การเสียกรุงศรีอยุธยาครั้งที่สอง
เหตุการณ์สืบเนื่อง > อยุธยาหลังจากเสียกรุงฯ

ในช่วงสมัยอยุธยาตอนปลาย มีการประมาณว่าประชากรอยุธยาอาจมีจำนวนมากถึงหนึ่งล้านคน เมื่อสมเด็จพระเจ้าตากสินทรงตีค่ายพม่าโพธิ์สามต้นกอบกู้กรุงศรีอยุธยาได้สำเร็จเมื่อเดือนพฤศจิกายน พ.ศ. 2310 นั้น ได้ทอดพระเนตรเห็นซากศพและกระดูกของผู้เสียชีวิตในอยุธยากองกันประดุจภูเขา รวมทั้งกำแพงเมืองป้อมปราการต่างๆถูกพม่าทำลายลงจนไม่สามารถใช้เป็นที่มั่นในการป้องกันทัพพม่าได้ จึงทรงย้ายราชธานีจากอยุธยาลงไปตั้งอยู่ที่ธนบุรี
ในสมัยธนบุรี อยุธยากรุงเก่าได้กลายเป็นแหล่งของการขุดสมบัติ เนื่องจากขุนนางคหบดีหรือเชื้อพระวงศ์อยุธยา ต่างได้ทำการฝังทรัพย์สินสมบัติของตนเองไว้ในดินอย่างเร่งรีบเพื่อป้องกันไม่ให้พม่าปล้นเอาไปและอาจตามมาขุดคืนในภายหลัง แต่ชาวอยุธยาผู้มั่งคั่งเหล่านั้นอาจไม่สามารถกลับมาขุดสมบัติของตนเองคืนได้ทุกคน เนื่องจากชาวอยุธยาผู้เป็นเจ้าของสมบัติเหล่านั้นเสียชีวิตในสงครามหรือถูกจับเป็นเชลยไปยังพม่า ภายในแผ่นดินกรุงศรีอยุธยาจึงมีสมบัติทรัพย์สินมีค่าถูกฝังไว้อยู่จำนวนมากและจึงเกิดการขุดสมบัติในอยุธยาขึ้น จนกระทั่งราชสำนักธนบุรีต้องทำการเก็บภาษี หากขุดได้จะต้องมอบให้แก่หลวงบางส่วน การขุดสมบัติอยุธยาทำให้เกิดเมืองอยุธยาใหม่ขึ้นอีกครั้งรอบเกาะเมืองอยุธยาเดิมเนื่องจากมีราษฎรมาตั้งถิ่นฐาน ในพ.ศ. 2324 สมเด็จพระเจ้าตากสินพระราชทานให้พระวิชิตณรงค์เป็นผู้ประมูลผูกขาดภาษีจากไพร่อยุธยาให้ได้ 500 ชั่ง พระวิชิตณรงค์ขูดรีดภาษีจากไพร่สร้างความไม่พอใจ จึงเกิดกบฎขึ้นที่อยุธยานำโดยนายบุนนาคบ้านแม่ลาในพ.ศ. 2325 นำกำลังบุกเข้าสังหารพระวิชิตณรงค์และเผาจวนของพระยาอินทรอภัยผู้รักษากรุงเก่า สมเด็จพระเจ้าตากสินทรงส่งพระยาสรรคบุรีหรือพระยาสรรค์ยกทัพไปปราบกบฎอยุธยา แต่ทว่าพระยาสรรค์กลับเข้ากับฝ่ายกบฎและยกทัพกลับมายึดกรุงธนบุรี นำไปสู่เหตุการณ์ผลัดเปลี่ยนรัชกาลสิ้นสุดยุคกรุงธนบุรีในที่สุด
นายโยฮันน์ แยร์ฮาร์ด เคอนิก (Johann Gerhard König) นักพฤกษศาสตร์ชาวเดนมาร์ก ได้เดินทางมายังอยุธยาในเดือนธันวาคม พ.ศ. 2321 สิบเอ็ดปีหลังจากการเสียกรุงศรีฯ ในสมัยกรุงธนบุรี ได้บรรยายสภาพของกรุงศรีอยุธยาหลังจากที่ถูกทำลายลงในขณะนั้นว่า;
