สมเด็จพระเจ้าสร้อยศรีสมุทรพุทธางกูร
สถาปนาราชอาณาจักรจำปาศักดิ์ > การขยายพระราชอาณาเขตและหัวเมืองขึ้น

ตำนานเมืองจำปาศักดิ์ฉบับเจ้าพรหมเทวานุเคราะห์และเจ้าราชวงศ์เมืองนครจำปาศักดิ์ระบุว่านับแต่สมเด็จพระเจ้าสร้อยศรีสมุทรพุทธางกูรได้สถาปนาเป็นปฐมเจ้าเมืองนครจำปาศักดิ์แล้วทรงมีอำนาจว่ากล่าวชาวลาวตำบลต่าง ๆ ที่อยู่ใกล้เคียง โดยตำบลที่อยู่ภายใต้อำนาจของราชอาณาจักรถูกเรียกว่าเมืองเจ็ดหัวเมือง ได้แก่ ๑) เมืองโขง ๒) เมืองเชียงแตง ๓) เมืองอัตปือ ๔) เมืองคำทองน้อย ๕) เมืองทองคำใหญ่ ๖) เมืองมั่น ๗) เมืองเจียม ส่วนพงศาวดารนครจำปาศักดิ์ฉบับพระยามหาอำมาตยาธิบดีระบุจำนวนบ้านเมืองตรงกันแต่ต่างชื่อกันบ้างว่าครั้นพระราชกุมารเจ้าโพธิสารที่ประสูติแต่พระราชธิดาพระเจ้ากรุงกำพุชาธิบดีเจริญวัยแล้ว สมเด็จพระเจ้าสร้อยศรีสมุทพุทธางกูรจึงโปรดให้บรรดาเจ้านายนายครัวที่อพยพลงมาจากนครเวียงจันทน์ซึ่งสันนิษฐานว่าคงเป็นกลุ่มผู้ใกล้ชิด บรรดาศิษย์เอกหรือศิษย์คนสำคัญของพระครูโพนเสม็ดพร้อมพระราชโอรสให้ออกไปปกครองบ้านเมือง ๗ แห่งคือ ๑) เมืองโขง ๒) เมืองศรีคอรเตา ๓) เมืองท่ง ๔) เมืองมั่น ๕) เมืองคำทองหลวง ๖) บ้านอิดกระบือ (เมืองอัดตะปือ) ๗) เมืองศรีจำบัง ทว่าพงศาวดารนครจำปาศักดิ์ฉบับหม่อมอมรวงศ์วิจิตร (ม.ร.ว.ปฐม คเณจร) และพงษาวดารหัวเมืองมณฑลอิสาณฉบับหม่อมอมรวงษ์วิจิตร (ม.ร.ว.ปฐม คเนจร) ระบุต่างไปออกว่ามีมากถึง ๑๒ เมืองภายใต้ผู้ปกครอง ๙ คนต่างจากเอกสาร ๒ ฉบับแรกถึง ๔ เมืองกับ ๑ หมู่บ้านใหญ่ซึ่งต่อมาก็กลายเป็นเมืองเช่นกัน ได้แก่ ๑) เมืองโขง ๒) เมืองทง ๓) เมืองมั่น ๔) เมืองคำทองหลวง ๕) เมืองอัตปือ ๖) เมืองศรีจำบัง ๗) เมืองเชียงแตง ๘) บ้านโพนสิม (เมืองหลวงโพนสิม) ๙) เมืองตะโปน ๑๐) เมืองพิน ๑๑) เมืองนอง ๑๒) เมืองเชียงเจียง ทั้งชี้ว่า พ.ศ. ๒๒๕๖ (จ.ศ. ๑๐๗๕) ในปีเสวยราชย์นั้นพระองค์เร่งขยายอำนาจจำปาศักดิ์ในขณะเกิดภาวะล่อแหลมทางการเมือง โดยการแต่งตั้งเจ้านายหรือนายครัวคนสำคัญที่มีความสัมพันธ์ทางการเมืองและทางส่วนตัวกับพระองค์และพระครูโพนเสม็ดให้ไปปกครองบ้านเมืองเหล่านี้จนเขตแขวงเมืองนครจำปาศักดิ์ในเวลานั้นขยายตัวอย่างกว้างขวาง จนครอบคลุมพื้นที่ถึง ๓ ประเทศ คือบางส่วนของลาวตอนกลาง ทั้งหมดของลาวตอนใต้ บางส่วนของภาคอีสานตอนกลางและตอนใต้ ตลอดจนบางส่วนของกัมพูชาตอนเหนือ โดยทิศเหนือตั้งแต่ยางสามต้นอ้นสามขวายหลักทอดยอดยาง ทิศตะวันออกถึงแนวภูเขาบรรทัดต่อแดนญวน ทิศใต้เวลานั้นยังไม่ปรากฏ ทิศตะวันตกต่อเขตแขวงเมืองพิมายฟากลำน้ำกระยุง จากหลักฐานทั้ง ๓ ฉบับพอประมวลหัวเมืองต่าง ๆ ที่ถูกสถาปนาขึ้นให้อยู่ภายใต้อำนาจของราชอาณาจักรจำปาศักดิ์ในเขตแคว้นทุกทิศทางตั้งแต่บริเวณเหนือสุดที่แขวงสะหวันนะเขตจนถึงตอนเหนือแดนเขมรได้ดังนี้
