Emir Bayındır Kümbeti
Konumu ve mimarisi > Dış

Kümbetin kuzey ve kuzeybatı (üstteki, Eylül 2022) ile kuzeydoğuya bakan kısımlarından birer görünüm (Mayıs 2010)
Ahlat'ın İkikubbe Mahallesi'nde, Ovakışla Yolu üzerinde, Emir Bayındır Mescidi'nin 3,44 m güneyinde konumlanır. Kesme Ahlat taşıyla inşa edilen kâgir bir yapı olan kümbet, zemine gömülü mezar odası ile üstündeki ziyaret kısmı olmak üzere iki katlıdır.
Kare planlı mezar odasının zeminin üstünde kalan kısmının köşeleri, iki yöne bakan üçgenler oluşturacak şekilde pahlanarak onikigene dönüştürülmüştür. Ziyaret kısmı için kaide işlevi gören bu kısmın zemindeki kenar ölçüleri 6,23 × 6,32 × 6,36 × 6,49 m'dir. Kaidenin kuzeybatı, güneybatı ve güneydoğu duvarında; 15 cm genişlik ve 40 cm boyunda, dikdörtgen şeklindeki birer mazgal bulunur. Mazgallar, oyma tekniğiyle işlenen kemerli birer bordürle çevrelenir.
Kaideye oturan silindir şeklindeki gövdenin alt sınırını, kendisini çevreleyen bir etek silmesi oluşturur. 35 cm boyundaki silmenin alt kısmı iki sıralı zencerek, üst kısmı ise çift kavallı balıksırtı motiflerinden meydana gelir. Silmenin üst kotu 1,51 m olsa da, zemin kotunun cephelere göre değişmesinden ötürü bu kısmın zeminden yüksekliği de farklılık gösterir.
Gövdenin doğu, batı ve güneye bakan bölümü açık; kalan bölümü ise kapalıdır. Kapalı bölümün ortasında, kuzeydoğuya bakan ve sonradan eklenen lokmalı demir parmaklıklı bir kapının olduğu giriş açıklığı bulunur. Sağda altı, solda ise dört basamaklı olmak üzere çift yönlü bir taş merdiven sonrasında, girişin önündeki, 0,8 m kotunda yer alan sahanlığa ulaşılır. Giriş açıklığının yukarısındaki dikdörtgen lento, palmet motiflerinin işlendiği bir bordürle çevrelenir. Bordürde, her birinin merkezinde birer adet sekiz kollu yıldızın olduğu, üç adet sekizgen şeklindeki geçmeli rozet bulunur. Lentonun yukarısındaki kavsarada, üç sıra hâlindeki mukarnas vardır. Mukarnasların tamamının yuvalarında, bordür süslemeleri küçük boyutlu olarak tekrarlanır. Giriş açıklığının iki yanında, etek silmesinin yukarısından başlayan ve kavsaraya kadar uzanan birer burmalı pilaster konumlanır. Girişi, kavsara ile pilasterlerin dışından ters U şeklinde çevreleyen bordürlerden en içteki altıgen ve altı kollu yıldız, bunun dışındaki ise rumi ve palmet motifleriyle süslüdür.
Girişin her iki yanında yer alan yarım yıldız planlı birer niş, alttan ve üsten birer sıra mukarnas ile sonrasındaki istiridye kabuğu motifiyle sonlanır. Nişlerin etrafını çevreleyen hasır örgü motifli birer bordür, giriş açıklığının üst kısmında da devam eder ve girişi çevreleyen dıştaki bordürün dışından birbiriyle birleşir. Bu üç bordürü en dıştan çevreleyen sonuncu bordür ise süslemesiz olup nişlerin olduğu kısımlarda 4,49; girişin olduğu kısımda ise 5,22 m kotuna kadar uzanır. Girişin sağındaki nişin sağında, aynı tasarıma sahip bir niş daha bulunur. Tüm bu süslemelerle bir taçkapı hâline gelen giriş kısmı için Sözen, buradaki süslemelerle yapının gövde bölümünde yer alan dolu ve boş bölümler arasında "belirli oranda uyum sağlanmaya çalışıldığı"nı belirtir.
