stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
Trabzon İmparatorluğu
Bilim ve Sanat

Trabzon İmparatorluğu dış dünyayla ilişkisini artıran bir devlet olarak tarih sahnesine çıktığında etrafında olup bitenden yararlanarak bilim ve sanatta önemli adımlar atmış, astronomi dalında kayda değer çalışmalarda bulunmuş özellikle tarihi kayıtlarını tutmasıyla kendi geçmişine az çok ışık tutabilmiştir.
Bilim ve Sanat > Astronomi

Bağımsız olarak yönettikleri tüm devletlerde İran ile her zaman temasta olmuş olan Karadenizliler, Trabzon İmparatorluğu döneminde de İran ile iyi ilişkiler geliştirmiş ve astronomi alanındaki araştırmaları Trabzon'a taşıyarak geliştirmişlerdir. Bu duruma öncülük eden Grigorios Hioniadis, Buhari'den öğrendiği astronomi bilgileriyle döndüğü ülkesinde bir astronomi okulu kurmuştur. Bizans, burada geliştirilerek bir astronomi atlası haline getirilen bilgileri Trabzon'dan öğrenmiş buradan da Avrupa'ya yaymıştır.
Bilim ve Sanat > Tarihçilik

Trabzon İmparatorluğu'nu kendinden önceki üç güçlü yerel devletten ayıran en önemli özelliği bir Hristiyan krallığı olmasının yanında kendi tarihi kayıtlarını da tutmaya başlamasıdır. Devlet tarihi III. Aleksios'un Başdanışmanı Michael Panaret isimli bir saray tarihçisi tarafından tutulmuştur. İmparator III. Aleks ile pek çok sefere katılan Panaret eserinde, 1426 yılına kadar tahta geçen hükümdarları, yapılan savaşları ve iç karışıklıkları konu almaktadır. Bazı tarihçiler Panaret'in kendinden önceki dönemler hakkında verdiği bilgilerin kronolojik düzenine bakarak Trabzon Sarayı'nda bir devlet arşivi bulunduğunu ve yazarın eserini kaleme alırken bu arşivden faydalandığını öne sürmüşlerdir. "Kronik" olarak adlandırılan bu eser Rusça, Fransızca ve Almanca gibi dillere çevrilerek yayımlanmıştır.
Bilim ve Sanat > Mozaik-Fresko

Roma İmparatorluğu genelinde rağbet gören bir sanat olan mozaik-fresk sanatı özellikle Hristiyanlık sonrası dini objelerin çizimiyle yaygınlık kazanmış, Trabzon İmparatorluğu genelinde inşa edilen kilise ve manastır gibi yapıların içleri fresklerle bezenmiştir. Islak sıvanın üzerine dini objelerin tasvir edildiği eserlerde İsa, Meryem, Âdem ve Havva, melekler ve azizlerin yanı sıra imparatorların tasvirleri de yer almaktadır.
Ekonomi

Büyük ölçüde ticaret ve bu yolla kazandığı vergilerle ekonomisini güçlendiren devlet geniş çaplı tarım yapmasa da, dünya ticaretinde önemli bir yeri olan fındık ve üzüm yetiştiriciliğinde hatırlı bir üne sahiptir.
Ekonomi > Tarım

Trabzon topraklarında Orta Çağ'da Tzanika/Canik adıyla anılan Samsun ili toprakları dışında geniş çaplı tarım yapılabilecek arazi yoktu. İmparatorluk arazisinin büyük bir bölümünü ormanlık alanlar oluşturmaktaydı. Günümüzün büyük tarım alanları da bu ormanlık arazilerin zaman içinde yer yer yok olmasıyla ekilmeye başlanmıştır. Bu yüzden günümüzde de yaygın olduğu üzere geniş çaplı yetiştiriciliği yapılan ürün fındıktır. Trabzon İmparatorluğu'nun en önemli ihraç ürünlerinden biri olan fındığın ihtiyaç fazlası devlet limanlarından ticari gemilere yüklenerek batılılara satılıyordu.
İmparatorluğun 15. yüzyıldaki durumunu anlatan bir Alman da Lazia olarak bahsettiği Giresun'da bol miktarda şaraplık üzüm yetiştirildiğini bildirmiştir. Bunlarla birlikte ülkede geniş çaplı meyve üreticiliği yapıldığı bilinmektedir.
Ekonomi > Ticaret

