นครรัฐลี้
ประวัติ

ก่อนการกำเนิดอาณาจักรล้านนา บริเวณทางตอนเหนือของประเทศไทยมีการก่อตั้งรัฐแบบแว่นแคว้นหรือนครรัฐขนาดน้อยกระจัดกระจายอยู่ตามที่ราบลุ่มแม่น้ำสำคัญต่าง ๆ แต่ละรัฐมีกษัตริย์ปกครองตนเอง รวมทั้งมีวัฒนธรรมเป็นอัตลักษณ์ท้องถิ่นในรูปแบบของตนเอง ตามแต่ศักยภาพท้องถิ่น โดยอำเภอลี้ในอดีต เคยมีร่องรอยการอยู่อาศัยของชาวลัวะ ชนพื้นเมืองดั้งเดิมอาศัยอยู่ในเวียงลี้เก่า เรียกว่า เวียงกุมตระ
จากเอกสารพับสาอักษรธรรมล้านนา รจนาขึ้นโดยภิกษุล้านนา ช่วง พ.ศ. 1980–2050 ได้กล่าวถึงเบื้องกำเนิดของนครรัฐลี้เอาไว้ เบื้องต้นได้อธิบายว่าเดิมชาวไทยเดิมอาศัยอยู่แคว้นวิเทหะแต่ถูกชาวฮ่อ (คือราชวงศ์หยวน) รุกราน ชาวไทยต้องอพยพไปตั้งถิ่นฐานที่สิบสองพันนาและสิบสองจุไทย ขณะที่ชาวโยนกแตกออกมาหลายกลุ่ม กลุ่มหนึ่งรวมตัวกันก่อตั้งเมืองหลวงพระบาง และปกครองเมืองแห่งนี้เรื่อยมาหลายชั่วอายุคนจนถึงเจ้าคัมภีระ จากนั้นเนื้อหาได้กล่าวถึงนางจามรี พระราชธิดาเจ้าคัมภีระ เจ้าผู้ครองเมืองหลวงพระบาง ที่มีเชื้อสายโยนก นางเป็นผู้มีความงามเป็นเลิศ เป็นที่หมายปองของชาวฮ่อ ชาวฮ่อจึงเข้ามารุกรานเมืองหลวงพระบาง เจ้าคัมภีระเห็นว่าคงรักษาเมืองไว้มิได้ จึงให้นางจามรี พระราชธิดา พร้อมด้วยข้าราชบริพารจำนวนหนึ่ง ประกอบด้วย เจ้าพัน มหาดเล็กคนสนิท นำของมีค่า ไพร่พล ข้าทาสบริวาร ออกเดินทางออกไปตั้งเมืองใหม่ เพ็ญสุภา สุขคตะ สันนิษฐานว่า การเดินทางของนางจามรีคงเริ่มขึ้นเมื่อราว พ.ศ. 1800 ซึ่งสอดคล้องกับข้อมูลทางประวัติศาสตร์ของอาณาจักรหริภุญชัย ที่กล่าวถึงชุมชนคนไทยที่ขยายตัวเพิ่มขึ้นแถบลุ่มน้ำปิงในช่วงเวลาเดียวกัน คือช่วงพุทธศตวรรษที่ 18 ถึงพุทธศตวรรษที่ 19 เป็นต้นมา และยังสอดคล้องกับพงศาวดารลาว ที่ระบุว่ามีการอพยพครั้งใหญ่จากหลวงพระบางไปยังภาคเหนือของไทยเพื่อหนีโรคระบาดเมื่อพุทธศตวรรษที่ 19 เช่นกัน
