อำเภอบัวใหญ่
ประวัติศาสตร์

พื้นที่อำเภอบัวใหญ่เดิม  มีประวัติศาสตร์ความเป็นมายาวนาน  จากหลักฐานทางโบราณสถานและโบราณวัตถุที่พบกระจัดกระจายอยู่ในเขตพื้นที่เป็นจำนวนมาก อาทิ บ่อไก่แก้วปรางค์ บ้านสีดา  ที่อำเภอสีดา  ปราสาทนางรำ  ที่อำเภอประทาย  ปรางค์กู่ที่บ้านกู่  ต.ดอนตะหนิน  เครื่องภาชนะดินเผาพบที่บริเวณบ้านบัวใหญ่  กำไรสำลิดและไหหินพบที่บริเวณบ้านจาน  เสมาหินทรายที่บ้านเสมาใหญ่    เทวรูปสำริดที่ขุดพบจากพื้นที่หลายแห่ง  ภาชนะดินเผาบรรจุกระดูก  ฝังเรียงรายทับซ้อนลงไปเป็นชั้น ๆ เป็นจำนวนมาก  ซึ่งเคยขุดพบที่บ้านหนองไอ้แหนบ  บ้านหญ้าคา  และหลังสุดขุดพบไหหรือหม้อดินเผาที่บรรจุกระดูกเป็นจำนวนมากที่เนินดินท้ายหมู่บ้านกระเบื้อง  เมื่อ  พ.ศ. 2545 ซึ่งมีภาชนะบรรจุกระดูกนับพันไห  เจ้าหน้าที่ที่ดำเนินการขาดของทางราชการ  ให้ข้อมูลเบื้องต้นว่าน่าจะมีอายุราว  1,500  ปี  เป็นประเพณีฝังศพครั้งที่สอง  โดยครั้งแรกจะนำศพไปฝังก่อน  ภายหลังจะทำการขุดศพมาทำพิธีกรรมอีกครั้งหนึ่ง  แล้วจึงนำโครงกระดูกบรรจุลงหม้อดินเผาฝังบรรจุในสุสาน  หลักฐานทั้งหลายเหล่านี้ทำให้น่าเชื่อว่าพื้นที่อำเภอบัวใหญ่เป็นที่ตั้งถิ่นฐานอยู่อาศัยของมนุษย์มาตั้งแต่ยุคก่อนประวัติศาสตร์  มีอายุไม่น้อยกว่า  4,000 ปีมาแล้ว  ร่องรอยทางประวัติศาสตร์เหล่านี้คือแหล่งความรู้ที่ทำให้ประชาชนอำเภอบัวใหญ่ในปัจจุบันสืบสานรับวัฒนธรรมเหล่านั้น  มาเป็นขนบธรรมเนียมประเพณีถ่ายทอดมาจนถึงยุคปัจจุบัน
ในยุครัตนโกสินทร์  รัชกาลที่  3 ราว  พ.ศ. 2390 ในสมัยพระกำแหงสงคราม(แก้ว) เป็นเจ้าเมืองนครราชสีมา  ได้ตั้งด่านเพื่อระวังศัตรูตรวจตรารักษาความสงบ  และทำหน้าที่เก็บส่วยสาอากร  (ภาษี)  มีด่านทองหลาง  ด่านชวน  ด่านจาก  ด่านกระโทก  ด่านขุนทด  โดยเฉพาะ  “ด่านนอก”  เป็นด่านนอกสุดของเมืองนครราชสีมา  เพื่อดูแลเขตชายเมือง  “ด่านนอก”  ซึ่งเป็นด่านสุดท้ายที่อยู่ในเขตพระราชอาณาจักร  ส่วนหัวเมืองอื่น ๆ ถัดขึ้นไปทางเหนือนั้นถือเป็นเมืองประเทศราชขึ้นต่อนครเวียงจันทน์
ที่ทำการของ  “ด่านนอก”  ตั้งอยู่ที่บ้านทองหลางใหญ่  บนเนินดินริมห้วยกระเบื้อง  หลักด่านด้านเหนือสุดของด่านนอก  อยู่ที่ริมห้วยเอก  ที่หมู่บ้านหลักด่าน
พ.ศ. 2417 เกิดศึกฮ่อเข้ามารุกรานเมืองหนองคาย  ทุกหัวเมืองระดมกำลังป้องกันเขตเมืองของตน  เมืองนครราชสีมาได้ส่ง  “ขุนณรงค์”  คุมกำลังพลจาก “ด่านชวน” มารักษาการณ์ที่  “ด่านนอก” นับเป็นนายด่านคนสุดท้าย
