stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
การฟื้นฟูเมจิ

การฟื้นฟูพระราชอำนาจสมัยเมจิ (ญี่ปุ่น: 明治維新; โรมาจิ: Meiji Ishin; อังกฤษ: Meiji Restoration) หรือ การปฏิวัติเมจิ (Meiji Revolution) การปฏิรูปเมจิ (Meiji Reform) หรือ การปรับปรุงเมจิ (Meiji Renewal) เป็นเหตุการณ์ทางการเมืองที่ฟื้นฟูการปกครองของจักรพรรดิในปี ค.ศ. 1868 ในช่วงต้นรัชสมัยของจักรพรรดิเมจิ แม้ว่าจะมีจักรพรรดิปกครองก่อนการฟื้นฟูเมจิ แต่จักรพรรดิเหล่านั้นก็มิได้มีพระราชอำนาจอันใด เหตุการณ์ดังกล่าวได้ฟื้นฟูพระราชอำนาจของจักรพรรดิญี่ปุ่น เป้าหมายของจักรพรรดิองค์ใหม่ปรากฏในบัญญัติห้าข้อ
การฟื้นฟูนำไปสู่การเปลี่ยนแปลงครั้งใหญ่ในโครงสร้างทางการเมืองและสังคมของญี่ปุ่น และครอบคลุมทั้งช่วงปลายยุคเอโดะ (มักเรียกว่าบากูมัตสึ) และต้นยุคเมจิ ในช่วงเวลานั้นญี่ปุ่นได้พัฒนาอุตสาหกรรมอย่างรวดเร็วและรับเอาวัฒนธรรมตะวันตกมาใช้
พันธมิตร

ในปี ค.ศ. 1866 แคว้นศักดินาซัตสึมะ (薩摩藩 Satsuma han) อันเป็นแคว้นที่ทรงอำนาจบนเกาะคีวชูของญี่ปุ่น ภายใต้การนำของไซโง ทากาโมริ (西郷 隆盛 Saigō Takamori) ได้ร่วมมือกับแคว้นศักดินาโชชู (長州藩 Chōshū han) อันเป็นแคว้นใหญ่ในภูมิภาคชูโงกุ ภายใต้การนำของคิโดะ ทากาโยชิ (木戸 孝允 Kido Takayoshi) ก่อตั้งกลุ่มพันธมิตรซัตโช (薩長同盟 Satchō dōmei) ขึ้นเพื่อริเริ่มการปฏิรูปสมัยเมจิ โดยได้รับการสนับสนุนจากจักรพรรดิโคเม (孝明天皇 Kōmei-tennō) พระราชบิดาในจักรพรรดิเมจิ (明治天皇 Meiji-tennō) และการชักนำจากซากาโมโตะ เรียวมะ (坂本 龍馬 Sakamoto Ryōma) เพื่อที่จะท้าทายอำนาจของรัฐบาลโชกุนโทกูงาวะ (徳川幕府 Tokugawa bakufu) และรวบอำนาจคืนแด่จักรพรรดิ
ในวันที่ 30 มกราคม ค.ศ. 1867 จักรพรรดิโคเมเสด็จสวรรคต จักรพรรดิเมจิขึ้นสืบราชสมบัติต่อจากพระราชบิดาในวันที่ 3 กุมภาพันธ์ ของปีเดียวกัน เริ่มรัชศกยุคเมจิ อันเป็นยุคที่ประเทศญี่ปุ่นเปลี่ยนแปลงจากสังคมระบบเจ้าขุนมูลนายไปสู่สังคมทุนนิยมโดยได้รับอิทธิพลจากตะวันตกอย่างช้า ๆ
สิ้นสุดระบอบโชกุน

วันที่ 9 พฤศจิกายน ค.ศ. 1867 โทกูงาวะ โยชิโนบุ โชกุนคนที่ 15 แห่งเอโดะยอมสวามิภักดิ์ต่อจักรพรรดิเมจิ และลงจากตำแหน่งในอีก 10 วันต่อมา ถือเป็นวันที่สิ้นสุดการปกครองระบอบโชกุนอย่างเป็นทางการ และเป็นการฟื้นฟูอำนาจของสถาบันกษัตริย์ (Taisei Hōkan) อย่างไรก็ตาม โทกูงาวะ โยชิโนบุ ซึ่งถือเป็นโชกุนคนสุดท้ายของญี่ปุ่นยังคงมีอิทธิพลอย่างเป็นสาระสำคัญอยู่
หลังจากนั้นไม่นาน ในเดือนมกราคม ค.ศ. 1868 ก็เกิดสงครามโบชิน ขึ้น การปะทะครั้งแรกคือยุทธการโทะบะ-ฟุชิมิ เป็นศึกระหว่างพันธมิตรแคว้นซัสโช กับกองทัพของอดีตโชกุน ซึ่งกองทัพของโชกุนก็พ่ายแพ้ ส่งผลให้จักรพรรดิมีพระราชอำนาจเต็มเหนืออดีตโชกุนโยชิโนบุอย่างสมบูรณ์ ในวันที่ 3 มกราคม ค.ศ. 1869 จักรพรรดิเมจิมีพระบรมราชโองการประกาศฟื้นฟูพระราชอำนาจอย่างเป็นทางการ
กองกำลังของโชกุนส่วนหนึ่งได้หลบหนีไปยังเกาะฮกไกโด และพยายามแบ่งแยกดินแดนตั้งเป็นรัฐอิสระชื่อสาธารณรัฐเอโซะ อย่างไรก็ตาม กองกำลังผู้จงรักภักดีต่อจักรพรรดิได้เข้ายุติการแบ่งแยกดินแดนนี้ในสงครามฮาโกดาเตะ ณ เกาะฮกไกโด ในเดือนพฤษภาคม ค.ศ. 1869 การพ่ายแพ้ของกองกำลังฝ่ายโชกุน อันนำโดยเอโนโมโตะ ทาเกอากิ (榎本 武揚) และฮิจิคาตะ โทชิโซ (土方 歳三) โดยในศึกครั้งนี้ถือเป็นจุดสิ้นสุดของระบอบโชกุน และเป็นการฟื้นฟูพระราชอำนาจในจักรพรรดิอย่างสมบูรณ์
ผลกระทบ

