กาพย์ยานี
พัฒนาการของกาพย์ยานี

กาพย์ยานีในยุคแรก ๆ บังคับเฉพาะสัมผัสระหว่างบาท และสัมผัสระหว่างบทเท่านั้น สัมผัสระหว่างวรรคไม่บังคับ ดังตัวอย่างจากอนิรุทธ์คำฉันท์ และสมุทรโฆษคำฉันท์
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ๏ โดยทิศอุดรมี |  | พระนครอันควรชม |
| สมญาชื่อเสียงพรหม- |  | บุรีบุราณกาล |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ๏ อาจผจญบุรีอิน- |  | ทรอันเทพยฤมาน |
| มหามเหาฬาร |  | จรรโลงธารษตรี |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ๏ ปราการกำแพงรัตน- |  | อันรอบบุรีศรี |
| ทัดพายุพิถี |  | คือกำแพง ณ จักรพาฬ |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ๏ โขลนทวารพิศาลสรรพ |  | ประดับโครณทุกทวาร |
| หอห้างสรล้างกาญ- |  | จนกุรุงซริน |
— สมุทรโฆษคำฉันท์
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ๏ บัดนั้นสมเด็จหลาน |  | กฤษณเทพจักรี |
| รำลึกพนาลี |  | สุขรมยกรีฑา |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ๏ เสด็จไปบังคมพระ |  | อัยกาธิเบศร์ลา |
| จักไปพนาทวา |  | พนมพฤกษศีรขร |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ๏ เถื่อนถ้ำพนาลี |  | คชสีหองค์อร |
| กวางทรายรมั่งมร |  | สัตวสมสกอหลาย |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ๏ มสระสโรชา |  | กรบุษปเรียงราย |
| ขจคนธอบอาย |  | ภุมรีภรมัว |
— อนิรุทธ์คำฉันท์
สมัยอยุธยายุคกลางและยุคปลายได้เพิ่มสัมผัสระหว่างวรรคแรกกับวรรคที่ 2 แล้ว ต่อมา เจ้าฟ้าธรรมาธิเบศร กวีผู้ชำนาญเชิงกาพย์ ทรงเพิ่มสัมผัสสระในคำที่ 2 - 3 วรรคแรก และคำที่ 3 - 4 ในวรรคหลัง อย่างเป็นระบบ ทำให้จังหวะอ่านรับกันเพิ่มความไพเราะมากขึ้น และส่งอิทธิพลมาถึงกวีสมัยรัตนโกสินทร์ ตลอดถึงสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ดังตัวอย่าง
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ๏ ปลากรายว่ายเคียงคู่ |  | เคล้ากันอยู่ดูงามดี |
| แต่นางห่างเหินพี่ |  | เห็นปลาเคล้าเศร้าใจจร |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ๏ หางไก่ว่ายแหวกว่าย |  | หางไก่คล้ายไม่มีหงอน |
| คิดอนงค์องค์เอวอร |  | ผมประบ่าอ่าเอี่ยมไร |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ๏ ปลาสร้อยลอยล่องชล |  | ว่ายเวียนวนปนกันไป |
| เหมือนสร้อยทรงทรามวัย |  | ไม่เห็นเจ้าเศร้าบ่วาย |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ๏ เนื้ออ่อนอ่อนแต่ชื่อ |  | เนื้อน้องฤๅอ่อนทั้งกาย |
| ใครต้องข้องจิตชาย |  | ไม่วายนึกตรึกตรึงทรวง   |
— กาพย์เห่เรือ พระนิพนธ์เจ้าฟ้าธรรมาธิเบศร
สุนทรภู่ ก็เป็นอีกตำนานหนึ่งที่ประยุกต์กาพย์ยานีของกรุงศรีอยุธยา โดยให้ความสำคัญกับสัมผัสเป็นหลัก มีการเพิ่มสัมผัสระหว่างวรรคที่ 3 กับวรรคที่ 4 รวมทั้งให้ความสำคัญกับน้ำหนักคำและน้ำเสียงด้วย ดังตัวอย่าง
