stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
นาฏศิลป์ไทย
ประวัติศาสตร์นาฏศิลป์ไทย > สมัยรัตนโกสินทร์ > สมัยรัชกาลที่ 1

เมื่อบ้านเมืองเริ่มตั้งหลักปักฐานเป็นปึกแผ่น พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชทรงฟื้นฟูนาฏศิลป์ไทยและทรงพระราชนิพนธ์วรรณคดีประเภทใหญ่ ๆ ขึ้นใหม่หลายเรื่อง เช่น บทละครเรื่องรามเกียรติ์ ทรงใช้รามายณะทั้งฉบับภาษาสันสกฤตของฤๅษีวาลมีกิ ฉบับอุตตรนิกาย ฉบับภาษาฮินดีของตุลลิทาส (รามจริตมานัส) และหนังสือปุราณะเป็นต้นแบบชำระรวมกัน และทรงพระราชนิพนธ์บทละครเรื่องรามเกียรติ์เป็นเรื่องขนาดยาวติดต่อกัน 117 เล่มสมุดข่อย เรื่องอิเหนา เรื่องดาหลัง เป็นต้น โปรดให้พระราชวงศานุวงศ์และขุนนางข้าราชการที่เป็นกวีมีความชำนาญทางโคลง ฉันท์ กาพย์ กลอนช่วยแต่งถวาย พระองค์ทรงตรวจแก้ไขบทละครแล้วตราเป็นบทพระราชนิพนธ์ไว้เป็นแบบแผนทั้งเจ้านาย ขุนนางและราษฎรต่างช่วยกันกอบกู้ขนบธรรมเนียมและแบบแผนนาฏศิลป์ไทยเพื่อให้ทัดเทียมกับสมัยกรุงศรีอยุธยาตอนปลายนับตั้งแต่ต้นรัชกาล
หลักฐานเกี่ยวกับตำราฟ้อนรำพบว่ามีตำราท่ารำต่าง ๆ เขียนรูประบายสีปิดทอง (เฉพาะตอนข้างต้น ส่วนตอนปลายขาดหายไป) สมัยรัชกาลที่ 1 และตำราท่ารำ (ฉบับคัดสำเนาจากตำรารำ รัชกาลที่ 1) เขียนฝุ่นเป็นลายเส้นเดียวมีรูปภาพท่ารำบริบูรณ์ 66 ท่าเป็นฝีมือช่างสมัยรัชกาลที่ 2–3 พบที่พระราชวังบวรสถานมงคล เข้าใจว่าตำราเหล่านี้มีมาตั้งแต่สมัยอยุธยาแล้ว รัชกาลที่ 1 คงจะได้โปรดให้ประชุมครูละครทำตำราท่ารำขึ้นใหม่ไว้เป็นแบบแผน (ต่อมาในสมัยรัชกาลที่ 6 พระวิทยประจง (จ่าง โชติจิตรกะ) ช่างในกรมศิลปากรกับขุนประสิทธิ์จิตรกรรม (อยู่ ทรงพันธุ์) ช่างเขียนในหอพระสมุดวชิรญาณช่วยกันเขียนภาพใหม่ตามแบบท่ารำในตำราเดิม)
พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชโปรดให้มีการฝึกหัดละครทั้งโขนและละครหลวงทั้งฝ่ายพระราชวังบวรสถานมงคลและวังหลวง เว้นแต่ละครหญิงให้เล่นเฉพาะวังหลวงแห่งเดียวเท่านั้น ละครที่ฝึกหัดกันข้างนอกวังหลวงคงมีเพียงละครที่ผู้ชายเล่น เช่น โขน ต่อมาทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ตราพระราชกำหนดใหม่บทที่ 25 ว่าด้วยเครื่องแต่งตัวละครเมื่อวันที่ 4 กันยายน พ.ศ. 2337 ปรากฏว่ามีโรงละครใหม่เกิดขึ้นมากในเวลาต่อมา เช่น ละครนอกของนายบุญยัง ละครนางในสำหรับเล่นในราชสำนัก ละครในของเจ้าฟ้ากรมหลวงอิศรสุนทร (ต่อมาคือรัชกาลที่ 2) ละครในของเจ้าฟ้ากรมหลวงเทพหริรักษ์ รวมทั้งละครนอกของไทยสำหรับราชสำนักเขมรที่พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกสถาปนาสมเด็จพระอุไทยราชาธิราชรามาธิบดี (นักองค์จัน) กษัตริย์เขมรออกไปปกครองกรุงกัมพูชาเมื่อ พ.ศ. 2349 ในฐานะเจ้าประเทศราช ก็ได้นำครูนาฏศิลป์ไทยนำละครนอกไปสอนที่ราชสำนักเขมรด้วย
โรงละครในของเจ้าฟ้ากรมหลวงอิศรสุนทรโปรดให้มีการฝึกหัดละครหญิงขึ้นในพระราชวังหน้าและเจ้าฟ้ากรมหลวงอิศรสุนทรยังทรงปรับปรุงตัดบทละครให้เหมาะแก่การแสดงตามพระประสงค์อีกด้วย เมื่อความทราบถึงสมเด็จพระบรมชนกนาถ รัชกาลที่ 1 ก็ทรงกริ้วจนเป็นเหตุให้โรงละครในของพระองค์ต้องเลิกฝึกหัดเล่นละครในเนื่องจากละครหญิงสงวนไว้สำหรับเล่นในวังหลวงถวายพระเจ้าแผ่นดินเท่านั้น เจ้าฟ้ากรมหลวงอิศรสุนทรจึงไม่สามารถทรงตัดบทหรือปรับปรุงแบบแผนนาฏศิลป์ในรัชกาลที่ 1 ในเวลานั้นได้ด้วยทรงยำเกรงพระบารมีสมเด็จพระบรมชนกนาถ รัชกาลที่ 1 ต่อมาครั้นมีงานสมโภชพระพุทธมหามณีรัตนปฏิมากร (พระแก้วมรกต) ณ วัดพระศรีรัตนศาสดาราม พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชก็โปรดให้นำละครหญิงออกเล่นแสดงกับบทละครเรื่อง อุณรุท
นาฏศิลป์ไทยสมัยรัชกาลที่ 1 นิยมเล่นตามแบบแผนแต่ครั้งกรุงศรีอยุธยาตอนปลายซึ่งแบบแผนกระบวนท่ารำจะดูชักช้ายืดยาดชวนรำคาญโดยมากเนื่องจากยังไม่ได้มีการปรับปรุงบทละคร ท่ารำและวิธีเล่นวิธีแสดงให้มีความกลมกลืนกันและยังไม่เป็นที่แพร่หลายในหมู่ราษฎรทั่วไป
ประวัติศาสตร์นาฏศิลป์ไทย > สมัยรัตนโกสินทร์ > สมัยรัชกาลที่ 2

ตลอดรัชกาลพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยโปรดให้มีการทำนุบำรุงทั้งการช่างฝีมือ ศิลปกรรมและวรรณคดี โปรดให้พระราชวงศานุวงศ์ทั้งฝ่ายหน้าและฝ่ายใน ขุนนางข้าราชการตกแต่งตำหนักเรือนแพของตนประชันอวดฝีมือแก่กันและยังโปรดให้มีการละเล่นละครต่าง ๆ เป็นครั้งคราว
พระองค์ทรงอุปถัมภ์การดนตรีไทยและนาฏศิลป์ไทยทั้งช่างสร้างเครื่องดนตรี การละเล่นทั้งปวงและทรงพระราชนิพนธ์วรรณคดีบทละครต่าง ๆ สืบมาแต่ครั้งกรุงศรีอยุธยาที่ขาดหายขึ้นมาใหม่ตลอดเรื่องและส่วนที่เติมขึ้นใหม่อีกเป็นจำนวนมาก ทรงตัดทิ้งเรื่องเดิมบ้าง ทรงดัดแปลงใหม่บ้างเพื่อให้บทละครกลมกลืนเหมาะแก่การละเล่นการแสดงละครด้วยพระองค์ทรงชำนาญทั้งการละครและดนตรีมาแต่ก่อนและยังทรงเคยฝึกหัดคณะละครของพระองค์เองมาก่อนแล้วตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ 1 จึงทรงทราบท่วงท่ารำเป็นชั้นเชิงทางนาฏศิลป์อีกทั้งยังทรงพระปรีชาสามารถแก้ไขดัดแปลงบทละครต่าง ๆ ได้เป็นอย่างดี
เมื่อพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยทรงพระราชนิพนธ์บทละครขึ้นใหม่ก็โปรดส่งให้เจ้าฟ้ากรมหลวงพิทักษมนตรีซึ่งทรงชำนาญการละครให้ทรงทดลองฝึกหัดกระบวนท่ารำให้เข้ากับบทละครที่ทรงพระราชนิพนธ์ขึ้นหากเจ้าฟ้ากรมหลวงพิทักษมนตรีทรงมีพระดำริความเห็นใดก็ทรงพระราชนิพนธ์แก้ไขบทละครเสียใหม่ให้กลมกลืนทั้งบทกลอนและท่าฟ้อนรำ
ด้วยพระปรีชาสามารถของพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยจึงทำให้แบบแผนนาฏศิลป์ไทยสมัยรัชกาลที่ 2 ได้รับการปรับปรุงขึ้นหลายแห่งจนกลายเป็นเป็นศิลปะที่มีความประณีตงดงามยิ่งกว่าแบบแผนเดิมที่เคยมีมาแต่ก่อน บรรดานาฏศิลปินรุ่นต่อมาจึงพากันยกย่องนับถือพระองค์และยังเอาแบบแผนมาเป็นแบบครูแล้วรับเป็นแบบฉบับของนาฏศิลป์ที่ดีประจำชาติสืบต่อมา
ประวัติศาสตร์นาฏศิลป์ไทย > สมัยรัตนโกสินทร์ > สมัยรัชกาลที่ 3

พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงไม่โปรดการเล่นละครเป็นส่วนพระองค์ เป็นแต่ว่าทรงแช่งชักติเตียนจะมิให้ผู้อื่นเล่น ถึงกระนั้นก็มีผู้ลักเล่นเงียบ ๆ ด้วยกันหลายราย เมื่อทรงเถลิงถวัลยราชสมบัติก็โปรดให้ยุบเลิกละครหลวงแล้วไม่ทรงให้มีเล่นละครอีกตลอดรัชกาล แม้แต่โขนหลวงที่ทรงเคยให้ฝึกไว้ตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ 2 ก็โปรดให้เลิกทว่าด้วยเหตุการยุบเลิกเล่นละครของพระองค์ในครั้งนั้นเป็นเหตุให้เกิดคณะละครของเจ้านายและขุนนางขึ้นนอกพระราชวังหลวงอย่างแพร่หลายเป็นเครื่องประดับเกียรติยศ แม้แต่ละครผู้หญิงที่มีเฉพาะในวังหลวงก็ปรากฏว่ามีโรงละครหลายคณะได้นำไปฝึกหัดข้างนอกวังโดยที่ไม่ได้รับพระบรมราชานุญาตก็มี
คณะละครที่มีชื่อเสียงในสมัยรัชกาลที่ 3 เช่น คณะละครสมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาศักดิพลเสพ คณะละครของพระองค์เจ้าลักขณานุคุณ คณะละครกรมพระพิพิธโภคภูเบนทร์ คณะละครกรมหลวงรักษ์รณเรศ คณะละครกรมพระพิทักษเทเวศร์ คณะละครกรมหลวงภูวเนตรนรินทรฤทธิ์ คณะละครเจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์ สิงหเสนี) คณะละครเจ้าพระยานครศรีธรรมราช (น้อย ณ นคร) คณะละครนอกเจ้าจอมมารดาอัมพา ในรัชกาลที่ 2 คณะละครนอกท่านเจ้ากรับ คณะละครครูทองอยู่ คณะละครโรงครูบุญยัง เป็นต้น โรงละครเหล่านี้มีการแสดงบทละครโดนยึดแบบแผนนาฏศิลป์สมัยรัชกาลที่ 2 และนำออกแสดงจนเป็นที่นิยมอย่างมากแม้กระทั่งละครบางตอนก็ยังเป็นที่ยืดถือและใช้เป็นแบบแผนสำหรับนำออกแสดงอยู่ในปัจจุบันเป็นครั้งคราว แต่ก็ไม่ปรากฏว่าพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวจะทรงกริ้วหรือทรงห้ามปรามแต่อย่างใด
เมื่อเจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์ สิงหเสนี) ได้ไปยกทัพไปขัดตาทัพ ณ อุดงมีชัย กรุงกัมพูชา ก็ยังได้นำครูละครผู้หญิงของไทยไปเป็นครูหัดละครผู้หญิงของสมเด็จพระหริรักษ์รามมหาอิศราธิบดี (นักพระองค์ด้วง) กรุงกัมพูชาด้วย ราชสำนักเขมรจึงมีละครหญิงที่ในกรุงกัมพูชาแต่นั้นมานับตั้งแต่เดิมที่มีเพียงละครนอกที่ได้ครูละครไทยไปจากกรุงเทพพระมหานครตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ 1 ละครหลวงเขมรจึงได้รับอิทธิพลจากนาฏศิลป์จากราชสำนักสยามสมัยรัชกาลที่ 1 และสมัยรัชกาลที่ 3 อย่างมากนับตั้งแต่พุทธศตวรรษที่ 24 เป็นต้นมา
เมื่อ พ.ศ. 2368 เจ้าอนุวงศ์ทรงได้ชมละครไทยเนื่องในการพระบรมศพรัชกาลที่ 2 ประสงค์อยากได้ครูละครไปสอนนาฏศิลป์แก่ชาวลาวล้านช้างเวียงจันทน์จึงเข้าเฝ้าพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวแล้วถือโอกาสทูลขอพระราชทานนางละครในของไทยไปฝึดหักละครในราชสำนักลาวที่เวียงจันทน์ รัชกาลที่ 3 ทรงพระราชดำริว่าเจ้าอนุวงศ์อาจเอื้อมตีตนเสมอถึงกับต้องการมีคณะละครในเป็นของตนเองจึงไม่พระราชทานให้ เจ้าอนุวงศ์จึงโกรธแค้นน้อยเนื้อต่ำใจเริ่มตีตัวออกห่างแล้วถือโอกาสก่อกบฏเจ้าอนุวงศ์ยกทัพมารุกรานกรุงสยามในเวลาต่อมา
ประวัติศาสตร์นาฏศิลป์ไทย > สมัยรัตนโกสินทร์ > สมัยรัชกาลที่ 4

