stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
มลพิษทางอากาศ
สารมลพิษ

สารมลพิษทางอากาศปฐมภูมิ เป็นสารมลพิษทางอากาศ ที่ถูกปล่อยออกมาจากแหล่งกำเนิดโดยตรง เช่น จากโรงงานอุตสาหกรรมมีผลกระทบโดยตรงและเป็นสารตั้งต้นของสารมลพิษทางอากาศทุติยภูมิ สารที่ทำให้เกิดมลพิษทางอากาศปฐมภูมิคือ Sulfur dioxide , Carbon  monoxide , Nitrogen   dioxide , ground-level ozone lead , carbon particles ทำโอโซนลดลง เพราะพืชได้รับผลจากบรรยากาศเป็นพิษจึงทำให้พืชไม่สามารถคายแก๊สได้
สารมลพิษทางอากาศทุติยภูมิ เป็นมลพิษทางอากาศที่ไม่ได้เกิดหรือปล่อยออกมาโดยตรง ในอากาศ น้ำหรือดิน สารมลพิษเกิดกระบวนการสังเคราะห์ในสภาวะแวดล้อมโดยมีปฏิกิริยาเคมีที่เกี่ยวข้องกับสารเคมีที่ปล่อยออกมา เช่น ก๊าซโอโซน ซึ่งเกิดจากปฏิกิริยาเคมี Photochemical Oxidation ระหว่างก๊าซออกไซด์ของไนโตรเจนกับสารประกอบไฮโดรคาร์บอนที่อยู่ในบรรยากาศโดยมีแสงแดดเป็นตัวเร่งปฏิกิริยา เป็นต้น
แหล่งกำเนิด

มลพิษทางอากาศอาจมาได้จากหลายแหล่ง เราสามารถจัดกลุ่มได้ 2 กลุ่มใหญ่ ๆ ได้ดังนี้
แหล่งกำเนิด > จากธรรมชาติ

เป็นแหล่งที่เกิดมลพิษโดยธรรมชาติ ไม่ได้เกิดจากฝีมือมนุษย์ ซึ่งการเกิดมลพิษจากธรรมชาติมีผลกระทบน้อยมากตัวอย่างเช่น
การระเบิดของภูเขาไฟ เกิดจากการที่แมกมาใต้เปลือกโลกได้รับความร้อนจากแก่นโลกมาก ๆ จนทำให้เกิดจากการยกตัวของแมกมาพุ่งออกมาตามรอยแยกของชั้นเปลือกโลกกลายเป็นลาวา ซึ่งการระเบิดของภูเขาไฟทำให้เกิดควันและเถ้าถ่านกระจายสู่อากาศเป็นจำนวนมาก
ควันและคาร์บอนมอนอกไซด์จากไฟป่า โดยที่สามารถเกิดขึ้นได้ทุกที่ตามธรรมชาติ สาเหตุที่อาจทำให้เกิดไฟป่าอาจเกิดจากฟ้าผ่าเกิดบ่อยครั้งในพื้นที่ที่มีอากาศอบอุ่น เกิดจากการเสียดสีของกิ่งไม้มักเกิดขึ้นในพื้นที่ป่าผัดใบที่มีป่าไผ่อย่างหนาแน่นมีสภาพแห้งจัดและลมพัดตลอดเวลา เกิดจากกาหักเหของแสงอาทิตย์
การเน่าเปื่อย
ฝุ่นละออง มีโดยทั่วไปพบได้ในทุกสถานที่ อาจจะมากหรือน้อยตามสถานที่นั้น ๆ ฝุ่นละอองจะมีลักษณะเป็นอนุภาคของแข็งขนาดเล็กที่ล่องลอยอยู่ในอากาศ ซึ่งเกิดจากวัตถุที่ถูกทุบ ตี บด กระแทก จนแตกออกเป็นชิ้นส่วนเล็ก ๆ เมื่อถูกกระแสลมพัดก็จะปลิวกระจายตัวอยู่ในอากาศ และตกลงสู่พื้นในเวลาต่อมา ซึ่งเวลาในการตกจะช้าหรือเร็วขึ้นอยู่กับน้ำหนักของอนุภาคฝุ่น แหล่งกำเนิดของฝุ่นจะแสดงถึงคุณสมบัติความเป็นพิษของฝุ่นด้วย เช่น แอสเบสตอส ตะกั่ว ไฮโดรคาร์บอน กัมมันตรังสี ฝุ่นละอองในบรรยากาศ เป็นปัญหามลพิษทางอากาศที่สำคัญในเมืองใหญ่และเมืองที่กำลังพัฒนา จึงอาจนำไปสู่การส่งผลกระทบต่อสุขภาพอนามัยของประชาชนทั้งทางตรง และทางอ้อม
การย่อยอาหารของสัตว์ปล่อยแก๊สมีเทนออกมา ยกตัวอย่างเช่นการปศุวสัตว์
แหล่งกำเนิด > จากฝีมือมนุษย์