๑. เมืองโขง (นครโขง) พงศาวดารนครจำปาศักดิ์ฉบับพระยามหาอำมาตยาธิบดีระบุว่าทรงจัดตั้งบ้านอำเภอโขงขึ้นเป็นเมืองโขงให้จารียฮวด (จารย์ฮวด) เป็นเจ้าเมืองรักษาอาณาเขตที่ตำบลนั้นทั้งชี้ว่าเดิมเมืองโขงภายใต้อิทธิพลของชนชาติลาวเริ่มพัฒนาขึ้นตั้งแต่ครั้งพระครูโพนเสม็ดเดินทางมาถึง คือก่อนการราชาภิเษกของสมเด็จพระเจ้าสร้อยศรีสมุทรพุทธางกูรนั้นพระครูได้ตั้งบุตรหลานลาวเดิมให้เป็นข้าพระมหาธาตุเจดีย์ดอนโขงจากนั้นให้จารียฮวดอยู่รักษาอาณาเขตอำเภอโขงก่อนแล้ว ส่วนพงศาวดารนครจำปาศักดิ์ฉบับหม่อมอมรวงศ์วิจิตร (ม.ร.ว.ปฐม คเณจร) ระบุตรงกันว่าให้จารหวดเป็นนายอำเภอรักษาบ้านดอนโขงซึ่งเป็นเกาะอยู่ในลำแม่น้ำโขงต่อมาเรียกว่าเมืองศรีทันดร (สีทันดอน) ปัจจุบันคือเมืองโขง แขวงจำปาสัก ทั้งเมืองนี้ยังปรากฏชื่อในตำนานเมืองจำปาศักดิ์ฉบับเจ้าพรหมเทวานุเคราะห์และเจ้าราชวงศ์เมืองนครจำปาศักดิ์ด้วย ส่วนพงศาวดารภาคอีสานฉบับพระยาขัติยวงษา (เหลา ณร้อยเอ็จ) นั้นระบุว่า "...ท่านพระครูและเจ้าสร้อยศรีสมุทรฯ จัดแจงตั้งแต่งบ้านเมืองคือให้ตั้งบ้านโขงเป็นเมืองโขงจารหวดเป็นเจ้าเมือง..." ในพงษาวดารหัวเมืองมณฑลอิสาณฉบับหม่อมอมรวงษ์วิจิตร (ม.ร.ว.ปฐม คเนจร) ระบุที่มาของชื่อเมืองนี้อย่างละเอียดโดยผูกเรื่องอยู่กับตำนานปรัมปราของพระยาศรีโคตรบองซึ่งเป็นตำนานที่นิยมและรับรู้ทั่วไปในสองฝั่งโขงดังนี้ "...แล้วเจ้าสร้อยศรีสมุทจึ่งให้จารหวดเปนอำเภอรักษาบ้านดอนโขงในลำน้ำโขง (ฤๅของ) คำที่เรียกว่าดอนโขงฤๅน้ำโขงนี้มีตำนานมาแต่บุราณว่าครั้งเมื่อช้างเที่ยวทำร้ายคนอยู่ในเขตรแขวงเมืองศรีสัตนาคนหุตพระยาโคตระบองได้ไปปราบช้างฆ่าช้างตายเสียตั้งล้านเมืองศรีสัตนาคนหุตจึ่งได้เรียกว่าเมืองล้านช้างมาก่อน ส่วนช้างที่ตายนั้นก็ลอยไปตามลำแม่น้ำติดอยู่ที่เกาะแห่งหนึ่งมีกลิ่นเหม็นโขลงตลบไปทั่วตลอดไปตามลำน้ำ อาการกลิ่นที่เหม็นอย่างนี้ภาษาทางนั้นเรียกว่าเหม็นโขงเพราะฉนั้นจึ่งได้เรียกลำน้ำนี้ว่าลำน้ำโขง ส่วนดอนที่ช้างตายลอยไปติดอยู่นั้นจึ่งเรียกว่าดอนโขงกับได้พบอิกตำราหนึ่งว่าดอนโขลงไม่ใช่โขงคือแต่ก่อนเปนที่ไว้โขลงช้าง ดอนนี้ต่อมาเรียกว่าสี่พันดอนคือมีดอนเกาะในที่เหล่านี้มากมายตั้งสี่พันซึ่งต่อมาในปัจจุบันนี้เรียกว่าสีทันดร..." พงศาวดารเมืองโขงระบุว่าเดิมจารย์หวดเป็นคนเวียงจันทน์และเป็นลูกศิษย์ของพระครูโพนเสม็ด (อาชญาครูโพนสะเม็ด) ที่ติดตามลงมาจากเวียงจันทน์ ครั้นถูกพระครูตั้งไว้ให้ปกครองดอนโขงขณะอายุได้ ๕๐ ปีจึงเอาสาวเปะและสาวหว้า (นางเปะและนางหว้า) สองพี่น้องเป็นภริยา ต่อมาสมเด็จพระเจ้าสร้อยศรีสมุทรพุทธางกูร (เจ้าส้อยสีสมุด) จึงตั้งให้เป็นกวานเท้าเจ้าเมืองโขงเมื่อ พ.ศ. ๒๒๕๖ (จ.ศ. ๑๐๗๕) ปีมะเส็ง เบญจศก มีบุตรชายคนหนึ่งชื่อท้าวสีทาตถ์ (สีทาดหรือศรีธาตุ) ได้ขึ้นครองเมืองโขงต่อมา จารย์หวดถึงแก่กรรมเมื่อ พ.ศ. ๒๒๘๑ (จ.ศ. ๑๑๐๐) รวมอายุ ๗๖ ปี คือหลังการสวรรคตของสมเด็จพระเจ้าสร้อยศรีสมุทรพุทธางกูร ๑ ปีใน พ.ศ. ๒๒๘๐ (จ.ศ. ๑๐๙๙) ๕๓ ปีต่อมา พ.ศ. ๒๓๓๔ (จ.ศ. ๑๑๕๓) ปีกุญ ตรีศก อ้ายเชียงแก้วซึ่งตั้งอยู่ตำบลเขาโองฝั่งโขงตะวันออกแขวงเมืองโขงแสดงตนเป็นผู้วิเศษคิดการกบฏยกกำลังมาล้อมตีนครจำปาศักดิ์ เจ้าจำปาศักดิ์ไชยกุมารตกพระทัยอาการพระโรคกำเริบจนถึงพิราลัยสยามจึงสลับขั้วอำนาจโดยโปรดให้ท้าวฝ่ายน่าบุตรพระตาผู้มีความชอบขึ้นเป็นเจ้าพระวิไชยราชขัติยวงษาครองเมืองจำปาศักดิ์แทนแล้วย้ายเมืองมาตั้งอยู่ทางเหนือคือเมืองเก่าคันเกิงในปัจจุบัน เจ้าพระวิไชยราชขัติยวงษาได้ตั้งท้าวสิงผู้หลานที่อยู่บ้านสิงทา (สิงห์ท่า) ขึ้นเป็นราชวงษ์เมืองโขง (สีทันดร) เป็นอันว่าเชื้อสายพระวอพระตาที่เคยกบฏต่อเวียงจันทน์แล้วแปรภักดิ์มาเข้ากับสยามในรัชกาลพระเจ้าไชยเชษฐาธิราชที่ ๓ หรือพระเจ้าสิริบุญสาร (ครองราชย์ พ.ศ. ๒๒๙๔-๒๓๒๒) จึงเข้ามามีอิทธิพลครอบงำในเมืองโขงนับแต่นั้นมา
