กรมหมื่นเทพพิพิธ
พระประวัติ

หลักฐานจีนระบุว่า เมื่อกรมหมื่นเทพพิพิธสิ้นพระชนม์ใน พ.ศ. 2311 นั้น กรมหมื่นเทพพิพิธมีพระชนมายุประมาณ 50 ชันษา แสดงว่ากรมหมื่นเทพพิพิธประสูติเมื่อประมาณ พ.ศ. 2261 ในรัชสมัยของสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวท้ายสระ ซึ่งเป็นเดียวกับหรือใกล้เคียงกับปีประสูติของพระเจ้าเอกทัศน์ กรมหมื่นเทพพิพิธมีพระนามเดิมว่า แขกเต้า หรือ พระองค์เจ้าแขก เอกสารจีนระบุว่า กรมหมื่นเทพพิพิธเป็นพระเชษฐาของพระเจ้าเอกทัศน์ ในขณะที่ในพงศาวดารเรียงลำดับพระโอรสของสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศที่ได้ทรงกรมไว้ว่า "กรมขุนเสนาพิทักษ์ กรมขุนอนุรักษ์มนตรี กรมหมื่นเทพพิพิธ" กรมหมื่นเทพพิพิธจึงอาจมีพระชันษาใกล้เคียงกับพระเจ้าเอกทัศน์
กรมหมื่นเทพพิพิธ หรือ พระองค์เจ้าแขก ประสูติเป็นพระโอรสของเจ้าฟ้าพร พระมหาอุปราชกรมพระราชวังบวรสถานมงคล ในรัชสมัยของสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวท้ายสระ ประสูติแต่พระสนมพระองค์หนึ่งของเจ้าฟ้าพร หลักฐานจีนระบุว่า พระมารดาของกรมหมื่นเทพพิพิธนั้นเป็นเชื้อชาติไป๋โถว (Baitou) นิธิ เอียวศรีวงศ์ สันนิษฐานว่า พระมารดาของกรมหมื่นเทพพิพิธนั้น เป็นชาวลาว (ล้านนาหรือล้านช้าง) พระองค์เจ้าแขกมีพระอนุชาร่วมพระมารดาคือพระองค์เจ้าปาน ซึ่งต่อมาได้ทรงกรมเป็นกรมหมื่นเสพภักดี หนึ่งในเจ้าสามกรม หลักฐานฮอลันดาระบุว่า ใน พ.ศ. 2275 เมื่อพระเจ้าอยู่หัวท้ายสระประชวร เจ้าฟ้าพรมีพระบัณฑูรให้ขุนนางคนหนึ่งจัดเตรียมเกณฑ์ทัพ แต่พระเจ้าอยู่หัวท้ายสระทรงลงพระราชอาญาประหารชีวิตขุนนางผู้นั้นของเจ้าฟ้าพรในข้อหากบฏ เจ้าฟ้าพรกรมพระราชวังบวรสถานมงคลจึงจำต้องเสด็จออกผนวช พร้อมทั้งพระโอรส ซึ่งอาจรวมถึงเจ้าฟ้ากุ้ง เจ้าฟ้าเอกทัศน์ และพระองค์เจ้าแขก ปีต่อมาพ.ศ. 2276 พระเจ้าอยู่หัวท้ายสระเสด็จสวรรคต เกิดความขัดแย้งระหว่างเจ้าฟ้าพร กับเจ้าฟ้าอภัยเจ้าฟ้าปรเมศร์ พระโอรสของพระเจ้าอยู่หัวท้ายสระ จนกระทั่งเจ้าฟ้าพรทรงได้รับชัยชนะ และปราบดาภิเษกขึ้นเป็น สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ
เมื่อเสด็จขึ้นครองราชสมบัติแล้ว พระเจ้าอยู่หัวบรมโกศทรงแต่งตั้งพระโอรสขึ้นทรงกรม ได้แก่ เจ้าฟ้ากุ้ง หรือ เจ้าฟ้าธรรมาธิเบศร์ เป็นกรมขุนเสนาพิทักษ์ เจ้าฟ้าเอกทัศน์เป็นกรมขุนอนุรักษ์มนตรี พระองค์เจ้าแขกเป็นกรมหมื่นเทพพิพิธ พระองค์เจ้ามังคุดเป็นกรมหมื่นจิตรสุนทร พระองค์เจ้ารถเป็นกรมหมื่นสุนทรเทพ และต่อมาในรัชสมัยมีการแต่งตั้งเจ้านายทรงกรมเพิ่มเติมอีก ได้แก่ พระองค์เจ้าปานเป็นกรมหมื่นเสพภักดี และเจ้าฟ้าอุทุมพรเป็นกรมขุนพรพินิต
ในรัชสมัยของสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ บรรดาเจ้านายพระโอรสที่ทรงกรม มีการรวมกลุ่มทางการเมืองเป็นสองฝ่าย ได้แก่ ฝ่ายของพระโอรสที่ประสูติแต่พระมเหสี ได้แก่ เจ้าฟ้าธรรมาธิเบศร์ ซึ่งได้รับการแต่งตั้งให้เป็น กรมพระราชวังบวรฯมหาอุปราช ใน พ.ศ. 2284 รวมถึงเจ้าฟ้าเอกทัศน์ (กรมขุนอนุรักษ์มนตรี) และเจ้าฟ้าอุทุมพร (กรมขุนพรพินิต) ได้รับพระราชทานอิสริยยศเป็นที่กรมขุน อีกฝ่ายหนึ่งคือฝ่ายของพระโอรสที่ประสูติแต่พระสนม ได้แก่ กรมหมื่นจิตรสุนทร กรมหมื่นสุนทรเทพ และกรมหมื่นเสพภักดี (ร่วมพระมารดากับกรมหมื่นเทพพิพิธ) ได้รับพระราชทานอิสริยยศเป็นที่กรมหมื่น รวมเป็นเจ้าสามกรม ฝ่ายกรมหมื่นเทพพิพิธ ถึงแม้ว่าจะทรงเป็นพระโอรสประสูติจากพระสนม แต่อยู่ฝ่ายการเมืองกับฝ่ายเจ้าฟ้ากรมขุน
ใน พ.ศ. 2299 เกิดเหตุความขัดแย้งระหว่าง กรมพระราชวังบวรฯ เจ้าฟ้ากุ้ง กับเจ้าสามกรม จนนำไปสู่การสิ้นพระชนม์ของกรมพระราชวังบวรฯ ทำให้ตำแหน่งพระมหาอุปราชกรมพระราชวังบวรฯว่างลง เจ้านายที่มียศเป็นเจ้าฟ้าในขณะนั้นคือ เจ้าฟ้าเอกทัศน์กรมขุนอนุรักษ์มนตรี และเจ้าฟ้าอุทุมพรกรมขุนพรพินิต กรมหมื่นเทพพิพิธ ทรงร่วมกับขุนนางเสนาบดีจตุสดมภ์ได้แก่ เจ้าพระยาอภัยราชา (ประตูจีน) สมุหนายก เจ้าพระยากลาโหมคลองแกลบ สมุหกลาโหม เจ้าพระยาพระคลัง ทำเรื่องกราบทูล ให้แต่งตั้งเจ้าฟ้าอุทุมพรกรมขุนพรพินิตขึ้นเป็นพระมหาอุปราชกรมพระราชวังบวรพระองค์ใหม่ เจ้าฟ้าอุทุมพรในชั้นแรกทรงปฏิเสธตำแหน่งด้วยเหตุผลว่ายังมีพระเชษฐาคือเจ้าฟ้าเอกทัศน์อยู่ แต่สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศมีพระประสงค์ให้เจ้าฟ้าอุทุมพรเป็นวังหน้าพระองค์ใหม่
