กรมหมื่นเทพพิพิธ
กบฎลังกา พ.ศ. 2303

ในช่วงสมัยกรุงศรีอยุธยา อาณาจักรลังกาของชาวสิงหล ซึ่งมีราชธานีอยู่ที่เมืองกัณฏิหรือเมืองแคนดี (Kandy) ซึ่งนับถือพระพุทธศาสนาเถรวาท ได้ถูกชาวตะวันตกได้แก่ ชาวโปรตุเกสและต่อมาชาวฮอลันดา เข้าโจมตียึดครองพื้นที่ชายฝั่งทะเลโดยรอบของเกาะลังกา ผลักดันให้อาณาจักรกัณฏิของชาวสิงหลพื้นเมืองถอยร่นเข้าไปอยู่ที่แผ่นดินตอนในเกาะลังกาซึ่งเป็นภูเขา ภาวะสงครามความวุ่นวายเป็นเหตุให้พุทธศาสนาในลังกาเสื่อมถอยลง จนกระทั่งในสมัยกรุงศรีอยุธยาตอนปลาย ไม่หลงเหลือพระภิกษุที่ได้ผ่านการอุปสมบทอย่างถูกต้องอยู่เลยในลังกาแม้แต่รูปเดียว พระสงฆ์ลังกาในขณะนั้นล้วนแต่เป็นสามเณร เมื่อพระเจ้าวีรนเรนทรสิงห์ (Vira Narendrasinha) แห่งลังกาสิ้นพระชนม์ในพ.ศ. 2282 โดยไม่มีรัชทายาท คณะขุนนางและพระสงฆ์ลังกา นำโดยพระสงฆ์ลังกาชื่อว่า เวฬีวัต สรณังกร (Weliwata Saranankara) อัญเชิญพระเจ้าศรีวิชัยราชสิงห์ (Sri Vijaya Rajasinha) ขึ้นครองราชสมบัติลังกาเป็นกษัตริย์แห่งกัณฏิพระองค์ต่อมา ซึ่งพระเจ้าศรีวิชัยราชสิงห์นั้น เป็นชาวเตลูกูจากอินเดียใต้ นับถือศาสนาพราหมณ์ฮินดู เป็นจุดเริ่มต้นของราชวงศ์นายก (Nayakkar dynasty) ซึ่งเป็นราชวงศ์สุดท้ายที่ปกครองลังกาก่อนที่ลังกาจะตกเป็นอาณานิคมของอังกฤษ
เมื่อพระเจ้าศรีวิชัยราชสิงห์สิ้นพระชนม์ในพ.ศ. 2294 เจ้าชายซึ่งเป็นน้องเขยของพระเจ้าศรีวิชัยราชสิงห์ ขึ้นครองราชสมบัติลังกาต่อมาเป็นพระเจ้ากีรติศรีราชสิงห์ (Kirti Sri Rajasinha) แห่งอาณาจักรกัณฏิ พระสงฆ์เวฬีวัต สรณังกร ได้ทูลให้พระเจ้ากีรติศรีราชสิงห์ส่งทูตขอพระสงฆ์จากกรุงศรีอยุธยาเพื่อฟื้นฟูคณะสงฆ์และพระพุทธศาสนาเถรวาทในลังกา สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศทรงส่งสมณทูตมาถึงลังกาในพ.ศ. 2296 นำโดยพระอุบาฬี คณะสงฆ์กรุงศรีอยุธยาทำการอุปสมบทให้แก่พระสงฆ์สังกาอย่างถูกต้อง นำไปสู่การก่อตั้งคณะสยามนิกายในลังกา พระเวฬีวัตสรณังกรได้รับการอุปสมบทเป็นพระภิกษุในคณะสยามนิกายนี้ พระเจ้ากีรติศรีราชสิงห์ทรงแต่งตั้งให้พระเวฬีวัตสรณังกรเป็นพระสังฆราชแห่งลังกา
