Dördüncü Fitne
Arka plan

İç savaşın kökenleri Harun Reşid'in (h. 786-809) ardıllığı ve Abbâsî Halifeliğinin iç siyasi dinamikleri üzerine dayanır. İki ana yarışmacı, Muhammed Emîn ve Abdullah Memûn, H. 170'te (786/7) altı ay arayla doğmuşlardı ve Memûn büyük olandı. Bununla birlikte, 792'de ilk mirasçı olarak seçilen Emîn'di, 799'da ise Memûn onu takip etti; bu, onların soy çizgileri ve siyasi sonuçlarından etkilenen bir sıralamaydı: Emîn, ikinci Abbâsî Halifesi Mansûr'un (h. 754-775) soyundan gelen Zübeyde'nin oğlu Harun'un soyundan gelen sağlam bir Abbâsî soyuna sahipti, Memûn'un annesi ise Horasan'daki Badgis'ten İranlı bir cariye olan Marajil'di.
Memûn'un kökeni tamamen Arap Emîn'den daha az prestijli olsa da, Horasan ve İran'ın hakimiyetindeki doğu eyaletleriyle olan bağları, onun mirasçı olarak seçilmesinde önemli bir faktördü. Tamamen Arapların yönettiği Emevî Halifeliğinin aksine, Abbâsî devleti yoğun İran ve özellikle Horasan etkisi altındaydı. Abbâsîleri iktidara getiren Abbâsî İhtilâli Horasan'da ortaya çıktı ve Abbâsî hanedanı, askeri liderler ve yöneticiler olarak büyük ölçüde Horasanlılara güveniyordu. Abbâsîlerle birlikte batıya gelen orijinal Horasan Arap ordusunun (Hurasaniyye) çoğuna Irak'ta ve yeni Abbâsî başkenti Bağdat'ta mülkler verildi ve ebnau'd-devle ("devletin/hanedanın oğulları") olarak bilinen elit bir grup haline geldiler. Horasan, Halifeliğin vilayetleri arasında ayrıcalıklı bir konumu korudu ve özellikle Harun Reşid, özellikle Horasanlı Bermekî ailesini iktidar pozisyonlarına terfi ettirerek, Halifeliğin İran unsuruyla bağlarını geliştirmeye dikkat etti. Hem Emîn hem de Memûn gençliklerinde Bermakiler tarafından, Emîn el-Fadl bin Yahya'dan ve Memûn da Cafer ibn Yahya'dan eğitilmişlerdi. Emîn, Bermekîlerden uzaklaşıp Bağdat'ın abnaʾ aristokrasisiyle yakından ilişkili olurken, Memûn, Cafer ve arkadaşlarından etkilenmeye devam etmiştir.
802'de Harun ve Abbâsî hükûmetinin en güçlü yetkilileri, kesin veraset düzenlemesinin hazırlandığı Mekke'ye hac ziyaretinde bulundular: Emîn, Bağdat'ta Harun'un yerini alacaktı, ancak Memûn, Emîn'in vârisi olarak kalacaktı ve ayrıca genişlemiş ve fiilen bağımsız bir Horasan'ı da yönetecekti. Üçüncü bir oğul olan Kâsım (el-Mu'tamin) de üçüncü mirasçı olarak eklendi ve Bizans İmparatorluğu ile sınır bölgelerinin sorumluluğunu almıştır. Tarihçi Taberî tarafından kapsamlı bir şekilde kaydedilen anlaşmanın hükümleri, özellikle Memûn'un doğudaki genel valiliğine tanınan özerkliğin kapsamı açısından, Memûn'un daha sonraki savunucuları tarafından çarpıtılmış olabilir.
Abbâsî sarayı, Bağdat'a döndükten hemen sonra, Ocak 803'te Barmakid ailesinin aniden iktidardan düşmesine tanık oldu. Bir yandan bu karar, Bermekilerin Halife'nin hoşuna gitmeyecek kadar güçlü hale gelmiş olabileceği gerçeğini yansıtıyor olabilir, ancak zamanlaması bunun aynı zamanda veraset meselesiyle de bağlantılı olduğunu gösteriyor: Emîn, Abna'nın yanında yer alırken ve Memûn'un Bermakiler ile birlikte olduğu ve iki kampın her geçen gün daha da birbirine yabancılaştığı bir ortamda, Emîn'in başarılı olma şansına sahip olması için Bermakiler'in gücünün kırılması gerekiyordu. Gerçekten de, Barmakiler'in düşüşünden sonraki yıllarda, yönetimde merkezileşmenin giderek arttığı ve buna bağlı olarak Abna'nın nüfuzunun arttığı görüldü; bunların çoğu artık eyalet valisi olarak görev almak ve bu eyaletleri Bağdat'tan daha yakın kontrol altına almak üzere görevlendirilmişti.
Bu durum eyaletlerde, özellikle de Horasan'da huzursuzluğa yol açtı; burada Elton L. Daniel'e göre "Abbâsî politikaları iki aşırı uç arasında dalgalanıyordu. Bir vali, Irak'ın yararı için eyaletten elinden geldiğince zenginlik çıkarmaya çalışacaktı.", merkezi hükûmet ve nadiren de kendisi, halk yeterince yüksek sesle protesto ettiğinde, bu tür valilerin yerini geçici olarak yerel çıkarlarla ilgilenen kişiler alacaktı. Horasan elitlerinin Abna'larla uzun süredir devam eden bir rekabeti vardı. Her ne kadar bu sonuncular artık ağırlıklı olarak şimdiki Irak'ta ikamet ediyor olsalar da, Horasan işlerinin kontrolünü ellerinde tutmakta ısrar ettiler ve maaşlarını karşılamak için eyaletin gelirlerinin batıya gönderilmesini talep ettiler; bu, yerel Arap ve İranlı elitlerin şiddetle karşı çıktığı bir şeydi. Sonuçta ortaya çıkan gerginlik, evrensel olarak örnek bir vali olarak övülen el-Fadl ibn Yahya'nın 793'te Horasan'a atanmasıyla azaldı, ancak 796'da bir abna' üyesi olan Alî bin Îsâ bin Mâhân'ın eyaletin sorumluluğuna atanması ile yeniden alevlendi. Onun sert vergilendirme tedbirleri, Haricî ayaklanmalarında ve nihayet Semerkant valisi Rafi ibn el-Layth'in isyanında kendini gösteren artan huzursuzluğu tetikledi. Bu ayaklanma, Harun'u Memûn, güçlü vekil (hacib) ve başbakan el-Fadl ibn el-Rabi ile birlikte 808'de eyalete gitmeye zorladı. Memûn, ordunun bir kısmıyla birlikte Merv'e gönderilirken Harun, 24 Mart 809'da öldüğü Tus'ta kaldı.