Bizans ikonoklazmı
İkona tartışmaları ve ikonoklazmın nedenleri

Kilise Babalarının doktrinlerine göre ikona, kavranabilir dünyanın somut bir suretidir. Buna paralel olarak gerçek dünyanın bir yansımasından ibarettir ve asıl surete benzerlikleri nedeniyle özel bir önemi haizdirler. Bu temel teorinin yanı sıra erken Hristiyanlık dönemine ait Luka anlatısı da ikonaların kutsiyetine dair önemli bir referans noktasıdır. Anlatıya göre Luka, Meryem ve çocuk İsa'nın resmini yapmış, bu tür ikonalar ve daha sonraki bütün kopyaları kutsal niteliklerini Luka'nın bu resminden almıştır. Öykünün öznesinin "hem bir şehit hem de bir aziz olan Luka olması" ikonaların kutsiyetini ve meşruiyetini tartışılmaz kılmaktaydı. Bir başka anlatıda ise Luka henüz Meryem hayattayken onun bir tasvirini yapar ve Meryem bundan memnun kalır. İkonoklazm araştırmacılarına göre, tasvir yapılmasının Meryem gibi kutsal bir kişi tarafından memnuniyetle karşılandığı bu öykü de ikonofiller için önemli referanslardan biri olmuş olmalıdır.
İkonofillerin öne sürdüğü bir diğer yaklaşım tasvirlerin didaktik amaçlı kullanımına ilişkin olandır. Okuryazarlık oranının düşük olduğu Geç Antik Çağ ve Orta Çağ'da Kitâb-ı Mukaddes'in içeriğinin okuma yazma bilmeyenlerce anlaşılmasını sağlamak amacıyla görselleştirilmesi Batı Hristiyanlığında benimsenmiş ve Papa I. Gregorius'un vaazlarında kutsal metinlerin tasvirler yoluyla insanlara aktarılmasını teşvik etmesi bu konuda önemli bir eşik olmuştur. 6. yüzyılın sonlarında Marsilya piskoposu bütün ikonaların kiliselerden çıkartılıp yok edilmelerini emretmişti. Papa I. Gregorius mektubunda, beşeri hiçbir şeye aşırı sevgi beslenemeyeceğinden bahsederek buna dair çabasından dolayı Marsilya piskoposunu övmüş ancak tasvirleri tahrip etmesinden dolayı da kınamıştır. Çünkü piskopos böyle yaparak tarih eğitimi alacak imkânı ve okuma yazması olmayanları, okuyarak öğrenemeyecekleri şeyleri duvarlardaki resimlere bakarak öğrenme fırsatından mahrum bırakmıştı. I. Gregorius'un ve diğer pek çok diğer kişinin gözünde bu tasvirler halkın eğitimi hususunda birer araçtılar. Batı'daki ikona sanatı da bu nedenle öyküleyici olarak gelişmişti fakat Bizans sanatında görülen ikonalar sembolikti. Buna rağmen papa gibi önemli birinin bu yaklaşımı öne sürmesi, ikonaların her reddedildiği dönemde bir dayanak noktası olarak kullanılmıştır.
5. yüzyıldan itibaren olağanlaşan ikona kullanımı, 6. ve 7. yüzyıllarda kutsal kişiler ile ilahi iletişim kurmanın bir aracısı olarak görülmekten çıkarak kendi başına ilahi ve cismani nitelik taşıyan kutsallar olarak tapınılır hâle gelmiş; buna uygun olarak ikonaların ağladığına, kanadığına, konuştuğuna dair rivayetler oluşmuştu. Bacağına ok atılan Meryem ikonasının çığlık atması, göğsüne bıçak saplanan İsa ikonasının durmaksızın kanaması gibi rivayetler halk arasında yaygındı. Aynı şekilde ikonalar şifa arayışında da önemli hâle gelmiş, insanlar ikonaların önünde secde edip onlara yüz sürerek, ikonalardan kazıdıkları parçaları su ile karıştırıp içerek şifa arar olmuşlardı. Bu rivayetlerin dilden dile aktarılması, zamanla iç içe geçmiş farklı rivayetler de ortaya çıkarmaktaydı. Filistin'de bir Yahudi'nin İsa ikonasına mızrak saplamasına dair olan rivayet buna örnektir. Anlatıya göre Yahudi kişi, İsa ikonasına mızrağını sapladığı anda ikonadan kan akmaya başlar; bu kanı yüzüne süren körler görmeye başlar, sakatlar ilgili uzvuna sürdükten sonra iyileşir. İnanışa göre bu mızrak, Birinci Haçlı Seferi sırasında bulunmuş, daha öncesinde Berkyaruk'a mağlup olarak geri çekilen Haçlı kuvvetleri Kutsal Mızrak sayesinde kuvvetlenerek düşmanlarını alt etmiş ve daha sonrasında emaneti I. Aleksios'a göndermişlerdir.
