Târîh-i Beyhakî
Eserin içeriği

Eserin künyesi şu şekildedir:
Muhammed b. Hüseyin, Beyhaki, Tarih-i Beyhaki, çev. Necati Lügal, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2019.
Tarih-i Beyhaki’nin yazarı Ebû’l Fazl Muhammed b. Hüseyin Beyhaki’dir. Bir zaman Divan-ı Resail’de görevli iken bir eser kaleme almayı düşünen Beyhaki bu maksatla birçok resmî belge toplamış eserinin yazımı sırasında bunlardan faydalanmıştır. Tarih-i Beyhaki’nin günümüzde üç baskısı yayınlanmıştır. Bunlardan biri Said Nefisî’nin 1907’de yayınladığı nüshadır (Said Nefisî, Tahran, 1319). Nefisî kaybolmuş bölümlerden bazı kısımları diğer diğer kitaplardan çıkararak Der Peyrâmûn-i Tarih-i Beyhakî adlı bir kitapta toplamıştır. İkinci nüsha ise Dr. Kasım Gani ve Ali Ekber Feyyaz tarafından (Tahran, 1324) birlikte hazırlanmıştır. Son baskı ise Türkçeye Necati Lügal tarafından çevrilmiş şekilde 2019 yılında Türk Tarih Kurumu Yayınları aracılığıyla Tarih-i Beyhaki adında yayımlanmıştır.
Yirmi yıl Gazneliler’e hizmet eden Beyhaki, Sultan Mahmud’un tarihine zeyil mahiyetinde kaleme aldığı eserinde 409-451 (1018-1059) yılları arasındaki olayları nakletmiştir. Eser içerik olarak özellikle Sultan Mahmud ile Sultan Mesud dönemini anlattığı için Tarih-i Al-i Mahmud ve Tarih-i Mes’udî adıyla anılsa da eser bir yöneticiye ithaf edilmemiştir.
Kitabın ilk dört cildi Gazneli hanedanının kurucusu Sebük Tegin ile Gazneli Mahmud dönemi hakkındadır. V-X. Ciltler Mesud devrini, XI-XXXX. Ciltler ise Gazneli Muhammed’in ikinci hükümdarlığından Gazneli İbrahim’in tahta çıkışına kadar (6 Nisan 1059) meydana gelen olayları içermektedir. Ancak eserin zamanımıza sadece, Sultan Mahmud’un ölümünden (421/1030) başlayıp Sultan Mesud’un Dandanakan yenilgisinden sonra Hindistan’a gittiği yıla (432/1041) kadar gelen bölümü intikal etmiştir. Eserin rahatça okunması sağlamak için tarihi fıkralara, Arapça ve Farsça şiirlere yer veren Beyhaki hiç kimse için övgü ifadeleri kullanmamış, ele aldığı konular ve kişiler hakkında gerçekçi ve tarafsız kalmaya çalışmıştır. Bunların yanında eser İran edebiyatı, coğrafyası, sosyal yapısı ve gelenekleriyle ilgili önemli kayıtlar içermektedir. Gazneli sarayında önemli görevlerde bulunması dolayısıyla devlet idare ve teşkilatı, saray hayatı ve entrikalarına dair geniş bilgi ve tecrübe sahibi olan Beyhaki, hükümdara yaranmak için halkın başvurduğu yolları ve devletin yabancı devletlere yazılan mektuplarda kullanılan üslup hakkında da bilgi verir. Resmi dilin Arapça olduğu ve Arap kültür ve edebiyatının hissedildiği dönemde, Farsça yazılan Tarih-i Beyhaki’de Arapçanın etkisi açıkça görülür. Arapça şiirler, atasözleri, kelime ve deyimlerin yanında bazen cümle yapıları bile Arapça’nın gramer özelliklerini taşır.
Rus müsteşrik Barthold Beyhaki tarihinden yararlanan ilk kişidir. O, bu tarihin bir devletin ya da bir ülkenin tarihi değil, gerçekliği apaçık ortada olduğundan ispatı icap etmeyen bir bilinen olarak, belki bir siyaset medarın birlikte olduğu sultanların yaşamları ve cereyan eden iç ve dış olaylar hakkındaki sözleri olduğuna inanır ve şöyle der: “Sultan Mes’ûd zamanında Gazneli sarayının gücünü Sebüktigin ve Mahmud’un kurduğu devletin hükümdarlarının gidişatını sergileyen İslâmî orta çağ dönemlerinin tek ve eşsiz bir görüntüsüdür.