อำเภอพยัคฆภูมิพิสัย
ประวัติ

อำเภอพยัคฆภูมิพิสัยเดิมมีฐานะเป็น เมืองพยัคฆภูมิพิสัย ตั้งขึ้นเมื่อปี พ.ศ. 2422 โดยพระศรีสุวรรณวงษา (ท้าวเทศ) เจ้าเมืองคนแรก เป็นเมืองขึ้น เมืองสุวรรณภูมิ นำไพร่พลช้าง ม้า เสบียง อาหาร และยุทธปัจจัยไปตั้งที่ทำการเมืองครั้งแรกที่บ้านนาข่า เขตตำบลนาข่า อำเภอวาปีปทุมในปัจจุบัน ( เดิม เป็นแนวเขตเมืองสุวรรณภูมิ และเมืองร้อยเอ็ด ที่มีการปักปันกัน ในปี พ.ศ. 2318 ) ครั้นกรมหลวงสรรพสิทธิประสงค์ ข้าหลวงต่างพระองค์มณฑลลาวกาว (อุบลราชธานี) ทรงออกตรวจราชการที่เมืองวาปีปทุม ได้รับเรื่องร้องเรียนจากเจ้าเมืองวาปีปทุมว่า เมืองสุวรรณภูมิ ได้ทำการรุกล้ำเขตพื้นที่เมืองวาปีประทุม โดยการตั้งเมืองพยัคฆภูมิพิสัย ที่มี พระศรีสุวรรณวงษา เป็นเจ้าเมืองนั้นได้เข้าไปตั้งที่ทำการเมืองในเขตท้องที่ตน เมื่อสอบสวนแล้วเป็นความจริงจึงรับสั่งให้ย้ายที่ทำการเมืองไปตั้งในเขตท้องที่ของตน ณ บ้านปะหลาน (ตำบลปะหลาน) เขตแขวงเมืองสุวรรณภูมิ (เมืองเอก) ซึ่งมีเขตติดต่อกับบ้านเมืองเสือในเวลานั้น ส่วนชื่อเมืองคงจะถือเอาตามชื่อบ้านเมืองเสือ จึงได้ชื่อว่า "พยัคฆภูมิพิสัย" ซึ่งมาจากรากศัพท์ในภาษาบาลีว่า "พฺยคฺฆ" แปลว่า เสือโคร่ง; "ภูมิ" แปลว่า แผ่นดิน, ที่ดิน; และ "วิสย" แปลว่า ถิ่น, เขต, แดน
โดยมีลำดับสถานที่ตั้งเมือง สร้างเมืองแห่งแรกที่บ้านนาข่า ร.ศ. 98 (พ.ศ. 2422)
แห่งที่ 2 ที่บ้านปะหลาน บริเวณต้นค้างคาว ร.ศ. 112 (พ.ศ. 2436) โดยในปี พ.ศ. 2440 ยุบเมืองพยัคฆภูมิพิสัย เดิม เป็น เมืองขึ้น เมืองสุวรรณภูมิ ให้เป็น อำเภอพยัฆภูมิพิสัย ขึ้นเมืองสุวรรณภูมิต่อระยะหนึ่งจนกระทั่ง ทางการยุบเมืองสุวรรณภูมิ (เมืองเอก เทียบเท่าจังหวัด) เป็น อำเภอสุวรรณภูมิ ในปี พ.ศ. 2451 จึงได้ตัดโอน อำเภอพยัคฆภูมิพิสัย ไปขึ้นจังหวัดมหาสารคาม ส่วนอำเภอสุวรรณภูมิ และอำเภออื่นๆที่เคยเป็นเมืองขึ้นของ เมืองสุวรรณภูมิ ตัดให้ไปขึ้นจังหวัดร้อยเอ็ดทั้งหมด
แห่งที่ 3 ย้ายมาบริเวณต้นโพธิ์ (ศาลหลักเมือง) พ.ศ. 2450 (ร.ศ. 126) สมัยนายอำเภอคนที่ 2 รองอำมาตย์โท หลวงไสยบัณฑิตย์ (ลิ วงศ์กาไสย) (พ.ศ. 2450-2454)
แห่งที่ 4 ย้ายมาบริเวณที่ตั้งที่ว่าการอำเภอพยัคฆภูมิพิสัย ในปัจจุบัน พ.ศ. 2454 สมัยนายอำเภอคนที่ 3 รองอำมาตย์โท หลวงภูมิพยัคฆเขต (ทิม ทิวะวิภาค) (พ.ศ. 2454-2463)
เนื่องจากราว ร.ศ. 116 (พ.ศ. 2440) เมืองพยัคฆภูมิพิสัย ถูกลดฐานะลงเป็นอำเภอ เป็นอำเภอหนึ่งของจังหวัดมหาสารคาม ขึ้นตรงต่อมณฑลร้อยเอ็ด
ดังนั้น เมืองพยัคฆภูมิพิสัย จึงมีเจ้าเมืองเพียงคนเดียวคือ พระศรีสุวรรณวงศา (ร.ศ. 98-116 หรือ พ.ศ. 2422-2440) (ต่อมาคือต้นตระกูล "รัตนวงศะวัต" สืบมาทุกวันนี้) หลังจากนั้นก็เป็นนายอำเภอคนแรก (ร.ศ. 116-126 หรือ พ.ศ. 2440-2450) รับราชการปกครองบ้านเมืองนานถึง 28 ปี (เป็นเจ้าเมือง 18 ปี เป็นนายอำเภอ 10 ปี)
วันที่ 20 มกราคม 2481 โอน หมู่ 2,6,15,18 ตำบลภารแอ่น ไปขึ้น ตำบลปะหลาน
วันที่ 20 มกราคม 2481 โอน หมู่ 2,4,6,7,11,12,13,14,16,17,26 ตำบลดงบัง ไปขึ้น ตำบลภารแอ่น