พระเจ้ากีรติศรีราชสิงห์ถึงแม้ว่าจะนับถือศาสนาฮินดูแต่ได้ปฏิบัติหน้าที่ในฐานะกษัตริย์ลังกาเป็นพุทธศาสนูปถัมภก ฟื้นฟูอุปถัมป์พุทธศาสนาในลังกาให้กลับฟื้นขึ้นมาดังเดิม แม้กระนั้นคณะขุนนางและพระสงฆ์ลังกา มีความไม่พอใจต่อพระเจ้ากีรติศรีราชสิงห์ ซึ่งมีเชื้อสายอินเดียใต้และนับถือศาสนาฮินดู กลุ่มผู้เป็นปฏิปักษ์ต่อพระเจ้ากีรติศรีราชสิงห์ นำโดยพระสังฆราชเวฬีวัตสรณังกรแห่งสยามนิกาย ขุนนางเสนาบดีลังกาชื่อว่าสมนักโกฑิ (Sammanakodi) ซึ่งดำรงตำแหน่งเป็นอธิการอุฑคามปาหะ (Adigar Udagampaha) เป็นหนึ่งในสองตำแหน่งอัครเสนาบดีใหญ่แห่งลังกา
กรมหมื่นเทพพิพิธถูกเนรเทศออกจากกรุงศรีอยุธยาออกมาในต้นปีพ.ศ. 2302 โดยที่ยังอยู่ในสมณเพศ โดยสารเรือกำปั่นฮอลันดา พร้อมทั้งพระชายาพระโอรสธิดา หลักฐานฮอลันดาระบุฉายาพระสงฆ์ของกรมหมื่นเทพพิพิธ ซึ่งยังอยู่ในสมณเพศไว้ว่า "ธรรมบาล" (Tammeban) ฝ่ายลังกาไม่ทราบต้นเหตุการเสด็จลังกาของกรมหมื่นเทพพิพิธ จึงจัดที่ประทับให้แก่กรมหมื่นเทพพิพิธในราชธานีนครกัณฏิหรือแคนดี ต่อมากรมหมื่นเทพพิพิธได้มีความรู้จักคุ้นเคยกับสมนักโกฑิขุนนางเสนาบดีลังกา ซึ่งเป็นปฏิปักษ์ต่อพระเจ้ากีรติศรีราชสิงห์ และในขณะนั้นในลังกามีพระภิกษุสงฆ์สยามกรุงศรีอยุธยาอยู่เช่นกัน จนกระทั่งในเดือนกรกฎาคม พ.ศ. 2303 พระสังฆราชสรณังกรได้สมคบคิดกันกับสมนักโกฑิเสนาบดีลังกา และคณะสงฆ์สยามนิกายในลังกา รวมทั้งคณะภิกษุชาวสยาม วางแผนกบฏล้มพระเจ้ากีรติศรีราชสิงห์ เพื่อยกกรมหมื่นเทพพิพิธ ซึ่งเป็นเจ้าชายจากสยามและนับถือพุทธศาสนาเถรวาท ขึ้นเป็นกษัตริย์ลังกาแทนที่ โดยที่พระสังฆราชสรณังกร อธิการสมนักโกฑิ และกรมหมืนเทพพิพิธ ประชุมปรึกษาแผนการกบฏที่วัดแห่งหนึ่งที่กรุงอนุราธปุระ แล้วกรมหมื่นเทพพิพิธจึงย้ายไปประทับที่เมืองเกเฮเลลลา (Kehelella) เพื่อเตรียมการกบฏ
อธิการสมนักโกฑิผู้เป็นเสนาบดีลังกา ได้อัญเชิญพระเจ้ากีรติศรีราชสิงห์ให้เสด็จมาฟังธรรมเทศนาเป็นภาษาไทยที่วัดบุปผารามหรือวัดมัลวัตตะในกรุงแคนดี ซึ่งเป็นวัดศูนย์กลางของคณะสงฆ์สยามนิกาย และเป็นที่อาศัยของพระสังฆราชสรณังกร เมื่อถึงวันก่อการ มีผู้เขียนใบบอกเป็นภาษาไทยส่งถวายแก่กรมหมื่นเทพพิพิธที่เมืองเกเฮเลลลาเพื่อแจ้งข่าว