stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
อำเภอแม่สอด
สถานที่สำคัญ > สถานที่ท่องเที่ยว > วัดสำคัญ

วัดถ้ำอินทนิล อ.แม่สอด จ.ตาก วัดนี้สร้างตั้งแต่สมัยหลวงปู่เจี้ย จุนฺโท เคยมาพักภาวนาอยู่
วัดโพธิคุณ (วัดห้วยเตย) อยู่ห่างจากอำเภอแม่สอดไป 12 ก.ม. ภายในอุโบสถประดิษฐาน พระตรีโลกเชษฐ์ พระพุทธรูปประธานปางมารวิชัย
วัดมณีไพรสณฑ์ ตั้งอยู่ในตลาด อ.แม่สอด มีสถาปัตยกรรมเจดีย์วิหารสัมพุทเธ ซึ่งเป็นทั้งวิหารและองค์เจดีย์ในอาคารเดียวกัน
วัดชุมพลคีรี (วัดกลาง) ตั้งอยู่ในตัว อ.แม่สอด ภายในประดิษฐานเจดีย์สีทององค์ใหญ่จำลองแบบมาจากเจดีย์ชเวดากองของพม่า หรือมักเรียกโดยทั่วไปว่า “เจดีย์กบฏ”
วัดไทยวัฒนาราม (วัดแม่ตาวเงี้ยว หรือวัดไทยใหญ่) ตั้งอยู่หมู่ที่ 1 ต.ท่าสายลวด อ.แม่สอด มีลักษณะสถาปัตยกรรมแบบไทใหญ่ มีเจดีย์โกนวินซึ่งเป็นเจดีย์มอญทรงเครื่องสามฉัตร ภายในอุโบสถประดิษฐานพระพุทธมุนี ซึ่งจำลองแบบมาจากพระพุทธรูปของพม่า
วัดดอนแก้ว ตั้งอยู่บนริม ถนนสายแม่สอด ริมเมย มุ่งหน้าจากเทศบาลนครแม่สอด จะอยู่ขวามือ ก่อนถึงสามแยกสนามบิน เป็นวันเก่าแก่ที่สุดในแม่สอดอีกวันที่ไม่ค่อยมีผู้คนเข้าไปทำบุญหรือท่องเมี่ยวเนื่องจากบริเวณวัดมีการปรับ และพัฒนาให้เป็นโรงเรียนแก่เด็กๆผู้ขาดโอกาศทางการศึกษา ด้วยพระเมตตาของหลวงพ่ออนุกุล เจ้าอาวาสวัด ที่ได้เห็นคนสำคัญของการศึกษา จึงได้ริเริ่มและก่อตั้งโรงเรียนขึ้นในบริเวณวัด
สถานที่สำคัญ > สถานที่ท่องเที่ยว > ธรรมชาติ สิ่งแวดล้อม และการพักผ่อน

น้ำตกธารารักษ์ อยู่เขตบ้านเจดีย์โค๊ะ จาก อ. แม่สอด เป็นน้ำตกขนาดเล็กมีชั้นเดียวมีน้ำตลอดปี ลักษณะเป็นน้ำไหลตกลงมาจากหน้าผาหินปูนที่ชันระดับ 90 องศา สูงประมาณ 30 ม.
น้ำตกนางครวญ (น้ำตกเพอะพะ) อยู่ในเขตอุทยานแห่งชาติพาเจริญ เป็นน้ำตกขนาดกลางลดหลั่นลงไปเป็นชั้นเล็ก ๆ ท่ามกลางป่าเบื้องล่าง กระแสน้ำแรง
น้ำตกปางมโนราห์
ถ้ำแม่อุษา อยู่บริเวณเดียวกับน้ำพุร้อนแม่กาษาเป็นถ้ำขนาดใหญ่มีห้องโถง 13 ห้อง มีทางเดินถึงกันได้ทุกห้อง ภายในมีหินงอกหินย้อยรูปแบบต่างๆ
บ่อน้ำพุร้อนแม่กาษา อยู่ในท้องที่ตำบลแม่กาษา นอกเหนือจากน้ำพุร้อนแล้วยังมีบ่อน้ำร้อนอีก 2 บ่อ อุณหภูมิของน้ำสูงประมาณ 75 องศา
แม่น้ำเมย จากตัวอำเภอแม่สอดไปทางตะวันตกประมาณ 6 กิโลเมตร สุดเขตแดนไทย-พม่าจะถึงแม่น้ำเมย แม่น้ำสายนี้น้ำไหลขึ้น มิได้ไหลล่องเช่นแม่น้ำโดยทั่วไป แม่น้ำเมยมีต้นน้ำอยู่ที่บ้านมอเกอในอำเภอพบพระ จังหวัดตาก
พัทยาท่าล้อ
แม่กื้ดสามท่า
แก่งแม่ละเมา
สถานที่สำคัญ > สถานที่ท่องเที่ยว > อุทยาน วนอุทยาน และเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่า

อุทยานแห่งชาติลานสาง ตั้งอยู่ในท้องที่บ้านลานสาง ตำบลแม่ท้อ อ.เมืองตาก มีพื้นที่ประมาณ 104 ตารางกิโลเมตร หรือ 65,000 ไร่
อุทยานแห่งชาติตากสินมหาราช ตั้งอยู่ในท้องที่ตำบลแม่ท้อ ตำบลพะวอ เขต อ.แม่สอด และ อ.เมืองตาก จ.ตาก มีเนื้อที่ 149 ตารางกิโลเมตร หรือ 93,125 ไร่ จุดเด่นที่สำคัญคือ ต้นกระบากใหญ่ ซึ่งจัดว่าเป็นต้นไม้ที่ใหญ่ที่สุดในประเทศไทย[ต้องการอ้างอิง]
อุทยานแห่งชาติแม่เมย
อุทยานแห่งชาติขุนพะวอ หรือพื้นที่ป่าสงวนแห่งชาติป่าสามหมื่น จังหวัดตาก มีเนื้อที่ประมาณ 220 ตารางกิโลเมตร หรือประมาณ 137,350 ไร่
อุทยานแห่งชาติน้ำตกพาเจริญ
สถานที่สำคัญ > สถานที่ท่องเที่ยว > แหล่งท่องเที่ยวและเรียนรู้