13. yüzyılda tüm Avrasya'da etkisini gösteren Moğol istilası dünya tarihinde pek çok şeyi değiştirmiştir. Merkez olarak İran'ın kuzeyindeki Tebriz'i seçen İlhanlılar, Karadeniz ticaretinin önem kazanmasını sağlamışlardır. Ve o çağda ticaretin önem kazanması öncelikle güvenliğe bağlı olduğundan Trabzon Devleti korunaklı yapısıyla bu ticaret yolu üzerinde kilit noktalardan biri haline gelmiştir.
Tarihi İpek Yolu üzerinde böyle kritik bir öneme sahip bir coğrafi konumu olan Trabzon İmparatorluğu bu avantajıyla Karadeniz ticaretinde önemli bir paya sahip olmuştur. Ticari öneminin artmasıyla İtalyanlara karşı da avantajını iyi koruyan imparatorlar başlarda vergiyi yüksek tutarak büyük bir gelir sağlamış, devlet ihtiyaç fazlası ürünlerini de dışarıya ihraç etmiştir. Bu ürünlerin başlıcaları gümüş, demir, şap, kereste, şarap, kumaş ve fındıktır.
Gümüş ve demir ustalığı kadim zamanlardan beri meşhur olan yöre, zengin ormanlık arazisi sayesinde kereste ihracını da önemli bir gelir kapısı olarak görmüştür. Ayrıca şap maddesini Anadolu'yu Karadenizlilerden aldıktan sonra öğrenen "Batı", Trabzon İmparatorluğu döneminde de Karadeniz'den şap ithal etmeye devam etmiştir.
Ekonomi > Denizcilik

Doğu Karadeniz kıyılarında kurulan Kolkhis Krallığı, Pontus Krallığı ve Lazika Krallığı'nda olduğu gibi Trabzon İmparatorluğu da bir deniz devleti olması dolayısıyla imparatorluk ömrü boyunca Doğu Karadeniz sularında devriye gezmek ve ordularını nakletmek için sürekli bir donanma bulundurmuştur. Bu donanmanın komutanı da Büyük Düka unvanını taşıyan soylulardan seçilmiştir. Deniz kuvvetleri komutanlığı görevi Karadenizlilerde çok önemliydi. Çok eski çağlardan beri denizcilikle uğraşan halkın Roma'yla giriştiği mücadelelerde de kilit rolü donanma komutanları hatta korsanlar üstlenmiştir. Karadeniz-Roma savaşlarının sembollerinden biri yine Trabzonlu Laz bir Amiral olan ve "Yenilmez" unvanı taşıyan Aniket'tir. İtalyanlara karşı girişilen mücadelelerde de Büyük Düka John Kabazit ve Tzanikhiti gibi önemli yerel liderler de Karadeniz'de can vermişler ve "Amiral" olarak anılmışlardır.
İmparatorluk donanması çok büyük hantal gemiler yerine orta büyüklükte ve seri bir şekilde manevra yapabilecek gemilerden oluşuyordu. Bu gemi türleri genel olarak griparon ve paraskalmion olarak anılan ve Karadeniz'e has özellikler gösteren gemilerdir. Bununla birlikte Tzanların (Lazların) kendilerine has ve kökleri antik Kolkhis'e dayanan meneksila tipi teknelerinin Osmanlı döneminde çeşitli formlarda gelişerek varlığını sürdürdüğü düşünülürse Trabzon İmparatorluğu tarafından da kullanılması kuvvetle muhtemeldir.
Ekonomi > Metalurji