ในเมืองแห่งนี้คงจะมีวัดอยู่เป็นจำนวนมาก แต่ตอนนี้อยู่ในสภาพที่ไม่น่าชม เพราะว่าหลังคาโค้งและเสาของวัดเหล่านี้มีต้นไม้และพุ่มไม้รวมกับเถาวัลย์ปกคลุมอยู่อย่างหนาแน่นจนเกิดความเชื่อว่าในเมืองนี้อาจมีเสืออาศัยอยู่
เมื่อมีการตั้งกรุงรัตนโกสินทร์ขึ้นในพ.ศ. 2326 มีความต้องการใช้อิฐจำนวนมากในการสร้างราชธานีใหม่ อิฐจากซากปรักหักพังของอยุธยาจึงถูกรื้อลงมาและขนส่งลองเรือมาตามแม่น้ำเจ้าพระยาเพื่อนำมาก่อสร้างกรุงรัตนโกสินทร์ "โปรดให้ตั้งกองสักเลกไพร่หลวงสมกำลังและเลกหัวเมืองทั้งปวง แล้วให้เกณฑ์ทำอิฐขึ้นใหม่บ้าง ให้ไปรื้ออิฐกำแพงเมืองกรุงเก่าลงมาบ้าง ลงมือก่อสร้างพระนครทั้งพระบรมมหาราชวังและพระราชวังบวรสถานมงคล" พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกทรงแต่งตั้งให้นายบุนนาคบ้านแม่ลาเป็นพระชาไชยวิชิตผู้รักษากรุงเก่า ในสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้นผู้รักษากรุงเก่าอยุธยาใช้ราชทินนามว่า"พระยาไชยวิชิตฯ" บาทหลวงปัลเลอกัวซ์ได้เดินทางมายังอยุธยาในพ.ศ. 2377 ในสมัยรัชกาลที่ 3 บันทึกว่าเมืองอยุธยาใหม่ตั้งอยู่รายล้อมเกาะเมืองราชธานีเก่า มีประชากรประมาณ 40,000 คน ประกอบด้วยชาวสยาม ชาวจีน และชาวลาว และยังคงมีการขุดสมบัติอยุธยาอย่างต่อเนื่อง ถึงแม้ว่าจะเสียกรุงฯแล้วเป็นเวลาเกือบเจ็ดสิบปี
ต่อมาในสมัยรัชกาลที่ 5 รัฐบาลสยามและชนชั้นนำของสยามมีความสนใจในประวัติศาสตร์อยุธยา พระยาโบราณราชธานินทร์ (พร เดชะคุปต์) ได้รับการแต่งตั้งให้เป็นผู้รักษากรุงเก่าในพ.ศ. 2441 และได้กลายเป็นผู้ริเริ่มในการศึกษาประวัติศาสตร์อยุธยาและการขุดค้นทางโบราณคดีในอยุธยา ในพ.ศ. 2450 พระยาโบราณราชธานินทร์ได้นำการขุดค้นในอยุธยาเป็นครั้งแรก คณะผู้สำรวจต้องขุดลงไปลึกประมาณ 1.5 เมตร ผ่านชั้นของกองหินปรักหักพังและดินตะกอนจึงจะพบรากฐานของกรุงเก่า พระยาโบราณราชธานินทร์ทำการขุดแต่งและระบุตำแหน่งที่ตั้งของอาคารวัดปราสาทราชวังต่างๆ บริเวณพระราชวังโบราณและปลูกสร้างพระที่นั่งสรรเพชญ์มหาปราสาท เพื่อใช้ในการพระราชกุศลรัชมงคล ฉลองสิริราชสมบัติครบ 40 ปีของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ในพ.ศ. 2451