เนินพิศวง มีลักษณะเป็นทางขึ้นเนินอยู่บนถนนสายตาก-แม่สอด ตรงหลักกิโลเมตรที่ 68 เมื่อนำรถไปจอดไว้ตรงทางขึ้นเนินโดยไม่ได้ติดเครื่อง รถจะไหลขึ้นเนินไปเอง มีนักวิทยาศาสตร์ได้พิสูจน์ถึงสาเหตุนี้พบว่าเกิดจากเป็นภาพลวงตา
อุทยานการเรียนรู้เฉลิมพระเกียรติ ประกอบไปด้วยตัวอาคารที่จัดแสดงแหล่งความรู้ และห้องสมุดแสดงกิจกรรมแล้วยังมี สวนน้ำ, หอดูดาว, ลานน้ำพุ, ท้องฟ้าจำลอง และระบบอินเทอร์เน็ตสำหรับการค้นข้อมูลข่าวสารและความรู้ต่างๆ (อยู่ระหว่างดำเนินการก่อสร้าง)
พิพิธภัณฑ์นครแม่สอด
ตั้งอยู่บริเวณชั้น 1 อาคารแสดงสินค้าและอัญมณี ถนนสายแม่สอด ริมเมย ก่อนถึงสามแยกสนามบิน ทางซ้ายมือ จากเทศบาลนครแม่สอด ประกอบไปด้วยห้องจัดแสดงข้อมูลประวัติความเป็นมาของเมืองแม่สอด วิถีชีวิต อาชีพ การแต่งกาย อาหานการกิน สินค้าโอทอป บุคคลสำคัญตั้งแต่อดีตจนถึงปัจจุบัน นอกจากนั้นยังมีห้องสมุดสมเด็จพระเทพฯ ที่เป็ห้องทรงงานส่วนพระองค์อยู่ในบริเวณเดียวกันอีกด้วย
สถานที่สำคัญ > สถานที่หน่วยงานสำคัญ

ศาลจังหวัดแม่สอด
สำนักงานอัยการจังหวัดแม่สอด
เรือนจำอำเภอแม่สอด
ด่านตรวจคนเข้าเมืองตาก
เหตุการณ์สำคัญ

จัดตั้งเทศบาลตำบลแม่สอด จังหวัดตาก มีพระราชกฤษฎีกาจัดตั้งเทศบาลตำบลแม่สอด จังหวัดตาก พุทธศักราช 2482 เมื่อวันที่ 29 กันยายน พ.ศ. 2482
ญี่ปุ่นเข้าแม่สอดในสมัยสงคราม พ.ศ. 2488
น้ำท่วมใหญ่ พ.ศ. 2496
กะเหรี่ยงบุกเผาแม่สอด 15 พฤษภาคม พ.ศ. 2503
ไฟไหม้ตลาดแม่สอด 30 ธันวาคม พ.ศ. 2522
น้ำท่วม พ.ศ. 2538 : เคยเกิดน้ำท่วมใหญ่ที่แม่สอดหลายครั้งหลายคราแล้ว แต่น้ำท่วมเมื่อปี พ.ศ. 2538 นับว่ารุนแรงที่สุด สาเหตุจากฝนตกหนัก อ่างเก็บน้ำห้วยแม่สอด ที่บ้านหัวฝาย ไม่สามารถจะกักเก็บน้ำไว้ได้ จึงต้องมีการระบายน้ำออกจากอ่าง และที่บริเวณช่องระบายน้ำหรือสปิลเวย์ ท้ายอาคารฝายน้ำล้นเกิดการทรุดตัวพังทล่ม ทำให้น้ำทะลักไหลบ่าเข้าท่วมตัวเมืองแม่สอดอย่างรวดเร็ว ระดับน้ำสูงเกือบเท่าตัวเมื่อเทียบกับน้ำท่วมเมื่อปี พ.ศ. 2496 ทำให้ถนนหนทางเสียหายแทบทุกสาย การคมนาคมต้องหยุดชะงัก หรือแม้แต่การโดยสารทางเรือข้ามฟาก ก็ต้องหยุดกิจการเช่นกัน น้ำท่วมในครั้งนี้ได้รับความเสียหายค่อนข้างหนัก
บุคคลที่มีชื่อเสียง

ขุนสามชน เจ้าเมืองฉอด
พะวอ
พระสมัครสรรพการ (ช่วง ทัศนียานนท์)
ท่านผู้หญิงทวี มณีนุตร
ครูบากัญไชย
ชัยวุฒิ บรรณวัฒน์ - รัฐมนตรีว่าการกระทรวงอุตสาหกรรม และรองหัวหน้าพรรคประชาธิปัตย์
รศ.ดร.เสรี วงษ์มณฑา -  นักวิชาการด้านสื่อสารมวลชน
เทอดพงษ์ ไชยนันทน์ - รัฐมนตรีประจำสำนักนายรัฐมนตรี  รัฐมนตรีว่าการกระทรวงสาธารณสุข และที่ปรึกษาพรรคประชาธิปัตย์
ดูเพิ่ม

จังหวัดตาก
จังหวัดแม่สอด
เทศบาลนครแม่สอด
ท่าอากาศยานแม่สอด
แหล่งข้อมูลอื่น

อำเภอแม่สอด เก็บถาวร 2011-07-18 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน จังหวัดตาก
เว็บไซต์เทศบาลนครแม่สอด
เว็บไซต์เทศบาลตำบลท่าสายลวด
เว็บไซต์องค์การบริหารส่วนตำบลแม่ปะ
ตลาดริมเมย
สะพานมิตรภาพ ไทย-พม่า (แม่สอด-เมียวดี) ทอดข้ามแม่น้ำเมย
ศาลเจ้าพ่อพระวอ ตำบลพะวอ ริมทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 12
วัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรมหาวิหาร

| วัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม ราชวรมหาวิหาร |
| --- | --- |