ราว  พ.ศ. 2429 มีการปรับปรุงระบบราชการ  “ด่านนอก”  ได้ยกฐานะขึ้นเป็น  “แขวงด่านนอก”  และย้ายสถานที่ทำการแขวงมาอยู่ที่บ้านทองหลางน้อย  แขวงมีฐานะเช่นเดียวกับอำเภอ
พ.ศ. 2440 หรือ  ร.ศ. 116 ทางการได้ประกาศใช้  พ.ร.บ.ลักษณะปกครองท้องที่  ร.ศ. 116 แขวงด่านนอกได้รับการยกฐานะขึ้นเป็นอำเภอ  ชื่ออำเภอ  “นอก”  ขณะนั้นมณฑลนครราชสีมา  มี  10 อำเภอ แต่ที่ทำการยังใช้ที่บ้านทองหลางน้อยเช่นเดิม
พ.ศ.  2448 ขุนพลราษฎรบำรุง  เป็นนายอำเภอ  ได้ยายที่ทำการอำเภอจากบ้านทองหลางน้อยมาตั้งที่ริมบึงบัวใหญ่  (บริเวณที่เป็นที่ตั้งสำนักงานขนส่งจังหวัดนครราชสีมา สาขาอำเภอบัวใหญ่ ในขณะนี้) เพราะมีชัยภูมิที่เหมาะสมมีเส้นทางหลวง  (ทางเกวียน)สายนครราชสีมาไปยังมณฑลอุดรตัดผ่าน  และมีโรงโทรศัพท์สำหรับการติดต่อราชการตามแนวเส้นทางหลวง  แต่ยังคงใช้ชื่อ  “อำเภอนอก”  อยู่  สมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพ  ทรงเล่าเรื่องเที่ยวในที่ต่าง ๆ คราวตรวจราชการ  ที่มลฑลนครราชสีมา – มณฑลอุดร – มลฑลร้อยเอ็ด  ความว่า
“ที่บ้านบัวใหญ่นี้  เพิ่งย้ายที่ว่าการอำเภอนอก  จากตำบลทองหลางใหญ่  มาตั้งใหม่เมื่อเดือนเมษายน  ศก  125 นี้เอง  เพราะที่นี่เป็นย่านกลางในการไปมาระหว่างที่ต่าง ๆ และใกล้ทางหลวง  ซึ่งเดินทางไปมณฑลอุดร  ที่ว่าการอำเภอที่ตั้งใหม่อยู่บนเนินสูง  เป็นทำเลเหมาะดี  เวลานี้มีหมู่บ้านอยู่  3 หมู่บ้าน  ราษฎร  500 คน  มีร้านขายของคืออ้อยเป็นต้น  อยู่  4 – 5 แห่ง  แล้วต่อไปราษฎรจะยกมาอยู่อีกมาก
การหาเลี้ยงชีพของราษฎรในอำเภอนี้  ส่วนที่ทำกินและซื้อ – ขายกันเองในหมู่บ้าน  คือทำนา  ทำไร่  ทำไร่ฝ้าย  ทำไหม  การที่ทำหำหรับขายไปที่อื่น  คือ  หีบอ้อย  ทำน้ำอ้อย  หม้อ  ผสมโค  และเลี้ยงสุกรเป็นมากกว่าอย่างอื่น  จำนวนราษฎรทั้งอำเภอนี้  20,000 คน"
นับเป็นเอกสารชิ้นสำคัญทำให้เห็นภาพของอำเภอบัวใหญ่เมื่อร้อยปีก่อน
พ.ศ. 2455 เปลี่ยนชื่อ  จากอำเภอ  “นอก”  เป็นอำเภอ  “บัวใหญ่”  ตามชื่อหมู่บ้าน  และบึงบัวใหญ่
