สัตว์เลื้อยคลาน

| สัตว์เลื้อยคลาน ช่วงเวลาที่มีชีวิตอยู่: 320–0Ma  PreꞒ Ꞓ O S D C P T J K Pg N     ยุคคาร์บอนิเฟอรัส - ปัจจุบัน |
| --- | --- |

ตามเข็มนาฬิกาจากบนซ้าย: เต่าตนุ, ทัวทารา, จระเข้แม่น้ำไนล์, และ Sinai agama.

การจำแนกชั้นทางวิทยาศาสตร์
อาณาจักร:: Animalia
ไฟลัม:: Chordata
ไฟลัมย่อย:: Sauropsida
ชั้น:: Reptilia Laurenti, 1768

อันดับ
   อันดับจระเข้  อันดับทัวทารา  อันดับกิ้งก่าและงู  เต่า  สัตว์ปีก 

แผนที่การกระจายพันธุ์ของสัตว์เลื้อยคลานทั่วโลก
สัตว์เลื้อยคลาน (อังกฤษ: reptile) จัดอยู่ในไฟลัมสัตว์มีแกนสันหลัง โดยคำว่า Reptilia มาจากคำว่า Repera ที่มีความหมายว่า "คลาน" เป็นสัตว์มีกระดูกสันหลังที่จัดเป็นสัตว์ในกลุ่มแรก ๆ ของโลกที่มีการดำรงชีวิตบนบกอย่างแท้จริง ตามคำจำกัดความทั่วไป สัตว์เลื้อยคลานจัดอยู่ในกลุ่มเทเทรอพอดด้วยกระบวนการเมแทบอลิซึมแบบสัตว์เลือดเย็น และมีการพัฒนาของน้ำคร่ำ โดยอันดับของสัตว์เลื้อยคลานที่มีชีวิตอยู่ในปัจจุบันมีด้วยกัน 4 ประเภท ได้แก่ Testudines (เต่า), Crocodilia (จระเข้), อันดับกิ้งก่าและงู และ อันดับทัวทารา จากข้อมูลในเดือนพฤษภาคม ค.ศ. 2023 พบว่ามีสัตว์เลื้อยคลานที่มีชีวิตในปัจจุบันมากถึง 12,000 สายพันธุ์ตามฐานข้อมูลสัตว์เลื้อยคลาน นอกจากนี้ การศึกษาเกี่ยวกับอันดับสัตว์เลื้อยคลานดั้งเดิมซึ่งโดยทั่วไปมักจะหมายรวมถึงการศึกษาเกี่ยวกับสัตว์สะเทินน้ำสะเทินบกสมัยใหม่ เรียกว่า วิทยาสัตว์เลื้อยคลานและสัตว์สะเทินน้ำสะเทินบก
อย่างไรก็ดี สัตว์เลื้อนคลานมีคำจำกัดความซึ่งขัดแย้งหลายประการ ตามอนุกรมวิธานลินเนียน สัตว์เลื้อยคลานจะถูกจัดอยู่ในชั้น Reptilia (/rɛpˈtɪliə/ rep-TIL-ee-ə) ซึ่งสอดคล้องกับการใช้ชื่อเรียกโดยทั่วไป ในขณะที่การจัดอันดับตามอนุกรมวิธานแคลดิสติกส์สมัยใหม่ถือว่ากลุ่มดังกล่าวเป็นพาราฟิเลติก Paraphyly เนื่องจากหลักฐานทางพันธุกรรมและบรรพชีวินวิทยาได้ระบุว่า นก ซึ่งเป็นหนึ่งในอันดับของไดโนเสาร์มีความใกล้ชิดกับจระเข้ที่มีชีวิตมากกว่าสัตว์เลื้อยคลานชนิดอื่น ฉะนั้น แคลดิสติกส์จำนวนมากจึงนิยามให้สัตว์เลื้อยคลานจัดอยู่ในกลุ่มเคลดซึ่งรวมถึงนกด้วย แม้ว่าคำจำกัดความที่ชัดเจนของสัตว์ในกลุ่มนี้จะแตกต่างกันไปในผู้เขียนแต่ละรายก็ตาม ในขณะที่การนิยามในรูปแบบอื่น ๆ อาจให้ความสำคัญกับสัตว์ในกลุ่ม Sauropsida ซึ่งโดยทั่วไปหมายถึงสัตว์มีน้ำคร่ำทั้งหมดที่มีความใกล้ชิดกับสัตว์เลื้อยคลานในปัจจุบันมากกว่าสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม
สัตว์เลื้อยคลานรุ่นแรกที่เป็นที่รู้จักมีต้นกำเนิดจากยุคคาร์บอนิเฟอรัส โดยวิวัฒนาการมาจากสัตว์สี่เท้าในกลุ่ม Reptiliomorpha ซึ่งมีความสามารถในการปรับตัวในการใช้ชีวิตบนบก ยูเรปไทล์ (สัตว์เลื้อยคลานที่แท้จริง) ที่เก่าแก่ที่สุดที่เป็นรู้จักคือ ไฮโลโนมัส สัตว์ขนาดเล็กที่มีลักษณะคล้ายกิ้งก่าซึ่งอาศัยอยู่ในดินแดนปัจจุบันของรัฐโนวาสโกเชียในช่วงยุคบัชเคียร์ของยุคคาร์บอนิเฟอรัสตอนปลาย เมื่อประมาณ 318 ล้านปีก่อน ข้อมูลทางพันธุกรรมและซากดึกดำบรรพ์ชี้ให้เห็นว่าสัตว์เลื้อยคลาน 2 สายพันธุ์ที่มีขนาดใหญ่ที่สุด ได้แก่ Archosauromorpha (จระเข้ นก และญาติใกล้ชิด) และ Lepidosauromorpha (จิ้งจก) ในช่วงยุคเพอร์เมียน นอกเหนือจากสัตว์เลื้อยคลานที่ยังมีชีวิตอยู่แล้ว ยังมีสัตว์ในกลุ่มต่าง ๆ มากมายที่สูญพันธุ์ไป โดยบางกลุ่มเกิดจากเหตุการณ์การสูญพันธุ์ครั้งใหญ่ โดยเฉพาะเหตุการณ์การสูญพันธุ์ยุคครีเทเชียส–พาลีโอจีน ทำให้สัตว์อย่างเทอโรซอร์และเพลสิโอซอร์ และไดโนเสาร์ที่ไม่ใช่นกทั้งหมดสูญพันธุ์ไป รวมถึงจระเข้และอันดับกิ้งก่าและงูอีกหลายสายพันธุ์ (เช่น โมซาซอร์) ในปัจจุบัน สัตว์เลื้อยคลานทุกชนิดที่ไม่ใช่นกมีถิ่นอาศัยในทุปทวีปยกเว้นแอนตาร์กติกา
สัตว์เลื้อยคลานเป็นสัตว์มีกระดูกสันหลังสี่เท้าหรือสืบเชื้อสายมาจากบรรพบุรุษที่มีสี่เท้าเช่นเดียวกับงู สัตว์เลื้อยคลานแตกต่างจากสัตว์สะเทินน้ำสะเทินบกในแง่การไม่มีระยะตัวอ่อนในน้ำ สัตว์เลื้อยคลานส่วนใหญ่ออกลูกเป็นไข่ (Oviparity) แม้บางชนิดจะออกลูกเป็นตัว (Viviparity) เช่นเดียวกับสิ่งมีชีวิตที่อาศัยอยู่ในน้ำซึ่งสูญพันธุ์ไปแล้ว ตัวอ่อนจะพัฒนาขึ้นโดยรกในครรภ์มารดา (ที่ไม่ใช่สัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม) มากกว่าที่จะฟักตัวในเปลือกไข่ ในฐานะสิ่งมีชีวิตที่มีน้ำคร่ำ ไข่ของสัตว์เลื้อยคลานจะถูกล้อมรอบด้วยเยื่อหุ้มเพื่อเป็นเกราะป้องกันและการเคลื่อนย้าย ซึ่งจะช่วยปรับให้เข้ากับการสืบพันธุ์บนบกได้ สัตว์ที่ออกลูกเป็นตัวหลายชนิดเลี้ยงลูกอ่อนโดยใช้รกรูปแบบต่าง ๆ ซึ่งคล้ายคลึงกับรกของสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม โดยบางชนิดจะดูแลลูกอ่อนในระยะแรกเริ่ม สัตว์เลื้อยคลานที่มีชีวิตอยู่ในปัจจุบันมีขนาดหลากหลาย ตั้งแต่กิ้งก่าขนาดเล็กอย่าง Sphaerodactylus ariasae ซึ่งสามารถเติบโตได้ยาวถึง 17 มิลลิเมตร (0.7 นิ้ว) ไปจนถึงจระเข้น้ำเค็มที่ยาวได้มากกว่า 6 เมตร (19.7 ฟุต) และมีน้ำหนักมากกว่า 1,000 กิโลกรัม (2,200 ปอนด์)