มนุษย์เป็นต้นเหตุที่ก่อให้เกิดปัญหามลพิษทางอากาศมากที่สุด เนื่องจากการเพิ่มขึ้นของประชากรมนุษย์ส่งผลให้เกิดความต้องการบริโภคพลังงาน เชื้อเพลิง ทั้งในครัวเรือน ภาคอุตสาหกรรม และภาคเกษตรกรรม ที่เพิ่มมากขึ้น ซึ่งส่งผลกระทบโดยตรงต่อการเปลี่ยนแปลงของสภาพภูมิอากาศทั้งสิ้น สามารถแยกประเภทมลพิษที่เกิดจากฝีมือมนุษย์ได้ดังนี้
แหล่งกำเนิดที่อยู่กับที่ ได้แก่
การเผาไหม้เชื้อเพลิง การเผาไหม้ของเชื้อเพลิงชนิดต่าง ๆ จะก่อให้เกิดก๊าซคาร์บอนมอนอกไซด์ ฝุ่นละออง ก๊าซซัลเฟอร์ไดออกไซด์ของไนโตรเจน และพบว่ามลพิษที่เกิดจากการเผาไหม้เชื้อเพลิงเหล่านี้เพื่มขึ้นอย่างเรื่อย ๆ ทุกปี ได้แก่ การเผาขยะมูลฝอยหรือสิ่งปฏิกูล โรงผลิตไฟฟ้าพลังความร้อน โรงงานผลิตยางรถยนต์ เป็นต้น
กระบวนการผลิตในโรงงานอุตสาหกรรม กระบวนการผลิตต่าง ๆ ในโรงงานอุตสาหกรรมก่อให้เกิดก๊าซต่างๆขึ้นเช่น ก๊าชไฮโรเจนซัลไฟด์หรือก๊าซไข่เน่า กรดซัลฟูริกหรือกรดกำมะถัน ได้แก่ การแปรรูปอาหาร การกลั่นน้ำมัน การหลอมโลหะ โรงงานผลิตสารอนินทรีย์
การเผาขยะ รวมทั้งเตาเผาขยะหรือการเผาขยะในที่โล่งที่เกิดจากพื้นที่ที่ระบบการจัดการขยะยังเข้าไม่ถึง ความสะดวกในการจุดไฟกว่าการขนไปทิ้งในระบบกำจัดที่ถูกต้อง อีกทั้งต้นทุนการเผาที่ต่ำกว่าการจ่ายเงินให้กับรัฐบาลไปกำจัดอย่างถูกต้อง
ผลกระทบ

มลพิษทางอากาศเกิดผลเสียหลายอย่าง ทั้งทางตรงที่เกี่ยวข้องกับสุขภาพอนามัยของมนุษย์ และทางอ้อมซึ่งได้แก่ ทำให้เกิดการบดบังแสงสว่างจากดวงอาทิตย์ที่ส่องมายังพื้นโลก หรือการทำลายทรัพย์สินหรือสิ่งแวดล้อมอื่น ๆ
ผลต่อสุขภาพอนามัยของมนุษย์
| สารมลพิษ | ผลกระทบต่อสุขภาพ |
| --- | --- |
อนุภาคมลสาร ; ซัลเฟอร์ไดออกไซด์: ลดประสิทธิภาพการทำงานของปอด ; โรคที่เกี่ยวกับระบบทางเดินหายใจที่เพิ่มขึ้น ; เกิดพิษเฉียบพลันและเรื้อรัง
โอโซน: การระคายเคืองตา จมูก และคอ ; การแน่นหน้าอก(chest tightness) ; การไอ ; เกิดอาการเจ็บปวดเมื่อหายใจ(pain on inspiration)
ไนโตรเจนออกไซด์: เพิ่มความเสี่ยงโรคทางเดินหายใจในเด็กอายุต่ำกว่า 12 ปี
ตะกั่ว: เกิดความผิดปกติของประสาท ความดันโลหิตสูง
ผลต่อพืชและสัตว์
สารมลพิษต่างๆในอากาศจะเข้าสู่ต้นพืชทางใบด้วยกระบวนการหายใจของพืช ภายหลังการได้รับมลพิษของต้นพืชมลพิษในอากาศ  เช่น สารพวกตัวออกซิไดซ์จะไปทำให้ส่วนของใบแห้งเหี่ยว และทำให้เซลล์ใบยุบตัว ซัลเฟอร์ไดออกไซด์ทำให้พืชเกิดพิษเรื้อรังทำให้พืชไม่เจริญเติบโตเกิดจากการสูญเสียคลอโรฟิลล์ หรือการหยุดสร้างคลอโรฟิลล์ ไนโตรเจนออกไซด์จะทำให้เกิดแผลที่ใบและทำให้เกิดพิษเฉียบพลัน
ส่วนสัตว์จะได้รับสารมลพิษเข้าสู่ร่างกายโดยการที่หายใจเอาอากาศที่มีมลพิษปะปนอยู่ด้วยเข้าสู่ร่างกายโดยตรง หรือโดยการที่สัตว์กินหญ้าหรือพืชอื่น ๆ ที่มีมลพิษทางอากาศตกสะสมอยู่ด้วยปริมาณมากพอที่จะเกิดอันตรายได้ มลพิษทางอากาศที่พบว่าทำให้เกิดอันตรายต่อปศุสัตว์มากที่สุด ได้แก่ อาร์เซนิกหรือสารหนู ฟลูออรีน ตะกั่ว และแคดเมียม เป็นต้น
การบดบังแสงสว่าง
สารมลพิษเหล่านี้ เป็นสารพวกแอโรซอล ในรูปของหมอก ควัน หมอกผสมไอควันหรือฝุ่น มีผลทำให้ลดการมองเห็นได้ใน ระยะไกลเกินกว่า 8 กิโลเมตร บดบังแสงสว่างจากดวงอาทิตย์ที่ส่องที่ส่องมายังพื้นโลก ทำให้เกิดปัญหาต่าง ๆ ได้แก่ การคมนาคม ขนส่ง ทัศนียภาพไม่สวยงาม
การควบคุมมลพิษ

