พระเจริญราชเดช (อุ่น ภวภูตานนท์ ณ มหาสารคาม)
ประวัติ > เป็นเจ้าเมือง

พ.ศ. ๒๔๑๙ ท้าวอุ่นได้รับแต่งตั้งเป็นที่ท้าวโพธิสารกรมการเมืองมหาสารคาม หลังโปรดเกล้าฯ ตั้งเมืองวาปีปทุมและเมืองโกสุมพิสัยขึ้นแล้วต่อมา พ.ศ. ๒๔๒๕ จึงได้รับโปรดเกล้าฯ ขึ้นเป็นที่พระพิทักษ์นรากรเจ้าเมืองวาปีปทุมองค์ที่ ๒ ต่อจากพระพิทักษ์นรากร (บุญมี) สันนิษฐานว่าราชทินนามนี้โปรดฯ ให้คล้องจองกับราชทินนามที่สุนทรพิพิธของพระสุนทรพิพิธ (เสือ) เจ้าเมืองโกสุมพิสัยองค์แรกซึ่งตั้งเมืองขึ้นพร้อมกันกับเมืองวาปีปทุม พ.ศ. ๒๔๓๒ อุปฮาชผู้รักษาราชการเมืองสุวรรณภูมิมีใบบอกกล่าวโทษมาถึงเมืองมหาสารคาม สุรินทร์ และศรีสะเกษ ว่าแย่งเอาเขตแดนเมืองสุวรรณภูมิไปตั้งเป็นเมืองของตน เฉพาะเมืองมหาสารคามถูกกล่าวหาว่าขอเอาบ้านนาเลาตั้งเป็นเมืองวาปีปทุม สยามจึงโปรดฯ ให้ข้าหลวงนครจำปาศักดิ์และข้าหลวงอุบลราชธานีทำการไต่สวนว่ากล่าวในเรื่องนี้แต่เมืองเหล่านี้ตั้งมานานแล้วจึงรื้อถอนไม่ได้ จึงโปรดฯ ให้วาปีปทุมเป็นเมืองขึ้นมหาสารคามต่อไปตามเดิมโดยมิได้โยกย้ายออกจากหนองแซง
พ.ศ. ๒๔๓๕ โปรดฯ ให้นายรองชิต (เลื่อง ณ นคร) และจมื่นศรีบริรักษ์มาเป็นข้าหลวงกำกับราชการเมืองมหาสารคามและเมืองร้อยเอ็ดเป็นครั้งแรกโดยตั้งที่ทำการอยู่ ณ เมืองมหาสารคาม ต่อมา พ.ศ. ๒๔๓๗ ทางราชการได้โอนเมืองชุมพลบุรีจากเมืองสุรินทร์มาขึ้นเมืองมหาสารคาม พ.ศ. ๒๔๔๐ โปรดฯ ให้ตราพระราชบัญญัติลักษณะปกครองท้องที่เพื่อวางระเบียบแบบแผนการปกครองท้องถิ่นให้เรียบร้อย ขณะนั้นมณฑลอีสานยังไม่ได้จัดการปกครองให้เป็นอย่างมณฑลอื่น ต่อมา พ.ศ. ๒๔๔๓ พระเจริญราชเดช (ฮึ่งหรือฮึง) เจ้าเมืองมหาสารคามองค์ที่ ๒ ถึงแก่อนิจกรรมทางเมืองมหาสารคามจึงแต่งตั้งให้พระอุปฮาช (เถื่อน ต้นสกุลรักษิกจันทร์) รักษาราชการแทนเจ้าเมืองเดิม ทางราชการยุบเมืองชุมพลบุรีลงเป็นอำเภอแล้วโอนกลับไปขึ้นเมืองสุรินทร์ตามเดิม พร้อมโปรดฯ ให้แบ่งหัวเมืองมณฑลอีสานออกเป็น ๕ บริเวณโดยเมืองมหาสารคามให้ขึ้นแก่บริเวณร้อยเอ็ด และจัดการแบ่งเขตเมืองตั้งขึ้นเป็นอำเภอคืออำเภออุทัยสารคาม อำเภอประจิมสารคาม ส่วนเมืองวาปีปทุมและโกสุมพิสัยคงให้เป็นเมืองขึ้นเมืองมหาสารคามตามเดิมและให้เปลี่ยนเป็นอำเภอวาปีปทุมในปีนี้เช่นกัน พ.