Azerbaycan edebiyatı
Yeni Dönem Azerbaycan Edebiyatı (XVII — 1920) > Erken Yeni Dönem Azerbaycan Edebiyatı (XVII–XVIII. Yüzyıllar)

XVII. yüzyıl Azerbaycan edebiyatı yazılı şiirin yanı sıra folklorun çeşitli biçim ve janrlarının geniş gelişimi ile karakterizedir. Zulme ve yoksunluklara dayanan emekçi kitlelerin iyilik dolu duyguları özellikle folklor eserlerinde parlak bir şekilde ifade buluyordu. XVII. yüzyıl edebiyatı tarihinde folklor ve âşık şiirinde meydana gelen genel yükseliş süreci temel unsurlardan biri olarak kabul edilmelidir. Eski dönemlerin geleneklerine, özellikle XVI. yüzyılın başarılarına dayanan şairler ve hikâye anlatıcıları sanatın folklor türlerini geliştiriyorlardı. Değerli kahramanlık ve aşk destanlarının tam olarak şekillenme süreci XVI. yüzyılın sonu ile XVII. yüzyılın başına rastlamaktadır. XVII. yüzyılda "Şah İsmail", " Âşık Garip", "Aslı ve Kerem", "Nevruz" gibi ünlü destanlar tam anlamıyla şekillenmiştir.
XVI–XVII. yüzyıllar âşık sanatının yükseliş dönemidir. Âşıkların sanatı ve hafızası sayesinde folklor eserleri ilk güzelliğini korumuş ve günümüze kadar ulaşmıştır. Âşıklar epik ve lirik eserlerin yaratılmasında başlıca figürler olmuşlardır. Âşıklar eski zamanlardan itibaren büyük bir nüfuza sahiptiler, ancak yalnızca XVI–XVII. yüzyıllarda âşık şiiri geniş bir gelişim yoluna girmiştir.
XVIII. yüzyıl şiirinin dikkat çeken özelliği genellikle muhammes biçiminde yazılmış, dönemin gerçek olay ve kişilerine adanmış geniş hacimli şiirlerin ortaya çıkmasıdır. Tarihi gerçekçiliğiyle öne çıkan bu eserler yüzyılın birçok olayını ve toplumsal-siyasi hayatın olgularını anlamaya ve kavramaya yardımcı olur. Bunlar XVIII. yüzyıl Azerbaycanlılarının kaderine düşen hayat sarsıntılarının bir tür aynasıdır. XVIII. yüzyıl bize birçok ilginç nesir örnekleri de sunmuştur. Bunlardan en önemlisi halk destanı "Şehriyar ve Senuber" temel alınarak bilinmeyen bir yazar tarafından yazılmış "Şehriyar" eseridir. Destanda aşıkların sevgisine engel olan toplumsal eşitsizliğin acımasızlığı tasvir edilir. XVIII. yüzyıl nesir janrının diğer ilginç örneği ise "Hırsız ve Kadı" adlı novelladır. Bu eser kanun koruyucusu ile küçük bir dolandırıcı arasında geçen diyalog üzerine kurulmuştur.
XVIII. yüzyılda da edebiyatın başlıca türü nazım olarak kalmıştır. XVII. yüzyılda olduğu gibi XVIII. yüzyıl da âşık şiirinin yükseliş dönemidir. XVIII. yüzyılda Hasta Kasım, Saimi, Saleh, Ürfani, Melali ve diğer âşıklar ile üslup açısından onlara yakın şairler eserler vermiştir. Onların şiirini halkın umut ve arzularına olan yakınlık ayırıcı kılar. Konu açısından bu şiirlerde gerçek yaşamda var olan insanla ilgili aşk motifleri ve dünyevi kadının güzelliğinin övülmesi ön plandadır. Ancak bu şairler toplumsal eşitsizlikten, sıradan insanların zor hayatlarından bahseden didaktik-ahlaki şiirlere de geniş yer vermişlerdir. İbretlik şiirin en büyük ustası âşık Hasta Kasım'dı. Onun birçok üstadnamelerinden hem XVIII. yüzyılda hem de sonraki yüzyıllarda yaratılmış çeşitli destanların giriş bölümlerinde geniş ölçüde yararlanılmıştır"Hasta Kasım". Erişim tarihi: 1 Eylül 2024. .
Daha önce olduğu gibi XVIII. yüzyılda da Doğu liriğinin klasik geleneklerine dayanan nazım geniş yayılmıştır. Nişat Şirvani ince aşk gazelleriyle geniş şöhret kazanmıştı. Arif Şirvani, Arif Tebrizi, Ağa Mesih Şirvani, Mehcur Şirvani, Şakir Şirvani ve diğerleri aruzun çeşitli biçim ve türlerinde birçok lirik eser yaratmışlardır. Bu şairleri hüzün, yalnızlık, dünyanın düzeninden hoşnutsuzluk, zalim insanlara karşı öfke notları bir araya getirir.
XVIII. yüzyılın şiir zirvesinde iki büyük sanatçı — Molla Penah Vakıf ve Molla Veli Vidadi durur. Bu iki dost şairi birçok etken yakınlaştırır. Onlar birlikte şiir dilini ve şiir biçimini değiştirerek halk için daha anlaşılır hale getirmişlerdir. Tam da Vakıf ve Vidadi'nin yaratıcılığında klasik ve halk gelenekleri birleştirilmiştir. Ancak her biri kendine özgü bir tarzda, birbirinden farklı bir şekilde hayatı kavramış ve bu da onların eserlerinde eşsiz izler bırakmıştır. Vidadi'nin liriğinde hüzün ve keder havası baskındır. Halkçılık, zengin tasvirler, canlı ve ifade dolu dil, gerçekliği iyimser bir şekilde anlama — tüm bunlar Vakıf'ın yaratıcılığının en önemli özellikleridir.
XVIII. yüzyıl Azerbaycan şiiri özellikle âşık sanatı ve üslubuna göre ona yakın olan yazılı edebiyat, komşu Kafkas halklarının şiirine de belirli bir etki yapmış, onların birçok âşıkları kendi koşmalarının bir kısmını ya da tamamını Azerbaycan dilinde yaratmıştır. Kafkas halk edebiyatının karşılıklı etkisine parlak bir örnek, Azerbaycan, Ermeni, Gürcü dillerinde aynı başarıyla eserler veren Ermeni şair ve âşığı Sayat Nova'nın yaratıcılığıdır.