๒. เมืองศรีคอรเตา (เมืองศรีคอนเตา) พงศาวดารนครจำปาศักดิ์ฉบับพระยามหาอำมาตยาธิบดีระบุว่าโปรดให้จารียเสียงช้าง (จารย์เซียงซ้าง) ขึ้นไปเป็นเจ้าเมืองศรีคอรเตา เช่นเดียวกับพงศาวดารภาคอีสานฉบับพระยาขัติยวงษา (เหลา ณร้อยเอ็จ) ซึ่งระบุว่า "...แล้วจัดให้จารเสียงสางไปเป็นเจ้าเมืองศรีคอนเตาเรียกว่าเจ้าเมืองรัตนบุรี..." ปัจจุบันคือบ้านเมืองเตา อำเภอรัตนบุรี จังหวัดสุรินทร์ จารียเสียงช้างหรือจารเสียงสางนับเป็นบุคคลสำคัญที่ร่วมกับจารียแก้วเมืองท่งซึ่งมีบทบาทในการเดินทางขึ้นไปรับและอัญเชิญเจ้าหน่อกษัตริย์ลงมาเสวยราชย์ที่นครจำปาศักดิ์ อย่างไรก็ตามเมืองนี้ไม่ปรากฏชื่อในตำนานเมืองจำปาศักดิ์ฉบับเจ้าพรหมเทวานุเคราะห์และเจ้าราชวงศ์เมืองนครจำปาศักดิ์ พงศาวดารนครจำปาศักดิ์ฉบับหม่อมอมรวงศ์วิจิตร (ม.ร.ว.ปฐม คเณจร) และพงษาวดารหัวเมืองมณฑลอิสาณฉบับหม่อมอมรวงษ์วิจิตร (ม.ร.ว.ปฐม คเนจร)
๓. เมืองท่ง พงศาวดารนครจำปาศักดิ์ฉบับพระยามหาอำมาตยาธิบดีระบุว่าโปรดให้จารียแก้ว (จารย์แก้ว) เป็นเจ้าเมืองท่งรักษาเขตแดนฝ่ายเหนือตั้งแต่ยางสามต้นอ้นสามข้อยหลักทอดยอดยาง (อ้นสามขวยหลักทอดยอดยัง) ตะวันออกเขาประทัดต่อแดนกับญวณ ตะวันตกลำน้ำกระยุงเป็นแดน จารย์แก้วมีอีกนามหนึ่งว่าเจ้าแก้วมงคลได้อพยพไพร่พลจำนวน ๓,๐๐๐ คนออกไปตั้งเมืองท่งเมื่อ พ.ศ. ๒๒๕๖ ในบริเวณอีสานตอนกลาง ส่วนพงศาวดารนครจำปาศักดิ์ฉบับหม่อมอมรวงศ์วิจิตร (ม.ร.ว.ปฐม คเณจร) ระบุตรงกันว่าให้จารแก้วเป็นนายอำเภอรักษาบ้านทงต่อมาเรียกว่าบ้านเมืองทงคือเมืองสุวรรณภูมิเดี๋ยวนี้ เช่นเดียวกันกับพงษาวดารหัวเมืองมณฑลอิสาณฉบับหม่อมอมรวงษ์วิจิตร (ม.ร.ว.ปฐม คเนจร) ว่า "...ให้จารแก้วเปนอำเภอรักษาบ้านทงภายหลังเรียกบ้านเมืองทง (คือเมืองสุวรรณภูมิ์เดี๋ยวนี้)..." ปัจจุบันคือตำบลเมืองทุ่ง อำเภอสุวรรณภูมิ จังหวัดร้อยเอ็ด อย่างไรก็ตามเมืองนี้ไม่ปรากฏชื่อในตำนานเมืองจำปาศักดิ์ฉบับเจ้าพรหมเทวานุเคราะห์และเจ้าราชวงศ์เมืองนครจำปาศักดิ์ นอกจากนี้พงษาวดารหัวเมืองมณฑลอิสาณฉบับหม่อมอมรวงษ์วิจิตร (ม.ร.ว.ปฐม คเนจร) ยังระบุเหตุการณ์หลังปกครองเมืองท่งของจารย์แก้วต่อไปว่า พ.ศ. ๒๒๖๘ "...จุลศักราช ๑๐๘๗ ปีมเสงสัปตศกจารแก้วอำเภอบ้านเมืองทงป่วยถึงแก่กรรมอายุได้ ๘๔ ปีมีบุตรชาย ๒ คนชื่อท้าวมืด ๑ (คลอดเมื่อวันสุริยอุปราคา) ชื่อท้าวทนหนึ่ง เจ้าสร้อยศรีสมุทจึ่งตั้งให้ท้าวมืดบุตรเปนตำแหน่งเจ้าเมืองให้ท้าวทนเปนอุปฮาดปกครองรักษาบ้านเมืองทงต่อไปท้าวมืดได้ตั้งแต่งตำแหน่งเมืองแสนเมืองจันแลกรมการขึ้นณครั้งนั้น ฝ่ายข้างเมืองปาศักดิเจ้าสร้อยศรีสมุทป่วยลงจึ่งให้เจ้าไชยกุมารว่าราชการเมืองแทนแล้วก็ออกจำศีลอยู่..." ซึ่งท้าวมืดและท้าวทนทั้ง ๒ คนนี้จะกลายเป็นต้นตระกูลวงศ์ของเจ้านายลาวในภาคอีสานอีกหลายหัวเมืองในสมัยต่อมาจนตกเป็นส่วนหนึ่งของสยาม ส่วนพงศาวดารภาคอีสานฉบับพระยาขัติยวงษา (เหลา ณร้อยเอ็จ) ซึ่งเป็นเอกสารที่เขียนขึ้นมาเพื่ออธิบายประวัติความเป็นมาของจารย์แก้วและทายาทซึ่งปกครองบ้านเมืองต่าง ๆ ในภาคอีสานโดยเฉพาะนั้นระบุรายละเอียดว่า "...