อำเภอพนมไพร
ประวัติและตำนานเมืองแสนล้านช้าง > 2.ตำนานและประวัติสมัยเมืองแสนล้านช้าง

ต่อมาเมื่อหัวหน้าชาวข่าได้ถึงแก่กรรม พระครูลูกแก้วจึงตั้งท้าวผุยเป็นหัวหน้าหมู่บ้านแทน ชาวบ้านต่างถิ่นพากันมาพึ่งบุญบารมีของพระครูลูกแก้วจนบ้านแกมีพลเมืองครัวเรือนมากพอที่จะสร้างเป็นเมืองได้ พระครูลูกแก้ว ท้าวผุย ท้าวผาย จึงปรึกษากับชาวบ้านว่าดอนบ้านแกเป็นดอนใหญ่พอที่จะสร้างเป็นบ้านเมืองได้แต่หน้าฝนน้ำชีไหลหลากมาท่วม หน้าแล้งน้ำแห้งจึงควรขุดหนองบึงรอบดอนเอาดินมากลบมาถมให้สูงและถมเป็นรูปจระเข้เพราะเป็นสัตว์ที่มีอำนาจทั้งทางบกและทางน้ำสามารถปรับตัวตามสถานการณ์ พื้นที่ของเมืองจึงเป็นรูปจระเข้นอนคว่ำหันหัวไปทางทิศตะวันตก การถมพื้นที่นี้ทำให้เกิดหนองบึงขึ้นรอบๆ เมืองหลายแห่งคือ
ทิศเหนือ หนองขวัว
ทิศตะวันออก หนองสม
ทิศตะวันตก หนองฮี หนองหว้า หนองหลุบ หนองแนบ
ทิศใต้ หนองโผ่ หนองดินแดง หนองหิน หนองศิลาเลข
กลางเมือง หนองผำหรือสระโชติเสถียร (ปัจจุบันเป็นที่ตั้งสถานีขนส่ง) หนองสระเจ้าปู่ หรือหนองสระขี้ลิง
เมื่อจัดการกับบ้านเมืองเรียบร้อยแล้วพระครูลูกแก้วจึงนำข้าราชบริภารการมีผ้าขาวดอกไม้เงิน  ดอกไม้ทอง  ช้างพลาย  ช้างพัง  จำนวนหนึ่ง  ให้ท้าวผุย  ท้าวผาย  จารย์สมศรี  คุมไพร่พล  ชาวบ้านแกนำไปถวายกษัตริย์เวียงจันทน์และขอเป็นเมืองขึ้น  เจ้านครเวียงจันทน์จึงตั้งบ้านแกเป็นเมืองแสนและให้เรียกเมืองแสนล้านช้าง  หรือล้านช้างตามชื่ออาณาจักรล้านช้างอันมีเวียงจันทน์เป็นเมืองหลวง  ให้ท้าวผุยบซึ่งเป็นเชื้อพระวงศ์ของกษัตริย์เวียงจันทน์เป็นเจ้าเมือง  พระราชทานชื่อว่าพระยาชัยแสนสุริยวงศ์  ให้ท้าวผายเป็นอุปฮาด   จารย์สมศรี  เป็นราชวงศ์
ด้านเมืองยางคะบุรีซึ่งเป็นเมืองของชาวข่ากลุ่มแรกเห็นว่าชาวลาวเมืองแสนไม่ได้ส่งส่วยให้เมืองยางคะบุรีจึงให้ทหารมาทวงส่วย  พระยาชัยแสนสุริยวงศ์ไม่ยินยอม  เกิดรบกันขึ้น  ทัพข่าแพ้ตกอยู่ใต้อำนาจเมืองแสน  เมื่อบ้านเมืองสงบเรียบร้อยพระครูลูกแก้ว  และพระยาชัยแสนสุริยวงศ์  จึงบูรณะปฏิสังขรณ์วัดปะสมัน  และเปลี่ยนชื่อใหม่เป็นวัดโพธิ์  เมื่อสิ้นสมัยพระครูลูกแก้วและพระยาชัยแสนสุริยวงศ์แล้ว  เจ้านครเวียงจันทน์จึงตั้งท้าวผายเป็นเจ้าเมืองสืบแทน  และจัดตั้งบุตรหลานของพระยาชัยแสนสุริยวงศ์เป็นเจ้าเมืองต่อมาอีกหลายชั่วคน ในสมัยนี้นับว่าเป็นสมัยที่บ้านเมืองร่มเย็นเป็นสุข จนต่อมา ปี พ.