แนวคิดว่าด้วยขอม
ทฤษฎีขอมรูปแบบต่างๆ > ชาวขอมไทย > สมัยสุวรรณภูมิ–ทวารวดี

พงศาวดารไทยลว้า เมืองสวง เมืองแผน เมืองแมน เมืองทอง สุวรรณภูมิ ราชพลี ราชบุรี ตามกเบื้องจานไทย และ พุทธสาสนสุวัณณภูมิปกรณ ของพระราชกวี (อ่ำ ธมฺมทตฺโต ป.ธ.๖) วัดโสมนัสราชวรวิหาร มีบันทึกว่า ขอมฟ้าไทย ขุนสือไทย ขุนเลกไทย ขุนหญิงไทยงาม เป็นผู้สร้างลายสือไทยและลายเลข เรียกว่า ตัวบ้านตัวเมือง ขอมฟ้าไทยกับขุนสือไทยร่วมกันจารลายสือขอมที่เรียกว่า หนังสือไทย เป็นอักษรคฤนถ์ตัวหนังสือขอมไทยที่ชาวขอมไทยสร้างขึ้นแต่ก่อนพุทธกาล ใช้เป็นตัวจารึก (จาร) พระไตรปิฏก อรรถกถา ฎีกา โปฏฐปาทสูตร คันถธุระ คัมภีร์ ปกรณ์ หนังสือเทศน์ต่าง ๆ
ราชบุตรของขุนอินเขาเขียว นามว่า ขุนอินออมขอมแล้วไปเที่ยวถ้ำ นางกวักทองได้เข้ามาห้องถ้ำอยู่ 15 วัน (ออมขอม แปลว่า แปลงตัวให้เป็นขอม ขอมในที่นี้ คือ ชื่อตำแหน่งครูบาอาจารย์ ช่าง นักวิชาการ นักหนังสือในกเบื้องจารคูบัว แผ่นที่ 116 หน้า 1) ต่อมาขุนอินถูกราชบิดาจับขังไว้ในถ้ำเขา นางกวักทองมาช่วยและปล่อยขุนอินแล้วพากันเดินในเวลากลางคืนไปจนถึงเมืองแผน พบในกเบื้องจารคูบัว แผ่นที่ 2 ลำดับอ่านที่ 93 หน้า 1
ขอมทองเพลง และเมียมาลาวดี เมียทองไบศรี สร้างวัดตรงหน้าเขางู และลงหลักวัดเมื่อวันขึ้น 15 ค่ำ เดือน 6 ปีพุทธกาล 710 พบในกเบื้องจารคูบัว แผ่นที่ 389 ลำดับอ่านที่ 216 หน้า 1
พงศาวดารกรุงสุธรรมวดี (สะเทิม) มีบันทึกว่า เมื่อ พ.ศ. 1599 รัชสมัยพระเจ้าอุทินนะ มีกองทัพคฺยวม (Gywom หรือ Gywan คือ Klom) ("คฺยวม" เป็นคำภาษาพม่าเก่า แปลว่า ขอม) เป็นกองทัพสยามได้ยกทัพไปตีเมืองสะเทิม (มนูหเมง หรือบูรณกาน ก็เรียก) ของชาวมอญ พระเจ้าสิริตริปวรธัมราชาธิปติโนรตา (พระเจ้าอโนรทาแห่งพุกาม) ทรงยกทัพมาช่วยป้องกันเมือง
ศิลาจารึกพม่า ณ สักกาลัมปะเจดีย์ จารึกที่รวบรวมได้ในรัชสมัยพระเจ้าปดุง ประดิษฐานใกล้กับเจดีย์อาระกัน (Arracan Pagoda) มัณฑะเลย์ กล่าวว่า:-
ศักราช ๔๑๘ พระเจ้าสิริตริปวรธัมราชาธิปติโนรตากลับจากทําสงครามกับพวกทหารคฺยวมแล้วได้ทรงสร้างคูหาเจดีย์ขึ้น
เรื่องราว ทหารคฺยวม มีบันทึกใน มหาราชวงศ์ ฉบับหอแก้ว (The Hmannan Yazawin) บรรพที่ 136 ว่า:-
[Kyanzittha saves Pegu.] One day it was reported: 'An host of Gywan warriors hath marched on Ussa Pegu. Send us help to fight them!' Said Anawrahtaminsaw 'Good horsemen, four hundred thousand, shall be sent to succour you!' So the messengers returned. And the king caused his four captains, Kyanzittha, Nga Htweyu, Nga Lonlephpè and Nyaung-u Hpi, to disguise them in the garb of spirits, and with their followers and fourscore Kalā footruners go to help in the war. [...] When he heard their words of answer, he wrote thus on gold palmyra: ' Eastward the Panthe country, also called Sateittha; south-eastward the country of the Gywans, also called Ayoja; southward Nagapat Island in mid-ocean; south-westward the Kala country, also known as Pateikkara; in the north-west corner Katu-nganagyi-yepawmi; northward the Tarop country, also called Gandhala.
มหาราชวงศ์ ฉบับหอแก้ว ฉบับแปลโดยหม่องทินอ่อง และลูซ อธิบายว่า ดินแดนของชาวคฺยวมที่ตั้งอยู่ทางตะวันออกเฉียงใต้ของพุกาม เรียกว่า อะรอซา (Arawsa) หรือ อโยชะ (Ayoja) หมายถึง อยุธยา (AyudhyÄ) เป็นดินแดนของชาวสยาม และ เจ้าราม (Rham) หมายถึง ชาวคฺยวม เป็นพระนามของเจ้าผู้ครองแคว้นอโยธยาเดิม
ชาวคฺยวมนั้น คือ ชนชาติที่สืบเชื้อสายมาจากไทยวน (ไตยวน)  ซึ่งได้ร่วมทำสงครามกับพระเจ้าพรหมกุมารแห่งโยนกนครทำสงครามมีชัยชนะเหนือพวกขอม พระเจ้าพรหมกุมารทรงขับไล่ลงทางใต้จนถึงกำแพงแสน แสดงว่าแคว้นอโยชะ (อโยชชะปุระ) มีอยู่มาก่อนแล้ว ก่อนที่สมเด็จพระรามาธิบดีที่ 1 (พระเจ้าอู่ทอง) ทรงสถาปนากรุงศรีอยุธยา เมื่อ พ.ศ. 1893 นอกจากนี้ พระอัยการเบ็ดเสร็จ (อายการเบดเสรจ) มหาศักราช ๑๑๔๖ ปีมะแม (พ.ศ. 1768) ตราขึ้นก่อนการสถาปนาอาณาจักรอยุธยา ระบุพระนามกษัตริย์เมืองอโยธยาเดิมว่า "พระบาทสมเดจ์พระรามาธิบดีศรีวิสุทธิบุรุโสดมบรมจักรพรรดิธรรมิกกราชเดโชไชเทพาดิเทพตรีภูวนาธิเบศ บรมบพิตรพระพุทธิเจ้าอยู่หัว"