ให้จารแก้วเป็นเจ้าเมืองทุ่งเรียกว่าเมืองสุวรรณภูมิบัดนี้ ปันอาณาเขตต์ให้ปกครองรักษาฝ่ายเหนือ ตั้งแต่ยางสามต้นอ้นสามขวยหลักทอดยอดยัง ข้างตะวันออกถึงเขาประทัดต่อแดนกับอ้ายญวน ข้างตะวันตกถึงลำน้ำพังชู ทิศใต้ถึงห้วยลำคันยุงเป็นแดน จารแก้วออกจากนครจำปาศักดิ์มาตั้งเมืองในระหว่างจุลศักราช ๑๐๘๐ ปีมีไพร่พลชายหญิงใหญ่น้อยประมาณ ๓๐๐๐ คนเศษ จารแก้วเจ้าเมืองทุ่งมีบุตรชาย ๓ คน คนที่ ๑ ชื่อท้าวมืด คนที่ ๒ ชื่อท้าวทน คนที่ ๓ ชื่อท้าวเพ จารแก้วครองเมืองทุ่งได้ ๑๖ ปีระหว่างจุลศักราช ๑๐๙๖ ปีจารแก้วถึงแก่กรรมท้าวมืดผู้พี่ได้ครองเมืองแทนบิดาท้าวทนเป็นอุปฮาด ตั้งแข็งเมืองเป็นเอกราชไม่ได้ขึ้นแก่นครจำปาศักดิ์เพราะเหตุว่านครจำปาศักดิ์พี่กับน้องเกิดวิวาทยาดชิงสมบัติแก่กันจึงหาได้ติดตามมาว่ากล่าวเอาส่วยสาอากรไม่..." จะเห็นว่าศักราชถึงแก่กรรมของจารย์แก้วในพงศาวดารภาคอีสานฉบับพระยาขัติยวงษา (เหลา ณร้อยเอ็จ) นั้นห่างกับพงษาวดารหัวเมืองมณฑลอิสาณฉบับหม่อมอมรวงษ์วิจิตร (ม.ร.ว.ปฐม คเนจร) ถึง ๙ ปีทั้งจำนวนบุตรของจารย์แก้วที่ปรากฏนั้นก็ไม่ตรงกัน
๔. เมืองมั่น พงศาวดารนครจำปาศักดิ์ฉบับพระยามหาอำมาตยาธิบดีระบุว่ายกให้นายมั่นข้าหลวงเดิมที่เป็นคนใช้สอยสนิทไปเป็นหลวงเอกรักษาอำเภอบ้านโพนเรียกว่าเมืองมั่น ส่วนพงศาวดารนครจำปาศักดิ์ฉบับหม่อมอมรวงศ์วิจิตร (ม.ร.ว.ปฐม คเณจร) ระบุต่างกันเล็กน้อยว่าให้นายมั่นบ่าวเดิมของนางแพงเป็นหลวงเอกรักษาอำเภอบ้านโพนภายหลังเรียกว่าเมืองมั่นคือเมืองศาลวันเดี๋ยวนี้ สอดคล้องกับพงษาวดารหัวเมืองมณฑลอิสาณฉบับหม่อมอมรวงษ์วิจิตร (ม.ร.ว.ปฐม คเนจร) ว่า "...ให้นายมั่นข้าหลวงเดิมของนางแพงเปนหลวงเอกรักษาอำเภอบ้านโพนภายหลังเรียกว่าเมืองมั่นตามชื่อนายมั่น (คือเมืองสาลวันเดี๋ยวนี้)..." ปัจจุบันคือเมืองสาละวัน แขวงสาละวัน ทั้งชื่อเมืองนี้ยังปรากฏในตำนานเมืองจำปาศักดิ์ฉบับเจ้าพรหมเทวานุเคราะห์และเจ้าราชวงศ์เมืองนครจำปาศักดิ์ด้วยแต่ไม่ได้ระบุสถานะของนายมั่น (ท้าวมั่น) ว่ามีความสัมพันธ์กับเจ้าหน่อกษัตริย์หรือนางแพงอย่างไรบ้าง จะสังเกตว่าข้อมูลของนายมั่นในเอกสารทั้ง ๓ ฉบับแรกทำให้เกิดความสับสนเกี่ยวกับสถานะเดิมของนายมั่นว่ามีความสัมพันธ์กับผู้ปกครองจำปาศักดิ์องค์ใดระหว่างเจ้าหน่อกษัตริย์และนางแพง อย่างไรก็ตามสถานะของนายมั่นในเอกสารทั้ง ๓ ฉบับแรกแม้ระบุไม่ตรงกัน แต่เนื้อความล้วนแสดงว่าคงเป็นบุคคลใกล้ชิดของกษัตริย์จำปาศักดิ์หรือชนชั้นปกครองเดิมที่มีบทบาทสำคัญต่อราชสำนักไม่น้อยมาตั้งแต่ก่อนการขึ้นครองราชย์ของสมเด็จพระเจ้าสร้อยศรีสมุทรพุทธางกูรแล้ว
๕. เมืองคำทองหลวง พงศาวดารนครจำปาศักดิ์ฉบับพระยามหาอำมาตยาธิบดีระบุว่าให้นายพรมไปเป็นซาบุตตโคตรักษาอำเภอบ้านแก้งอาเฮิมซึ่งมีพระเจดีย์อยู่ในตำบลนั้นองค์หนึ่งเรียกว่าธาตุกระเดาทึกจึงให้เป็นเมืองคำทองหลวง ส่วนพงศาวดารนครจำปาศักดิ์ฉบับหม่อมอมรวงศ์วิจิตร (ม.ร.ว.ปฐม คเณจร) ระบุตรงกันว่าให้นายพรหมเป็นซาบุตตโคตรักษาอำเภอบ้านแก้วอาเฮิมซึ่งมีเจดีย์อยู่ที่นั้นลาวเรียกว่าธาตุกำเดาทึกภายหลังเรียกว่าเมืองคำทองหลวงคือเมืองคำทองใหญ่เดี๋ยวนี้ เช่นเดียวกับพงษาวดารหัวเมืองมณฑลอิสาณฉบับหม่อมอมรวงษ์วิจิตร (ม.