สารมลพิษจะถูกควบคุมและลดปริมาณการเกิดให้น้อยที่สุดเท่าที่จะทำได้ เป็นการลดปัญหาที่จะมีผลกระทบต่อสุขภาพอนามัย และสภาพแวดล้อม รวมทั้งการลดค่าใช้จ่ายในการจัดหาเครื่องควบคุม
ออกกฎหมายควบคุม ทางหน่วยงานของรัฐได้ออกกฎหมายเพื่อควบคุมมลพิษให้อยู่ในเกณฑ์มาตราฐาน
กำหนดมาตรฐานเพื่อควบคุมดูแลคุณภาพอากาศ ทั้งในบรรยากาศและในสถานที่ประกอบการหรือบริเวณที่อยู่อาศัยให้เกิดความปลอดภัย
การควบคุมแหล่งกำเนิด
การเปลี่ยนกระบวนการหรือวีธีการผลิต
การนำสารปนเปื้อนที่เกิดจากกระบวนการผลิตไปใช้ประโยชน์ใหม่
ใช้ใยแก้วดักจับฝุ่นและละอองก่อนปล่อยออกสู่ปล่องระบายอากาศ
การควบคุมการระบายสารอินทรีย์ระเหยจากแหล่งกำเนิดที่อยู่กับที่จะต้องทำการติดตั้งอุปกรณ์ควบคุมเพิ่มเติม
การระเบิดของภูเขาไฟก่อให้เกิด ควันและเถ้าถ่าน ในอากาศเป็นจำนวนมาก
ปัญหามลพิษทางอากาศที่เกิดจากยานพาหนะ
ใบของพืชที่ถูกปกคลุมไปด้วยฝุ่นละอองและสารมลพิษ
มหา'ลัย มอนส์เตอร์

| มหา'ลัย มอนส์เตอร์ |
| --- | --- |

กำกับ: แดน สแกนลอน
อำนวยการสร้าง: โคไร รา
นักแสดงนำ: จอห์น กูดแมน บิลลี คริสตัน สตีฟ บูสเซไม
ดนตรีประกอบ: แรนดี นิวแมน
บริษัทผู้สร้าง: พิกซาร์ 
ผู้จัดจำหน่าย: วอลท์ ดิสนีย์ พิคเจอร์ส
วันฉาย:   21 มิถุนายน ค.ศ. 2013 (2013-06-21) 
ความยาว: 107 นาที
ประเทศ: สหรัฐอเมริกา
ภาษา: อังกฤษ
ทำเงิน: 742,908,411 ดอลลาร์สหรัฐ (ทั่วโลก)  267,841,568 ดอลลาร์สหรัฐ (สหรัฐอเมริกา)
ข้อมูลจากสยามโซน
มหา'ลัย มอนสเตอร์ (อังกฤษ: Monsters University) เป็นภาพยนตร์แอนิเมชันแนวตลก 3 มิติอเมริกันในปี 2013 ที่ผลิตโดย พิกซาร์ แอนิเมชั่น สตูดิโอส์ และจัดจำหน่ายโดยวอลท์ ดิสนีย์ พิคเจอร์ส กำกับโดย แดน สแกนลอน และผู้ผลิตโดย โคไร รา เป็นภาพยนตร์ที่ 14 ที่ผลิตโดยพิกซาร์และเป็นภาพยนตร์ที่ต่อจากภาคบริษัทรับจ้างหลอน (ไม่) จำกัด ในปี 2001
เรื่องย่อ

เรื่องราวชีวิตในรั้วมหาวิทยาลัยของ 2 สัตว์ประหลาดนักหลอน ไมค์ วาซอว์สกี้ และ เจมส์ พี. ซัลลิแวน ก่อนที่ทั้งคู่จะเป็นเพื่อนซี้กัน และเหล่าสัตว์ประหลาดตัวอื่นๆ กับชีวิตวัยรุ่นสุดมันส์ ใครจะไปรู้ละว่า ก่อนที่ไมค์กับซัลลี่จะกลายมาเป็นเพื่อนซี้กันขนาดนี้ เขาเคยเกลียดขี้หน้ากันขนาดไหนตอนอยู่มหาวิทยาลัย!
แหล่งข้อมูลอื่น

มหา'ลัย มอนส์เตอร์ ที่อินเทอร์เน็ตมูวีเดตาเบส
มหา'ลัย มอนส์เตอร์ ที่บิกการ์ตูนเดตาเบส
Official University website
เรื่องย่อ Monster University มหา’ลัย มอนสเตอร์ เก็บถาวร 2013-06-12 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน
Monsters University ที่สยามโซน
มนุษย์โบราณ

