Azerbaycan milli giyimleri
Tarihi

M.Ö. 5-6. yüzyıllara ait Mingeçevir katakomba mezarlarında çeşitli ipek kumaşlardan dikilmiş giysi kalıntıları bulunmuştur. Bu kaynakların araştırılmasından anlaşılmaktadır ki, Azerbaycan'da yerleşik ilk insanların giysileri doğal elde edilen malzemelerden (deri, yapay lifler, yaprak vb.) olmakla, kullanım şekline göre sarık, örtme ve giysi gibi çeşitli şekillerde kendini göstermiştir. Azerbaycan'da giysi ihtiyaçlarının karşılanması için eski çağlardan itibaren koyun ve kuzu yünü, keçi kılı ile birlikte deve yününden de yararlanıldığı bilinmektedir. M.Ö. 1. binyılda Azerbaycan halkı yün ve ketenden dokuma gömlek ve pantolon giymiş, deri örtülerden faydalanmış, keçe ve yün şapkalar takmış, ayaklarına ise sivri burun deri ayakkabılar giymişlerdir.
Azerbaycan halk giyimlerinin gelişim süreci Orta Çağ döneminde daha yoğun olmuştur. Bu dönemde giysi malzemeleri arasında deri ve yünle birlikte keten ve pamuktan da geniş bir şekilde yararlanıldığı belirtilmektedir. Pamuk ve ketenden genellikle bez adı verilen kumaşlar üretilirdi. Erken Orta Çağ Azerbaycan erkek ve kadın giysileri hakkında ayrıntılı bilgi Kitabi-Dede Korkut destanında da belirtilmiştir. Destanda tüm giysiler bir kural olarak hepsi elbise olarak adlandırılmıştır.
14-15. yüzyıllarda Azerbaycan halk giyimi fonunda ciddi değişiklikler meydana gelmiştir. Giyimler günlük ve tören giysileri olarak farklı özellikler kazanmış, tören giyimlerinde motifleşme (kesim, renk, süsleme ve tür çeşitliliği) giderek daha da derinleşmiştir. 16-17. yüzyılları kapsayan yıllarda Azerbaycan milli giyimleri zengin bir gelişim süreci geçirmiştir. Araştırmalar sonucunda bu dönemde Azerbaycan'da gerçek anlamda milli giysi okulu oluşturulduğu belirlenmiştir. Bu dönemlerde dikilen giysiler kişinin yaşını, mesleğini, hatta hangi sınıfa ait olduğunu da yansıtıyordu.
16. yüzyılda Azerbaycan'da uçları sivri, kırmızı başlı sarıklarla birlikte, sade ve süssüz sarıklardan da yararlanılıyordu. Bu dönemde en çok kullanılan sarıklar, genellikle beyaz renkteydi. Şah, vezir veya yüksek rütbeli din adamları ise başlarına yeşil renkli sarık takarlardı. 16-17. yüzyıllarda Azerbaycan'da sarıkla birlikte, ayrıca orijinal küçük şapkalara benzeyen başlıklardan da yararlanılıyordu. 16-17. yüzyıllarda Azerbaycan'da çeşitli başka biçimli başlıklardan da yararlanılıyordu. Koyun derisinden dikilen başlıklar nispeten geniş yayılmıştı. Bunları daha çok hayvancılık ve koyunculukla uğraşan insanlar kullanırdı. Hanlıklar döneminde bağımsızlaşma eğilimleri ile ilgili olarak Azerbaycan'ın çeşitli bölgelerinde tarım ve zanaatkarlığın nispeten canlandırılması, küçük ölçekli el sanatları ürünlerinin üretiminin artırılması, Şuşa şehri gibi yeni sanat-ticaret merkezlerinin ortaya çıkması, diğer Doğu ve Avrupa ülkeleriyle ticaret-ekonomik ilişkilerin genişletilmesi ve benzeri faktörler Azerbaycan giysi fonunun zenginleşmesine, çeşitli giysi malzemelerinin daha kaliteli ve kitlesel şekilde üretilmesine, giysi türleri üreten küçük ölçekli atölyelerin sayısının artmasına neden olmuştur.
19. yüzyılda yeni dönem giysi kültürünün oluşmasında, yeni ortaya çıkmakta olan milli burjuvazinin özellikle büyük bir rolü olmuştur. Feodal-soylu geleneklerini oldukça sürdüren Azerbaycan milli burjuvazisi kendi mevcut geleneksel giysi modasını hemen değiştirip Avrupa giysisiyle değiştirmemiştir. İşte bu nedenle milli giysi modası ile Avrupa giysisi arasında üstü kapalı rekabet 20. yüzyılın başlarına kadar keskin bir şekilde devam etmiştir. Ancak burjuva saraylarında yerleşmiş olan zorunlu giysi modaları yavaş yavaş gururlu milli giysinin terk edilmesini ve Avrupa giysi modasını kabul etmeyi ısrarla talep ediyordu. Ancak buna rağmen, daha önce olduğu gibi, 19. yüzyılda da giysi modası halkın sosyal hayatıyla organik bir şekilde bağlı olup, eski giysi ve süsleme geleneklerinin büyük bir kısmını koruyup saklamıştır. Ortadoğu ve Kafkas giysi geleneklerini oldukça koruyup saklamakla birlikte, 19. yüzyıl Azerbaycan milli giysi kültürü kendine özgü bir dizi yerel özelliklere de sahip olmuştur. 19. yüzyıl Azerbaycan giysi takımında halkın çeşitli sınıf ve sosyal gruplarına özgü giysi türleri, ayrıca meslek aidiyeti ile ilgili giysi modaları ortaya çıkmış ve sabitlenmiştir.
Giysiler Azerbaycan'ın çeşitli tarihi etnografik bölgelerinin yerel özelliklerini yansıtmakla birlikte, aynı zamanda giysiyi giyen kişinin yaşını, aile ve sosyal durumunu da gösterirdi. Genç kızın ve evli kadının giysilerinde göze çarpacak kadar farklılıklar olurdu. Genç gelinler daha renkli giyinirlerdi. Kızlar ve yaşlı kadınlar süsleme unsurlarından az yararlanırlardı.
19. yüzyıl giysi modalarında, ayrıca o dönemin şeriat ile ilgili kabul edilmiş etik kurallarına da ciddi şekilde uyulduğu gözlemlenmektedir. 19. yüzyıl giysi takımı biçim yöntemi ve dikiş tekniğine göre kendisinden önceki tarihi dönemlerde şekillenmiş giysi türlerinin devamı olsa da yeni dönemin gereksinimlerine uygun olarak bazı değişikliklere uğramıştır. Bu özellik kendini daha çok şehirlerdeki zarif giysi takımlarında ve meslek giysilerinde göstermiştir. 19. yüzyılın sonu ve 20. yüzyılın başlarında milli özellik taşıyan Azerbaycan giysi takımının tipolojik örnekleri aslında feodalizm döneminde, özellikle son Orta Çağlarda şekillenmiş ve hanlıklar döneminde oldukça yerel özellikler kazanmış olan geleneksel giysi türlerinin bir devamıydı.