พ.ศ. 2481 นายอำเภอขุนวัฒน์วิจารณ์  ดำริจะย้ายที่ว่าการอำเภอมายังตลาดเพ็ดเฟื้อย  เพราะตลาดเพ็ดเฟื้อยเจริญเติบโตขึ้นอย่างรวดเร็วกลายเป็นชุมชนการค้า  เพราะเป็นที่ตั้งของสถานีรถไฟบัวใหญ่และมีทางหลวงแผ่นดินเชื่อมไปจังหวัดชัยภูมิ  เป็นแหล่งรวมผลิตผลทางการเกษตร  เพื่อส่งเข้าไปยังตลาดเมืองนครราชสีมา  และไปยังกรุงเทพมหานคร  มีโรงสีไฟขนาดใหญ่เกิดขึ้น  มีฉางข้าวขนาดใหญ่ของแม่ริ้ว  แม่ฉ่ำ  ตั้งอยู่ย่านสถานีรถไฟเพื่อรับซื้อข้าวเปลือกส่งลำเลียงเข้ากรุงเทพฯ  ผลิตผลทางการเกษตรอื่น ๆ จากชัยภูมิ  จัตุรัส  ภูเขียว  พุทไธสง  หลั่งไหลเข้ามาสู่บัวใหญ่  พ่อค้าและเกษตรกรที่นำผลผลิตมาขายที่บัวใหญ่  จะซื้อสินค้าอุปโภคบริโภคกลับคืนไป  ทำให้มีร้านขายส่งสินค้าอุปโภคบริโภคเกิดขึ้นมากมาย  พ่อค้าชาวบัวใหญ่ได้รวบรวมทุนเพื่อจัดซื้อที่ดินยกให้ทางราชการ  จำนวน  34  ไร่  แต่ได้ทำการย้ายเพียงสถานีตำรวจ  พร้อมบ้านพักตำรวจ  4  หลัง  และสุขศาลา  1  หลัง  มาก่อสร้างบนที่ดินแปลงดังกล่าว  ส่วนที่ว่าการอำเภอยังขาดงบประมาณ  จึงชะงักไปหลังจากนายอำเภอขุนวัฒน์วิจารณ์  ย้ายไปดำรงตำแหน่งนายอำเภอเมืองนครราชสีมา
วันที่   1   มีนาคม   2481   แยกพื้นที่ตำบลเมืองคง  ตำบลวังโพธิ์  และตำบลตาจั่น  อำเภอบัวใหญ่   มาตั้งเป็น กิ่งอำเภอคง  ขึ้นกับอำเภอบัวใหญ่
พ.ศ. 2490 ได้ยกฐานะกิ่งอำเภอคงเป็น  “อำเภอคง”
พ.ศ. 2491 นายวิชัย  หทยะวัฒน์  เป็นนายอำเภอ  ได้ตัดสินใจสานต่อโครงการย้ายที่ว่าการอำเภอตามคำเรียกร้องของประชาชน  โดยทำเรื่องขอรับความเห็นชอบจากกระทรวงมหาดไทย
วันที่  30   มิถุนายน  2493 ลงมือก่อสร้างที่ว่าการอำเภอแห่งใหม่บนที่ดินที่ได้รับบริจาคตามแบบกรมโยธาธิการ  ก่อสร้างแล้วเสร็จ  วันที่  21  พฤศจิกายน  2493  โดยใช้ค่าก่อสร้างจากงบประมาณแผ่นดิน  150,000 บาท  และงบบริจาคซึ่งได้รับมาก่อนหน้าและรับบริจาคเพิ่ม  รวมงบประมาณทั้งสิ้น  350,000  บาท
วันที่   25   มกราคม  2494 ได้ย้ายเข้าปฏิบัติงานในที่ว่าการอำเภอหลังใหม่
วันที่ 12 – 14  กุมภาพันธ์  พ.ศ. 2495 ทำพิธีเปิดป้ายที่ว่าการอำเภออย่างเป็นทางการ  และจัดงานเฉลิมฉลอง  3 วัน  3 คืน  โดยขุนวรคุตต์คณารักษ์  ผู้ว่าราชการจังหวัดนครราชสีมาเป็นประธานจัดงาน  และขุนภักดีดำรงฤทธิ์ข้าหลวงตรวจการกระทรวงมหาดไทย  ภาค  3 เป็นประธานพิธีเปิด  ในนามของรัฐมนตรีว่าการกระทรวงมหาดไทย
วันที่   25   กุมภาพันธ์   2496   ได้โอนหมู่  2,3,6,7,9,17  และ  18  (ในขณะนั้น) ของตำบลดอนตะหนิน  อำเภอบัวใหญ่    ไปขึ้นกับตำบลเมืองคง   อำเภอคง  และ  โอนหมู่  8  (ในขณะนั้น) ของตำบลดอนตะหนิน   อำเภอบัวใหญ่    ไปขึ้นกับตำบลตาจั่น    อำเภอคง