ร.ว.ปฐม คเนจร) ซึ่งระบุสอดคล้องกันว่า "...ให้นายพรหมเปนซาบุตรโคตรรักษาอำเภอบ้านแก้วอาเฮิมซึ่งมีเจดีย์อยู่ที่นั้นเรียกกันว่าธาตุกำเดาทึกภายหลังเรียกว่าเมืองคำทองหลวง (คือเมืองคำทองใหญ่บัดนี้)..." ทั้งชื่อเมืองนี้ยังปรากฏในตำนานเมืองจำปาศักดิ์ฉบับเจ้าพรหมเทวานุเคราะห์และเจ้าราชวงศ์เมืองนครจำปาศักดิ์ด้วยโดยเรียกว่าเมืองทองคำใหญ่ ปัจจุบันธาตุกระเดาทึก (ธาตุกะเดาทึก) ตั้งอยู่ที่บ้านนาโคก เมืองคงเซโดน แขวงสาละวัน เดิมอยู่ในแขวงวาปีคำทองซึ่งชื่อนี้มาจากการรวมชื่อเมือง ๒ เมืองเข้าไว้ด้วยกันคือเมืองวาปีไพบูลย์และเมืองคำทองหลวง
๖. เมืองคำทองน้อย เมืองแฝดของเมืองคำทองหลวงปรากฏในตำนานเมืองจำปาศักดิ์ฉบับเจ้าพรหมเทวานุเคราะห์และเจ้าราชวงศ์เมืองนครจำปาศักดิ์โดยไม่พบว่าโปรดให้ผู้ใดไปปกครองและยกขึ้นจากบ้านหรือตำบลใด สันนิษฐานว่าอาจปกครองโดยนายพรมหรือซาบุตตโคตผู้รักษาอำเภอบ้านแก้งอาเฮิม (แก้วอาเฮิม) เมืองคำทองหลวง ปัจจุบันอยู่ในแขวงสาละวัน เดิมอยู่ในแขวงวาปีคำทองเช่นเดียวกับเมืองคำทองหลวง ส่วนพงศาวดารนครจำปาศักดิ์ฉบับพระยามหาอำมาตยาธิบดี พงศาวดารนครจำปาศักดิ์ฉบับหม่อมอมรวงศ์วิจิตร (ม.ร.ว.ปฐม คเณจร) และพงษาวดารหัวเมืองมณฑลอิสาณฉบับหม่อมอมรวงษ์วิจิตร (ม.ร.ว.ปฐม คเนจร) นั้นไม่ปรากฏ
๗. เมืองอัดตะปือ (เมืองอัตปือ) พงศาวดารนครจำปาศักดิ์ฉบับพระยามหาอำมาตยาธิบดีระบุว่าให้จารียโสม (จารย์โสม) ไปเป็นใหญ่รักษาอำเภอบ้านอิดกระบือ แต่ไม่ระบุชื่อเมือง ส่วนพงศาวดารนครจำปาศักดิ์ฉบับหม่อมอมรวงศ์วิจิตร (ม.ร.ว.ปฐม คเณจร) ระบุรายละเอียดเพิ่มเติมว่าให้จารโสมรักษาบ้านทุ่งอิดกระบือ (อิ้ดกระบือ) คือเมืองอัตปือเดี๋ยวนี้ เมืองนี้เป็นทำเลเมืองร้างมาก่อนเรียกว่าเมืองโศรกเมืองซุง (เมืองโสกเมืองซุง) เดิมเป็นซองและเพนียดแซกคล้องช้างและฝึกช้างเถื่อนของพวกเวียงจันทน์แต่ก่อน สอดคล้องกับพงษาวดารหัวเมืองมณฑลอิสาณฉบับหม่อมอมรวงษ์วิจิตร (ม.ร.ว.ปฐม คเนจร) ว่า "...ให้จารโสมรักษาอำเภอบ้านทุ่งอิ๊ดกระบือเปนทำเลเมืองร้างมาก่อนเรียกว่าเมืองโสกเมืองซุง คือซองแลพะเนียดเพราะแต่ก่อนพวกเวียงจันท์แทรกคล้องแลฝึกหัดช้างเถื่อนที่นี้คือเมืองอัตปือบัดนี้..." ปัจจุบันคือเมืองไซเซดถา แขวงอัดตะปือ ทั้งชื่อเมืองนี้ยังปรากฏในตำนานเมืองจำปาศักดิ์ฉบับเจ้าพรหมเทวานุเคราะห์และเจ้าราชวงศ์เมืองนครจำปาศักดิ์ด้วย ต่อมาใน พ.ศ. ๒๓๒๑ (จ.ศ. ๑๑๔๐) ปีจอ สัมฤทธิศก เมื่อจำปาศักดิ์ตกอยู่ภายใต้อำนาจของพระเจ้ากรุงธนบุรีในฐานะประเทศราชจึงโปรดให้ยกบ้านอิ้ดกระบือเป็นเมืองอิ้ดกระบือ (คือเมืองอัตปือซึ่งตั้งอยู่ฝั่งโขงตะวันออกเดี๋ยวนี้) อีกครั้ง แล้วให้เจ้าโอบุตรเจ้าอุปราชธรรมเทโวเป็นเจ้าเมืองส่วนเจ้าอินผู้น้องให้เป็นเจ้าอุปฮาดครอบครองเมือง ทั้ง ๒ องค์เป็นพระราชนัดดาหรือหลานปู่ของสมเด็จพระเจ้าสร้อยศรีสมุทรพุทธางกูร ๒ ปีต่อมา พ.ศ. ๒๓๒๓ (จ.