การล่มสลายของสหภาพโซเวียต

| --- | --- |
ส่วนหนึ่งของสงครามเย็นและการปฏิวัติ ค.ศ. 1989
รถถังที่จัตุรัสแดงระหว่างความพยายามรัฐประหารในสหภาพโซเวียต พ.ศ. 2534
ชื่อพื้นเมือง:  Распад СССР หรือ Развал СССР
วันที่: 16 พฤศจิกายน ค.ศ. 1988 – 26 ธันวาคม ค.ศ. 1991 (1988-11-16 – 1991-12-26)
ที่ตั้ง:  สหภาพโซเวียต: → รัสเซีย  →→ ยูเครน  → ลิทัวเนีย  → เอสโตเนีย  → ลัตเวีย  → จอร์เจีย  →→ มอลโดวา  สาธารณรัฐอื่น: → อาเซอร์ไบจาน  → อุซเบกิสถาน  → เบลารุส  → เติร์กเมนิสถาน  → อาร์มีเนีย  → ทาจิกิสถาน  → คาซัคสถาน  → คีร์กิสถาน    สาธารณรัฐปกครองตนเอง: → นาคีชีวัน  → กาเกาเซีย  → ตาตาร์สถาน  → ทรานส์นีสเตรีย  → เชชเนีย  → ไครเมีย  → นากอร์โน-คาราบัค  
ผู้เข้าร่วม: ประเทศในสหภาพโซเวียต รัฐบาลโซเวียต รัฐบาลสาธารณรัฐโซเวียต รัฐบาลสาธารณรัฐปกครองตนเอง ฝ่ายค้านที่มีอุดมการณ์ชาตินิยม เสรีนิยม และการเมืองฝ่ายซ้าย
ผล: สหภาพโซเวียตล่มสลายเป็นสาธารณรัฐอิสระ 15 แห่งและก่อตั้งเครือรัฐเอกราช ขบวนการแบ่งแยกดินแดนบางส่วนในอดีตสาธารณรัฐปกครองตนเองประสบความสำเร็จ โดยส่วนใหญ่ล้มเหลวในด้านการสู้รบหรือยอมเข้าร่วมใหม่โดยดี เกิดความขัดแย้งทางทหารและการปะทะกันทางชาติพันธุ์จำนวนมากในระหว่างและหลังการล่มสลาย ก่อให้เกิดปัญหาด้านมนุษยธรรมและทำให้เกิดการผู้พลัดถิ่นภายใน สาธารณรัฐเปลี่ยนระบอบการปกครองเป็นระบบหลายพรรคที่มีประธานาธิบดีหรือกึ่งประธานาธิบดี สาธารณรัฐเปลี่ยนไปใช้ระบบเศรษฐกิจแบบตลาดทุนนิยม เกิดโซนรูเบิลในรัฐใหม่ส่วนใหญ่ใน ค.ศ. 1992–94 ปัญหาการสูญเสียมูลค่าเงินจากการออมในอดีตพลเมืองโซเวียต การฉ้อฉลแบบพอนซีของ MMM (ไม่มีส่วนเกี่ยวข้องกับรัฐบาลโซเวียต) กองทัพสหภาพถูกแบ่งใน ค.ศ. 1992 ถึง 1993 การแบ่งและการเจรจาของกองเรือทะเลดำในการย้ายที่ตั้งระหว่างรัสเซียกับยูเครนใน ค.ศ. 1997 ถึง 2017 การย้ายกองทัพโซเวียตออกจากเยอรมนีตะวันออกและส่วนอื่นของยุโรปกลาง ปัญหาด้านสังคมและยาสำหรับทหารผ่านศึกในสงครามโซเวียต–อัฟกานิสถาน การปกครองแบบพรรคเดียวของพรรคคอมมิวนิสต์แห่งสหภาพโซเวียตสิ้นสุดลง ประเทศเติร์กเมนิสถานประกาศเป็นกลาง
