ลัทธิอนาคตวงศ์
ประวัติ > ยุครัตนโกสินทร์

ความเชื่อของลัทธิอนาคตวงศ์เริ่มชัดเจนขึ้นในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช เมื่อ พ.ศ. 2333 มีชายคนหนึ่งชื่อนายเรือง (หรือ บุญเรือง) เอาสำลีชุบน้ำมันเป็นเชื้อพาดไว้ท้องแขนแล้วจุดไฟต่างประทีปเป็นพุทธบูชา หลายวันต่อมาก็นุ่งผ้าชุบน้ำมันเผาตัวเองตายหน้าศาลาการเปรียญเก่าวัดอรุณราชวราราม แล้วกล่าวว่าตนสำเร็จความปรารถนาแล้ว พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวตรัสเล่าเรื่องที่ทรงได้ฟังเกี่ยวกับสมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาสุรสิงหนาท ในช่วงที่ทรงพระประชวรหนักในปัจฉิมวัย ทรงพยายามใช้พระแสงแทงพระหัตถ์พระองค์เองเพื่อถวายเป็นพุทธบูชา ความว่า
"...เมื่อทรงพระประชวรหนักให้เชิญเสด็จขึ้นพระเสลี่ยงเสด็จออกมาวัดพระมหาธาตุ รับสั่งว่าจะนมัสการลาพระพุทธรูป ครั้นเสด็จมาถึงหน้าพระประธานในพระอุโบสถ มีพระบัณฑูรเรียกพระแสงดาบว่าจะทรงจบพระหัตถ์อุทิศถวายให้ทำเป็นราวเทียน ครั้นพนักงานถวายพระแสงเข้าไป ทรงเรียกเทียนมาจุดเรียบเรียงติดเข้าที่พระแสง ทำเป็นพุทธบูชาอยู่ครู่หนึ่ง แล้วทรงพระปรารภจะเอาพระแสงแทงพระองค์ถวายพระ ครั้งนั้นหม่อมลำดวนเข้าปล้ำปลุก แย่งชิงพระแสงไปเสียจากพระหัตถ์..."
ครั้น พ.ศ. 2360 มีชายอีกคนหนึ่งชื่อนายนก เผาตัวตายบริเวณใต้ต้นโพ หน้าพระวิหารเก่า วัดอรุณราชวราราม ในเวลาไล่เลี่ยกันนั้นก็พบเหตุการณ์ลักษณะเดียวกัน คือ มีสามเณรรูปหนึ่งชื่อสุกเผาตัวตายที่วัดหงสาราม และมีนางชีอีกนางหนึ่งเผาตัวตายที่วัดพระพุทธบาท มีสุภาพสตรีบางรายเอาน้ำมันเทลงบนอุ้งมือ เอาดินปั้นเป็นขาหย่าง ร้อยด้ายตั้งกลางใจมือ จุดไฟแทนตะเกียงเพื่อบูชาพระพุทธบาท ที่วัดพระพุทธบาท และบางคนเชือดเนื้อเพื่อเอาโลหิตของตนเองรองตะเกียงแทนน้ำมันสำหรับบูชาพระพุทธเจ้า
จุดสูงสุดของลัทธิอนาคตวงศ์ตรงกับรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว เพราะสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ ทรงพระวินิจฉัยไว้ว่า "...บรรดาชั้นไว้พระซึ่งเขียนรูปพระจุฬามณีไว้นั้น เท่าที่ได้พบเป็นฝีมือทำในรัชกาลที่ 3 ทั้งนั้น..." ศรัณย์ ทองปาน เชื่อว่าศาลของนายเรืองและนายนกก็คงถูกสร้างในช่วงระยะเวลาเดียวกันนั้นเอง แต่หลังการเผยแผ่ศาสนาพุทธคณะธรรมยุติกนิกายที่ก่อตั้งโดยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวซึ่งมีแนวคิดแบบเหตุผลนิยมเป็นหลัก ก็เข้าไปแทนที่ความเชื่อของอนาคตวงศ์ลง และพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงมีประกาศประณามคนบางจำพวกไว้ใน พ.ศ. 2401 ความว่า
"...ได้ฟังคำเล่าลือ แลได้ฟังพระสงฆ์บางรูปที่ไม่ได้เล่าเรียนศึกษาพระไตรปิฎกธรรมให้รู้จริงมาเทศนาเลอะ ๆ ลาม ๆ ใกล้จะเสียจริต พรรณนาสรรเสริญว่าเป็นบุญเป็นกุศลมาก แล้วหลงใหลเห็นตามไปเหมือนอย่างเผาตัวบูชาพระรัตนตรัยแลเชือดคอเอาศีรษะบูชาพระ เชือดเนื้อรองเลือดใส่ตะเกียงตามบูชา [...] ตั้งแต่นี้สืบไปอย่าให้เห็นใครเผาตัวบูชาพระ ตัดศีรษะบูชาพระ เชือดเนื้อรองโลหิตตามตะเกียงบูชาพระเลยเป็นอันขาด เพราะว่าเป็นการขัดต่อราชการแผ่นดิน...ผู้ซึ่งได้รู้เห็นแลจะนิ่งดูดายเสียไม่ห้ามปราม หรือจะพลอยเห็นว่าได้บุญได้กุศลนั้นไม่ได้ ถ้าผู้ใดได้รู้เห็นแล้วดูดายเสีย ไม่ว่ากล่าวห้ามปรามแย่งชิงเครื่องศัสตราวุธ...จะให้ผู้นั้นเสียเบี้ยปรับตามรังวัด..."