นาฏศิลป์ยุคสมัยนี้นับเป็นยุคสมัยสำคัญที่นาฏศิลป์ไทยเกิดการเปลี่ยนแปลงหลายอย่าง จากเดิมที่เคยยกเลิกละครหลวงไปในสมัยรัชกาลที่ 3 เมื่อ พ.ศ. 2398 พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวก็โปรดให้มีละครหลวงขึ้นมาใหม่อีกครั้ง ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานพระบรมราชานุญาตให้พระราชวงศานุวงศ์ ขุนนางข้าราชการและราษฎรทั่วไปให้มีการฝึกหัดละครหญิงได้แล้วโปรดให้ตั้งภาษีมหรสพขึ้นเป็นครั้งเรียกว่า ภาษีโขนละคร เมื่อ พ.ศ. 2402 มีการตั้งพิกัดภาษีโขนละครต่าง ๆ
เงินหลวงที่จัดเก็บได้ในแต่ละปีล้วนเพิ่มขึ้นจำนวนมากระยะแรกเก็บได้ปีละ 4,400 บาท ต่อมาภายหลังเก็บได้มากขึ้นหลายเท่า บรรดาเจ้าของโรงละครต่างเสาะแสวงหาบทละครเพื่อออกแสดงอย่างขะมักเขม้นตลอดจนบทละครที่แต่งขึ้นเพื่อเลี่ยงพิกัดภาษีโขนละครก็ยังมี ฉะนั้นจึงเกิดการฝึกหัดละครและนำออกแสดงกันอย่างแพร่หลายจนเป็นที่นิยมในหมู่ราษฎรทั่วไปจึงทำให้โรงละครต่าง ๆ หารายได้สะดวกดีขึ้น นาฏศิลป์ไทยสมัยรัชกาลที่ 4 ถือเป็นการเปลี่ยนแปลงครั้งยิ่งใหญ่ในประวัติศาสตร์นาฏศิลป์ไทยที่ไม่เคยปรากฏมาก่อน
ประวัติศาสตร์นาฏศิลป์ไทย > สมัยรัตนโกสินทร์ > สมัยรัชกาลที่ 5

พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงมีพระราชดำริเห็นว่าการมหรสพต่าง ๆ เป็นเครื่องบำรุงความสุขสำราญของประชาชนราษฎรทั่วไปจึงโปรดให้ปรับปรุงแก้ไขภาษีโขนละครใหม่เรียกว่า อากรมหรสพ พ.ศ. 2435 โดยจัดเก็บจากโขน ละคร และการละเล่นพื้นบ้านที่นิยมเล่นและโปรดให้ลดจำนวนบ่อนเบี้ยลงในเวลาต่อมา
แม้ว่าพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวจะทรงเป็นขัตติยกวีที่ทรงพระราชนิพนธ์กาพย์กลอนกวีได้ไพเราะซาบซึ้งอ่อนหวานแต่ก็ทรงพระราชนิพนธ์บทระบำและบทละครไว้เพียงไม่กี่เรื่องเท่านั้น ดูเหมือนว่าจะทรงโปรดสนับสนุนให้เจ้านายและราษฎรจัดตั้งคณะละครของตนขึ้นเสียมากกว่า โรงละครใดที่มีการนำบทละครออกเล่นแสดงพระองค์ก็เสด็จพระราชดำเนินไปทอดพระเนตรที่โรงละครแห่งนั้น หากการแสดงเป็นที่พอพระราชหฤทัยก็ทรงมีรับสั่งให้หาเข้าไปแสดงถวายในเขตพระราชฐานเป็นบางครั้ง
จากการลดภาษีอากรและการสนับสนุนทางด้านนาฏศิลป์ จึงทำให้สมัยรัชกาลที่ 5 มีคณะละครใหม่ ๆ ที่มีชื่อเสียงเกิดขึ้นรวมทั้งนาฏศิลปินทั้งละครหลวงและละครนอกเกิดขึ้นมากมายหลายท่านตลอดรัชกาลของพระองค์ คณะละครที่มีชื่อเสียงสมัยรัชกาลที่ 5 เช่น คณะละครพระองค์เจ้าสิงหนาทราชดุรงค์ฤทธิ์ คณะละครกรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์ คณะละครเจ้าพระยามหินทรศักดิ์ธำรง (เพ็ง เพ็ญกุล) เป็นต้น
การเกิดคณะละครและนาฏศิลปินขึ้นใหม่ส่งผลให้แบบแผนนาฏศิลป์ไทยสมัยรัชกาลที่ 5 มีวิวัฒนาการทั้งกระบวนท่ารำใหม่ ๆ และการแต่งกายที่แตกต่างไปจากละครหลวงที่ยืดถือกันมาตั้งแต่ต้นรัตนโกสินทร์และยังเกิดบทละครใหม่ที่ยังไม่เคยมีมาก่อนจนเป็นที่แพร่หลายอย่างมากจนถึงขั้นมีการนำคณะละครไทยออกแสดงในต่างประเทศเป็นครั้งแรก คือ คณะบุศย์มหินทร์ หรืออดีตเจ้าหมื่นไวยวรนารถ (บุศย์ เพ็ญกุล) ได้นำออกแสดงในทวีปยุโรปหลายประเทศเมื่อ พ.ศ. 2443 เช่น กรุงเวียนนา ประเทศออสเตรีย เมืองเดรสเดินและกรุงเบอร์ลิน ประเทศเยอรมนี กรุงอัมสเตอร์ดัม ประเทศเนเธอร์แลนด์ กรุงโคเปนเฮเกน ประเทศเดนมาร์ก กรุงอะเล็กซานเดรีย ประเทศอียิปต์ เมืองเซนต์ปีเตอร์สเบิร์กและกรุงมอสโค ประเทศรัสเซีย เมืองโอเดสซา ประเทศยูเครน และกรุงปารีส ประเทศฝรั่งเศส แม้คณะละครนายบุศมหินทร์สร้างชื่อเสียงให้แก่ประเทศชาติแต่ก็ต้องประสบปัญหาถูกฟ้องร้องตามคำพิพากษาที่ 335 ปี ร.ศ. 120 (พ.ศ. 2444) เรื่อง ลูกจ้างกำหนดไหม (ค่าตัวค้างจ่ายผู้แสดงละคร) เนื่องจากการขาดทุนไม่มีเงินจ่ายค่านักแสดง
ละครเกิดขึ้นใหม่สมัยรัชกาลที่ 5 เรียกว่า ละครพันทาง โดยปรับปรุงและเล่นกันตามแบบแผนละครนอกผสมศิลปะหลายอย่างต่างไปจากละครนอกแบบเดิมที่เคยเล่นกันมาแต่ก่อน ริเริ่มการแสดงละครพันทางขึ้นโดยกรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์และเจ้าพระยามหินทรศักดิธำรงค์ (เพ็ง เพ็ญกุล) ละครร้อง โดยกรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์ได้นำแบบแผนการแสดงของชาวตะวันตกมาดัดแปลงเป็นละครไทย และ ละครดึกดำบรรพ์ ทรงริเริ่มโดยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวเมื่อครั้งดำรงพระอิสริยยศสมเด็จพระบรมโอรสาธิราชฯ สยามมกุฎราชกุมาร
ประวัติศาสตร์นาฏศิลป์ไทย > สมัยรัตนโกสินทร์ > สมัยรัชกาลที่ 6

