สมเด็จพระเจ้าสร้อยศรีสมุทรพุทธางกูร
สภาพเหตุการณ์บ้านเมืองก่อนครองราชย์

เมื่อพระเจ้าสุริยวงศาธรรมิกราชแห่งเวียงจันทน์เสด็จสวรรคตในช่วงหลัง พ.ศ. ๒๒๓๘ บรรดาเจ้านายบุตรหลานจึงวิวาทรบพุ่งกันเป็นเวลานานจนไพร่บ้านพลเมืองได้รับความเดือดร้อน สาเหตุเนื่องจากถูกเจ้านายเหล่านั้นแย่งชิงจับกุมไปเป็นพรรคพวกแล้วเกณฑ์ไปรบพุ่งฆ่าฟันกันจนไม่เป็นอันทำมาหากินอยู่นานหลายปี ต่อมาไพร่ลาวบางกลุ่มซึ่งมีหลายครอบครัวได้ชักชวนกันอพยพหลบหนีความขัดแย้งลงไปทางใต้ โดยตำนานเมืองจำปาศักดิ์ฉบับเจ้าพรหมเทวานุเคราะห์และเจ้าราชวงศ์เมืองนครจำปาศักดิ์อธิบายว่ามีสาเหตุจาก
๑. เห็นว่าหากอยู่ในเขตแคว้นล้านช้างและแขวงใกล้เคียงจะหาความสุขไม่ได้
๒. เห็นว่าหากหลบหนีเข้าป่าดงพงไพรไปกับครอบครัวบุตรภรรยาจะยากลำบากไม่มีไร่นาทำมาหากินและต้องซุกซ่อนหลบหนีเจ้านายเหล่านั้น
๓. เห็นว่าหากพากันลงเรือแพพายทวนน้ำขึ้นไปอาศัยอยู่เขตแขวงเมืองเซ่าหลวงพระบาง เชียงแสน และเชียงรุ้งก็จะได้รับความลำบากและยากจะหนีพ้นเจ้านายเหล่านั้นได้เช่นกัน
ดังนั้นบรรดาครัวลาวจึงพากันผูกแพลงเรือรวบรวมสะเบียงอาหารบรรทุกครอบครัวล่องแม่น้ำโขง (แม่น้ำของ) ลงไปจำนวนมากโดยพระครูวัดโพนเสม็ด (พระครูโพนเสม็ด) อาจารย์บอกพระกรรมฐานซึ่งเป็นที่นับถือของประชาชนได้ล่องลงไปด้วย เมื่อขุ่นข้องหมองหมางไม่สมัครสโมสรกันพระครูก็ช่วยว่ากล่าวไกล่เกลี่ยให้สามัคคีพร้อมเพรียง ครั้นล่องไปถึงเขาลี่ผี (หลี่ผี) เกรงว่าจะหนีเจ้านายเวียงจันทน์ไม่พ้นอีกจึงผูกพ่วงแพล่วงหนีไปอาศัยอยู่เมืองพนมเพ็ญ (พนมเป็ญ) ในเขตแดนเมืองเขมรอยู่ช้านาน ชั้นแรกผู้ครองเมืองฝ่ายเขมรได้อนุเคราะห์ให้อยู่เย็นเป็นสุขต่อมาเห็นว่าคนผิดเพศภาษามาอาศัยอยู่ใต้อำนาจของตนจึงลดความกรุณาลง โดยกะเกณฑ์ให้ใช้งานหนักและเรียกส่วยไร่เกินพิกัดทำให้ไพร่ลาวได้รับความยากจน ครั้นทนไม่ได้จึงพร้อมกันกับพระครูโพนเสม็ดอพยพหลบหนีขึ้นมาจนข้ามพ้นเขาลี่ผีและแดนเขมร ครั้นจะกลับคืนไปยังภูมิลำเนาเดิมก็เกรงกลัวผู้ครองเมืองฝ่ายเวียงจันทน์จึงพากันตั้งบ้านเรือนอยู่ตามตำบลต่าง ๆ ซึ่งบางตำบลเคยเป็นเมืองเก่ามาก่อน เช่น เชียงแตง โขง อัตปือ คำทองน้อย คำทองใหญ่ เป็นต้น ขณะพำนักอยู่เมืองเชียงแตงพระครูโพนสะเม็ดได้เรี่ยไรทองแดงและทองเหลืองจำนวนมากจากครัวลาวรวมหนัก ๑๖๐ ชั่งเศษแล้วหล่อพระพุทธรูปขึ้นองค์หนึ่งมีพุทธลักษณะงามเนื้อหนาดีขัดสีเกลี้ยงเกลา เนื่องจากองค์พระมีน้ำหนักกว่าแสนเฟื้องจึงถวายนามว่าพระแสนตั้งไว้ในวัดเมืองเชียงแตงซึ่งพระครูโพนเสม็ดอาศัยอยู่ ฝ่ายพระครูเมื่ออาศัยอยู่เชียงแตงนั้นเกิดความไม่สบายจึงยกครอบครัวมาตั้งอยู่ที่เมืองโขงซึ่งเป็นเกาะกลางน้ำโขงแล้วย้ายไปอยู่ตำบลอัตปือ คำทองน้อย คำทองใหญ่ ตำบลมั่น ตำบลเจียม ภายหลังจึงตั้งอยู่ที่ตำบลจำปะ (จำปา) เพราะเป็นภูมิสถานอันดีและอยู่สุขสบาย เมื่อพระครูอพยพไปในที่ต่าง ๆ ครอบครัวญาติโยมได้ย้ายบ้านเรือนตามไปบ้างและบางส่วนคงตั้งอยู่ที่เดิม นายครัวผู้ใหญ่ที่ตั้งอยู่ในตำบลต่าง ๆ ได้เกลี้ยกล่อมผู้คนที่เป็นชาวป่าชาวดอนมาอยู่ด้วยจนหนาแน่น เพราะเป็นศิษย์ของพระครูครั้นเกิดเหตุการณ์วิวาทบาดหมางก็พากันตามไปฟ้องร้องให้ช่วยว่ากล่าวไกล่เกลี่ยระงับความจนสงบเรียบร้อย ตั้งแต่เขตแดนเชียงแตงจนถึงจำปะจึงอยู่ในอำนาจของพระครูโพนเสม็ดอยู่นานหลายปี
อย่างไรก็ตามฝ่ายตำนานเมืองนครจำปาศักดิ์ฉบับพระยามหาอำมาตยาธิบดีได้ให้รายละเอียดการอพยพของพระครูโพนเสม็ดต่างออกไปว่า หลังเจ้าหน่อกษัตริย์และพระราชมารดาพร้อมพรรคพวกตั้งอยู่บ้านงิ้วพันลำโสมสนุกแล้ว กลุ่มของพระครูและไพร่พลได้เที่ยวไปตามลำชีครั้นหยุดพักในสถานที่ใดตำบลใดผู้คนก็ปีติยินดีอย่างมากจึงยกติดตามไปตำบลละ ๒-๓ ครัวจนถึงกรุงอินทปัทมหานคร ครอบครัวที่เดินทางล่าช้าไม่สามารถติดตามไปได้ก็ให้ตั้งบ้านเรือนเรียงรายลงไปเรียกว่าลาวเดิมบานบารายมาจนทุกวันนี้ ส่วนพระครูและครอบครัวญาติโยมสานุศิษย์อพยพลงไปจนสุดแดนหางตุยจังวะซึ่งปัจจุบันเรียกว่าจะโรยจังวาจึงเห็นว่าข้ามตำบลนี้ไปเป็นชัยภูมิกว้างขวางมีภูเขาใหญ่น้อยจึงพักไพร่พลอยู่ที่นั้นต่อมาได้สร้างพระเจดีย์องค์หนึ่งไว้บนเขาคือเจดีย์พนมเป็น ครั้นสร้างเจดีย์เสร็จแล้วจึงหล่อพระพุทธปฏิมากรองค์หนึ่งตั้งแต่พระเศียรถึงพระกรเบื้องขวายังไม่ทันเสร็จดี เจ้ากรุงกำพุชาธิบดีแจ้งว่าพระครูพาครอบครัวญาติโยมลาวเข้ามาอยู่ในเขตแดนจึงแต่งให้พระยาพระเขมรไปตรวจบัญชีครอบครัวโดยจะเรียกเก็บเงินครัวละ ๘ บาท พระครูเห็นว่าญาติโยมจะได้รับความยากแค้นจึงอพยพหนีขึ้นไปตามลำน้ำโขงจนถึงบ้านแห่งหนึ่งซึ่งปัจจุบันเรียกว่าเมืองสมบูรณ์แล้วชักชวนกันสร้างพระวิหารหลังหนึ่งในตำบลนั้น ต่อมาเจ้ากรุงกำพุชาธิบดีแจ้งว่าพระครูยกไปยังไม่พ้นเขตแดนจึงแต่งให้พระยาพระเขมรยกทัพมาขับไล่ พระครูเกรงไพร่พลจะเป็นอันตรายจึงอธิษฐานว่าเดชบารมีธรรมที่บำเพ็ญมาแต่หนหลังจงช่วยสร้างสรรพสัตว์ให้พ้นอันตรายและขอเทพยเจ้าจงช่วยอภิบาล ด้วยอำนาจแห่งกุศลนั้นทำให้พระยาพระเขมรไม่คิดทำอันตรายและเลิกทัพกลับไปกรุงกำพุชาธิบดีฝ่ายพระครูจึงพาไพร่พลเดินทางขึ้นไปได้อย่างสะดวก