Bakü Ateşgahı
Tarih > XVII–XVIII. yüzyıllarda

Yaklaşık XV–XVI. yüzyıllardan itibaren Şirvan ve Hindistan arasında diplomatik ve ticari ilişkiler genişlemeye başladı. O dönemde Kuzey Hindistan'dan gelen kumaş ve baharat tüccarları ile Şivacılık ve Sih dininin monnas mezhebi mensuplarının katkılarıyla Surahanı Ateşgahı restore edilerek Hinduist ve Sih ibadetgâhı olarak kullanıldı. XVII. yüzyıl kaynakları, Bakü'deki ateşe tapmak için yola çıkan Hint hacılar hakkında bilgi verir. Tapınak alanındaki en eski yapı 1713 yılına, en yeni yapı ise kitabelere göre 1810 yılında tüccar Kançanagara tarafından inşa edilen merkezi altara aittir.
XVIII. yüzyıl boyunca tapınağın çevresinde birbirine bitişik olarak inşa edilen ibadet salonları, hücreler ve kervansaray oluşmuştur. Hücrelerde, devanagari ve gumruki Hint alfabeleriyle yazılmış çeşitli içerikli kitabeler günümüze ulaşmıştır. XIX. yüzyılın başlarına kadar tapınak kompleksi, günümüzdeki görünümüne kavuşmuştur. Yerel mimari gelenekler temelinde inşa edilen Ateşgah, aynı zamanda antik ateş altarlarının özelliklerini de barındırmaktadır. Mimari kompleks, beşgen çıkıntılı ve büyük giriş portalına sahip savunma duvarları ve alanın merkezinde yer alan dörtgen altar – ateş tapınağından oluşur. Girişin üzerinde Şirvan-Abşeron mimarlık okuluna özgü konuk odaları inşa edilmiştir.
Tapınak yakınında şu anda taşlarla doldurulmuş derin dörtgen bir kuyu bulunmaktadır. Daha önce bu kuyuda ölen dindarların cesetleri kutsal ateşte yakılırdı. Tapınak alanında yaşamış olan onlarca dindar rahip, toplumdan uzak bir hayat sürerek kutsal ateş yoluyla bedenlerini ve ruhlarını arındırırlardı. Boyunlarına ağırlığı 30 kilograma kadar ulaşan zincirler takar, vücutlarının çeşitli yerleri yanana kadar kalsiyum oksit üzerinde yatarlardı. Tapınak rahipleri hiçbir işle uğraşmaz ve hacıların bağışlarıyla yaşarlardı. Onlar, ölümden sonra insan ruhunun dirildiğine ve yeniden dünyaya döndüğüne inanırlardı. Ruhun saygın bir insan ya da bir hayvan suretinde geri dönmesi, kişinin hayattayken topladığı olumlu karmaların miktarına bağlıydı. Ayrıca bazı kaynaklarda tapınağın Hinduistler ve Sihlerle birlikte Zerdüştler (Parslar ve Gebrler) tarafından da kullanıldığına dair bilgiler mevcuttur. XVII. yüzyılın 60'lı yıllarında Jean Chardin, Şamahı'dan iki günlük yol mesafesinde, yani Abşeron Yarımadası'nda bulunan sonsuz yanan ateşlere tapan Pars-Gebrler hakkında bilgi verir. 1683 yılında Surahanı'da bulunan Engelbert Kempfer, ateşe tapanlar arasında Hindistan'a göç etmiş Parsların torunlarının da olduğunu yazar.
1689 yılında Azerbaycan’da yaşamış Fransız Cizvit Villot, Ateşgah mabedinin Hinduistler ve antik Parsların torunları olan Gebrler tarafından ziyaret edildiğini bildirir. 1733 yılında tapınağı ziyaret eden Alman gezgini Lerch, burada "12 Gebr veya ateşi seven antik Pars"ın yaşadığını yazar. 1747 yılında Bakü’ye seyahat eden J. Hanway de Ateşgah hakkında bilgi verir ve burada hizmet eden rahipleri Hindular, Parslar ve Gebrler olarak adlandırır. 1770 yılında Ateşgah’ı ziyaret eden S. Gmelin, tapınakta Hindular ve antik Gebrlerin torunlarının yaşadığını belirtir.
1820 yılında Fransız konsolosu Jacques François Gamba tapınağı ziyaret etmiştir. Onun ifadesine göre tapınağa "Zartichigay" denmiş ve orada Hindularla Zerdüşt'ün takipçileri olan antik Gebrler yaşamışlardır. Tapınak esasen Hindular tarafından kullanılsa da mimarisi geleneksel Hinduizm tapınaklarının mimarisinden önemli ölçüde farklıdır: tapınağın kendisi, her biri dünyanın farklı yönlerine bakan yarım daire şeklinde "Cahartağ" formuna sahiptir. Cahartağ tarzı ateş tapınaklarının inşası, Sasani döneminin tapınak mimarisiyle bağlantılı olup, özellikle imparatorluğun batı taraflarında yayılmıştır. Bu tip ateş tapınakları Ani'de (günümüzde Türkiye'nin Kars ili), Niasar'da (İran'ın İsfahan eyaleti) ve başka bölgelerde de inşa edilmiştir. C. Rassel'e göre, Bakü Ateşgahı, mevcut tapınak inşa edilmeden önce de Güney Kafkasya'da Zerdüştlüğün merkezi olmuş olabilir.