การล่มสลายของสหภาพโซเวียต (พ.ศ. 2531–2534) เป็นกระบวนการของการสลายตัวภายในประเทศของสหภาพโซเวียต ซึ่งเริ่มต้นด้วยความไม่สงบที่เพิ่มมากขึ้นในสาธารณรัฐต่าง ๆ ซึ่งพัฒนาไปสู่ความขัดแย้งทางการเมืองและนิติบัญญัติอย่างต่อเนื่องระหว่างสาธารณรัฐต่าง ๆ กับรัฐบาลกลาง และสิ้นสุดลงเมื่อผู้นำของสามสาธารณรัฐหลัก (สหพันธ์สาธารณรัฐสังคมนิยมโซเวียตรัสเซีย สาธารณรัฐสังคมนิยมโซเวียตยูเครน และสาธารณรัฐสังคมนิยมโซเวียตเบียโลรัสเซีย) ได้ประกาศว่าสหภาพสิ้นสุดการดำรงอยู่ ร่วมกับอีกสิบเอ็ดสาธารณรัฐในเวลาต่อมา ส่งผลให้ประธานาธิบดี มีฮาอิล กอร์บาชอฟ ต้องลาออกและส่วนที่เหลืออยู่ของรัฐสภาโซเวียตได้ยอมรับสิ่งที่เกิดขึ้นอย่างเป็นทางการ
ความล้มเหลวของการก่อรัฐประหารเดือนสิงหาคม พ.ศ. 2534 เมื่อรัฐบาลโซเวียตและชนชั้นนำทางทหารได้พยายามที่จะโค่นล้มกอร์บาชอฟและหยุดยั้ง "การเดินสวนสนามแห่งอำนาจอธิปไตย" ทำให้รัฐบาลในกรุงมอสโกสูญเสียอิทธิพลส่วนใหญ่ และสาธารณรัฐหลายแห่งต่างประกาศเอกราชในวันและเดือนต่อมา การแยกตัวของรัฐบอลติก (ซึ่งเป็นรัฐกลุ่มแรกที่ประกาศอำนาจอธิปไตยและต่อมาประกาศเอกราชอย่างเต็มรูปแบบ) ได้รับการรับรองในเดือนกันยายน พ.ศ. 2534 ข้อตกลงเบโลเวจได้รับการลงนามเมื่อวันที่ 8 ธันวาคม โดยประธานาธิบดี โบริส เยลต์ซิน แห่งรัสเซีย ประธานาธิบดี แลออนิด เกราชุก แห่งยูเครน และ Stanislav สตานิสลาฟ ชูชเควิช ผู้นำแห่งเบลารุส โดยได้รับรองเอกราชของกันและกันและก่อตั้งเครือรัฐเอกราช สาธารณรัฐที่เหลือยกเว้นจอร์เจียได้เข้าร่วมเครือรัฐเอกราชเมื่อวันที่ 21 ธันวาคม โดยลงนามในพิธีสารอัลมา-อาตา
เมื่อวันที่ 25 ธันวาคม ประธานาธิบดีมีฮาอิล กอร์บาชอฟ ได้ลาออก พร้อมกับประกาศว่าตำแหน่งของเขาได้จบสิ้นแล้ว และได้ส่งมอบอำนาจ (ซึ่งรวมถึงการควบคุมด้วยรหัสการยิงหัวรบนิวเคลียร์) แก่เยลต์ซิน เมื่อตอนเย็นของวันนั้นในเวลา 19:32 น. ธงชาติโซเวียตได้ถูกชักธงลงจากเครมลินเป็นครั้งสุดท้ายและถูกแทนที่ด้วยธงชาติรัสเซีย ในวันรุ่งขึ้น คำประกาศ 142-เอช ของสภาสูงของรัฐสภาโซเวียตได้รับรองเอกราชและการปกครองตนเองของสาธารณรัฐโซเวียตต่าง ๆ และยุบเลิกสหภาพอย่างเป็นทางการทั้งการปฏิวัติเมื่อ พ.ศ. 2532 ในกลุ่มตะวันออกและการล่มสลายของสหภาพโซเวียตถือเป็นการยุติสงครามเย็น
ในผลพวงของสงครามเย็น อดีตสาธารณรัฐโซเวียตหลายรัฐยังคงรักษาความสัมพันธ์ใกล้ชิดกับรัสเซียและจัดตั้งองค์กรพหุภาคีต่าง ๆ เช่น เครือรัฐเอกราช ประชาคมเศรษฐกิจยูเรเชีย รัฐสหภาพ สหภาพศุลกากรยูเรเชีย และสหภาพเศรษฐกิจยูเรเชีย เพื่อความร่วมมือทางเศรษฐกิจและการทหาร ในทางกลับกัน รัฐบอลติกและอดีตประเทศกลุ่มตะวันออกได้เข้าร่วมกับเนโทและสหภาพยุโรป ในขณะที่จอร์เจียและยูเครนได้ปลีกตัวจากรัสเซียและแสดงความสนใจที่จะตามไปในเส้นทางเดียวกัน