Feqiyê Teyran
Feqîyê Teyran’ın Eserleri

Feqîyê Teyran, Kürt edebiyatının en önemli mutasavvıf şairlerinden biri olarak kabul edilir. Tasavvufî ve didaktik şiirleriyle tanınan şair, eserlerinde ilahi aşk, tevhit, irfan, peygamber kıssaları ve halk hikâyeleri gibi temaları işlemiştir. Hem manevi öğretiyi yaymayı hem de halkı bilinçlendirmeyi amaçlayan eserlerinde, sade ve akıcı bir dil kullanarak geniş kitlelere hitap etmiştir. Şiirlerinde doğa ve hayvanlar gibi somut imgeler kullanarak soyut kavramları anlaşılır hale getiren Feqîyê Teyran, Kürt edebiyatında halk şiiri ile klasik şiiri birleştiren önemli bir isim olmuştur. Eserlerinde tasavvufi alegoriler, fabl benzeri anlatılar, dini motifler ve felsefi düşünceler iç içe geçmiş olup, Kürt kültürel mirasının önemli bir parçasını oluşturmuştur. Onun eserleri, hem halk edebiyatına hem de divan şiiri geleneğine katkı sağlamış, tasavvufi kelam ve estetik şiir anlayışını bir araya getirmiştir.
Feqîyê Teyran’ın bilinen başlıca eserleri şunlardır:
1. Divan (Diwanê Feqîyê Teyran)
Feqîyê Teyran’ın divanı, Kürt edebiyatında halk şiiri ile klasik şiiri sentezleyen nadir eserlerden biridir. Sade ve anlaşılır bir dil kullanmasına rağmen, eserlerinde teşbih, istiare, mecaz, telmih gibi klasik edebi sanatlara da sıkça yer vermiştir. Arapça ve Farsça kelimeleri ölçülü bir şekilde kullanarak Kürtçe’nin doğal akıcılığını korumuş, eserlerini geniş halk kitlelerine hitap edecek şekilde şekillendirmiştir. Divanında yer alan şiirler, halkı irşat etmeye yönelik didaktik öğretiler ile derin tasavvufi meseleleri ele alan felsefi şiirler olmak üzere iki ana kategoriye ayrılabilir. İlahi aşkı anlatırken, doğa ve hayvan sembollerini kullanmış, özellikle kuş, su, gül ve bülbül gibi metaforlarla tasavvufi hakikati halkın anlayabileceği bir biçimde sunmuştur. Diwanê Feqîyê Teyran, Kürt edebiyatında sadece dini ve tasavvufi açıdan değil, aynı zamanda estetik ve edebi açıdan da büyük bir miras bırakmış olup, Kürt klasik şiirinin en önemli kaynaklarından biri olarak kabul edilmektedir.Şairin en önemli eserlerinden biri olan divanı, onun tasavvufi düşüncelerini ve edebi üslubunu bir araya getiren geniş bir derlemedir. Bu eserde ilahi aşk, tevhit, peygamber kıssaları ve manevi öğretiler işlenmiş, Kürt halkı için hem edebi hem de dini bir kaynak olmuştur.
2. Kela Dimdimê
Feqîyê Teyran, yaşadığı dönemde meydana gelen Dîmdîm Savaşı’nı destansı bir üslupla ele alarak edebiyata kazandıran önemli şairlerden biridir. Finik’teki medrese yıllarında kaleme aldığı bu eser, Kürt edebiyatının önemli tarihi destanlarından biri olarak kabul edilmektedir. Dîmdîm Kalesi, Doğu Kürdistan’da yer almakta olup, Biradost emirlerinden Emir Xanê Biradostî tarafından Dîmdîm Dağı eteklerinde inşa edilmiştir. 1610 yılında, bu bölgedeki Kürtler ile Safevi hükümdarı Şah Abbas arasında bir savaş gerçekleşmiş ve Kürtler ağır bir yenilgiye uğrayarak katliama maruz kalmıştır. Bu olay, dengbêjler tarafından sözlü olarak anlatıldığı gibi, klasik edebiyatın da önemli temalarından biri haline gelmiştir. Feqîyê Teyran, bu trajik savaşı 67 bentlik manzum bir eserle edebi bir anlatı haline getirmiştir. Dîmdîm Manzumesi, Kürt halkının direnişini ve yaşadığı acıları tasvir ederken, aynı zamanda Kürt kimliğini ve bağımsızlık mücadelesini vurgulayan bir yapıya sahiptir. Feqîyê Teyran’ın bu eseri, Kürt edebiyatında ulusal bilinç ve kahramanlık temalarının işlendiği en önemli klasik metinlerden biri olarak kabul edilmektedir.
