stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
พระเจ้าราชวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าราษี
พระเกียรติยศ > พระอิสริยยศ

หม่อมเจ้าราษี (11 พฤศจิกายน พ.ศ. 2391 – 25 พฤษภาคม พ.ศ. 2394)
พระเจ้าหลานเธอ พระองค์เจ้าเจ้าราษี (25 พฤษภาคม พ.ศ. 2394 – พ.ศ. 2411)
พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าเจ้าราษี (พ.ศ. 2411 – พ.ศ. 2430)
พระเจ้าบวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าราษี (พ.ศ. 2430 – 8 มิถุนายน พ.ศ. 2442)
ภายหลังสิ้นพระชนม์
พระเจ้าราชวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าราษี (15 กรกฎาคม พ.ศ. 2454)
พระเกียรติยศ > เครื่องราชอิสริยาภรณ์

พ.ศ. 2436 –  เครื่องราชอิสริยาภรณ์จุลจอมเกล้า ชั้นที่ 3 ตติยจุลจอมเกล้า (ต.จ.) (ฝ่ายใน)
ภาษาเวียดนาม

Austroasiatic language originating in Vietnam
| ภาษาเวียดนาม |
| --- | --- |
Tiếng Việt
ออกเสียง: [tiəŋ˧˦ viət̚˧˨ʔ] (ภาคเหนือ) [tiəŋ˦˧˥ viək̚˨˩ʔ] (ภาคกลาง) [tiəŋ˦˥ viək̚˨˩˨] ~ [tiəŋ˦˥ jiək̚˨˩˨] (ภาคใต้)
ประเทศที่มีการพูด:   ประเทศเวียดนาม  ประเทศจีน (ตงซิง มณฑลกว่างซี) 
จำนวนผู้พูด: 85 ล้านคน (2019)  (ไม่พบวันที่)
ตระกูลภาษา: ออสโตรเอเชียติก  เวียตติกกลุ่มภาษาเหวียด-เหมื่องภาษาเวียดนาม
รูปแบบก่อนหน้า: เหวียด-เหมื่อง ภาษาเวียดนามเก่าภาษาเวียดนามสมัยกลางภาษาเวียดนาม 
ระบบการเขียน: อักษรละติน (จื๋อโกว๊กหงือ) อักษรเบรลล์เวียดนาม จื๋อโนม (อดีต)
สถานภาพทางการ
ภาษาทางการ:  เวียดนาม
ภาษาชนกลุ่มน้อยที่รับรองใน:  เช็กเกีย  สโลวาเกีย  
ผู้วางระเบียบ: Vietnam Academy of Social Sciences
รหัสภาษา
ISO 639-1: vi
ISO 639-2: vie
ISO 639-3: vie
Linguasphere: 46-EBA
อาณาเขตของผู้ที่พูดภาษาเวียดนาม (ไม่นับชนกลุ่มน้อย) ภายในประเทศเวียดนาม
บทความนี้มีสัญลักษณ์สัทอักษรสากล หากระบบของคุณไม่รองรับการแสดงผลที่ถูกต้อง คุณอาจเห็นปรัศนี กล่อง หรือสัญลักษณ์อย่างอื่นแทนที่อักขระยูนิโคด
ภาษาเวียดนาม (เวียดนาม: tiếng Việt เตี๊ยงเหฺวียด, tiếng Việt Nam, Việt ngữ) เป็นภาษาในตระกูลภาษาออสโตรเอเชียติก อันเป็นภาษาประจำชาติและภาษาราชการของประเทศเวียดนาม ภาษาเวียดนามมีผู้ใช้เป็นภาษาแม่ประมาณ 85 ล้านคน คำจำนวนมากมีรากศัพท์ร่วมกับตระกูลภาษาออสโตรเอเชียติก ภาษาเวียดนามเป็นภาษาแม่ของประชากรชาวเวียดนาม (ชาวญวน) และยังเป็นภาษาที่สองหรือภาษาแม่ของชนกลุ่มน้อยในประเทศเวียดนาม โดยภาษาเวียดนามแบ่งออกเป็นสามสำเนียงหลัก อันได้แก่ สำเนียงเหนือ (ฮานอย) สำเนียงกลาง (เว้) และสำเนียงภาคใต้ (โฮจิมินห์ซิตี้) 
ผลจากการอพยพ-ย้ายถิ่นฐาน ทำให้สามารถพบเจอผู้พูดภาษาเวียดนามได้ในพื้นที่ต่างๆในบริเวณเอเชียตะวันออกเฉียงใต้, เอเชียตะวันออก, อเมริกาเหนือ, ยุโรป และออสเตรเลีย นอกจากนี้ภาษาเวียดนามก็ยังได้รับการรองรับให้เป็นภาษาชนกลุ่มน้อยในสาธารณรัฐเช็ก
เช่นเดียวกับภาษาอื่นๆ ในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้และเอเชียตะวันออก ภาษาเวียดนามเป็นภาษาคำโดดที่มีวรรณยุกต์ การเรียงประโยคเป็นแบบประธาน-กริยา-กรรม และมีการผันคำตามไวยากรณ์ นอกจากนี้ก็ยังมีการใช้คำนามในรูปแบบลักษณนาม คำศัพท์ในภาษาเวียดนามได้รับอิทธิพลจากภาษาจีนและภาษาฝรั่งเศสเป็นจำนวนมาก
ภาษาเวียดนามเดิมใช้อักษรจื๋อโนมในการเขียน ซึ่งเป็นตัวหนังสือคำที่ดัดแปลงมาจากอักษรจีน (จื๋อฮั๊น) ไว้ใช้สำหรับยืมคำศัพท์จากภาษาจีนและคำภาษาเวียดนามดั้งเดิมเป็นบางคำ พร้อมกับคิดค้นอักษรเฉพาะขึ้นมาเองในแต่ละท้องถิ่นเพื่อแสดงความหมายของคำอื่นๆนอกเหนือจากที่มีอยู่ ผลจากการล่าอาณานิคมของประเทศฝรั่งเศส ทำให้ภาษาเวียดนามต้องเปลี่ยนไปใช้อักษรจื๋อโกว๊กหงือ ซึ่งพัฒนามาจากอักษรละตินแทน โดยมีทวิอักษรและเครื่องหมายเสริมสัทอักษรไว้แสดงเสียงวรรณยุกต์และเสียงเฉพาะ
การจำแนก