Metal işleme konusunda büyük bir üne sahip olan Karadeniz kabileleri, Antik Çağ'ın en ünlü destanlarından Altın Post Efsanesi'ne ve "Güneş'in özdeşleştirdiği Gümüş'ün diyarından gelenler" olarak anıldıkları "İlyada Destanı"na konu olmuşlardır. Karadeniz kabilelerinin bu yetenekleri Trabzon İmparatorluğu döneminde de devam etmiş, madencilik ülke ekonomisinde önemli bir yer tutmuştur. Fakat imparatorluğun zengin maden yataklarının bulunduğu Torul civarı Türkmenler tarafından ele geçirilince madencilik faaliyetleri sekteye uğramış, imparatorluğa bağlı Torul Lordu'nun Türkmenlere karşı verdiği mücadelelere rağmen büyük ölçüde durmuştur.
Ekonomi > Metalurji > Savaş Aletleri

Antik Çağ kaynaklarında genel olarak balta kullandıkları bilinen Karadeniz kabilelerinde Orta Çağ'da kılıç kullanımı yaygınlaşmıştır. Bizans İmparatorluğu hakimiyetinde gerek maden işletmeleri için kullanılan yakacak ihtiyacından dolayı ağaç kesimi yaygınlaşmış, gerekse Bizans'ın asimilasyon politikasından dolayı sistemli bir şekilde ormanlar katledilmiştir. Doğu Karadeniz'deki bu doğa tahribatı dolaylı olarak atlıların daha kolay hareket edebilecekleri araziler meydana getirmiş bu durum da süvari birliklerinin oluşturulmasına ortam hazırlamıştır. Okçu süvari ve mızraklı süvari birliklerinden oluşan Trabzon Ordusu'nu kılıçlı piyade birlikleri tamamlamaktadır.
Ekonomi > Metalurji > Nümizmatik

Antik Karadeniz sikkeleriyle karşılaştırıldığında estetik özelliğini kaybettiği göze çarpan Trabzon sikkeleri genel olarak imparatorların siluetleri baz alınarak tasarlanmıştır. Para basımında başta gümüş temel alınsa da I. Andronik döneminde ilk Trabzon altın sikkesi basılmıştır. İlerleyen dönemlerde Gürcistan'da da yayılmaya başlayan Trabzon sikkeleri devletin güçlü ekonomisinin göstergelerinden biri olmuştur.
Mimari

Ev inşasında günümüz Doğu Karadeniz ev mimarisinin öncül formlarının kullanıldığı Trabzon İmparatorluğu döneminde, günümüzde önemli turistik merkezler haline gelen manastırlar, kiliseler ve kaleler inşa edilmiş, var olan yapılar da onarılıp geliştirilerek günümüzdeki görünümünü almıştır. Mimaride genel olarak Gürcü mimarisinden etkilenildiği göze çarpmaktadır.
Sümela Manastırı
Trabzon Ayasofya Kilisesi
Zil Kale
Trabzon İmparatorluğunun ilk dönemlerinde kullandığı bayrak.
Güneybatı tarafı Trabzon surları
1265 yılında Trabzon İmparatorluğu
1300'lerde Trabzon İmparatorluğu ve etrafındaki ülkeler.
1400'lü yıllarda Trabzon İmparatorluğu
Trabzon Vilayeti
Antik Çağ Tzan Krallığı Kolkhis.
Trabzon Ayasofya Kilisesi'nden bir fresk.
Cihat Yaycı

| Cihat Yaycı DZ> 1988-6139 |
| --- | --- |
Cihat Yaycı
Doğum: 29 Nisan 1966 (58 yaşında) Elazığ, Türkiye
Bağlılığı:  Türkiye
Branşı:  Türk Deniz Kuvvetleri
Hizmet yılları: 1988-2020
Rütbesi:  Tümamiral
Birimi: DZKK Personel Başkanlığı, Türk Deniz Kuvvetleri Kurmay Başkanlığı
Komutası: TCG Kemalreis, 5. Muhrip Filotillası, Güney Görev Grup Komutanlığı
Ailesi
Eşi: Müşerref Yaycı
Çocukları: 1
Sonraki işi: Akademisyen

