Mesih efsanesi teorisi
Önde gelen temsilcileri > 20. yüzyıl

20. asrın başlarında Mesih Efsânesi savunucusu yazarlar, genellikle İsa'nın hiç var olmadığını savunan liberal ilahiyatçıların görüşleri üzerine binâ ettikleri argümanlarıyla İsa'nın tarihselliğine karşı argümanlar geliştirdiler. Özellikle Markos ve farazî Q inciline odaklandılar. Mesih Efsânesi teorisyenleri, 20. asrın başlarında gelişme gösteren dinler tarihi alanındaki çalışmalarda Hristiyanlığın doktrinlerinin Filistin Museviliği yerine Eski Yunan ve Doğu gizem tarikatlarında kökenleri olduğuna dair bulguları kullandılar. Joseph Klausner o zamanlardeki durumu şu cümlelerle özetledi, “Kutsal Kitap araştırmacıları tarihsel İsa’da Musevilikle ilgisi olmayan bir unsur bulmak için ellerinden gelen çabayı gösterdiler, fakat İsa ile ilgili tarihsel veriler içinden bu konuda neredeyse hiçbir şey bulamadılar, çünkü İsa ile ilgili tarihsel kanıtlar neredeyse yok denecek kadar azdır. Bu yüzden bu asrın başlarında, 18. ve 19. asırda ortaya çıkan ‘İsa’nın hiç var olmadığı’ görüşünün tekrar popülerlik kazanmasına şaşırmamak gerekir."
Toplumsal insanbilimci James George Frazer'ın çalışmaları bâzı Efsâne teorisyenlerini etkiledi, bununla birlikte Frazer, İsa'nın mevcudiyetini inkâr etmiyordu. 1890'da Altın Dal'ın birinci baskısını yayımladı. Bu eserde dinî inançların ortak özelliklerini tespit etmeye çalışıyordu. İsa'nın hayat hikâyesinin Hristiyanların icat ettiği bir kurgu olduğunu savunan birçok yazar için Frazer'ın eseri başlıca kaynaklardan birisi hâline geldi. Birçok kişi onun da bir Efsâne teorisyeni olduğunu iddia etmeye başladı. Bunun üzerine adı geçen eserin 1913 baskısında Frazer açıkça, Efsâne teorisi savunucusu olmadığını, tarihsel İsa savunucusu olduğunu dile getirdi.
1900'de, İskoç milletvekili John Mackinnon Robertson, İsa'nın hiç var olmadığını ve milâdî birinci asırdaki Mesihçi bir toplumsal hareketin icâdı olduğunu savundu. Robertson'un görüşüne göre, dinî topluluklar devrin toplumunun ihtiyaçlarının gerektirdiği özelliklere sahip yeni tanrılar icat ederler. Roberston, çok eskiden beri kökeni Yuşâ'ya dayanan bir Musevî mezhebinin kuzu ve koç ile sembolize edilen bir güneş tanrısına tapındığını ve aynı mezhebin devamı olan nesillerin Nasıralı İsa'yı icat ettiğini öne sürdü. Robertson, Mesih Efsânesi'nin muhtemel kökenine dair bir kaynağın, M.Ö. 100 civârında infaz edildiği Talmud'da dile getirilen İsa Pandera olabileceğini savunur. Robertson, Pavlus'un mektuplarını elimizde kalan en eski Hristiyan metinleri olarak kabûl eder, bununla beraber tarihsellik unsuru içermek yerine ilahiyat ve ahlâk ile ilgili olduğuna dikkat çeker. Oniki Havari'den bahseden rivâyetlerin ve Ekmek Şarap Ayini ibâdetinin Pavlus gibi sonradan Hristiyanlığa geçiş yapan misyoner Yahudilerin etkisiyle Hristiyanlığın içinde yer edindiği savunur.
İngiliz okul müdürü George Robert Stowe Mead, Did Jesus Live 100 B.C.? kitabında, diğer Efsâneci teorisyenlerden farklı bir yaklaşım sergiledi. 1903'te yayımlanan kitabında Mead, İsa'nın yaşadığını fakat zannedilenden bir asır önce, M.Ö. 100 civârında yaşadığını savundu. Mead, teorisini Talmud'a dayandırdı, Talmud'un, İsa'nın çarmıha gerildiğini anlattığı vakanın tarihinin M.Ö. 100 civârına denk geldiğine işâret eden Mead'e göre bu bir asırlık fark Hristiyan incillerinin tarihselliğe dayanmayan efsâneler olduğunu gösteriyor. Tom Harpur, Mead'in Efsâneci teoriye etkisini Bruno Bauer'in ve Arthur Drews'un durumuna benzetiyor. Robert M. Price, Mead'i İsa'nın hayatını Kanonik incillerin anlattığından farklı bir zaman diliminde olarak işaret eden teorisyenlerden birisi olarak sınıflandırır.