งานภาษาศาสตร์เมื่อ 150 ปีที่แล้ว ได้จัดหมวดหมู่ให้ภาษาเวียดนามเป็นสาขาหนึ่งในตระกูลภาษามอญ-เขมร อันเป็นตระกูลย่อยของตระกูลภาษาออสโตรเอเชียติก (รวมถึงภาษาเขมรที่ใช้พูดในประเทศกัมพูชา, ภาษาชนกลุ่มน้อย-ภาษาท้องถื่นต่างๆ เช่น ภาษามุนดาและภาษาคาซีที่ใช้พูดกันในภูมิภาคตะวันออกของประเทศอินเดีย, ภาษาอื่น ๆ ภายในประเทศลาว, ทางตอนใต้ของประเทศจีน และพื้นที่บางส่วนในประเทศไทย) ต่อมาการค้นพบว่าภาษาเหมื่องมีความเกี่ยวข้อง-ใกล้ชิดกับเวียดนามมากกว่าภาษามอญ–เขมรภาษาอื่นๆ จึงได้มีการจำแนกออกไปเป็นกลุ่มภาษาเหวียด-เหมื่อง รวมถึงภาษาทะวืง ภาษาชุต ภาษากูออย ฯลฯ คำว่า "เวียตติก" ถูกเสนอขึ้นโดยเฮส์ (1992) ที่เสนอให้มีการจำแนกกลุ่มภาษาเหวียด-เหมื่องเสียใหม่ โดยกำหนดให้สาขาย่อยของกลุ่มภาษาเวียตติก มีเพียงแค่ภาษาเวียดนามและภาษาเหมื่อง ในขณะที่เฌราร์ ดิฟโฟลธ เสนอให้มีการใช้คำว่า "เวียตติก" ซึ่งมีข้อเสนอต่างไปเล็กน้อยในเรื่องของการจัดตระกูลย่อยของภาษา โดยกำหนดให้คำว่า "เหวียด-เหมื่อง" หมายถึงกลุ่มภาษาที่ย่อยลงไป (อยู่ภายในสาขาตระกูลภาษาเวียตติกตะวันออก) อันประกอบไปด้วยภาษาเวียดนาม, ภาษาเหมื่อง และภาษางวน (พบเจอได้ในจังหวัดกว๋างบิ่ญ)
สำเนียงท้องถิ่น

ภาษาเวียดนามมีสำเนียงท้องถิ่นที่หลากหลาย แต่โดยมากถือว่ามี 3 หลัก ดังนี้
| ถิ่นหลัก | ท้องถิ่น | ชื่อในยุคอาณานิคมของฝรั่งเศส |
| --- | --- | --- |
| เวียดนามตอนเหนือ | ถิ่นฮานอย, ถิ่นอื่นทางเหนือ: ไฮฟอง และถิ่นระดับจังหวัดจำนวนมาก | ตังเกี๋ย |
| เวียดนามตอนกลาง | ถิ่นเว้, ถิ่นเหงะอาน, ถิ่นกว๋างนาม | อันนัมสูง |
| เวียดนามตอนใต้ | ถิ่นไซ่ง่อน, ถิ่นแม่น้ำโขง (ตะวันตกไกล) | โคชินไชนา |
ภาษาถิ่นเหล่านี้มีน้ำเสียง การออกเสียง และบางครั้งก็มีคำศัพท์ที่แตกต่างไปบ้าง แต่ภาษาถิ่นเฮว้จะมีคำศัพท์ที่แตกต่างค่อนข้างมากจากภาษาถิ่นอื่น ๆ วรรณยุกต์ "หอย" และ "หงา" มีความแตกต่างในภาคเหนือ แต่กลืนเป็นวรรณยุกต์เดียวกันในภาคใต้ ส่วนพยัญชนะ ch และ tr นั้นจะออกเสียงแตกต่างกันในถิ่นใต้และกลาง แต่รวมเป็นเสียงเดียวในถิ่นเหนือ สำหรับความแตกต่างด้านไวยากรณ์นั้นไม่ปรากฏ
ระบบเสียง > เสียงสระ

|   | หน้า | กลาง | หลัง |
| --- | --- | --- | --- |
| กึ่งกลาง | ia/iê [iə̯] | ưa/ươ [ɨə̯] | ua/uô [uə̯] |
| ปิด | i/y [i] | ư [ɨ] | u [u] |
| กึ่งกลาง/ กลาง | ê [e] | ơ [əː] â [ə] | ô [o] |
| กึ่งเปิด/ เปิด | e [ɛ] | a [aː] ă [a] | o [ɔ] |
ระบบเสียง > เสียงพยัญชนะ

เสียงพยัญชนะในภาษาเวียดนามมีหน่วยเสียงตามตารางทางด้านล่าง โดยอักษรทางด้านซ้ายเป็นอักษรที่ใช้เขียนแทนหน่วยเสียงนั้น ๆ ในภาษาเวียดนาม ในขณะที่อักษรด้านขวาเป็นสัทอักษร
|  |  | ริมฝีปาก | ปุ่มเหงือก | ปลายลิ้นม้วน | เพดานแข็ง | เพดานอ่อน | เส้นเสียง |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| นาสิก | นาสิก | m [m] | n [n] |  | nh [ɲ] | ng/ngh [ŋ] |  |
| กัก | ไม่ก้อง | p [p] | t [t] | tr [ʈ] | ch [c] | c/k/q [k] |  |
| กัก | พ่นลม |  | th [tʰ] |  |  |  |  |
| กัก | ก้อง | b  [ɓ] | đ  [ɗ] |  |  |  |  |
| เสียดแทรก | ไม่ก้อง | ph [f] | x [s] | s [ʂ~s] |  | kh [x~kʰ] | h [h] |
| เสียดแทรก | ก้อง | v [v] | d/gi [z~j] |  |  | g/gh [ɣ] |  |
| เปิด | เปิด |  | l [l] |  | y/i [j] | u/o [w] |  |
| รัว | รัว |  | r [r] | r [r] |  |  |  |
ระบบเสียง > เสียงวรรณยุกต์