ชื่อสามัญ: วัดโพธิ์ ท่าเตียน
ที่ตั้ง: 2 ถนนสนามไชย แขวงพระบรมมหาราชวัง เขตพระนคร กรุงเทพมหานคร  ประเทศไทย 10200
ประเภท: พระอารามหลวงชั้นเอก ชนิดราชวรมหาวิหาร
นิกาย: เถรวาท มหานิกาย
พระประธาน: พระพุทธเทวปฏิมากร
พระพุทธรูปสำคัญ: พระพุทธไสยาส  พระพุทธโลกนาถ  พระพุทธศาสดามหากรุณาธิคุณ  พระพุทธมารวิชัยอภัยปรปักษ์  พระพุทธชินราชวโรวาท  พระพุทธชินสีห์มุนีนาถ  พระพุทธปาลิไลยภิรัติไตรวิเวก  พระศรีสรรเพชญุดาญาณ
เจ้าอาวาส: สมเด็จพระมหาธีราจารย์ (ประสิทธิ์ เขมงฺกโร) 
ความพิเศษ: วัดประจำรัชกาลที่ 1
จุดสนใจ: วิหารพระพุทธไสยาสน์ วิหารทิศฝั่งตะวันออก (วิหารพระโลกนาถ) และพระอุโบสถ
กิจกรรม: นวดแผนไทย
การถ่ายภาพ: ไม่ควรใช้แฟลช ในการถ่ายภาพจิตรกรรมฝาผนัง ส่วนภายในอาคาร บางอาคารห้ามถ่ายภาพ ควรสังเกตป้าย
เว็บไซต์: www.watpho.com
หมายเหตุ: 

 โบราณสถานที่ขึ้นทะเบียนโดยกรมศิลปากร
ชื่อที่ขึ้นทะเบียน: วัดพระเชตุพลวิมลมังคลาราม
ขึ้นเมื่อ: 22 พฤศจิกายน พ.ศ. 2492
เป็นส่วนหนึ่งของ: โบราณสถานในเขตกรุงเทพมหานคร
เลขอ้างอิง: 0000071
 
 
 
 สถานีย่อยพระพุทธศาสนา
| จารึกวัดโพธิ์ * |
| --- | --- |
  ความทรงจำแห่งโลกโดยยูเนสโก

ที่เก็บรักษา: วัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรมหาวิหาร
ประเทศ:  ไทย
ภูมิภาค **: เอเชียและแปซิฟิก
อ้างอิง: 2010-16
ประวัติการขึ้นทะเบียน
ขึ้นทะเบียน: 2554
* ชื่อตามที่ได้ขึ้นทะเบียนในบัญชีความทรงจำแห่งโลก ** ภูมิภาคที่จัดแบ่งโดยยูเนสโก
วัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม คำอ่าน: [วัด-พฺระ-เชด-ตุ-พน-วิ-มน-มัง-คะ-ลา-ราม] โดยทั่วไปเรียก วัดโพธิ์ เป็นพระอารามหลวงชั้นเอก ชนิดราชวรมหาวิหาร และเป็นวัดประจำรัชกาลของพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชทั้งยังเปรียบเสมือนเป็นมหาวิทยาลัยแห่งแรกของประเทศด้วย เนื่องจากเป็นที่รวมจารึกสรรพวิชาหลายแขนง และทางยูเนสโกได้ขึ้นทะเบียนเป็นมรดกความทรงจำโลกของภูมิภาคเอเชียแปซิฟิก เมื่อ มีนาคม พ.ศ. 2551 และวันที่ 16 มิถุนายน พ.ศ. 2554 ทางยูเนสโก ได้ขึ้นทะเบียนจารึกวัดโพธิ์จำนวน 1,440 ชิ้น เป็นมรดกความทรงจำโลกในทะเบียนนานาชาติ และลำดับที่ 3 ของประเทศไทย
วัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรมหาวิหารถือได้ว่าเป็นวัดที่มีพระเจดีย์มากที่สุดในประเทศไทย โดยมีจำนวนประมาณ 99 องค์ พระเจดีย์ที่สำคัญ คือ พระมหาเจดีย์สี่รัชกาล ซึ่งเป็นพระมหาเจดีย์ประจำพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว และพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
ในแง่ของการท่องเที่ยวแล้ว วัดโพธิ์ได้รับความนิยมเที่ยวเป็นลำดับที่ 24 ของโลก ในปี พ.ศ. 2549 โดยมีนักท่องเที่ยวมาเยือนในปีนั้นถึง 8,155,000 คน
ประวัติ

วัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามตามประวัติสร้างมาตั้งแต่ครั้งสมัยอยุธยา แต่ไม่ปรากฏหลักฐานเกี่ยวกับการสร้าง แต่สันนิษฐานว่าสร้างขึ้นหลัง พ.ศ. 2231 ในรัชกาลสมเด็จพระนารายณ์มหาราช บ้างว่าสร้างมาตั้งแต่สมัยสมเด็จพระเพทราชา
เดิมเรียกว่า "วัดโพธาราม" หรือ "วัดโพธิ์" สันนิษฐานว่าเพราะเป็นที่ประดิษฐานต้นพระศรีมหาโพธิ์ แต่ต่อมาคติความเชื่อเรื่องการบูชาพระศรีมหาโพธิ์เสื่อมคลายลงไป ไม่ได้รับความนิยมเหมือนครั้งอดีต จึงคงเหลือแต่ชื่อเรียกสืบต่อมา ยกฐานะขึ้นเป็นพระอารามหลวงในสมัยกรุงธนบุรี ซึ่งปรากฏอยู่ใน พระราชพงศาวดารกรุงธนบุรี ว่า พระพิมลธรรม เป็นเจ้าอาวาสของวัดโพธาราม และจึงเริ่มมีพระราชคณะปกครองตั้งแต่นั้นมา
ครั้งถึงรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชโปรดเกล้าฯ ให้สถาปนาวัดนี้ใหม่ในปี พ.ศ. 2331 โดยทรงสร้างพระอุโบสถ พระระเบียง พระวิหาร ตลอดจนบูรณะของเดิม เมื่อแล้วเสร็จใน พ.ศ. 2344 ได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานนามว่า "วัดพระเชตุพนวิมลมังคลาวาส" แปลว่า "ที่อยู่อันงามของพระพุทธเจ้า" เป็นวัดประจำรัชกาลพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช
นับจากนั้นวัดพระเชตุพนได้รับการบูรณปฏิสังขรณ์ครั้งใหญ่ ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว และได้โปรดเกล้าฯ ให้จารึกสรรพตำราต่าง ๆ ลงบนแผ่นหินอ่อนประดิษฐ์ไว้ตามศาลารายต่าง ๆ ครั้งถึงรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้แก้สร้อยนามพระอารามว่า "วัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรมหาวิหาร" นามวัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามนี้ ปรากฏในประกาศรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พ.ศ. 2411 ว่า "วัดนี้แม้จะมีนามพระราชทานมาตั้งแต่พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชแต่ชื่อพระราชทานมีผู้เรียกแต่อยู่ในพระราชวัง คนยังเรียกว่าวัดโพธิ์กันทั้งแผ่นดิน" และมีพระราชดำริว่า "ชื่อพระราชทานเป็นชื่อตั้งไม่ปิดไม่แน่นจะคิดแปลงใหม่เห็นจะไม่ชนะ"
ภายในพระอารามยังได้เคยใช้เป็นสถานที่ประกอบพิธีราชาภิเษกของพระบาทสมเด็จพระนโรดม บรมรามเทวาวตาร โดยนิตินัย ก่อนที่จะมีพิธีราชาภิเษกอีกครั้งที่กรุงพนมเปญ โดยพฤตินัย ส่วนการบูรณปฏิสังขรณ์ในรัชกาลพระองค์นั้น มีการสถาปนาพระมหาเจดีย์อีก 1 องค์ โดยมีความจำเป็นที่ต้องรื้อศาลารายพระมณฑปและพระระเบียง
ต่อมาได้มีบันทึกของนักเดินทางชาวนอร์เวย์ คือ คาร์ล บ็อก (Carl Bock) นักธรรมชาติวิทยา ที่เดินทางเข้ามาสำรวจสภาพภูมิศาสตร์ในสยามเมื่อ พ.ศ. 2424 เขามองว่าวัดโพธิ์เป็นหนึ่งในสามของวัดที่มีความสำคัญของกรุงเทพ (อีกสองวัดคือ วัดอรุณราชวรารามราชวรมหาวิหารและวัดสระเกศราชวรมหาวิหาร) เขาได้ตั้งข้อสังเกตว่า พระระเบียงที่วัดโพธิ์ในช่วงนั้นซึ่งทาสีขาวมีความสกปรกมาก ทำให้เมื่อ พ.ศ. 2444 พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงให้กระทรวงโยธาธิการบูรณะ แต่พบว่าต้องใช้เงินถึง 67,000 บาท ในเวลานั้นเงินท้องพระคลังไม่พอ จึงได้ตัดรายการซ่อม และรื้ออาคารที่ไม่สำคัญ อย่างศาลารายถึง 13 หลัง และพระเจดีย์ราย 42 องค์ และไม่ได้มีการสร้างสิ่งก่อสร้างอื่น ๆ เพิ่ม
นอกจากนี้วัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรมหาวิหารถือได้ว่าเป็นวัดที่มีพระเจดีย์มากที่สุดในประเทศไทย ซึ่งสามารถแบ่งพระเจดีย์ต่าง ๆ ได้ 4 ประเภท ได้แก่ พระมหาเจดีย์สี่รัชกาล 4 องค์ซึ่งประดิษฐานอยู่ในเขตวัดโพธารามเดิม ส่วนที่ประดิษฐานในเขตพระอุโบสถนั้น ได้แก่ พระเจดีย์ราย 71 องค์ พระเจดีย์หมู่ห้าฐานเดียวรวม 20 องค์ และพระเจดีย์ทรงปรางค์หรือพระมหาสถูป 4 องค์ รวมทั้งสิ้น 99 องค์ โดยมีรายละเอียดดังนี้
แผนผังวัดและศิลปกรรม

วัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม เป็นพระอารามที่มีบริเวณกว้าง ประกอบด้วย 2 ส่วนหลักคือ เขตพุทธธาวาส และเขตสังฆาวาส โดยมีถนนเชตุพนเป็นเส้นแบ่งเขต ในบริเวณเขตพุทธาวาสซึ่งเป็นบริเวณที่มีสิ่งก่อสร้างสำคัญแบ่งออกเป็น 2 ส่วนคือ บริเวณเขตวัดโพธารามเดิม และบริเวณเขตพระอุโบสถ  ผังของเขตพุทธธาวาสมีพระอุโบสถเป็นอาคารประธานตั้งอยู่ตรงกลางมีระเบียงคดล้อมรอบ 2 ชั้น มีวิหารทิศอยู่บนระเบียงดค ซึ่งเปรียบเสมือนพระอุโบสถเป็นศูนย์กลางของจักรวาล มี เจดีย์ประจำมุมทั้ง 4 แทนทวีปทั้ง 4 ระเบียงคดแทนกำแพงจักรวาล โดยรูปแบบเหล่านี้เป็นการนำรูปแบบผังของวัดในสมัยอยุธยามาปรับใช้ ถัดมาในเขตวัดโพธารามเดิมมีกำแพงกั้นแบ่งระหว่างส่วนเขตวัดโพธารามเดิมและเขตพระอุโบสถ มีพระมหาเจดีย์ 4 รัชกาลเป็นจุดเด่น มีพระมณฑปหอไตรตั้งอยู่เป็นศูนย์กลางของเขตนี้ มีสวนมิสกวัน และสวนจรเข้ตั้งอยู่ติดกันในแนวทิศเหนือ-ใต้ และถัดไปมีวิหารพระพุทธไสยยาสน์และศาลาการเปรียญตั้งอยู่ภายนอกสุดในแนวสมมาตรกัน
แผนผังวัดและศิลปกรรม > เขตพระอุโบสถ

เขตพระอุโบสถเป็นเขตที่สถาปนาขึ้นใหม่นอกเขตวัดโพธารามเดิม สร้างตามคติไตรภูมิ โดยให้พระอุโบสถเป็นเสมือนเขาพระสุเมรุ และให้เจดีย์ประจำมุมทั้งสี่ เป็นเสมือนทวีปหลักทั้งสี่ มีระเบียงคด 2 ชั้น ล้อมรอบแทนกำแพงจักรวาล มีพระวิหารทิศสร้างคร่อมระเบียงคดทั้ง 2 ชั้น
แผนผังวัดและศิลปกรรม > เขตพระอุโบสถ > พระอุโบสถ

