Polonya tarihi (1945-1989)
Gomułka'nın sosyalizme giden yolu (1956–1970) > Polonya Ekimi

28 Haziran 1956'dan itibaren, sanayi şehri Poznań'daki işçiler, defalarca ama nafile bir şekilde yetkililere müdahale etmeleri ve kötüleşen durumlarını iyileştirmeleri için dilekçe verdi, maaşların düşürülmesine ve değişen çalışma koşullarına yanıt olarak greve gittiler ve isyan çıkardılar. Fabrika işçilerinin gösterileri, şehir çapında büyük bir protestoya dönüştü. 16 tank, 2 zırhlı personel taşıyıcı ve 30 araç, yerel bir askeri komutan tarafından karşı karşıya getirildi. Bazıları, yerel yönetim binalarına da giren protestocular tarafından ele geçirildi. İki gün süren çatışmalarda 57 kişi öldü ve birkaç yüz kişi yaralandı. Birkaç büyük askeri oluşum olay yerine girdi, ancak ordunun rolü esas olarak polis ve güvenlik güçlerinin eylemlerini desteklemekti.  Poznań radyo istasyonunda, Başbakan Cyrankiewicz geniş çapta duyurulan konuşmasında isyancıları uyardı ve tehdit etti: "...halkın yönetimine karşı elini kaldırmaya cüret eden, emin olabilir ki... yetkililer onun elini kesecek". Kargaşalar sırasında ve sonrasında resmi olarak gözaltına alınan 746 kişinin neredeyse %80'i işçiydi. Yetkililer, olayların Batılı ya da anti-komünist yeraltı merkezlerinin önceden tasarlanmış bir kışkırtma ve müdahalesi olduğu iddiasını ortaya çıkarmak için bir soruşturma başlattı. Bu çabalar başarısız oldu ve olayların kendiliğinden ortaya çıktığı ve yerel olarak desteklendiği keşfedildi. Poznań isyanının kalıcı etkisi, Polonya komünist partisi içinde ve onun Moskova ile ilişkisinde daha derin ve daha liberal bir yeniden düzenlemeye neden olmasıydı.
Temmuz 1956'da toplanan, protestolar ve şiddetle derinden sarsılan Merkez Komite'nin 7. Genel Kurulu, isimlerini toplandıkları yerlerden alan "sert yanlı" Natolin ve "reformist" Puławy fraksiyonları olarak iki gruba ayrıldı. Natolin fraksiyonu, "Stalin'in Yahudi koruyucularının" görevden alınmasını savunan, ancak kendileri de Stalinist sempati besleyen Franciszek Jóźwiak, Mieczysław Moczar, Zenon Kliszko ve Zenon Nowak dahil olmak üzere büyük ölçüde ordu ve devlet güvenliğindeki komünist yetkililerden oluşuyordu. Puławy fraksiyonundaki çoğu ise şimdi liberal reformcular ve Gomułka'nın iktidara dönüşünün destekçileri olan eski Stalinist fanatikler ve Gomułka'nın eski düşmanlarıydı. Rejim, son karışıklıklara yanıt olarak uzlaşmaya yöneldi: Poznań'lı işçiler için ücret artışları ve diğer reformlar açıklandı. Parti içinde ve aydınlar arasında, Stalinist sistemde daha geniş reform talepleri daha yaygın ve yoğun hale geliyordu.