ศ. ๑๑๔๒) ปีชวด โทศก เจ้าโอและเจ้าอิน ๒ พี่น้องกระทำการกดขี่ข่มเหงราษฎรให้รับความเดือดร้อนจนความทราบถึงเจ้าจำปาศักดิ์ไชยกุมาร พระองค์โปรดให้เจ้าเชษฐและเจ้านูผู้หลานคุมกำลังไปจับฝ่ายเจ้าอินรู้ตัวจึงหลบหนีไปก่อนส่วนเจ้าโอรู้ว่าหนีไม่รอดและอันตรายจะมาถึงตัวจึงหนีเข้าไปกอดพระศอพระปฏิมากร เมื่อเจ้าเชษฐเจ้านูพบเข้าจึงให้จับตัวออกมาจากพระปฏิมากรฝ่ายเจ้าโอขอผัดว่าหากโทษของตนถึงต้องประหารชีวิตขอให้รอไว้ก่อนเพื่อบังสุกุลตัวเอง พระองค์จึงนำผลสะบ้า (สบ้า) มาประมาณ ๑๐๐ เศษควักไส้ในออกแล้วนำทองคำทรายกรอกเข้าไป จากนั้นนิมนต์พระมาบังสุกุลแล้วถวายผลสะบ้าทองคำทรายทุกองค์โดยกล่าววาจาอธิษฐานว่าหากเจ้าเชษฐเจ้านูมาจับตนไปฆ่าโดยไม่มีความผิดแล้วขอให้บาปนี้จงเป็นผลสนองอย่าให้ทั้ง ๒ ได้เป็นเจ้าเมืองสืบวงศ์ตระกูลต่อไป ทันใดนั้นทั้ง ๒ ก็สั่งไพร่ให้เข้าจับตัวเจ้าโอมามัดแล้วใช้เชือกหนังรัดพระศอจนถึงแก่กรรม เจ้าโอมีบุตร ๒ องค์ชื่อเจ้านาคและเจ้าฮุยส่วนตำบลที่เจ้าโอถึงแก่กรรมนั้นภายหลังบุตรทั้ง ๒ ได้ก่อเจดีย์ขึ้นไว้ซึ่งคำในพื้นเมืองเรียกว่าธาตุเจ้าโอปรากฏอยู่ที่เมืองอัตปีอสืบมาจนทุกวันนี้ อย่างไรก็ตามยังไม่พบหลักฐานว่าเชื้อสายของจารย์โสมได้ปกครองเมืองนี้สืบมาอย่างไรหรือมีความสัมพันธ์เกี่ยวดองทางเครือญาติกับกลุ่มพระราชนัดดาของสมเด็จพระเจ้าสร้อยศรีสมุทรพุทธางกูรที่เข้ามาปกครองเมืองอัตปือในภายหลังอย่างไรบ้าง
๘. เมืองศรีจำบัง หลังจัดการศพพระครูโพนเสม็ดสมเด็จพระเจ้าสร้อยศรีสมุทรพุทธางกูรได้ปรึกษาเจ้านายพระยาลาวท้าวแสนว่าต้องการให้เจ้าโพธิสารราชบุตรที่พระราชมารดามาแต่ฝ่ายเขมรออกไปตั้งรักษาประชาราษฎรฝ่ายเขมร จึงมีพระราชสาส์นไปถึงเจ้ากรุงกำพุชาธิบดีผู้เป็นตาของเจ้าโพธิสาร ครั้นทรงทราบพระราชสาส์นจึงให้พระยาพระเขมรผู้ใหญ่ซึ่งไม่ปรากฏหลักฐานว่าเป็นคนเดียวกันกับที่ยกขึ้นมาขับไล่กลุ่มพระครูโพนเสม็ดหรือไม่ ครั้นมาพร้อมกันแล้วจึงจัดการแต่งตั้งเจ้าโพธิสารเป็นเจ้าเมืองศรีจำบังอยู่ลำน้ำเซลำเภา พระยาพระเขมรได้ปักปันเขตแดนฝ่ายใต้ให้เป็นของเมืองนครจำปาศักดิ์ ส่วนน้ำโขงฝั่งตะวันตกตั้งแต่ปากคลองน้ำจะหลีกไปตามปลายคลองถึงลำน้ำเสนฟากฝั่งเสนนั้นเป็นเขตแดนเมืองสะโทงกำปงสวาย ฝั่งน้ำโขงตะวันออกนั้นตั้งแต่บุงขาถึงลำน้ำปากคลองสบา ส่วนพงศาวดารนครจำปาศักดิ์ฉบับหม่อมอมรวงศ์วิจิตร (ม.ร.ว.ปฐม คเณจร) ระบุว่า พ.ศ. ๒๒๖๓ (จ.ศ. ๑๐๘๒) หลังเสวยราชย์ ๘ ปีตรงกับราวรัชกาลพระแก้วฟ้าที่ ๓ หรือนักองค์อิม (ครองราชย์ พ.ศ. ๒๒๕๘-๖๕) แห่งอาณาจักรเขมรอุดงซึ่งมีอุดงมีชัยเป็นเมืองหลวง เมื่อพระครูโพนเสม็ดมรณภาพครั้นจัดการฌาปนกิจเสร็จแล้วพระองค์โปรดให้เจ้าโพธิสารบุตรไปเป็นเจ้าเมืองควบคุมคนเขมรอยู่บ้านทุ่งบัวศรี ยกบ้านทุ่งบัวศรีเป็นเมืองศรีจำบังคือตำบลที่ตั้งอยู่ฝั่งลำน้ำใต้เมืองเซลำเภาในปัจจุบัน แล้วตกลงกับเมืองเขมรเพื่อปันเขตแดนให้เป็นเขตแขวงเมืองนครจำปาศักดิ์ โดยทิศใต้ตั้งแต่ริมลำน้ำโขงฝั่งตะวันตกปากคลองน้ำจะหลีกไปตามปลายคลองถึงลำน้ำเสนต่อแดนเมืองสะทมกำพงสวาย ฝั่งน้ำโขงตะวันออกนั้นตั้งแต่บุ่งขลาไปถึงลำน้ำปากคลองสบา สอดคล้องกับพงษาวดารหัวเมืองมณฑลอิสาณฉบับหม่อมอมรวงษ์วิจิตร (ม.ร.ว.ปฐม คเนจร) ว่า "...