พระอุโบสถในปัจจุบันเป็นอาคารขนาดใหญ่สร้างขึ้นใหม่ในสมัยรัชกาลที่ 3 โดยรื้อพระอุโบสถเดิมที่สร้างในสมัยรัชกาลที่ 1 ออก มีลักษณะ คือ มีลานประทักษิณมีกำแพงแก้วเตี้ยๆ ล้อมรอบ มีซุ้มเสมาตั้งอยู่บนกำแพงแก้ว มีซุ้มประตูทางเข้าด้านละ 2 ทาง ส่วนฐานยกสูงมีระเบียงรอบอาคาร มีเสาเฉลียงล้อมรอบทั้งอาคาร เสาเฉลียงมีลักษณะเป็นทรงสี่เหลี่ยมทึบตันขนาดใหญ่ จากฐานถึงยอดเสามีการสอบเข้าเล็กน้อย ไม่มีบัวหัวเสา ไม่มีคันทวย เพราะเสาลักษณะนี้สามารถรองรับน้ำหนักได้ดีจึงไม่ต้องมีคันทวย ช่องระหว่างเสาเฉลียงมีพนักระเบียงคั่นรอบอาคาร ช่องพนักระเบียงมีหินอ่อนแกะสลักเป็นประติมากรรมนูนต่ำเล่าเรื่องรามเกียรติ์โดยรอบซึ่งปัจจุบันเริ่มลบเลือนไปมากแล้ว ตัวพระอุโบสถยกสูงขึ้นระพื้นระเบียงอีกชั้นหนึ่ง ภายในมีเสาร่วมในทรงสี่เหลี่ยมทึบตัน เครื่องหลังคาเป็นแบบไทยประเพณีมี ช่อฟ้า ใบระกา หางหงส์ นาคสะดุ้ง มีหลังคาซ้อน 3 ซ้อน มีตับหลังคา 4 ตับ   ซุ้มประตูพระอุโบสถเป็นทรงมงกุฏ  บานประตูด้านนอกประดับมุกเรื่องรามเกียรติ์ภายในเขียนลายรดน้ำรูปพัดยศพระราชาคณะ ฐานานุกรม เปรียญ ทั้งฝ่ายคามวาสีและอรัญวาสีในกรุงเละหัวเมือง
แผนผังวัดและศิลปกรรม > เขตพระอุโบสถ > พระอุโบสถ > หน้าบันพระอุโบสถ

หน้าบันพระอุโบสถเป็นปูนปั้นแกะสลักปิดทองประดับจก ซึ่งแตกต่างจากหน้าบันแบบไทยประเพณีอื่นๆ ในสมัยนั้นที่จะเป็นไม้แกะสลักปิดทอง พื้นหลังหน้าบันติดกระจกสีน้ำเงินแกมเขียว ลวดลายปั้นเป็นลายพรรณพฤกษา เรียกว่า ลายเครือเถาเคล้าก้าน ประกอบด้วยลายดอกไม้ ใบไม้ ก้าน ประดับกระจกสีแดง ขาว เขียว และน้ำเงิน บริเวณกลางหน้าบันมีการทำกรอบสามเหลี่ยมล้อไปกับโครงของหน้าบัน ฐานหน้าบันด้านล่างทำเป็นลายกระจังใต้ฐานกระจังทำปูนปั้นเป็นลายประจำยาม ซึ่งการทำกรอบสามเหลี่ยมในหน้าบันรวมไปถึงการทำลวดลายพรรณพฤกษาทั่วบริเวณหน้าบันนี้เป็นรูปแบบใหม่ที่เกิดขึ้นในสมัยรัชกาลที่ 3 ซึ่งปรากฏในอาคารไทยประเพณีอื่นๆ ที่รัชกาลที่ 3 ทรงสร้างหรือบูรณะอีกหลายที่ เช่น วัดสุทัศนเทพวราราม วัดอรุณราชวราราม วัดมหาธาตุยุวราชรังสฤษฎิ์
แผนผังวัดและศิลปกรรม > เขตพระอุโบสถ > พระอุโบสถ > พระพุทธเทวปฏิมากร

พระพุทธเทวปฏิมากร เป็นพระประธานภายในพระอุโบสถ เดิมประดิษฐานอยู่ ณ วัดศาลาสี่หน้า (ปัจจุบันคือ วัดคูหาสวรรค์ เขตภาษีเจริญ กทม.) มาประดิษฐานในพระอุโบสถ พร้อมทั้งถวายพระนามว่า “พระพุทธเทวปฏิมากร” พระพุทธเทวปฏิมากรเป็นพระพุทธรูปปางสมาธิ ซึ่งสื่อความหมายว่ารัชกาลที่ 1 ประสงค์ตั้งมั่นแน่วแน่ในคราวการสร้างพระนครว่านี่จะเป็นพระนครอย่างถาวร (ปางสมาธิ สื่อถึงการตั้งจิตมั่นแน่วแน่) ลักษณะพระพุทธรูปปางสมาธิ นั่งขัดสมาธิราบ หล่อด้วยสำริด ลงรักปิดทอง หน้าจักกว้าง 1.3 เมตร สูง 16.5 เมตร ศิลปะอยุธยา พระพักตร์ค่อนข้างเคร่งขรึม ขมวดพระเกษาเล็ก รัสมีเป็นเปลวสูง ฐานชุกชีได้รับการบูรณะใหม่ในสมัยรัชกาลที่ 3 โดยได้ทำการยกฐานขึ้นสูงเป็นฐาน 3 ชั้น ชั้นล่างสุดมีพระสาวกล้อมรอบ 8 องค์ ชั้นที่ 2 มีพระสาวก 2 องค์ รอบฐานประดับ ยักษ์ ครุฑ เทวดา ล้อมรอบตามแต่ละชั้น ทำให้พระพุทธเทวปฏิมากรตั้งอยู่สูงมากกว่าพระประธานทั่วไป ซึ่งอาจจะมาจากการสร้างให้สมกับสัดส่วนพระอุโบสถที่ขยายใหญ่ขึ้น
แผนผังวัดและศิลปกรรม > เขตพระอุโบสถ > พระอุโบสถ > พระมหาสถูป

