Medya Devleti
Tarihi > Farsların hakimiyeti altında

M.Ö. 553 yılında Fars hükümdarı II. Kiros, büyükbabası Midiya kralı Astiyages'e karşı çıkarak M.Ö. 550 yılında onu yener ve iktidarı ele geçirir. Kiros'un iktidarı ele geçirmesinde Astiyages'in iktidarda olduğu yıllarda yaptığı hatalar nedeniyle Midiya soylularının ondan yüz çevirmesi de önemli bir rol oynamıştı. Böylece Maday devletinin kalıntıları üzerinde tarihte ilk Fars devleti olan Ahamenişler devleti kuruldu.
G. Halili yazıyor ki, "Madaylar siyasi iktidarlarını kaybetmiş olsalar da, yüksek kültürel etki gücüne ve yaratıcılık enerjisine sahip olduklarından, yabancı Fars kültürünün etkisine kapılmadılar, aksine, gelen Farslara medenileştirici etki yaptılar. Azerbaycan'da merkezi bir devletin oluşumu, Azerbaycan Türklerinin ilk gelişimi, yabancı Fars kültürünün ve siyasi iktidarın reddedilmesi koşullarında gerçekleşti. Midiya - Manna kültürü tüm bileşenleriyle Fars kültürü üzerinde baskınlık gösterdi."
Kiros'un elde ettiği zaferden sonra, Madaylar sürekli olarak onlara hizmet etmiş ve her zaman kendilerinden aşağı seviyede gördükleri Farslara tabi olmaya mecbur kaldılar. O dönemde Madayların aşağılanması, küçümsenmesi ve yağmalanması dönemi başladı. Kiros, Madayların üzerine ağır vergiler koydu. Yeni imparatorlukta Farslar üstün bir konuma sahip oldular. Madaylar ise kesin olarak kendi konumlarını kaybettiler. Orduda ve onur derecelerinde Farslar Madaylardan önde olmaya başladılar, ülkede tüm yasa ve düzenlemeler Farsların geleneklerine uygun hale getirildi, hatta kutsal kitap olan Avesta'da da değişiklikler yapıldı.
Bütün bunlara dayanmak istemeyen Madaylar, çeşitli komutanlar ve kahramanların önderliğinde defalarca özgürlük hareketlerine başlamış, ancak her seferinde Fars ordusu tarafından yenilgiye uğratılmış, Herodot'un "şerefli insanlar" olarak tanımladığı cesur Madaylar köle durumuna getirilmiştir. İlk isyan, II. Kiros'un yönetimi sırasında gerçekleşmiş, Siyaksares adında bir Maday komutanı Midiya devletini yeniden kurmaya çalışmıştır. Ancak, Fars komutanları tarafından mağlup edilmiş ve Ekbatan şehri yeniden işgal edilmiştir. Kısa bir süre içinde gerçekleşen ikinci isyan, M.Ö. 409 yılında, II. Daran'ın yönetimi sırasında olmuştur. Ancak Azerbaycan'da Ahamenişlere karşı sürekli ve en uzun süreli mücadeleyi Hazar Denizi kıyısında yaşayan Kadusiler vermiştir. Neredeyse tüm Ahameniş hükümdarları, isyanlarını bastırmak için Azerbaycan'a – Kura ve Aras nehirleri kıyısı ile Hazar kıyısındaki bölgelere seferler düzenlemiştir. Kadusilerin isyanına diğer yerli kavimler, özellikle onlarla komşu olan Türk kökenli Kaspiler büyük destek vermiştir.
Fars hakimiyeti altına girdikten sonra, Midiya iki parçaya – satrapa bölündü: Madayların ana vatanı olan Küçük Midiya (Azerbaycan) ve Midiya devletine bağlı diğer bölgeleri kapsayan Büyük Midiya. I. Daran'ın yönetimi döneminde Büyük Midiya XI. satrap, Küçük Midiya ise Zagros çevresi bölgeler, Alardlar ve Saspirlerin toprakları ile birlikte Ermenistan vilayeti olarak VIII. satraplık olarak adlandırılmıştır.
Ahamenişler İmparatorluğu'nun çöküşü öncesinde Kadusiler ve diğer dağlık kavimler bağımsızlıklarını ilan ettiler, Ermenistan ise ayrı bir satraplık olarak ilan edildi. Ancak bu dönemde Asur, Küçük Midiya ile aynı satraplıkta birleştirildi. Bu sebeple, Ksenefon "Anabasis" adlı eserinde Asur bölgesini de Midiya adıyla anmaktadır.
Böylece Maday devletinin kalıntıları üzerinde tarihte ilk Fars devleti olan Ahameniş İmparatorluğu kuruldu.