การปฏิรูปสมัยเมจิทำให้ประเทศญี่ปุ่นก้าวสู่ระบบอุตสาหกรรมอย่างรวดเร็ว นำไปสู่การเพิ่มอำนาจทางการทหารใน ค.ศ. 1905 ภายใต้คำขวัญว่า "ประเทศมั่งคั่ง กองทัพแข็งแกร่ง" (富国強兵 fukoku kyōhei)
กลุ่มคณาธิปไตยเมจิ (Meiji oligarchy) ซึ่งเป็นกลุ่มผู้มีอำนาจจากแคว้นพันธมิตรได้ร่วมกันจัดตั้งรัฐบาลภายใต้พระราชอำนาจในจักรพรรดิขึ้น เพื่อรวบรวมอำนาจของตนให้เข้มแข็งและสามารถต่อกรกับรัฐบาลสมัยเอะโดะ โชกุน ไดเมียว และชนชั้นซามูไร ที่ยังคงเหลืออิทธิพลอยู่ได้
ใน ค.ศ. 1868 ที่ดินของตระกูลโทะกุงะวะทั้งหมดได้ตกไปอยู่ในความครอบครองของจักรพรรดิ และถือเป็นการเพิ่มอภิสิทธิ์ให้รัฐบาลเมจิใหม่ด้วย ใน ค.ศ. 1869 ไดเมียวของแคว้นโทะซะ (土佐藩 Tosa han) แคว้นซะงะ (佐賀藩 Saga-han) แคว้นโชซู (長州藩 Chōshū han) และแคว้นซะสึมะ (薩摩藩 Satsuma han) ซึ่งเคยต่อต้านระบอบโชกุนอย่างหนัก ได้รับการชักชวนให้ถวายดินแดนของแคว้นคืนแด่จักรพรรดิ ตามด้วยไดเมียวของแคว้นอื่น ๆ เพื่อให้รัฐบาลกลางโดยจักรพรรดิมีอำนาจเหนือดินแดนทั่วราชอาณาจักร (天下 tenka) ได้ แต่ก็ได้มีการต่อต้านในช่วงแรก
กลุ่มคณาธิปไตยเมจิได้พยายามที่จะเลิกระบบชนชั้นทั้งสี่ (士農工商 shinōkōshō) อันได้แก่ ชนชั้นปกครอง (ซามูไร) เกษตรกร ช่างฝีมือ และพ่อค้าลงด้วย
ในขณะนั้น มีซามูไร 1.9 ล้านคนทั่วประเทศญี่ปุ่น หรือมากกว่าชนชั้นปกครองของฝรั่งเศสสมัยการปฏิวัติฝรั่งเศสเมื่อ ค.ศ. 1789 มากกว่า 10 เท่า นอกจากนั้น ซามูไรของญี่ปุ่นไม่ได้อยู่ภายใต้มีผู้อำนาจปกครอง แต่จะจงรักภักดีต่อผู้ที่เป็นนายเท่านั้น รัฐบาลกลางต้องจ่ายเงินเดือนให้แก่ซามูไรแต่ละคน ซึ่งถือเป็นภาระทางการเงินอย่างมหาศาล และอาจเป็นแรงจูงใจหนึ่งให้กลุ่มคณาธิปไตยยกเลิกชนชั้นซามูไร
ในความตั้งใจที่จะยกเลิกชนชั้นซามูไร กลุ่มคณาธิปไตยได้ดำเนินการไปอย่างช้าๆ โดยในขั้นแรก ใน ค.ศ. 1873 รัฐบาลกลางได้ประกาศให้ซามูไรต้องเสียภาษีจากเบี้ยเลี้ยงในอัตราก้าวหน้า ต่อมาใน ค.ศ. 1874 รัฐบาลกลางได้เสนอซามูไรมีสิทธิเลือกที่จะเปลี่ยนการรับเบี้ยเลี้ยงเป็นพันธบัตรรัฐบาล และในที่สุด ใน ค.ศ. 1876 รัฐบาลกลางก็บังคับให้ซามูไรเปลี่ยนจากการรับเบี้ยเลี้ยงเป็นพันธบัตรรัฐบาลทั้งหมด
แหล่งข้อมูลอื่น