นักภาษาศาสตร์ได้ศึกษาภาษาเวียดนามและจัดให้อยู่ในภาษาตระกูลออสโตรเอเชียติก เช่นเดียวกับภาษาเขมร ซึ่งเป็นภาษาระบบคำสองพยางค์ (disyllable) และมีลักษณะน้ำเสียง (register) เป็นลักษณะสำคัญของภาษา อีกทั้งเป็นภาษาที่ไม่มีระบบเสียงวรรณยุกต์ แต่ภาษาเวียดนามปัจจุบันได้พัฒนาระบบเสียงวรรณยุกต์ขึ้นใช้ เนื่องจากอิทธิพลของภาษาที่มีเสียงวรรณยุกต์อันได้แก่ภาษาตระกูลไทที่อยู่โดยรอบและภาษาจีนที่เข้ามาปกครองเวียดนามในขณะนั้น
สระในภาษาเวียดนามนั้น ออกเสียงโดยมีวรรณยุกต์ภายใน (thanh หรือ thanh điệu) โดยวรรณยุกต์มีความแตกต่างกันที่
ระดับเสียง
ความยาว
น้ำเสียงขึ้นลง
ความหนักแน่น
การออกเสียงคอหอย (ลักษณะเส้นเสียง)
เครื่องหมายกำกับวรรณยุกต์นั้น ปกติจะเขียนเหนือหรือใต้สระ [ส่วนใหญ่เขียนไว้เหนือสระ แต่วรรณยุกต์หนั่ง (nặng) เป็นจุดใต้สระ] วรรณยุกต์ทั้ง 6 ในภาษาถิ่นเหนือ (รวมฮานอยด้วย) มีดังนี้
| ชื่อ | ลักษณะ | เครื่องหมาย | ตัวอย่าง | ตัวอย่างสระ | ออกเสียง |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| งาง (ngang)    'ระดับ' | สูงระดับ ˧ |  (ไม่มีเครื่องหมาย)  | ma  'ผี' | aไฟล์:Vi ngang tone.ogg | อา |
| ฮเหวี่ยน (huyền)   'แขวน' | ต่ำตก ˨˩ | ` | mà  'แต่' | àไฟล์:Vi huyen tone.ogg | อ่า |
| ซัก (sắc)    'คม' | สูงขึ้น ˧˥ | ´ | má  'แก้ม, แม่ (ถิ่นใต้) ' | áไฟล์:Vi sac tone.ogg | อ๊า |
| หอย (hỏi)   'ถาม' | ต่ำขึ้น ˧˩˧ |  ̉ | mả  'หลุมศพ, สุสาน' | ảไฟล์:Vi hoi tone.ogg | อ๋า |
| หงา (ngã)   'ตก' | สูงขึ้นหยุด ˧˥ˀ | ˜ | mã  'ม้า (จีน-เวียดนาม), รหัส' | ãไฟล์:Vi nga tone.ogg | อะ-อ๊ะ |
| หนั่ง (nặng)    'หนัก' | ต่ำตกหยุด ˧˨ˀ |  ̣ | mạ  'สีข้าว' | ạไฟล์:Vi nang tone.ogg | อะ (เสียงหนัก) |
ไวยากรณ์

ภาษาเวียดนามเป็นภาษารูปคำโดดเช่นเดียวกับภาษาจีนและภาษาในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้อื่นๆ ไวยากรณ์เน้นที่การเรียงลำดับคำและโครงสร้างประโยคมากกว่าการผันคำ  แสดงโดยการเพิ่มคำเช่นเดียวกับภาษาไทย ภาษาเวียดนามเป็นภาษาคำโดด แต่ก็มีคำสองพยางค์อยู่เป็นจำนวนมาก การเรียงคำในประโยคเป็นแบบประธาน-กริยา-กรรม
ไวยากรณ์ > กาล

ปกติแล้วไม่จำเป็นต้องแสดง โดยทั่วไปอดีตแสดงโดยคำว่า đã ปัจจุบันกาลกำลังกระทำ เติม đang อนาคตเติม sẽ
ไวยากรณ์ > โครงสร้างแสดงหัวข้อ

เป็นโครงสร้างประโยคที่สำคัญในภาษาเวียดนาม  ตัวอย่างเช่น Tôi đọc sách này rồi = ฉันอ่านหนังสือนี้แล้ว อาจเรียงประโยคใหม่เป็น Sách này thi tôi đọc rồi = หนังสือนี้น่ะฉันอ่านแล้ว (thi เป็นตัวแสดงหัวข้อ)
ไวยากรณ์ > พหูพจน์

โดยทั่วไปไม่ต้องแสดง ถ้าแสดงจะใช้คำเติมเข้าไปในประโยค เช่น những, các, chúng
ไวยากรณ์ > ลักษณนาม

ภาษาเวียดนามมีคำลักษณนามใช้แสดงลักษณะของนามเช่นเดียวกับภาษาไทยและภาษาจีน เช่น con ใช้กับสัตว์ cái ใช้กับสิ่งของไม่มีชีวิต คำลักษณนามบางคำอาจใช้ร่วมกันได้ เช่น cái con
ไวยากรณ์ > คำสรรพนาม