Cihat Yaycı (29 Nisan 1966, Elâzığ) Türk asker, akademisyen ve yazar. Mavi Vatan'ın geliştiricisi olarak tanındı. Türk Denizcilik ve Global Stratejiler Merkezinin kurucusudur. Geliştirdiği "FETÖMETRE" adlı ölçme-değerlendirme metodu ile TSK'daki tasfiyelere katkısı ile tanınırlığı arttı. Günümüzde İstanbul Topkapı Üniversitesi'nde Siyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler Bölümü'nde Doçent Doktor olarak çalışmaktadır.
Eğitim

1966 yılında Elazığ'da doğan Cihat Yaycı, 1984'te Deniz Lisesini bitirdi. Sonrasında 1988'de, Deniz Harp Okulunu bitirdi. 2000'de Deniz Harp Akademisinden, 2003'te ise Millî Güvenlik ve Silahlı Kuvvetler Akademisinden mezun olan Yaycı, Donanma Komutanlığı karargâhında Konsept Şube Müdürlüğü yaptı. Deniz Kuvvetleri Komutanlığı karargâhında Yönetim Analiz ve Denetleme Şube Müdürlüğü, Strateji ve Prensipler Şube Müdürlüğü ve Strateji ve Antlaşmalar Daire Başkanlığı görevlerini aldı. Marmara Üniversitesi'nde İngilizce işletme insan kaynakları yönetimi, ABD'de, Naval Postgraduate School'da ise (NPS) fizik mühendisliği ile elektronik mühendisliği üzerine yüksek lisans yaptı ve İstanbul Üniversitesi’nde uluslararası ilişkiler alanında doktorasını tamamladı.
Kariyeri

Deniz Kuvvetleri Komutanlığı'na bağlı bazı gemilerde branş subaylığı ve bölüm amirliği yapan Yaycı, TCG Yavuz ile TCG Kemalreis'in 2. komutanlığı görevlerinden sonra 2005-2006 yılları arasında, TCG Kemalreis'in komutanı olarak görev yaptı. 2011-2012 yıllarında ise 5’inci Muhrip Filotillası Komodoru oldu. 30 Ağustos 2012'de Tuğamiralliğe terfi eden Yaycı, aynı yıl Moskova askeri ataşesi görevine getirildi. 2014'te Güney Görev Grup Komutanı ve Çok Uluslu Deniz Güvenliği Mükemmeliyet Merkezi Direktörü, 2015'te ise Çok Uluslu Müşterek Harp Merkezi Komutanı görevlerini üstlendi ve 29 Temmuz 2016'da Tümamiral oldu. Aynı yıl Deniz Kuvvetleri Komutanlığı Personel Başkanlığına getirilen Yaycı, 20 Ağustos 2017'de Deniz Kuvvetleri Komutanlığı Kurmay Başkanı görevine atandı.
Kariyeri > İstifa

Cihat Yaycı, 15 Mayıs 2020'de imzalanan ve 16 Mayıs'ta Resmî Gazete'de yayınlanan cumhurbaşkanı kararıyla Türk Deniz Kuvvetleri Kurmay Başkanlığı görevinden alınarak Genelkurmay Başkanlığı emrine verildi. Bunun üzerine istifa dilekçesinde "onurunun örselendiğini" ve “kumpas kurularak görevden uzaklaştırılmış bir Amiral olarak mesleğini icra edemeyeceğini” belirten Yaycı, 18 Mayıs 2020'de görevinden istifa etti. Şu anda Türk Denizcilik ve Global Stratejiler Merkezi (Türk DEGS) Başkanlığını yapmaktadır.
Kariyeri > Çalışmaları