Essay on The Meiji Restoration Era, 1868-1889 on the About Japan, A Teacher's Resource website
Akamatsu, Paul (1972). Meiji 1868: Revolution and Counter-Revolution in Japan. New York: Harper & Row. p. 1247.
Beasley, William G., . (1972). The Meiji Restoration. Stanford: Stanford University Press.{{cite book}}:  CS1 maint: numeric names: authors list (ลิงก์)
Beasley, William G. (1995). The Rise of Modern Japan: Political, Economic and Social Change Since 1850. New York: St. Martin's Press.
Craig, Albert M. (1961). Chōshū in the Meiji Restoration. Cambridge: Harvard University Press.
Jansen, Marius B. (1986). Japan in Transition: From Tokugawa to Meiji. Princeton: Princeton University Press. {{cite book}}: ไม่รู้จักพารามิเตอร์ |coauthors= ถูกละเว้น แนะนำ (|author=) (help)
Jansen, Marius B. (2000). The Making of Modern Japan. Cambridge: Harvard University Press.
Murphey, Rhoads (1997). East Asia: A New History. New York: Addison Wesley Longman.
Satow, Ernest Mason. A Diplomat in Japan. ISBN 4-925080-28-8.
Wall, Rachel F. (1971). Japan's Century: An Interpretation of Japanese History since the Eighteen-fifties. London: The Historical Association.
Breen, John, 'The Imperial Oath of April 1868: ritual, power and politics in Restoration Japan', Monumenta Nipponica,51,4 (1996)
Francisco Barberan & Rafael Domingo Osle, Codigo civil japones. Estudio preliminar, traduccion y notas (2 ed. Thomsons Aranzadi, 2006).
Harry D. Harootunian, Toward Restoration (Berkeley: University of California Press, 1970), "Introduction", pp 1 – 46; on Yoshida: chapter IV "The Culture of Action – Yoshida Shōin", pp 184 – 219.
Najita Tetsuo, The Intellectual Foundations of Modern Japanese Politics (Chicago & London: University of Chicago Press), chapter 3: "Restorationism in Late Tokugawa", pp 43 – 68.
H. Van Straelen, Yoshida Shōin, Forerunner of the Meiji Restoration: A Biographical Study (Leiden: E. J. Brill, 1952).
David M. Earl, Emperor and Nation in Japan (Seattle: University of Washington Press, 1972), on Yoshida: "Attitude toward the Emperor/Nation", pp 161 – 192. Also pp. 82 – 105.
Marius B Jansen, Sakamoto Ryōma and the Meiji Restoration (New York: Columbia University Press, 1994) especially chapter VIII: "Restoration", pp 312 – 346.
W. G. Beasley, The Meiji Restoration (Stanford, California: Stanford University Press, 1972), especially chapter VI: "Dissenting Samurai", pp 140 – 171.
Conrad Totman, "From Reformism to Transformism, bakufu Policy 1853–1868", in: T. Najita & V. J. Koshmann, Conflict in Modern Japanese History (New Jersay: Princeton University Press, 1988), pp. 62 – 80.
Jansen, Marius B.: The Meiji Restoration, in: Jansen, Marius B. (ed.): The Cambridge history of Japan, Volume 5: The nineteenth century (New York: Cambridge UP, 1989), pp. 308–366.
In addition, the anime "Rurouni Kenshin" directly deals with the aftermath of the revolution, and presents a good example of the times.
จักรพรรดิเมจิ ทรงย้ายที่ประทับจาก เคียวโตะ มายัง โตเกียว ในปี ค.ศ. 1868
โฮอั๋น

ขุนนาง นักวิชาการ และนักปรัชญาชาวจีน (ราว ค.ศ. 195-249)
| โฮอั๋น (เหอ เยี่ยน) |
| --- | --- |
何晏

ราชเลขาธิการกรมบุคลากร (吏部尚書 ลี่ปู้ช่างชู)
ดำรงตำแหน่ง ป. ทศวรรษ 240 – 5 กุมภาพันธ์ ค.ศ. 249 (249)
กษัตริย์: โจฮอง
 
ข้อมูลส่วนบุคคล
เกิด: ป. ค.ศ. 195 นครหนานหยาง มณฑลเหอหนาน
เสียชีวิต: 9 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 249 นครลั่วหยาง มณฑลเหอหนาน
คู่สมรส: เจ้าหญิงจินเซียง
บุพการี: เหอ เสียน (บิดา) อิ่นชื่อ (มารดา)
ความสัมพันธ์: โจโฉ (บิดาบุญธรรม) เฉา จฺวี่ อ๋องแห่งฟ่านหยาง (พี่ชายต่างบิดา)
อาชีพ: นักปรัชญา, ขุนนาง
ชื่อรอง: ผิงชู (平叔)

ตำราอธิบายหลุน-ยฺหวี่ของขงจื๊อ งานเขียนของโฮอั๋น
โฮอั๋น (ป. ค.ศ. 195 – 9 กุมภาพันธ์ ค.ศ. 249) มีชื่อในภาษาจีนกลางว่า เหอ เยี่ยน (จีน: 何晏; พินอิน: Hé Yàn) ชื่อรอง ผิงชู (จีน: 平叔; พินอิน: Píngshū) เป็นนักปรัชญาและขุนนางของรัฐวุยก๊กในยุคสามก๊กของจีน เป็นหลานปู่ของโฮจิ๋นผู้เป็นขุนพลและผู้สำเร็จราชการในช่วงปลายยุคราชวงศ์ฮั่นตะวันออก บิดาของโฮอั๋นชื่อเหอ เซี่ยน เสียชีวิตตั้งแต่อายุไม่มาก อิ่นชื่อผู้เป็นมารดาของโฮอั๋นจึงแต่งงานใหม่กับขุนศึกโจโฉ โฮอั๋นจึงเติบโตในฐานะบุตรบุญธรรมของโจโฉ โฮอั๋นมีชื่อเสียงในเรื่องสติปัญญาและความเป็นนักวิชาการตั้งแต่อายุยังน้อย แต่โฮอั๋นไม่เป็นที่นิยมชมชอบทั้งยังเป็นที่วิพากษ์วิจารณ์ว่าเป็นคนเย่อหยิ่งและเหลวไหล โฮอั๋นถูกปฏิเสธไม่ให้ดำรงตำแหน่งในราชสำนักทั้งจากจักรพรรดิโจผีและโจยอย แต่ในที่สุดก็กลายเป็นเสนาบดีในช่วงที่โจซองเป็นผู้สำเร็จราชการแทนจักรพรรดิโจฮอง เมื่อสุมาอี้และตระกูลสุมาเข้ายึดอำนาจในราชสำนักในการก่อรัฐประหารในปี ค.ศ. 249 โฮอั๋นก็ถูกประหารชีวิตพร้อมกับขุนนางคนอื่น ๆ ที่ภักดีต่อโจซอง
โฮอั๋นพร้อมด้วยหวาง ปี้ (王弼) เป็นหนึ่งในผู้ก่อตั้งร่วมของสำนักเต๋าเสฺวียนเสฺว (玄學) โฮอั๋นสังเคราะห์สำนักปรัชญาของลัทธิเต๋าเข้ากับลัทธิขงจื๊อ เพราะโฮอั๋นเชื่อว่าทั้งสองสำนักส่งเสริมซึ่งกันและกัน โฮอั๋นเขียนตำราอธิบายเต้าเต๋อจิงซึ่งมีอิทธิพลอย่างมากในยุคนั้น แต่ไม่มีฉบับสำเนาใด ๆ เหลือรอดมาถึงปัจจุบัน ตำราอธิบายหลุน-ยฺหวี่ที่โฮอั๋นเขียนถือเป็นมาตรฐานและเป็นที่ยอมรับเกือบ 1,000 ปี จนกระทั่งการตีความของโฮอั๋นถูกแทนที่ด้วยตำราอธิบายโดยจู ซีในศตวรรษที่ 14
ประวัติ