คำสรรพนามในภาษาเวียดนามต่างจากภาษาอังกฤษ คือคำสรรพนามแต่ละคำไม่ได้ถูกแบ่งอย่างชัดเจนว่าเป็นบุรุษที่ 1 2 หรือ 3 ขึ้นกับผู้พูดและผู้ฟัง นอกจากนั้นยังต้องระมัดระวังในการระบุความสัมพันธ์ทางสังคมซึ่งขึ้นกับอายุและเพศ
ไวยากรณ์ > การซ้ำคำ

พบมากในภาษาเวียดนามซึ่งเป็นการสร้างคำใหม่ ซึ่งมีความหมายต่างไปจากเดิม เช่นเป็นการลดหรือเพิ่มความเข้มของคำคุณศัพท์
คำศัพท์

คำศัพท์ทางการเมืองและวิทยาศาสตร์โดยมากมาจากภาษาจีน กว่าร้อยละ 70 ของคำศัพท์มีรากศัพท์มาจากภาษาจีน คำประสมหลายคำเป็นการประสมระหว่างคำดั้งเดิมในภาษาเวียดนามกับคำยืมจากภาษาจีน ซึ่งคำเหล่านี้ปัจจุบันมักถูกแทนที่ด้วยคำเวียดนาม นอกจากนี้ยังมีคำยืมจากภาษาฝรั่งเศสและภาษาอังกฤษ เช่น tivi มาจาก TV
ระบบการเขียน

บทความหลัก: จื๋อโกว๊กหงือ
ก่อนที่ฝรั่งเศสจะเข้ามายังเวียดนามนั้น ภาษาเวียดนามมีระบบการเขียนสองแบบ ซึ่งทั้งสองแบบก็มีที่มาจากอักษรจีนเช่นเดียวกัน
จื๋อญอ (chữ nho, 字儒) หรือฮ้านตึ (Hán tự, 漢字) คืออักษรจีนที่ใช้เขียนภาษาจีนโบราณ
จื๋อโนม (chữ nôm, 字喃) เป็นอักษรที่ใช้เขียนภาษาเวียดนาม โดยนำอักษรจีนมาดัดแปลงเล็กน้อย
ปัจจุบันภาษาเวียดนามเขียนด้วยจื๋อโกว๊กหงือ (chữ Quốc ngữ แปลว่า "อักษรของภาษาประจำชาติ") ซึ่งเป็นอักษรละตินที่เพิ่มเติมเครื่องหมายต่าง ๆ เข้ามาเพื่อให้มีอักษรเพียงพอที่จะใช้เขียนภาษา อักษรดังกล่าวได้รับการคิดค้นขึ้นมาในคริสต์ศตวรรษที่ 17 โดยอาแล็กซ็องดร์ เดอ รอด ซึ่งเป็นมิชชันนารีชาวฝรั่งเศสที่เข้ามาเผยแผ่ศาสนา โดยมีรากฐานมาจากระบบที่มิชชันนารีชาวโปรตุเกสคิดไว้ก่อนหน้านั้น ในระหว่างที่เวียดนามยังเป็นอาณานิคมของฝรั่งเศสนั้น จื๋อโกว๊กหงือได้เป็นอักษรราชการของอาณานิคม ซึ่งได้ทำให้อักษรดังกล่าวเป็นที่แพร่หลายมากขึ้นเรื่อย ๆ จื๋อโกว๊กหงือในปัจจุบันมีรูปแบบการเขียนที่อ้างอิงการออกเสียงของภาษาถิ่นเวียดนามกลาง ซึ่งสระและพยัญชนะท้ายจะคล้ายคลึงกับภาษาถิ่นเหนือ ส่วนพยัญชนะต้นจะคล้ายกับภาษาถิ่นใต้
ตัวอย่างประโยค

คำพูดที่ใช้ในชีวิตประจำวัน
Xin chào [ซีนจ่าว] = สวัสดี
Bạn [บั่น] = เพื่อน
แหล่งข้อมูลอื่น

| ด ค กภาษาราชการและภาษาที่สำคัญของประเทศสมาชิกอาเซียน |
| --- | --- |
ภาษาราชการ   (ประเทศสมาชิก):  กัมพูชา : ภาษาเขมร •  ไทย : ภาษาไทย •  บรูไน : ภาษามลายู •  พม่า : ภาษาพม่า •  ฟิลิปปินส์ : ภาษาฟิลิปปินส์ • ภาษาอังกฤษ •  มาเลเซีย : ภาษามลายู •  ลาว : ภาษาลาว •  เวียดนาม : ภาษาเวียดนาม •  สิงคโปร์ : ภาษามลายู • ภาษาอังกฤษ • ภาษาจีนมาตรฐาน • ภาษาทมิฬ •  อินโดนีเซีย : ภาษาอินโดนีเซีย
ภาษาราชการของประเทศสังเกตการณ์:  ติมอร์-เลสเต : ภาษาเตตุน • ภาษาโปรตุเกส •  ปาปัวนิวกินี : ภาษาอังกฤษ • ตอกปีซิน • ภาษาฮีรีโมตู
ภาษาเฉพาะถิ่นที่สำคัญ:  กัมพูชา : ภาษาจาม •  ไทย : ภาษามลายูปัตตานี •  บรูไน : ภาษามลายูบรูไน •  พม่า : ภาษากะเหรี่ยง • ภาษากะชีน • ภาษาไทใหญ่ • ภาษามอญ • ภาษายะไข่ • ภาษาโรฮีนจา •  ฟิลิปปินส์ : ภาษาเซบัวโน • ภาษาตากาล็อก • ภาษาอีโลกาโน • ภาษามากินดาเนา •  ลาว : ภาษาม้ง •  เวียดนาม : ภาษาไทดำ •  อินโดนีเซีย : ภาษาชวา • ภาษาซุนดา • ภาษาบาหลี • ภาษาอาเจะฮ์
| ฐานข้อมูลการควบคุมรายการหลักฐาน  |
| --- | --- |
นานาชาติ:  FAST 
ประจำชาติ:  สเปน  ฝรั่งเศส  BnF data  เยอรมนี  อิสราเอล  สหรัฐ  ญี่ปุ่น  เช็กเกีย 
อื่น ๆ:  IdRef
พญาทะละ

