Manna Krallığı
Manna'da Din

Manna halkının dini inançları hakkında yazılı kaynaklardaki bilgiler son derece sınırlıdır. Bu kaynaklarda Urmiye Gölü havzasının eski sakinlerinin taptığı tanrıların adları geçmez, tapınakların adı verilmez. Eldeki birkaç bilgi, Mannalıların şehirlerinde çeşitli tapınaklar olduğunu ve bu tapınaklarda tanrı heykellerinin yer aldığını düşünmemize olanak tanır. II. Assurnasirpal, Zamuada ele geçirilen ganimeti sayarken, Zamua’da Ameka’nın başkenti Zamri’de ele geçirilen putlardan da bahseder. II. Sargon, Mannalıların kral Ullusunu ile birlikte Aşşur'a ve kendi tanrılarına şükran duası ettiklerini belirtir:
"Onlar benim krallığıma Aşşur'un ve yaşadıkları ülkenin tanrılarının huzurunda hayır duası ettiler."
Arkeologlar, Hasanlıtepe'de yapılan kazılarda ortaya çıkarılan yerleşim yerlerinden birinin bir tapınak olduğunu düşünüyorlar. Bu binanın ortasında tuğla bir platform vardı ve muhtemelen getirilen kurbanlar burada yakılıyordu. Duvarlardan birinin dibinde, üzerinde bir üçayaklı demir kandil yerleştirilmiş bir basamaklı platform keşfedildi.
Yerel halkın dini inançları hakkında maddi kültür kalıntıları daha fazla bilgi sağlar. Defin adetleri, seramik ve metal eşyalar, silindirik mühürler ve diğer nesneler üzerindeki tasvirler halkın manevi yaşamının özelliklerini yansıtır.
Hasanlıtepe'de bulunan altın kadehin üst kısmındaki tasvirler, tanrılara ibadeti ve kurban sunmayı özellikle parlak bir şekilde gösterir. Katırlar ve öküzlerin çektiği üç savaş arabasını, uzun eteği olan, kısa kollu püsküllü kıyafetler giymiş tanrılar sürmektedir. Tanrıların saçları beline kadar uzanır. Tanrılara doğru ilerleyen iki figür, muhtemelen rahiplerdir—biri kadehten şarap dökme törenini gerçekleştirirken diğeri ibadet ediyormuş gibi ellerini önünde tutar. İki hizmetçi, onların arkasından kurbanlık koyunlar getirir. Onlar da tanrılar ve rahipler gibi giyinmişlerdir, ancak saçları omuzlarına kadar kesilmiştir.
Bu tasvir kompleksi, tanrılara şarap adama töreninin gerçekleştirilmesi, hava koşullarının mahsul için uygun olması adına dualar edilmesi ve kurbanlar sunulmasıyla ilgili verimlilik mitleriyle bağlantılıdır. Kadeh üzerindeki tanrıların başlıklarında kanat ve boynuza benzer şekiller vardır. Hasanlitepe'de kanatlı bir tanrı başının kabartma tasviri bulunan bir mina parçası keşfedilmiştir. Kanatların varlığı, bu bölgede yaygın olan Hurriler'e ait bir gelenek olarak kabul edilir.
Altın kadeh üzerindeki tasvirlerden ilk tanrıyı, tufan ve savaş tanrısı olarak tanımlayabiliriz ki onun simgesi öküzdür. Bu tanrı, Asurluların tanrısı Adad, Urartuluların tanrısı Teişeba ve Hurrilerin tanrısı Teşşeba (Teşub) ile örtüşmektedir. Katırların çektiği savaş arabalarının sürücüleri ise Mezopotamya tanrıları olan Güneş tanrısı Şamaş ve Ay tanrıçası Sin ile karşılaştırılabilir. Mezopotamya tasvirlerinden görüldüğü gibi, bu tanrılar sıklıkla Adad tanrısına eşlik ederler. Üçü bir arada, doğanın iyi güçlerinin temsilcisi olan bir tanrı üçlüsünü oluştururlar. Genellikle mitolojik hikâyelerde iyi güçler, kötü güçlerle karşılaştırılır ve kötü güçlerle sürekli mücadele edilir. Eski halk, vahşi ve evcil hayvanlara doğaüstü güçler atfeder, bazılarını tanrıların sembolü, müttefiki ya da düşmanı olarak kabul ederlerdi.
Mezopotamya ve Küçük Asya tanrılarıyla olan benzerlikler, Urmiye Gölü havzasındaki bölgeler ile sınır komşusu olan bölgeler arasında var olan komşuluk ilişkileri ve bağlantılar sayesinde mümkün olmuştur, ancak incelenen bölgede Asur ya da Urartu tanrılarının tam olarak aynı olan tasvirleri bulunmamıştır. Bilinir ki, neredeyse tüm eski halklar arasında doğa güçlerine tapınma yaygındı, ancak bu güçler her seferinde yerel koşullara ve adetlere uygun olarak tasvir edilirdi.
İncelenen bölgenin eski halkının inançlarında hayat ağacına tapınma büyük bir yer tutuyordu. Bu, Hasanlıtepe, Marlıktepe ve Ziviye'de yaşayan eski halkın sanatında da yer bulmuştur. Sanatçıların yaptığı birçok metal ve kemik eşya, mühürlerde hayat ağacı ve yanında ayakta duran ya da diz çökmüş hayvanlar tasvir edilmiştir. Hasanlitepe'den bulunan kap parçalarından birinde, Marlıktepe'den çıkan mühürlerde ağacın önünde duran dağ keçisinin tasviri vardır. Marlıktepe'de bulunan kadeh üzerindeki tasvirde de hayat ağacının yanında kanatlı öküzler yer alır. Ziviye'de keşfedilen altın pektoralin üst kısmında stilize edilmiş hayat ağacı, yanında ön ayaklarını kaldırmış dağ keçileri, alt kısımda kanatlı öküzler tasvir edilmiştir.
Hayat ağacına tapınma, Yakın Doğu'da yaygın bir motiftir. Hayat ağacı, doğanın ölüm ve dirilişini, eski halkların ahiret inancını simgeliyordu. İlgili dönemin defin adetleri de bunu destekler. Ölüler, hayatta kullandıkları ve öteki dünyada yaşamlarını sürdürmek için ihtiyaç duyacakları her şeyle donatılırdı. Mezarlarına silahlar, süs eşyaları, içinde yiyecek ve içecek bulunan birçok kap konulurdu; bazen bu yiyecek ve içecek kalıntılarına da rastlanır. Mezarlar, dini törenlerde kullanılan ve içinde kutsal su bulunan uzun boyunlu kaplarla doldurulurdu. Merhumun başucuna kurbanlık hayvanlar yerleştirilirdi. Bu dönemde halkın yaşamında atın özel bir yeri vardı. At, kuşkusuz kutsallaştırılmıştı. Marlıktepe, Kaluraz ve Şahtahtı nekropolünde bulunan materyaller, atların ayrı mezarlara gömüldüğünü göstermektedir.
Efsanevi özelliklere sahip oldukları düşünülen atların tasvirlerine sanatçıların yaptıkları eşyalarda da rastlanır. Materyaller, Urmiye çevresindeki bölgelerde tanrıların panteonunun var olduğunu, halkın tanrılara taptığını, tapınaklarda ibadet edildiğini, kurbanlar kesildiğini ve dini ayinlerin icra edildiğini göstermektedir.