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ๏ ขึ้นกกตกทุกข์ยาก |  | แสนลำบากจากเวียงไชย |
| มันเผือกเลือกเผาไฟ |  | กินผลไม้ได้เป็นแรง |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ๏ รอนรอนอ่อนอัสดง |  | พระสุริยงเย็นยอแสง |
| ช่วงดังน้ำครั่งแดง |  | แฝงเมฆเขาเงาเมรุธร |
— กาพย์พระไชยสุริยา
ขณะที่พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ได้ทรงกินกาพย์ยานี โดยละทิ้งสัมผัสไปมากแต่มาเล่นน้ำหนักของคำและทรงใช้สัมผัสอักษรแทนสัมผัสระหลายครั้ง และน่าจะเป็นตัวตั้งสำหรับกาพย์ยุคหลังๆ ครั้งที่นายผี (อัศนี พลจันทร) สร้างสรรค์กาพย์ยานีรูปใหม่ ดังตัวอย่าง
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ๏ ดาวเดือนก็เลื่อนลับ |  | แสงทองระยับบพโยมหน |
| จวบจวนพระสุริยน |  | จะเยี่ยมยอดยุคันธร |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ๏ สมเด็จพระหริวงศ์ |  | ภุชพงศ์ทิพากร |
| เสด็จลงสรงสาคร |  | กับพระลักษณ์อนุชา |
— บทพากย์รามเกียรติ์ พระราชนิพนธ์พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย
ในยุคกึ่งพุทธกาล นายผี หรือ อัศนี พลจันทร ได้สั่นสะเทือนวงการกาพย์ด้วยลีลาเฉพาะตัว โดยทิ้งสัมผัสในไปมาก หันมาใช้สัมผัสอักษรแทน เน้นคำโดดอันให้จังหวะสละสลวยจนคล้ายอินทรวิเชียรฉันท์กลายๆ ดังตัวอย่าง
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ๏ ในฟ้าบ่อมีน้ำ |  | ในดินซ้ำมีแต่ทราย |
| น้ำตาที่ตกราย |  | ก็รีบซาบบ่อรอซึม |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ๏ แดดเปรี้ยงปานหัวแตก |  | แผ่นดินแยกอยู่ทึมทึม |
| แผ่นอกที่ครางครึม |  | ขยับแยกอยู่ตาปี |
— อีศาน
ขณะที่กวีในยุคปัจจุบันต่างก็แสวงหาลีลาเฉพาะตัว อย่างเช่น
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ๏ การเกิดย่อมเจ็บปวด |  | ต้องร้าวรวดและทรมา |
| ในสายฝนมีสายฟ้า |  | ในผาทึบมีถ้ำทอง |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ๏ มาเถิดมาทุกข์ยาก |  | มาบั่นบากกับเพื่อนพ้อง |
| อย่าหวังเลยรังรอง |  | จะเรืองไรในชีพนี้ |
— หนทางแห่งหอยทาก ของ เนาวรัตน์ พงษ์ไพบูลย์
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ๏ ด้วยธรรมนั้นเทียมเท่า |  | แต่ใครเล่าที่ครอบงำ |
| เอาเปรียบและเหยียบย่ำ |  | มวลชีวิตจนผิดไป |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ๏ ในน้ำทุกหยดน้ำ |  | หรือใช่น้ำเฉพาะใคร |
| ลมแดดหรือดินใด |  | ล้วนสมบัติอันเป็นกลาง |
— เพลงไทยของคนทุกข์ ของ ไพวรินทร์ ขาวงาม
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ๏ พฤกษ์ไพรไสวพริ้ว |  | วะไหวหวิวกับวันวาร |
| เสียงขับส่งศัพท์ขาน |  | คือสัตว์ส่ำซึ่งร่ำเสียง |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ๏ เริงเร้าเหนือเงาร่ม |  | สำราญรมย์แลรายเรียง |
| ร้องขานผสานเคียง |  | ผสมคู่สมสู่คา |
— วรรณวิเคราะห์ - คมทวน คันธนู