สำหรับความหมายอื่น ดูที่ พญาทะละ (แก้ความกำกวม)
พญาทะละ (พม่า: ဗညားဒလ, ออกเสียง: [bəɲá dəla̰] บะญาดะละ; ? – ธันวาคม ค.ศ. 1774) เป็นพระเจ้าหงสาวดีพระองค์ที่ 2 และพระองค์สุดท้ายในช่วงฟื้นฟูอาณาจักร ครองราชย์ระหว่าง ค.ศ. 1747 ถึง 1757 พระองค์เป็นหนึ่งในผู้นำที่รวบรวมชาวมอญขึ้นโค่นล้มราชวงศ์ตองอูที่ปกครองพม่าตอนล่างได้สำเร็จเมื่อ ค.ศ. 1740
พระราชประวัติ

พญาทะละ มีเชื้อสายไทใหญ่จากเมืองเชียงใหม่ มีพระนามเดิมว่าธอระแซงมู และมีพระนามเดิมในภาษาพม่าว่า อองละ (အောင်လှ, [àʊ̯ɰ̃ l̥a̰] เอ่าง์ละ) เดิมมีตำแหน่งเป็นนายกองช้าง เมื่อยึดอำนาจจากมองซวยเยนะระทาเจ้าเมืองหงสาวดีแล้ว จึงถวายราชสมบัติแก่สมิงทอพุทธกิตติ ส่วนพระองค์ได้รับแต่งตั้งเป็นพญาทะละ ต่อมาพระองค์ยึดอำนาจจากสมิงทอพุทธกิตติเมื่อ ค.ศ. 1747 แล้วสืบราชบัลลังก์ต่อมา ทรงพระนามว่าพระเจ้าปรมินทราชานราธิบดี
พระองค์สามารถบุกขึ้นไปยึดอังวะ ซึ่งเป็นเมืองหลวงของราชวงศ์ตองอูได้สำเร็จเมื่อ ค.ศ. 1750 ทำให้ราชวงศ์ตองอูล่มสลายลง แต่ความผิดพลาดของพระองค์คือทิ้งกองทัพเล็ก ๆ ไว้ 2 – 3 กองทัพดูแลกรุงอังวะ เป็นโอกาสให้ผู้ใหญ่บ้านมุกโชโบชื่อ มังอองไชยะ สามารถรวบรวมกำลังผู้คนบริเวณเหนืออังวะทั้งหมดพร้อมกับสถาปนาราชวงศ์โกนบอง ใน ค.ศ. 1752 ซึ่งต่อมาได้มีการเถลิงพระนามเป็นพระเจ้าอลองพญา และขับไล่กองทัพหงสาวดีออกจากพม่าตอนบน ได้ทั้งหมดเมื่อเดือนธันวาคม ค.ศ. 1753
พญาทะละได้เริ่มเปิดฉากการโจมตีพม่าตอนบนเมื่อเดือนมีนาคม ค.ศ. 1754 แต่ก็ถูกกองทัพโกนบองโจมตีแตกพ่ายกลับมา ทำให้พระองค์สั่งสำเร็จโทษพระเจ้ามหาธรรมราชาธิบดี กษัตริย์องค์สุดท้ายแห่งราชวงศ์ตองอูและเชื้อพระวงศ์ทั้งหมด พร้อมกับบังคับให้ชาวพม่าตอนล่างตัดผมและแต่งตัวแบบชาวมอญเพื่อเป็นสัญลักษณ์ของความจงรักภักดี
การบุกขึ้นเหนือที่ล้มเหลวของพระองค์ทำให้จากที่เป็นฝ่ายรุก ต้องตกเป็นฝ่ายป้องกันการรุกรานจากกองทัพโกนบอง กระทั่งต่อมาพระเจ้าอลองพญาสามารถเข้ายึดดินแดนสามเหลี่ยมปากแม่น้ำอิระวดีได้สำเร็จ เมื่อเดือนพฤษภาคม ค.ศ. 1755 และยึดท่าเรือของฝรั่งเศส ที่เมืองตานลยีน ได้ในเดือนกรกฎาคม ค.ศ. 1756 และสุดท้ายยึดหงสาวดีได้ในเดือนพฤษภาคม ค.ศ. 1757 พญาทะละและเชื้อพระวงศ์ถูกจับคุมขังที่มุกโชโบ พระองค์ถูกคุมขังนานถึง 17 ปี จนในเดือนธันวาคม ค.ศ. 1774 พระเจ้ามังระพระราชโอรสพระองค์ที่สองของพระเจ้าอลองพญา รับสั่งประหารชีวิตพญาทะละต่อหน้าสาธารณชนหลังเกิดเหตุการณ์กบฏมอญในปี ค.ศ. 1773 เนื่องจากเข้าใจว่าพระองค์สนับสนุนให้มีการเกิดกบฏ
เจ้าพระยามหาโยธา (เจ่ง คชเสนี) ต้นตระกูลคชเสนี สืบเชื้อสายเดียวกับพญาทะละ โดยพญาเจ่งเป็นโอรสของเจ้าเมืองเมียวดีผู้ซึ่งเป็นพระอนุชาของพระยาทะละ โดยพญาเจ่งอพยพเข้ามารับราชการในสยามสมัยกรุงธนบุรี
ชูชแทร์

