Yanatlı, Göle
Tarihçe

Yanatlı köyünün eski adı Vargnisi'dir. Göle ilçesine bağlı Balçeşme köyünün eski adı da Vargnisi'dir. Gürcüce bir yer adı olan Vargnisi (ვარგნისი), Türkçeye Vargenes şeklinde girmiştir. Nitekim Çıldır Eyaleti'nin 1694-1732 dönemini kapsayan Osmanlı cebe defteri ile 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinden Vargenes veya Vargnes (واركنس) olarak geçer.
Vargnisi köyü, Orta Çağ'da Gürcistan'ı oluşturan tarihsel bölgelerden biri olan Kola'da yer alır. Nitekim bu bölgeyi Osmanlılar 16. yüzyılın ikinci yarısında Gürcülerden ele geçirmiştir. Kola bölgesi, dokuz azizle bağlantılı olarak Gürcü Ortodoks inancında da önemli bir yere sahiptir. Öte yandan köyde varlığı bilinen kiliseler, 16. yüzyılda Osmanlıların eline geçmesinden önce de köyün bir yerleşme olduğunu göstermektedir.
Vargnisi köyü, Hicri 981 (1573/74) tarihli Osmanlı icmal defterine göre "Varginis" şeklinde yazılmış veya okunmuştur. Bu tarihte köy, Gürcistan Vilayeti içinde, Ardahan-i Küçük livasının Güney nahiyesine bağlıydı. Ardahan-i Küçük livası, Güney, Kuzey, Hoçvan ve Germücek nahiyelerinden oluşuyor ve Güney nahiyesi 65 köyü kapsıyordu.
Çıldır Eyaleti'nin 1694-1732 dönemini kapsayan Osmanlı Cebe defterinde, bu eyaletin Ardahan-i Küçük livasına bağlı Güney nahiyesi sınırları içinde yer alan Vargnisi, Yanatlı veya Balçeşme köyü olmalıdır. Kola (bugünkü Göle) bölgesi Osmanlı döneminde Ardahan-i Küçük olarak adlandırılmıştır.
Vargnisi köyü, uzun süre Osmanlı egemenliğinde kaldıktan sonra, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nın ardından 1878 yılında imzalanan Berlin Antlaşması uyarınca, savaş tazminatının bir parçası olarak Osmanlı Devleti tarafından Rusya'ya bırakıldı. Rus idaresinin 1886 nüfus tespitinde Vargenis (Варгинис) olarak kaydettiği köy, Ardahan sancağının Göle kazasına bağlı Yunan nahiyesinin 13 köyünden biriydi. Nüfusu, 145'i erkek ve 132'si kadın olmak üzere, 41 hanede 277 kişi yaşıyordu. Bu nüfusun tamamı Rumlardan oluşuyordu.
Vargenis'in nüfusu 1896 yılında 382 kişiye, 1906 yılında 511 kişiye ulaşmıştır. Nüfusun bu kadar hızlı artması Rus idaresinin köye yeni bir nüfus yerleştirdiğini göstermektedir. Nitekim Göle bölgesinde 1907 yılında araştırma gezisi yapan Gürcü tarihçi ve arkeolog Ekvtime Takaişvili'nin verdiği bilgiye göre, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı sırasında Osmanlı ülkesinden Rusların egemenliğine geçen topraklara göç etmiş olan Rumlar ve Ermeniler, Müslüman Gürcülerden boşalmış olan yerlere yerleştirilmiştir. Ayrıca Takaişvili'nin Arginisi (არგინისი) olarak söz ettiği köyde Rumlar eski bir kiliseyi yıkmış, aynı taşlarla yeni biri kilise inşa etmişlerdi.
Birinci Dünya Savaşı yıllarında Ardahan bölgesini gezen Gürcü araştırmacı Konstantine Martvileli, köyün adını Vargenesi (ვარგენესი) veya Varganesi'nin (ვარგანესი) şeklinde yazmış ve bunun Gürcüce bir yer adı olduğunu belirtmiştir. Martvileli'nin verdiği bilgiye göre köyde üç kilise bulunuyordu. Köyün içinde olan kiliseyi Vargenesli Rumlar yıkmış ve yerinde aynı taşlarla yeni kilise inşa etmişlerdi. Köydeki ikinci kiliseyi de o tarihte yıkmışlardı. Üçüncü kilise ise köyün yukarısında bulunuyordu. Günümüzde köyün içindeki iki kiliseden birinin yerinde cami, diğerinin yerinde bir ev bulunmaktadır.
Vargenis köyü, Birinci Dünya Savaşı'nın sonunda Rusların bölgeden çekilmesinin ardından bir süre fiilen Ermenistan'ın sınırları içinde kaldı. 16 Mart 1921'de imzalanan Moskova Antlaşması uyarınca köy Türkiye'ye bırakıldı.
Vargenis köyü, 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde Vargnes veya Vargenes (واركنس) adıyla Kars vilayetinin Göle kazasının Okam nahiyesine bağlıydı. 1940 genel nüfus sayımında Varginis biçiminde yazılmış olan köy, aynı idari konuma sahipti ve nüfusu 493 kişiden oluşuyordu. Vargenis / Varginis Türkçe olmadığı için köyün adı 1959 yılında  7267 sayılı kanunla Yanatlı olarak değiştirilmiştir. 1965 genel nüfus sayımında Yanatlı köyünün nüfusu 980 kişiden oluşuyor ve bu nüfus içinde 325 kişi okuma yazma biliyordu.