โฮอั๋นเกิดในเมืองลำหยงซึ่งปัจจุบันคือนครหนานหยาง มณฑลเหอหนาน ทวดของโฮอั๋นเป็นคนฆ่าสัตว์ขาย และปู่ของโฮอั๋นคือโฮจิ๋นผู้เป็นขุนพลและผู้สำเร็จราชการในช่วงปลายยุคราชวงศ์ฮั่นตะวันออก น้องสาวของปู่ของโฮอั๋น (น้องสาวของโฮจิ๋น) คือโฮเฮา พระมเหสีของพระเจ้าเลนเต้แห่งราชวงศ์ฮั่นตะวันออก บิดาของโฮอั๋นชื่อเหอ เสียน (何咸) เสียชีวิตตั้งแต่อายุไม่มาก อำนาจทางการเมืองของตระกูลโฮถูกทำลายโดยขุนศึกตั๋งโต๊ะผู้เข้ายึดครองลกเอี๋ยงนครหลวงของราชวงศ์ฮั่น มารดาของโฮอั๋นหนีออกไปและให้กำเนิดโฮอั๋นระหว่างการหลบหนี
เมื่อโฮอั๋นอายุ 6 ปี ขุนศึกโจโฉได้รับมารดาของโฮอั๋นมาเป็นอนุภรรยา หลังจากนั้นมารดาของโฮอั๋นจึงเป็นที่รู้จักในชื่อ "อิ่นชื่อ" (尹氏) โจโฉรับโฮอั๋นมาเลี้ยงเป็นบุตรบุญธรรม โฮอั๋นจึงได้รับการเลี้ยงดูร่วมกับเจ้าชายคนอื่น ๆ ของวุยก๊ก รวมถึงโจผี (ครองราชย์ ค.ศ. 220-226) ซึ่งภายหลังเป็นรัชทายาทของโจโฉ โจผีไม่พอใจโฮอั๋นที่ทำตัวเหมือนกับตนเป็นรัชทายาท และกล่าวถึงโฮอั๋นด้วยชื่อว่า "ลูกปลอม" มากกว่าจะเรียกด้วยชื่อจริง ๆ ภายหลังโฮอั๋นแต่งงานกับเจ้าหญิงจินเซียง (金鄉公主 จินเซียงกงจู่) บุตรสาวคนหนึ่งของโจโฉ ซึงอาจจะเป็นน้องสาวต่างบิดาของโฮอั๋นด้วยเช่นกัน จากการที่โจโฉรับโฮอั๋นเป็นบุตรบุญธรรม โฮอั๋นจึงใช้เวลาช่วงวัยเด็กอยู่กับโจโฉเป็นส่วนมาก
โฮอั๋นในวัยเยาว์ชื่อเสียงในฐานะผู้มีความสามารถว่า "เฉลียวฉลาดราวกับเทพ" โฮอั๋นชอบอ่านและเรียนหนังสือ โจโฉมักปรึกษาของโฮอั๋นเมื่อมีปัญหาในการตีความพิชัยสงครามซุนจื่อ และรู้สึกประทับใจกับการตีความของโฮอั๋น ผู้อยู่ร่วมสมัยกับโฮอั๋น (ทั้งในวุยก๊กและราชวงศ์จิ้น) ต่างก็ไม่ชอบโฮอั๋น เขียนว่าโฮอั๋นนั้นท่าทางเหมือนผู้หญิง ชอบการแต่งหน้า  เสเพล และเอาแต่ใจ  โจยอยจักรพรรดิลำดับที่ 2 ของวุยก๊ก (ครองราชย์ ค.ศ. 226-239) ปฏิเสธที่จะรับโฮอั๋นเข้ารับราชการเพราะพระองค์เชื่อว่าโฮอั๋นเป็น "ดอกไม้ลอยน้ำ" คือขึ้นชื่อว่าใช้ชีวิตอย่างหรูหราฟุ่มเฟือย มีรายงานว่าโฮอั๋นเสพติด "ผงห้าแร่" ที่เป็นยาหลอนประสาท
โฮอั๋นไม่สามารถขึ้นมามีบทบาททางการเมืองทั้งในรัชสมัยของโจผีและโจยอย เมื่อโจยอยสวรรคคในปี ค.ศ. 239 โดยให้โจฮองผู้เป็นพระโอรสบุญธรรมซึ่งขณะนั้นยังทรงพระเยาว์ได้สืบราชบัลลังก์ โจซองพระญาติของราชวงศ์โจได้กุมอำนาจในราชสำนักในฐานะผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์ โฮอั๋นได้เข้ามาเป็นหนึ่งในขุนนางคนสนิทของโจซอง และในที่สุดก็ได้เลื่อนตำแหน่งขึ้นเป็นราชเลขาธิการกรมบุคลากร (吏部尚書 ลี่ปู้ช่างชู) และยังนำสหายและคนรู้จักหลายคนมารับราชการในตำแหน่งสำคัญ สหายคนหนึ่งของโฮอั๋นที่ได้เลื่อนตำแหน่งในช่วงเวลานี้คือหวาง ปี้ (王弼) นักปรัชญาผู้ทรงอิทธิพล
ประวัติ > เสืยชีวิต