| ชูชแทร์ เปอร์เซีย: شوشتر |
| --- | --- |
นคร

ชูชแทร์
พิกัด:  32°02′42″N 48°51′34″E﻿ / ﻿32.04500°N 48.85944°E﻿ / 32.04500; 48.85944
ประเทศ:  อิหร่าน
จังหวัด: ฆูเซสถาน
เทศมณฑล: ชูชแทร์
อำเภอ: กลาง
ประชากร (2016)
 • ทั้งหมด: 101,878 คน
เขตเวลา: UTC+3:30 (เวลามาตรฐานอิหร่าน)
ชูชแทร์ (เปอร์เซีย: شوشتر) เป็นนครในอำเภอกลาง เทศมณฑลชูชแทร์ จังหวัดฆูเซสถาน ประเทศอิหร่าน ทำหน้าที่เป็นเมืองหลักของเทศมณฑลและอำเภอ
ชูชแทร์เป็นนครป้อมปราการโบราณที่อยู่ห่างจากแอฮ์วอซ เมืองหลักของจังหวัด ประมาณ 92 กิโลเมตร (57 ไมล์) ผลผลิตทางการเกษตรในอดีตส่วนใหญ่มาจากระบบชลประทานที่มีจุดศูนย์กลางที่แบนเดไกแซร์ สะพานเขื่อนแห่งแรกในอิหร่าน ระบบชลประทานในชูชแทร์ทั้งหมด 13 แห่งมีชื่อว่าระบบชลศาสตร์เก่าแก่แห่งชูชแทร์ ซึ่งได้รับการบรรจุเป็นแหล่งมรดกโลกของยูเนสโก ถือเป็นแหล่งมรดกโลกที่ 10 ของประเทศอิหร่าน โดยบรรจุในหมายเลข 1315
ประชากร > ชาติพันธุ์

ในอดีต ย่าน Subbi Kush ของชูชแทร์เป็นที่อยู่ของชุมชนชาวมันดาอีเป็นเวลาหลายศตวรรษ แม้ว่าในคริสต์ศตวรรษที่ 21 ไม่มีชาวมันดาอีอาศัยอยู่อีกต่อไป เนื่องจากพวกเขาอพยพออกไปจนหมด หนึ่งในนักบวชมันดาอีที่เป็นที่รู้จักมากที่สุดในชูชแทร์คือ Ram Zihrun
ประชากร > ประชากร

จากสำมะโนแห่งชาติ ค.ศ. 2006 นครนี้มีประชากร 94,124 คนใน 21,511 ครัวเรือน จากนั้นในสำมะโน ค.ศ. 2011 นับได้ถึง 106,815 คนใน 26,639 ครัวเรือน และสำมะโนใน ค.ศ. 2016 นับได้เพียง 101,878 คนใน 28,373 ครัวเรือน
ภูมิอากาศ

| ข้อมูลภูมิอากาศของชูชแทร์> เดือน | ข้อมูลภูมิอากาศของชูชแทร์> ม.ค. | ข้อมูลภูมิอากาศของชูชแทร์> ก.พ. | ข้อมูลภูมิอากาศของชูชแทร์> มี.ค. | ข้อมูลภูมิอากาศของชูชแทร์> เม.ย. | ข้อมูลภูมิอากาศของชูชแทร์> พ.ค. | ข้อมูลภูมิอากาศของชูชแทร์> มิ.ย. | ข้อมูลภูมิอากาศของชูชแทร์> ก.ค. | ข้อมูลภูมิอากาศของชูชแทร์> ส.ค. | ข้อมูลภูมิอากาศของชูชแทร์> ก.ย. | ข้อมูลภูมิอากาศของชูชแทร์> ต.ค. | ข้อมูลภูมิอากาศของชูชแทร์> พ.ย. | ข้อมูลภูมิอากาศของชูชแทร์> ธ.ค. | ข้อมูลภูมิอากาศของชูชแทร์> ทั้งปี |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| อุณหภูมิสูงสุดที่เคยบันทึก °C (°F) | 28.0 (82.4) | 29.0 (84.2) | 36.0 (96.8) | 40.5 (104.9) | 46.5 (115.7) | 50.0 (122) | 53.6 (128.5) | 52.0 (125.6) | 48.0 (118.4) | 43.0 (109.4) | 35.0 (95) | 29.0 (84.2) | 53.6 (128.5) |
| อุณหภูมิสูงสุดเฉลี่ย °C (°F) | 17.2 (63) | 19.6 (67.3) | 24.1 (75.4) | 30.0 (86) | 37.5 (99.5) | 43.7 (110.7) | 46.0 (114.8) | 44.9 (112.8) | 41.7 (107.1) | 34.8 (94.6) | 26.2 (79.2) | 19.3 (66.7) | 32.08 (89.75) |
| อุณหภูมิเฉลี่ยแต่ละวัน °C (°F) | 10.8 (51.4) | 13.2 (55.8) | 17.3 (63.1) | 22.8 (73) | 29.9 (85.8) | 35.1 (95.2) | 37.0 (98.6) | 35.8 (96.4) | 32.0 (89.6) | 25.6 (78.1) | 17.9 (64.2) | 12.5 (54.5) | 24.16 (75.49) |
| อุณหภูมิต่ำสุดเฉลี่ย  °C (°F) | 5.3 (41.5) | 6.8 (44.2) | 10.0 (50) | 14.7 (58.5) | 20.5 (68.9) | 23.8 (74.8) | 26.2 (79.2) | 25.5 (77.9) | 21.1 (70) | 16.2 (61.2) | 10.8 (51.4) | 6.8 (44.2) | 15.64 (60.16) |
| อุณหภูมิต่ำสุดที่เคยบันทึก °C (°F) | −9.0 (16) | -4.0 (24.8) | −2.0 (28) | 3.0 (37.4) | 10.0 (50) | 16.0 (60.8) | 19.0 (66.2) | 16.5 (61.7) | 10.0 (50) | 6.0 (42.8) | 1.0 (33.8) | −2.0 (28) | −9 (16) |
| ปริมาณฝน มม (นิ้ว) | 100.6 (3.961) | 60.0 (2.362) | 50.2 (1.976) | 34.5 (1.358) | 9.2 (0.362) | 0.0 (0) | 0.2 (0.008) | 0.0 (0) | 0.0 (0) | 7.4 (0.291) | 39.1 (1.539) | 83.2 (3.276) | 384.4 (15.134) |
| ความชื้นร้อยละ | 75 | 68 | 59 | 49 | 32 | 22 | 24 | 28 | 29 | 40 | 59 | 73 | 46.5 |
| วันที่มีฝนตกโดยเฉลี่ย | 9.9 | 8.1 | 8.1 | 6.5 | 3.0 | 0.0 | 0.1 | 0.0 | 0.0 | 2.1 | 6.2 | 8.0 | 52 |
| จำนวนชั่วโมงที่มีแดด | 131.6 | 158.4 | 192.3 | 217.7 | 272.5 | 325.6 | 322.7 | 317.0 | 291.3 | 234.8 | 158.2 | 121.9 | 2,744 |
แหล่งที่มา: NOAA (1961–1990)
ข้อมูล

