ค่ายผู้อพยพสระแก้ว
การจัดตั้งค่ายผู้อพยพสระแก้ว

เมื่อวันที่ 22 ตุลาคม พ.ศ. 2522 พันเอก สนั่น ขจรกล่ำ แห่งกองบัญชาการทหารสูงสุดได้โทรศัพท์ไปหา มาร์ติน บาร์เบอร์ แห่งสำนักงานข้าหลวงใหญ่ผู้ลี้ภัยแห่งสหประชาชาติ เพื่อแจ้งว่ากองทัพไทยจะส่งชาวกัมพูชาจากพื้นที่ทางใต้ของอรัญประเทศไปยังสถานที่นอกตัวเมืองสระแก้ว ซึ่งอยู่ห่างจากชายแดนเข้าไปประมาณ 40 ไมล์ สำนักงานข้าหลวงใหญ่ผู้ลี้ภัยแห่งสหประชาชาติได้รับเชิญให้จัดตั้งศูนย์พักพิงที่นั่น ซึ่งสามารถรองรับผู้ลี้ภัยได้มากถึง 90,000 คน สำนักงานข้าหลวงใหญ่ผู้ลี้ภัยแห่งสหประชาชาติได้ส่งหนึ่งในเจ้าหน้าที่ใหม่ คือ มาร์ค มัลลอค บราวน์ นักข่าวชาวอังกฤษ พร้อมด้วย กดิษฐ์ โรจนกร ผู้ช่วยชาวไทยของเขา ไปสำรวจพื้นที่ซึ่งเป็นพื้นที่รกร้างว่างเปล่าขนาด 160,000 ตารางเมตรที่ใช้สำหรับปลูกข้าว รัฐบาลไทยได้ขอให้สำนักงานข้าหลวงใหญ่ผู้ลี้ภัยแห่งสหประชาชาติเตรียมการฉุกเฉินสำหรับชาวกัมพูชาโดยทันที บราวน์ ได้จ้างรถเกลี่ยดินและเริ่มขุดถนนในโคลน และจ้างรถแบ็คโฮเพื่อขุดส้วม แท้งค์น้ำได้รับการบริจาคโดย Christian and Missionary Alliance (CAMA) ซึ่งบริจาคไม้ไผ่และฟางจำนวน 100,000 ชิ้นเพื่อสร้างโรงพยาบาล ซึ่งสร้างอย่างเร่งรีบโดยคนงานชาวไทย 200 คนที่บราวน์จ้างมาในราคา 2 ดอลลาร์สหรัฐต่อวัน มีการสร้างโกดังแบบหยาบ ๆ ขึ้น Catholic Relief Services บริจาคเชือกพลาสติก เสื่อฟาง และขวดนมเด็ก โดยแจ้งล่วงหน้าไม่ถึงหนึ่งวัน UNHCR และหน่วยงานอาสาสมัครอื่น ๆ รีบสร้างโครงสร้างพื้นฐานของค่ายทันทีเมื่อชาวกัมพูชาที่ขาดสารอาหารหลายพันคนเดินทางมาถึง เด็กที่ไม่ได้รับการดูแลหลายร้อยคนอยู่ในกลุ่มผู้ลี้ภัยกลุ่มแรก ๆ เหล่านี้
ในวันที่ 24 ตุลาคม ผู้ลี้ภัยจำนวน 8,000 คนเดินทางมาถึงโดยรถบัสจากแหล่งตั้งถิ่นฐานที่ชายแดน ตามที่ ดร.ฮันส์ นอธเดิร์ฟต์ กล่าวไว้ว่า "ในตอนแรก ค่ายเป็นเพียงพื้นที่ป่าที่ถูกล้อมรั้วกั้น ไม่มีสิ่งอำนวยความสะดวกสำหรับที่อยู่อาศัย ไม่มีน้ำ และไม่มีระบบบำบัดน้ำเสีย มีพื้นที่ประมาณ 2.7 ตารางเมตรสำหรับแต่ละคน พื้นที่ส่วนหนึ่งถูกกำหนดให้เป็นโรงพยาบาลของค่าย พื้นที่ที่เคลียร์ด้วยรถเกลี่ยดินพร้อมโครงสร้างผ้าใบไม้ไผ่บางส่วนให้ที่พักพิงแบบดั้งเดิมสำหรับผู้ป่วยประมาณ 300 คน
