Karabağ atı
Karabağ Atının Tarihi > “Karabağnameler”de atlar

Bu bilgiler, çok sistemli bir gösterge olmasa da yine de Karabağ Hanlığı'nda hayvancılık faaliyetlerinin genel durumu hakkında belirli bir fikir edinmemize olanak sağlar. Rzagulu Bey Mirza Camal oğlu da Karabağ atlarının İran ve Türkiye'de ün kazandığını, hanın ilhısının (at sürüsü) sayısının aygırlardan başka, 3500'den fazla doğurucu kısraktan oluştuğunu belirtmiştir. "Karabağnameler"de atçılık faaliyetlerinin bazı konularına ayrıntılı şekilde değinilmektedir. Bu kaynaklara dayanarak, Karabağ Hanlığında atçılık faaliyetinin önemli sektörlerden biri olduğunu söylemek mümkündür. Tüm Güney Kafkasya’da Karabağ atları, cinsi, zarafeti, dayanıklılığı, hafifliği ve hızlı koşuşu ile ün kazanmıştır. İngilizler bu atları Hint süvari ordusu için satın alırlardı. Karabağ atları, altın sarısı rengi ve güzel görünümüyle dikkat çekiyordu. Bilinmektedir ki at, her dönem için avantajlı bir ulaşım aracıdır. Sürekli feodal savaşlar ve baskınlar sırasında at, binek aracı olarak savaşlarda vazgeçilmez bir rol oynuyordu. Karabağ Hanlığında at, nadiren tarım işlerinde, esas olarak harmanlarda derzler dövülürken kullanılıyordu.
1832 yılında Karabağ eyaletinde 250 aygırı ve 1400 kısrağı olan 11 atçılık çiftliği vardı. Atların yetiştirilmesi ve satışıyla büyük feodaller ilgileniyordu. Onlar çok sayıda kısrak yetiştirir ve onlardan elde edilen yavruları satışa sunarlardı. 1831 yılında Karabağ’da bir atın fiyatı 30 çervondan 300 çervona kadar değişiyordu ki bu, dönemi için oldukça büyük bir miktardı. Karabağ Hanlığı'nın ihracatında Karabağ atları da önemli bir rol oynuyordu.
Karabağ atlarının türleri hakkında: 
Karabağ'ın han çiftliklerinde esas olarak 3 türe ait atlar bulunuyordu: "Maymun", "Karnıyırtık" ve "Eliyetmez".
"Maymun" türüne ait atlar, uzun yürüyüşlere dayanıklı, sakin tabiatlı ve yüksek sıçramalara eğilimliydi.
"Karnıyırtık" türüne ait atlar ise çok zarif, boyunları dik duruşlu olup, güç ve dayanıklılık açısından "Maymun" tipinden geri kalıyordu.
"Eliyetmez" (Ceyran) türü ise daha çok kısa mesafelerde hızlı koşan, yüksek sıçrayışlar yapan, ceyrana benzeyen zarif ve çevik bir bedene sahipti. Ayrıca çiftlik sahipleri "Tokmak" tipine de öncelik veriyorlardı. Bu atlar nispeten iri yapılı, sarı-altın renginde, yeleleri ve bacakları ise koyu kestane rengindeydi. Belirtilen türlerin soy ataları, 1869 yılında düzenlenen Genel Rusya at sergisinde yer alarak, "Maymun" gümüş, "Tokmak" bronz madalya, Usmiyevlerin (Han kızı Natavan'ın) "Elyetmez" adlı atı ise sertifika ile ödüllendirilmiştir.
19. yüzyılda Azerbaycan'da en çok ün kazanan at cinslerinden biri Karabağ atıydı. Bu at, yüksek kalite özellikleri nedeniyle safkan Arap atı olan köhlene eşdeğer tutuluyordu. Bu atların dış görünüşlerinde dikkat çeken özellikler, küçük baş, geniş burun delikleri, nispeten büyük gözler, sağlam kas yapısına sahip olmalarıdır. İnce deri üzerine yerleşen kısa, turuncu-altın rengi tüylerin her birinin ucunda adeta kıvılcım taneleri parlıyordu. Karabağ atının yelesi ve kuyruğu koyu kestane renginde, göğsü geniş, bacakları ise inceydi. Tarihî-etnografik literatürde Karabağ cinsinin birçok tipi kaydedilmiştir. Bunlardan Maymun (Hoşbaht), Tokmak, Şahmar, Karnıyırtık, Eliyetmez, Ceyran, Selminaz vb. olarak örnekler verilebilir. Bütün bu atlar, yerel şartlara tamamen uyum sağlayan, eyer altında kendini çok rahat hisseden uygun binek atlarıydı. Karabağ atının yorulmak bilmeyen hızlı yürüyüşü ve diğer olumlu özellikleri nedeniyle sadece Rusya'da değil, aynı zamanda Polonya, İngiltere ve Fransa gibi Avrupa ülkelerinde de meraklı alıcıları vardı. Karabağ cinsinin ünü karşısında, bu cinsten aygırlar, damızlık amacıyla atçılık çiftlikleri için satın alınıyor ve bu yolla yerel at cinsleri geliştiriliyordu. 19. yüzyılın 90'lı yıllarında Azerbaycan'da 213 baş safkan Karabağ atı mevcut iken, devrim sonrası dönemde neredeyse bu cinsin nesli tükenmişti. 20. yüzyılın 50'li yıllarından itibaren Ağdam'da atçılık çiftliğinin yeniden canlandırılmasıyla bu cinsin tekrar artırılmasına özen gösterilmeye başlandı.