โฮอั๋นยังดำรงตำแหน่งราชการหลายตำแหน่งจนกระทั่งปี ค.ศ. 249 เมื่อสุมาอี้เข้ายึดอำนาจในราชสำนักจากการก่อรัฐประหาร หลังเข้ายึดราชสำนักได้ สุมาอี้สั่งให้ประหารชีวิตโจซองและพรรคพวกทั้งหมดรวมไปถึงโฮอั๋น
ในเว่ย์ชื่อชุนชิวระบุว่าสุมาอี้มอบหมายให้โฮอั๋นรับหน้าที่เป็นผู้พิพากษาในการพิจารณาคดีเกี่ยวกับโจซอง โฮอั๋นต้องการพ้นผิดจึงตัดสินโทษโจซองอย่างรุนแรงเพื่อให้ได้รับความชื่นชมจากสุมาอี้ แต่สุมาอี้กลับเพิ่มชื่อของโฮอั๋นลงไปในรายชื่อคนร้ายที่ต้องถูกประหารชีวิตในท้ายที่สุด
ในช่วงเวลาที่โฮอั๋นเสียชีวิตนั้น โฮอั๋นมีบุตรชายอายุ 5 ปี ซึ่งสุมาอี้ส่งทหารไปจับกุม ก่อนที่ทหารจะไปถึง อิ่นชื่อมารดาของโฮอั๋นซึ่งยังมีชีวิตอยู่ได้ซ่อนหลานชายของตนไว้ แล้วไปที่พระราชวังขอร้องสุมาอี้ให้ไว้ชีวิตหลานชาย ในที่สุดอิ่นชื่อก็สามารถโน้มน้าวสุมาอี้ให้ละเว้นโทษหลานชาย บุตรชายของโฮอั๋นจึงรอดชีวิตมาได้
ปรัชญา

ในบันทึกประวัติศาสตร์ของวุยก๊กระบุว่าโฮอั๋นชื่นชอบและมีความเข้าใจอย่างลึกซึ่งในเรื่องงานเขียนของเล่าจื๊อและจวงจื่อนักปรัชญาของลัทธิเต๋า และในเรื่องคัมภีร์อี้จิง ตั้งแต่โฮอั๋นอายุยังน้อย โฮอั๋นเขียนตำราอธิบายเต้าเต๋อจิง (道论 เต้าหลุน) ที่มีชื่อเสียงซึ่งมีอิทธิพลเป็นอย่างมากในยุคนั้น แต่ไม่มีสำเนาของตำราดังกล่าวหลงเหลือในปัจจุบัน โฮอั๋นตั้งใจจะเขียนอรรถาธิบา่ยของเต้าเต๋อจิงที่มีรายละเอียดมากขึ้น แต่หลังจากเปรียบเทียบฉบับร่างของตนกับฉบับร่างที่มีเนื้อหาเกี่ยวกับเรื่องเดียวกันที่เขียนโดยหวาง ปี้ (王弼) ที่อายุน้อยกว่า โฮอั๋นก็ยอมรับว่าการตีความของตนด้อยกว่าหวาง ปี้ และตำราอธิบายที่ในที่สุดโฮอั๋นก็ผลิตขึ้นนั้นเป็นที่นิมและแพร่หลายมากกว่า
ดูเพิ่ม

รายชื่อบุคคลในยุคสามก๊ก
ซวาร์เตอปีต

คู่หูของนักบุญนิโคลัสที่มีการฉลองในคติชนกลุ่มประเทศแผ่นดินต่ำ
ซวาร์เตอปีต
ซวาร์เตอปีต (ดัตช์: Zwarte Piet, ออกเสียง: [ˈzʋɑrtə ˈpit], แปลว่า "พีตดำ"; ฟรีเชียตะวันตก: Swarte Pyt; ลักเซมเบิร์ก: Schwaarze Péiter; อินโดนีเซีย: Pit Hitam) เป็นคู่หูของนักบุญนิโคลัส (ดัตช์: Sinterklaas; ฟรีเชียตะวันตก: Sinteklaas; ลักเซมเบิร์ก: Kleeschen; อินโดนีเซีย: Sinterklas) ในคติชนกลุ่มประเทศแผ่นดินต่ำ ภาพแรกสุดเท่าที่ทราบของซวาร์เตอปีตมาจากหนังสือของยัน แช็งก์มัน (Jan Schenkman) ครูจากอัมสเตอร์ดัมใน ค.ศ. 1850 ซึ่งวาดตัวละครนี้เป็นชายชาวมัวร์ผิวดำจากสเปน ตามคติชนนั้น ผิวของซวาร์เตอปีตถูกเขม่าจับจนเป็นสีดำขณะลงไปในปล่องไฟเพื่อมอบของขวัญแก่ผู้คน ผู้ที่รับบทเป็นซวาร์เตอปีตมักทาหน้าดำและแต่งกายตามแฟชั่นสมัยฟื้นฟูศิลปวิทยาด้วยสีฉูดฉาด รวมทั้งสวมวิกผมหยิกและทาลิปสติกแดงสว่าง ตัวละครนี้กลายเป็นหนึ่งในประเด็นการถกเถียงในช่วงไม่กี่ปีที่ผ่านมา
การเพาะเลี้ยงพืชและสัตว์ในน้ำ