พพระมหาสถูป เป็นเจดีย์ทรงปรางค์ หรือที่เรียกว่า พระอัคฆีย์เจดีย์ มีจำนวน 4 องค์ ประดิษฐานอยู่ตรงมุมลานพระอุโบสถชั้นนอกทั้ง 4 ด้าน แทนคติมหาทวีปทั้ง 4 ตามคติไตรภูมิ พระมหาสถูปก่อสร้างตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ 1 เนื่องจากพบภาพลายเส้นวาดโดยนายจอห์น ครอว์เฟิร์ด (John Crawfurd) ราชทูตชาวอังกฤษที่เข้ามาเจริญสัมพันธไมตรีในสมัยรัชกาลที่ 2 ต่อมาพระมหาสถูปได้รับการบูรณะจนเป็นดังปัจจุบันในสมัยรัชกาลที่ 3 มีลักษณะ คือ มีส่วนฐานเป็นชั้นฐานเขียงล่างสุดถัดขึ้นมาเป็นชุดฐานสิงห์ 3 ชั้น ฐานบัวลูกแก้วอกไก่ 1 ชั้น ถัดขึ้นมาเป็นชั้นเรือนธาตุมีซุ้มจรนำ 4 ด้าน ประดิษฐานเทวรูปท้าวจตุโลกบาลหล่อด้วยดีบุก ลงรักปิดทอง ถัดขึ้นไปเป็นชั้นเชิงบาตรประดับประติมากรรมยักษ์แบกหล่อด้วยดีบุก ลงรักปิดทอง ถัดไปเป็นส่วนยอดประดับใบขนุน กลีบขนุน เป็นลักษณะยอดปรางค์ศิลปะรัตนโกสินทร์ ยอดบนสุดประดับนภศูล โดยพระมหาสถูปทั้ง 4 มีชื่อเรียกที่ต่างกัน ดังนี้
องค์ที่ประดิษฐานด้านทิศตะวันออกเฉียงเหนือ มีนามว่า พระพุทธมังคละกายพันธนามหาสถูป
องค์ที่ประดิษฐานด้านทิศตะวันออกเฉียงใต้ มีนามว่า พระพุทธธรรมจักปวัตะนะปาทุกามหาสถูป
องค์ที่ประดิษฐานด้านทิศตะวันตกเฉียงใต้ มีนามว่า พระพุทธวิไนยปิฏกะสูจิฆรามหาสถูป
องค์ที่ประดิษฐานด้านทิศตะวันตกเฉียงเหนือ มีนามว่า พระพุทธอภิธรรมธระวาสีปริกขาระมหาสถูป
แผนผังวัดและศิลปกรรม > เขตพระอุโบสถ > พระวิหารทิศ

พระวิหารทิศทั้ง 4 ตั้งอยู่รอบพระอุโบสถ สร้างขึ้นในสมัยรัชกาลที่ 1 แต่เดิมนั้นพระวิหารทิศเหนือ ทิศใต้ และทิศตะวันตก สร้างมาคร่อมระเบียงคดชั้นนอกและภายในมีเพียงห้องเดียวเท่านั้น มีเพียงพระวิหารทิศตะวันออกที่สร้างคร่อมระเบียงคดทั้ง 2 ชั้น และภายในแบ่งเป็น 2 ห้อง ต่อมาเมื่อมีการบูรณะครั้งใหญ่ในสมัยรัชกาลที่ 3 จึงได้ต่อเติมส่วนวิหารให้คร่อมระเบียงคดทั้ง 2 ชั้น และแบ่งภายในวิหารเป็น 2 ห้องแบบปัจจุบัน ลักษณะพระวิหารเป็นอาคารทรงไทยประเพณี มีมุขโถงด้านหน้าแบบจั่วเปิด หน้าบันเป็นไม้แกะสลักปิดทองประดับกระจก หน้าบันของวิหารทิศเหนือ-ใต้ แกะสลักเป็นรูปพระนารายณ์ทรงครุฑ ส่วนหน้าบันของพระวิหารทิศตะวันออก-ตะวันตก แกะสลักเป็นรูปพระลักษมณ์ทรงหนุมาน พื้นหลังเป็นลายกระหนกก้านขด ปลายกระหนกเป็นรูปเทพพนม ซุ้มประตูทางเข้าด้านหน้ามี 3 ซุ้ม ซุ้มตรงกลางเป็นซุ้มทรงปราสาท ซุ้มประตูด้านข้างทั้ง 2 เป็นซุ้มทรงบรรพแถลงภายในพระวิหารทิศทั้ง 4 นั้นได้อัญเชิญพระพุทธรูปสำคัญจากหัวเมืองต่าง ๆ มาประดิษฐานไว้ โดยแบ่งออกเป็นห้องด้านหน้าและห้องด้านหลัง โดยห้องด้านหน้า คือ ห้องที่หันสู่ทิศต่าง ๆ ส่วนห้องด้านหลังนั้น คือ ห้องที่หันหน้าเข้าสู่พระอุโบสถ โดยพระวิหารทิศแบ่งออกเป็น 4 ทิศ ได้แก่
พระวิหารทิศตะวันออก  (ทิศพระโลกนาถ) ที่ห้องด้านหน้าประดิษฐานพระพุทธมารวิชัย เป็นพระพุทธรูปปางมารวิชัย อัญเชิญมาจากวัดเขาอินทร์ เมืองสวรรคโลก ส่วนบริเวณห้องด้านหลังประดิษฐานพระพุทธโลกนาถศาสดาจารย์ ซึ่งสร้างขึ้นตั้งแต่สมัยกรุงศรีอยุธยาเป็นราชธานี ได้อัญเชิญมาจากวิหารพระโลกนาถ ภายในวัดพระศรีสรรเพชญ (ซึ่งทรุดโทรมไม่มากนัก)
พระวิหารทิศตะวันตก (ทิศนาคปรก) ที่ห้องด้านหน้าประดิษฐานพระพุทธชินศรีมุนีนาถ เป็นพระพุทธรูปปางนาคปรก เดิมประดิษฐานอยู่ที่เมืองสุโขทัย โดยได้อัญเชิญมาพร้อมกับพระพุทธชินราช
พระวิหารทิศเหนือ  (ทิศป่าเลไลย) ที่ห้องด้านหน้าประดิษฐานพระพุทธปาลิไลย เป็นพระพุทธรูปปางป่าเลไลย ซึ่งรัชกาลที่ 1 ทรงสร้างขึ้นใหม่เมื่อครั้งทรงสถาปนาวัดพระเชตุพนฯ
พระวิหารทิศใต้  (ทิศปัญจวัคคีย์) ที่ห้องด้านหน้าประดิษฐานพระพุทธชินราช เป็นพระพุทธรูปปางปฐมเทศนา ซึ่งอัญเชิญมาจากเมืองสุโขทัย
พระพุทธมารวิชัยอภัยปรปักษ์ ประดิษฐานที่พระวิหารทิศตะวันออก (มุขหน้า)
พระพุทธโลกนาถ ประดิษฐานที่พระวิหารทิศตะวันออก (มุขหลัง)
พระพุทธชินศรีมุนีนาถ ประดิษฐานที่พระวิหารทิศตะวันตก
พระพุทธปาลิไลย ประดิษฐานที่พระวิหารทิศเหนือ
พระพุทธชินราชวโรวาทธรรมจักรที่พระวิหารทิศใต้
แผนผังวัดและศิลปกรรม > เขตพระอุโบสถ > พระวิหารทิศ > พระเจดีย์หมู่ห้าฐานเดียว