Polonya Ekimi olarak bilinen dönemde yeni bir liderliğe ihtiyaç duyulduğunu fark eden Politbüro, hapisten salıverilen ve partiye geri dönen Gomułka'yı seçti ve Merkez Komite'nin 8. Genel Kurulu, onu Sovyet onayı olmadan PZPR'nin yeni genel sekreteri olarak seçti. Daha sonra Gomułka, Sovyet liderlerini Polonya'daki Sovyet etkisini koruyacağına ikna etti. Gomułka'nın yükselişinden önce, şüpheli Sovyet askeri hareketleri ve Polonya partisindeki karışıklığa tanık olmak ve etkilemek için Varşova'ya uçan Kruşçev liderliğindeki Sovyet üst düzey delegasyonunun gelişi gerçekleşmişti. Bazen çatışmalı karşılaşmalar ve müzakerelerden sonra, kısa süre sonra Moskova'ya döndüler ve Sovyet lideri, 21 Ekim'de Polonya'ya silahlı müdahale fikrinden vazgeçilmesi gerektiğini duyurdu. Bu konum, Sovyetlerin yeni Polonya liderliğini rahat bırakmasını talep eden komünist Çin'in baskısıyla güçlendirildi. 21 Ekim'de Varşova'da Gomułka'nın iktidara dönüşü tamamlandı ve Polonya'da ulusal komünizm çağına başladı. Gomułka, Stalinizmi ortadan kaldırma sözü verdi ve kabul konuşmasında, kulağa sosyal demokrasi gibi gelen çok sayıda reformist fikir öne sürerek, solcu revizyonistlere ve Polonya toplumundaki diğerlerine komünist devletin her şeye rağmen reforme edilebilir olduğuna dair umut verdi. Revizyonistler, kısa bir süre önce Poznań'da yenilen işçi hareketini temsil etmeye can atıyorlardı. Ana hedefleri, devlet işletmelerinde siyasi özgürlük ve özyönetimdi. Bununla birlikte, Doğu Avrupa'daki Sovyet etkisinin sonu görünürde değildi. 14 Mayıs 1955'te, daha önce kurulan NATO'ya karşı koymak için Polonya'nın başkentinde Varşova Paktı imzalandı.
Polonya Silahlı Kuvvetlerinde görev yapan birçok Sovyet subayı görevden alındı, ancak çok az sayıda Stalinist yetkili Bierut döneminin baskılarından yargılandı. Puławy fraksiyonu, çoğu Yahudi olan Stalinist yetkililerin toplu yargılamalarının Yahudilere karşı düşmanlığı kışkırtacağını savundu. Konstantin Rokossovski ve diğer Sovyet danışmanları evlerine gönderildi ve Polonya komünist kurumu ve sistemi daha bağımsız bir yönelim aldı. Jeopolitik gerçeklerin bilincinde olan Gomułka, Sovyet birliklerinin Polonya'da kalacağını ve hiçbir açık Sovyet karşıtı eyleme izin verilmeyeceğini kabul etti. Bununla birlikte, Polonya-Sovyet ilişkilerini resmîleştirdi ve Aralık 1956'da imzalanan bir Sovyet-müttefik devlet askeri işbirliği anlaşması için benzeri görülmemiş bir anlaşma yaptı ve Sovyet kuvvetlerinin Polonya'da konuşlandırılmasının "Polonya devletinin egemenliğini hiçbir şekilde ihlal edemeyeceğini ve Polonya Halk Cumhuriyeti'nin iç işlerine karışmalarına yol açamayacağını" bildirdi. Böylece Polonya, 1956 Macar Ayaklanması'nı ezen türden bir Sovyet silahlı müdahalesi riskinden kurtuldu. Gomułka, Sovyetleri kendi iç hareket alanı için kariyeri boyunca sadık desteğiyle ödüllendirdi. Birleşmiş Milletler'deki Polonya delegasyonu, Kasım 1956'da Sovyetlerin Macaristan'a müdahalesini kınayan oylamada çekimser oy kullanarak bir başkaldırıda bulundu.
Leszek Kołakowski, Stanisław Ossowski ve Adam Schaff gibi çoğu savaş öncesi Lwów-Varşova okuluyla ilgili olan bazı Polonyalı akademisyenler ve filozoflar tarafından, Polonya tarihi ile Marksist ideoloji arasında bir köprü oluşturmak ve belirli bir Polonya Marksizmi biçimi geliştirmek için tekrarlanan girişimler oldu. Bu tür çabalar, rejimin Sovyet parti çizgisinden çok fazla saptığı için Sovyetler Birliği'nin gazabını riske atma konusundaki isteksizliği nedeniyle bastırıldı. Önde gelen bir revizyonist olan Kołakowski, 1957'de Gomułka tarafından sözlü saldırıya uğradı, partiden ihraç edildi ve 1968'de göç etmek zorunda kaldı  Diğer tanınmış revizyonistler arasında Włodzimierz Brus, Bronisław Baczko, Zygmunt Bauman ve Krzysztof Pomian vardı. PZPR müesses nizamı onları sosyalist taklidi yapan, kapitalist sosyal demokrasinin gerçek destekçileri olarak gördü.