ศ. ๒๔๔๔ หลังจากสยามยุบสถานะเมืองวาปีปทุมลงเป็นอำเภอจึงโปรดฯ ให้พระพิทักษ์นรากร (อุ่น) เจ้าเมืองวาปีปทุมมาเป็นข้าหลวงกำกับราชการเมืองมหาสารคามแทนพระสิทธิศักดิ์สมุทเขต (บุษย์) ที่ถึงแก่กรรมไปก่อนหน้า พระพิทักษ์นรากร (อุ่น) ได้สร้างโฮง (หอโฮงการ) สำหรับว่าราชการบ้านเมืองขึ้นที่เมืองมหาสารคามและนับเป็นโฮงเจ้าเมืองหลังที่ ๓ ของเมืองนี้โดยชาวเมืองเรียกว่าโฮงยาพ่อหลวง มีลักษณะเป็นอาคารไม้โบราณขนาดใหญ่ ๒ ชั้นทาสีแดงตั้งอยู่เยื้องกับโฮงยาหลวงเฒ่าหรือโฮงของพระเจริญราชเดช (ฮึง) เจ้าเมืองมหาสารคามองค์ก่อน
พ.ศ. ๒๔๔๖ สยามยุบตำแหน่งข้าหลวงกำกับราชการเมืองมหาสารคามลง ต่อมาวันที่ ๒๙ เมษายน ร.ศ. ๑๒๐ ศกเดียวกันได้โปรดฯ ให้พระพิทักษ์นรากร (อุ่น) เลื่อนเป็นที่พระเจริญราชเดชผู้ว่าราชการเมืองมหาสารคามคนแรก ในบรรดาศักดิ์และราชทินนามเจ้าเมืองมหาสารคามองค์ก่อน เนื่องจากตำแหน่งผู้ว่าราชการเมืองมหาสารคามว่างลงแต่ครั้งพระเจริญราชเดช (ฮึง) ถึงแก่อนิจกรรม พ.ศ. ๒๔๔๗ พระเจริญราชเดช (อุ่น) ได้ตัดถนนเพิ่มเป็น ๒ สายขึ้นในตัวเมืองมหาสารคามและสร้างศาลาการเปรียญกับพระอุโบสถวัดนางใย เมืองมหาสารคาม พ.ศ. ๒๔๔๙ จึงตั้งโรงเรียนขึ้นที่วัดท่าแขก (วัดโพธิ์ศรี) และวัดทุ่ง (วัดนาควิชัย) ปลาย พ.ศ. ๒๔๕๕ สยามโปรดเกล้าฯ ให้พระเจริญราชเดช (อุ่น) ออกจากตำแหน่งผู้ว่าราชการเมืองด้วยเหตุชราภาพแล้วโปรดฯ ให้เป็นที่กรมการเมืองพิเศษคอยให้คำปรึกษาราชการงานเมืองตามสมควรแก่ฝ่ายปกครองตลอดอายุขัย ต้น พ.ศ. ๒๔๕๖ จึงโปรดฯ ให้หม่อมเจ้านพมาศ นวรัตน์ อดีตปลัดมณฑลประจำจังหวัดมหาสารคามมาเป็นผู้ว่าราชการจังหวัดมหาสารคาม พ.ศ. ๒๔๕๗ พระเจริญราชเดช (อุ่น) ขณะดำรงตำแหน่งกรมการเมืองพิเศษเมืองมหาสารคาม มณฑลร้อยเอ็จ จึงได้รับพระราชทานนามสกุลภวภูตานนท์