1909'da öğretmen John Eleazer Remsburg The Christ (Mesih) kitabını yayımladı (2007'de NuVision Publications tarafından yapılan yeni baskısında kitabın adı The Christ Myth (Mesih Efsânesi) olarak değiştirildi). Kitapta muhtemel tarihsel İsa (Nasıralı İsa) ile İncillerdeki İsa (Beytüllahimli İsa) arasında bir ayrım yapılır. Remsburg'un fikri, tarihsel İsa'nın yaşamış olması için mâkul sebeplerin olduğu fakat Hristiyanlığın Mesihi'nin efsânevî bir kurgu olduğu eksenindedir. Remsburg, İsa'nın yaşadığı varsayılan asır içinde veya ondan bir asır sonra eser yazmış olan ve eğer kanonik incillerde anlatılanlar gerçeklere uygun ise eserlerinde İsa'dan bahsetmiş olması gereken fakat ondan hiç bahsetmemiş olan 42 yazardan oluşan bir liste hazırladı. Daha sonraki incelemelerde tespit edilen destekleyici kanıtlar, yazarın eserinin sonraki baskılarına eklenen bir bölümde sunulmaktadır.
1909'da Alman felsefe profesörü Christian Heinrich Arthur Drews The Christ Myth (Mesih Efsânesi) eserini yazdı. Eserinde Hristiyanlığın aslında bir Yahudi mistik mezhebi olup daha sonra Yunan felsefesinin ve hayat-ölüm-yeniden doğuş tanrılarının bazı unsurlarını benimseyerek yayılma gösterdiğini dile getirir. Daha sonraki eserleri The Witnesses to the Historicity of Jesus (1912) ve The Denial of the Historicity of Jesus in Past and Present (1926) Drews muasırı olan Kutsal Kitap uzmanlarının çalışmalarını ve diğer Efsâne teorisyenlerinin çalışmalarını ele aldı ve netice olarak tarihsel İsa'nın efsânevî bir karakter gösterdiğini öne sürdü.  Drews, kendisini Aryanizm uğruna tarihsel İsa'nın varlığı aleyhine çalışma yapan bir antisemitik olarak nitelendiren Nikolay Berdyayev’den eleştiri aldı. Drews, sunduğu tezlere karşı çıkan ilahiyatçılar ve tarihçilerle kamuya açık bir seri münazaraya katıldı.
Drews’un eseri Sovyetler Birliği’nde elverişli bir ortam buldu. Bu ülkede Marksist-Leninist ateizm öğreti ülkenin resmi din politikasıydı. Sovyet lider Lenin, din yanlısı aydınlanma karşıtlarıyla yaptıkları mücâdelede Drews gibi yazarlarla ittifak hâlinde hareket etmelerinin mecbûrî olduğunu savundu. Drews’ün The Christ Myth kitabının birkaç baskısı Sovyetler Birliği’nde basıldı ve okul kitaplarında ve üniversite ders kitaplarında Drews’ün tezlerine yer verildi. “Mesih hiç yaşadı mı?” konulu kamuya açık münazaralar düzenlendi ve kilise teşkilâtının üyeleri ile bu konuda münâzaralar yapıldı. Drews, Mesih'in hiç yaşamadığını ve Pavlus tarafından icat edildiğini ve Hristiyanlığın Vaftizci Yahya’nın takipçileri arasında zuhur eden bir mezhepsel bölünme olduğunu savunan Fransız filozof Paul-Louis Couchoud’ya têsir etti. Sorbonne Koleji’nde görev yapan ateist bir profesör olan Charles Guignebert, ilk önce Review of History of Religions (Dinler Tarihi İncelemesi) dergisinde (1926’da) daha sonra da Jesus (İsa) adındaki kitabıyla (1933'te) Couchoud’nun teorisini eleştirdi ve İsa’nın tarihselliğini savundu.
1927’de Britanyalı filozof Bertrand Russell Why I Am Not a Christian? (Neden Hristiyan Değilim?) konuşmasında şunları vurguladı: “İsa’nın tarihsel olarak var olduğu gerçekten şüpheli bir durum arzediyor. Eğer gerçekten var olduysa bile onun hakkında bildiğimiz bir şey yok. Dolayısıyla çok çetrefilli bir mesele olan tarihsellik meselesi beni endişelendirmiyor, benim için her şey apaçık ortada.” Bununla birlikte Russell, bu konudaki fikrini geliştirmeye mâtuf bir çalışma yapmadı.