กะโหลกดึกดำบรรพ์ของ Homo rhodesiensis ที่เรียกว่า "Broken Hill Cranium" มีอายุถึง 130,000 ปีก่อน (โดยใช้วิธี amino acid racemization determination) ก็ 800,000-600,000 ปีก่อน (คือในช่วงอายุเดียวกับ Homo erectus)
สายพันธุ์มนุษย์สกุล Homo หลายชนิดสามารถจัดเข้าในหมวดกว้าง ๆ คือ มนุษย์โบราณ (อังกฤษ: archaic human) เริ่มตั้งแต่ 600,000 ปีก่อน
ซึ่งปกติจะรวม Homo neanderthalensis 
(300,000-28,000 ปีก่อน)
Homo rhodesiensis (400,000-125,000 ปีก่อน), Homo heidelbergensis (600,000-250,000 ปีก่อน), และอาจรวม Homo antecessor (1.2 ถึง 0.8 ล้านปีก่อน) 
โดยมนุษย์กลุ่มไหนจะจัดเป็น "มนุษย์โบราณ" ขึ้นอยู่กับนิยามต่าง ๆ ของผู้เขียน
เป็นหมวดหมู่ที่ใช้เปรียบเทียบกับ มนุษย์ที่มีกายวิภาคปัจจุบัน/มนุษย์ปัจจุบัน (อังกฤษ: anatomically modern humans)
มีสมมติฐานว่า มนุษย์ปัจจุบันได้วิวัฒนาการมาจากมนุษยโบราณ ซึ่งก็วิวัฒนาการมาจาก Homo erectus
บางครั้ง มนุษย์โบราณจะรวมเข้าในสปีชีส์ "Homo sapiens" เพราะขนาดสมองใกล้เคียงกัน
คือ มีขนาดสมองเฉลี่ยที่ระหว่าง 1,200-1,400 ซม3 ซึ่งคาบเกี่ยวกับพิสัยขนาดสมองของมนุษย์ปัจจุบัน
แต่มนุษย์โบราณจะต่างจากมนุษย์ปัจจุบันโดยมีกะโหลกศีรษะหนา สันคิ้วเหนือตาที่เด่น และไม่มีคางเด่นเท่ามนุษย์ปัจจุบัน
มนุษย์ปัจจุบันปรากฏขึ้นประมาณ 300,000 ปีก่อน
และหลังจาก 70,000 ปีก่อน ก็เริ่มจะแทนที่มนุษย์โบราณในที่ต่าง ๆ
แต่มนุษย์สกุล Homo ที่ "ไม่ปัจจุบัน" ก็คงอยู่รอดจนกระทั่ง 30,000 ปีก่อน และอาจจนถึง 10,000 ปีก่อน
อย่างไรก็ดี ตามงานศึกษาทางพันธุกรรมปี 2555 มนุษย์ปัจจุบันอาจจะได้ผสมพันธุ์กับมนุษย์โบราณ "อย่างน้อยสองกลุ่ม" คือ นีแอนเดอร์ทาลและมนุษย์กลุ่ม Denisovan
ส่วนงานศึกษาอื่น ๆ ตั้งความสงสัยว่า การผสมพันธุ์อาจไม่ใช่เหตุที่มนุษย์ปัจจุบันมียีนร่วมกับมนุษย์โบราณ แล้วชี้ไปที่การมีบรรพบุรุษร่วมกันเมื่อ 500,000-800,000 ปีก่อน
งานศึกษาปี 2555 ยังเสนอมนุษย์อีกกลุ่มที่อาจมีชีวิตอยู่จนกระทั่ง 11,500 ปีก่อน คือกลุ่มมนุษย์ Red Deer Cave people ในจีน
ดร. คริส สตริงเกอร์ ที่พิพิธภัณฑสถานธรรมชาติวิทยาลอนดอน ได้เสนอว่า มนุษย์กลุ่มนี้อาจเกิดจากการผสมพันธุ์กันระหว่างมนุษย์ปัจจุบันและมนุษย์ Denisovan
ส่วนนักวิทยาศาสตร์ท่านอื่น ๆ ยังไม่ค่อยเชื่อ และเสนอว่า ลักษณะที่กำหนดว่ามีเฉพาะมนุษย์กลุ่มนี้ ยังอยู่ในพิสัยความแตกต่างที่หวังได้จากกลุ่มประชากรมนุษย์ปัจจุบัน
ศัพท์และนิยาม

หมวดหมู่ "มนุษย์โบราณ" ไม่มีนิยามเดียวที่นักวิชาการมีมติร่วมกัน
ตามนิยามหนึ่ง Homo sapiens เป็นสปีชีส์เดียวอันประกอบด้วยสปีชีส์ย่อยต่าง ๆ รวมทั้งมนุษย์โบราณและมนุษย์ปัจจุบัน
ตามนิยามนี้ มนุษย์ปัจจุบันก็จะเรียกว่า Homo sapiens sapiens และมนุษย์โบราณก็จะมีทวินามขึ้นหน้าว่า "Homo sapiens" ด้วย
ยกตัวอย่างเช่น นีแอนเดอร์ทาลก็จะเรียกว่า Homo sapiens neanderthalensis และ Homo heidelbergensis ก็จะเรียกว่า Homo sapiens heidelbergensis
ส่วนนักอนุกรมวิธานอื่น ๆ ชอบใจไม่รวมมนุษย์โบราณและมนุษย์ปัจจุบันเข้าในสปีชีส์เดียว แต่แบ่งออกเป็นหลายสปีชีส์
ในกรณีนี้ ก็จะใช้ชื่อทวินามตามแบบอนุกรมวิธาน เช่น Homo rhodesiensis หรือ Homo neanderthalensis
เหตุผลทางวิวัฒนาการเพื่อแบ่งมนุษย์ปัจจุบันจากมนุษย์โบราณ และแบ่งมนุษย์โบราณจาก Homo erectus เป็นเรื่องยังไม่ชัดเจน
ซากดึกดำบรรพ์เก่าแก่ที่สุดที่จัดเข้าสกุล Homo sapiens โดยเรียกว่าเป็น 
"H. sapiens ต้น ๆ"
หรือ "H. sapiens ที่กำลังดำเนินไปสู่การมีกายวิภาคปัจจุบัน"
มาจากโบราณสถาน Jebel Irhoud ประเทศโมร็อกโก โดยมีอายุประมาณ 315,000 ปีก่อน
ส่วนซากดึกดำบรรพ์ที่เรียกว่าเป็น "มนุษย์ที่มีกายวิภาคปัจจุบันต้น ๆ"
ก็คือซาก Omo remains จากโบราณสถาน Omo มีอายุ 195,000 ปีก่อน โดยจัดเข้ากับ H. sapiens และซากจากโบราณสถาน Herto Formation ที่มีอายุ 160,000 ปี โดยจัดเป็น Homo sapiens idaltu
ซากสองอย่างหลังนี้ ชัดเจนว่ามีกายวิภาคปัจจุบัน แต่ซากแรกจาก Jebel Irhoud ยังไม่ชัดเจน เช่นมีนักวิชาการที่คัดค้านว่า กะโหลกศีรษะโดยเฉพาะคือหน้าผาก ไม่เหมือนของมนุษย์ปัจจุบันพอ
การขยายขนาดสมอง

การเกิดขึ้นของมนุษย์โบราณสปีชีส์ต่าง ๆ บางครั้งใช้เป็นหลักฐานของทฤษฎี "ดุลยภาพเป็นพัก ๆ" (punctuated equilibrium)
ซึ่งเกิดขึ้นเมื่อสิ่งมีชีวิตสปีชีส์หนึ่งเกิดวิวัฒนาการทางชีวภาพอย่างสำคัญภายในระยะเวลาสั้น ๆ 
แต่หลังจากนั้น สปีชีส์นั้นก็จะเปลี่ยนแปลงน้อยเป็นระยะเวลานานจนกระทั่งถึง "พัก" ต่อไป
ขนาดสมองของมนุษย์โบราณขยายขึ้นอย่างสำคัญเป็น 1,300 ซม3 จาก 900 ซม3 ของ H. erectus
โดยจากขนาดใหญ่สุดที่มนุษย์โบราณมี สมองมนุษย์หลังจากนั้นความจริงได้ลดขนาดลง
กำเนิดภาษา