Sütunlar ve altlarındaki nişler (Nisan 2019) ile güneydoğuya bakan pilaster ile çevresindeki süslemeler (Eylül 2022)
Gövdenin açık bölümünün boylamasına yaklaşık üçte biri kadarlık kısmı, yaklaşık 39 cm kalınlığındaki parapetten oluşur. Bu duvarın üstünde, her biri yaklaşık 1,08 m boyunda ve ortalama 44 cm çapında sekiz sütun ile gövdenin kapalı bölümünün duvarının her iki ucuna bitişik birer pilaster sıralanır. Parapete oturan sütun ve pilaster kaideleri, yukarı doğru boğumlu bir şekilde daralırken bu kaidelerin ortasında, çapraz geçme motifleriyle kaideyi çevreleyen birer bordür yer alır. Sütun kaidelerinin alt kotu ile başlıklarının üst kotları arasındaki mesafe, değişiklikler göstermekle birlikte 1,70 m civarındadır. İki ya da üç sıra mukarnaslı, yaklaşık 51 cm boyundaki sütun başlıklarının biçimleri ise birbirinden farklıdır. Bir istisna dışında, sütun ve pilasterler birbirine birer yuvarlak kemerle bağlanır. Her bir yuvarlak kemerin yüksekliği 22 cm civarındadır. Güneydoğuya bakan pilaster ile sonrasındaki sütun ise düz bir şekilde bağlanmakta olup bu alanda sivri kemer şeklinde bir kabartma oluşturulmuş ve içine bitkisel motiflerden oluşan bir rozet kabartması yerleştirilmiştir. Buradaki pilasterin kaidesinin hizasında, geçiş öğesi olarak rozet kabartmalı ve kapalı bölümden açık bölüme geçişte kullanılan bir köşe taşı bulunur. Yapı, Ahlat'taki diğer kümbetlerde görülmeyen sütunlu yapısından ötürü Parmaklıklı Kümbet olarak da adlandırılır.
Parapette, iç mekândaki mihrabın arkasına gelen kısım dışındaki tüm sütun ve pilasterlerin kaidelerinin altında birer niş yer alır. Yarım sekizgen planlı nişler; altta yalnızca mukarnas, üstte ise mukarnas sonrasındaki istiridye kabuğu motifiyle sonlanır. Her bir nişi çevreleyen ters "U" şeklindeki bordürler, örgü motifiyle süslüdür. Nişler ile bordürleri arasında kalan kısma ise bitkisel motifler oyulmuştur. Giriş ekseninin solunda kalan ve mihrabın arkasına denk gelen sütunun altında ise ters "U" şeklinde, silmeyle oluşturulan ve etek silmesinde sona eren bir bordür bulunur. Bu bordürün içinde, dörtlü örgü motifinin işlendiği ikinci bir bordür yer alır. İkinci bordür, sivri kemerli kör bir nişi çevreler. Nişin dikey orta ekseninde, tabanından kemer tepe noktasına kadar çift rumi bir palmet motifli bir kompozisyon yer alır. Rumilerden her iki yöne doğru çıkan kıvrım dal motifleri, daha küçük boyutlardaki palmet ve rumiler oluşturarak iç içe girmiş bir şekilde devam eder. Kemer ile bordür arasındaki kısım ise kıvrım dal motifleriyle süslenmiştir.