ลุจุลศักราช ๑๐๘๒ ปีชวดโทศก วันพฤหัสบดี ขึ้น ๕ ค่ำ เดือน ๗ พระครูโพนเสม็ดอาพาธเปนโรคชราถึงแก่มรณภาพที่วัดหลวงใหม่อายุ ๙๐ ปี เจ้าสร้อยศรีสมุทพร้อมด้วยแสนท้าวพระยากระทำการปลงศพพระครูโพนเสม็ดเสร็จแล้วจึ่งสร้างพระเจดีย์ที่ตรงหอไว้ศพสามองค์กับสร้างเจดีย์องค์ใหญ่ที่ปลงศพพระครูโพนเสม็ด ๑ องค์พระเจดีย์องค์นี้เรียกว่าธาตุฝุ่น ภายหลังได้สร้างวิหารขึ้นในที่นี้จึ่งได้ปรากฎนามว่าวัดธาตุฝุ่นมาจนบัดนี้ ในปีนี้เจ้าสร้อยศรีสมุทได้ให้เจ้าโพธิสารราชบุตรซึ่งมารดามาแต่ฝ่ายเขมรนั้นไปเปนเจ้าเมืองควบคุมคนเขมรอยู่ณบ้านทุ่งบัวศรี ยกบ้านทุ่งบัวศรีเปนเมืองขนานนามว่าเมืองศรีจำปัง (คือตำบลที่ตั้งอยู่ฝั่งลำน้ำใต้เมืองเซลำเภาในปัตยุบันนี้) เมืองเขมรจึ่งได้ปันแดนให้เปนเขตรแขวงเมืองนครจำปาศักดิในทิศใต้ตั้งแต่ริมน้ำโขงฝั่งตวันตกปากคลองน้ำจะหลีกไปตามปลายคลองถึงลำน้ำเสนต่อแดนเมืองสทงกำพงสวาย ฝั่งน้ำโขงตะวันออกแต่บุ่งขลาไปถึงลำน้ำปากคลองสะบา..." เรื่องการปักปันเขตแดนนี้ระบุตรงกันกับพงศาวดารนครจำปาศักดิ์ฉบับพระยามหาอำมาตยาธิบดี ส่วนการให้พระราชโอรสที่มีเชื้อสายเขมรผสมลาวออกไปปกครองเมืองที่มีคนเขมรซึ่งเข้าใจว่าเป็นเขมรป่าดงเป็นส่วนมากนั้น นอกจากจะทำให้เกิดความนิยมนับถือในตัวผู้ปกครองและทำให้ปกครองพลเมืองได้ง่ายแล้วยังเป็นวิธีเจริญสัมพันธไมตรีของกลุ่มชนชั้นปกครองต่างชาติต่างภาษาผ่านการเดี่ยวดองทางเครือญาติที่นิยมทั่วไปในอดีตด้วย
๙. เมืองเชียงแตง พงศาวดารนครจำปาศักดิ์ฉบับพระยามหาอำมาตยาธิบดีชี้ว่าพัฒนาการของเมืองนี้ภายใต้อำนาจของชนชาติลาวเริ่มพัฒนาขึ้นตั้งแต่ครั้งพระครูโพนเสม็ดเดินทางมาถึงเช่นเดียวกับเมืองโขง คือก่อนการราชาภิเษกของสมเด็จพระเจ้าสร้อยศรีสมุทรพุทธางกูรนั้นพระครูได้แห่พระแสนขึ้นมาถึงหางโคปากน้ำเซกองฝั่งตะวันออกแล้วให้ศิษย์คนหนึ่งพร้อมครอบครัวเป็นผู้อุปัฏฐากพระแสน ครั้นศิษย์ผู้นั้นถึงแก่กรรมบุตรชายชื่อเชียงแปง (คงหมายถึงเชียงแตง) จึงได้รักษาครอบครัวที่ตำบลนั้นสืบมาซึ่งนามของเชียงแปงได้กลายเป็นนามเมืองเชียงแตงในเวลาต่อมา จะสังเกตว่าพัฒนาการการขยายชุมชนเมืองโขงและเชียงแตงเริ่มเกิดขึ้นจากชุมชนกัลปนาข้าพระเจดีย์และข้าพระพุทธรูปมาก่อนที่จะถูกสถาปนาขึ้นเป็นเมืองใหญ่ในสมัยสมเด็จพระเจ้าสร้อยศรีสมุทรพุทธางกูร พงศาวดารนครจำปาศักดิ์ฉบับหม่อมอมรวงศ์วิจิตร (ม.ร.ว.ปฐม คเณจร) ระบุนามผู้ถูกส่งไปปกครองเมืองนี้ว่าชื่อท้าวสุดโดยให้เป็นพระไชยเชษฐ์รักษาอำเภอบ้านหางโคปากน้ำเซกองซึ่งอยู่ฝั่งโขงตะวันออกคือเมืองเชียงแตงเดี๋ยวนี้ สอดคล้องกับพงษาวดารหัวเมืองมณฑลอิสาณฉบับหม่อมอมรวงษ์วิจิตร (ม.ร.ว.ปฐม คเนจร) ว่า "...ให้ท้าวสุดเปนพระไชยเชฐรักษาอำเภอบ้านหางโคปากน้ำเซกองฝั่งโขงตวันออก (คือเมืองเชียงแตงเดี๋ยวนี้)..." ส่วนพงศาวดารภาคอีสานฉบับพระยาขัติยวงษา (เหลา ณร้อยเอ็จ) ระบุว่า "...ยกบ้านหางโขงขึ้นเป็นเมืองเชียงแตงให้พ่อเชียงแปลงเป็นเจ้าเมือง..." ปัจจุบันคือจังหวัดสตึงแตรง (ซตึงแตรง, สตึงเตรง, สะตึงแตรง) ประเทศกัมพูชา ทั้งชื่อเมืองนี้ยังปรากฏในตำนานเมืองจำปาศักดิ์ฉบับเจ้าพรหมเทวานุเคราะห์และเจ้าราชวงศ์เมืองนครจำปาศักดิ์ด้วย ต่อมา พ.ศ. ๒๓๒๗ (จ.ศ. ๑๑๔๖) ปีมะโรง ฉศก สยามตั้งให้นายเชียงแตงบ้านหางโคปากน้ำเซกองฝั่งตะวันออกแม่น้ำโขงขึ้นเป็นที่พระอุดมเดชเจ้าเมืองขึ้นกรุงเทพฯ ซึ่งเป็นผู้นำพาญาติพี่น้องพรรคพวกเฃ้าสวามิภักดิ์รับอาสานำร่องเรือกระบวนทัพของกรมพระราชวังบวรมหาสุรสิงหนาทแต่ครั้งดำรงพระยศเป็นเจ้าพระยาสุรสีห์แม่ทัพยกไปตีนครเวียงจันทน์ ยกบ้านหางโคเป็นเมืองเชียงแตงมีกำหนดเขตแขวงบริเวณเชียงแตงคือทิศตะวันออกถึงตำบลแสพวก ทิศใต้ถึงเขาเชิงโดย ทิศตะวันตกเฉียงเหนือถึงห้วยม่วง ทิศเหนือถึงดอนตะแบง