นักมานุษยวิทยาและจิตวิทยาเชิงวิวัฒนาการชาวอังกฤษ รูบิน ดันบาร์ อ้างว่า มนุษย์โบราณเป็นพวกแรกที่ใช้ภาษา
โดยวิเคราะห์ขนาดสมองสัมพันธ์กับขนาดกลุ่มสังคมของสายพันธุ์มนุษย์ เขาได้สรุปว่า 
เพราะว่ามนุษย์โบราณมีสมองใหญ่ จึงควรมีชีวิตอยู่กับกลุ่มใหญ่กว่า 120 คน
เขาอ้างว่า กลุ่มใหญ่ขนาดนี้โดยไม่ใช้ภาษาเป็นไปไม่ได้ ไม่งั้นแล้วก็จะไม่เกิดความผูกพันแล้วกลุ่มก็จะสลายลง
โดยเปรียบเทียบแล้ว ลิงชิมแปนซีใช้ชีวิตอยู่ในฝูงเล็กที่จำนวนอาจถึง 50 ตัว
ดูเพิ่ม

รายการซากดึกดำบรรพ์สายพันธุ์มนุษย์
มนุษย์ที่มีกายวิภาคปัจจุบัน
วิวัฒนาการของมนุษย์
เชิงอรรถและอ้างอิง

↑  Hublin, J. J. (2009). "The origin of Neandertals". Proceedings of the National Academy of Sciences. 106 (38): 16022–7. Bibcode:2009PNAS..10616022H. doi:10.1073/pnas.0904119106. JSTOR 40485013. PMC 2752594. PMID 19805257.
↑  "Homo neanderthalensis - The Neanderthals". Australian Museum. 2013-02-25. สืบค้นเมื่อ 2014-10-03.
1 2 3 4  
Dawkins (2005). M1 "Archaic homo sapiens". The Ancestor's Tale (US Paperback). Boston: Mariner. ISBN 0-618-61916-X. {{cite book}}: ตรวจสอบค่า |chapter-url= (help)
↑  
Barker, Graeme (1999-01-01). "Companion Encyclopedia of Archaeology". Routledge – โดยทาง Google Books.
1 2  doi:10.1038/nature22335
This citation will be automatically completed in the next few minutes. You can jump the queue or  Abstract
↑  Mitchell, Alanna (2012-01-30). "DNA Turning Human Story Into a Tell-All". NYTimes. สืบค้นเมื่อ 2012-01-31.
↑  
"Neanderthals did not interbreed with humans, scientists find".
↑  
Association, Press (2013-02-04). "Neanderthals 'unlikely to have interbred with human ancestors'" – โดยทาง The Guardian.
↑  
Lowery, Robert K.; Uribe, Gabriel; Jimenez, Eric B.; Weiss, Mark A.; Herrera, Kristian J.; Regueiro, Maria; Herrera, Rene J. (2013-11-01). "Neanderthal and Denisova genetic affinities with contemporary humans: Introgression versus common ancestral polymorphisms". Gene. 530 (1): 83–94. doi:10.1016/j.gene.2013.06.005 – โดยทาง ScienceDirect.
↑  Amos, Jonathan (2012-03-14). "Human fossils hint at new species". BBC. สืบค้นเมื่อ 2012-03-14.
↑  Barras, Colin (2012-03-14). "Chinese human fossils unlike any known species". New Scientist. สืบค้นเมื่อ 2012-03-15.
↑  Owen, James (2012-03-14). "Cave Fossil Find: New Human Species or "Nothing Extraordinary"?". National Geographic News.
↑  "Oldest Fossils of Homo Sapiens Found in Morocco, Altering History of Our Species". เดอะนิวยอร์กไทมส์. 2017-06-07.
↑   "Oldest Homo sapiens fossils discovered in Morocco". Washington Post. 2017-06-07.
↑  "World's oldest Homo sapiens fossils found in Morocco". Science Magazine. 2017-06-07.
↑  "Oldest Homo sapiens fossil claim rewrites our species' history". Nature. 2017-06-07.
↑  Huyssteen, Van; Huyssteen, Wentzel Van (2006-04-12). "Alone in the World?". Wm. B. Eerdmans Publishing – โดยทาง Google Books.
↑  "Cro Magnon skull shows that our brains have shrunk".
↑  
Dunbar, Robin. "CO-EVOLUTION OF NEOCORTEX SIZE, GROUP SIZE AND LANGUAGE IN HUMANS". BBS. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2009-06-26.{{cite web}}:  CS1 maint: uses authors parameter (ลิงก์)
↑  
Dunbar (1993). Grooming, Gossip, and the Evolution of Language. Harvard University Press. ISBN 978-0-674-36336-6.
แหล่งข้อมูลอื่น

Early and Late "Archaic" Homo Sapiens and "Anatomically Modern" Homo Sapiens เก็บถาวร 2009-08-16 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน
Origins of Modern Humans: Multiregional or Out of Africa?เก็บถาวร 2010-11-14 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน
Homo sapiens, Museum of Natural History เก็บถาวร 2009-07-09 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน
Human Timeline (Interactive) - Smithsonian, National Museum of Natural History (August 2016).
การเปรียบเทียบทางกายวิภาคของกะโหลกมนุษย์ Homo sapiens (ซ้าย) และ Homo neanderthalensis (ขวา) (พิพิธภัณฑสถานธรรมชาติวิทยาคลีฟแลนด์) ส่วนที่เปรียบเทียบรวมทั้งกระดูกหุ้มสมอง หน้าผาก สันคิ้ว กระดูกจมูก การยื่นออกของใบหน้า มุมกระดูกแก้ม คาง และกระดูกท้ายทอย
มวลโมเลกุล

