สมเด็จพระเจ้าสร้อยศรีสมุทรพุทธางกูร
สถาปนาราชอาณาจักรจำปาศักดิ์ > กรณียกิจด้านการพระศาสนา ประเพณี และเศรษฐกิจ

๑. สร้างวัดแห่งแรกของรัชกาล เมื่อสมเด็จพระเจ้าสร้อยศรีสมุทรพุทธางกูรจัดแจงแต่งราชการบ้านเมืองเสร็จแล้วทรงสร้างอารามแห่งหนึ่งขึ้นใหม่ ครั้นเสร็จบริบูรณ์จึงอาราธนาพระครูโพนเสม็ดกับพระสงฆ์อันดับมาประจำอยู่เรียกว่าวัดหลวงใหม่ส่วนวัดที่พระครูเคยอยู่แต่เดิมนั้นเรียกว่าวัดหลวงเก่าสืบมา โดยพงษาวดารหัวเมืองมณฑลอิสาณฉบับหม่อมอมรวงษ์วิจิตร (ม.ร.ว.ปฐม คเนจร) ระบุว่า "...จากนั้นโปรดให้สร้างอารามขึ้นใหม่ในเมืองวัดหนึ่งเรียกว่าวัดหลวงใหม่ซึ่งปรากฎสืบมาแล้วอาราธนาพระครูโพนเสม็ดกับอันดับสงฆ์มาอยู่ที่วัดนี้..."
๒. การบุญการกุศลประจำเดือน ครั้นเดือน ๑๑ ทรงประกอบพระราชพิธีตามธรรมเนียมกษัตริย์คือแรมค่ำ ๑ เป็นวันปวารณาทำบุญให้ทาน แรม ๒ ค่ำทรงแต่งเครื่องกระยาบูชาเทพยดา
๓. โปรดให้จำลองพระไตรปิฎกจากกัมพูชา หลังจากราชาภิเษกและส่งเจ้านายไปปกครองหัวเมืองต่าง ๆ แล้วทรงมีพระราชสาส์นให้ท้าวพระยาถือไปกรุงกำพุชาธิบดีเพื่อขอยืมพระไตรปิฎก พระเจ้ากำพุชาธิบดีโปรดให้พระราชาคณะสงฆ์ผู้ใหญ่จัดพระไตรปิฎกแก่ท้าวพระยาคุมขึ้นไปเมืองนครกาลจำปาศักดิ์แล้วพระองค์จึงโปรดให้จำลองหรือคัดลอกออกไว้แก่บ้านเมือง แสดงว่าพระพุทธศาสนาในราชอาณาจักรจำปาศักดิ์ได้รับอิทธิพลหลายระลอกจากกัมพูชาเช่นเดียวกับรัชกาลพระเจ้าฟ้างุ้มมหาราช (ครองราชย์ พ.ศ. ๑๘๙๖-๑๙๑๕)
๔. การศึกษาสงฆ์ ๒ ฝ่าย หลังโปรดให้จำลองพระไตรปิฎกจากกรุงกำพุชาธิบดีออกแล้วพระองค์โปรดให้พระเถรานุเถระผู้รู้อรรถธรรมบอกแก่พระสงฆ์สามเณรให้เล่าเรียนศึกษาในคันถธุระและวิปัสสนาธุระแต่นั้นมาเจ้านายท้าวพระยาสมณพราหมณาจารย์ประชาราษฎรจึงอยู่เย็นเป็นสุข