เมื่อพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวขึ้นเสวยราชสมบัติก็มีข้าราชการรวมกันเล่นละครเป็นบางครั้งบางคราวจึงโปรดให้ตั้งกรมมหรสพขึ้นในราชสำนักและให้โอนกรมว่าราชการต่าง ๆ ที่เกี่ยวกับการมหรสพ เช่น กรมโขน กรมพิณพาทย์ มาขึ้นอยู่กับกรมมหรสพแล้วโปรดให้เรียกกรมว่าราชการที่เกี่ยวกับการมหรสพ เช่น กรมโขน ก็โปรดให้เรียกว่า กรมโขนหลวง กรมพิณพาทย์เรียกว่า กรมพิณพาทย์หลวง เพื่อให้เห็นว่าเป็นศิลปะของหลวงที่ได้ทรงทำนุบำรุงขึ้นเป็นทางราชการให้แตกต่างจากโขนเชลยศักดิ์ของราษฎรและยังโปรดให้ยกเลิกเก็บภาษีอากรมหรสพอีกด้วย
เมื่อรับโอนคณะละครของขุนนางมาขึ้นกับราชสำนักแล้วจึงโปรดให้จัดทำบัญชีและพระราชทานทรัพย์เป็นค่าตอบแทนสิ่งของส่วนขุนนางข้าราชการที่โอนมาขึ้นกับกรมมหรสพก็ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ แต่งตั้งให้มีตำแหน่งและพระราชทานบรรดาศักดิ์ขุนนางที่ปฏิบัติราชการดีเป็นที่โปรดปรานพอพระราชหฤทัย
พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวยังทรงพระราชนิพนธ์บทละครออกแสดงไว้หลายเรื่อง เช่น บทละครพูดคำกลอนเรื่องพระร่วง (ขอมดำดิน) เรื่องศกุนตลา เรื่องท้าวแสนปม เป็นต้น พระองค์ทรงบำนุบำรุงศิลปะทางโขนละคร และดนตรีปี่พาทย์ในกรมมหรสพตลอดรัชกาลให้เจริญก้าวหน้าทั้งทางมาตรฐานนาฎศิลป์และฐานะของนาฎศิลปินจนกล่าวกันว่านาฏศิลป์ไทยสมัยรัชกาลที่ 6 เป็นสมัยที่ศิลปะโขน ละครและดนตรีปี่พาทย์มีความเจริญรุ่งเรืองที่สุด
พระองค์ยังทรงประดิษฐ์ราชทินนามขึ้นสำหรับพระราชทานบรรดาศักดิ์แก่ศิลปินโขนผู้มีฝีมือให้เป็นขุนนางมากมายจนเกิดคำเรียกโขนทางราชการของหลวงในรัชกาลที่ 6 ว่า โขนบรรดาศักดิ์ คู่กับโขนของราษฎรทั่วไปที่เรียกว่า โขนเชลยศักดิ์ และโปรดให้สร้างเรือนพักสำหรับศิลปินไว้มากมาย เช่น พวกศิลปินโขนให้มีเรือนพักประจำที่สวนมิสกวัน พวกเครื่องสายฝรั่งหลวงก็ให้มีเรือนพักบริเวณสนามเสือป่า เขาดินวนา พวกปี่พาทย์ก็ให้มีเรือนพักบริเวณกรมมหรสพ ในขณะเดียวกันก็โปรดให้ตั้งโรงเรียนผึกหัดนาฏศิลป์ทางโขน ละครและดนตรีปี่พาทย์ขึ้นในกรมมหรสพมีชื่อว่า โรงเรียนทหารกระบี่หลวง (ต่อมาเรียกว่า โรงเรียนพรานหลวง กรมกรมมหรสพ) แล้วให้ข้าราชการในกรมมหรสพเป็นเสือป่ากองพิเศษเรียกว่า ทหารกระบี่ เป็นเหตุให้ประชาชนสนใจเลื่อมใสในนาฏศิลป์ของหลวงมากขึ้นจึงมีประชาชนนิยมนำลูกหลานมาเป็นนักเรียนฝึกหัดในกรมมหรสพจำนวนมาก
ตามที่กล่าวมานี้จะเห็นได้ว่าพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงเป็นราชาแห่งนาฏศิลป์ไทยได้ทรงอุปถัมภ์ศิลปะโขนโดยทรงปลูกความนิยมไว้เป็น 3 ระยะคือ โปรดให้ขุนนางหัดโขนสมัครเล่น โปรดให้ตั้งกรมมหรสพ ยกเลิกภาษีมหรสพและอุปถัมภ์นาฏศิลปินและระยะหลังโปรดให้ตั้งโรงเรียนพรานหลวงให้ความรู้ทั้งสามัญศึกษาและนาฏศิลป์ประกอบกันไปด้วย
เป็นที่น่าเสียดายที่โรงเรียนพรานหลวง และกรมมหรสพต้องเลิกล้มไปหลังจากพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จสวรรคต นาฏศิลป์ไทยก็ตกต่ำทันทีทั้งด้านจิตใจและศิลปะวัตถุ บรรดาข้าราชการกรมมหรสพต่างหมดที่พึ่งเสมือนบิดาบังเกิดเกล้าผู้เป็นหัวหน้าครอบครัวตายจากไป ศิลปะวัตถุและเครื่องใช้ของหลวงทางนาฏศิลป์จึงสูญหายไปจำนวนมากในสมัยนั้น
สมัยรัชกาลที่ 6 คณะราตรีพัฒนา ได้นำนาฏศิลป์ไทยซึ่งได้รับการฝึกฝนจากสำนักสมเด็จเจ้าฟ้ากรมขุนเพ็ชรบูรณ์ และสมเด็จเจ้าฟ้ากรมหลวงนครราชสีมาออกแสดงต่างประเทศ ณ ประเทศสหรัฐอเมริการะหว่างปี พ.ศ. 2467–68 นานร่วม 6 เดือน นับเป็นคณะที่ 2 ที่ได้ไปแสดงนาฏศิลป์ไทยในต่างประเทศ และมีครูนาฏศิลปินด้านบทละครที่มีชื่อร่วมกับคณะนี้ด้วย อาทิ พรานบูรพ์ (จวงจันทร์ จันทร์คณา) สมิงนครอินทร์ (พระยาวินัยสุนทร) แม่ครูสะอาด เป็นต้น
ประวัติศาสตร์นาฏศิลป์ไทย > สมัยรัตนโกสินทร์ > สมัยรัชกาลที่ 7

พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดให้ยุบเลิกกรมมหรสพรวมกับกรมมหาดเล็กเนื่องด้วยกรมมหรสพในรัชกาลที่ 6 เป็นกรมใหญ่ในสังกัดกรมมหาดเล็กซึ่งมีรายจ่ายมากจนเกินความสามารถของกรมพระคลังข้างที่จะรักษาไว้ได้ โปรดให้โอนเครื่องนาฏศิลป์โขนละครทั้งปวงแก่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนคร ทรงรับกรมปี่พาทย์หลวงและดนตรีฝรั่งไว้ในราชสำนักดูแลต่อไป เจ้าพระยาธรรมาธิกรณาธิบดี (หม่อมราชวงศ์ปุ้ม มาลากุล) เสนาบดีกระทรวงวังในขณะนั้นก็ได้แก้ไขเหตุการณ์เฉพาะหน้าด้วยการปลดศิลปินเดิมออกบ้าง ลดเงินเดือนบ้างจนเหลืองบประมาณสมดุลพอจะชุบเลี้ยงนาฏศิลปินของกรมมหรสพในรัชกาลที่ 6 ไว้ได้พอสมควร แม้จะตกต่ำแต่ก็ยังมีเชื้อสายสืบต่อมาไม่ถึงกับขาดระยะ
เมื่อ พ.ศ. 2469 โปรดให้มีการรวบรวมบุตรธิดาขุนนางและตั้งตำแหน่งราชการกำกับกรมปี่พาทย์หลวงและโขนหลวงขึ้นใหม่อีกครั้งเพื่อฝึกหัดนาฏศิลป์โขนละครซึ่งต่อมาได้นำออกแสดงต้อนรับแขกเมืองและงานสำคัญหลายครั้ง กรมมหรสพจึงฟื้นคืนขึ้นมีฐานะเป็นกองมหรสพในสมัยรัชกาลที่ 7 ภายหลังจึงปรากฏนาฏศิลปินผู้มีฝีมือและเป็นครูในกรมศิลปากรล่วงเลยมาถึงปัจจุบัน
เมื่อ พ.ศ. 2477 กรมศิลปากรได้จัดตั้งโรงเรียนนาฏดุริยางคศาสตร์มีแผนกเฉพาะว่า โรงเรียนศิลปากร-แผนกนาฏดุริยางค์ สำหรับฝึกหัดศิลปะทางดนตรีปี่พาทย์และละครรำและยังได้รับโอนเครื่องดนตรี เครื่องโขนละครและนักดนตรีพี่พาทย์จากกระทรวงวังมาสังกัดในกรมศิลปากร ผลของการเปิดสอนของกรมศิลปากรครั้งนี้ได้มีการนำนาฏศิลป์ไทยออกแสดงที่ประเทศญี่ปุ่นเมื่อ พ.ศ. 2477 โดย คณะโรงเรียนนาฏดุริยางคศาสตร์ นับเป็นคณะที่ 3 ที่สร้างชื่อเสียงด้านนาฏศิลป์ไทยให้เป็นที่รู้จักกันแพร่หลายทั้งในและต่างประเทศ
เมื่อ พ.ศ. 2478 มีการโอนย้ายกองมหรสพขึ้นกับกรมศิลปกร ข้าราชการนาฏศิลปินทางโขนละคร ดนตรีปี่พาทย์และการช่างทั้งปวงจึงย้ายมาอยู่ในกรมศิลปากรตั้งแต่นั้น
ประวัติศาสตร์นาฏศิลป์ไทย > สมัยรัตนโกสินทร์ > สมัยรัชกาลที่ 8–ปัจจุบัน