การเพาะเลี้ยงพืชและสัตว์ในน้ำ
การเพาะเลี้ยงพืชและสัตว์ในน้ำ (อังกฤษ: Aquaculture) หรือที่เรียกว่าเป็นเกษตรกรรมในน้ำ (อังกฤษ: aquafarming) คือการทำฟาร์มสิ่งมีชีวิตในน้ำเช่นปลา สัตว์พวกกุ้งกั้งปู สัตว์จำพวกหอยและปลาหมึก และพืชน้ำ (หมายถึง พืชที่ขึ้นอยู่ในน้ำโดยอาจจะจมอยู่ใต้น้ำทั้งหมด หรือโผล่บางส่วน ขึ้นมาอยู่เหนือน้ำ ลอยอยู่ที่ผิวน้ำหรือเป็นพืชที่ขึ้นอยู่ตามริมน้ำ ชายตลิ่ง นอกจากนี้ก็ยังรวมถึงพืชที่เจริญเติบโตอยู่ในบริเวณที่ลุ่มน้ำขังแฉะอีกด้วย สามารถจำแนกได้เป็น 2 กลุ่ม คือ Microphytes และ Macrophytes) การเพาะเลี้ยงพืชและสัตว์ในน้ำเกี่ยวข้องกับการเพาะเลี้ยงประชากรน้ำจืดและน้ำเค็มภายใต้สภาวะควบคุม และเป็นกิจกรรมที่ไม่เหมือนการประมงเชิงพาณิชย์ซึ่งเป็นการจับปลาที่อยู่ตามธรรมชาติหรือปลาป่า (อังกฤษ: wild fish) พูดกว้าง ๆ การจับปลาที่มีเหงือก (อังกฤษ: finfish) และ ปลาที่มีเปลือก (อังกฤษ: shellfish) เป็นแนวความคิดที่คล้ายกับการล่าสัตว์และการรวบรวม ในขณะที่การเพาะเลี้ยงพืชและสัตว์ในน้ำจะคล้ายกับเกษตรกรรม การเพาะเลี้ยงพืชและสัตว์ในทะเล (อังกฤษ: Mariculture) หมายถึงการเพาะเลี้ยงพืชและสัตว์ในสภาพแวดล้อมทางทะเลและในแหล่งที่อยู่อาศัยในใต้น้ำ
ตาม FAO การเพาะเลี้ยงพืชและสัตว์ในน้ำ "เป็นที่เข้าใจกันว่าหมายถึงการทำฟาร์มของสิ่งมีชีวิตในน้ำรวมทั้งปลา หอย กุ้งและพืชน้ำ การทำฟาร์มหมายถึงบางรูปแบบของการแทรกแซงในกระบวนการเลี้ยงเพื่อเพิ่มการผลิต เช่นการเลี้ยงด้วยจำนวนประชากรปลาปกติ การให้อาหาร การป้องกันนักล่า ฯลฯ การทำฟาร์มนอกจากนี้ยังหมายถึงการเป็นเจ้าของโดยบุคคลหรือองค์กรของประชากรที่มีการเพาะเลี้ยง" ผลผลิตตามรายงานจากการดำเนินงานเพาะเลี้ยงระดับโลกจะจัดหาครึ่งหนึ่งของปลาและกุ้งหอยที่มีการบริโภคโดยตรงโดยมนุษย์ อย่างไรก็ตาม มีปัญหาเกี่ยวกับความน่าเชื่อถือของตัวเลขที่อยู่ในรายงาน นอกจากนี้ในทางปฏิบัติการเพาะเลี้ยงในปัจจุบันผลิตภัณฑ์จากหลายปอนด์ของปลาที่จับได้ตามธรรมชาติ ถูกนำมาใช้ในการผลิตเพียงหนึ่งปอนด์ของปลากินปลาเป็นอาหาร (อังกฤษ: piscivorous) เช่นปลาแซลมอน
การเพาะเลี้ยงพืชและสัตว์น้ำเฉพาะอย่างเช่นการเลี้ยงปลา การเลี้ยงกุ้ง การเลี้ยงหอยนางรม เพาะเลี้ยงสัตว์และพืชในทะเล, algaculture (เช่นการเลี้ยงสาหร่ายทะเล) และการเพาะเลี้ยงปลาสวยงาม วิธีการเฉพาะจะได้แก่ การเพาะเลี้ยงไม่ใช้ดิน (อังกฤษ: aquaponics) และเพาะเลี้ยงแบบหลายโภชนาการแบบบูรณาการ ซึ่งทั้งสองอย่างบูรณาการการเลี้ยงปลาและการทำฟาร์มพืช
ประวัติ

คนพื้นเมือง Gunditjmara ในรัฐวิกตอเรียของออสเตรเลียอาจเลี้ยงปลาไหลมาตั้งแต่ 6000 ปีก่อนคริสตกาล มีหลักฐานว่าพวกเขาพัฒนาที่ราบน้ำท่วมถึงแถบภูเขาไฟพื้นที่ประมาณ 100 ตารางกิโลเมตร (39 ตารางไมล์) ในบริเวณใกล้เคียงกับทะเลสาบ Condah ให้เป็นโครงสร้างของช่องและเขื่อนและใช้กับดักแบบทอในการจับปลาไหลและเก็บถนอมอาหารให้พวกเขาได้กินตลอดทั้งปี
การเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำได้รับการดำเนินงานในประเทศจีนประมาณ 2,500 ก่อนคริสตกาล เมื่อน้ำลดลงหลังจากน้ำท่วมแม่น้ำ ปลาบางส่วน ส่วนใหญ่เป็นปลาคาร์พถูกขังอยู่ในทะเลสาบ นักเพาะเลี้ยงในน้ำช่วงต้นป้อนอาหารให้พวกมันด้วยขี้ดักแด้และขี้ไหมและกินพวกมันเป็นอาหาร โชคดีที่การผ่าเหล่าทางพันธุกรรมของปลาคาร์พได้นำไปสู่การเกิดขึ้นของปลาทองในช่วงราชวงศ์ถัง
ชาวญี่ปุ่นปลูกสาหร่ายทะเลโดยใช้เสาไม้ไผ่และอิฐ ตาข่ายและเปลือกหอยนางรมเพื่อทำเป็นพื้นผิวสำหรับยึดสปอร์
ชาวโรมันโบราณเพาะพันธ์ปลาในบ่อ
ในยุโรปกลาง, วัดคริสเตียนในช่วงต้นได้พัฒนาการปฏิบัติเพาะเลี้ยงสัตว์ในน้ำแบบโรมัน การเพาะเลี้ยงในน้ำมีการแพร่กระจายในยุโรปในช่วงยุคกลางที่ไกลออกไปจากฝั่งทะล และปลาแม่น้ำขนาดใหญ่จะต้องมีการใส่เกลือเพื่อไม่ให้มันเน่า การปรับปรุงในการขนส่งในช่วงศตวรรษที่ 19 ทำให้หาปลาสดได้ง่ายและราคาไม่แพงแม้จะอยู่ในแผ่นดิน และทำให้การเพาะเลี้ยงในน้ำได้รับความนิยมน้อยลง
ชาวฮาวายสร้างบ่อปลาในมหาสมุทร (ดูการเพาะเลี้ยงในน้ำของฮาวาย) ตัวอย่างที่โดดเด่นของบ่อเลี้ยงปลาย้อนกลับไปอย่างน้อย 1,000 ปีที่ Alekoko ตำนานกล่าวว่ามันถูกสร้างขึ้นโดยคนแคระในตำนาน Menehune
ในปี 1859 สตีเฟ่น Ainsworth แห่งเวสต์บลูมฟิลด์ New York เริ่มการทดลองกับปลาเทราท์ลำธาร ในปี 1864 Seth Green ได้จัดตั้งการดำเนินงานการฟักปลาเชิงพาณิชย์ที่ Caledonia Springs ใกล้โรเชสเตอร์ นิวยอร์ก ในปี 1866 ด้วยการมีส่วนร่วมของ Dr. W. W. Fletcher แห่ง Concord, Massachusetts โรงเพาะฟักปลาเทียมอยู่ในการดำเนินงานทั้งในประเทศแคนาดาและสหรัฐอเมริกา เมื่อโรงเพาะฟักปลาบนเกาะ Dildo เปิดใน Newfoundland ในปี 1889 มันใหญ่ที่สุดและทันสมัยที่สุดในโลก
ชาวแคลิฟอร์เนียเก็บเกี่ยวสาหร่ายทะเลป่าและพยายามที่จะจัดการอุปทานประมาณปี 1900 ต่อมาแปะมันไว้เป็นทรัพยากรช่วงสงคราม
การปฏิบัติในศตวรรษที่ 21

