พฤติกรรมของมนุษย์
พฤติกรรมทางการรู้คิด/ปัญญา

บทความหลัก: ประชาน
การรู้คิด (cognition) ของมนุษย์แตกต่างกับสัตว์อื่น ๆ
เพราะมีเหตุปัจจัยจากทั้งลักษณะทางชีววิทยาด้วย จากความรู้และการพัฒนาที่มีร่วมกันแล้วถ่ายทอดทางวัฒนธรรมด้วย
มนุษย์สามารถเรียนรู้จากกันและกันเพราะมีสมรรถภาพทางทฤษฎีจิตที่ช่วยให้เรียนรู้ผ่านการศึกษาได้
การใช้ภาษาช่วยให้ถ่ายทอดความรู้ให้แก่กันได้โดยตรง
สมองมนุษย์มีความยืดหยุ่น ทำให้ลักษณะต่าง ๆ ของสมองเปลี่ยนไปได้เพื่อตอบสนองต่อประสบการณ์ใหม่ ๆ
นี้ช่วยให้เกิดการเรียนรู้แล้วก่อพฤติกรรมการฝึกฝน ช่วยให้พัฒนาทักษะใหม่ ๆ ได้
พฤติกรรมที่ทำต่อเนื่องเป็นเวลานานอาจกลายเป็นนิสัย ซึ่งจะทำเป็นประจำต่อไปได้โดยไม่ต้องรู้ตัว
มนุษย์ใช้เหตุผลในการอนุมานข้อสรุปจากข้อมูลที่มีจำกัด
การหาเหตุผลส่วนใหญ่เกิดขึ้นเองอย่างอัตโนมัติโดยที่บุคคลไม่ต้องพยายามอย่างรู้ตัว
การใช้เหตุผลทำโดยการถือนัยทั่วไปจากประสบการณ์ในอดีตแล้วนำมาใช้กับสถานการณ์ใหม่
การเรียนหาความรู้ก็เพื่อให้สามารถอนุมานได้แม่นยำขึ้น
ส่วนการให้เหตุผลแบบนิรนัยเป็นการอนุมานข้อสรุปที่เป็นจริงตามข้อตั้งทางตรรกะ
การให้เหตุผลแบบอุปนัยอนุมานว่าข้อสรุปใดน่าจะเป็นจริงตามบริบท
อารมณ์เป็นประสบการณ์ทางการรู้คิดที่มีมาแต่กำเนิดในมนุษย์
อารมณ์พื้นฐานเช่น ความผาสุก (joy) ความทุกข์ (distress) ความโกรธ ความกลัว ความประหลาดใจ และความรังเกียจ พบได้ในทุกวัฒนธรรม แต่บรรทัดฐานทางสังคมเกี่ยวกับการแสดงอารมณ์ก็จะแตกต่างกันไป
อารมณ์อื่น ๆ มาจากการรู้คิดขั้นสูงเช่น ความรัก ความรู้สึกผิด ความอับอาย (shame) ความขายหน้า (embarrassment) ความภาคภูมิใจ และความริษยา (envy, jealousy)
อารมณ์เหล่านี้จะเกิดขึ้นโดยใช้เวลา ไม่ใช่ทันที โดยได้รับอิทธิพลจากปัจจัยทางวัฒนธรรมอย่างสำคัญ
อารมณ์ได้อิทธิพลจากข้อมูลทางประสาทสัมผัสเช่นสีและดนตรี และจากพื้นอารมณ์ (mood) คือความสุขและความเศร้า
มนุษย์มักจะมีความสุขและความเศร้าในระดับมาตรฐานโดยขึ้นอยู่กับสุขภาพและความสัมพันธ์ทางสังคม 
เหตุการณ์ที่ดีและร้ายจะมีอิทธิพลต่อพื้นอารมณ์ในระยะสั้น
มนุษย์มักพยายามปรับปรุงพื้นอารมณ์ของกันและกันด้วยการปลอบโยน การบันเทิง และการระบายความรู้สึก
