ปฏิทินปักขคณนา
การเดินหมุดในกระดานปักขคณนา

| ชื่อแถว | ช่องเทียบ | ช่องเดินหมุด> ๑ | ช่องเดินหมุด> ๒ | ช่องเดินหมุด> ๓ | ช่องเดินหมุด> ๔ | ช่องเดินหมุด> ๕ | ช่องเดินหมุด> ๖ | ช่องเดินหมุด> ๗ | ช่องเดินหมุด> ๘ | ช่องเดินหมุด> ๙ | ช่องเดินหมุด> ๑๐ | ช่องเดินหมุด> ๑๑ | ช่องเดินหมุด> ๑๒ | ช่องเดินหมุด> ๑๓ | ช่องเดินหมุด> ๑๔ | ช่องเดินหมุด> ๑๕ | ช่องเดินหมุด> ๑๖ | ช่องเดินหมุด> ๑๗ | ช่องเดินหมุด> ๑๘ |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| สัมพยุหะ | (ไม่มี) | มหา | มหา | มหา | มหา | มหา | มหา | มหา | มหา | มหา | มหา | มหา | มหา | มหา | มหา | มหา | มหา | มหา | จุล |
| พยุหะ | มหาสัมพยุหะ | จุล | จุล | จุล | จุล | จุล | จุล | จุล | จุล | จุล | จุล | มหา |  |  |  |  |  |  |  |
| พยุหะ | จุลสัมพยุหะ | จุล | จุล | จุล | จุล | จุล | จุล | จุล | จุล | จุล | มหา |  |  |  |  |  |  |  |  |
| สมุหะ | มหาพยุหะ | มหา | มหา | มหา | มหา | มหา | มหา | จุล |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| สมุหะ | จุลพยุหะ | มหา | มหา | มหา | มหา | มหา | จุล |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| วรรค | มหาสมุหะ | จุล | จุล | จุล | มหา |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| วรรค | จุลสมุหะ | จุล | จุล | มหา |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| ปักข์ | มหาวรรค | มหา | มหา | มหา | มหา | จุล |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| ปักข์ | จุลวรรค | มหา | มหา | มหา | จุล |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| วัน (ค่ำ) | มหาปักข์ | ๑ | ๒ | ๓ | ๔ | ๕ | ๖ | ๗ | ๘ | ๙ | ๑๐ | ๑๑ | ๑๒ | ๑๓ | ๑๔ | ๑๕ |  |  |  |
| วัน (ค่ำ) | จุลปักข์ | ๑ | ๒ | ๓ | ๔ | ๕ | ๖ | ๗ | ๘ | ๙ | ๑๐ | ๑๑ | ๑๒ | ๑๓ | ๑๔ |  |  |  |  |
กระดานปักขคณนา ปกติมีอยู่ 5 แถว ได้แก่ สัมพยุหะ พยุหะ สมุหะ วรรค ปักข์ โดยชั้นสัมพยุหะมีแถวเดียว นอกเหนือจากนั้นจะมีแถวย่อย 2 แถว แยกเป็นมหาและจุล กระดานของจริงไม่มีช่องวัน แต่ที่ใส่นี้ก็เพื่อให้เข้าใจง่ายขึ้น
กระดานปักขคณนามักใช้อักษรขอม "ម" แทน "มหา" และ "ច" แทน "จุล"