เมื่อผู้ลี้ภัยกลุ่มแรกมาถึง มีแพทย์เพียงสามคนและเจ้าหน้าที่สาธารณสุขอีกแปดคนอยู่ที่นั่น สถานะสุขภาพของผู้ลี้ภัยกลุ่มแรกในสระแก้วนั้นย่ำแย่ เป็นเวลานานหลายเดือนที่หลายคนต้องอดอาหารอยู่บนภูเขาที่อยู่ระหว่างเวียดนามทางตะวันออกและพรมแดนไทยที่ปิดทางตะวันตก ผู้ลี้ภัยที่ป่วยหนักหรือกำลังจะเสียชีวิตเกือบ 2,000 คนถูกนำตัวมายังบริเวณโรงพยาบาลในช่วงไม่กี่วันแรก เจ้าหน้าที่ทางการแพทย์ได้รับความช่วยเหลือจากอาสาสมัครจากกรุงเทพฯ ที่จัดโดยภริยาของเอกอัครราชทูตสหรัฐ เมื่อผู้ลี้ภัยมาถึง พยาบาลจะส่งผู้ที่ดูเหมือนป่วยหรืออดอาหารไปยังโรงพยาบาลชั่วคราวซึ่ง ดร.เลวี โร๊ค สร้างขึ้นโดยการร้อยลวดจากรถเกลี่ยดินเข้ากับเสาเต็นท์และคลุมด้วยผ้าใบ ไม่มีเตียงใช้งาน ผู้ลี้ภัยต้องนอนรับการรักษาอยู่บนเสื่อฟาง
ทหารเขมรแดงถูกรวมปะปนอยู่กับผู้หญิงและเด็ก นักข่าวคนหนึ่งกล่าวว่า "พวกเขาไม่ได้ดูเหมือนมนุษย์...แต่เหมือนสัตว์ป่า...พวกเขานอนขดตัวเคียงข้างกันเหมือนสัตว์ในกรง"  แพทย์เขียนคำแนะนำในการดูแลผู้ป่วยบนหน้าอกด้วยปากกาทำเครื่องหมายที่มีสีต่างๆ สำหรับการรักษาที่แตกต่างกัน อาสาสมัครสถานทูตสหรัฐฯ ถูกกดดันให้ฉีดยาและทำหน้าที่อื่น ๆ ที่ปกติแล้วจะทำโดยบุคลากรทางการแพทย์ที่ผ่านการฝึกอบรมเท่านั้น นักข่าวถูกโน้มน้าวให้ถือถังของเหลวอิเล็กโทรไลต์จากผู้ป่วยคนหนึ่งไปยังอีกคนหนึ่งและพยายามให้พวกเขาดื่มของเหลวนั้นทีละแก้ว ท่ามกลางความโกลาหล มรสุมก็พัดเข้ามาและผู้ลี้ภัยจำนวนมากเสียชีวิตบนพื้นดินที่เย็นและเปียกโดยไม่สามารถไปถึงโรงพยาบาลได้ ในช่วง 14 วันแรกของการดำเนินการของค่าย มีผู้เสียชีวิตระหว่าง 14 ถึง 42 คนต่อวัน ตามที่ ดร.คีธ ดาห์ลเบิร์กกล่าว
ภายในเวลาแปดวัน จำนวนประชากรในค่ายเพิ่มขึ้นเป็นมากกว่า 30,000 คน หลังจากวันที่ 8 พฤศจิกายน อัตราการเสียชีวิตลดลงเหลือเฉลี่ยสามหรือสี่คนต่อวัน โดยมากกว่าครึ่งหนึ่งเสียชีวิตนอกโรงพยาบาล
ไม่มีแหล่งน้ำดื่มตามธรรมชาติ กองทัพไทยได้บรรทุกน้ำจากอรัญประเทศมา การระบายน้ำในบริเวณที่ตั้งแคมป์นั้นแย่มาก ไม่นานหลังจากที่ผู้ลี้ภัยมาถึง ก็เกิดน้ำท่วม และผู้ลี้ภัยบางคนซึ่งอ่อนแอเกินกว่าจะเงยหน้าขึ้นได้ จมน้ำเสียชีวิตขณะนอนอยู่ใต้เต็นท์ที่ทำจากแผ่นพลาสติก