Türkçede deyim
Özellikler > Kavramsal

Deyimler atasözlerinin aksine; genel kural bildirmek yerine bir kavramı etkili bir anlatımla belirtirler. Bir deyimi atasözünden ayıran en önemli özellik budur. Genellikle tümce durumundaki deyimlerle atasözleri biçimsel olarak çok benzedikleri ve hoşa giden anlatım taşıdıkları için karıştırılmaktadır. Kavram ayrılığına dikkat edildiğinde bu karışıklık ortadan kalkar. Örnek vermek gerekirse; "İşleyen demir ışıldar." ve "Bugünün işini yarına bırakma." tümceleri birer atasözüyken; "Atı alan Üsküdar'ı geçti." ve "Armut piş, ağzıma düş." tümceleri birer deyimdir. Çünkü işleyen demirin ışıldadığı su götürmez bir gerçek ve bugünün işini yarına bırakmamak her zaman uygulanması gereken bir öğütken; her atı alan Üsküdar'ı geçmez ve armudun pişip ağza düşmesi yalnızca kimi durumlar için geçerlidir.
Deyimlerde amaç, bir kavramı özel bir kalıpta veya hoş bir anlatımla dile getirmektir. Yol göstermek, öğüt vermek, ibret aldırmak gibi kaygılar güdülmez. Bu durum ancak atasözlerinde söz konusudur.
Türkçede bazı deyimler, hem atasözü hem de deyim kabul edilirler. Bu durum atasözü ve deyim farkı çok açık olmasına rağmen, çeşitli sözlerin iki anlam taşımasından kaynaklanır ve bu iki türlü yorumlanabilmeye neden olur. Örneğin; "Açtırma kutuyu söyletme kötüyü." tümcesi, "Karşındakini kızdırarak, seninle ilgili şeyleri ortaya dökmesine, senin için kötü şeyler söylemesine yol açma." anlamında kullanılırsa atasözü olur. "Beni kızdırırsan senin için kötü şeyler söylerim." anlamında kullanılıyorsa deyim olur. Kural olarak söylenebilir ki, bu kümedeki sözler genel durumu belirtiyor ve öğüt verme, yol gösterme amaçlı kullanılıyorsa atasözü, özel (genel olmayan) bir durumda, özel bir durumu belirtmek için kullanılıyorsa deyimdir. Bu tür örnekler çoğaltılabilir: Atın ölümü arpadan olsun. • Arnavut'a sormuşlar: "Cehenneme gider misin?" diye, "Aylık kaç?" demiş. • Sen ağa ben ağa, bu ineği kim sağa? • Üzümü ye, bağını sorma. vb.
Kimi deyimler eylem çekimine göre atasözü durumuna girer. Bazı örnekler aşağıdaki tabloda verilmiştir:
| Eylem çekimine göre atasözü olan deyimlere örnekler |
| --- | --- |
Deyim: Atasözü
Doğmadık çocuğa don biçmek: Doğmadık çocuğa don biçilmez.
Ölümü görüp hastalığa razı olmak: Ölümü gören hastalığa razı olur.
Dağ yürümezse abdal yürüsün.: Dağ yürümezse abdal yürür.
Deyimleri kavramsal olarak da ikiye ayırmak olasıdır.
Gerçek anlamı dışındakiler: Türkçede deyimlerin çoğunda kalıplaşmış sözden çıkan anlam deyimi oluşturan sözcüklerin ortaya çıkardığı gerçek anlamdan farklıdır. Örnekler: Devede kulak • Başlı başına • Fol yok, yumurta yok. • Danışıklı dövüş • Tavşana kaç, tazıya tut demek • Karda gezip izini belli etmemek • Kabak tadı vermek • Su koyuvermek • Ne şiş yansın ne kebap. • Mercimeği fırına vermek • Hapı yutmak • Balık kavağa çıkınca • Pabucu dama atılmak • Gün görmüş • Ben diyorum hadımım, o soruyor oğul uşaktan neyin var?
Gerçek anlamındakiler: Türkçede deyimlerin kimisinde kalıplaşmış sözden çıkan anlam deyimi oluşturan sözcüklerin ortaya çıkardığı gerçek anlamdan farksızdır. Örnekler: Çoğu gitti azı kaldı. • Âdet yerini bulsun. • Allah bana, ben de sana • Kimi kimsesi yok. • Özrü kabahatinden büyük. • Ağzına layık • Dosta düşmana karşı • İyi gün dostu • İsmi var cismi yok. • Hem suçlu, hem güçlü.