เมื่อเริ่มนับปักขคณนา เราจะเริ่มวางหมุดลงให้จัดตัวในตำแหน่งที่เหมาะสม โดยเริ่มวางหมุดลงตรงแถวแรกคือสัมพยุหะ หากหมุดอยู่ตรง 'มหา' นั่นคือ ชั้นถัดลงไปก็ต้องวางที่แถว 'มหา' (แถวย่อยบน) หากหมุดอยู่ตรง 'จุล' นั่นคือ ชั้นถัดลงไปต้องวางที่แถว 'จุล' (แถวย่อยล่าง) แล้วก็ทำในทำนองเดียวกันจนวางหมุดตรงตำแหน่งแรกของวันได้ การวางตำแหน่งหมุดในแต่ละแถว ต้องพิจารณาตัวอักษรที่วางลงไป แล้วแถวถัดลงไปจะมีแถวย่อยตามที่แถวบนได้กำหนด
เมื่อวางตำแหน่งแรกถูกต้องจะเป็นดังนี้คือ มหาสัมพยุหะ 1 จุลพยุหะ 1 มหาสมุหะ 1 จุลวรรค 1 มหาปักข์ 1 แรม 1 ค่ำ ซึ่งตำแหน่งนี้เป็นตำแหน่งปักขคณนาของวันเสาร์ที่ 28 มกราคม พ.ศ.ISO 2279 (ตรงกับ พ.ศ.ราชการ 2278 หรือ ค.ศ.1736) ซึ่งเป็นวันเริ่มต้นปักขคณนา ตรงกับรัชสมัยของสมเด็จพระนารายณ์มหาราช (ให้ถือว่าเป็นวันปักข์ที่ 1 และเป็นปักข์ที่ 1 ซึ่งตรงกับข้างแรม)
จากนั้น จึงทำการเดินหมุดไปทุก ๆ วัน ทีละช่อง จนสุดแถวของวัน แล้วก็เลื่อนปักข์ไปหนึ่งช่องทุกครั้งที่สุดแถววัน พร้อมนับวันใหม่ ในขณะเดียวกันก็อย่าลืมพิจารณาว่า ในแถวปักข์มีหมุดตรงกับตัวจุลหรือมหา พอทำเช่นนี้ไปเรื่อย ๆ จนสุดแถวปักข์ ก็ทำการเลื่อนวรรคไปหนึ่งช่อง พร้อมตั้งต้นปักข์ใหม่, พอสุดวรรค ก็ทำการเลื่อนสมุหะไปได้หนึ่งช่อง, พอสุดสมุหะ ก็ทำการเลื่อนพยุหะไปได้หนึ่งช่อง, พอสุดพยุหะ ก็เลื่อนสัมพยุหะไปได้หนึ่งช่อง, พอสุดสัมพยุหะ ก็ให้เริ่มปักขคณนาใหม่อีกรอบ (บันทึกว่าปักขคณนาผ่านไปแล้ว 1 รอบ)
เดือนในปฏิทินปักขคณนา จะมี 2 ปักข์คือ ปักข์ขาด (14 วัน) กับ ปักข์ถ้วน (15 วัน) ในแต่ละเดือนอาจเป็น ปักข์ถ้วน-ปักข์ถ้วน (30 วัน) หรือ ปักข์ถ้วน-ปักข์ขาด (29 วัน) ก็เป็นได้ขึ้นอยู่กับการนับรอบปักข์นั้น , ปฏิทินปักขคณนาไม่มีกฎเรื่องเดือนคี่มี 29 วัน หรือ เดือนคู่มี 30 วัน แบบปฏิทินจันทรคติไทย ดังนั้นเดือนคี่อาจมี 30 วันได้ถ้าเป็นปักข์ถ้วนทั้ง 2 ครั้งติดต่อกัน
ปฏิทินปักขคณนาไม่มีการใช้ อธิกวาร เพราะใช้ปักข์กำหนดจำนวนวันเป็นเดือนปฏิทินปักขคณนาที่วาง อธิกมาส ตามพระราชาธิบายเรื่องอธิกมาส ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 4 โดยทุก ๆ 19 ปี จะมีเดือน อธิกมาส 7 ครั้ง วางอธิกมาสทุก ๆ 33 , 33 , 32 , 33 , 32 , 33 และ 32 เดือนตามลำดับ จะวางหลังเดือน ๘ เรียกเดือนแปดสองหน หรือ เดือนแปดหลัง (๘๘) จำนวนวันในเดือนที่เพิ่มเข้ามา อาจไม่เท่ากับ 30 วัน หรือจำนวนวันในเดือนอธิกมาสตามปฏิทินจันทรคติไทย อาจเพิ่ม 29 วันก็เป็นได้ ขึ้นอยู่กับรอบปักข์นั้น ๆ ว่า ปักข์ถ้วน หรือ ปักข์ขาด