สมัยรัชกาลที่ 8 รัฐบาลสมัยพลตรีควง อภัยวงศ์ได้สนับสนุบงบประมาณสำหรับเบี้ยเลี้ยงแก่ผู้ฝึกหัดเป็นนักเรียนโขนดุริยงต์ไทยและสากล ต่อมาเมื่อเกิดสงครามโลกครั้งที่สอง โรงเรียนสังคีตศิลป์ของกรมศิลปากรถูกระเบิดทำลายจนเสียหาย นาฏศิลป์โขนละครที่เสื่อมโทรมมาแต่รัชกาลที่ 7 อยู่แล้วจึงทรุดโทรมลงอย่างหนักเนื่องจากปรากฏว่าหลังจากโอนนาฏศิลป์โขนละครมาอยู่ในกรมศิลปากรแล้วก็ไม่เคยฝึกหัดศิลปินโขนคนใหม่เพิ่มเติมขึ้นเลยและแบบแผนนาฏศิลป์โขนละครก็ไม่ได้เล่นตามฉบับของบทละครที่เคยแสดงมาแต่โบราณ นาฏศิลปินจึงล้มหายตายจากไปจนเหลืออยู่น้อยราย
หลังสงครามโลกครั้งที่สองสิ้นสุดลง กรมศิลปากรจึงปรับปรุงแก้ไขโดยเปิดรับสมัครเด็กชายเพื่อฝึกหัดโขนเป็นครั้งแรกพร้อมเบี้ยเลี้ยงเดือนละ 6 บาทและปรับปรุงงานศิลปะในแผนกอื่น ๆ ของกองการสังคีตด้วยจึงปรากฏว่ามีข้าราชการนาฏศิลปินที่เคยลาออกจากราชการไปแต่ก่อนกลับเข้ามารับราชการใหม่อีกครั้งหลายคน กรมศิลปากรจึงกำหนดหน้าที่มอบหมายให้บรรดาครูนาฏศิลปินเร่งรัดฝึกหัดนักเรียนนาฏศิลป์สำรองไว้อย่างเร่งด่วน นับเป็นครั้งแรกที่กรมศิลปากรรับนักเรียนฝึกหัดโขนอย่างจริงจังและสามารถนำออกแสดงในงานต้อนรับพระราชอาคันตุกะทั้งในพระบรมมหาราชวังเมื่อ พ.ศ. 2489 และแขกบ้านแขกเมืองของราชการได้หลายครั้ง เช่น การต้อนรับทหารสหประชาชาติและการออกแสดงให้ประชาชนรับชมเมื่อ พ.ศ. 2495 นาฏศิลป์ไทยจึงได้รับความนิยมจากประชาชนทั้งชาวไทยและชาวต่างประเทศเป็นอย่างมาก
ปัจจุบันมีภาครัฐและเอกชนต่างนำนาฏศิลป์ไทยออกแสดงกลางแจ้งเป็นอย่างประเพณีที่ต้องจัดให้มีเป็นประจำปีทั้งการแสดงในงานประเพณีและงานมหกรรมอื่น ๆ ทั้งในและต่างประเทศ นาฏศิลป์ไทยจึงได้รับการสืบสานจนมีความรุ่งเรืองสืบต่อมา
อิทธิพลต่อประเทศในอุษาคเนย์

นาฏศิลป์ และการละครของสยาม ที่ถูกพัฒนาขึ้นในสมัยกรุงศรีอยุธยา มีความสมบูรณ์แบบสูง และมีอิทธิพลต่อศิลปวัฒนธรรมอาณาจักรข้างเคียงมาก ดังที่ กัปตันเจมส์ โลว์ นักวิชาการอังกฤษผู้เชี่ยวชาญด้านวัฒนธรรมเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ได้บันทึกไว้ในช่วงต้นรัตนโกสินทร์:–
พวกชาวสยามได้พัฒนาศิลปะการแสดงละครของตนจนเข้าถึงความสมบูรณ์แบบในระดับสูง -- และในแง่นี้ศิลปะของสยามจึงเผยแพร่ไปในประเทศเพื่อนบ้าน ทั้งในพม่า ลาว และกัมพูชา ซึ่งล้วนแต่เสาะหานักรำละครของสยามทั้งสิ้น
อิทธิพลต่อประเทศในอุษาคเนย์ > ประเทศกัมพูชา > สมัยอยุธยา

หลังจากกรุงศรีอยุธยากวาดต้อนเทครัวขอมเมืองพระนครหลวงสู่กรุงศรีอยุธยา แม้ว่าราชสำนักอยุธยาจะได้อิทธิพลขอมเข้าไปด้วยแต่ในขณะเดียวกันก็ยังมีการไหลของวัฒนธรรมของกรุงศรีอยุธยาย้อนกลับเข้าไปในเมืองพระนครหลวงเป็นจำนวนมากเช่นกัน หลังจากกรุงศรีอยุธยาผนวกเข้ากับกรุงสุโขทัยเป็นหนึ่งเดียวกันส่งผลให้วัฒนธรรมขอมเมืองพระนครสูญสิ้นไป นาฏศิลป์สมัยกรุงศรีอยุธยาเกิดจากการผสมผสานนาฏศาสตร์หลากหลายจนเกิดวิวัฒนาการเป็นนาฏศิลป์อยุธยา เมื่อพิจารณาจากบริบทสมัยนั้นถือว่านาฏศิลป์อยุธยาเป็นวัฒนธรรมหลักท่ามกลางความหลากหลายชาติพันธุ์
อิทธิพลต่อประเทศในอุษาคเนย์ > ประเทศกัมพูชา > สมัยเขมรแดง (พ.ศ. 2518–22) ถึงปัจจุบัน