ครั้นอพยพขึ้นไปแล้วไม่มีที่พักอาศัยพระครูจึงอธิษฐานถึงเดชกุศลธรรมอีกครั้งปรากฏว่าดินได้ผุดขึ้นเป็นเกาะหาดทรายในสถานที่นั้นราษฎรจึงเรียกว่าหาดท่านพระครูสืบมา ระหว่างหยุดพักไพร่พลบนเกาะได้พร้อมกันหล่อพระพุทธปฏิมากรขึ้นองค์หนึ่งคือพระแสนโดยหล่อตั้งแต่บ่าพาดพระกรเบื้องซ้ายถึงหน้าตักหัตถบาสตลอดจนพระแท่น สำเร็จแล้วจึงให้ศิษย์ไปอัญเชิญพระปฏิมากรที่หล่อไว้ไม่เสร็จ ณ เจดีย์พนมเป็นมาสวมต่อเข้าเกาะนั้นจึงเรียกว่าเกาะพาดเกาะทรายสืบมา แล้วแห่องค์พระขึ้นมาถึงหางโคปากน้ำเซกองฝั่งตะวันออกจึงเห็นเป็นภูมิสถานอันสมควรนานไปภายหน้าคงจะได้เป็นเมือง พระครูและญาติโยมจึงพร้อมกันสร้างพระวิหารในที่นั้นแล้วอัญเชิญองค์พระมาประดิษฐานในพระวิหารก่อพระเจดีย์ไว้ที่บาจงองค์หนึ่ง ให้ศิษย์คนหนึ่งพร้อมครอบครัวเป็นผู้อุปัฏฐากพระพุทธปฏิมากรพระแสนนานมาศิษย์ผู้นั้นมีบุตรชายชื่อเชียงแปงเมื่อบิดาถึงแก่กรรมจึงได้รักษาครอบครัวอยู่ที่ตำบลนั้นสืบมา
ต่อมาฝ่ายพระครูและสมัครพรรคพวกได้ล่องขึ้นไปตามลำน้ำโขงจนถึงดอนลี่ผีจึงสร้างพระเจดีย์ศิลาองค์หนึ่งสูง ๔ ศอก สร้างพระวิหารหลังหนึ่งแล้วขึ้นไปตามลำน้ำโขงจนถึงเกาะใหญ่แห่งหนึ่งจึงพักอยู่ในที่นั้น พระครูนั่งบริกรรมแล้วเห็นว่านานไปภายหน้าเกาะนี้จะกลายเป็นเมืองจึงสร้างพระเจดีย์องค์หนึ่งบนยอดนพสูร (นภศูลย์) จารึกอักษรขอมว่าศักราชได้ ๑๐๗๐ ปี ณ วัน ๑ (อาทิตย์) ขึ้น ๑๔ ค่ำ เดือน ๒ พระครูโพนเสม็ดมีศรัทธาสร้างพระเจดีย์ไว้นครโขงให้เป็นที่ไหว้ที่บูชาแก่เทพยดาและคนทั้งหลาย จากนั้นหล่อระฆังใหญ่ไว้ลูกหนึ่งวัดโดยกว้าง ๒ ศอกแล้วประชุมบุตรหลานลาวเดิมให้เป็นข้าพระมหาธาตุเจดีย์ดอนโขงตราบเท่า ๕,๐๐๐ พรรษา ให้จารย์หวด (จารียฮวด) อยู่รักษาอาณาเขตอำเภอโขงแล้วพระครูจึงขึ้นมาที่หัวเกาะไชย (ศีร์ษะเกาะไชย) เห็นว่าถ้าตั้งอยู่คงมีไชยแต่เกาะนี้มีพื้นที่น้อยไม่พอจะเป็นเมืองได้จึงให้เรียกว่าเกาะไชย (เกาะไซ) สืบมา จากนั้นขึ้นมาหยุดพักถึงเกาะแดงให้ศิษย์ ๑๖ คนนุ่งขาวห่มขาวรับศีลแล้วเที่ยวนอนเอานิมิตหรือความฝันที่กลางเกาะและหัวเกาะ ผ้าขาวทั้ง ๑๖ คนมาถึงตำบลกลางเกาะจึงหยุดนอนแล้วพร้อมกันอธิษฐานเทวดาก็ลงมานิมิตว่าตำบลนี้จะเป็นศรีนครแต่จะมีปรปักษ์มาเบียดเบียนศาสนา ครั้นเห็นนิมิตแล้วพากันขึ้นไปนอนที่หัวเกาะพร้อมกันตั้งสัตยาธิษฐานเทวดาจึงลงมาให้นิมิตว่าเห็นปุถุชนทั้งปวงมีใจกล้าหาญหยาบช้าก่อการวิวาทเป็นปรปักษ์แก่กัน ครั้นผ้าขาวทั้ง ๑๖ ได้นิมิตทั้ง ๒ ตำบลจึงเข้าไปแจ้งแก่พระครูโพนเสม็ดพระครูเห็นว่าตำบลนี้ถ้ากษัตริย์องค์ใดมาครอบครองราชสมบัติในนครแล้ว