Libya-Türkiye deniz yetki alanlarının sınırlandırması anlaşması konusunda çalışmaları bulunan Cihat Yaycı, Türk Silahlı Kuvvetleri'ndekl FETÖ yapılanmasını tespit etmek amacıyla 350'den fazla kritere sahip FETÖMETRE uygulamasını geliştirdi ve bu uygulamayla yaklaşık 4 bin personelin Deniz Kuvvetleri Komutanlığı'ndan ilişiğinin kesilmesine yol açtı.
Mavi Vatan'ın Cem Gürdeniz ile birlikte mimarı olarak bilinen ve uluslararası ilişkiler ve deniz stratejisi üzerinde çalışmalar yapan Yaycı; yazdığı, Sorular ve Cevaplarla Münhasır Ekonomik Bölge, Libya Türkiye’nin Denizden Komşusudur ve Doğu Akdeniz’in Paylaşım Mücadelesi ve Türkiye kitapları ile Mavi Vatan doktrinin ana hatlarını oluşturdu.
Kitapları

Orta Doğu'nun Önemi ve Irak'ta Yaşanan Savaşlar (1990 - 2003)
Sorular ve Cevaplar ile Münhasır Ekonomik Bölge
Libya Türkiye'nin Denizden Komşusudur
Doğu Akdeniz'in Paylaşım Mücadelesi ve Türkiye
Yunanistan Talepleri Ege Sorunları Soru ve Cevaplarla
Uyan Türkiye'm
Mavi Vatan “Bir Harita ve Bir Doktrin Kitabı”
Cihat Yaycı, tarafından oluşturulan Türkiye'nin milli su sınırlarının belirlendiği Mavi Vatan haritası.
Orojenez

Dünya'nın jeolojik bölgeleri
Orojenez, İç kuvvetlerin ortaya çıkma şekillerinden birini ifade eden orojenez terimi dağ oluşumu anlamına gelir. (Oros = dağ; genese = oluşum)
Orojenez, dağların kıtalara inşa edildiği başlıca mekanizmadır. Bir orojen veya orojenik kemer, bir kıta plakasını buruştuğunda ve bir veya daha fazla dağ sıraları oluşturmak için yukarı doğru itildiğinde gelişir; bu, topluca orojenez adı verilen bir dizi jeolojik süreci içerir. Plaka kenarlarında Dünya'nın litosferinin (kabuk ve en üst manto) hem yapısal deformasyonuna hem de bileşimsel farklılaşmasına yol açan bir olaydır.
Fiziki Coğrafya

