การปฏิวัติสยาม พ.ศ. 2475
การเคลื่อนไหวของผู้ประกอบธุรกิจการค้าและการลงทุน

ประวัติศาสตร์เศรษฐกิจการเมืองในส่วนที่เกี่ยวข้องกับการปฎิวัติสยาม มักเน้นบทบาทของ “นายทุนขุนนาง”
คือเจ้าภาษีนายอากร กับ นายทุนนายหน้า คือพวกคอมปราโดร์เป็นสำคัญ โดยได้ละเลยบทบาท ของพวกพ่อค้า ข้าวรุ่นใหม่ และการแข่งขันกันภายในวงการค้าข้าว รวมทั้งมองข้ามความพยายามในการลงทุนอุตสาหกรรมของคนชั้นกลางบางกลุ่มไป จึงมักนำไปสู่ข้อสรุปที่ว่าการปฏิวัติสยาม พ.ศ. 2475 ไม่มีคนชั้นกลางนอกระบบราชการเข้ามาเกี่ยวข้องไม่ว่าโดยทางตรงหรือโดยทางอ้อมแต่อย่างใดเลย
อย่างไรก็ตาม ควรกล่าวไว้เสียก่อนว่าโดยภาพรวมแล้วกิจการค้าที่สำคัญๆ ในประเทศสยามในสมัยนั้นอยู่ในการควบคุมของบริษัทการค้าตะวันตก เช่น บริษัทบอร์เนียว (The Borneo Company) บริษัท อีสต์ เอเซียติก (The East Asiatic Co., Ltd.) บริษัท บอมเบย์ เบอร์มา เทรดดิ้ง (The Bombay Burma Trading Corp.) และบริษัทวินด์เซอร์ (Windsor & Co., Ltd.) เป็นต้น บริษัทการค้าเหล่านี้มีสำนักงานใหญ่อยู่ในต่างประเทศ และตั้งสำนักงานสาขาขึ้นในประเทศสยาม โดยทำธุรกิจการค้าในเกือบทุกประเภทนับตั้งแต่ขายสินค้า การเดินเรือ การธนาคารการประกันภัย โรงสี โรงเลื่อย การสั่งเข้าและการส่งออก ฯลฯ การดำเนินงานใช้ระบบเงินทุนและระบบการจัดการสมัยใหม่ ใช้ระบบคอมปราโดร์ รวมทั้งมีอิทธิพลของ ที่ปรึกษาชาวต่างประเทศซึ่งกำกับงานราชการอยู่ตามกระทรวงกรมต่างๆ ของรัฐบาลสยามหนุนช่วย
แต่สำหรับการค้าข้าวซึ่งเป็นกิจการค้าหลักของประเทศสยาม เป็นกิจการค้าประเภทเดียวซึ่งกลุ่มพ่อค้าจากภายในประเทศได้เข้ามาดำเนินการและประสบความสำเร็จ (ต่างจากการทำป่าไม้หรือเหมืองแร่ ซึ่งบริษัทการค้าระหว่างประเทศเป็น ผู้ดำเนินการอย่างผูกขาด) ปรากฏการณ์นี้พบเห็นได้นับตั้งแต่ทศวรรษ 2450 เป็นต้น มา กล่าวคือ โรงสีซึ่งแต่แรกเป็นของชาวตะวันตกและเป็นของเข้านายได้เปลี่ยนมือมาเป็นของพ่อค้าจีน และกลุ่มพ่อค้าข้าวได้เปลี่ยนจากฝรั่งและพวก "นายทุนขุนนาง"มาเป็นพ่อค้าขาวจีบแท้ๆ ซึ่งยังไม่มีบรดาศักดิ์แต่ประการใดในช่วงต้นทศวรรษ 2470เรื่องนี้อาจอธิบายได้โดยเหตุผลสามประการดังต่อนี้
ประการแรก พ่อค้าจีนมีช่องทางในการซื้อขายข้าวภายในประเทศดีกว่าขาวตะวันตก เนื่องด้วยการซื้อขายข้าวในสมัยนั้นจำเป็นต้องอาศัย "ความไว้เนื้อเชื่อใจ กัน" เป็นสำคัญ คือในสมัยนั้นยังไม่มีการแบ่งประเภทข้าวอย่างชัดเจน การซื้อขายข้าว ต้องทำผ่าน "นายหน้า" และ "คนกลาง" ในระดับท้องถิ่นผู้ซึ่งสามารถรวบรวมข้าวจากชนบทส่งเข้ามาที่โรงสีได้อย่างสมำเสมอ พ่อค้าคนกลางหรือพ่อค้าย่อย ๆ ในระดับชนบทนี้เป็นเหมือนแขนขาของพ่อค้าใหญ่ในเขตกรุงเทพฯ ซึ่งชาวตะวันตกเองและแม้กระทั่งพ่อค้าจีนซึ่งไม่ได้ตั้งรกรากอยู่ในสยามมาก่อนก็ยากที่จะสร้างความสัมพันธ์นเชิงอุปถัมภ์กับพ่อค้าระดับย่อยๆ ในเขตชนบทได้