สองพี่น้องก็จะไม่ถูกต้องปรองดองกันและประชาราษฎรจะเป็นปรปักษ์ฉกลักเบียดเบียนซึ่งกันและกัน โดยสภาพเหตุการณ์เหล่านี้ตำนานเมืองนครจำปาศักดิ์ฉบับพระยามหาอำมาตยาธิบดีอธิบายว่าเกิดขึ้นในขณะที่เจ้าหน่อกษัตริย์และพระราชมารดายังคงประทับที่บ้านงิ้วพันลำโสมสนุก ทั้งชี้ว่าสถานที่แต่ละแห่งล้วนขยับขยายและกลายเป็นชุมชนลาวมาก่อนการอพยพลงมาเสวยราชย์เป็นกษัตริย์ราชอาณาจักรจำปาศักดิ์ของเจ้าหน่อกษัตริย์ในเวลาไม่นาน ดังนั้นการเสด็จลงมาเป็นกษัตริย์ของพระองค์จึงมีอุปสรรคค่อนข้างน้อยเนื่องจากได้รับการสนับสนุนจากประชาชนในพื้นที่ที่เคยเป็นไพร่บ้านพลเมืองของพระยาสุริยวงศาธรรมิกราชพระราชบิดาของพระองค์อยู่ก่อนแล้ว และหากได้รับการสนับสนุนจากกลุ่มชนพื้นเมืองเดิมในพื้นที่ทางใต้ด้วยยิ่งเพิ่มความชอบธรรมต่อการขึ้นเป็นกษัตริย์ของพระองค์อย่างยิ่ง
ส่วนสภาพเหตุการณ์บ้านเมืองก่อนครองราชย์ของสมเด็จพระเจ้าสร้อยศรีสมุทรพุทธางกูรในพงศาวดารนครจำปาศักดิ์ฉบับหม่อมอมรวงศ์วิจิตร (ม.ร.ว.ปฐม คเณจร) นั้นระบุสอดคล้องกับตำนานเมืองนครจำปาศักดิ์ฉบับพระยามหาอำมาตยาธิบดีว่าครั้นพระครูโพนเสม็ด (พระครูเสม็ด) ให้เจ้าหน่อกษัตริย์กับพระราชมารดาญาติโยมพรรคพวกราว ๓,๐๐๐ เศษอพยพออกจากเมืองศรีสัตนาคนหุตไปถึงตำบลงิ้วพันลำน้ำโสมสนุกแล้ว จึงให้เจ้าหน่อกษัตริย์กับพระราชมารดาสานุศิษย์ตั้งเคหสถานอยู่ที่นั้นเพียงบางส่วนเหลือจากนั้นพระครูจึงพาอพยพต่อไป ครั้นเดินทางถึงตำบลใดผู้คนก็นิยมยินดีนับถือและติดตามไปด้วยจำนวนมากจนไปถึงเขตแขวงเมืองบันทายเพ็ชรแล้วคิดตั้งพักอยู่ที่นั้น เมืองบันทายเพ็ชรได้ตรวจสำมะโนครัวและจะเก็บเงินครัวละ ๘ บาทพระครูเห็นว่ายังไม่มีผลประโยชน์และจะเกิดความเดือดร้อนแก่ญาติโยมจึงพากันย้อนกลับมาทางลำแม่น้ำโขงจนถึงนครกาลจำบากนาคบุรีศรีแล้วหยุดพักอาศัยอยู่ที่นั้น สอดคล้องกับพงษาวดารหัวเมืองมณฑลอิสาณฉบับหม่อมอมรวงษ์วิจิตร (ม.ร.ว.ปฐม คเนจร) ซึ่งระบุตรงกันว่าครั้นพากันอพยพออกจากแขวงกรุงศรีสัตนาคนหุตไปถึงตำบลงิ้วพันลำโสมสนุก พระครูให้เจ้าหน่อกษัตริย์กับมารดาสานุศิษย์ตั้งเคหสถานอยู่ในตำบลนั้นเพียงบางส่วนเหลือจากนั้นก็พากันเดินทางต่อไป เมื่อถึงตำบลใดก็มีผู้คนจำนวนมากให้การนับถือรับรองยินดีเข้าเป็นพวกพ้องติดตามพระครูไปด้วย ครั้นพาครอบครัวไปถึงแดนเขมรแขวงเมืองบรรทายเพ็ชร์คิดจะตั้งที่พักอาศัยอยู่ในแขวงกรุงกัมพูชาฝ่ายเจ้ากรุงกัมพูชาจึงให้พระยาพเขมร (พระยาพระเขมร) มาตรวจสำมะโนครัวพรรคพวกพระครูโพนเสม็ด พระยาพเขมรจะเรียกเอาเงินครัวละ ๘ บาทพระครูเห็นว่าจะเป็นความเดือดร้อนแก่พวกพ้องญาติโยมจึงอพยพกันเดินกลับขึ้นมาทางลำแม่น้ำโขงจนถึงนครกาละจำบากนาคบุรีศรีแล้วหยุดตั้งพักอาศัยอยู่ในเมืองนั้น พวกศิษย์ญาติโยมของพระครูที่เป็นไทยฝ่ายเหนือ (หมายถึงลาว) และเขมรต่างแยกย้ายไปตั้งนิวาสสถานในตำบลต่าง ๆ ปะปนอยู่กับพวกข่ากวยตามภูมิลำเนาอันสมควร จะสังเกตว่าตำนานเมืองนครจำปาศักดิ์ทั้ง ๓ ฉบับและพงษาวดารหัวเมืองมณฑลอิสาณระบุชื่อประเทศกัมพูชาต่างกันออกไปทั้งเมืองเขมร กรุงอินทปัทมหานคร กรุงกำพุชาธิบดี (กรุงกำพูชาธิบดี) และแขวงเมืองบันทายเพ็ชร (แขวงเมืองบรรทายเพ็ชร์) ซึ่งทั้งหมดล้วนหมายถึงประเทศกัมพูชาดินแดนที่ตั้งอยู่ทางตอนใต้ของจำปาศักดิ์หรือทางตอนใต้ลี่ผีลงไป
เช่นเดียวกับพงศาวดารภาคอีสานฉบับพระยาขัติยวงษา (เหลา ณร้อยเอ็จ) ที่ระบุเป็นเหตุการณ์สั้น ๆ และไม่แตกต่างกันกับกลุ่มเอกสารข้างต้นว่าเมื่อกลุ่มพระครูโพนเสม็ดและภิกษุแก้วภิกษุหวดให้มารดาและเจ้าหน่อกษัตริย์ไปพักอาศัยอยู่งิ้วพลานลำสมสนุกแล้วก็อพยพต่อไป ครั้นถึงบ้านใดตำบลใดก็มีคนนิยมนับถือติดตามไปด้วยบ้านละ ๒ ครัว ๓ ครัวจนมาถึงเขตกรุงอินทปัตถานคร พระครูพาญาติโยมพักอยู่ที่ภูเขาแห่งหนึ่งแล้วสร้างเจดีย์ไว้องค์หนึ่ง เมื่อถึงวันแรมมีหญิงเขมรชื่อยายเป็นลงไปอาบน้ำชำระเนื้อกายบังเอิญเห็นพระชินธาตุไหลเลื่อนลอยมาตามสายน้ำมีรัศมีงามยิ่งนัก ครั้นเห็นประหลาดนางจึงเอาขันเข้ารองรับพระชินธาตุได้แล้วนำไปถวายแก่พระครู เมื่อเห็นว่าเป็นพระชินธาตุแน่แล้วพระครูจึงขอบิณฑบาตกับยายเป็น นางมีความเลื่อมใสจึงถวายพระชินธาตุแก่พระครูแล้วนำไปบรรจุไว้ในเจดีย์ขนานนามว่าเจดีย์พนมเป็นมาเท่าบัดนี้ ต่อมาพระครูได้หล่อพระปฏิมากรทองเหลืองไว้องค์หนึ่งแต่ยังไม่แล้วเสร็จเจ้ากรุงพระทายเพ็ชร์ให้ขุนนางมาทำบัญชีสำมโนครัวและจะเก็บเอาเงินญาติโยมของพระครูครัวละ ๘ บาท ด้วยกลัวญาติโยมจะได้ความเดือดร้อนพระครูจึงพาครอบครัวเหล่านั้นหนีขึ้นมาตามลำแม่น้ำโขงแล้วเดินเลยต่อมาจนถึงนครกาลจำบากนาคบุรีศรี จะเห็นว่าจำนวนเงิน ๘ บาทนี้ระบุสอดคล้องกันกับตำนานเมืองนครจำปาศักดิ์ฉบับพระยามหาอำมาตยาธิบดี พงศาวดารนครจำปาศักดิ์ฉบับหม่อมอมรวงศ์วิจิตร (ม.ร.ว.ปฐม คเณจร) และพงษาวดารหัวเมืองมณฑลอิสาณฉบับหม่อมอมรวงษ์วิจิตร (ม.ร.ว.ปฐม คเนจร) เฉพาะตำนานเมืองจำปาศักดิ์ฉบับเจ้าพรหมเทวานุเคราะห์และเจ้าราชวงศ์เมืองนครจำปาศักดิ์นั้นไม่ได้ระบุจำนวนไว้ ส่วนวัสดุทองเหลืองที่ใช้สร้างพระองค์แสนในพงศาวดารภาคอีสานฉบับพระยาขัติยวงษา (เหลา ณร้อยเอ็จ) ระบุผิดกันกับตำนานเมืองจำปาศักดิ์ฉบับเจ้าพรหมเทวานุเคราะห์และเจ้าราชวงศ์เมืองนครจำปาศักดิ์ซึ่งระบุว่าสร้างจากทองแดงและทองเหลืองผสมกัน