เขมรแดงสมัยรัฐบาลพล พต (Pol Pot) พยายามทำลายนาฏศิลป์เขมรให้ดับสูญโดยทุบทำลายเครื่องดนตรี เผาเสื้อผ้ากับตำรา และเข่นฆ่านักดนตรีกับนางรำ เจ้าหญิงบุปผาเทวีพระธิดาองค์โปรดของพระบาทสมเด็จพระนโรดม สีหนุที่เสด็จลี้ภัยไปยังฝรั่งเศสตลอดสองทศวรรษ หลังการล้มล้างอํานาจของกลุ่มเขมรแดง เจ้าหญิงบุปผาเทวีทรงให้ความช่วยเหลือและพยายามฟื้นฟูนาฏศิลป์หลวงของเขมร (Lamthon) ขึ้น นาฏศิลป์หลวงของเขมรนั้นคล้ายคลึงกับนาฏศิลป์ไทยในราชสํานักมาก เนื่องจากนาฏศิลป์ไทยกับนาฏศิลป์เขมรต่างส่งผลต่ออิทธิพลให้กันและกันมาโดยตลอดจนกลายเป็นศิลปะที่มีรูปแบบร่วมกันขึ้น
อย่างไรก็ตามเอกสารเขมรไม่ค่อยกล่าวถึงการได้รับอิทธิพลของนาฏศิลป์ไทยเข้าไปนักเนื่องจากความเป็นลัทธิชาตินิยมและฝ่ายเขมรมีความเชื่อจากอาณานิคมของฝรั่งเศสเป็นบรรทัดฐานแม้ว่าหลักฐานเอกสารของฝรั่งเศสเรื่อง Danseuses Cambodgiennes Anciennes et Modernes มีบันทึกว่า เมื่อ ค.ศ. 1904 หลังพระบาทนโรดม (นักองค์ราชาวดี) สวรรคต ปรากฏว่าราชสำนักเขมรมีครูละครชาวสยามเกือบ 500 คน มีศิลปินสตรีชาวสยามเหลืออยู่กว่า 300 คน แม้สมัยพระบาทสมเด็จพระสีสุวัตถิ์หักลบออกสองคนก็ยังคงเป็นชาวสยาม เพลง เครื่องดนตรีและเครื่องละครบางชิ้นก็มีชื่อเป็นภาษาไทย เนื้อเพลงบางเพลงนั้นก็แต่งเหมือนอย่างไทย เอกสารที่กล่าวถึงอิทธิพลจากไทยในนาฏศิลป์เขมรที่เกี่ยวกับเพลงและดนตรีก็มีอยู่มากเป็นหลักฐานยืนยันได้ทั้งสิ้น
ฝรั่งเศสซึ่งเป็นเจ้าอาณานิคมสมัยกัมพูชาในอารักขาของฝรั่งเศสมีบทบาทสำคัญที่ให้นาฏศิลป์เขมรกลายเป็นที่รับรู้ว่าเป็นศิลปะที่สืบทอดจากสมัยขอมเมืองพระนครแทนที่จะได้รับอิทธิพลจากไทยสมัยรัตนโกสินทร์ และนาฏศิลป์ไทยเป็นฝ่ายรับเอาวิทยาการทุก ๆ อย่างไปจากเขมร ฉะนั้นนาฏศิลป์ในทัศนะเขมรถือว่าเขมรเป็นต้นแบบของนาฏศิลป์ไทยด้วยและมักกล่าวกันว่าภาพจำหลักนางอัปสรที่ปราสาทนครวัดเป็นต้นกำเนิดนาฏศิลป์เขมรสืบทอดมานับพันปีตั้งแต่สมัยขอมเมืองพระนครในอุดมคติของชาติพันธุ์เขมร
พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงมีพระบรมราชาธิบายปรากฏในพระราชนิพนธ์เรื่อง สกุนตลา ว่า:–
เครื่องที่ลครของเจ้ากรุงกัมพูชาแต่งอยู่ทุกวันนี้ไม่ใช่แบบเขมร เปนแบบไทย ถึงวิธีรำก็เปนแบบไทย แม้บทร้องก็ใช้ภาษาไทย ไม่ใช่ภาษาเขมรหามิได้ เมื่อเจ้านครกัมพูชามาเอาแบบลครไทยไปเล่นก็เอาอย่างตลอดจนเครื่องแต่งตัว
เมื่อ พ.ศ. 2495–2500 รัฐบาลกัมพูชาร้องขอรัฐบาลไทยให้ช่วยส่งครูนาฏศิลป์ไทยไปช่วยฟื้นฟูนาฏศิลป์โขนละครรำของกัมพูชา กรมศิลปากรจึงได้จัดคณะพ่อครูแม่ครูครูนาฏศิลป์ไทยปรากฏว่ามีครูลมุล ยมะคุปต์ ครูเฉลย ศุขะวณิช ครูอาคม สายาคม ครูอร่าม อินทรนัฎ ครูกรี วรศะริน และครูสุวรรณี ชลานุเคราะห์ (ผู้ช่วยครูลมุล ยมะคุปต์) ไปสอนนาฏศิลป์ของไทยให้แก่กัมพูชา
อิทธิพลต่อประเทศในอุษาคเนย์ > ประเทศพม่า