ศ. 2256 อาณาจักรล้านช้าง แตกออกเป็น 3 ฝ่าย คือ ราชอาณาจักรล้านช้างเวียงจันทน์ ราชอาณาจักรล้านช้างหลวงพระบาง และราชอาณาจักรล้านช้างจำปาศักดิ์ เมืองแสน จึงได้มาขึ้นกับ ราชอาณาจักรล้านช้างจำปาศักดิ์ จนกระทั่ง เจ้าสร้อยศรีสมุทรพุทธางกูร ปฐมกษัตริย์แห่งล้านช้างจำปาศักดิ์ ได้แต่งตั้งเจ้าแก้วมงคล เป็นเจ้าเมืองท่งศรีภูมิ (อำเภอสุวรรณภูมิ จังหวัดร้อยเอ็ด ในปัจจุบัน) โดยแบ่งดินแดนฝั่งแม่น้ำชีด้านตะวันตกให้ เมืองท่งศรีภูมิ ปกครอง เมืองแสนจึงตกอยู่ในเขตอำนาจ ของเมืองท่งศรีภูมิ ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของราชอาณาจักรล้านช้างจำปาศักดิ์ นับตั้งแต่ พ.ศ. 2256 - พ.ศ. 2315
3.สมัยบ้านเมืองแสน
สมัยกรุงธนบุรีของไทย   ราชอาณาจักรเวียงจันทน์และราชอาณาจักรล้านช้างจำปาศักดิ์ สูญเสียอำนาจตกอยู่ในความปกครองของกรุงธนบุรีพลเมืองของเมืองแสนล้านช้างถูกกวาดต้อนไปกับกองทัพของพระเจ้าพระยาจักรี  (พระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช)   พร้อมกับเจ้าเมือง  บ้างก็หลบหนีสงคราม  สภาพของเมืองแสนจึงเป็นเมืองร้าง ขาดการเป็นเมืองขึ้นของเวียงจันทน์ตั้งแต่ ปี พ.ศ. 2256 มาแล้ว  ตั้งแต่นั้นมาเมื่อพระเจ้ากรุงธนบุรีจัดการบ้านเมืองทางเวียงจันทน์และจำปาศักดิ์เรียบร้อยแล้ว  จึงโปรดเกล้าฯให้จัดตั้งเมืองแสนเป็นกองนอกให้เพี่ยมหาเสนากับเพี่ยขุนอาจ  เป็นหัวหน้ากองทำบัญชีทางทหารนำเงินค่ารัชชูปการส่งต่อข้าหลวงต่างพระองค์ผู้สำเร็จราชการเมืองจำปาศักดิ์  ลดฐานะจากบ้านเมืองเรียกว่า บ้านเมืองแสน อยู่เขตเมืองสุวรรณภูมิประเทศราช โดยทั้งนี้เมืองสุวรรณภูมิได้เข้าเป็นขอบขัณฑสีมาของราชอาณาจักรกรุงธนบุรีตั้งแต่ ปี พ.