ในช่วง พ.ศ.  2498  มีมติคณะรัฐมนตรี  ในรัฐบาลของจอมพล  ป.พิบูลย์สงคราม  ให้ยกฐานะอำเภอบัวใหญ่  เป็นจังหวัดปทุมทอง  โดยรวมอำเภอพุทไธสง  จ.บุรีรัมย์  เข้ามาขึ้นต่อจังหวัดปทุมทองด้วย  เพราะขณะนั้นการเดินทางจากอำเภอพุทไธสง  เข้าไปจังหวัดบุรีรัมย์  ต้องรอนแรมมาขึ้นรถไฟที่สถานีบัวใหญ่  ไปค้างคืนที่เมืองนครราชสีมา  แล้วจึงต่อรถไฟไปบุรีรัมย์  การยกฐานะบัวใหญ่เป็นจังหวัดในครั้งนั้น  โดยการผลักดันของ  นายเลื่อน  พงษ์โสภณ  ส.ส.  จังหวัดนครราชสีมา  ซึ่งดำรงตำแหน่งรัฐมนตรีอยู่ในรัฐบาลของจอมพล  ป.พิบูลย์สงคราม  แต่การตั้งจังหวัดในขณะนั้น  ต้องใช้งบประมาณถึง  500  ล้านบาท  เนื่องจากยังขาดงบประมาณส่วนนี้  จึงได้ชะลอไว้ก่อน  เรื่องนี้จบลงพร้อมกับรัฐบาลของจอมพล  ป.หลังถูกรัฐประหารในปี  2500
วันที่  31  สิงหาคม  2498   จัดตั้งสุขาภิบาลบัวใหญ่   ในท้องที่บางส่วนของตำบลบัวใหญ่
วันที่  20  กุมภาพันธ์   2500   จัดตั้งเทศบาลตำบลบัวใหญ่    โดยยกฐานะจากสุขาภิบาลบัวใหญ่
วันที่ 1 มีนาคม 2501 จัดตั้งองค์การบริหารส่วนตำบลประทาย ในท้องที่ตำบลประทาย อำเภอบัวใหญ่
วันที่ 1 ธันวาคม  2501  ตั้งตำบลโนนทองหลาง  แยกออกจากตำบลบัวใหญ่   ตั้งตำบลบึงพะไล  แยกออกจากตำบลแก้งสนามนาง    ตั้งตำบลห้วยยาง  ออกมาจากตำบลด่านช้าง   ตั้งตำบลกระทุ่มราย  แยกออกจากตำบลวังหิน   ตั้งตำบลหนองหว้า   แยกออกจากตำบลบัวลาย  และ  ตั้งตำบลหนองพลวง  แยกออกจากตำบลประทาย
วันที่  1  มกราคม  2504  แยกพื้นที่ตำบลประทาย  ตำบลโนนเพชร  ตำบลวังหิน  ตำบลโนนตาเถร  ตำบลกระทุ่มราย  และตำบลหนองพลวง  อำเภอบัวใหญ่   มาตั้งเป็น กิ่งอำเภอประทาย  ขึ้นกับอำเภอบัวใหญ่
วันที่  15   มิถุนายน  2504  ตั้งตำบลสีดา  และ  ตำบลโพนทอง  แยกออกจากตำบลกุดจอก
วันที่ 19 กุมภาพันธ์ 2506 ยุบองค์การบริหารส่วนตำบลประทาย กิ่งอำเภอประทาย อำเภอบัวใหญ่ จังหวัดนครราชสีมา และจัดตั้งสุขาภิบาลประทาย ในท้องที่บางส่วนของตำบลประทาย
วันที่  17   กรกฎาคม   2506   ยกฐานะกิ่งอำเภอประทาย อำเภอบัวใหญ่ เป็น อำเภอประทาย
วันที่   20   พฤศจิกายน   2507   จัดตั้งสุขาภิบาลหนองบัวลาย   ในท้องที่บางส่วนของตำบลบัวลาย
วันที่   15  กันยายน   2515   ตั้งตำบลหนองบัวสะอาด  แยกออกจากตำบลห้วยยาง
วันที่  16  กันยายน  2517   ตั้งตำบลเสมาใหญ่  แยกออกจากตำบลดอนตะหนิน
วันที่  28   กันยายน  2519   ตั้งตำบลโนนจาน  แยกตำบลตำบลบัวลาย   และ  ตั้งตำบลสีสุก  แยกออกจากตำบลบึงพะไล