๕. การศพพระครูโพนเสม็ด หลังสมเด็จพระเจ้าสร้อยศรีสมุทรพุทธางกูรสถาปนาราชอาณาจักรจำปาศักดิ์แล้วเข้าใจว่าพระครูโพนเสม็ดได้รับการสถาปนาเป็นพระสังฆราชและเป็นที่ปรึกษาพระเจ้าแผ่นดิน ต่อมา พ.ศ. ๒๒๖๓ (จ.ศ. ๑๐๘๒) ปีชวด โทศก พระครูโพนเสม็ดอาพาธหนักครั้นเห็นว่าจะไม่รอดจึงสั่งว่าถ้าตนมรณภาพแล้วให้นำอัฐิไปบรรจุไว้ที่ธาตุพนม วันพุธ ขึ้น ๕ ค่ำ เดือน ๗ จึงมรณภาพรวมอายุ ๙๐ ปี สมเด็จพระเจ้าสร้อยศรีสมุทพุทธางกูรสั่งให้พระยาลาวท้าวแสนสร้างเมรุเสร็จแล้วชักศพเข้าสู่เมรุแต่งการบุญให้ทานและการละเล่นต่าง ๆ รวม ๑ เดือน จากนั้นพระองค์พร้อมแสนท้าวพระยาจึงจุดเพลิงเผาศพโปรดให้สร้างพระอารามแห่งหนึ่งในตำบลเผาศพพระครูและก่อพระเจดีย์ใหญ่องค์หนึ่งพระเจดีย์เล็ก ๓ องค์รวมพระเจดีย์ ๔ องค์เพื่อบรรจุอังคารไว้ในพระอารามนั้นเรียกว่าวัดธาตุสืบมา เฉพาะอัฐินั้นพระองค์โปรดให้ท้าวพระยาคุมขึ้นไปบรรจุที่ธาตุพนมตามคำสั่งของพระครู ในชั้นต้นจึงรวมเจดีย์บรรจุอังคารและอัฐิทั้งหมด ๕ หลังในสถานที่ ๒ แห่งของจำปาศักดิ์และธาตุพนม ส่วนพงศาวดารนครจำปาศักดิ์ฉบับหม่อมอมรวงศ์วิจิตร (ม.ร.ว.ปฐม คเณจร) ระบุศักราชตรงกันว่า จ.ศ. ๑๐๘๒ พระครูโพนเสม็ดอาพาธด้วยโรคชราถึงมรณภาพเมื่ออายุ ๙๐ ปี เมื่อพระองค์จัดการฌาปนกิจเสร็จแล้วจึงสร้างพระเจดีย์ไว้ตรงหอไว้ศพของพระครูรวม ๓ องค์และสร้างพระเจดีย์องค์ใหญ่ไว้ในที่ปลงศพของพระครูอีก ๑ องค์ซึ่งลาวเรียกว่าธาตุฝุ่น ภายหลังได้สร้างวิหารขึ้นในที่นั้นจึงปรากฏชื่อว่าวัดธาตุฝุ่นสืบมาจนปัจจุบัน โดยไม่ปรากฏเนื้อความที่ระบุถึงการนำอัฐิไปประดิษฐานที่ธาตุพนม อย่างไรก็ตามหลักฐานในพื้นธาตุพนมฉบับวัดใหม่สุวัณณภูมารามกลับระบุศักราชมรณภาพของพระครูโพนเสม็ดถัดจากศักราชในพงศาวดารนครจำปาศักดิ์ฉบับพระยามหาอำมาตยาธิบดีและพงศาวดารนครจำปาศักดิ์ฉบับหม่อมอมรวงศ์วิจิตร (ม.ร.ว.ปฐม คเณจร) นานห่างกันถึง ๒๕ ปี โดยตรงกับ พ.ศ. ๒๒๘๘ (จ.ศ. ๑๑๐๗) ดังความว่า "...สังกาสฮ้อย ๗ ตัวปีเป้าเจ้าคูหลวงโพนซะเม็กนิพพานกุลบุตรเจ้าฝูงฮู้การจิงจำนำสืบไว้..." และระบุตรงกับตำนานพระธาตุพนมฉบับราชบัณฑิตยสภาด้วยว่า "...ศักราชได้ ๑๐๗ ปีเป้าเจ้าครูหลวงโพนชะเม็กนฤพานกุลบุตรเจ้าฝูงรู้กาลจึงจำนำสืบไว้..." ซึ่งตรงกับรัชกาลถัดมาคือสมัยของสมเด็จพระพุทธเจ้าองค์หลวงไชยกุมาร (ครองราชย์ พ.ศ. ๒๒๘๐-๒๓๓๔) พระราชโอรสของสมเด็จพระเจ้าสร้อยศรีสมุทรพุทธางกูร