Giriş kısmındaki süslemesiz bordürün taçkapının yukarısında yer alan bölümünün yanlardaki bitiş noktalarından itibaren yapıyı, yaklaşık 16 cm yüksekliğindeki saadet düğümü motifli bir bordür çevreler. Bu bordürün yukarısından yapıyı dolanan ve her iki tarafından silme şeritlerle sıralanan 24 cm boyundaki bordürde ise, yapının Arapça kitâbesi yer alır. Kitâbenin celî sülüs üslubuyla, kabartma şeklinde işlenen metni şu şekildedir:
| --- | --- |
Metin  بتأييد الله تعالى عز و جل المحافظة مرقد الامير الاعز الاكرم الاعدل و المحاضرة المشهد الملك الكبير الامجد الافضل الذى اشهر بين السلاطين بسيف الشوكة و اظهر اساليب السلطنة القوانين الامارة باسعاد لواء الحشمة و غلب علي اعدائه في زمان حياته بمعاون عساكره النصرة و رافع بروج الاجلال باشعة شعشعة الكواكب الاقبال بالمجالسة علي سرير الدولة المبارزة الملة و الدنيا و الذين بايندر بيك تغمده الله بغفرانه ابن المرحوم المغفور رستم طاب ثراه و جعل الجنة مثواه توفى في شهر رمضان المبارك سنه سته و ثمانين و ثمانمائه اللهم عطر روحه بسائر سمائم الجنة و نور مرقده بكرم انوار البهجة و الرضوان و على ابنه الامير الكبير العالم العادل غياث الدنيا و الدين ناصر الاسلام و المسلمين معين الضعفاء و المساكين الامير المرحوم المغفور السعيد الشهيد المحتاج الى رحمة الله تعالى و غفران محمد اقا بن المرحوم امير بايندر تغمده الله بغفران توفى فى شهر المحرم الحرام سنه أربع و تسعين و ثمانمائة فقد امرت ببنيان هذه العمارة الخاتون المعظمة المكرمة المتحذرة الستيرة الصالحة الحسيبة السيد(ة) مفخر خواتين العظام شاه سليمه خاتون بنت الامير المرحوم بهلول بيك عفى الله عن سيئاته و جرى فى اتمام هذه البناء الشريف في سنة سبع و تسعين و ثمانمائة  : Çeviri yazı  Bi'smi'llâhi'r-Rahmâni'r-Rahîm Sebebü hâzihi'l-'imâreti'ş-şerifeti'l- müeyyed el-müekkede bi-te'yîdi'llahi Te'âlâ 'azze ve celle el-muhâfazati merkade'l-emîr el-e'azz elekrem el-a'del ve'l-muhâdarati'l-meşhedi'l-melîki'l-kebîr el-emced el-efdal ellezî eşheru beyne's-selatin bi-seyfi'ş-Şevketi ve azhari esâlîbi's-saltanati ve'l-kavânîni'l emmâreti bi is'âdi livâi'l-haşmeti ve galebe alâ a'dâihi fî zemâni hayâtihî bi-mu'âvini a'sâkirihî'nnusreti ve râfi'i burûci'l-iclâli bi-eşi'ai şa'iş'ati'l-kevâkibi'l-ikbâli bi'l-mücâleseti a'lâ serîri'd-devleti el-mübârazi'l-milleti ve'd-dünyâ ve'd-din Bayındır Beg te'ammedehu'llâhü bi-gufrânihî ibnü'l-merhûm el-mağfûr Rüstem tâbe serâhü ve ce'ale'l-cennete mesvâhû tüvüffiye fî şehri Ramazâne'l-mübârek senate sittetin ve semânîne ve semânimie Allâhümme 'attır rûhahû bi-sâiri şemâimi'l-cenneti ve nevvir merkadehû bikeremi envâri'l-behceti ve'r-rıdvân ve'alâ ibnihi'l-emîri'l-kebîri'l-'âlimi'l-âdil gıyâsü'd-dünyâ ve'd-dîn nâsıru'l İslâm Ve'l-müslimîn mu'înü'd-du'afâi ve'l-mesâkîn el-Emîr el-merhûm el-mağfûr essa'îd eş-şehîd el-Muhtâc ilâ rahmeti'llâhi Tealâ ve gufrâni Muhammed Akâ bin el-merhûm Emîr Bayındır fegammedehu 'llâhü bi-gufrâni tüveffiye fî şehri'l-Muharremi'l-harâm sene erba'inve tis'îne ve semâni mie Fe-kad emerat bi-bünyâni hâzihi'l-'imâreti el-hâtûnü'l-mu'azzamatü'lmükerremetü'l-mütehazziretü's-setîretü s'salihâtü'l-hasîbetü's-seyyide (tü) mefharu havâtîni'l-'izam Şâh Selîme Hâtun Bintü'l-Emîr el-merhûm Behlûl Beg 'afa'llâhü 'an seyyitâihî ve cerâ fî itmâmihî Hâze'l-binâi'ş-şerîfî fî seneti seb'in ve tis'îne ve semâni mie

| --- | --- |
