Dili ve Edebiyatı bölümlerinin kurulması hem de Zaza Dili ve Kültürüne yönelik etkinlikler Kürt milliyetçileri tarafından engellenmeye çalışılmış, Avrupa'da Zazalar tarafından organize edilen kültürel aktiviteler Kürt milliyetçisi gruplar tarafından fiili saldırılara maruz kalmış, Avrupa Birliğince İstanbul'da yapılan azınlık grupları toplantısında Zaza katılımcıların konuşmaları Kürt milliyetçisi gruplarca engellenmiş Zaza hareketi hedef gösterilmiş ve PKK Zazalara karşı eylemlerini yoğunlaştırmış, Zaza sivil ve politikacılara saldırılar başlatmıştır. Zaza işadamları ve siviller kaçırılmış ve öldürülmüş, Zaza bölgesindeki inşaat şantiyeleri yakılmış, isçiler kaçırılmış, önde gelen Zaza politikacılara yönelik infazlar gerçekleştirilmiştir.
Zaza faaliyetlerinin artmasının arkasında MİT'in olduğunu ve bunun "Kürt bilincinin gelişimini önlemek" için yapıldığını iddia eden Abdullah Öcalan'a karşın 1996'da Türkiye Demokrasi Federasyonu çıkardığı bir broşürde, PKK'nın Kürt milliyetçiliği yaptığını iddia etmiş ve Zazaların tamamının kendini Kürt olarak görmediğini belirtmiştir.