Bir orojen oluşumu, okyanusun çökmesi (bir kıtanın toplanma orojeni için bir okyanus plakası üzerinde kuvvetli bir şekilde sürdüğü) veya çarpışma orojeni için iki veya daha fazla kıtanın kıta çökmesi yakınsaması gibi tektonik süreçlerle gerçekleştirilebilir. [6] Orojenez genellikle orojenik kuşaklar olarak bilinen uzun kavisli (Latin kavisli, "bir yay gibi bükmek") yapılar üretir. Genellikle, orojenik kayışlar, kayışın uzunluğu boyunca benzer özellikler sergileyen uzun paralel kaya şeritlerinden oluşur. Her ne kadar orojenik kuşaklar batma bölgeleri ile ilişkili olsa da, batma tektonizmi devam eden ya da geçmiş süreçler olabilir. Yavaşlayan tektonizm kabuğu tüketecek, litosferi kalınlaştıracak, deprem ve volkanlar üretecek ve birçok durumda ada yayları inşa edecektir. Bu ada yayları, bir biriktirme orojeni sırasında kıta kenarına eklenebilir. Öte yandan, dalma bölgeleri, lifosferik riftleme nedeniyle daha sonra yeniden işlenebilir ve bu da inceltilmiş orojenik kabuğun amfibolit ila granülit fasiyes metamorfizmasına yol açar.
Orojenin süreçleri on milyonlarca yıl sürebilir ve ovalardan veya deniz tabanından dağlar inşa edebilir. Orojenik dağların topoğrafik yüksekliği izostazi prensibi ile ilgilidir, yani yukarı doğru bir dağ silsilesi (hafif, kıtasal kabuk malzemeden oluşan) üzerinde aşağı doğru yerçekimi kuvvetinin ve yoğun tarafından uygulanan kaldırma kuvvetinin dengesi altında yatan mantodur. Sıklıkla, orojene maruz kalan kaya oluşumları ciddi şekilde deforme olur ve metamorfizme uğrar. Orojenik süreçler derin gömülü kayaları yüzeye itebilir. Deniz tabanı ve kıyıya yakın malzeme, orojenik alanın bir kısmını veya tamamını kaplayabilir. Eğer orojenez iki kıtanın çarpışmasından kaynaklanıyorsa, çok yüksek dağlar ortaya çıkabilir (bakınız Himalayalar).
Orojenik olay şu şekilde incelenebilir:
tektonik yapısal bir olay olarak,
coğrafi bir olay olarak
kronolojik bir olay olarak.
tektonik aktiviteye bağlı belirgin yapısal olaylara neden olur.
belirli bölgelerdeki kayaları ve kabuğu etkiler.
belirli bir süre içinde olmak.
Orojen (veya "orojenik sistem")

Genel olarak, yakınsak plaka kenarlarında iki ana tip orojen vardır.
kıtasal yay magmatizmi veya ada yay terranlarının kıtasal kenar boşluklarına toplanması ile sonuçlanan bir kıta plakasının altındaki bir okyanus plakasının yitim ile üretilen toplama orojenleri;
bir kıta bloğunun diğer kıta bloğunun altına düşmesi ile iki kıta bloğu arasında çarpışma ile üretilen çarpışma orojenleri.
Bir orojen bir orojen üretir, ancak (dağ) menzilli bir ön-alan havza sistemi sadece pasif plaka kenarlarında üretilir. Ön havza, gelişmekte olan dağ kuşağı tarafından litosferin yüklenmesi ve ortaya çıkması nedeniyle, orojenin önünde oluşur. Havza, orojenik cephe ile göç eder ve erken çökelmiş ön havza çökeltileri, katlama ve itme işlemlerine kademeli olarak dahil olur. Ön toprak havzasında biriken çökeltiler esas olarak dağ silsilesinin aktif olarak yükselen kayalarının erozyonundan kaynaklanır, ancak bazı çökeltiler ön bölgeden türetilir. Bu havzaların çoğunun doldurulması derin deniz denizinden (fliş-tarzı) sığ sulara ve karasal (molas-tarzı) tortulara kadar zaman içinde bir değişim göstermektedir.
Orojenik döngü

Orojeni levha tektoniklerini içermesine rağmen, tektonik  kuvvetler yer kabuğu deformasyonu, yer kabuğu kalınlaşması, yer kabuğu incelmesi ve yer kabuğu erimesi, magmatizma, metamorfizma ve mineralizasyon gibi çeşitli ilişkili olaylarla sonuçlanır. Spesifik bir orojeninin tam olarak nasıl olduğu, kıta litosferinin gücüne, reolojisine ve bu özelliklerin orojenez sırasında nasıl değiştiğine bağlıdır.
Orojeniye ek olarak, orojeni (bir kez oluştuğunda) sedimentasyon ve erozyon gibi diğer işlemlere bağlıdır. Tekrarlanan sedimantasyon, birikme ve erozyon döngüleri, ardından gömülme ve metamorfizma ve daha sonra granit batolitler oluşturmak için kabuklu anateks ve dağ zincirleri oluşturmak için tektonik yükselme, orojenik döngü olarak adlandırılır. Örneğin Kaledonya Orojenisi,  Laurentia'nın Doğu Avalonia ve erken Paleozoik'teki diğer eski Gondwana parçalarıyla kıtasal çarpışması nedeniyle bir dizi tektonik olayla ilgilidir. Kaledonya Orojeni bu olaylardan ve kendine özgü orojenik döngüsünün bir parçası olan çeşitli diğer olaylardan kaynaklanmıştır.
Özet olarak, bir orojeni,  birçok jeolojik işlem sırasında çakışan levha kenarlarında rol oynayan çakışan levha kenarlarındaki deformasyon, metamorfizma ve magmatizmanın bir bölümüdür. Her orojenin kendi orojenik döngüsü vardır, ancak  kompozit orojenez çakışan levha kenarlarında yaygındır.
Erozyon