ประมาณ 430 (97%) ของสายพันธุ์ถูกเพาะเลี้ยง ณ ปี 2007 ในช่วงศตวรรษที่ 20 และ 21 ในจำนวนนี้มีประมาณ 106 สายพันธุ์มีมาในทศวรรษที่ 2007 ถ้าให้ความสำคัญในระยะยาวของภาคเกษตร เป็นที่น่าสนใจว่าในปัจจุบันมีเพียง 0.08% ของพันธุ์พืชบนบกเป็นที่รู้จักและ 0.0002% ของสัตว์บกชนิดที่รู้จักกันถูกนำมาเลี้ยง เมื่อเทียบกับ 0.17% ของสายพันธุ์พืชในทะเลที่รู้จักกันและ 0.13% ของสายพันธุ์สัตว์ทะเลที่รู้จักกัน การนำมาเลี้ยงมักจะเกี่ยวข้องกับเกี่ยวกับทศวรรษของการวิจัยทางวิทยาศาสตร์  สายพันธุ์ในน้ำที่นำมาเลี้ยงมีความเสี่ยงที่เกิดกับมนุษย์ น้อยกว่าที่เกิดจากสัตว์บกที่ทำให้เกิดการเสียชีวิตของมนุษย์จำนวนมาก ส่วนใหญ่โรคที่สำคัญที่เกิดกับมนุษย์มีต้นตอมาจากสัตว์เลี้ยง ผ่านทางโรคต่างๆ เช่นโรคฝีดาษและโรคคอตีบที่เหมือนกับโรคติดเชื้อส่วนใหญ่นั่นคือมันย้ายจากสัตว์ไปยังมนุษย์ ยังไม่มีเชื้อโรคกับมนุษย์ที่มีความรุนแรงเทียบเคียงได้เกิดขึ้นจากสายพันธุ์ทะเล
ความเมื่อยล้าในการจับปลาตามธรรมชาติ และการใช้ประโยขน์ที่มากเกินไปจากการจับสายพันธุ์สัตว์น้ำที่เป็นที่นิยม รวมกับความต้องการที่เพิ่มขึ้นสำหรับโปรตีนที่มีคุณภาพสูง เป็นการส่งเสริมให้นักเพาะเลี้ยงในน้ำหันไปเลี้ยงสายพันธุ์ในทะเลอื่น ๆ
กลุ่มสายพันธุ์

การผลิตการเพาะเลี้ยงพืชและสัตว์ในน้ำทั่วโลก หน่วยเป็นล้านตัน ระหว่างปี 1950-2010 ตามรายงานของ FAO
กลุ่มสายพันธุ์ > พืชน้ำ

จุลสาหร่าย (อังกฤษ: Microalgae) ยังหมายถึงแพลงก์ตอนพืช (อังกฤษ: phytoplankton) จุลพืช (อังกฤษ: microphytes) หรือ สาหร่ายแพลงก์ตอน เป็นส่วนใหญ่ของสาหร่ายที่นำมาเพาะเลี้ยง
จุลสาหร่ายหรือที่รู้จักกันทั่วไปว่าเป็นสาหร่ายทะเลยังมีการใช้ในเชิงพาณิชย์และอุตสาหกรรมจำนวนมาก แต่เนื่องจากขนาดของพวกมันและความต้องการที่เฉพาะเจาะจง พวกมันจะไม่สามารถได้รับการเพาะเลี้ยงได้อย่างง่ายดายด้วยขนาดที่ใหญ่และมักจะนำมาจากธรรมชาติ
กลุ่มสายพันธุ์ > ปลา