พระเจดีย์หมู่ห้าฐานเดียว สร้างขึ้นในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช เป็นพระเจดีย์ 5 องค์ที่ตั้งอยู่บนฐานเดียวกัน โดยองค์ตรงกลางนั้นจะมีขนาดใหญ่กว่าอีก 4 องค์ที่ล้อมรอบอยู่ ประดิษฐานอยู่ตรงมุมพระวิหารคดทั้ง 4 ด้าน นับรวมได้ 20 องค์ ลักษณะพระเจดีย์ทั้ง 5 องค์นั้นเป็นเจดีย์ทรงเครื่องประดับกระเบื้องเคลือบ เจดีย์องค์กลางมีผังเจดีย์อยู่ในผังย่อมุมไม้ 20 มีฐานเป็นชุดฐานสิงห์ 3 ชั้นซ้อนกัน เจดีย์ที่ล้อมรอบ 4 องค์ มีผังเจดีย์อยู่ในผังย่อมุมไม้สิบสอง มีชุดฐานเป็นฐานสิงห์เพียง 2 ฐาน โดยผังย่อมุมจะย่อมุมไปจนถึงชั้นบัลลังก์ ส่วนยอดมีลักษณะเหมือนกัน คือ ถัดจากส่วนบัลลังก์เป็นบัวคลุ่มเถาซึ่งพัฒนามาจากปล้องไฉน ถัดไปเป็นส่วนปลี ลูกแก้ว ปลียอด ประดับยอดบนสุดด้วยเม็ดน้ำค้าง ภายในพระเจดีย์บรรจุพระบรมสารีริกธาตุทุกองค์
แผนผังวัดและศิลปกรรม > เขตพระอุโบสถ > พระวิหารทิศ > พระเจดีย์ราย

พระเจดีย์ราย ประดิษฐานอยู่บริเวณโดยรอบของพระระเบียงชั้นนอกมีจำนวนทั้งสิ้น 71 องค์ สร้างขึ้นในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ซึ่งเดิมมีพระราชประสงค์ให้เป็นให้เป็นที่บรรจุพระอัฐิของเจ้านายเชื้อพระวงศ์ พระเจดีย์ประดับด้วยกระเบื้องถ้วยเคลือบสีและศิลาเขียว นับเป็นพระเจดีย์ที่มีขนาดเล็กเมื่อเทียบกับพระเจดีย์อื่น ๆ พระเจดีย์รายมีลักษณะ คือ มีชุดฐานเป็นฐานสิงห์ 2 ฐาน ถัดขึ้นเป็นบัวรองรับองค์ระฆัง องค์ระฆัง บัลลังก์ ตามลำดับ โดยอยู่ในผังย่อมุมไม้สิบสอง ส่วนยอดประกอบด้วยบัวคลุ่มเถาซึ่งพัฒนามาจากปล้องไฉน ถัดไปเป็นส่วนปลี ลูกแก้ว ปลียอด ประดับยอดบนสุดด้วยเม็ดน้ำค้าง พระเจดีย์รายในวัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรมหาวิหารนั้น ได้รับยกย่องว่าเป็นพระเจดีย์เหลี่ยมย่อมุมไม้สิบสองที่งามที่สุดของยุครัตนโกสินทร์
แผนผังวัดและศิลปกรรม > เขตวัดโพธาราม (เดิม)

เป็นส่วนของวัดโพธารามเดิมที่ได้ก่อตั้งมาตั้งแต่สมัยอยุธยาตอนปลาย ก่อนการสถาปนาวัดขึ้นใหม่ในสมัยรัชกาลที่ 1 เป็นส่วนตะวันตกของวัดในปัจจุบันอยู่ติดริมแม่น้ำเจ้าพระยา พื้นที่นี้เป็นที่ตั้งของ พระมหาเจดีย์สี่รัชกาล พระมณฑปหอไตร วิหารพระพุทธไสยาส และศาลาการเปรียญ (ซึ่งเป็นพระอุโบสถเดิม ของวัดโพธาราม)
แผนผังวัดและศิลปกรรม > เขตวัดโพธาราม (เดิม) > พระมหาเจดีย์สี่รัชกาล