๑๐. เมืองโพนสิม (บ้านโพนสิมหรือเมืองหลวงโพนสิม) ปรากฏเฉพาะพงศาวดารนครจำปาศักดิ์ฉบับหม่อมอมรวงศ์วิจิตร (ม.ร.ว.ปฐม คเณจร) และพงษาวดารหัวเมืองมณฑลอิสาณฉบับหม่อมอมรวงษ์วิจิตร (ม.ร.ว.ปฐม คเนจร) โดยระบุว่าให้จันสุริยวงศ์ (จันทสุริยวงษ์, จันทรสุริยวงศ์) เป็นอำเภอรักษาบ้านโพนสิม เมืองตะโปน เมืองพิน และเมืองนอง ปัจจุบันคือบ้านโพนสิม นครไกสอนพมวิหาน แขวงสะหวันนะเขด ส่วนตำนานเมืองจำปาศักดิ์ฉบับเจ้าพรหมเทวานุเคราะห์และเจ้าราชวงศ์เมืองนครจำปาศักดิ์และพงศาวดารนครจำปาศักดิ์ฉบับพระยามหาอำมาตยาธิบดีนั้นไม่ปรากฏ
๑๑. เมืองตะโปน ปรากฏเฉพาะพงศาวดารนครจำปาศักดิ์ ฉบับหม่อมอมรวงศ์วิจิตร (ม.ร.ว.ปฐม คเณจร) โดยให้จันสุริยวงศ์เป็นอำเภอรักษาไปพร้อมกันกับบ้านโพนสิม เมืองพิน และเมืองนอง ปัจจุบันคือเมืองพิน แขวงสะหวันนะเขด ส่วนตำนานเมืองจำปาศักดิ์ฉบับเจ้าพรหมเทวานุเคราะห์และเจ้าราชวงศ์เมืองนครจำปาศักดิ์และพงศาวดารนครจำปาศักดิ์ฉบับพระยามหาอำมาตยาธิบดีนั้นไม่ปรากฏ
๑๒. เมืองพิน ปรากฏเฉพาะพงศาวดารนครจำปาศักดิ์ ฉบับหม่อมอมรวงศ์วิจิตร (ม.ร.ว.ปฐม คเณจร) โดยให้จันสุริยวงศ์เป็นอำเภอรักษาไปพร้อมกันกับบ้านโพนสิม เมืองตะโปน และเมืองนอง ปัจจุบันคือเมืองพิน แขวงสะหวันนะเขด ส่วนตำนานเมืองจำปาศักดิ์ฉบับเจ้าพรหมเทวานุเคราะห์และเจ้าราชวงศ์เมืองนครจำปาศักดิ์และพงศาวดารนครจำปาศักดิ์ฉบับพระยามหาอำมาตยาธิบดีนั้นไม่ปรากฏ
๑๓. เมืองนอง ปรากฏเฉพาะพงศาวดารนครจำปาศักดิ์ ฉบับหม่อมอมรวงศ์วิจิตร (ม.ร.ว.ปฐม คเณจร) โดยให้จันสุริยวงศ์เป็นอำเภอรักษาไปพร้อมกันกับบ้านโพนสิม เมืองตะโปน และเมืองพิน ปัจจุบันคือเมืองนอง แขวงสะหวันนะเขด ส่วนตำนานเมืองจำปาศักดิ์ฉบับเจ้าพรหมเทวานุเคราะห์และเจ้าราชวงศ์เมืองนครจำปาศักดิ์และพงศาวดารนครจำปาศักดิ์ฉบับพระยามหาอำมาตยาธิบดีนั้นไม่ปรากฏ
๑๔. เมืองเจียม พงศาวดารนครจำปาศักดิ์ฉบับหม่อมอมรวงศ์วิจิตร (ม.ร.ว.ปฐม คเณจร) ระบุว่าให้ท้าวหลวงบุตรพระละงุม (พระสะงุม) เป็นขุนนักเฒ่ารักษาอำเภอโขงเจียม สอดคล้องกับพงษาวดารหัวเมืองมณฑลอิสาณฉบับหม่อมอมรวงษ์วิจิตร (ม.ร.ว.ปฐม คเนจร) ว่า "...ให้ท้าวหลวงบุตรพระละงุมเปนขุนนักเฒ่ารักษาอำเภอตำบลโขงเจียง..." ซึ่งตำนานเมืองจำปาศักดิ์ฉบับเจ้าพรหมเทวานุเคราะห์และเจ้าราชวงศ์เมืองนครจำปาศักดิ์เรียกว่าเมืองเจียม ปัจจุบันคือตำบลโขงเจียม อำเภอโขงเจียม จังหวัดอุบลราชธานี ส่วนพงศาวดารนครจำปาศักดิ์ฉบับพระยามหาอำมาตยาธิบดีนั้นไม่ปรากฏ ครั้น พ.ศ. ๒๒๖๓ (จ.ศ. ๑๐๘๒) ปีชวด โทศก ขุนนักเฒ่าอำเภอตำบลโขงเจียงถึงแก่กรรมสมเด็จพระเจ้าสร้อยศรีสมุทรพุทธางกูรจึงตั้งให้ท้าวสักโพผู้บุตรเป็นขุนนักสักโพรักษาตำบลนั้นแทนบิดา ต่อมา พ.ศ. ๒๒๘๐ (จ.ศ. ๑๐๙๙) ปีมะเส็ง นพศก พระนักสักโพผู้รักษาอำเภอโขงเจียงถึงแก่กรรมเมืองปาศักดิจึงตั้งท้าวโกษาผู้บุตรเป็นพระนักโกษาให้ครอบครองอำเภอนั้นต่อไป ที่ตั้งเมืองเจียมนี้บ้างเรียกว่าบ้านโขลงเจียงต่อมาเรียกว่าบ้านเจียมใต้มีผู้รักษาต่อมาคือหลวงเจ้าก่ำ พระคง และอุปฮาดจันทา