Mesih efsanesi teorisi
Önde gelen temsilcileri > 21. yüzyıl

Tom Harpur
Tom Harpur, The Pagan Christ (2004) eserini, Kuhn’a ithaf etti. Harpur onun hakkında “engin bilgisi olan ve ondan daha da büyük cesâreti olan bir adam” nitelemesini yapar. Harpur'a göre Kuhn, eserlerinin birçoğunun baskısını kendisi yaptığı için hak ettiği değer kendisine gösterilmedi.
Kanonik incillerin, daha eski putperest efsânelerini yeniden işlediği tezini savunan Harpur, İsa, Horus, Mitra, Buda ve diğerleri arasındaki benzerlikleri listelerken, çalışmalarında Alvin Boyd Kuhn'u esas alır. Harpur'a göre ikinci ve üçüncü yüzyıllarda kilise önderleri hakikî ve târihsel bir İsa etkisi veren bir kurgu yaptılar ve peşinden geçen asırlarda da kurgularının aksini ispatlayan kanıtları örtbas etmek için uydurma ve şiddet yöntemini seçtiler. Kanonik incillerin metinlerinin tutarsız bir târih bilgisinden ziyâde evrensel bir hakikâtin sembolik mecaz anlatımı olduğunu gördüğünü dile getiren Harpur, artık Mesih'in rûhu ile daha büyük bir mânevî bağlantı kurmuş olduğunu dile getirmektedir. The Pagan Christ pek çok eleştiri aldı. Hattâ Unmasking the Pagan Christ: An Evangelical Response to the Cosmic Christ Idea adında mukâbele bir kitap yayımlandı. Kendisi de bir Mesih Efsânesi teorisyeni olan Robert M. Price, esere olumsuz bir eleştiri yaptı.  Harpur, 2007'de daha akademik bir çalışma olan Water Into Wine eserini yayımladı.
Alexander Jacob ve Thomas L. Thompson
Alexander Jacob ve Thomas L. Thompson, İsa ve diğer putperest ilâhları arasında bağlantı kurmayı deneyen diğer yazarlar. Jacob, Cambridge Eflâtunculuğu hakkında eserler yazdı, bunlardan bâzıları, Henry More’s Refutation of Spinoza (1991), Atman: A Reconstruction of the Solar Cosmology of the Indo-Europeans (2005), Nobilitas: A Study of European Aristocratic Philosophy from Ancient Greece to the Early Twentieth Century (2001). Jacob, İsa'nın hayat hikâyesinin aslının, çok eski zamanlardan beri vâr olan ve asıl kökeninin insanlığın bilinçaltına kazındığı, Yahudileştirilmiş ve târihsel kimlik büründürülmüş kadim bir efsâne olduğunu öne sürmektedir. Kopenhag Üniversitesi'nde emekli profesör olan Thompson, Tanah'ın târihselliğine dâir önemli birkaç eleştiri niteliğinde eser yazdı. Tübingen Üniversitesi’nde 1970'lerde öğrenciyken felsefe doktorası tezine konu olarak İbrâhim Peygamber’in târihselliğini seçmişti. Daha sonra Papa XVI. Benedictus olarak bilinecek olan Joseph Ratzinger, Thompson’ın doktora tezini incelemekle görevli akademisyendi. Ratzinger, Thompson’ın tezini kabûl etmedi. Bunun sebebi, Thompson’ın tezinin Katolik ilâhiyatına zıtlık arzetmesiydi. Thompson, bunun ardından tezini tamamlaması için Philadelphia’daki Temple Üniversitesi’ne dâvet edildi. Burada kendisine summa cum laude (en yüksek mêzuniyet derecesi) seviyesinde felsefe doktorası verildi. The Messiah Myth: The Near Eastern Roots of Jesus and David eserinde Thompson, hem İsa’nın hem de Kral Davud’un hayat hikâyelerinin aslen efsânevî olduğunu ve kökenlerinin Mezopotamya, Mısır, Bâbil, Yunan ve Roma kültürüne dayandığını savunmaktadır. Örneğin, İsa’nın dirilişi hikâyesinin tamâmen, ölen ve dirilen tanrı Dionysos efsânesinden alındığını savunmaktadır. Thompson, bununla birlikte, İsa’nın aslen bir hakikatinin olup olmadığı konusundaki görüşünde tarafsızdır. 2012’de yayımlanan bir çevrimiçi makalesinde Thompson, Bart Ehrman’ı kendisini hatâlı nitelemekle ve kendisine hatâlı olarak “Efsâneci” unvânı vermekle suçladı. Thompson, 2008 ve 2009 boyunca devâm eden kısa ömürlü İsa Projesi’nin bir üyesiydi.