Erozyon, orojenik döngünün sonraki bir aşamasını temsil eder. Erozyon kaçınılmaz olarak çekirdek veya dağ köklerini (yüzeye birkaç kilometre derinlikten getirilen metamorfik kayalar)  ortaya çıkararak  dağların çoğunu yerinden taşır. Eş basınçlı hareketler, gelişen orojenin kaldırma kuvvetini dengeleyerek bazı toprağa gömülmüş şeylerin çıkarılmasına yardımcı olabilir. Akademisyenler, erozyonun tektonik deformasyon kalıplarını ne ölçüde değiştirdiğini tartışırlar (bakınız erozyon ve tektonik). Bu nedenle, eski orojenik kuşakların çoğunun son şekli, üst üste itilen ve orojenik çekirdekten uzaklaşan genç çökeltilerin altında sırayla kristalimsi metamorfik kayaçların uzun bir kavisli şerididir.
Bir orojeni neredeyse tamamen aşınabilir ve sadece orojenez izleri taşıyan (eski) kayalar üzerinde çalışarak tanınabilir. Orojenler, genellikle kenet kuşağı veya daldırma kayma fayları tarafından ayrılan, deforme olmuş kayaların arazileri veya blokları ile sonuçlanan belirgin bir doğrusal yapıya sahip uzun, ince, kavisli kaya parçalarıdır. Bu kayma fayları, kısaltılmış orojenin çekirdeğinden kenar boşluklarına doğru nispeten ince kaya dilimlerini (nap  veya yanal itme bloğu olarak adlandırılır ve tektonik levhalardan farklıdır.) taşır ve  kıvrımlar ve metamorfizmanın gelişimi ile yakından ilişkilidir.
Biyoloji

1950'lerde ve 1960'larda biyocoğrafya (insan dışında var olan canlı biyolojik zenginlikleri dağılımı ve dönüşümü çalışması) coğrafya ve okyanus sırtları, plaka tektoniği teorisine büyük katkıda bulundu. Çok erken aşamada bile, atmosferin bileşimini etkileyerek okyanuslardaki yaşamın varlığında etkili oldu. Deniz tabanlarının dağılımı ve ortadan kalması için okyanusların varlığı büyük öneme sahiptir.
Dağ oluşumu