มวลโมเลกุล (อังกฤษ: molecular mass) คือ มวลของสารนั้น 1 โมล โดยมวลโมเลกุลหาได้จากการเอามวลอะตอมของธาตุทั้งหมดในสูตรโมเลกุลนั้นมารวมกัน
คำนี้ต่างจากน้ำหนักสูตร (Formula weight) ในกรณีที่สูตรของสารนั้นไม่ใช่สูตรโมเลกุล เช่น สารประกอบไอออนิก สารที่มีโครงสร้างผลึกร่างตาข่าย สารที่มีพันธะโลหะ หรือ พอลิเมอร์ ที่จะใช้สูตรอย่างง่ายแทนสูตรโมเลกุล
และในกรณีที่ โมเลกุล อยู่ในรูป High polymer หรือมีการต่อพันธะเป็นพอลิเมอร์มาก จะมีการแสดงมวลโมเลกุลในรูปค่าเฉลี่ย เนื่องจากแต่ละโมเลกุลมี น้ำหนักไม่เท่ากัน
ณปภัช วรพฤทธานนท์

| ณปภัช วรพฤทธานนท์ |
| --- | --- |

ข้อมูลพื้นฐาน
ชื่อเกิด: 20 มกราคม พ.ศ. 2546 (21 ปี)
รู้จักในชื่อ: จ๋า
ที่เกิด: จังหวัดกรุงเทพมหานคร ประเทศไทย
แนวเพลง: ทีป็อป เจป็อป
อาชีพ: ไอดอล นักร้อง นักแสดง
ช่วงปี: พ.ศ. 2554 – ปัจจุบัน
ค่ายเพลง: บีเอ็นเคโฟร์ตีเอต ออฟฟิศ (พ.ศ. 2560 – พ.ศ. 2562) iAM (พ.ศ. 2562 – พ.ศ. 2565)
อดีตสมาชิก: บีเอ็นเคโฟร์ตีเอต
ณปภัช วรพฤทธานนท์ (เกิด 20 มกราคม พ.ศ. 2546) ชื่อเล่น จ๋า เป็นนักแสดงและเป็นอดีตไอดอล เป็นที่รู้จักในบทบาทดาราเด็กจากละครเรื่อง ขมิ้นกับปูน เป็นอดีตไอดอลวงบีเอ็นเคโฟร์ตีเอต (BNK48) และเป็นอดีตสมาชิกทีมบีทรี (Team BIII) และทีมเอ็นไฟว์ (Team NV)
ประวัติ

ณปภัช วรพฤทธานนท์ มีชื่อเล่นว่า จ๋า เกิดที่กรุงเทพมหานคร เมื่อวันที่ 20 มกราคม พ.ศ. 2546 สำเร็จการศึกษาระดับชั้นมัธยมศึกษาจากโรงเรียนสามเสนวิทยาลัย ปัจจุบันกำลังศึกษาอยู่ที่คณะเภสัชศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
อาชีพ > นักแสดง

เข้าสู่วงการครั้งแรกเมื่อ พ.ศ. 2555 กับละครเรื่อง ขุนเดช โดยรับบทเป็น ทิพย์ ต่อมาใน พ.ศ. 2557 ณปภัชแสดงละครเรื่อง บ้านของเรา และรับบทเป็นเด็กกำพร้าในละครเรื่อง พราว  รวมถึงได้รับบทเป็น หนูลี (วัยเด็ก) ในละครเรื่อง ลีลาวดีเพลิง ได้เป็นนักแสดงสมทบในละครเรื่อง แหวนทองเหลือง และได้เข้าร่วมแสดงในรายการเด็กอัจฉริยะท้าประลอง ช่อง 3 ถัดมาใน พ.ศ. 2559 ณปภัชเป็นที่รู้จักมากขึ้นจากการแสดงละครเรื่อง ขมิ้นกับปูน โดยรับบทเป็น ปัทมา ธรรมคุณ ในปีต่อมา ณปภัชรับรางวัลเกียรติบัตรเด็กและเยาวชนดีเด่น ครั้งที่ 9 ประจำปี พ.ศ. 2560
ปี พ.ศ. 2562 ได้ร่วมแสดงละครเรื่อง เขาวานให้หนูเป็นสายลับ  รับบทเป็นนักแสดงสมทบชื่อว่า อะตอม ในตอนที่ 2 ซึ่งเป็นผลงานที่สร้างมาจากงานเขียนของนามปากกา พัดชา ซึ่งถูกนำมาสร้างใหม่เป็นครั้งที่ 3
ปี พ.ศ. 2563 ได้ร่วมแสดงในละครเรื่อง ห้องนี้ไม่มีห่วย ออกอากาศทางช่อง GMM25 และ Netflix เป็นเรื่องราวเกี่ยวกับโรงเรียนสตรีสมมุติแห่งหนึ่ง ที่แบ่งชั้นนักเรียนตามเกรดคุณภาพการศึกษา ตั้งแต่ห้อง A ซึ่งผลการเรียนดีเด่น ไล่ไปจนถึงห้อง F ที่ผลการเรียนต่ำสุด ทำให้เกิดความเหลื่อมล้ำภายในโรงเรียน โดยณปภัชได้รับบทเป็น น้ำแข็ง นักเรียนห้อง A ที่เป็นลูกไล่ประจำกลุ่มกรรมการนักเรียน ซึ่งเป็นกลุ่มอำนาจที่ใหญ่ที่สุดในโรงเรียน
อาชีพ > ไอดอล