21. yüzyılda Mesih Efsânesi teorisi internetin yayılmasıyla birlikte eskisinden daha yaygın bir hâle geldi, buna ilâveten teorinin eleştirisi de eskisinden daha yaygın hâle geldi. Profesör Bart D. Ehrman, Mesih Efsânesi teorisini reddedenler arasında ve ona göre “bu konunun gezegendeki aşağı yukarı bütün uzmanları İsa’nın vâr olduğunu kabûl ediyor”, Ehrman bununla birlikte Mesih efsânesi teorisini destekleyen ve yabana atılmaması gereken uzmanların varlığını da kabûl etmektedir.
Thomas L. Brodie
Roma'daki St. Thomas Aquinas Papalık Üniversitesi'nden felsefe doktorası alan İrlandalı Dominik râhibi ve ilâhiyatçısı ve aynı zamanda Limerick'teki Dominikan Kutsal Kitap Enstitüsü'nün kurucusu ve eski müdürü Thomas L. Brodie 2012'de yayımlanan eseri Beyond the Quest for the Historical Jesus: Memoir of a Discovery'de kanonik incillerde anlatılanların İlyas ve Elyesa peygamberlerin hayat hikâyelerinin yeniden ele alınmış ve üretilmiş versiyonları olduğunu savunmaktadır. Brodie, daha önce İsrailoğulları peygamberleri hakkında akademik çalışmalar yapmıştı. İsa'nın hikâyesinin Tanah'taki 1. Krallar ve 2. Krallar kitapları kapsamında değerlendirilmesi gerektiğini dile getirmektedir. Bu kanaate sâhip olduktan sonra Brodie, İsa'nın efsânevî bir kişilik olduğu netîcesine vardı. Brodie'nin adı geçen eserindeki önermesine göre İlyas ve Elyesa peygamberlerin hikâyelerinin ayrı ve parça parça olmak yerine birleşik bir hikâye olduğunu 1. Krallar 16:29 ve 2. Krallar 13:25'in 1. Krallar 17 ve 2. Krallar 8'in bir devâmı ve genişletmesi olduğunu ve bunun Kutsal Kitap uzmanları tarafından genelde fark edilmemiş bir tutarlılık arzettiğini savunmaktadır. Brodie, bunun ardından İlyas-Elyesa hikâyesinin aslında kanonik incillerdeki anlatıların üzerine inşa edildiği temel kalıp olduğunu öne sürmektedir.
2013'ün başlarında Dominikan tarikatının Brodie'nin öğretim görevinden istifâ etmesini istediği, kendisi hakkında yapılan inceleme devâm ederken eser yazmasının ve ders vermesinin yasaklandığı haberleri dolaştı. Dominikan tarikatı bu haberleri şâibeli bulduğunu ve Brodie'nin enstitüde üç dönem müdürlük yapmış olduğunu ve dördüncü dönem müdürlük niyetinin olmadığını dile getiren bir açıklama yaptı. Açıklamada Brodie'nin kitabının İrlandalı Dominikan uzmanlarından müteşekkil bir kurul tarafından gözden geçirileceği dile getirildi. Enstitü, internet sitesinde Brodie hakkındaki iç soruşturmanın hâlen devâm ettiği bilgisini açıkladı (Eylül 2015'te Enstitü kapandı).
Richard Carrier
Yeni Ateizm aktivisti ve Mesih Efsânesi savunucularından Amerikalı târihçi Richard Carrier, 2002'de Bart D. Ehrman'ın Did Jesus Exist? eseri aleyhinde sert bir eleştiri kaleme aldı. Eleştirisi uzun karşı eleştiriler ve karşı eleştirilere yapılan cevâbî yazılarla internette popüler bir etki yaptı. Carrier'a göre ilk dönem Hristiyanlar İsa'yı gerçek bir kişi olmaktan ziyâde sadece mânevî keşif aracılığıyla kendisi hakkında bilgi sâhibi olunan semâvî bir varlık olarak kabûl etmekteydiler. 2014'te Carrier On the Historicity of Jesus adında bir eser yayımladı. Bu eserinde, İsa'nın târihsel bir gerçekliğinin olması ihtimâline şöyle bir iğneleyici bir ifâdeyle kapı aralamaktadır: “Elimizde mevcut olan kanıtlara göre İsa’nın târihsel bir gerçekliğinin olma ihtimâli 12500’de 1 ilâ 3’te 1 arasında bir ihtimâle sâhiptir”.