1970'te Britanyalı arkeolog ve dilbilimci John M. Allegro, Hristiyanlığın bir şaman tarikatı olarak ortaya çıktığını savundu. The Sacred Mushroom and the Cross (1970), The Dead Sea Scrolls and The Christian Myth (1979) kitaplarında Allegro ilk dönem Hristiyanlığa atfedilen hikâyelerin aslının sanrıveren mantarlar kullanan bir gizli Esseni tarikatına dayandığını ve Yeni Ahit'in bu şaman tarikatının şifreli vakâyinâmeleri olduğunu öne sürdü. Allegro, Hristiyan kanonik incillerinin yazarlarının Esseni düşünce sistemini anlayamadıklarını, duydukları hikâyeleri incillerde kayda geçirirken incil yazarlarının Ölü Deniz Yazmaları'nın anlamını çözemediklerini savundu. Bu temel üzerinden yola çıkan Allegro, Hristiyan geleneklerinin, aslen Ölü Deniz Yazmaları'nın yanlış anlaşılması üzerine binâ edilmiş olduğunu savundu. Ayrıca kendisi, incillerdeki İsa'nın, Ölü Deniz Yazmaları'nda geçen ve çarmıha gerilen Doğruluk Öğretmeni olduğunu savundu. Mark Hall, Ölü Deniz Yazmaları'nın tarihsel İsa'nın hiç var olmadığını kanıtladığını Allegro'nun öne sürdüğü yorumunu yapar.
Galli târihçi Philip Jenkins, Hristiyanlığın kökenine dâir Allegro'nun şaman tarikatı teorisini sertçe eleştirdi. Jenkins, Allegro'nun, gerçekte alıntıladığı gibi olmayan metinlere dayanarak teori üreten garip bir uzman olduğunu dile getirdi. Jenkins The Sacred Mushroom and the Cross kitabı hakkında nitelikli bir akademisyen tarafından üretilmiş en gülünç eser olduğu nitelemesini yaptı. Kitaba gösterilen tepkiler üzerine Allegro'nun yayımcısı kitabı yayımladığı için özür diledi. Allegro ise akademik kürsüsünden istifâ etmeye zorlandı. 2006'da yayımlanan bir makâlede, Allegro'nun eserinin Mesih Efsânesi teorisi konusunda çalışma yapan ana akım akademisyenler tarafından yeniden değerlendirilmesi çağrısında bulunuldu. 2009 Kasım'da Boston Üniversitesi'nden Carl Ruck tarafından yazılmış 30 sayfalık bir ilâve bölümle, kırkıncı yıl anısına The Sacred Mushroom and the Cross yeniden basıldı.
İngiliz Almanca profesörü George Albert Wells Mesih Efsânesi teorisi üzerinde etkili olan eserler verdi. Yeni Ahit uzmanı Graham Stanton'a göre Wells, The Jesus of the Early Christians (1971), Did Jesus Exist? (1975), The Historical Evidence for Jesus (1982), The Jesus Legend (1996), The Jesus Myth (1999), Can We Trust the New Testament? (2004) ve Cutting Jesus Down to Size (2009) eserlerinde Mesih Efsânesi teorisi hakkında en temelli ve gelişmiş argümanları ortaya koydu. Britanyalı ilâhiyatçı Kenneth Grayston bütün Hristiyanlara, Wells tarafından ortaya konulan zor durumları kabûl etmeleri çağrısında bulundu.
Wells 1971,1975 ve 1982'de yayımlanan ilk üç eserinde meseleye bakışının ana çerçevesini ortaya koydu. Görüşlerinin temelini, kanonik incillerin İsa'nın vefatından onyıllar sonra İsa ile hiç görüşmemiş olan yazarlar tarafından kaleme alınan kaynaklar olduğu hususunda Yeni Ahit uzmanlarının fikir birliğine dayandırır. Ayrıca Wells, kanonik incillerin, bizzat Hristiyan ruhuyla ve belirli bir ilahiyat doktrinini yayma misyonu çerçevesinde kaleme alınmış olduğunu ve mâkul bir insanın, ancak Hristiyan teşkilâtından ve doktrininden bağımsız kaynaklar tarafından doğrulandığında kanonik incillerde anlatılanları inanılır bulmasının beklendiğini vurgular. Wells ayrıca Pavlus ve diğer kanonik mektup yazarlarının -diğer bir tâbirle ilk Hristiyan yazarların- İsa'nın miladî birinci asrın başlarında yaşadığına dâir hiçbir kanıt ortaya koyamadıklarını dile getirir. Örneğin, kanonik mektuplarda İsa'nın soyu, doğum yeri, öğrettiği değerler, yargılanması veyâ çarmıha gerilmesi hakkında hiçbir tarihsel bilgi yer almaz.  Wells'e göre ilk Hristiyanların İsâsı tam bir efsâneydi. Bu efsânenin ya da mitolojinin kaynaklarını ise İsrailoğullarının hikmet geleneğindeki tasavvufî meseleler teşkil ediyordu. İncillerde anlatılan hikâyeler ise tasavvufî meselelere dayanarak daha sonra üretilen kurgusal tarihsellikten ibâretti. Bu görüşe göre, Yeni Ahit'in esâsını oluşturan yazılı eserlere göre Meryem oğlu İsa “geçmişte ne zaman yaşadığı belli olmayan ve yeryüzünde kısa bir süre bulunmuş olan, doğaüstü niteliklere sâhip bir kişiydi”.