และสามารถควบคุมพื้นอารมณ์ของตนเองด้วยการออกกำลังกายและการทำสมาธิ
การสร้างสรรค์คือการใช้แนวคิดหรือทรัพยากรที่มีอยู่เดิมเพื่อสร้างสิ่งใหม่
ซึ่งช่วยสร้างนวัตกรรม ปรับตัวให้เข้ากับการเปลี่ยนแปลง เรียนรู้ข้อมูลใหม่ และแก้ปัญหาด้วยวิธีใหม่ ๆ
การแสดงออกความสร้างสรรค์ยังช่วยเสริมคุณภาพชีวิตอีกด้วย
การสร้างสรรค์รวมถึงการสร้างสรรค์ส่วนบุคคล ซึ่งบุคคลนำเสนอแนวคิดใหม่ ๆ อันมาจากตนอย่างแท้จริง แต่ยังสามารถขยายไปสู่การสร้างสรรค์ของสังคม ซึ่งชุมชนหรือสังคมสร้างและยอมรับแนวคิดต่าง ๆ ร่วมกัน
การสร้างสรรค์ยังใช้แก้ปัญหาที่เกิด
ช่วยสร้างสรรค์ศิลปะและการศึกษาทางวิทยาศาสตร์
บุคคลที่ทำงานสร้างสรรค์ขั้นสูงมักมีความรู้เฉพาะทางในด้านนั้น โดยมนุษย์จะอาศัยความรู้เพื่อพัฒนาแนวคิดใหม่ ๆ
ในด้านศิลปะ การสร้างสรรค์มักใช้เพื่อพัฒนาผลงานศิลปะใหม่ ๆ เช่น ทัศนศิลป์หรือดนตรี
ในทางวิทยาศาสตร์ ผู้มีความรู้เฉพาะด้านสามารถใช้วิธีลองผิดลองถูกเพื่อพัฒนาทฤษฎีที่อธิบายปรากฏการณ์ธรรมชาติได้แม่นยำยิ่งขึ้น
พฤติกรรมทางศาสนามาจากประเพณีปฏิบัติตามความเชื่อทางศาสนา
ลักษณะพฤติกรรมจะแตกต่างกันไปโดยขึ้นอยู่กับประเพณีทางศาสนาโดยเฉพาะ ๆ
ศาสนามักเกี่ยวกับเรื่องปรัมปรา พิธีกรรม ข้อห้าม สัญลักษณ์ทางศาสนา ศีลธรรม ประสบการณ์ของสภาวะจิตที่แปรไป และความเชื่อในสิ่งเหนือธรรมชาติ
พฤติกรรมทางศาสนามักมีภาระสูง ต้องใช้เวลา พลังงาน และทรัพย์สินมาก 
โดยขัดแย้งกับแบบจำลองการตัดสินใจอย่างมีเหตุผลของมนุษย์ถึงแม้จะมีประโยชน์แก่ชุมชนก็ตาม
นักมานุษยวิทยามีทฤษฎีต่าง ๆ ว่า ทำไมมนุษย์จึงยอมรับนำเอาพฤติกรรมทางศาสนามาใช้
พฤติกรรมทางศาสนาได้รับอิทธิพลอย่างมากจากปัจจัยทางสังคม กิจกรรมกลุ่มมีความสำคัญในการพัฒนาพฤติกรรมทางศาสนาของแต่ละบุคคล
หน่วยสังคมต่าง ๆ เช่น องค์กรศาสนาหรือครอบครัว ช่วยให้แชร์และประสานพฤติกรรมทางศาสนาได้
ความเชื่อมโยงทางสังคมเช่นนี้เสริมสร้างพฤติกรรมทางการรู้คิดเกี่ยวกับศาสนา ส่งเสริมให้มีความเคร่งครัดและความมุ่งมั่น
ตามรายงานปี 2018 ของศูนย์วิจัยอเมริกัน Pew Research Center ผู้ใหญ่ 54% ทั่วโลกระบุว่าศาสนามีความสำคัญมากในชีวิต