อย่างไรก็ตามในพื้นธาตุพนมฉบับวัดใหม่สุวัณณภูมารามได้ให้ภาพเหตุการณ์สำคัญทางการเมืองโดยสังเขปนับแต่ก่อน พ.ศ. ๒๒๓๐-๓๑ (จ.ศ. ๑๐๔๙-๕๐) หลังการสวรรคตของพระเจ้าสุริยวงศาธรรมิกราชแตกต่างไปจากเอกสารทั้ง ๔-๕ ฉบับแรก โดยมุ่งประเด็นเกี่ยวกับเหตุการณ์ต่าง ๆ ที่ธาตุพนมและเหตุการณ์หัวเมืองสำคัญรายรอบซึ่งมีเวียงจันทน์เป็นศูนย์กลางมากกว่ามุ่งประเด็นการอพยพเคลื่อนย้ายไพร่พลเวียงจันทน์ลงไปทางใต้ เริ่มจากการระบุถึงลำดับเจ้ากษัตริย์เวียงจันทน์ว่านับแต่ก่อนรัชกาลพระหน่อเมือง (ครองราชย์ พ.ศ. ๒๑๓๔-๓๙) พระอุปปโญหรือพระอุปยุวราช (ครองราชย์ พ.ศ. ๒๑๖๕-๖๖) พระยาสีโคดตะบองซึ่งสันนิษฐานว่าคือพระวรปิตา (ครองราชย์ พ.ศ. ๒๑๓๙-๔๐) หรืออาจหมายถึงพระบัณฑิตโพธิศาละราช (ครองราชย์ พ.ศ. ๒๑๖๖-๗๐) เนื่องจากทั้ง ๒ เคยครองเมืองนครพนมมาก่อนลำดับมาจนถึงเจ้าองค์หล่อ (ครองราชย์ พ.ศ. ๒๒๓๙-๔๒) ผู้เป็นพระราชเชษฐาของสมเด็จพระเจ้าสร้อยศรีสมุทรพุทธางกูร ในรัชกาลเหล่านี้ข้าโอกาสพระธาตุพนมทั้งหลายยังตั้งมั่นคงอยู่โดยไม่แตกฉานซ่านเซ็นเหมือนรัชกาลก่อน ต่อมา พ.ศ. ๒๒๓๕ (จ.ศ. ๑๐๕๔) ตรงกับรัชกาลพระเจ้าสุริยวงศาธรรมิกราชก่อนสวรรคต ๓ ปี (พ.ศ. ๒๒๓๘) เจ้าราชครูหลวงโพนซะเม็กลงมาสร้างยอดพระธาตุพนมตั้งแต่ภูมิถ้วนหรือฐานพระธาตุขึ้นไปเสตสัตร (เศวตฉัตร) จนถึงยอดสุดใช้เวลา ๓ ปีจึงสำเร็จใน พ.ศ. ๒๒๓๘ (จ.ศ. ๑๐๕๗) ซึ่งเป็นปีที่พระเจ้าสุริยวงศาธรรมิกราชเสด็จสวรรคตทว่าเอกสารกลับระบุว่าเจ้าองค์หล่อพระราชโอรสได้นิพพานหรือสวรรคตในปีเดียวกันกับพระราชบิดา อย่างไรก็ตามหากถือตามตำนานเมืองนครจำปาศักดิ์ฉบับพระยามหาอำมาตยาธิบดีและพงษาวดารหัวเมืองมณฑลอิสาณฉบับหม่อมอมรวงษ์วิจิตร (ม.ร.ว.ปฐม คเนจร) ที่ระบุว่าพระเจ้าสุริยวงศาธรรมิกราชสวรรคตเมื่อ พ.ศ. ๒๒๓๑ และพงศาวดารนครจำปาศักดิ์ฉบับหม่อมอมรวงศ์วิจิตร (ม.ร.ว.ปฐม คเณจร) ที่ระบุว่าสวรรคตเมื่อ พ.ศ. ๒๒๓๐ (จ.ศ. ๑๐๕๑) ย่อมชี้ว่าเจ้าราชครูหลวงโพนซะเม็กได้มาบูรณปฏิสังขรณ์พระธาตุพนมหลังพระเจ้าสุริยวงศาธรรมิกราชสวรรคต ๔-๕ ปีโดยสำเร็จก่อนการขึ้นเสวยราชย์และการสวรรคตของเจ้าองค์หล่อ ใน พ.ศ. ๒๒๓๘ (จ.ศ. ๑๐๕๗) นี้เอกสารยังระบุด้วยว่าจันทสีสมุดซึ่งสันนิษฐานว่าคือพระยาจันหรือพระยาเมืองจันได้ขึ้นแทนเมืองนาน ๓ ปีต่อมาเมืองนันซึ่งหมายถึงเจ้านันทราช (น่าน) ได้ "...