ศ. 2310 ยังผลให้บ้านเมืองแสน ได้เป็นส่วนหนึ่งของกรุงธนบุรีนับแต่นั้น ในระหว่างนี้ได้มีผู้อพยพจากเมืองศรีสะเกษ   มีท้าวแสนเมืองเป็นหัวหน้ากลุ่มได้มาตั้งบ้านเรือนอยู่บริเวณบ้านโปงริมฝั่งแม่น้ำชี  แต่เห็นว่าทำเลไม่เหมาะสม จึงอพยพผู้คนส่วนหนึ่งมาตั้งหลักแหล่งที่บ้านเมืองแสน  ท้าวแสนเมืองในนำพาชาวบ้านพัฒนาบ้านเมืองให้กลับสู่สภาพชุมชนอีกครั้งหนึ่ง  นอกจากนี้ยังมีพระภิกษุอีกรูปหนึ่งเดินทางมาจากเมืองมรุกขนครได้มาเป็นเจ้าอาวาสวัดโพธิ์  พระภิกษุรูปนี้มีความรู้ทางด้านไสยศาสตร์และพระธรรมวินัยอย่างแตกฉาน  สามารถรักษาโรคต่างๆได้ ประชาชนจึงหลั่งไหลมารักษา เมื่อหายขาดแล้วจึงตั้งบ้านเรือนอยู่ที่บ้านเมืองแสน  ทำให้บ้านเมืองแสนมีพลเมืองมากขึ้น ภายหลังปี พ.ศ. 2318 เจ้าสุทนต์มณี ได้เป็นเจ้าเมืองร้อยเอ็ด ดำรงตำแหน่ง เป็น พระขัติยวงษาทนต์ แล้วนั้น การแบ่งปันอาณาเขตของเมืองสุวรรณภูมิกับเมืองร้อยเอ็ด และเมืองจำปาศักดิ์ ได้แบ่งชัดเจนมากขึ้น โดยให้โอนเมืองแสน มาสังกัดเมืองสุวรรณภูมิ อย่างเต็มรูปแบบ นับแต่ ปี พ.ศ. 2318 จนล่วงเข้าสู่กรุงรัตนโกสินทร์
4.สมัยพนมไพรแดนมฤค
เมืองแสน มีผู้สืบทอดเป็นหัวหน้าหมู่บ้านชุมชน ต่อเนื่องนับจากสมัยเมืองแสน โดยเป็น เมืองเล็ก ภายใต้ขอบเขตอำนาจปกครองของเมืองสุวรรณภูมิ ตั้งแต่ปี พ.ศ. 2318 ต่อเนื่อง จนกระทั่ง พ.ศ. 2415  พระยารัตนวงศา  (คำผาย) เจ้าเมืองสุวรรณภูมิถึงแก่กรรม ยังมิได้โปรดเกล้าฯตั้งผู้ใดสืบแทน จนถึง  พ.ศ. 2420  พระยาอำมาตย์ธิบดี (หรุ่น  ศรีเพ็ญ) ไปราชการที่กรุงเทพฯ  ราชวงศ์  (คำสิงห์) น้องชายพระยารัตนวงศา  (คำผาย)  กับหลวงรัตนวงศา  (บุญตา)  ควรแยกให้เป็นอีกเมืองหนึ่งทรงกรุณาโปรดเกล้าฯ  ให้ยกฐานะเป็นบ้านโปงแขวงสุวรรณภูมิ ขึ้นเป็นเมืองมโนไพรแดนมฤค    ต่อมาข้าหลวงต่างพระองค์ผู้สำเร็จราชการเมืองจำปาศักดิ์เห็นว่าเมืองมโนไพรแขวงสุวรรณภูมิใหม่ทรงโปรดเกล้าฯ  ให้เปลี่ยนชื่อใหม่เป็นพนมไพรแดนมฤค  พระราชทานเครื่องยศตามธรรมเนียม ในปรากฏในหลักฐานว่า
….ในปีขาลสัมฤทธิศก  จุลศักดิ์  1240 (พ.ศ. 2421)  โปรดเกล้าฯ  ตั้งหลวงรัตนวงศา (บุญตา)  เป็นพระดำรงฤทธิ์ไกร  เจ้าเมืองพนมไพรแดนมฤค  ยกฐานะบ้านโปงขึ้นเป็นเมืองพระราชทานถาดหมากปากกลีบบัวถมตะทอง  เครื่องในทอง 1  คนโฑทอง  1  กระโถนถม  1   กระบี่บั้งทอง  1  สัปทนปัสตูแดง  1   เสื้อเข้มขาบริ้ว  1  แพรสีทับทิมติดขริบ  1  แพรขาวห่มเพลาะ   1  ผ้าม่วงจีน  1  เป็นเครื่องยศ ….