ณปภัชเข้าร่วมการออดิชันในช่วงปี พ.ศ. 2559 และได้รับเลือกให้เป็นสมาชิกรุ่นแรกของวงบีเอ็นเคโฟร์ตีเอต รวมถึงได้รับเลือกให้เป็นเซ็นเตอร์เพลง "พลิ้ว" ในซิงเกิล คุกกี้เสี่ยงทาย ร่วมกับ ปณิศา ศรีละเลิง (มายด์) ในปีถัดมา
วันที่ 26 มกราคม พ.ศ. 2562 ในงานประกาศผลคะแนนการเลือกตั้งทั่วไปเซ็มบัตสึบีเอ็นเคโฟร์ตีเอต ประจำซิงเกิลที่ 6 ณปภัชได้รับคะแนนเป็นอันดับที่ 24 ด้วยคะแนน 7,270 คะแนน ซึ่งจะได้ร่วมร้องเพลงรองในซิงเกิ้ลที่ 6
นอกจากนี้ณปภัชได้รับโอกาสในการเป็นสมาชิกวงย่อยพิเศษ มิมิกูโมะ (Mimigumo) ร่วมกับ มิวสิค แพรวา สุธรรมพงษ์ และ ไข่มุก วรัทยา ดีสมเลิศ ซึ่งเปิดตัวครั้งแรกเมื่อวันที่ 1 กันยายน พ.ศ. 2562 ในงาน Nippon Haku 2019
ณปภัชประกาศการจบการศึกษาจากวงบีเอ็นเคโฟร์ตีเอตเมื่อวันที่ 22 ตุลาคม พ.ศ. 2565 ภายในงานจับมือ BNK48 12th Single "Believers" พร้อมกันกับ เจน กุลจิราณัฐ วรรักษา ณ ยูเนียนฮอล ชั้น 6 ยูเนียนมอล โดยยังร่วมกิจกรรมต่าง ๆ กับวงไปจนถึงเดือนธันวาคม พ.ศ. 2565 โดยมีสเตจจบการศึกษาร่วมกันกับ มิวสิค แพรวา สุธรรมพงษ์ และ ไข่มุก วรัทยา ดีสมเลิศ เมื่อวันที่ 10 ธันวาคม พ.ศ. 2565
อาชีพ > หลังการเป็นไอดอล

ปัจจุบันณปภัชกำลังศึกษาอยู่ในระดับปริญญาตรีที่คณะเภสัชศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย และทำช่องยูทูปของตนเองชื่อว่า บันจี้จ๋า (BungeeJaa) สำหรับสื่อสารเรื่องราวชีวิตประจำวันของตนเองในเรื่องของการเรียน นอกจากนี้ยังคงเปิดรับงานในวงการบันเทิงอยู่เช่นเคย โดยอยากจะลองรับบทบาทเป็นนางร้ายแบบมีชั้นเชิง เนื่องจากต้องใช้ทักษะการแสดงที่หลากหลาย เป็นบทบาทที่อยากลองแสดงจากอิทธิพลของภาพยนตร์หรือซีรีย์แนวสืบสวนสอบสวน
ผลงาน > ผลงานเพลง > BNK48

บทความหลัก: รายชื่อผลงานของบีเอ็นเคโฟร์ตีเอต
| ปี | เพลง | ซิงเกิ้ล | อัลบั้ม | หมายเหตุ | อ้างอิง |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 2560 | "Aitakatta (อยากจะได้พบเธอ)" | อยากจะได้พบเธอ | ริเวอร์ |  |  |
| 2560 | "Oogoe Diamond (ก็ชอบให้รู้ว่าชอบ)" | อยากจะได้พบเธอ | ริเวอร์ |  |  |
| 2560 | "365 Nichi no Kamihikouki (365 วันกับเครื่องบินกระดาษ)" | อยากจะได้พบเธอ | ริเวอร์ |  |  |
| 2560 | "Skirt, Hirari (พลิ้ว)" | คุกกี้เสี่ยงทาย | ริเวอร์ | เซ็นเตอร์ ร่วมกับ ปณิศา ศรีละเลิง |  |
| 2561 | "Shonichi (วันแรก)" | วันแรก | ริเวอร์ |  |  |
| 2561 | "Sakura no Hanabiratachi (ความทรงจำและคำอำลา)" | วันแรก | ริเวอร์ |  |  |
| 2561 | "Kimi wa Melody (เธอคือ...เมโลดี้)" | เธอคือ...เมโลดี้ | จาบาจา |  |  |
| 2561 | "Yume e no Route (หมื่นเส้นทาง)" | เธอคือ...เมโลดี้ | จาบาจา |  |  |
| 2562 | "Kimi no Koto ga Suki Dakara (ก็เพราะว่าชอบเธอ)" | บีกินเนอร์ | จาบาจา |  |  |
| 2562 | "Reborn" | — | จาบาจา |  |  |
| 2562 | "77 no sutekina machi e (77 ดินแดนแสนวิเศษ)" | 77 ดินแดนแสนวิเศษ | วาโรตะพีเพิล |  |  |
| 2563 | "Wink wa Sankai (วิ้งค์ 3 ครั้ง)" | เฮฟวีโรเทชัน | วาโรตะพีเพิล | เซ็นเตอร์ |  |
| 2564 | "Only today (Acapella Version)" | ดีอะ | กิงงัมเช็ก |  |  |
| 2565 | "Make Noise" | บีลีฟเวอส์ | กิงงัมเช็ก |  |  |
ผลงานการแสดง > มิวสิกวิดีโอ