İkonoklastların savlarını hangi sebepler üzerine inşa ettikleri, bu fikri savunan yazmaların yok edilmesi nedeniyle günümüzde net olarak bilinmemekle birlikte birçok varsayım türetilmiştir. Bu konuyu irdeleyen kimi araştırmacılar ikonoklazm politikasının temelinde dinî sebeplerin yattığını belirtirken diğer bir kısım ise sebeplerin siyasi ve sosyal yönüne de dikkat çekmişlerdir. Yunan Bizans tarihçisi Konstandinos Paparrigopulos'a göre kutsiyet atfedilen eşyaları yasaklayan, manastırların sayılarını düşürürken temel Hristiyan öğretilerine dokunmayan dinî reformun yanında sosyal ve siyasi nedenler de bulunmaktaydı. İkonoklast imparatorların amacı halkın eğitimini din insanlarının elinden almaktı ve bu imparatorlar, toplumun en aydın kesimini oluşturan yüksek seviyedeki dinî kişiler ile ordu tarafından desteklenmekteydiler. İkonoklast reformların en nihayetinde başarısız olmasının sebebi halkın sıradan insanlar, özellikle de kadınlar ve keşişlerden oluşan çoğunluğunun ikonalara bağlı olması ve reformlara aşırı derecede düşmanlık beslemelerine dayandırılmalıdır. Görüşlerini bu şekilde özetleyen Paparrigopulos, konuyu çok yönlü olarak irdelemesi ile bunu gerçekleştiren ilk tarihçi olmuştur.
İkonoklazma dinî bakış açısından yaklaşan varsayımlardan birine göre ikonoklastlar inançları gereği tasvirlere ibadeti yasak olan ve bu tarz teşebbüslere karşı çıkan Yahudilikten etkilenmiştir. Musa'nın halkına duyurduğu On Emir, "Oyma putlar yapmayacaksın ve onlara tapınmayacaksın." diye emretmekteydi ve yukarıda sözü edilen ikonalardan şifa dileme, ikonaların konuşması ve kanaması gibi inançlar bu emir gereğince putperestlik olarak yorumlanmıştır. Bu yasak, Eski Ahit'in Çıkış kitabı 20. babındaki "Kendine yukarıda gökyüzünde, aşağıda yeryüzünde ya da yer altındaki sularda yaşayan herhangi bir canlıya benzer put yapmayacaksın. Putların önünde eğilmeyecek, onlara tapmayacaksın. Çünkü ben, tanrın Rab, kıskanç bir tanrıyım." ayetinde açıkça belirtilmekte ve Tesniye kitabının 4. ile 5. bablarında da çok kez tekrarlanmaktaydı. Ayrıca Pavlus'un Romalılara mektubunda da "Akıllı olduklarını ileri sürerken akılsız olup çıktılar. Ölümsüz Tanrı'nın yüceliği yerine ölümlü insana, kuşlara, dört ayaklılara, sürüngenlere benzeyen putları yeğlediler." denilerek tasvir yapmanın yanlışlığı üzerinde durulmaktaydı.