พระดำรงฤทธิ์ไกร (บุญตา)  ได้พาครอบครัวไปตั้งเมืองพนมไพรแดนมฤคที่บริเวณบ้านเมืองแสน  ห่างจากบ้านโปงประมาณ  300  เส้น  ตั้งท้าวสุวรรณราชเป็นว่าที่อุปฮาด   หลวงราชเป็นเพียเมืองจัน  
หลวงศรีวิเศษเป็นเพียเมืองปาว  ขุนอาจเป็นเพียเมืองขวา  ดูแลราชการเมืองพนมไพนเมืองมฤค
พ.ศ. 2431  พระยารัตนวงศา  (คำสิงห์) เจ้าเมืองสุวรรณภูมิถึงแก่กรรมจึงโปรดเกล้าฯ  ให้พระราชดำรงฤทธิ์ไกร (บุญตา) ไปเป็นข้าหลวงช่วยกำกับ ราชการเมืองสุวรรณภูมิให้ท้าวสุวรรณราชการเป็นเจ้าเมืองพนมไพรแดนมฤค  
เมืองพนมไพรแดนมฤค มีเจ้าเมือง  3  คน  คือ
1. พระดำรงฤทธิไกร  (บุญตา) พ.ศ. 2421  -  2431
2. ท้าวสุวรรณราช (หลวงอุปฮาด) พ.ศ. 2431  -  2444
3. ท้าวโพธิสาร  วงศ์  ณ  รัตน์  พ.ศ. 2444  -  2455
พ.ศ. 2455  ตั้งมณฑลร้อยเอ็ด  ให้เมืองพนมไพรขึ้นกับมณฑลร้อยเอ็ด  จนถึง พ.ศ.  2475  เปลี่ยนแปลงการปกครองยุบมณฑลต่างๆ เมืองพนมไพรเป็นอำเภอพนมไพร  และให้ตัดคำว่าแดนมฤคออกเป็นอำเภอพนมไพรขึ้นกับจังหวัดร้อยเอ็ดจนถึงปัจจุบัน
ตำนานดินแดนช้างเผือก
อำเภอพนมไพรเคยเป็นดินแดนที่ได้ชื่อว่ามีช้างเผือกมาก  จากคำบอกเล่านั้นกล่าวกันว่าอาชีพดั้งเดิมของบรรพบุรุษคือการทำนาและเลี้ยงช้าง  โดยเสร็จจากฤดูการทำนา  ชาวเมืองแสนจะข้ามโขงไปคล้องช้าง  เพื่อนำมาใช้งานซึ่งใช้ทั้งไถ่นาและเป็นพาหนะ    ในการคล้องช้างนั้นเคยคล้องได้ช้างเผือกหลายเชือก  จนกล่าวกันว่าเมืองแสนคือดินแดนช้างเผือก  หรือเมืองแสนล้านช้างเพราะมีช้างมาก  คำบอกเล่าแห่งความเป็นดินแดนช้างเผือกนับเป็นความภาคภูมิใจของชาวอำเภอพนมไพรในปัจจุบันเป็นอย่างยิ่ง  หลักฐานที่กล่าวถึงช้างเผือกของเมืองแสนล้านช้างนั้นมีดังนี้
พ.ศ.  2405  ในเดือน 4  พระรัตนวงศาอุปฮาดราชวงศ์เมืองสุวรรณภูมิ  คล้องได้ช้างพังสีประหลาดช้าง  1   ที่กระแจป่าฉมาตฉะบา  แขวงข่าลัดแด  สูง  3 ศอก  1 คืบ  9  นิ้ว  ฝึกหัดเชื่องราบแล้วเดินช้างมาถึงจันทรเกษมวันเสาร์เดือน 4  ขึ้น 11 ค่ำ  พักช้างอยู่ที่วังจันทรเกษมแล้วเสด็จขึ้นไปสมโภช  3 วัน 3 คืนแล้วเสด็จพระราชดำเนินกลับลงมารับคำสั่งว่า  ช้างนี้จะจัดเอาเป็นช้างโทก็ได้  โปรดให้ปลูกโรงสมโภชหน้าพระที่นั่งสุทไธศวรรค์เหมือนอย่างพระศรีเศวตวิมลวรรณ  และให้ปลูกโรงอยู่ต่อยืนโรงพระเศวตวิมลวรรณอีกหลังหนึ่ง  เจ้าพนักงานได้เร่งรัดกันทำโรงสมโภชและโรงอยู่