นาฏศิลป์พม่าแต่เดิมได้รับอิทธิพลจากมอญและอินเดียเป็นส่วนใหญ่ จนกระทั่งการเสียกรุงศรีอยุธยาครั้งที่หนึ่ง พ.ศ. 2112 พม่ากวาดต้อนเชลยชาวอยุธยา ทั้งละครและนาฏศิลป์ไปยังราชสำนักอังวะ นาฏศิลป์พม่าจึงได้รับอิทธิพลจากนาฏศิลป์ไทยและขอมเข้าไปด้วย หลังการเสียกรุงศรีอยุธยาครั้งที่สอง เมื่อ พ.ศ. 2310 นาฏศิลป์ไทยเข้าไปมีอิทธิพลต่อนาฏศิลป์พม่าอย่างมากจากกวาดต้อนเชลยชาวอยุธยายังกรุงอังวะ เชลยศิลปินชาวอยุธยาจึงได้เป็นครูผู้สอนและถ่ายทอดแบบแผนนาฏศิลป์สมัยอยุธยาในราชสำนักอังวะ ส่งผลให้นาฏศิลป์พม่าได้รับอิทธิพลจากนาฏศิลป์ไทยสมัยอยุธยาและชาดกเข้าไปผสมผสานกับนาฏศิลป์พม่าที่มีอยู่แต่เดิมที่ปรากฏหลักฐานเด่นชัดคือ ยามะซะตอ เป็นวรรณคดีมารามายณะฉบับพม่าแปลจากต้นฉบับภาษาไทยเป็นภาษาพม่าโดยตรงราวกลางรัชสมัยราชวงศ์คองบอง เรื่อง อิเหนาพม่าฉบับเมียวดีมินจี (อูส่ะ) พบว่ามีองค์ความครบและครอบคลุมทุกตอน ชื่อขุนนางที่ใช้ในอิเหนาฉบับไทย อาทิ "พญาอินทรชิต" พม่าแปลงจากฉบับไทยเป็น "พยะเต่น่ะโมนตรี" แต่ก็พบว่าแตกต่างกันหลายประการ เช่น บทเรื่อง วัตถุประสงค์ วิธีการสร้าง ธรรมเนียมจารีตและรสนิยมทางวัฒนธรรม หลังจากนั้นกวีราชสำนักอังวะจึงริเริ่มแต่งบทละครในแบบของตัวเอง ละครพม่าที่มีเอกลักษณ์เฉพาะตัวจึงถือกำเนิดขึ้น เมื่อถึงกลางคริสต์ศตวรรษที่ 19 นาฏศิลป์พม่าจึงเริ่มเสื่อมโทรมจากหลังตกอยู่ภายใต้อาณานิคมของอังกฤษ
เมื่อวันที่ 26 มีนาคม พ.ศ. 2509 ธนิต อยู่โพธิ์ อธิบดีกรมศิลปากร และคณะนาฏศิลป์กรมศิลปากรได้ดำเนินการสำรวจที่เมืองจักกาย (จักไก สาไก หรือสะแคง) ซึ่งเป็นที่ตั้งบ้านเรือนเชลยชาวอยุธยา กล่าวว่า:–
สมัยเมื่อคนไทยถูกกวาดต้อนไปอยู่พม่าเมื่อเสียกรุงศรีอยุธยานั้นปรากฏว่าศิลปินไทยได้ไปเป็นครูผู้ฝึกสอนและให้แบบแผนโขนละคอนไทยไว้ในประเทศพม่าสืบมา หนังสือชื่อนาฏศิลปพม่าของด็อกเตอร์มองถิ่นอ่อง (*Burmese Drama by Dr. Maung Htin Aung) ได้เล่าความข้อนี้ไว้ว่าพม่าได้แบบแผนการแสดงละครไปจากไทยพร้อมทั้งตัวละคอนและเรื่องละคอนในคราวตีได้กรุงศรีอยุธยาครั้งนั้น เรื่องละคอนที่อ้างถึงในหนังสือนั้นนอกจากเรื่องรามเกียรติ์แล้วยังมีเรื่องอื่นอีกซึ่งเขาเขียนว่า Eenaung และ Aindarawuntha จะเป็นเรื่องอิเหนาและอินทรวงศ์หรือเรื่องอะไรไม่ทราบแต่ในชุดนาฏศิลปของพม่าที่แสดงต่อมาจนชั้นหลังมีระบำอยู่ชุดหนึ่งเขาเรียกว่า ระบำโยเดีย ต่อมาเมื่อรัฐบาลไทยนำคณะนาฏศิลปไปแสดงหลายชุดและชุดหนึ่งคือชุดรำแม่บทไปด้วย พอนำชุดนี้ออกแสดงให้ประชาชนชาวพม่าชมที่นครย่างกุ้งก็มีผู้เล่าให้ฟังว่า คนแก่คนเฒ่าหลายคนอุทานออกมาว่า เออ—คราวนี้แหละได้ดูรำโยเดียของแท้แล้ว
ดนตรีและเพลงประกอบการแสดงนาฏศิลป์

ดนตรี เพลง และการขับร้องเพลงไทยสำหรับประกอบการแสดง สามารถแบ่งออกเป็น 2 กลุ่ม คือ ดนตรีที่ใช้ประกอบการแสดงนาฏศิลป์ไทย และเพลงสำหรับประกอบการแสดงนาฏศิลป์ไทย
ดนตรีและเพลงประกอบการแสดงนาฏศิลป์ > ดนตรีที่ใช้ประกอบการแสดงนาฏศิลป์ไทย

ประกอบด้วย
ดนตรีและเพลงประกอบการแสดงนาฏศิลป์ > ดนตรีที่ใช้ประกอบการแสดงนาฏศิลป์ไทย > ดนตรีประกอบการแสดงโขน – ละคร

วงดนตรีที่ใช้ประกอบการแสดงโขนและละครของไทยคือ วงปี่พาทย์ ซึ่งมีขนาดของวงเป็นแบบวงประเภทใดนั้นขึ้นอยู่กับลักษณะของการแสดงนั้น ๆ ด้วย เช่น การแสดงโขนนั่งราวใช้วงปี่พาทย์เครื่องห้า 2 วง การแสดงละครในอาจใช้วงปี่พาทย์เครื่องคู่ หรือการแสดงดึกดำบรรพ์ต้องใช้วงปี่พาทย์ดึกดำบรรพ์เป็นต้น
ดนตรีและเพลงประกอบการแสดงนาฏศิลป์ > ดนตรีที่ใช้ประกอบการแสดงนาฏศิลป์ไทย > ดนตรีประกอบการแสดงรำและระบำมาตรฐาน

การแสดงรำและระบำที่เป็นชุดการแสดงที่เรียกว่า รำมาตรฐานและระบำมาตรฐานนั้น เครื่องดนตรีทีใช้ประกอบการแสดงอาจมีการนำเครื่องดนตรีบางชนิดเข้ามาประกอบการแสดง จะใช้วงปี่พาทย์บรรเลง เช่น ระบำกฤดาภินิหาร อาจนำเครื่องดนตรี ขิมหรือซอด้วง ม้าล่อ กลองต๊อก และกลองแด๋ว มาบรรเลงในช่วงท้ายของการรำที่เป็นเพลงเชิดจีนก็ได้
ดนตรีและเพลงประกอบการแสดงนาฏศิลป์ > ดนตรีที่ใช้ประกอบการแสดงนาฏศิลป์ไทย > ดนตรีประกอบการแสดงพื้นเมือง

ดนตรีที่ใช้ประกอบการแสดงพื้นเมืองภาคต่าง ๆ ของไทยจะเป็นวงดนตรีพื้นบ้าน ซึ่งนับเป็นเอกลักษณ์ที่มีคุณค่าของแต่ละภูมิภาค ได้แก่
ดนตรีและเพลงประกอบการแสดงนาฏศิลป์ > ดนตรีที่ใช้ประกอบการแสดงนาฏศิลป์ไทย > ดนตรีประกอบการแสดงพื้นเมือง > ดนตรีพื้นบ้านภาคเหนือ

มีเครื่องดนตรี เช่น พิณเปี๊ยะ ซึง สะล้อ ปี่แน ปี่กลาง ปี่ก้อย ปี่ตัด ปี่เล็ก ป้าดไม้ (ระนาดไม้) ป้าดเหล็ก (ระนาดเหล็ก) ป้าดฆ้อง (ฆ้องวงใหญ่) ฆ้องหุ่ย ฆ้องเหม่ง กลองหลวง กลองแอว กลองปู่เจ่ กลองปูจา กลองสะบัดไชย กลองเซิง กลองเต่งทิ้ง กลองม่าน และกลองตะโล้ดโป้ด เมื่อนำมารวมเป็นวง จะได้วงต่าง ๆ คือ วงสะล้อ ซอ ซึง วงปู่จา วงกลองแอว วงกลองม่าน วงปี่จุม วงเติ่งทิ้ง วงกลองปูจาและวงกลองสะบัดไชย