Kitâb-ı Mukaddes'tekine benzer bir etki, 7. yüzyılın ikinci yarısından itibaren Müslümanlar tarafından gelmiştir. Kur'an'ın Mâide suresinin 93. ayetindeki "Ey iman edenler! [Aklı örten] içki [ve benzeri şeyler], kumar, dikili taşlar ve fal okları ancak, şeytan işi birer pisliktir. Onlardan kaçının ki kurtuluşa eresiniz." ifadesinden ve tasvir karşıtı bazı hadislerden hareketle Müslümanlarca tasvirlere hürmet göstermek hoş görülmemekte, hatta bazı durumlarda putperestlik olarak nitelenmekteydi. Theofanis'in "Sarazen kafalı" betimlemesinden yola çıkan Jean-Claude Cheynet ve John Julius Norwich gibi bazı tarihçiler, Emevî Halifesi II. Yezîd'in kendisini ölümcül bir hastalıktan kurtaran Yahudi bir büyücünün iknası ve kendi inancı uyarınca, ikonoklazmın başlamasından üç yıl önce, Hristiyan tebaasına ait kiliselerdeki ikonaların yok edilmesini emretmesinin III. Leon'a ilham olduğuna dair görüş belirtseler de çoğu tarihçi bu türden bir etkinin olanaksız olduğu fikrindedir. İkinci İznik Konsili'ne Doğu piskoposlarını temsilen katılan İoannis adlı din adamının konsil kararları arasında yer bulan bu anlatısı, ikonoklazm ile İslam arasında ilişki kuran en eski teoridir.
İslam etkisi eksenli diğer bir teoriye göreyse özellikle Ortodoks Kilisesi tarafından kâfir olarak kabul edilen, imparatorluğun doğu topraklarında oldukça yaygın olan monofizitizm ve Pavlusçuluk mezheplerine mensup halkların Araplarla olan ilişkileri sırasında İslam'daki tasvir yasağından etkilendiği yönündedir. Bu mezhepler Kalkedon Konsili'nin İsa'nın kişiliğini ikiye bölen kararını reddetmekte ve İsa'nın iki niteliğe sahip tek bir kişilik olduğunu savunmaktaydılar. Ayrıca ikonalar başta olmak üzere her türlü dinî külte karşı çıkmakta ve ruhban sınıfını "şeytan işi" olarak görmekteydiler. İkonoklazmı başlatan III. Leon ve hanedanı Kuzey Suriye kökenli, 9. yüzyılda ikonoklazmı tekrar başlatan V. Leon Ermeni, II. Mihail ve onun oğlu Theofilos ise Frigia eyaleti doğumluydu. Yani tüm ikonoklast imparatorlar doğu eyaletlerinden gelmekteydi ve doğudaki İslami ile Yahudi bakış açılarından etkilenen bu dinî bakış açıları kendileri için oldukça tanıdıktı. Bu dinî gelenek içerisinde büyümüşlerdi ve imparator olmaları üzerine paganizmin dirilmesini durdurmayı ve gerçek kabul ettikleri inancın yeniden tesis edilmesini amaçlayan tamamen dinî amaçlı bir reform gerçekleştirmiş olabilirlerdi. Bir başka bakış açısıyla ise klasik dönemdeki merkezî otorite tarafından sapkınlık olarak görülen kendi dinî görüşlerini politikalarının merkezine koyarak bunu bir hesaplaşma olarak görmüş olmalarıdır. Bu yönüyle olay, "semitik" Doğu dünyası ile Yunan sanatı geleneğine dayanan Batı dünyasının bir çekişmesi olarak farklı anlam kazanmaktadır. İmparatorluğun iç siyasetinde uzun zamandır karmaşanın hâkim olması, doğu sınırının Araplar ve batı sınırının Bulgarlar ile Slavlar tarafından tehdit altında olması, Thira Adası'nda büyük bir yanardağ patlamasının gerçekleşmesi; ikonoklastların üst üste yaşanan bu felaketler yoluyla Tanrı'nın kendilerini cezalandırdığı şeklinde yorumda bulunmalarına yol açmıştır. Özellikle yanardağ patlamasının yarattığı dehşet Theofanis ve Nikiforos'un kroniklerinde geniş bir yer tutmaktadır. Bu felaketlerin defedilmesi içinse canlanan putperest adetlere yani ikona kültüne Tanrı'nın buyruğu uyarınca son verilmesi gerektiğini düşünmeleri olasılıklar dâhilinde görülmektedir.
