Muğam
Muğam İfası Sanatı

Muğam ifaçılığı sanatının gelişiminde gramofon plaklarının özel bir önemi bulunmaktadır. 20. yüzyılın başlarında Azerbaycan muğam sanatçıları, Müslüman Doğusu'nda ilk kez olarak yabancı ülkelere turneye çıkmış ve Batı'da, estetik zevklere ve dünya görüşlerine farklı bir yaklaşımı olan dinleyici kitlesi önünde performans sergileyerek dikkat çekmişlerdir. Bu sayede, Avrupa'nın çeşitli büyük plak şirketleri, sanatçıları performanslarını kaydetmek üzere davet etmiştir. 20. yüzyılın ilk 20 yılı içinde, İngiltere'nin Gramophone, Fransa'nın Pathé, Almanya'nın Sport-Record, Rusya'nın Nogin Zavodu ve diğer ülkelerdeki plak şirketleri tarafından Azerbaycan muğamları ve bunların tasnifleri, renkleri kaydedilmiş ve onlarca plak yayımlanmıştır.
20. yüzyılın başlarında, Cabbar Karyağdıoğlu, Keçeoğlu Muhammad, Meşedi Muhammad Ferzeliyev, İslam Abdullayev, Mecid Behbudov, Kasım Abdullayev, Seyid Şuşinski gibi birçok ünlü hanende, seslerini gramofon plaklarına kaydettirmiştir. Bu sanatçılara, genellikle tar çalan Kurban Pirimov ve kamança çalan Saşa Oganezaşvili eşlik etmiştir. Bu gramofon plakları, Azerbaycan Cumhuriyeti Devlet Ses Kayıtları Arşivi, Azerbaycan Müzik Kültürü Devlet Müzesi ve diğer arşivlerde korunmaktadır.
Bu plaklarda, hanendelerin seslendirdiği "Rast", "Şur", "Dügah", "Mirza Hüseyin Segâhı", "Bayatı-Şiraz", "Mahur", "Katar", "Bayatı Kürd", "Bayatı-Gacar", "Manendi-mühalif", "Deşti", "Vilayeti", "Kürdi-Şahnaz", "Sarenc", "Zabul", "Aşiran", "Çoban bayatısı" gibi muğamlar, "Mensuriyye", "Karabağ şikestesi", "Arazbarı", "Semayi-Şems", "Heyratı", "Osmanı", "Heyratı-Kabili", "Şikeste", "Heyratı", "Ovşarı" gibi zarb muğamları ve çok sayıda tasnif ile lirik halk şarkıları yer almaktadır.
Önemle belirtmek gerekir ki, 20. yüzyılın ortalarından itibaren gramofon plaklarının üretimi daha geniş bir yayılma göstermiştir. Özellikle "Melodiya" firmasında büyük miktarda ses kaydı yapılmış ve muğam ifaçılarının plakları geniş tirajlarla yayımlanmıştır. Bu gelenek günümüzde de devam etmektedir. Modern teknik araçlarla kaydedilen muğam performansları, ses ve video kasetlere aktarılmakta ve internet platformlarında paylaşılmaktadır. Bu gelişmeler, muğamların daha geniş bir ölçekte araştırılmasına olanak tanımaktadır.
Muğamların nota alınması, birçok müzik bilimcisinin ilgisini çekmiştir. 20. yüzyılda, muğamların Avrupa nota sistemiyle yazılması süreci hızlanmış ve bu, muğamların öğrenilmesi için önemli bir adım olmuştur. Bu dönemde farklı ülkelerde muğamlar nota alınmaya başlanmıştır. Azerbaycan'da muğamların nota alınması çalışmaları, 1920'li yılların sonlarında başlamış ve zamanla daha sistemli bir hale gelmiştir. İlk olarak Müslüm Mağomayev, 1928'de Kurban Pirimov'un "Rast" muğamını nota almıştır (el yazması). Ayrıca, Niyazi'nin "Rast" ve "Şur" muğamlarının vokal-enstrümantal biçimde Cabbar Karyağdıoğlu'nun performansından nota alındığı, bu notaların ise besteci için yaratıcı bir laboratuvar işlevi gördüğü ifade edilmektedir.
1936 yılında yayımlanan ilk nota yazılarında, Tofik Kuliyev'in "Rast" ve "Zabul", Zakir Bağırov'un "Dügah" muğamları, Mensur Mensurov'un performansından nota alınmıştır. Bu yayınlar, Azerbaycan müzikolojisinin gelişimi için önemli bir adım olmuştur. Aynı dönemde, Kara Karayev, Kurban Pirimov'un "Şur" muğamını, Fikret Emirov ise Bilal Yahya'dan "Rast", "Segâh" ve "Şur" muğamlarının bazı bölümlerini nota almıştır. Tofik Kuliyev ise Zülfü Adıgözelov'un performansından "Rast" muğamını nota almıştır. Bu çalışmalar, muğamların müzik kültüründeki yerini pekiştirmiştir.
Muğamların nota yazılmasındaki yeni aşama, 1950–1970 yıllarına denk gelir. Bu dönemde, besteci Neriman Memmedov'un muğamları nota alıp yayımlaması önemli bir gelişme olmuştur. Bu muğamlar şunlardır: "Çahargah" ve "Hümayun" (Bakü, 1962), "Bayatı-Şiraz" ve "Şur" (Moskova, 1962), "Rast" ve "Şahnaz" (Bakü, 1963), "Segâh-Zabul" ve "Rehab" (Bakü, 1965) enstrümantal olarak, "Çahargah" (Moskova, 1970), "Rast" (Moskova, 1978) vokal-enstrümantal olarak nota alınmıştır. Enstrümantal muğamlar, ünlü tarzen Ahmed Bakıhanov'un performansından nota alınmışken, vokal-enstrümantal muğamlar ise tarzen Behram Mansurov'un ve hanende Hacıbaba Hüseynov'un performanslarından nota alınmıştır. Ayrıca, tasnif ve renklerin nota geçirilmesinde tarzen Hebib Bayramov'un, hanende Yakub Memmedov, İslam Rzayev ve Alibaba Memmedov'un ifa yorumları da dikkate alınmıştır.
2000'li yıllardan itibaren muğamların not yazıları arasında Arif Esedullayev'in tarzen Elhan Müzefferov'un performansından yazdığı "Bayatı-Şiraz" ve "Hümayun" (2002), "Rast" ve "Çahargah" (2004), "Şur", "Şüşter" ve "Zabul Segâh" (2005) enstrümantal muğamlarının not yayınları özel bir yer tutar. Tarzen-pedagog Ekrem Memmedli'nin 2010 yılında yayımlanan "Azerbaycan Muğamları" adlı not yayında ise üstad tarzen Kâmil Ahmedov'un ifaçılık üslubuna uygun olan "Rast", "Bayatı-Qacar", "Mahur-hindi", "Orta Mahur", "Zabul-Segâh", "Hariçt Segâh", "Şur", "Bayatı-Şiraz", "Çahargah", "Hümayun", "Şüşter", "Şahnaz", "Rehab", "Bayatı-kürd" enstrümantal muğamlarının not yazıları yer almıştır. Tüm bu not yazıları, muğam eğitimi için gerekli bir unsur haline gelmiştir.