"กรมขุนอนุรักษมนตรีนั้นโฉดเขลาหาสติปัญาแลความเพียรมิได้ ถ้าจะให้ดำรงถานาศักดิ์มหาอุปราชสำเรจ์ราชการกึ่งหนึ่งนั้น บ้านเมืองก็จะวิบัติ์ ฉิบหายเสีย เหนแต่กรมขุนพรพินิจ กอปด้วยสติปัญาเฉลียวฉลาดหลักแหลม สมควรจะดำรงเสวตรฉัตรครองสมบัติรักษาแผ่นดินสืบไปได้"
เจ้าฟ้าอุทุมพร กรมขุนพรพินิต จึงได้รับการอุปราชาภิเศกขึ้นเป็นพระมหาอุปราชพระองค์ใหม่ ใน พ.ศ. 2300 ซึ่งในครั้งนี้กรมหมื่นเทพพิพิธมีความดีความชอบ ในฐานะที่เป็นผู้ทูลเสนอ และเป็นผู้สนับสนุนทางการเมืองแก่เจ้าฟ้าอุทุมพร ส่วนเจ้าฟ้าเอกทัศน์นั้น พระเจ้าอยู่บรมโกศมีพระราชโองการให้เสด็จออกไปผนวชที่วัดละมุดปากจั่น เพื่อ "มิให้กีดขวาง"
เมื่อสมเด็จพระเจ้าอยู่บรมโกศเสด็จสวรรคตในเดือนเมษายน พ.ศ. 2301 จึงเกิดความขัดแย้งระหว่างเจ้าฟ้าอุทุมพรกรมพระราชวังบวรฯและฝ่ายเจ้าสามกรม เจ้าฟ้าเอกทัศน์เสด็จกลับจากวัดละมุดปากจั่นมาประทับที่กรุงศรีอยุธยาเพื่อช่วยสนับสนุนเจ้าฟ้าอุทุมพร เจ้าฟ้าเอกทัศน์และกรมหมื่นเทพพิพิธต่างทรงสนับสนุนเจ้าฟ้าอุทุมพร จนกระทั่งเจ้าสามกรม ได้แก่ กรมหมื่นจิตรสุนทร กรมหมื่นสุนทรเทพ และกรมหมื่นเสพภักดี (พระอนุชาร่วมพระมารดากับกรมหมื่นเทพพิพิธ) ถูกจับกุมสำเร็จโทษประหารชีวิต เจ้าฟ้าอุทุมพรจึงราชาภิเษกขึ้นเป็นสมเด็จพระเจ้าอุทุมพร แต่เจ้าฟ้าเอกทัศน์ประทับอยู่ที่พระที่นั่งสุริยาศน์อมรินทร์ ไม่กลับไปประทับที่วัดละมุด เป็นเหตุให้พระเจ้าอุทุมพรสละราชสมบัติให้แด่พระเชษฐาเจ้าฟ้าเอกทัศน์และเสด็จออกผนวชประทับอยู๋ที่วัดประดู่ เจ้าฟ้าเอกทัศน์จึงเสด็จขึ้นครองราชสมบัติเป็นพระเจ้าเอกทัศน์หรือสมเด็จพระที่นั่งสุริยาศน์อมรินทร์ ในเดือนมิถุนายน พ.ศ. 2301 เป็นกษัตริย์พระองค์สุดท้ายของกรุงศรีอยุธยา
เมื่อพระเจ้าเอกทัศน์ได้ขึ้นครองราชสมบัติแล้ว กรมหมื่นเทพพิพิธมีความเกรงกลัวราชภัย เนื่องจากกรมหมื่นเทพพิพิธได้ทรงช่วยเหลือสนับสนุนพระเจ้าอุทุมพรให้ได้ราชสมบัติ กรมหมื่นเทพพิพิธจึงกราบทูลขอพระบรมราชานุญาตออกผนวช เมื่อพระเจ้าเอกทัศน์ทรงมีพระบรมราชานุญาตแล้ว กรมหมื่นเทพพิพิธจึงออกผนวชอยู่ในสมณเพศประทับอยู่ที่วัดกระโจม ซึ่งตั้งอยู่นอกกำแพงกรุงศรีอยุธยาทางทิศตะวันออกเฉียงเหนือบริเวณหัวรอ