ลุศักราช  1225  ปีกุน  เบญจศก  ปีที่ 13  โรงช้างทำแล้วช้างได้ลงแพล่องลงมาถึงวัดเขียน ณ  วันพฤหัสบดีเดือน  5  ขึ้น  15  ค่ำ  ได้เสด็จพระราชดำเนินขึ้นไปรับมาถึงท่าพระ  ครั้น ณ  วันศุกร์ เดือน 5  ขึ้น  15  ค่ำ  ได้แต่งช้างสีประหลาดลงไปรับทุกๆช้าง  แล้วเสด็จไปรับที่ท่าพระด้วย  ตามถนนที่แห่ช้างมานั้นมีราชวัติฉัตรเบญจรงค์ปักรายขึ้นมาถึงโรงสมโภช  ครั้นเวลาบ่ายพระสงฆ์สวดพระพุทธมนต์  มีการมหรสพทำขวัญ 3  วัน  3  คืน  ช้างนั้นถ้าจะประสมสี ๆ  เหลืองเป็นพื้น  เจือแดงเจือฝุ่นน้อย  จารึกนามในท่อนอ้อยว่า  “ พระเศวตสุวรรณภาพรรณ  สรรพางคพิบูลยลักษณ    บรมราชรัตนราชกริณี  ยิ่งอย่างดีศรีพระนคร  สุนทรสุรโสภณมิ่งมงคลคชคุณ  อดุลบกิริยามารยาท  ช้าช้างชาติอุโบสถ  ลักษณะปรากฏพร้อมมูล  บริบูรณบัณฑรนับเนตร  โลมเกศกายฉวีวรรณศรีทองผ่องแผ้ว เป็นกุชรีแก้วกำเนิดพรหมพงศ์ราชบารมี  สมเด็จพระสยามาธิบดีปรเมนทรมหาราชวรวิลาสเลิศฟ้า”    พระราชทานให้ช้างรับต่อพระหัตถ์  เสด็จการสมโภชตั้งชื่อแล้วก็แห่เข้ามาผูกยืนโรงไว้ที่ท่าใหม่  สวดมนต์ทำขวัญ  3  วัน  แล้วพระราชทานเสื้อผ้าเครื่องอุปโภคบริโภคให้พระรัตนวงศาและหมอควานกับเงิน  10  ชั่ง (ส.พลายน้อย . 2515: 423-424) 
พ.ศ. 2414  ชาวเมืองแสนได้ไปต่อช้างที่ชะมาดชะบาบ้านพอกข่าระแด  แขวงจำปาศักดิ์คล้องได้ช้างพลายสีประหลาด  สูง  3  ศอกเศษ เพีนยมหาเสเนาและเพียขุนอาจหัวหน้ากองจึงมีใบไปบออกพระรัตนวงศา (คำผาย)  เจ้าเมืองสุวรรณภูมิ  พระรัตนวงศา (คำผาย) จึงมีใบไปบอกกรุงเทพฯต่อ   จึงโปรดเกล้าฯ  ให้รพยาเหมสมหารเจ้าเมืองราชสีมา  มาตรวจดูเห็นถูกต้องตาราคชศาสตร์จึงโปรดเกล้าฯ  ให้รับช้างไว้  มีมหากรรมสมโภชขึ้นระวางขนานนามว่าพระเศวตสุวรรณาภาพรรณ (ปรากฏนามช้างเผือก และแสดงหลักฐานการถวาย โดย พระรัตนวงษาเจ้าเมืองสุวรรณภูมิ ณ วัดพระศรีรัตนศาสดาราม พระบรมมหาราชวัง)  ตั้งให้หมอช้างเป็นขุนเศวตสารศรี (ต้นตระกูลจันทร์พิทักษ์)  บริเวณที่นำช้างมาเลี้ยงไว้รอคำสั่งจากเมืองสุวรรณภูมินั้น  คือบริเวณวัดป่าอัมพวัน  หรือวัดประชาธรรมรักษ์  บริเวณโนนที่เลี้ยงช้างเผือกมีชื่อเรยกว่า  โนนช้างเผือก  หรือคุ้มโนนศิลาเลข  หมู่ที่  3  ตำบลพนมไพร  ในปัจจุบัน  (แก้ว  ทิพย์อาสน์2523: 26-27 พิสมัย   
เติม วิภาคพจนกิจ. 2530: 196-197)