๖. พบพระพุทธปฏิมาแก้วผลึก พ.ศ. ๒๒๗๙ (จ.ศ. ๑๐๙๘) ปีมะโรง อัฏฐศก หลังเสวยราชย์ ๒๓ ปีนายพรานนำข่าวสารมาแจ้งท้าวพระยาเสนาบดีว่า พรานทึงพรานเทืองข่าบ้านส้มป่อยนายอนได้พระพุทธปฏิมากรแก้วผลึกมาองค์หนึ่งโดยไม่ทราบว่าเป็นพระแต่คิดว่าเป็นรูปเจว็ดจึงทำการเซ่นบวงสรวง เมื่อไปเที่ยวยิงสัตว์ก็เซ่นบอกครั้นได้สัตว์มาก็นำเลือดสัตว์มาทาที่พระโอษฐ์ขององค์พระ ถ้าจะตากข้าวและสิ่งของต่าง ๆ ก็นำองค์พระมาตั้งไว้เฝ้าข้าวของที่ตากเนื่องจากไก่กาไม่ทำอันตราย แต่พระกรรณของพระพุทธรูปบิ่นไป ๑ ข้างเนื่องจากแรกพบนั้นข่าได้ใช้หน้าไม้คอนมา ท้าวพระยาเสนาบดีได้นำความขึ้นกราบทูลสมเด็จพระเจ้าสร้อยศรีสมุทพุทธางกูรครั้นทราบแล้วทรงปีติโสมนัสโปรดแต่งท้าวพระยาผู้ใหญ่คุมไพร่พลขึ้นไปอัญเชิญพระพุทธปฏิมากรลงมา ณ เมืองนครจำปาบาศักดิ์ เมื่อท้าวพระยาคุมไพร่พลขึ้นไปถึงบ้านส้มป่อยนายอนจึงแห่อัญเชิญลงมาส่วนพวกข่าบ้านนั้นพากันตามลงมาส่งจนถึงปากคลองบางเลียง ท้าวพระยาผู้ไปอัญเชิญองค์พระให้พวกข่ากลับคืนภูมิลำเนาเดิมแล้วอัญเชิญลงเรือ ครั้นจะออกเรือลงมานครจำปาบาศักดิ์ก็เกิดเหตุมหัศจรรย์ขึ้นคือเรือที่ประดิษฐานองค์พระได้เอียงลงทั้งที่ไม่ปรากฏคลื่นลมพายุเป็นเหตุให้พระพุทธปฏิมากรจมน้ำหายไป ฝ่ายท้าวพระยาได้ให้ไพร่พลลงดำน้ำค้นหา ๒-๓ วันก็ไม่พบจึงนำความขึ้นกราบทูล ครั้นทรงทราบจึงเสียดายและเสียพระทัยอย่างมากได้โปรดให้ตั้งพิธีบวงสรวงเทพารักษ์เสร็จแล้วทรงตั้งสัตยาธิษฐานว่าหากพระองค์มีบุญญาภิสมภารก็ขอให้ได้พบพระองค์นี้ เวลาค่ำวันนั้นทรงเสด็จเข้าที่บรรทมจึงบังเกิดสุบินนิมิตเป็นเทพสังหรณ์ว่าให้นำพวกข่าบ้านส้มป่อยนายอนที่ตามมาส่งองค์พระดำน้ำค้นหาจึงจะพบ พระพุทธปฏิมากรองค์นี้ประดิษฐานอยู่บ้านใดเมืองใดจะบริบูรณ์หาอันตรายไม่ได้ เมื่อตื่นบรรทมแล้วทรงปิติโสมนัสจึงสั่งให้แสนท้าวพระยาขึ้นไปหาตัวพวกข่าชายหญิงที่ตามมาส่งพระพุทธปฏิมากรแต่ก่อนให้ดำน้ำค้นหา พรานทึงนายข่าดำขึ้นมาได้พระองค์โปรดให้ช่างสร้างฐานและเครื่องทรงเสร็จแล้วแห่เข้าสู่โรงสมโภชมีการละเล่น ๗ วัน ๗ คืน จากนั้นอัญเชิญไปประดิษฐาน ณ หอพระในวังซึ่งเป็นที่สักการบูชาทั่วไป พวกข่าที่ตามลงมาส่งองค์พระนั้นโปรดให้ตั้งบ้านเรือนอยู่บ้านขามเนิ่งจึงเรียกว่าข่าข้าพระแก้วสืบมา ส่วนพรานทึงนั้นตั้งให้เป็นนายกองพิทักษ์รักษาข่าบ้านส้มป่อยนายอนที่เหลือค้างอยู่โดยให้เป็นส่วยขี้ผึ้งผ้าขาวถวายพระพุทธปฏิมากรแก้วผลึก นับแต่ได้พระองค์นี้มาไว้ในบ้านเมืองสมณพราหมณาจารย์เจ้านายพระยาท้าวแสนก็อยู่เย็นเป็นสุข ส่วนพงศาวดารนครจำปาศักดิ์ฉบับหม่อมอมรวงศ์วิจิตร (ม.ร.ว.ปฐม คเณจร) ระบุเพียงสั้น ๆ โดยศักราชการพบพระพุทธปฏิมาแก้วผลึกนั้นห่างกันถึง ๒๒ ปีคือ พ.ศ. ๒๒๖๗ (จ.ศ. ๑๐๘๖) หลังเสวยราชย์ ๑๑ ปีพรานทึงพรานเทืองข่าบ้านส้มป่อยนายอนซึ่งเป็นเมืองสะพาดเดี๋ยวนี้ได้พระแก้วผลึกมา แต่เข้าใจว่าเป็นรูปมนุษย์จึงนำไปให้บุตรเล่นเป็นเหตุให้พระกรรณลิไปข้างหนึ่งดังนั้นสาเหตุที่พระกรรณลิไปจึงถูกอธิบายต่างกันกับพงศาวดารนครจำปาศักดิ์ฉบับพระยามหาอำมาตยาธิบดี ครั้นความทราบถึงสมเด็จพระเจ้าสร้อยศรีสมุทรพุทธางกูรพระองค์จัดให้แสนท้าวพระยาลาวไปเชิญแห่มาประดิษฐานไว้ในเมืองนครจำปาศักดิ์ซึ่งเนื้อความปรากฏเพียงเท่านี้ ส่วนพงษาวดารหัวเมืองมณฑลอิสาณฉบับหม่อมอมรวงษ์วิจิตร (ม.ร.ว.ปฐม คเนจร) ระบุตรงกันว่า พ.ศ. ๒๒๖๗ (จ.ศ. ๑๐๘๖) ปีมะโรง ฉศก พรานป่าคนหนึ่งนำความมาแจ้งต่อแสนท้าวพระยาว่าเห็นพรานทึง พรานเทืองข่าบ้านส้มป่อยนายอนคือเมืองสพาดเดี๋ยวนี้ได้พระแก้วผลึกมาไว้แต่เข้าใจว่าเป็นรูปมนุษย์น้อย นายพรานเอาเชือกผูกพระศอ (พระสอ) ให้บุตรลากเล่นจนพระกรรณบิ่นไปข้างหนึ่ง เมื่อความทราบถึงสมเด็จพระเจ้าสร้อยศรีสมุทรพุทธางกูรจึงโปรดให้แสนท้าวพระยาไปเชิญรับพระแก้วผลึกแห่มาประดิษฐานไว้ที่เมืองปาศักดิ สมโภช ๓ วันแล้วให้พวกข่าที่มาส่งพระแก้วตั้งอยู่บ้านขามเนิงเรียกว่าข่าข้าพระแก้วสืบมาและตั้งพรานทึงพรานเทืองทั้ง ๒ ให้เป็นนายบ้านควบคุมพวกข่าบ้านส้มป่อยนายอนโดยให้เป็นส่วยส่งขี้ผึ้งผ้าขาวถวายพระแก้วต่อมาจนส่งพระแก้วลงมากรุงเทพฯ