หลังจากนั้นคัมภีร์อนาคตวงศ์ อนาคตพุทธเจ้า พระมาลัย และพระศรีอาริย์ก็ค่อย ๆ ถูกลืมเลือนลงไป กลายเป็นเรื่องไร้สาระ หรือเป็นเรื่องขำ ๆ ของคนยุคใกล้ ดังตัวอย่างลายพระหัตถ์ของสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ที่มีต่อพระยาอนุมานราชธน (ยง เสฐียรโกเศศ) เมื่อ พ.ศ. 2481 ความว่า "...ท่านผู้รจนาเรื่องพระมาลัยดูจะไม่ปกติคน ความเปนไปที่ท่านกล่าวล้วนแต่ผิดธรรมดา จะเปนไปไม่ได้ทั้งนั้น แต่กระนั้นคนก็ยังเชื่อกันมาก น่าปลาดอยู่..." และยังทรงมีลายพระหัตถ์ถึงหม่อมเจ้าพิไลยเลขา ดิศกุล เมื่อ พ.ศ. 2484 ความว่า "...ได้หนังสือแจกงานศพของใครมา เขาตีพิมพ์เรื่องอนาคตวงษ์ ในนั้นมีกล่าวถึงพระศรีอารย์ว่าแขนยาวเท่าไรขายาวเท่าไรเปนต้น อาว์อ่านเหน 'ผิดมนุษย์ม้วย' จึ่งเอากระดาษดินสอมาเขียนเปนสเคลอย่างเขาว่าขึ้น ได้แล้วก็หัวเราะ เอาปิดไว้ข้างฝา ใครมาก็ต้องถามทุกคนว่านั่นรูปอะไร พอบอกว่ารูปพระศรีอารย์ก็หัวเราะงอกัน เพราะรูปไม่ใกล้คน..."
วันที่ 15 เมษายน พ.ศ. 2564 ลัทธิอนาคตวงศ์ถูกนำกลับมาพูดถึงอีกครั้ง เมื่อธรรมกร วังปรีชา หรืออดีตพระธรรมกร ฐานธมฺโม เจ้าอาวาสที่พักสงฆ์ภูหินกอง บ้านนาแค ตำบลลำภู อำเภอเมืองหนองบัวลำภู จังหวัดหนองบัวลำภู ตัดศีรษะตนเองเพื่อถวายเป็นพุทธบูชา ด้วยการสร้างอุปกรณ์เป็นห้างไม้พร้อมเชือกชักรอกสำหรับบั่นคอคล้ายกิโยตีน ด้วยหวังที่จะจุติเป็นพระพุทธเจ้าในภายภาคหน้า ภายในที่พักสงฆ์มีการก่อสร้างรูปปั้นพระสังขจักรตัดศีรษะทูนถวายบนพาน และเมื่อยังเป็นบรรพชิตก็ได้เผยแผ่คำสอนดังกล่าวแก่ญาติโยมและศิษย์ด้วย หลังธรรมกรกระทำการอัตวินิบาตกรรมสำเร็จแล้ว ก็มีลูกศิษย์คอยให้การสนับสนุนด้วยการเก็บศพโดยแยกส่วนร่างกายกับศีรษะจากกัน พร้อมกับชำระล้างเลือด ทำความสะอาดพื้นที่ รื้อห้างไม้บั่นศีรษะ นำศพจัดพิธีกรรมบำเพ็ญกุศล ฌาปนกิจ และนำหินมาวางเรียงเหมือนเจดีย์บนกระดูกของธรรมกร โดยมีชาวบ้านสวมชุดขาวร่วมพิธีราว 300 คน โดยห้างไม้ถูกนำไปซ่อนไว้ในสำนักสงฆ์แห่งหนึ่งในจังหวัดอุดรธานีซึ่งห่างออกจากที่เกิดเหตุไป 50 กิโลเมตร
มีการวิพากษ์วิจารณ์ถึงเหตุการณ์ดังกล่าวอย่างมาก อีกทั้งการกระทำดังกล่าวเป็นเรื่องผิดกฎหมายร้ายแรง ผู้สนับสนุนและผู้ร่วมเหตุการณ์ถือว่ามีความผิดด้วยเช่นกัน ต่อมาวันที่ 22 เมษายนปีเดียวกันได้มีการทุบทำลายรูปปั้นพระสังขจักรถวายเศียรออกเพื่อป้องกันพฤติกรรมเลียนแบบ