Earl Doherty
Kanadalı yazar Earl Doherty, 2009'da Mesih Efsânesi teorisini şu cümlelerle tanımladı: “Mesih Efsânesi teorisi, Hristiyanlığın İsâsı ile özdeşleştirilebilecek târihsel bir İsâ’nın hiç vâr olmadığına, Hristiyanlığın maddi gerçekliği olmayan ve efsânevî bir kişiliğe inanç olarak ortaya çıktığına ve kanonik incillerin müteşâbihat türünden ve kurgusal olduğuna, Celile kökenli vaaz geleneğinin tarihsel kökeninde hiçbir kişinin olmadığına inanmaktır.” Doherty, The Jesus Puzzle (2005)  ve Jesus: Neither God nor Man - The Case for a Mythical Jesus (2009) eserlerinde İsâ'nın Yahudi tasavvufu ile Orta Eflâtunculuğun etkileri ve kaynaşması sonucunda ortaya çıkan bir efsâne olup ancak milâdî ikinci asırdaki Hristiyan toplulukları arasında târihsel bir İsâ inancının ortaya çıkmaya başladığını öne sürmektedir.
Doherty'nin bu konudaki argümanı, MS 180'den önce Iustinus ve Atinalı Aristides dışındaki hiçbir Hristiyanlık savunucusunun Hristiyanlığın öğretilerini savunurken İsâ ile ilgili târihsel bir bilgi kaleme almadığıdır. Bunun yerine, Doherty'ye göre, Hristiyan yazarlar Eflâtuncu felsefe ve Helenistik Yahudilik ile temellendirilmiş bir Hristiyan öğretisini ve bu inancın bir parçası olarak tevhidî bir Yahudi tanrısını ve logos türünden bir Tanrı Oğlu inancını savunuyorlardı. Doherty, Antakyalı Teofilos’un (y. 163-182), Atinalı Atenagoras’ın (y. 133-190), Süryani Tatyan’ın (y. 120-180) ve Marcus Minucius Felix’in, ne Çarmıh’a gerilmiş bir İsa’yı ne de “İsa” ismini yazılarında zikretmediklerine dikkat çekmektedir.
Robert M. Price
Amerikalı Yeni Ahit uzmanı ve eski İsa Semineri üyesi Robert McNair Price eski Baptist bir râhipti. İsa Semineri, İsa'nın târihsellik durumunu inceleyen ve Hristiyanlığın İsa betimlemesinin, aslında Nasıralı İsa'nın bıraktığı izler üzerine örülmüş bir dinî kurgu olduğunu işleyen bir yazarlar ve bilim insanları topluluğu idi. Daha sonra Price, İsa Projesi'ne de katıldı. Price, Hristiyanlığın aslında Yunan, Yahudi ve Eski Mısır mitolojilerinin târihselleştirilmiş bir sentezi olduğunu dile getirmektedir.
Price, İsa'nın târihsellik durumunu birkaç tâne kitabında ele aldı. Bunlar arasında Deconstructing Jesus (2000), The Incredible Shrinking Son of Man (2003), Jesus Is Dead (2007) ve The Christ-Myth Theory and Its Problems (2012). Bunun dışında The Historical Jesus: Five Views (2009) eserine de katkıda bulunmuştur. Price, Mesih Efsânesi teorisine dâir yazan herkesin üç esas noktada buluştuklarını yazmaktadır:
Hristiyan olmayan târihsel kaynaklarda mûcizeler meydâna getiren bir İsa'dan bahsedilmemektedir.
İncillerden daha önce yazılmış olan Yeni Ahit Mektuplarında, muasır bir İsa'nın varlığına dâir hiçbir delil sunulmamaktadır, Kanonik Mektuplarda, Tanrı'nın oğlu olan bir İsa Mesih'in - Horus gibi, daha eski ilâhlar hakkında anlatılanlara benzeyen bir hikâye ile- ilâhî bir hükümdarlıkta hayat sürdüğü, insanların günahları için kendisini fedâ ettiği, bunun ardından Tanrı tarafından diriltildiği ve gökteki tahtına yerleştirildiği anlatılmaktadır.
