Azerbaycanlıların Ermenistan'dan Tehciri (1948–1953)
Tehcir edilenlerin sayısı

Bu süreçte Ermenistan'dan gelip Azerbaycan'a yerleşen Azerbaycanlıların sayısı hakkında farklı görüşler bulunmaktadır. Konunun karmaşıklığı, resmi olarak yer değiştirenlerin yanı sıra Ermenistan'dan Azerbaycan'a gönüllü olarak göç edenlerin sayısını tam olarak belirlemenin zorluğundan kaynaklanmaktadır. Ayrıca, resmi hesaplamalar sadece Kur-Araz bölgesine yerleşen Azerbaycanlıları bu sürecin bir parçası olarak kabul ederken, Ermenistan'dan resmi olarak tehcir edilen birçok kişi Kur-Araz Ovası dışındaki yerlere yerleşmiştir. Ermeni kaynaklarına göre, Kur-Araz ovasına yerleştirilenlerin sayısının 58,5 bin kişi olduğu belirtilmektedir. Sorunlardan biri, Sovyet resmi çevrelerinin her hanenin 5 kişiden oluştuğunu varsayarak hane sayısına göre hesaplama yapmasıdır ki bu bizim durumumuzda doğru değildir. Çünkü Ermenistan'da Azerbaycanlı hane başına düşen kişi sayısı Ermeni hane başına düşen kişi sayısını önemli ölçüde aşmaktadır. Bu durum tarihçi ve nüfus bilimci V. İ. Kozlov tarafından da doğrulanmaktadır. Ona göre, Ermenistan SSC'nin kırsal bölgelerinde yaşayan Ermeniler arasında doğum oranı oldukça düşükken, Azerbaycanlılar arasında bu oran önemli ölçüde daha yüksekti. Azerbaycan SSC Bakanlar Kuruluna bağlı Göç Dairesi'nin 1956 tarihli nihai raporuna göre, Ermenistan SSC'den Azerbaycan SSC'ye yerleştirilen Azerbaycanlıların sayısı 58.847 kişiydi (13.230 hane). Ancak tarihçi Esad Gurbanlı, hesaplamalarını Kozlov'un araştırmasına dayandırarak ve Ermenistan'da Azerbaycanlı hane başına düşen ortalama kişi sayısını 7-8 olarak kabul ederek, tehcir edilen kişi sayısının yaklaşık 100.000 civarında olduğunu tahmin etmektedir. Gurbanlı ayrıca bu iddiasını Ermenistan'daki Azerbaycanlıların doğal nüfus artış hızıyla ilişkilendirerek gerekçelendirmektedir:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | Nüfus dinamikleri ve Ermenistan SSC'deki Azerbaycanlı nüfusun çeşitli yıllardaki ortalama yıllık artışı incelendiğinde bu rakamın doğruluğu teyit edilmektedir. Tehcir arifesinde Ermenistan'daki Türklerin sayısının 170.000'i aştığı kaydedilmiştir. Resmi bilgilere göre, Ermenistan'dan 100.000'den fazla kişi tehcir edilmişse, tehcirden sonra Ermenistan'da 70.000'den fazla kişi kalmıştır. Ermenistan SSC'nin tüm nüfusuna ilişkin 1959 nüfus sayımı sonuçlarına göre, Azerbaycanlıların sayısı 107,7 bindi. Çeşitli yıllarda yıllık ortalama artış 3.0 binin üzerinde olmuştur. Tehciri takip eden yıllarda yıllık ortalama artış 2,1 iken mutlak azalma 1,16 olmuştur. Eğer 1949 ve 1959 yılları arasında Azerbaycan nüfusunun yıllık ortalama artışı 2,1 ise, Azerbaycan nüfusu 10 yılda 20.000'den fazla artmıştır. Tüm bu analizden, Azerbaycan SSC'ye taşınan nüfusun 100.000'in üzerinde olduğu, geri dönenlerin ise yaklaşık 10.000 ila 12.000 arasında olduğu sonucuna varılabilir. | ” |
Bahtiyar Necefov sürgün edilenlerin sayısı hakkında şunları bildirmektedir:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| “ | Azerbaycan Tarım Bakanlığı'ndan alınan bilgiye göre (Cumhuriyet Bakanlar Kurulu'na gönderilen 14 Ekim 1954 tarihli mektup), 1948-1953 yılları arasında Ermenistan'dan Kur-Araz ovasına 11.914 hane (53.000 kişi) yerleştirilmiştir. Ancak bu rakamlar tehcir mekanizmasının hala işlemekte olduğu 1954-1956 yıllarını içermemektedir. Buna ek olarak, bu belgenin Ermenistan'dan Kur-Araz ovasına resmi tehcir biletleri olmaksızın bağımsız olarak göç eden ve daha sonra dayanılmaz iklim koşulları nedeniyle dağlık ve dağ eteklerindeki bölgelere taşınan kolektif çiftçileri dikkate alıp almadığı bilinmemektedir. | ” |