Siyasi saiklere yönelik bakış açısına göre otokratik eğilimli bir lider olan III. Leon'un nihai amacı ikonaları yasaklayarak halkı dinî kurumların etkisinden kurtarmak ve dinî bakımdan yekvücut olan halk üzerinde sınırsız bir güce sahip olarak eline geçirdiği dinî gücü siyasi düşüncelerini gerçekleştirmede yardımcı olmak üzere kullanmak istemesidir. Buna göre 7. ve 8. yüzyıllarda ikonaların halk üzerindeki tesirinin gitgide artması, buna bağlı olarak ikonaların koruma altında tutulduğu manastırların etkisinin de güçlenmesi başrahip olan imparatorun dinî otoritesinin sarsılmasının yanı sıra devletin idari gücünün de erimesine sebebiyet vermekteydi. Örneğin halkın 626'da Avarların, 674 ve 717'de Arapların Konstantinopolis kuşatmalarının püskürtülmesini Meryem ikonasına bağlamaları imparatorun askerî ve siyasi liderliğinin göz ardı edildiğini göstermektedir. İmparatorun otoritesini sarsan diğer bir ögeyse kendilerini dünyevi hayattan soyutlayan kilise denetimi dışındaki bir hareket olan Manastırcılığı takip eden ve spudaioi (hevesli kişi) ya da filoponoi (gayretli kişi) denen keşişlerin etkisiydi. C. N. Uspenski'nin teorisine göre kutsal addedilen bu yaşam tarzından etkilenen insanlar sosyal ve ekonomik hayata katılmak yerine manastırlara kapanıyordu. Bu yaşam tarzının ve manastırların gittikçe yaygınlaşması erkeklerin tarım yapmak, kamu hizmetlerini sağlamak, askerlik yapmak gibi ekonomik, sosyal ve askerî görevlerini ifa etmek; kadınların ise çocuk doğurarak nüfusun artmasını sağlamak yerine inzivaya çekilmeleri nedeniyle merkezî hükûmeti ettiği kadar kadar kiliseyi de rahatsız etmekteydi zira bu bağımsız manastırlar kilisenin dinî etkisini de törpülemekteydiler. Manastırların kaçak askerlerin sığınma yeri hâline gelmesi ve ibadet evlerinin dokunulmazlığı yüzünden sığınan bu kaçaklara herhangi bir yaptırım gerçekleştirilememesi ise mevcut asker sayısının erimesine yol açmaktaydı. Küçük Asya'daki nüfusun iki yüzyıldır süren iskân politikaları sonucu halen merkezî hükûmetin arzu ettiği noktaya gelmemesi, üzerine 740'ların ikinci yarısında baş gösteren hıyarcıklı veba salgını ile nüfusun iyice azalmasına ek olarak var olan nüfusun da manastırlara sığınması ayrı bir sorun teşkil etmekteydi. Aslında gündelik yaşamın yüklerinden kaçmak için manastırlara sığınma olayı 1. yüzyıldan itibaren görülmekteyse de 8. yüzyıla gelindiğinde imparatorluğun darboğaza girmesiyle bu durum göze batmaya başlamıştır. 775 yılında 7 milyon olan Bizans toplam nüfusunun yanında aynı sıralarda ikonoklazmın 35 yıldır uygulanıyor olmasına rağmen keşiş sayısının 100 bine kadar çıkmış olması manastır hayatının sosyal düzeni ne şekilde etkilediğini göstermektedir. Bir başka siyasi neden olarak da tasvirleri yok etmek suretiyle, tasvirleri kabul etmeyen Yahudiler ve Müslümanlar ile Hristiyanlar arasında daha yakın ilişkiler kurulmasının önünde duran başlıca engellerden birisinin kaldırılarak dinî yakınlaşmanın bu iki zümrenin imparatorluğa tabi olmalarını kolaylaştırması ve kendileri gibi tasvir karşıtı olan Müslüman Araplarla yakınlaşarak siyasi etkileri altına girmelerini engellemek gösterilmektedir.