The Jesus Myth kitabında Wells iki İsa anlatısının bir anlatının içinde kaynaştırılmış durumda olduğunu yazar. Buna göre, Pavlus'un efsânevî İsâsı ile öğretileri -Matta ve Luka'nın aslını barındıran- Q incilinde kayda geçirilmiş olan tarihsel İsâ kaynaştırılarak Hristiyanlığın İsâsına dönüştürüldü. Kutsal Kitap uzmanı Robert Van Voorst, Wells'in bu argümanıyla daha önceki savunduklarından geri adım atmış olduğu yorumunu yaparken, aynı argümanla ilgili olarak Doherty, kanonik İsânın var olmadığına dâir başka bir örnek teşkil ettiği yorumunu yapmaktadır. Carrier ise Stanford Üniversitesi'nde 30 Mayıs 2006'da yaptığı sunumda adı geçen esere ve Can We Trust the New Testament eserine yaptığı eleştirisinde The Jesus Mythi efsâneciliği destekleyen bir eser olarak tasnif etmektedir. Paul Rhodes Eddy ve Gregory A. Boyd da The Jesus Mythi bir Mesih Efsânesi teorisi kitabı olarak kabûl etmektedir.
Wells, kendisini İsâ'nın mevcûdiyetini kabûl edenler sınıfında kategorize etmektedir. Wells, Pilatus'un idâresinde yaşanan İsâ'nın infâzı anlatısının târihsel bir vakâ olmadığını savunmaktadır. 2000'de Wells bir yazısında şunları dile getirdi: “J. D. G. Dunn 1985’te o zamana kadarki çalışmalarım hakkında, benim akla yatkın olmayan bir tarzda, Pavlus’tan itibâren 30 sene içinde incillere kaynaklık eden insanlarda hiç vâr olmamış bir İsâ ile ilgili bir gelenekler karmaşasının gelişmiş olduğunu varsaydığım eleştirisinde bulunmuştu (The Evidence for Jesus, s. 29). Bugün itibâriyle bu hususla ilgili görüşüm şudur: Bu karmaşa tamâmen Pavlus sonrasına âit bir karmaşa değildi (Q incili ilk kez MS 40 civârında ortaya çıkmış olabilir) ve tamâmen de mitolojik değildi. Benim gördüğüm kadarıyla esas nokta şudur, elimizdeki bilgilerde hakikî olan İsâ kişiliği kanonik mektuplardaki ölen ve dirilen Mesih ile aynı kişilik değildir.
Mesih Efsânesi teorisinin başka önde gelen bir temsilcisi ise Alvin Boyd Kuhn’dur. Kendi yayınevini kurarak dinler târihi üzerine 150’den fazla kitap ve makale yazıp yayımlayan Kuhn ABD’de ve Kanada’da 2000’den fazla kamuya açık ders düzenledi. Massey ve Higgins’den etkilenmiş olan Kuhn, Kutsal Kitap için Mısırca bir köken bilimsel öneride bulundu ve kanonik incillerin târihsel olmadığını, sembolik olduğunu ve kilise öncülerinin milâdî üçüncü asırdan itibâren Yeni Ahit’i yanlış yorumlamaya başladıklarını savundu. En çok bilinen yapıtı A Rebirth of Christianity’yi ölümünden az zaman önce 1963’te yazdı.
Mesih Efsânesi teorisi SSCB’de de kısa süren bir ilgi gördü. Teori, Sergey Kovalev, Alexander Kazhdan, Abram Ranoviç, Nikolay Rumyantsev, Robert Vipper ve Yuri Frantsev tarafından savunuldu. Daha sonra, bununla birlikte, Kazhdan’ın da aralarında bulunduğu birkaç uzman mitolojik İsa ile ilgili görüşlerinden vazgeçtiler ve Sovyet üniversitelerinde 1980 itibâriyle bilindiği kadarıyla Mesih efsânesini savunan sadece Yosif Krıvelev kaldı.