แนวคิดว่าด้วยขอม
ทฤษฎีขอมรูปแบบต่างๆ > อาณาจักรขอมสิ้นสุด

ดูเพิ่ม: ยุคมืดของกัมพูชา
คริสต์ศตวรรษที่ 14 สมเด็จพระรามาธิบดีที่ 1 เมื่อครั้งยังทรงเป็นพระเจ้าอู่ทอง ครองแคว้นอโยธยาเดิมสืบต่อจากพระเจ้าอู่ทอง ผู้ครองแคว้นอโยธยาเดิม พระองค์ได้อพยพผู้คนมาตั้งถิ่นฐานที่เวียงเล็ก แขวงเมืองอโยธยา แล้วทรงสร้างไมตรีกับแคว้นรอบข้างรวมทั้งพระเจ้าชัยวรมันที่ 9 ราชวงศ์มหิธรปุระด้วย นับเป็นช่วงที่อาณาจักรขอมเสื่อมอำนาจลงอย่างต่อเนื่อง หลังจากพระเจ้าชัยวรมันที่ 9 ถูกตระซ็อกประแอม หัวหน้าสวนหลวง ลอบปลงพระชนม์ อาณาจักรขอมจึงสิ้นสุดลงอำนาจลง เนื่องจากถูกชนชาติอื่นทำศึกสงครามต่อต้านการรุกรานดินแดนที่ขอมได้แผ่ขยายออกไปอย่างกว้างขวาง ต่อมาบรรดาดินแดนของอาณาจักรขอมทั้งหลาย อาทิ เมืองวิมายปุระ (พิมาย) พนมรุ้ง และพระนครหลวงถูกสมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ 2 (เจ้าสามพระยา) ยกทัพเข้าโจมตีล้วนตกอยู่ในภายใต้อำนาจของอยุธยาทั้งสิ้นตั้งแต่ พ.ศ. 1974 และกวาดต้อนชาวเมืองพระนครหลวง (นครธม) ถึง 40,000 ครัว (ราว 70,000 คน) อพยพไปยังกรุงศรีอยุธยา ราชวงค์ขอมที่ปกครองดินแดนกำพุช (ประเทศกัมพูชาในปัจจุบัน) จึงได้สูญสิ้นให้แก่กรุงศรีอยุธยานับตั้งแต่คริสต์ศตวรรษที่ 14 (พ.ศ. 1974) เป็นต้นมา
จารึกขุนศรีไชยราชมงคลเทพ ด้านที่ 2 จารเมื่อ พ.ศ. 1974  กล่าวว่า:-
สมเด็จพระอินทรามหาบรมจักรพรรดิธรรมิกราชเป็นเจ้าให้ขุนศรีไชยราชมงคลเทพเอาจตุรงค์ช้างม้ารี้พลไปโจมจับพระนครพิมายพนมรุ้งเป็นราชเสมาแลราบทาบดังพระมโนสากัลป์แลจึงจะละพระราชเสาวนีย์หาขุนศรีไชยราชมงคลเทพแดฝูงมวยลูกขุนทั้งหลาย เอาช้างม้ารี้พลถอยคืนมา มาลุเถิงเมสบรธานจรดบรรณศาลาประดิษฐาสีลาประสัสนี้ไว้จุ่งเป็นเกียรติยศสบบดลพระราชอาญาว่าขุนศรีไชยราชมงคลเทพเอกมนตรีพิเสส
สอดคล้องกับ พระราชพงศาวดารกรุงเก่า ฉบับหลวงประเสริฐ กล่าวว่า:-
สักราช 793 กุนสก (พ.ส. 1974) สมเด็ดพระบรมราชาเจ้าสเด็ดไปเอาเมือง(นครหลวง)ได้ แลท่านจึงไห้พระราชกุมารท่านพระนครอินทร์เจ้าเสวยราชสมบัตินะเมืองนครหลวงนั้น