Hartung, Fritz; Kuros, Gh. R. (1987), "Historische Talsperren im Iran",  ใน Garbrecht, Günther (บ.ก.), Historische Talsperren, vol. 1, Stuttgart: Verlag Konrad Wittwer, pp. 221–274, ISBN 3-87919-145-X
Hodge, A. Trevor (1992), Roman Aqueducts & Water Supply, London: Duckworth, p. 85, ISBN 0-7156-2194-7
Hodge, A. Trevor (2000), "Reservoirs and Dams",  ใน Wikander, Örjan (บ.ก.), Handbook of Ancient Water Technology, Technology and Change in History, vol. 2, Leiden: Brill, pp. 331–339 (337f.), ISBN 90-04-11123-9
Huff, Dietrich (2010), "Bridges. Pre-Islamic Bridges",  ใน Yarshater, Ehsan (บ.ก.), Encyclopædia Iranica Online
Kleiss, Wolfram (1983), "Brückenkonstruktionen in Iran", Architectura, 13: 105–112 (106)
Kramers, J. H. (2010), "Shushtar",  ใน Bearman, P. (บ.ก.), Encyclopaedia of Islam (2nd ed.), Brill Online
O'Connor, Colin (1993), Roman Bridges, Cambridge University Press, p. 130 (No. E42), ISBN 0-521-39326-4
Schnitter, Niklaus (1978), "Römische Talsperren", Antike Welt, 8 (2): 25–32 (32)
Smith, Norman (1971), A History of Dams, London: Peter Davies, pp. 56–61, ISBN 0-432-15090-0
Vogel, Alexius (1987), "Die historische Entwicklung der Gewichtsmauer",  ใน Garbrecht, Günther (บ.ก.), Historische Talsperren, vol. 1, Stuttgart: Verlag Konrad Wittwer, pp. 47–56 (50), ISBN 3-87919-145-X
แหล่งข้อมูลอื่น

Visiting Shushtar Photo Essay
Hamid-Reza Hosseini, Shush at the foot of Louvre (Shush dar dāman-e Louvre), in Persian, Jadid Online, 10 March 2009, شوش در دامن لوور.
Audio slideshow: Untitled Document (6 min 31 sec).
Pictures of Shushtar on Fotopedia.
Picture of Shushtar Farsi เก็บถาวร 2012-12-11 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน
| ฐานข้อมูลการควบคุมรายการหลักฐาน  |
| --- | --- |
นานาชาติ:  VIAF 
ประจำชาติ:  อิสราเอล  สหรัฐ
เชาหระ

เชาหระของพวกราชปุต ปี 1567 ภาพเขียนโดยแอมโบรส ดัดลีย์ (Ambrose Dudley) ใน ประวัติศาสตร์นานาชาติของฮัตชินสัน (Hutchinsons History of the Nations) ตีพิมพ์ราวปี 1910
เชาหระ (อักษรโรมัน: Jauhar, Jowhar หรือ Juhar) เป็นพิธีปฏิบัติของอินเดียในอดีตที่ประกอบไปด้วยการเผาตัวเองถึงแก่ชีวิตในสตรีราชปุต, ลูก และคนรับใช้ของพวกนาง เพื่อป้องกันการถูกจับกุม, จับเป็นทาส หรือถูกข่มขืนโดยกองทัพที่เข้ามารุกราน เมื่อต้องแพ้ในการยุทธ์ รายงานเกี่ยวกับ เชาหระ บางชิ้นกล่าวถึงการทำการเผาตัวเองถึงแก่ชีวิตโดยสตรีไปพร้อม ๆ กับลูกของตน การปฏิบัตินี้ปรากฏในอดีต ในแถบตะวันตกเฉียงเหรือของอินเดีย โดยบรรดาเชาหระครั้งที่มีชื่อเสียงที่สุดที่มีบันทึกในประวัติศาสตร์เกิดขึ้นในช่วงสงครามต่าง ๆ ระหว่างอาณาจักรฮินดูราชปุตในราชสถาน กับกองทัพชาวมุสลิมที่เข้ามารุกราน
ภาวะเหล็กเกิน

| ภาวะเหล็กเกิน  (Iron overload) |
| --- | --- |
ไมโครกราฟของ haemosiderosis จากการตัดเนื้อตับออกตรวจ แต้มสี Iron stain (Perls' Prussian blue)
บัญชีจำแนกและลิงก์ไปภายนอก
ICD-10: E83.1
ICD-9: 275.03
DiseasesDB: 5581
MedlinePlus: 000327
MeSH: D019190
ภาวะเหล็กเกิน หรือ ฮีโมโครมาโตซิส (อังกฤษ: Iron overload, hemochromatosis, haemochromatosis) หมายถึงการสะสมธาตุเหล็กในร่างกายเกินด้วยเหตุอะไรก็ได้
เหตุสำคัญ ๆ ก็คือเหตุทางพันธุกรรม (hereditary haemochromatosis, HHC) และเหตุการถ่ายเลือด (transfusion hemosiderosis) เพราะถ่ายเลือดซ้ำ ๆ
อาการ