İkonoklazmın nedenini ekonomik bakış açısıyla açıklayan teori de yine manastırlarla ilgilidir. Manastırlar yüzyıllar içerisinde halktan aldığı her türlü bağışla oldukça zenginleşmişlerdi. Değerli eşya ve paraların yanı sıra çok sayıda araziye de sahip olan manastırlar, 7. yüzyıla gelindiğinde imparatorluktaki tarıma elverişli arazilerin neredeyse üçte birini ellerinde tutmaktaydı. Aynı zamanda dinî kurum olmaları dolayısıyla vergiden muaf tutuluyorlardı. Böylelikle devlet hem manastır denetimindeki arazilerden elde edebileceği mahsulleri hem de bu mahsuller üzerinden alabileceği vergi gelirini elinden kaçırıyordu. Bu gibi nedenler dolayısıyla imparatorluğun 8. yüzyılda içine düştüğü askerî, ekonomik, dinî, siyasi ve sosyal sıkıntıların kaynağı görülen manastırlar tüm bunlara ek olarak her türlü ikonanın üretim merkezleri olmaları dolayısıyla da merkezî otoritenin hedefi hâline gelmiştir.
4. yüzyıl içerisinde Bizans sınırları içerisinde kiliseler tasvirlerle süslenmeye başlanmış, o ve sonraki yüzyılda bu eğilim giderek artmış ve kilise içerisinde de gelişmeye devam etmiştir. Bu durum en başından beri kendi muhaliflerini yaratmış, henüz 310-312 yılları arasında toplanan Elvira Sinodu'nda kiliselerde ikona bulundurulmaması ve duvarlara işlenmemesi karara bağlanmıştır. Aynı yüzyıl içerisinde yazdığı bir eserde kilise tarihçisi Eusebios; İsa, Pavlus ve Petrus'a ait ikonalara ibadet edilmesini "putperestlerin bir alışkanlığı" şeklinde yorumlayarak Kitâb-ı Mukaddes'in ikonaları yasakladığını belirtmekteydi. Ayrıca aynı yüzyılda Epifanios, üzerinde İsa'nın ya da azizlerinden birisinin tasvirinin bulunduğu bir perdeyi "kiliseyi kirlettiği" için paramparça ettiğini yazmaktaydı ve I. Theodosius'tan ikonaların yasaklanmasını istemekteydi. 5. yüzyılda Suriyeli bir piskopos da makamına atanmadan önce ikonaları lanetlemişti. 6. yüzyılda Antiohia'da patlak veren ciddi bir ayaklanma ikonofilliğe karşı bir tavra dönüşmüş, Edessa'da ayaklanan askerler İsa'nın mucizelerini gösteren tasvirleri taşa tutmuşlardı. 7. yüzyılda da tasvirlere karşıt eğilim artarak devam etmiş, 8. yüzyılın başında Nakoleia Piskoposu Konstantinos ile Klaudiopolis Metropoliti Thomas öncülüğünde ikona karşıtı bir akım başlamıştır.
İkonofillerin ikonalara gösterdikleri alaka, bazı seferler resmedilen kişi ve olaya saygı göstermenin ötesinde o tasvirin bizzat kendisini ya da yapıldığı malzemeyi ön plana çıkartıyordu. Dindar Hristiyanların gözünde ikona kültü bu minvalde paganizmin uygulamaları ile bağdaştırılmaktaydı ve cansız varlıklara gösterilen bu tavır da bunun bir delili olarak gösterilmekteydi. Bu durum ise pek çok dindarın gözünde büyük bir günahtı. Onların gözünde cansız varlıklara gösterilen hürmet bunların pagan pratikleri ile olan benzerliklerine delildi. Gittikçe yaygınlaşan ve taraftar toplayan bu fikir 8. ile 9. yüzyıllara gelindiğinde ikonalara karşıt hareketin doğması için yeteri kadar olgunlaşmıştı.