เนื้อหาในพับสาระบุว่านางจามรีเดินทางโดยให้ช้างนามว่าพลายมงคล (บางแห่งออกนามว่า พญาช้างพวงคำ) นำทางไป ผ่านเมืองสำคัญต่าง ๆ ได้แก่ เชียงรุ่ง เชียงตุง เชียงแสน ฝาง และเชียงดาว จากนั้นเดินทางมาตามแม่น้ำปิงข้ามมาทางอำเภอเวียงหนองล่อง ซึ่งขณะนั้นเป็นเขตอิทธิพลของอาณาจักรหริภุญชัย จากนั้นเดินทางไปยังแม่ทา ทุ่งหัวช้าง และลี้ ตามลำดับ โดยพญาช้างของนางจามรีเดินไปยังจอมปลวกใหญ่ บนยอดจอมปลวกนั้นมีหินสีขาวคล้ายกับไข่นกยูง พญาช้างส่งเสียงร้อง จากนั้นก็เดินวนรอบจอมปลวกนั้น แล้วทรุดตัวลงแล้วชูงวงแสดงความเคารพจอมปลวกดังกล่าว จากนั้นพญาช้างก็ล้มหลังเสร็จสิ้นภารกิจ นางจามรีเห็นเป็นอัศจรรย์ว่าพื้นที่แห่งนี้คงเป็นสถานที่ศักดิ์สิทธิ์ จึงคิดสร้างบ้านแปงเมือง ให้จอมปลวกใหญ่นั้นเป็นสะดือเมือง ให้ยึดทางเดินของพญาช้างเป็นแนวกำแพงเมือง แล้วขุดคูเมืองสองชั้น แต่ทรงให้รักษาแนวป่าไผ่ไว้เป็นแนวกำแพงธรรมชาติ ให้ยากแก่การสังเกตของฝ่ายปัจจามิตร แล้วตั้งตามเมืองนี้ว่า ลี้ หรือ ลับลี้
นางจามรีครองเมืองได้ 50 ปี ก็สวรรคตลง จากนั้นก็มีเจ้าผู้ครองสืบต่อมาอีกห้ารัชกาล ได้แก่ เจ้าอุ่นเมือง เจ้าจองสูง เจ้าข้อมือเหล็ก เจ้าปู่เหลือง และเจ้านิ้วมืองาม ในรัชกาลเจ้าข้อมือเหล็ก ได้ปกครองนครรัฐอีกแห่งหนึ่ง คือนครรัฐแก่งสร้อย (ปัจจุบันตั้งอยู่ในเขตอำเภอสามเงา จังหวัดตาก) เข้าใจว่าอาจมาจากการสมรสข้ามราชวงศ์เพื่อเสถียรภาพทางการเมือง และในรัชกาลเจ้านิ้วมืองาม นครรัฐลี้มีความเจริญรุ่งเรืองสูงสุด เจ้าเมืองศรีสัชนาลัย (เอกสารเรียก พญาเมืองใต้) จึงนำกองทหารไปประชิดเมืองลี้ แต่ด้วยเมืองลี้มีป่าไผ่ล้อมรอบ มีกำแพงเมืองสองชั้น และมีประตูเมืองเพียงสองประตู ทำให้โจมตีได้ยากลำบาก พญาเมืองใต้มีรับสั่งให้พลธนูยิงที่มีถุงเงินมัดติดอยู่เข้าไปยังป่าไผ่ จากนั้นก็ถอยทัพกลับไป โดยส่งสายลับไว้ที่เมืองลี้คอยส่งข่าวไปยังศรีสัชนาลัย ฝ่ายชาวเมืองลี้ตัดต้นไผ่รอบเมืองเพื่อหาเหรียญเงินจนต้นไผ่ถูกทำลายจนหมดสิ้น ฝ่ายพญาเมืองใต้ทราบข่าวเช่นนั้น ก็ส่งกองทัพเข้าโจมตีเมืองลี้ เมืองลี้ถูกเผาทำลาย ทรัพย์สินและชาวเมืองลี้ถูกกวาดไปเมืองศรีสัชนาลัย ทำให้เมืองลี้ร้างผู้คนยาวนานนับศตวรรษ ปัจจุบันยังพอหลงเหลือซากเมืองเก่าลี้ให้เห็นอยู่บ้าง