๗. ราชประเพณีแข่งเรือ ด้านราชประเพณีนั้นตำนานเมืองนครจำปาศักดิ์ฉบับพระยามหาอำมาตยาธิบดีให้ความสำคัญต่อบทบาทพระองค์ในประเพณีแข่งเรือเป็นพิเศษโดยอธิบายว่า ถึงเดือน ๑๑ ทรงประกอบพระราชพิธีตามธรรมเนียมกษัตริย์โดยเฉพาะแรม ๔ ค่ำทรงแต่งการบวงสรวงแข่งเรือโดยให้พวกข่าสูลงเรือลำหนึ่งเรียกว่าเรือมเหศักดิ์แล้วตีฆ้องใหญ่น้อย ๓ ฆ้อง สวมเสื้อแดงหมวกแดงแต่งเป็นคนรำ ๔ คนพายเรือขึ้นล่องเพื่อกำกับเรือทั้งปวง ทรงเสด็จออกหอไชยเพื่อชมการแข่งเรือทุกวันจนครบ ๓ วัน รุ่งขึ้นเมื่อเวลาตี ๑๑ จึงยิงปืนใหญ่ ๓ นัดพวกคนทรงทอดทุ่นเหนือน้ำใต้น้ำแล้วนำเนื้อควายมาประชุมที่ท่าหอ แต่งพล่ายำทำเครื่องบวงสรวงเสื้อเมืองทรงเมืองเสร็จแล้วจึงแจกจ่ายแก่เจ้านายแสนท้าวพระยาข้าราชการใหญ่น้อย จากนั้นแข่งเรือไปจนเวลาบ่าย ๔ โมงเศษเจ้านายท้าวพระยาที่รับเลี้ยงสีพายเรือลำใดก็จัดเทียนใส่ขันเงินมีผ้าแดงปกปากขันนุ่งขาวห่มขาวนั่งมาบนหัวเรือ แล้วพายลงมาถึงหน้าหอไชยเพื่อจอดเรือขึ้นถวายเทียนแด่พระองค์ทุกลำ จากนั้นจึงแจกหมายคาดคู่เรือแต่ละบ้านลำดับไปตามเรือมากน้อยเป็นคู่ ๆ เวลาบ่าย ๕ โมงเศษเรือมเหศักดิ์ของพวกข่าลงมาก่อนส่วนเรือแข่งคู่ ๑ คู่ ๒ คู่ ๓ ก็แข่งเป็นคู่ ๆ กันลงมา เมื่อเรือทอดทุ่นแล้วเวลาย่ำค่ำจึงยิงปืนใหญ่ ๑ นัดโดยพวกสีพายเรือตั้งโห่ร้องแข่งเรือเสมอหน้ากันลงมา เรือมเหศักดิ์ของพวกข่านั้นจุดเทียนที่หัวเรือพายตามหลังเรือทั้งปวงลงมาเทียบท่าหอไชย ยิงปืนใหญ่อีก ๑ นัดแล้วจุดดอกไม้ไฟพะเนียงบูชาเทพารักษ์ ครั้นเรือไปถึงทุ่นใต้น้ำก็ยิงปืนใหญ่อีก ๑ นัดจนครบ ๓ วันจึงเลิกการพิธีแข่งเรือซึ่งกลายเป็นธรรมเนียมมาจนปัจจุบัน จะสังเกตว่าพระองค์ทรงให้ความสำคัญกับประเพณีแข่งเรือเป็นพิเศษคงเนื่องจากไม่เพียงเป็นประเพณีของกษัตริย์ลาวในสมัยโบราณเท่านั้นแต่ยังเป็นประเพณีที่สนุกสนานและช่วงชีวิตหรือเหตุการณ์สำคัญในพระชนม์ชีพของพระองค์ล้วนผูกพันอยู่กับการคมนาคมทางชลมารคมาโดยตลอด