ประการที่สอง ในระยะนั้นพ่อค้าจีนโดยเฉพาะอย่างยิ่งรุ่นแรก ๆ ซึ่งมีภูมิหลังเป็นเจ้าภาษีนายอากรมีความสัมพันธ์ใกล้ชิดกับชนชั้นสูง คือสามารถเช่าโรงสี ขอกู้ยืมและจำนำทรัพย์สินต่อพระคลังข้างที่ได้ พ่อค้าจีนรุ่นแรกนี้เป็นผู้ปูทางขจัดอิทธิพลทางการค้าของบริษัทการค้าของชาวตะวันตกออกไปจากวงการค้าข้าวก่อน และต่อมาก็ได้สูญเสียบทบาทของผู้นำทางการค้าข้าวให้แก่พ่อค้าจีนรุ่นใหม่ ๆ ซึ่งมีระบบการจัดการและมีช่องทางการค้าในระดับระหว่างประเทศดีกว่าพ่อค้าจีนรุ่นแรก
ประการสุดท้าย ระบบการค้าในช่วงนี้เป็นระบบการค้าสมัยใหม่ มีความ ผันผวนสูงซึ่งพ่อค้ารุ่นใหม่จำเป็นต้องรู้เรื่องการตลาดการค้าระหว่างประเทศ และรู้ข่าวสารทางการค้าเป็นอย่างดี และข้าวจากสยามนั้นเป็นที่น่าสังเกตว่าส่งออกไปที่ตลาดในเอเชียมากกว่ายุโรป พ่อค้าจีนจึงได้เปรียบขุนนางและเจ้านาย รวมทั้งได้เปรียบทวตะวันตก เนื่องด้วยตลาดข้าวของเอเชียนั้นเป็นตลาดข้าวสาร ในขณะที่ชาวดะวันดกสนใจข้าวกล้องเป็นหลัก อีกทั้งเทคโนโลยีในการสีข้าวในสมัยนั้นก็ไม่ได้มีราคาแพงแต่อย่างใด พ่อค้าจีนสามารถเรียนรู้เทคนิคต่างๆ ได้ไม่ยากนัก จึงสามารถแข่งขันจนมีสถานะเหนือบริษัทการค้าระหว่างประเทศได้
เมื่อระบบเศรษฐกิจสังคมสยามวิวัฒนาการมาจนถึงทศวรรษ 2470 พ่อค้าข้าวชาวจีนรุ่นแรก ๆ ซึ่งมีภูมิหลังเป็นเจ้าภาษีนายอากร เช่น พระยาโชฎีกราชเศรษฐี (มิ้นเลาหะเศรษฐี) พระโสภณเพ็ชรรัตน์ (บริษัทกิมเซ่งหลี) พระพิบูลย์พัฒนากร (เช่งที่) และหลวงจิตรจำนงค์วานิช (หลีเต็กออ) เป็นต้น ล้วนแล้วแต่ขาดทุนและได้เลิกกิจการ ค้าข้าวรวมทั้งกิจการอื่น ๆ ไปจนเกือบหมดสิ้น ปรากฏการณ์นี้ได้สร้างความหวันวิตกให้เกิดขึ้นโดยทั่วไป และการล้มละลายของพระโสภณเพืชรรัตน์ในตันทศวรรม 2470 นั้นเป็นตัวอย่างอันสำคัญ ซึ่งทำให้เกิดมีความรู้สึกว่ากำลังมีวิกฤตใน "เส้นเลือดใหญ่ของสยาม" (ศราภัยพิพัฒ 2512 ก, 58-59) และความหวาดวิตกนีได้กลายมาเป็นแรงผลักที่สั้นสะเทือนความรู้สึกนึกคิดของผู้มีการศึกษาชาวสยามในทางหนึ่งอย่างไรก็ดี ในสภาพการณ์ความเป็นจริงนั้น สถานการณ์ทางเศรษฐกิจการ ค้าข้าวของสยามนั้นกำลังกระเตืองขึ้นมากกว่าทรุดตัวสง และเป็นการกระเดืองขึ้นโดย มีการเปลี่ยนกลุ่มผู้นำในทางเศรษฐกิจใหม่ นั้นคือการขึ้นมามีบทบาทของตระกูลหวังหลี
ตระกูลล่ำซำ ตระกูลมูลสูข ตระกูลมูลกุล และตระกูลเอี่ยมสุรี ซึ่งรวมกันแล้วสามารถควบคุมการค้าข้าวได้ถึงครึ่งหนึ่งของการค้าข้าวของประเทศสยาม (Suchiro 1989,
117)