İlk olarak dağ oluşumu mekanizma ile başlar.
"Dağ kompleksleri, deniz tabanının dağılımı, litosferdeki plakaların kayması, fayların evrimi ve çarpışması birleştiğinde ayrılmamış kıta sınırları ile tektonik tepkilerin düzensiz tekrarlanışıdır."
-Peter J Coney
Şimdiki büyük orojenler genelde günümüz kıta sınırlarında bulunur; Amerika'da Alleghenian (Appalachian), Laramid ve Andean orojenleri buna örnek verilebilir. İç tortul havzalara ve de deforme ve metamorfoz kayaçları temsilen Algoman, Penokean ve Antler eski inaktif orojenler örnek verilebilir.
Okyanus ortası sırtları ve Doğu Afrika'daki rift alanları gibi, altındaki sıcak manto ile ilgili termal yukarı çekme nedeniyle dağlara sahiptir; bu termal yukarı çekme ya da diğer adıyla yüzdürme dinamik topoğrafya olarak bilinir. San Andreas Fayı benzeri yer edinen kaymalı orojenlerde, sınırlayıcı eğimler, lokalize kabuk kısalması ve plaka sınırı genişliğinde bir orojeni olmayan dağ oluşumu bölgelerini oşuşturur. Sıcak noktalar; volkanizma, mevcut tektonik plaka sınırları üzerinde görünmeyen dağların ve dağ zincirlerinin oluşumunu sağlar, ancak tektonizmanın ürünüdür.
Bölgeler ayrıca, astenosferik mantoya damlayan bir kısım soğuk litosferik kök, litosferin yoğunluğunu azaltan ve yüzen orojenik litosferin yükselimi ve litosferin delaminasyonunun sonucunda yükselme yaşayabilir.  Bunun bir örneği Kaliforniya'daki Sierra Nevada'dır. Dağ fayındaki blok aralığa neden olan altlarında orojenik kök delaminasyonu sonra da bol mağmatizmadaki yükselmedir.
Son olarak, epirojenez ile ilgili aşırı sık katlanma, metamorfizma veya deformasyon olmadan kıtaların bölümlerinin büyük ölçekli bölümlerinin dikey yönde hareketleri yerel topografik yükseltiler oluşturabilir.
Mound Rundle daldırma katmanlı kayalarda bir dağ kesimine Trans-Kanada karayolu üzerinde Banff ve Canmore arasında klasik bir örnek sağlar. Milyonlarca yıl önce gerçekleşen çarpışma, okyanus kabuğunun yatay katmanlarını 50 ile 60 derecelik bir açıyla itme gösteren eski bir orojene neden oldu.
Orojenez devreleri

Yer tarihinin yaklaşık 700 milyon yıllık yeni zamanlarında dört devrede büyük çapta dağ oluşum hareketleri meydana gelmiş ve her birinde on binlerce km uzunlukta sıradağlar yeryüzünde yükselmişlerdir. Bunlar sırasıyla; Assintik, Kaledoniyen, Hersiniyen ve Alpin orojenezleridir.
Assintik Orojenezi: Alt ve Üst Algonkiyen (Proterozoyik) arasında meydana gelmiştir. Kambriyen tabakaları bu formasyonlar üzerinde açılı uyumsuzlukla dururlar. Baltık havzasında, Kanada kalkanında ve Büyük Kolorado Kanyonunda bu diskordanslı durum açıkça görülür.
Kaledoniyen Orojenezi: Silüriyen'de ve özellikle bu devrin sonlarına doğru etkinliğini sürdürmüştür. Devoniyen tabakaları Silüriyen üzerinde transgressif ve açılı uyumsuz olarak bulunurlar. İskoçya ve Norveç'te, Kuzey Amerika'nın Göller Bölgesi'nde bu durum gözlenebilir.
Hersiniyen Orojenezi: Avrupa'da Karbonifer ve Permiyen devirleri boyunca meydana gelmiştir. Triyas tabakaları Üst Paleozoyik oluşuklar üzerinde uyumsuzlukla dururlar. Orta Avrupa masifleri çevresinde ve İrlanda güneyinde durum böyledir.
Alpin Orojenezi: Jura'da başlayarak Tersiyer sonuna kadar devam etmiş ve kıvrımlanma hareketleri birçok safhada gerçekleşmiştir. Pliyosen yaşlı tabakalar bile bu devrenin son safhasında deforme olmuşlardır; yalnız Kuvaterner tortulları yatay olarak daha yaşlı formasyonları örter. Sonucunda İspanya'dan Endonezya'ya kadar uzanan Alpin kuşağı oluşmuştur.