เมือเลวเจ้าส้อยสีสมุดคดมาเป็นเมืองนนสีได้นั่งแทนปี ๑..." ซึ่งหมายถึงเจ้านันทราชได้ไปรบกับสมเด็จพระเจ้าสร้อยศรีสมุทรพุทธางกูรจนได้นั่งเวียงจันทน์แทนและขณะนั้นสมเด็จพระเจ้าสร้อยศรีสมุทรพุทธางกูรยังไม่ได้เสวยราชย์และสถาปนาราชอาณาจักรจำปาศักดิ์ โดยตำนานพระธาตุพนมฉบับราชบัณฑิตยสภาระบุศักราชเหตุการณ์ตรงกันว่า "...ศักราชได้ ๕๗ ปีเจ้าองค์หล่อนฤพานจันทศรีสมุดขึ้นแทนได้ ๓ ปี เมืองนั้นเมื่อเร็วเอาเจ้าช่วยศรีสมุดครั้นมาเป็นเมืองนั้น ๆ ได้นั่งแทน ๑ ปี..." ต่อมา พ.ศ. ๒๒๔๑ (จ.ศ. ๑๐๖๐) ปีเปิกสีพระไซซึ่งหมายถึงพระไชยองค์เว้ (ครองราชย์ พ.ศ. ๒๒๔๑-๕๑) ได้เข้าเมืองซึ่งหมายถึงได้เสวยราชย์เวียงจันทน์สืบต่อ ๘ ปีต่อมา พ.ศ. ๒๒๕๑ (จ.ศ. ๑๐๗๐) สมเด็จพระเจ้าสร้อยศรีสมุทรพุทธางกูรได้ยกพลขึ้นมาตั้งอยู่ที่เมืองคุกซายฟองหมายถึงทั้ง ๒ ฟากแม่น้ำโขงในปัจจุบันคือตำบลเวียงคุก อำเภอเมืองหนองคาย และเมืองหาดซายฟอง กำแพงนครเวียงจันทน์ โดยเอกสารระบุว่า "...สังกาสได้ ๗๐ ทัศส้อยสีสมุดทั่ง (ท่าน) มาเมืองขุกซายฝอง..." ซึ่งระบุตรงกับตำนานพระธาตุพนมฉบับราชบัณฑิตยสภาว่า "...ศักราชได้ ๗๐ ปีช่วยสมุดทั้ง ๒ มาเมืองคุกชายฟอง..." แสดงว่านับตั้งแต่หลังการสวรรคตของพระเจ้าสุริยวงศาธรรมิกราชและในระหว่างที่พระครูโพนเสม็ดอพยพไพร่พลลงใต้นั้นเจ้าหน่อกษัตริย์ไม่ได้ตั้งหลบซ่อนลี้ภัยอยู่ที่ภูสะง้อหอคำและงิ้วพันลำน้ำโสมสนุกเพียงอย่างเดียว แต่พระองค์ยังตั้งซ่องสุมรวบรวมไพร่พลเพื่อพยายามขึ้นมาแย่งชิงเวียงจันทน์เช่นเดียวกับเจ้าองค์หล่อพระราชเชษฐา เจ้านันทราช และพระไชยองค์เว้ผู้เป็นญาติอย่างน้อย ๒ ครั้งใน พ.ศ. ๒๒๓๘ และ พ.ศ. ๒๒๕๑ โดยไม่พบหลักฐานว่าทรงขัดแย้งกับเจ้าองค์หล่ออย่างไรบ้างคงเนื่องจากทั้ง ๒ เป็นพี่น้องร่วมสายโลหิตกัน แต่พบหลักฐานว่าทรงขัดแย้งเฉพาะกับเจ้านันทราชและพระไชยองค์เว้เท่านั้น นับตั้งแต่ พ.ศ. ๒๒๕๕-๘๐ (จ.ศ. ๑๐๗๔-๙๙) หรือสังกาสได้ ๗๔-๙๙ ตัว ซึ่ง พ.ศ. ๒๒๘๐ ปีมะเส็งนพศกเป็นปีสวรรคตของพระองค์จะพบว่าเอกสารพื้นธาตุพนมฉบับวัดใหม่สุวัณณภูมารามและตำนานพระธาตุพนมฉบับราชบัณฑิตยสภาล้วนไม่ปรากฏเรื่องราวของพระองค์รวมถึงเหตุการณ์การสถาปนาราชอาณาจักรจำปาศักดิ์อีกเลยมาจน พ.ศ. ๒๓๒๑ (จ.ศ. ๑๑๔๐) หรือสังกาสได้ ๑๔๐ ตัวในเอกสารทั้ง ๒ ก็ไม่ปรากฏ