3. Zembîlfiroş Manzumesi
Feqîyê Teyran’ın önemli eserlerinden biri de Zembilfîroş Manzumesidir. Bu manzume, Mervaniler döneminde Farqîn bölgesinde geçen bir aşk hikâyesini konu almaktadır. Zembilfîroş ile Gulxatûn arasındaki aşkı anlatan eser, Kürt edebiyatında halk anlatıları ve tasavvufi öğelerle harmanlanmış klasik metinler arasında yer almaktadır. Kürt edebiyatında Zembilfîroş gibi folklorik kökenli pek çok manzume bulunmaktadır. Ancak bilinen ilk yazılı versiyonunu Feqîyê Teyran’ın kaleme aldığı düşünülmektedir. Daha sonra Melayê Bateyî ve [[Miradxanê Bazîdî]] de bu hikâyeyi işlemiş ve manzumeler yazmıştır. Bazı araştırmacılar, Zembilfîroş’un hikâyesinin Yusuf ile Züleyha kıssasıyla benzerlik taşıdığını ve bu anlatının, Yusuf kıssasından esinlenerek oluşturulmuş olabileceğini öne sürmektedir. Hatta Zembilfîroş, Kürt edebiyatında Yusuf’a benzetilmiş ve "Kürtlerin Yusuf’u" olarak anılmıştır. Hikâye, sadece yazılı edebiyatta değil, dengbêjler tarafından da söylenmiş ve türkü formuna da dönüştürülmüştür. Aziz Samur’un çalışmalarına göre, klasik Kürt edebiyatında Zembilfîroş ismiyle üç farklı destan bulunmaktadır. Bunlar:
Feqîyê Teyran’ın (1549-1631) yazdığı versiyon,
Melayê Bateyî’nin (1675-1760) eseri,
Miradxanê Bayezidî’nin 1776’da kaleme aldığı manzumedir.
Feqîyê Teyran’ın yazdığı Zembilfîroş Manzumesi, toplam 65 bentten oluşmaktadır. Eserin hem tasavvufi bir içeriğe sahip olduğu hem de folklorik ve destansı bir yapıya büründüğü görülmektedir. Ortadoğu edebiyatında geniş bir yankı uyandıran bu hikâye, birçok dile çevrilmiş ve geniş kitleler tarafından tanınmıştır.
4. Bersîsê Abid Manzumesi
Bersîsê Abid Manzumesi, Feqîyê Teyran’ın en dikkat çeken tasavvufi eserlerinden biri olup, İsrailli bir zahid olan Bersis’in mecazi aşkla hakiki aşktan uzaklaşmasını konu almaktadır. Eserde, dünyevi aşkın bir zahidi nasıl yolundan saptırabileceği işlenirken, tasavvufun en temel öğretisi olan gerçek ilahi aşkın, dünyevi tutkular karşısında üstünlüğü vurgulanmaktadır. Bu manzume, ilk kez Ebdulreqîb Yusif tarafından keşfedilmiş ve Hawkari Gazetesi ile Nûserî Kurd Dergisi aracılığıyla tanıtılmıştır. Ardından, 2001 yılında Ebdulreqîb Yusif tarafından kitap olarak yayımlanmıştır. Bersîsê Abid, Feqîyê Teyran’ın manevi öğretileri sanatsal bir anlatımla sunduğu önemli eserlerinden biridir. Manzume, insanın nefsani arzularla sınanması, zahidlik ve gerçek aşkın doğası gibi konuları ele alarak tasavvufi düşüncenin derinliklerine ışık tutmaktadır. Feqîyê Teyran’ın bu eseri, Kürt edebiyatında mistik alegorik anlatının güçlü örneklerinden biri olarak kabul edilmektedir.
5. Şêxê Sen’an Manzumesi
Şêxê Sen’an hikâyesi, doğu edebiyatının en önemli tasavvufi anlatılarından biridir. Bu hikâye ilk kez Ferîdüddîn Attâr tarafından "Mantıku't-Tayr" adlı eserinde işlenmiş ve zamanla Türk, Arap ve Kürt edebiyatlarında farklı versiyonları kaleme alınmıştır. Feqîyê Teyran da bu anlatıyı 1030/1620 yılında manzum hale getirerek Kürt edebiyatına kazandırmıştır. 362 bentten oluşan bu manzume, zahid bir şeyhin Ermeni bir kıza olan aşkını konu almaktadır. Eserde, Şeyh Sen’an isimli bir sûfînin dünyevi aşkla karşılaşması ve bu deneyim üzerinden yaşadığı manevi dönüşüm anlatılır. Şeyh, aslen Yemenlidir ve gerçek adı Şeyh Abdurrezak olarak geçmektedir.
6. Fesla Bihara Cennetê
Şairin pastoral ve doğa temalı eserlerinden biri olan bu şiir, mevsimlerin ve doğanın cennetvari güzelliklerini tasavvufi bir bakış açısıyla betimlemektedir.
Feqîyê Teyran’ın eserleri, Kürt edebiyatında tasavvufi şiirin temel taşlarından biri olarak kabul edilmektedir. Onun eserleri yalnızca edebi bir değer taşımamakta, aynı zamanda manevi öğretileri aktaran bir rehber niteliği taşımaktadır.