แต่ใบบอกนั้นถูกจับได้ระหว่างทางและมีผู้นำไปถวายพระเจ้ากีรติศรีราชสิงห์ พระเจ้ากีรติศรีราชสิงห์จึงทรงล่วงรู้ถึงแผนการลอบปลงพระชนม์ พระเจ้ากีรติศรีราชสิงห์เสด็จไปฟังธรรมที่วัดบุปผาราม พระสังฆราชได้เตรียมราชอาสน์ลานพลับพลาทำจากไม้เป็นที่ประทับของกษัตริย์ลังกา องครักษ์ของพระเจ้ากีรติศรีราชสิงห์พบหลุมขนาดใหญ่มีเหล็กแหลมอยู่ข้างใต้ลานพลับพลานั้น แผนการจึงปรากฏออกมาว่า เมื่อพระเจ้ากีรติศรีราชสิงห์ประทับบนลานพลับพลานั้นแล้ว ลานไม้นั้นจะพังทลายลง เป็นเหตุให้พระเจ้ากีรติศรีราชสิงห์ตกลงไปในหลุมนั้น ทิ่มแทงด้วยเหล็กแหลมสิ้นพระชนม์ พระเจ้ากีรติศรีราชสิงห์จึงไม่ประทับที่พลับพลานั้น แต่ประทับยืนฟังธรรมเทศนาจนจบ แล้วจึงเสด็จกลับ
บรรดาขุนนางพระสงฆ์คณะผู้ก่อการถูกจับกุม อธิการสมนักโกฑิเสนาบดีลังกาถูกประหารชีวิต พระสังฆราชสรณังกรถูกจำคุกที่เมืองเกเฮเลลลา คณะสงฆ์ชาวสยามนั้นถูกเนรเทศไปที่เมืองเวฬุคามทางชายฝั่งตอนใต้ ซึ่งอยู่ในเขตการปกครองของฮอลันดา กรมหมื่นเทพพิพิธและพระวงศ์ถูกจับกุม พระเจ้ากีรติศรีราชสิงห์ส่งตัวกรมหมื่นเทพพิพิธพร้อมทั้งพระวงศ์ให้แก่ทางการฮอลันดาที่เมืองตรินโคมาลี (Trincomalee) มีคำสั่งให้ทางการฮอลันดานำตัวกรมหมื่นเทพพิพิธออกไปจากเกาะลังกา กรมหมื่นเทพพิพิธพร้อมทั้งพระวงศ์จึงเสด็จออกจากเมืองท่าตรินโคมาลีโดยสารเรือกำปั่นฮอลันดาออกจากเกาะลังกา ในพ.ศ. 2303 กรมหมื่นเทพพิพิธไปประทับที่เมืองท่าตูติโคริน (Tuticorin ปัจจุบันเรียกว่า Thoothukudi ในรัฐทมิฬนาฑู) เป็นเมืองท่าของฮอลันดาในอินเดียใต้เป็นระยะเวลาหนึ่ง บันทึกจีนที่เมืองบาตาเวีย หรือ ไคปาลี่ไต้สือจี้ (開吧歷代史記) ระบุว่า ในเดือนพฤษภาคม พ.ศ. 2304 มี"พระโอรสของกษัตริย์แห่งลังกาพระองค์หนึ่ง พร้อมทั้งพระชายา" เสด็จโดยเรือมาที่เมืองบาตาเวีย ซึ่งเจ้านายพระองค์นี้อาจเป็นกรมหมื่นเทพพิพิธหรือพระโอรส ซึ่งตรงกับจดหมายเหตุมิชชันนารีฝรั่งเศสที่ระบุว่า กรมหมื่นเทพพิพิธได้เสด็จไปที่เมืองบาตาเวียก่อนที่จะเสด็จกลับสยาม กงสุลใหญ่เจ้าอาณานิคมฮอลันดาแห่งบาตาเวีย เปตรุส อัลเบอร์ตุส แฟน เดอร์ เพอร์รา (Petrus Albertus van der Perra) ได้ให้การต้อนรับเจ้าลังกาพระองค์นี้อย่างสมเกียรติ