ส่วนร่างกายที่เกิดปัญหารวมทั้งตับ หัวใจ และระบบต่อมไร้ท่อ
โดยอาจมีอาการดังต่อไปนี้
ตับแข็ง - จะอยู่ในระดับต่าง ๆ กันตั้งแต่การสะสมเหล็กเป็นจุด ๆ จนกระทั่งถึงตับแข็ง
โรคเบาหวาน เนื่องจากการสะสมเหล็กใน beta cells ของ pancreatic islet (เขตตับอ่อนที่มีเซลล์ผลิตฮอร์โมน) ซึ่งนำไปสู่ความล้มเหลวและการตายของเซลล์
โรคกล้ามเนื้อหัวใจ (cardiomyopathy)
ข้ออักเสบ เพราะสะสม calcium pyrophosphate ที่ข้อ ที่ได้รับผลมากที่สุดก็คือที่ข้อมือ โดยเฉพาะที่ข้อนิ้วชี้และนิ้วกลาง
อัณฑะล้มเหลว
ผิวเปลี่ยนเป็นสีเหลือง (ทองสัมฤทธิ)
เจ็บข้อเจ็บกระดูก
เหตุ

เหตุสามารถแยกเป็นเหตุปฐมภูมิ (คือสืบทางพันธุกรรมหรือสามารถกำหนดโดยยีนได้) และเหตุทุติยภูมิที่เกิดน้อยกว่า (เป็นภาวะที่เกิดขึ้นในภายหลัง)
ชาวเคลต์ (คือ ชาวไอริช ชาวสกอตแลนด์ ชาวเวลส์ ชาวคอร์นวอลล์ ชาวเบรตันเป็นต้น) ชาวอังกฤษ และคนเชื้อสายสแกนดิเนเวีย
10% เป็นพาหะของการกลายพันธุ์แบบ C282Y ของยีน HFE บน HLA-A3[ไหน?]
และ 1% มีโรคที่เกิดจากภาวะนี้
เหตุ > ปฐมภูมิ

ทราบกันตั้งแต่คริสต์ศตวรรษที่ 20 แล้วว่ากรณีโดยมากของภาวะนี้มาจากพันธุกรรม แต่ที่สมมุติว่าเป็นแค่ยีนเดียวไม่ถูกต้อง
คือแม้ว่าโดยมากจะขึ้นอยู่กับการกลายพันธุ์ของยีน HFE ที่ค้นพบในปี 2539 แต่ตั้งแต่นั้นก็ค้นพบยีนอื่น ๆ ที่จัดรวมกลุ่มว่าเป็น ฮีโมโครมาโตซิสทางกรรมพันธุ์แบบไม่คลาสสิก (non-classical hereditary haemochromatosis),
หรือ non-HFE related hereditary haemochromatosis,
หรือ non-HFE haemochromatosis
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| รายละเอียด | OMIM | การกลายพันธุ์ |
| ฮีโมโครมาโตซิสแบบ 1 - "classical" haemochromatosis  	 | 235200  | HFE |
| ฮีโมโครมาโตซิสแบบ 2A (เด็ก) 	 | 602390  | Haemojuvelin ("HJV" หรือ RGMc หรือ HFE2)    |
| ฮีโมโครมาโตซิสแบบ 2B (เด็ก) 	 | 606464  | hepcidin antimicrobial peptide (HAMP หรือ HFE2B)   |
| ฮีโมโครมาโตซิสแบบ 3 	 | 604250  | transferrin receptor-2 (TFR2 หรือ HFE3)    |
| ฮีโมโครมาโตซิสแบบ 4/  (African iron overload) 	 | 604653  | ferroportin (SLC11A3/SLC40A1)    |
| ฮีโมโครมาโตซิสของเด็กแรกเกิด 	 | 231100  | (ยังไม่ปรากฏ)   |
| Acaeruloplasminaemia (น้อยมาก)  	 | 604290  | caeruloplasmin   |
| Congenital atransferrinaemia (น้อยมาก)  	 | 209300  | transferrin   |
| GRACILE syndrome (น้อยมาก)  	 | 603358  | BCS1L |
ฮีโมโครมาโตซิสแบบกรรมพันธุ์โดยมากสืบทอดแบบลักษณะด้อยผ่านออโตโซม แต่แบบ 4 ก็สืบทอดแบบลักษณะเด่นผ่านออโตโซม
เหตุ > ทุติยภูมิ

การสลายของเม็ดเลือดแดง (haemolysis) ที่รุนแรงเรื้อรังไม่ว่าจะเหตุอะไร รวมทั้งการสลายของเม็ดเลือดแดงในเส้นเลือด และ ineffective erythropoiesis (การสลายของเม็ดเลือดแดงในไขกระดูก)
การถ่ายเลือดบ่อย ๆ (ไม่ว่าจะเป็นเลือดทั้งหมดหรือเพียงแค่เม็ดเลือดแดง) ซึ่งมักจำเป็นต่อคนไข้ภาวะเลือดจางแบบพันธุกรรม (เช่น beta-thalassaemia major, ภาวะเลือดจางเหตุเม็ดเลือดรูปเคียว และ Diamond-Blackfan anaemia) หรือคนไข้สูงอายุที่มีภาวะเลือดจางที่ได้มาเช่นใน myelodysplastic syndrome
การเสริมฉีดเหล็กที่เกิน เช่น ดังที่พบในเหล็กเป็นพิษ (iron poisoning)
การได้เหล็กจากอาหารเกิน
โรคที่ปกติไม่เป็นเหตุของฮีโมโครมาโตซิสโดยลำพัง แต่อาจเป็นเพราะปัจจัยเสี่ยงบางอย่าง รวมทั้งตับแข็ง (โดยเฉพาะเกี่ยวกับการติดสุรา), ตับคั่งไขมันแบบ steatohepatitis โดยเหตุอะไรก็ได้, porphyria cutanea tarda, การฟอกไตมานาน, และการรักษาโดย portacaval shunt เพื่อแก้ปัญหาความดันสูงในตับ