İsa'nın kanonik incillerdeki hikâyesi Orta Doğu'da daha önce görülen ölen ve dirilen tanrı efsânelerine benzemektedir. Price buna örnek olarak şunları zikretmektedir, Baal, Osiris, Attis, Adonis, Tammuz. Bu anılan ilâhların hepsi Helenistik dönemde ve Roma döneminde yok olmadan Erken Hristiyanlık dönemine ulaşmış kültürlerdi. Price, Hristiyanlık savunucularının bu benzerlikleri en az seviyede göstermek için çok çaba sarf ettiklerini dile getirmektedir.
Price'a göre, bir kişinin İsa'nın târihselliğinin tutarlılığını tâmâmen bilimsel bir tarafsızlık ile incelemesi durumunda, tam bir agnostik olmaktan başka çâresi kalmamaktadır. Price, İsa'nın hayat hikâyesi ile ilgili birbirinden farklı târihler ortaya atılmasını, tâmâmen efsânevî ya da destansı bir İsa'nın yaklaşık olarak târihselleştirilmeye çalışılması olarak ele almaktadır. Buna örnek olarak, MÖ 83'te Aleksandır Yanay zamanında ya da İsa 50'li yaşlarındayken I. Herod Agripa zamânında, Kayser Claudius'un hükümdarlığı döneminde (MS 41-54) çarmıha gerildiği gibi çok farklı târihlerin rivâyetlerde anılmasını göstermektedir.
Price'ın değindiği hususlardan birisi de İsa'nın birçok farklı karakterin sentezi olduğudur:
“İsa’nın hikâyesinin yeniden kurgulanışında öncekiler neyi yarım bıraktıysa, sonrakiler oradan devâm ettiler ve yarım bırakılan kısmı kendi kurgularının köşetaşı yaptılar. İsa’nın incillerde çok fazla kılık değiştirdiğini görüyoruz. O hem cin çıkarıcı, hem şifâcı, hem kral, hem peygamber, hem bilge, hem haham, hem yarı-tanrı olarak tasvir edilmektedir. Yeni Ahit’in İsa Mesih’i birçok karakterin bileşiği bir kişilik göstermektedir. Târihsel İsa, eğer öyle birisi gerçekten vâr olduysa, belki bir yenilikçi Fârisî, belki Celileli bir şaman, belki bir mecûsî, belki de Helenistik bir bilgeydi. Fakat, aynı anda bütün bunların hepsi birden olamaz.”
Evemercilik hakkında katıldığı bir münâzarada Price tedbirli bir yaklaşımla, Hristiyanlık dîninin temelinde hakîkî bir târihsel kişinin -her ne kadar kendisi bu şahıs hakkında dînî olmayan, dünyevî hiçbir bilgiye rastlamamış olsa da- vâr olabileceğini kabûl etmektedir. Bu hakîkî şahıs -kesin olmamakla birlikte- zamanla tanrılaştırma yöntemiyle Tanrı olarak kurgulanmıştır. Deconstructing Jesus (2000) kitabının sonuç kısmında şöyle yazmaktadır, “Belki de gerçek bir kişi bunun temelinde vardı, fakat bu konuda emin olmanın bir yolu yok.” Price ayrıca şu bakış açısının da hesaba katılmasını istemektedir, “Hristiyanlıkta Kurtarıcı kişi olan İsa Mesih’in hayat hikâyesinin tek bir kökeni olduğunu ve bu kökenin tamâmen efsâne olduğunu savunmuyorum. Tam olarak söylemek istediğim şudur, bugünkü Hristiyanlığın İsasının kökenini oluşturan bir efsâne, daha sonra hakikî Nasıralı İsa’nın hayat hikâyesine dâir değişik rivâyetlerle ve kurgularla harmanlanarak bugünkü hâline gelmiş olmalıdır.” Price, Hristiyanlık târihi konusundaki uzmanların çoğunluğunun görüşünden farklı bir görüşe sâhip olduğunu ve çoğunluğun etkisine kapılmamaya çalışmak gerektiğini önermektedir.