พระมหาเจดีย์ศรีสรรเพชดาญาณ
พระมหาเจดีย์ดิลกธรรมกรกนิธาน
พระมหาเจดีย์มุนีบัตบริขาร
พระมหาเจดีย์ทรงพระศรีสุริโยทัย
พระมหาเจดีย์สี่รัชกาล เป็นมหาเจดีย์ขนาดใหญ่ 4 องค์ ตั้งอยู่ถัดจากพระอุโบสถ ล้อมรอบด้วยกำแพงแก้ว สถาปัตยกรรมบริเวณซุ้มประตูมีลักษณะเป็นไทยประยุกต์แบบจีน โดยจะมีตุ๊กตาหินจีนประดับอยู่ประตูละ 1 คู่ องค์พระเจดีนั้นเป็นแบบเจดีย์ย่อไม้สิบสอง ประดับด้วยกระเบื้องเคลือบ
เดิมทีรัชกาลที่ 1 ทรงอัญเชิญโกลนพระศรีสรรเพชญดาญาณจากวัดพระศรีสรรเพชญ์ จังหวัดพระนครศรีอยุธยา ด้วยทรงประสงค์จะหล่อพระศรีสรรเพชญองค์นี้ขึ้นมาใหม่ แต่หลังจากทรงปรึกษากับคณะสงฆ์แล้ว คณะสงฆ์ได้ทูลถวายว่า การนำโกลนพระศรีสรรเพชดาญาณมาหลอมใหม่นั้น ถือเป็นขีด เป็นกาลกิณี ไม่เป็นมงคลแก่บ้านเมือง จึงทรงตัดสินพระทัยสร้างพระเจดีย์ขนาดใหญ่ แบบย่อมุมไม้ยี่สิบ ครอบโกลนพระศรีสรรเพชญนี้ไว้ และพระราชทานพระนามเจดีย์ว่า "พระมหาเจดีย์ศรีสรรเพชดาญาณ" องค์พระเจดีย์ประด้วยกระเบื้องเคลือบสีเขียว ตั้งอยู่ตรงกลางของหมู่พระมหาเจดีย์ ล้อมรอบด้วยพระมหาเจดีย์อีก 3 องค์ นับเป็นพระมหาเจดีย์ประจำรัชกาลที่ 1
ต่อมาในรัชกาลที่ 3 พระองค์มีพระประสงค์ทะนุบำรุงวัดพระเชตุพนฯ ทรงสร้างพระมหาเจดีย์ขนาบข้างกับพระมหาเจดีย์ศรีสรรเพชดาญาณ ดังนั้น จึงเป็นเจดีย์สามองค์เรียงกันจากเหนือจรดใต้ โดยมีลักษณะเป็นเจดีย์ย่อมุมไม้ยี่สิบ ขนาดและความสูงเหมือนกันทุกประการ ต่างเพียงสีกระเบื้องที่มาประดับเท่านั้น โดยพระมหาเจดีย์ทางทิศเหนือของพระมหาเจดีย์ศรีสรรเพชดาญาณประดับด้วยกระเบื้องเคลือบสีขาว นามว่า "พระมหาเจดีย์ดิลกธรรมกรกนิธาน" ซึ่งพระองค์ทรงสร้างขึ้นเพื่อพระราชอุทิศถวายแด่พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย พระบรมราชชนก ซึ่งนับเป็นพระมหาเจดีย์ประจำรัชกาลที่ 2 ส่วนพระมหาเจดีย์ทางทิศใต้ของพระมหาเจดีย์ศรีสรรเพชดาญาณนั้น ประดับด้วยกระเบื้องเคลือบสีเหลือง นามว่า "พระมหาเจดีย์มุนีบัตบริขาร" ซึ่งพระองค์ทรงสร้างขึ้นเพื่อถวายเป็นพุทธบูชา โดยนับเป็นพระมหาเจดีย์ประจำรัชกาลที่ 3 ด้วย
เมื่อรัชกาลที่ 4 ทรงขึ้นครองราชย์ พระองค์โปรดเกล้าให้ถ่ายแบบพระเจดีย์ศรีสุริโยทัย มาจากวัดสวนหลวงสบสวรรค์ ในจังหวัดพระนครศรีอยุธยา เพื่อสร้างขึ้นเป็นพุทธบูชา โดยองค์พระมหาเจดีย์มีลักษณะที่แตกต่างจากพระมหาเจดีย์ทั้ง 3 องค์ คือ มีซุ้มคูหาเข้าไปภายในองค์พระมหาเจดีย์ได้ ประดับด้วยกระเบื้องเคลือบสีขาบหรือสีน้ำเงินเข้ม มีนามว่า "พระมหาเจดีย์ทรงพระศรีสุริโยทัย" นับเป็นพระมหาเจดีย์ประจำรัชกาลที่ 4
หลังจากนั้น รัชกาลที่ 4 มีพระราชดำรัสว่า "ต่อไปในรัชกาลหลังอย่าให้เอาเป็นแบบอย่างที่จำเป็นจะต้องสร้างพระเจดีย์ประจำรัชกาลในวัดพระเชตุพนต่อไปเลย เพราะสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทั้ง 4 รัชกาลแต่แรกนั้นได้เคยทรงเห็นกันทั้ง 4 พระองค์ ผิดกับสมเด็จพระเจ้าแผ่นดินพระองค์อื่น" ดังนั้น การสร้างพระมหาเจดีย์ประจำรัชกาลจึงได้ยุติลงตั้งแต่นั้นมา
แผนผังวัดและศิลปกรรม > เขตวัดโพธาราม (เดิม) > มณฑปหอไตร

หอไตรสร้างขึ้นในสมัยรัชกาลที่ 1 ตั้งอยู่ในระหว่างวิหารพระพุทธไสยาสน์และศาลาการเปรียญ ต่อมาเมื่อมีการบูรณะพระอารามครั้งใหญ่ในสมัยรัชกาลที่ 3 จึงรื้อหอไตรเดิมลงและสร้างใหม่เป็นอาคารทรงมณฑปจตุรมุขเครื่องยอดทรงมงกุฎ ประดับกระเบื้องเคลือบและถ้วยหลากสี ลวดลายงามวิจิตร ซุ้มประตูพระมณฑปเป็นทรงที่ผสมผสานระหว่างซุ้มทรงปราสาทและซุ้มทรงบรรพแถลง เรียกว่า ซุ้มทรงมงกุฏ ซึ่งเป็นซุ้มประตูรูปแบบใหม่ที่เกิดขึ้นในรัชกาลที่ 3 ภายในมีตู้เก็บพระไตรปิฎกทรงจตุรมุข มีศาลาทิศรอบพระมณฑป ผนังภายในศาลาทิศมีภาพจิตรกรรม กำเนิดรามเกียรติ์ ประเพณีรามัญกวนข้าวทิพย์ เป็นต้น ผนังภายนอกมีศิลาจารึกโคลงสุภาษิต เรียกว่า โคลงโลกนิติ ที่ซุ้มประตูทางเข้ามณฑปทั้งสองข้างมียักษ์วัดโพธิ์ ที่มีตำนานเล่าว่าไปรบกับยักษ์วัดแจ้งจนเป็นต้นกำเนิดท่าเตียน เดิมประตูทางเข้ามณฑป มี 4 ประตู แต่ได้รื้อประตูทางด้านทิศตะวันออก ออก 2 ประตูเนื่องจากการสร้างพระมหาเจดีย์ทรงพระศรีสุริโยทัย ในสมัยรัชกาลที่ 4 ซึ่งล้ำพื้นที่เข้ามาในพื้นที่พระมณฑป เมื่อดูจากผังวัดพระมณฑปหอไตรจะเป็นจุดศูนย์กลางของเขตวัดโพธารามเดิม