ส่วน พงศาวดารโยนก กล่าวว่า ราชวงศ์มังรายแห่งอาณาจักรล้านนาเรืองอำนาจมากขึ้นจึงทำสงครามมีชัยแก่พวกขอมที่แผ่ขยายอิทธิพลมาถึงล้านนา ชนชาติไทล้านนาจึงขยายอิทธิพลลงมายังลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยาตอนบนแล้วตั้งอาณาจักรสุโขทัย ภายใต้การนำของพ่อขุนศรีนาวนำถุม ปฐมกษัตริย์แห่งราชวงศ์พระร่วง ส่วนแถบลุ่มน้ำเจ้าพระยาตอนล่าง คือ แคว้นอโยธยาเดิมเป็นดินแดนชนชาติไทเชื้อสายไทยวน ศรีวิชัย และขอม แต่ก่อนเคยเป็นแคว้นประเทศราชของอังวะ ต่อมาสมเด็จพระรามาธิบดีที่ 1 (พระเจ้าอู่ทอง) ทรงสถาปนากรุงศรีอยุธยาเมื่อ พ.ศ. 1893 และดินแดนที่ราบสูงอีสานแต่เดิมเป็นดินแดนของชนชาติลาว พระเจ้าฟ้างุ้มมหาราชทรงสถาปนาอาณาจักรล้านช้าง ณ เมืองเชียงทอง เมื่อ พ.ศ. 1896 บรรดาทหารขอมที่เคยปกครองดินแดนต่างถูกชนชาติอื่นต่อต้านโจมตี ถูกขับไล่ บ้างก็ถูกผนวกปะปนอยู่กับสายเลือดชนชาติอื่น
สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงวิเคราะห์ว่า:-
ครั้นเมื่อล่วงสมัยพระเจ้าอนุรุทธมหาราช (พระเจ้าอโนรธามังช่อ) อำนาจเมืองพุกามเสื่อมลง พวกไทยก็มีอำนาจขึ้นในประเทศสยามเป็นลำดับมา ถึงสมัยนี้ในแดนสยามข้างใต้ พวกขอมกับพวกลาวได้สมพงศ์ปะปนกันมาช้านาน พวกลาวหย่อนอริยธรรมกว่าพวกขอมก็กลายเป็นพวกขอมโดยมาก ยังคงเป็นลาวอยู่อย่างเดิมแต่พวกซึ่งอยู่ตามบ้านป่าเมืองดอน ครั้นชนชาติไทยลงมาอยู่ในประเทศสยามทางข้างเมืองเหนือมากขึ้น พวกลาวหย่อนอริยธรรมกว่าไทยก็กลายเป็นไทยอีกส่วนหนึ่ง จึงเป็นเหตุ ให้ชนชาติลาวลดน้อยลงเป็นอันดับมา จนเหลืออยู่แต่เป็นชาวป่า ซึ่งพวกไทยข้างเหนือเรียกว่า “ลวะ” พวกไทยข้างใต้เรียกว่า “ละว้า" อยู่เป็นแห่ง ๆ ทุกวันนี้ก็ยังมีแทบทั่วทุกจังหวัดในประเทศไทย เมื่อไทยแผ่อาณาเขตลงมาปกครองถึงเมืองสุโขทัยซึ่งพวกขอมได้ขึ้นไปตั้งอยู่ช้านาน ได้นำลัทธิพระพุทธศาสนาอย่างมหายานและลัทธิศาสนาพราหมณ์ตลอดจนการใช้อักษรและภาษาขอมขึ้นไปประดิษฐานไว้ ไทยมาได้ปกครองพลเมืองซึ่งนิยมประพฤติขนบธรรมเนียมอย่างขอมอยู่โดยมาก แต่วิสัยไทยรู้จักเลือกเห็นขนบธรรมเนียมของชาวต่างประเทศอย่างใดดี ถ้าและมิได้ฝ่าฝืนต่อประโยชน์ของตนก็มักประพฤติตามหรือแก้ไขให้เป็นประโยชน์ยิ่งขึ้น ดังแก้อักษรขอมเป็นอักษรไทย เป็นต้น อาศัยเหตุนี้พวกไทยที่ลงมาอยู่ข้างใต้ตั้งแต่สุโขทัยตงมาถึงรับถือลัทธิบางอย่างในศาสนาและขนบธรรมเนียมตลอดจนใช้ภาษาและศาสตราคมซึ่งไต้มาจากขอมผิดกับพวกไทยที่ตั้งอยู่อาณาเขตลานนาหรือล้านช้างด้วยประการฉะนี้