เมื่อตรวจสอบหลักฐานในบั้งจุ้มหรือตำนานเมืองฉบับวัดโพนกอกพบว่าศักราชการสวรรคตของเจ้าองค์หล่อและการขึ้นครองราชย์เวียงจันทน์ของพระยาจัน (เพี้ยจัน) และพระไชยองค์เว้นั้นตรงกับศักราชในพื้นธาตุพนมฉบับวัดใหม่สุวัณณภูมารามและตำนานพระธาตุพนมฉบับราชบัณฑิตยสภาคือ "...สังกราส ๑๐๕๗ ปีฮับไค้เจ้าองค์หล่อนิพพานเพี้ยจันนั่งเมือง สังกราส ๑๐๖๐ ปีเปิกยี่พระไซนั่งเมือง..." แต่ศักราชการเสวยราชย์เวียงจันทน์ของเจ้านันทราชนั้นเอกสารระบุว่าเกิดขึ้นหลังการเสวยราชย์ของพระยาจันและพระไชยองค์เว้ซึ่งตรงกับ พ.ศ. ๒๒๕๒ (จ.ศ. ๑๐๖๑) ปีกัดเหม้า โดยระบุพระนามว่าพระยานง (พระยานนหรือพระยานัน) ๖ ปีถัดมาพบว่าเมืองจันซึ่งสันนิษฐานว่าเป็นพระยาเมืองจันเสนาบดีผู้ใหญ่ของเวียงจันทน์คนถัดมาและเป็นคนละคนกับที่แย่งชิงราชสมบัติเวียงจันทน์ได้ลงไปเมืองโขงด้วยเหตุใดไม่ปรากฏใน พ.ศ. ๒๒๔๘ (จ.ศ. ๑๐๖๗) ปีฮับเฮ้า ๓ ปีต่อมาใน พ.ศ. ๒๒๕๑ (จ.ศ. ๑๐๗๐) ปีเปิกไจ้ซึ่งเป็นปีที่สมเด็จพระเจ้าสร้อยศรีสมุทรพุทธางกูรยกพลขึ้นมาตั้งอยู่ที่เมืองคุกซายฟองนั้นเอกสารได้ระบุว่า "...เศิกโขงขึ้นมาตั้งเวียงคุก..." และในศักราชติดต่อกันนั้นคือ พ.ศ. ๒๒๕๒ (จ.ศ. ๑๐๗๑) ปีกัดเป้าเอกสารระบุต่อไปว่า "...เจ้าใต้มาตั้งซายฟอง..." ดังนั้นแม้บั้งจุ้มหรือตำนานเมืองฉบับวัดโพนกอกจะไม่ระบุนามว่าเจ้านายพระองค์ใดเป็นผู้ยกไพร่พลเมืองโขงขึ้นมาตั้งทำศึกที่เวียงคุกและซายฟองแต่จากหลักฐานพื้นธาตุพนมฉบับวัดใหม่สุวัณณภูมารามและตำนานพระธาตุพนมฉบับราชบัณฑิตยสภาผนวกกันทำให้สันนิษฐานได้ว่าสมเด็จพระเจ้าสร้อยศรีสมุทรพุทธางกูรนั้นเองที่เป็นผู้ยกไพร่พลเมืองโขงและหัวเมืองทางตอนใต้ขึ้นมาเพื่อเตรียมทำศึกกับเวียงจันทน์ในรัชกาลพระไชยองค์เว้ พระนามว่าเจ้าใต้คงเป็นสมัญญานามหนึ่งของสมเด็จพระเจ้าสร้อยศรีสมุทรพุทธางกูรเนื่องจากพระองค์ได้อพยพลงไปตั้งมั่นอยู่ทางตอนใต้ของล้านช้างและมีกำลังไพร่พลอยู่ในบริเวณแขวงต่าง ๆ ทางภาคใต้ของลาว และสันนิษฐานว่าเมืองจันที่ปรากฏนามใน พ.ศ. ๒๒๔๘ (จ.ศ. ๑๐๖๗) อาจเป็นเจ้านายหรือขุนนางเวียงจันทน์อีกกลุ่มหนึ่งที่นำไพร่พลตามลงไปสมทบกองกำลังของพระองค์ที่เมืองโขงจนพระองค์สามารถนำไพร่พลเหล่านั้นขึ้นมาตั้งทำศึกที่เวียงคุกตรงข้ามกับเวียงจันทน์ได้ ๒ ปีถัดมาใน พ.ศ. ๒๒๕๔ (จ.ศ. ๑๐๗๓) ปีฮวงเหม้ายังพบหลักฐานอีกว่าสมเด็จพระเจ้าสร้อยศรีสมุทรพุทธางกูรคงไม่สามารถทำศึกชนะเวียงจันทน์ได้แล้วดังนั้นในเดือนเจียงไพร่พลของพระองค์ที่เมืองซายฟองจึงแตกลงไปตั้งอยู่ในสถานที่ที่เคยประทับตั้งซ่องสุมผู้คนและลี้ภัยอยู่ครั้งแรกซึ่งเอกสารระบุว่า"...เดือนเจียงซายพองแตกไปตั้งซะง้อ..." จากนั้นมานับตั้งแต่ พ.ศ. ๒๒๕๖ (จ.ศ. ๑๐๗๕) ปีก่าไส้ตรงกับปีมะเส็งเบญจศกอันเป็นปีเสด็จเสวยราชย์นครจำปาศักดิ์ไปถึง พ.ศ. ๒๒๗๙ (จ.ศ. ๑๐๙๘) ปีฮวยสีนั้นเอกสารบั้งจุ้มหรือตำนานเมืองฉบับวัดโพนกอกก็ไม่ปรากฏเรื่องราวของพระองค์อีกเช่นกัน