วันที่ 20 มกราคม 2481 โอน หมู่ 19 ตำบลปะหลาน ไปขึ้น ตำบลเม็กดำ
วันที่ 20 มกราคม 2481 โอน หมู่ 22,25 ตำบลเม็กดำ ไปขึ้น ตำบลดงบัง
วันที่ 20 มกราคม 2481 โอน หมู่ 7,8,19,20 ตำบลภารแอ่น ไปขึ้น ตำบลดงบัง
วันที่ 20 มกราคม 2481 รวม หมู่10,11,12,13,14 ตำบลภารแอ่น กับหมู่ 1 เฉพาะบ้านทัพป่าจิก  หมู่ 6,14,16,19,21,23,25,31,32,33,35,39,40,41 และบ้านนางกี่ ตำบลปะหลาน แล้วจัดตั้งขึ้นเป็น  ตำบลเมืองเตา
วันที่ 20 มกราคม 2481 โอน หมู่ 5,9,11,16,18,19,20,25,28 ตำบลเม็กดำ กับหมู่ 8,9,15,17,18,19,20,31,35,36,38,39,40 ตำบลนาเชือก แล้วจัดตั้งเป็น ตำบลนาภู
วันที่ 8 มีนาคม 2503 โอนตำบลนาเชือก และ ตำบลนาภู หมู่ 10,11,12,13,14.15,16 ไปขึ้นอำเภอบรบือ
วันที่ 6 กรกฏาคม 2504 ตั้งตำบลก้ามปู แยกจากตำบลปะหลาน
วันที่ 24 มกราคม 2506 ตั้งตำบลหนองบัวแก้ว  แยกจากตำบลเมืองเตา
วันที่ 24 มกราคม 2506 ตั้งตำบลขามเรียน แยกจากตำบลเม็กดำ
วันที่ 24 มกราคม 2506 ตั้งตำบลหนองกู่  แยกจากตำบลดงบัง
วันที่ 13 มกราคม 2507 ตั้งตำบลนาสีนวล  แยกจากดำบลภารแอ่น
วันที่ 1 กุมภาพันธ์ 2511  ตั้งตำบลเวียงสะอาด แยกจากตำบลปะหลาน
วันที่ 1 กุมภาพันธ์ 2511 ตั้งตำบลราษฎร์เจริญ แยกจากตำบลหนองบัวแก้ว 4 หมู่บ้าน  และ แยกจากตำบลเมืองเตา 7 หมู่บ้าน
วันที่ 1 กุมภาพันธ์ 2511  ตั้งตำบลแวงดง แยกจากตำบลนาภู 6 หมู่บ้าน และ แยกจากตำบลขามเรียน 5 หมู่บ้าน
วันที่ 2 สิงหาคม 2511 โอนหมู่ 10 ตำบลเมืองเตา ไปขึ้นเป็น หมู่ 12 ตำบลราษฏร์เจริญ
วันที่ 2 สิงหาคม 2511 โอนหมู่ 12 ตำบลปะหลาน ไปขึ้นเป็น หมู่ 14 ตำบลเวียงสะอาด
วันที่ 6 สิงหาคม 2514 โอนบ้านหนองบะหมู่ 7 และบ้านน้ำสร้าง หมู่ 8 ตำบลภารแอ่น ไปขึ้นเป็น หมู่ 12,13 ตำบลนาสีนวล ตามลำดับ
วันที่ 9 สิงหาคม 2515 โอนหมู่ 2,7,8,10,12.13,14 ตำบลบ้านกู่  และ  ตำบลดงบัง ไปขึ้นกิ่งอำเภอนาดูน
วันที่ 29 มิถุนายน 2520 ตั้งตำบลยางสีสุราช โดยโอน จากตำบลนาภู 5 หมู่บ้าน ตำบลแวงดง 1 หมู่บ้าน และตำบลดงเมือง 2 หมู่บ้าน
วันที่ 28 สิงหาคม 2522 ตั้งตำบลลานสะแก  แยกจากตำบลก้ามปู
วันที่ 7 สิงหาคม 2523 ตั้งตำบลเวียงชัย แยกจากตำบลเวียงสะอาด 7 หมู่บ้าน แลก ตำบลก้ามปู 3 หมู่บ้าน
วันที่ 21 กุมภาพันธ์ 2532 ตั้งกิ่งอำเภอยางสีสุราช โดยโอน 6 ตำบลคือ ตำบลยางสีสุราช ตำบลนาภู ตำบลแวงดง ตำบลบ้านกู่ ตำบลดงเมือง และตำบลขามเรียน ขึ้นเป็น กิ่งอำเภอยางสีสุราช อำเภอพยัคภูมิสัย
วันที่ 22 พฤศจิกายน 2532 ตั้งตำบลหนองบัวสันตุ แยกจากตำบลดงเมือง กิ่งอำเภอยางสีสุราช
วันที่ 11 ธันวาคม 2533 โอนหมู่ 1,2,8,9,10,12 ตำบลขามเรียน กิ่งอำเภอยางสีสุราช ไปอยู่ในตำบลเขตเม็กดำ อำเภอพยัคภูมิพิสัย
วันที่ 10 กันยายน 2535 ตั้งตำบลหนองบัว แยกจากตำบลเม็กดำ
วันที่ 25 พฤศจิกายน 2535 ตั้งตำบลราษฏร์พัฒนา แยกจากตำบลราษฏร์เจริญ
วันที่ 2 กันยายน 2536 ตั้งตำบลเมืองเสือ แยกจากตำบลปะหลาน
วันที่ 31 สิงหาคม 2538 ตั้งตำบลภารแอ่น แยกจากตำบลนาสีนวล