วันที่   1   กันยายน  2521   ตั้งตำบลสามเมือง  แยกออกจากตำบลกุดจอก
วันที่  1   สิงหาคม   2522   ตั้งตำบลโนนสำราญ  แยกออกจากตำบลแก้งสนามนาง  และ  ตั้งตำบลขุนทอง  แยกออกจากตำบลด่านช้าง
วันที่   6  กันยายน   2528  ตั้งตำบลหนองตาดใหญ่  แยกออกจากตำบลสีดา
วันที่  7   มกราคม  2529  ได้แยกพื้นที่ตำบลแก้งสนามนาง ตำบลโนนสำราญ ตำบลบึงพะไล และตำบลสีสุก มาตั้งเป็น กิ่งอำเภอแก้งสนามนาง ขึ้นกับอำเภอบัวใหญ่
วันที่  6   กรกฎาคม  2530   ตั้งตำบลเมืองพะไล   แยกออกจากตำบลหนองหว้า
วันที่  13  มิถุนายน  2532   จัดตั้งสุขาภิบาลสีดา ในท้องที่บางส่วนของตำบลสีดา ตำบลสามเมือง และตำบลโพนทอง
วันที่  1   กรกฎาคม  2533   ตั้งตำบลโนนประดู่  แยกออกจากตำบลโพนทอง
วันที่  4  พฤศจิกายน  2536   ยกฐานะกิ่งอำเภอแก้งสนามนาง อำเภอบัวใหญ่ เป็น อำเภอแก้งสนามนาง
วันที่  15  พฤศจิกายน  2536    ตั้งตำบลหนองแจ้งใหญ่   แยกออกจากตำบลบัวใหญ่   ตำบลหนองบัวสะอาด  และตำบลโนนทองหลาง
วันที่   1   กรกฎาคม   2540   ได้แยกพื้นที่ตำบลเมืองพะไล  ตำบลโนนจาน  ตำบลบัวลาย  และตำบลหนองหว้า   มาตั้งเป็น กิ่งอำเภอบัวลาย   ขึ้นกับอำเภอบัวใหญ่  พร้อมกับโอนสุขาภิบาลหนองบัวลาย  มาขึ้นกับ  กิ่งอำเภอบัวลาย   และ  ได้แยกพื้นที่ตำบลสีดา  ตำบลโพนทอง  ตำบลโนนประดู่  ตำบลสามเมือง  และตำบลหนองตาดใหญ่   มาตั้งเป็น  กิ่งอำเภอสีดา   ขึ้นกับอำเภอบัวใหญ่  พร้อมกับโอนสุขาภิบาลสีดา  มาขึ้นอยู่กับกิ่งอำเภอสีดา
วันที่ 25 พฤษภาคม 2542 ยกฐานะสุขาภิบาลหนองบัวลาย และสุขาภิบาลสีดา เป็นเทศบาลตำบลหนองบัวลาย และเทศบาลตำบลสีดา ตามลำดับ
วันที่  13  กุมภาพันธ์   2547   ยกฐานะจากเทศบาลตำบลบัวใหญ่   เป็น  เทศบาลเมืองบัวใหญ่
วันที่  8   กันยายน  2550   ยกฐานะกิ่งอำเภอสีดา อำเภอบัวใหญ่ เป็น อำเภอสีดา และกิ่งอำเภอบัวลาย อำเภอบัวใหญ่ เป็น  อำเภอบัวลาย
เนื่องจากความกว้างใหญ่ของเขตการปกครองและความเจริญก้าวหน้าทางด้านเศรษฐกิจทำให้อำเภอบัวใหญ่ได้ขยายตัวอย่างรวดเร็ว  และได้แบ่งแยกเขตการปกครองออกเรื่อยมาตั้งแต่  พ.ศ. 2480 จนถึงปัจจุบัน  อำเภอบัวใหญ่ได้แยกเขตการปกครองออกเป็น  7  อำเภอ  (คง  บ้านเหลื่อม  ประทาย  โนนแดง  แก้งสนามนาง  บัวลาย และ  สีดา) ซึ่งเคยมีพื้นที่กว่า  2,000 ตารางกิโลเมตร  ปัจจุบันคงเหลือพื้นที่เพียง  548 ตารางกิโลเมตร