Anlamı  Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla. Azîz ve Celil olan Allah tarafından da teyit edilen bu mübarek yapı; askerlerinin yardımıyla yaşadığı dönemde düşmanlarını yenen, emirliğin haşmet sancağını kanunlar ve yönetim tarzı, kılıcının şevkiyle, ikbali yıldızlar gibi parlayan, yücelik burçlarını yücelten, dinin ve dünyanın savunucusu olarak tahtında oturmuş olan, sultanlar arasında en şöhretlisi ve faziletlisi, bağışlanmış, merhum Rüstem'in oğlu, akıbeti hoş, mekânı cennet olsun, sekiz yüz seksen altı yılı mübarek Ramazan ayında vefat eden Bayındır Bey'in kabrini hazırlayıp korumasını sağlamak amacıyla yapılmıştır.    Allah'ım! Onun ruhunu cennet kokularıyla donat! Kabrini güzelliklerin, nurların keremiyle aydınlat! (Aynı şekilde) oğlu büyük emir, alim, adil, İslam ve Müslümanların, güçsüzlerin ve gariplerin yardımcısı, mutlu, şehit bağışlanmış, Allah'ın rahmetine muhtaç, merhum Emir Bayındır'ın (Allah onu bağışlasın) oğlu merhum Muhammed Aka'nın (kabrini de) ki o sekiz yüz doksan dört yılı Muharrem ayında vefat etmişti. Bu eserin yapımını, büyük hatunların övünç kaynağı, büyük, mükerrem, merhum Emir Behlül Bey'in kızı Şah Selime Hatun emretmiştir. Allah onun günahlarını bağışlasın. Bu çok şerefli binanın yapımı sekiz yüz doksan yedi yılında tamamlanmıştır.: 

Kitâbenin yukarısında, üç sıra hâlinde düzenlenen mukarnastan ibaret 55 cm boyundaki saçak silmesi yer alır. Yapıyı örten koni şeklindeki çatı, on bir sıra kesme taşla kaplı olup dışarıdan 48° eğimlidir. 3,55 m boyundaki çatı, 9,87 m kotunda sona erer. Damlalığı dışa taşma yapan çatının tepesinde yer alan topuz şeklindeki 43 cm uzunluğundaki taş âlemle yapının toplam boyu 10,30 m'ye ulaşır.
Yapının kuzeydoğuya bakan kısmının köşesindeki iki basamak ve sonrasındaki sahanlık ile güneydoğu cephe duvarına bitişik devam eden altı basamaklı "L" şeklindeki merdivenle, mezar odasına ulaşılır. Merdivenin çevresi, üzeri taş harpuşta ile kaplı, taş kaplamalı bir duvarla çevrelenir. Basamakların ardından, mezar odasının giriş sahanlığı bulunur. Odanın 80 cm yüksekliğindeki giriş boşluğunda, lokmalı demir parmaklıklı ve tek kanatlı bir kapı yer alır.
Abdüsselam Uluçam, yapının "Türk-İslam anıt mezar mimarisinde başka örneği bulunma[dığını] ... tasarım ve uygulamada bir ilki oluştur[duğunu], kendi içinde çözümlenememiş bazı problemleri de birlikte taşı[dığını] ... ölçü ve oranlardaki başarısızlıkların yanı sıra, seyir köşkü biçiminde gövdenin hafifletilmesi ve bezemeleri yapının kitlesel ağırlığı ve hantal görünüşünü ortadan kaldırama[dığını]" ifade eder. Bununla birlikte sütunlu kısmından ötürü yapının mimarisini İşhan Manastırı'nınkine benzetir. Hüseyinov, Bretanitski ve Selamzade; Şirvanşahlar Sarayı'nın Divanhane bölümünün üslubunu kümbetinkiyle karşılaştırır. Divanhane ile olan benzerliğe katılmayan Orhan Cezmi Tuncer, kümbetin kendi türünü kendinde yarattığını, ancak "başarısız olduğu için bir daha uygulanmayan ilk ve son örnek" olduğunu yazar.
Kümbet ile mescidin kuzeybatıdan görünümü (Eylül 2022)
Çatının altından yapıyı çevreleyen bordürler ile altındaki kitâbeden bir görünüm (Eylül 2022)
Sütun başlıkları ile üstündeki bordürlerden bir görünüm (Eylül 2022)
Mihrabın arkasına denk gelen süsleme (Eylül 2022)