การเลี้ยงปลาเป็นรูปแบบของการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำที่พบมากที่สุด เกี่ยวข้องกับการเลี้ยงปลาเชิงพาณิชย์ในบ่อปลาหรือที่ปิดล้อมในทะเล โดยปกติจะเลี้ยงเป็นอาหาร สถานที่ที่ปล่อยตัวอ่อนและปลาวัยเยาว์เข้าสู่ป่า เพื่อการตกปลา เพื่อการพักผ่อนหย่อนใจ หรือเพื่อเสริมจำนวนตามธรรมชาติของสายพันธุ์โดยทั่วไปจะเรียกว่าโรงเพาะฟักปลา ทั่วโลกชนิดปลาที่สำคัญที่สุดที่ใช้ในการเลี้ยง ได้แก่ ปลาคาร์พ ปลาแซลมอน ปลานิล และปลาดุก
ในทะเลเมดิเตอร์เรเนียน ปลาทูน่าครีบน้ำเงินอายุน้อยจะติดอวนในทะเลและลากเข้าหาฝั่งอย่างช้า ๆ จากนั้นพวกมันจะถูกขังอยู่ในกระชังนอกชายฝั่ง (บางครั้งก็ทำจากท่อ HDPE แบบลอยน้ำ) ซึ่งจะเติบโตต่อไปสำหรับขายสู่ตลาด ในปี 2009 นักวิจัยในออสเตรเลียได้จัดการเพื่อการผสมพันธุ์ปลาทูน่าครีบน้ำเงินสายพันธุ์ทางใต้ ในถังที่ไม่มีทางออกสู่ทะเลเป็นครั้งแรก ปลาทูน่าครีบน้ำเงินสายพันธุ์ทางใต้ยังจับได้ในป่า และขุนในกระชังทะเลที่เติบโตในอ่าวสเปนเซอร์ทางตอนใต้ของรัฐเซาท์ออสเตรเลีย
มีการใช้กระบวนการที่คล้ายกันในส่วนการเลี้ยงปลาแซลมอนของอุตสาหกรรมนี้ ปลาวัยเยาว์ถูกนำมาจากโรงเพาะฟักและมีการใช้วิธีการต่าง ๆ เพื่อช่วยในการเจริญเติบโต ตัวอย่างเช่นปลาแซลมอนซึ่งเป็นปลาที่สำคัญที่สุดชนิดหนึ่งในอุตสาหกรรมสามารถเพาะเลี้ยงได้โดยใช้ระบบกรง โดยการใส่กระชังตาข่ายโดยเฉพาะอย่างยิ่งในน้ำเปิดที่มีการไหลแรง และให้อาหารปลาแซลมอนผสมซึ่งเป็นอาหารพิเศษที่ช่วยในการเจริญเติบโต กระบวนการนี้ช่วยให้ปลาเจริญเติบโตตลอดทั้งปี ดังนั้นจึงสามารถเก็บผลผลิตในช่วงฤดูกาลที่ถูกต้องได้สูงขึ้น นอกจากนี้ยังมีการใช้วิธีการเพิ่มเติมซึ่งบางครั้งเรียกว่า การเลี้ยงปศุสัตว์ในทะเล การเลี้ยงปลาในทะเลเกี่ยวข้องกับการเลี้ยงปลาในโรงเพาะฟักในช่วงเวลาสั้น ๆ แล้วปล่อยลงในทะเลเพื่อการพัฒนาต่อไป โดยปลาจะถูกจับกลับเมื่อโตเต็มที่
กลุ่มสายพันธุ์ > สัตว์พวกกุ้งกั้งปู (Crustaceans)

การเพาะเลี้ยงกุ้งเชิงพาณิชย์เริ่มต้นขึ้นในปี 1970 และการผลิตเพิ่มขึ้นอย่างสูงลิ่วต่อจากนั้นไม่นาน การผลิตทั่วโลกถึงกว่า 1.6 ล้านตันในปี 2003 มีมูลค่าประมาณ $ 9 พันล้านดอลลาร์สหรัฐ ประมาณ 75% ของการเพาะเลี้ยงกุ้งอยู่ในเอเชียโดยเฉพาะอย่างยิ่งในประเทศจีนและไทย อีก 25% ผลิตส่วนใหญ่ในละตินอเมริกา โดยประเทศบราซิลเป็นผู้ผลิตที่ใหญ่ที่สุด ประเทศไทยเป็นผู้ส่งออกที่ใหญ่ที่สุด
การเพาะเลี้ยงกุ้งได้เปลี่ยนจากแบบดั้งเดิมขนาดเล็กในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้เป็นอุตสาหกรรมระดับโลก ความก้าวหน้าทางเทคโนโลยีได้นำไปสู่ความหนาแน่นสูงกว่าที่เคยต่อหน่วยพื้นที่ และพ่อแม่พันธุ์มีการจัดส่งทั่วโลก กุ้งที่เพาะเลี้ยงแทบทั้งหมดเป็นตะกูล penaeids (เช่นกุ้งแชบ้วยและกุ้งกุลาดำ) และเพียงแค่สองสายพันธุ์ของกุ้งได้แก่ กุ้งแปซิฟิกขาวและกุ้งกุลาดำบัญชีมีสัดส่วนประมาณ 80% ของกุ้งเพาะเลี้ยงทั้งหมด อุตสาหกรรมแบบเชิงเดี่ยวเหล่านี้มีความอ่อนไหวต่อการเกิดโรคซึ่งได้ทำลายประชากรกุ้งทั่วทั้งภูมิภาค ปัญหาที่เพิ่มขึ้นในระบบนิเวศได้แก่การระบาดซ้ำของโรค และความกดดันและการวิพากษ์วิจารณ์จากทั้งเอ็นจีโอและประเทศผู้บริโภค ได้นำไปสู่การเปลี่ยนแปลงหลายอย่างในอุตสาหกรรมในช่วงปลายคริสต์ทศวรรษ 1990s พร้อมทั้งกฎระเบียบที่แข็งแกร่งขึ้นโดยทั่วไป ในปี 1999 รัฐบาล ผู้แทนอุตสาหกรรมและองค์กรด้านสิ่งแวดล้อมได้ริเริ่มโปรแกรมที่มุ่งเป้าไปที่การพัฒนา และการส่งเสริมการปฏิบัติการเกษตรที่ยั่งยืนมากขึ้นผ่านทางโปรแกรม Seafood Watch
การเพาะเลี้ยงกุ้งน้ำจืดมีการแชร์หลายลักษณะกับการเลี้ยงกุ้งทะเล รวมทั้งแชร์ปัญหาอย่างมากด้วย ปัญหาที่ไม่ซ้ำกันได้เกิดขึ้นจากวงจรชีวิตของการพัฒนาของสายพันธุ์หลัก นั่นคือกุ้งแม่น้ำยักษ์
การผลิตประจำปีทั่วโลกของกุ้งน้ำจืด (ไม่รวม crayfish (กุ้งนาง,กุ้งจำพวก Astacus และ Cambarus คล้ายกุ้งก้ามกรามแต่เล็กกว่า) และปู) ในปี 2003 ประมาณ 280,000 ตัน ในจำนวนนี้เป็นของจีน 180,000 ตันตามมาด้วยอินเดียและไทยประเทศละ 35,000 ตัน นอกจากนี้ประเทศจีนผลิตประมาณ 370,000 ตันของปูแม่น้ำจีน