๘. พระราชพิธีถือน้ำพิพัฒน์ พระราชพิธีนี้จัดขึ้น ๒ วันซึ่งวันแรกเป็นของฝ่ายชายวันต่อมาเป็นของฝ่ายหญิงโดยจัดขึ้นในวันสงกรานต์วันเถลิงศก วันแรกนั้นเจ้านายแสนท้าวพระยาข้าราชการใหญ่น้อยทุกตำแหน่งรวมถึงเจ้าเมืองกรรมการเมืองขึ้นและท้าวฝ่ายใน ให้จัดบายศรี ๒ สำรับซ้ายขวาพร้อมข้าวตอกดอกไม้เทียนใหญ่ ๑ คู่มาพร้อมกัน ณ หอราชสิงห์หารเพื่อกราบถวายบังคมแล้วฝ่ายพราหมณ์จึงถวายพระพร ครั้นบ่าย ๑ โมงจึงพร้อมกันเข้าสู่พระอุโบสถให้พระสงฆ์เจริญพระพุทธมนต์ทำน้ำพระราชพิธี เจ้าท้าวพระยาทั้งปวงจึงกระทำสัตยานุสัตย์รับพระราชทานน้ำพิพัฒน์ รุ่งขึ้นนางเภาเถ้าแก่ (คงหมายถึงนางแพง) หม่อมนางข้างในและภรรยาเจ้านายพระยาแสนท้าวทุกตำแหน่งพร้อมกัน ณ หอราชสิงห์หารเพื่อรับน้ำพระราชพิธีเช่นกัน ดังนั้นจะเห็นว่าพระราชพิธีเหล่านี้เป็นธรรมเนียมของเมืองเอกราชที่มีพระมหากษัตริย์ปกครอง
๙. สร้างเงินลาดเพื่อแลกเปลี่ยนค้าขาย นอกจากนี้ยังโปรดให้ทำเงินน้ำหนัก ๔ หุนตอกตรารูปหงส์เรียกว่าเงินสิงห์ แล้วหล่อทองเหลืองเหมือนรูปกระสวยยาวประมาณ ๕ นิ้วเศษถึง ๖ นิ้ว ด้านหลังกลมด้านท้องเป็นร่องเหมือนตัวชันลุกะเรียกว่าลาด (เงินลาด) ให้ใช้แทนเบี้ยและใช้ต่อมาจนเท่าทุกวันนี้ พงศาวดารนครจำปาศักดิ์ฉบับหม่อมอมรวงศ์วิจิตร (ม.ร.ว.ปฐม คเณจร) อธิบายว่าเงินลาดทำด้วยทองแดงบ้างทองเหลืองบ้างทองขาวบ้าง มีรูปร่างคล้ายเรือชะล่าแต่หัวแหลมท้ายแหลมขนาดยาว ๓ นิ้ว ๔ นิ้ว และ ๕ นิ้ว ใช้เป็นอัตรา ๑๖ อันต่อบาทของเงินพดด้วงลาวที่เรียกว่าเงินเป้งแปดน้ำหนัก ๓ สลึงเฟื้อง ตรงกับเนื้อความในพงษาวดารหัวเมืองมณฑลอิสาณฉบับหม่อมอมรวงษ์วิจิตร (ม.ร.ว.ปฐม คเนจร) ว่าลาดนั้นใช้ในอัตรา ๑๖ อันต่อบาทเงินพดด้วงพื้นเมืองที่เรียกว่าเงินเป้งแปด (น้ำหนัก ๓ สลึง ๑ เฟื้อง) ส่วนเงินพดด้วงไทยเรียกว่าเงินเป้งเก้าเพราะหนักเต็มบาท
๑๐. ตั้งอัตราเก็บเงินส่วย พงศาวดารนครจำปาศักดิ์ฉบับหม่อมอมรวงศ์วิจิตร (ม.ร.ว.ปฐม คเณจร) ระบุว่าหลังเสวยราชย์พระองค์ตั้งอัตราเก็บเงินส่วยแก่ชายที่มีบุตรเขย ๑๐ เก็บเแต่พ่อตา ๑ บุตรเขย ๑ ถ้ามี ๕ เก็บเฉพาะพ่อตา ๑ กำหนดคนละ ๑ ลาดและข้าวเปลือกหนักคนละร้อยชั่งซึ่งข้าวขณะนั้นหนักร้อยชั่งต่อบาท