| ปี | ชื่อ | ผู้กำกับ | อ้างอิง |
| --- | --- | --- | --- |
| 2560 | "อยากจะได้พบเธอ"   (เพลงประกอบ โปรเจกต์ เอส เดอะซีรีส์ ตอน Shoot! I Love You) | วรรณแวว หงษ์วิวัฒน์ แวววรรณ หงษ์วิวัฒน์ |  |
| 2561 | "ชู้กะชู้" | พงศ์จักร พิษฐานพร |  |
| 2561 | "วันแรก" | ไพรัช คุ้มวัน |  |
| 2561 | "เธอคือ...เมโลดี้" | บิณฑ์ บัวหมื่นชล |  |
| 2561 | "บีเอ็นเค เฟสติวัล" | ณัฐ ยศวัฒนานนท์ ณัฐพร เยี่ยมฉวี |  |
| 2562 | "ก็เพราะว่าชอบเธอ" | อัตตา เหมวดี |  |
| 2562 | "Reborn" | วฑูศิริ ภูวปัญญาสิริ   มิโอริ โอคุโบะ |  |
| 2562 | "77 ดินแดนแสนวิเศษ" | ภัทร เลิศอนันต์ |  |
| 2562 | "หัวใจไวรัส" | Skanbombomb |  |
| 2563 | "วิ้งค์ 3 ครั้ง" | ณัฐพงษ์ อรุณเนตร์ |  |
| 2565 | "Make Noise" | บิณฑ์ บัวหมื่นชล |  |
ผลงานการแสดง > ละครโทรทัศน์ / ซีรีส์

| ปี | เรื่อง | เครือข่าย | บทบาท | อ้างอิง |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 2554 | รักนี้...ไม่มีวันจาง | ช่อง 9 | ตุ๊กตา |  |
| 2554 | กุหลาบร้ายกลายรัก | ช่อง 3 | เนตรชนก (วัยเด็ก) |  |
| 2554 | ดวงตาในดวงใจ | ช่อง 3 | เพลงพิณ (วัยเด็ก) |  |
| 2555 | ขุนเดช | ช่อง 7 | ทิพย์ |  |
| 2556 | หน้าต่างสีรุ้ง | Thai PBS | ชมพู่ |  |
| 2557 | บ้านของเรา | ช่อง 7 |  |  |
| 2557 | พราว | ช่อง 7 | เด็กกำพร้า |  |
| 2557 | ลีลาวดีเพลิง | ช่อง 7 | หนูลี (วัยเด็ก) |  |
| 2558 | แหวนทองเหลือง | ช่อง 8 |  |  |
| 2559 | ขมิ้นกับปูน | ช่อง 7 | ปัทมา ธรรมคุณ (ปัท) (วัยเด็ก) |  |
| 2559 | กำไลมาศ | ช่อง 3 | หม่อมเจ้าหญิงภรณี (วัยเด็ก) |  |
| 2559 | มนต์รักสองฝั่งคลอง | พีพีทีวี | หลินจี้ (ลูกสาวแก้มบุ๋ม) (รับเชิญ) |  |
| 2562 | เขาวานให้หนูเป็นสายลับ | ช่อง 3 | อะตอม (รับเชิญตอนที่ 2) |  |
| 2563 | The Underclass ห้องนี้ไม่มีห่วย | จีเอ็มเอ็ม 25,เน็ตฟลิกซ์ | น้ำแข็ง |  |
| 2566 | ของขวัญ | Thai PBS |  |  |
ผลงานการแสดง > ภาพยนตร์

| ปี | เรื่อง | ค่าย | ผู้กำกับ | บทบาท | ผู้จัดจำหน่าย | วันที่ฉาย | อ้างอิง |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 2561 | BNK48: Girls Don't Cry | บีเอ็นเคโฟร์ตีเอต ออฟฟิศ แซลมอน เฮ้าส์ แพลน บี มีเดีย เวรี่ แซด พิคเจอร์ส | นวพล ธำรงรัตนฤทธิ์ | ตัวเอง | จีดีเอช ห้าห้าเก้า | 16 สิงหาคม |  |
| 2563 | BNK48: One Take | ไอแอม ฟิล์ม | มนัสนันท์ พันเลิศวงศ์สกุล | ตัวเอง |  | 18 มิถุนายน (เน็ตฟลิกซ์) |  |
ผลงานการแสดง > พิธีกร

| ปี | ชื่อ | เครือข่าย | หมายเหตุ | อ้างอิง |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 2559 | ครอบครัวข่าวเช้า | ช่อง3 | พิธีกรประจำช่วงย่อย "เด็กคิดเด็กทำ" ในช่วง "ช่วยคิดช่วยทำ" |  |
| 2560 | สารคดีเฉลิมพระเกียรติ ในหลวงรัชกาลที่ 9 | เนชั่นทีวี |  |  |
ผลงานการแสดง > รายการโทรทัศน์

| ปี | ชื่อ | เครือข่าย | หมายเหตุ | อ้างอิง |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 2560 | LET' S GO TOKYO | ช่องเวิร์คพอยท์ | รายการพิเศษ |  |
| 2560 | BNK48 Senpai | ช่อง 3 เอสดี |  |  |
| 2560 | BNK48 Show | ช่อง 3 เอสดี |  |  |
| 2561 | Victory BNK48 | ช่องเวิร์คพอยท์ |  |  |
ผลงานการแสดง > พากย์เสียง

| ปี | ชื่อ | วันที่เผยแพร่ | ผลิตโดย | บทบาท | อ้างอิง |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 2561 | แอป BNK48 Star Keeper | 22 ธันวาคม | Igloo Studio | ตัวเอง |  |
รางวัล

รางวัลเกียรติบัตรเด็กและเยาวชนดีเด่น ครั้งที่ 9 ประจำปี 2560 จัดโดย สมาคมคนของแผ่นดิน ร่วมกับ กลุ่มวิทยาลัยในเครือ-ไทยเทค รับมอบเกียรติบัตรจาก ดร. วีระกุล อรัณยะนาค ศึกษาธิการภาค 1 สำนักงานปลัดกระทรวงศึกษาธิการ
แหล่งข้อมูลอื่น

ณปภัช วรพฤทธานนท์ ที่เฟซบุ๊ก
อร, ไข่มุก, มิวสิค, เฌอปราง, ซัทจัง และจ๋า ในงาน Maruya ครั้งที่ 20 เมื่อวันที่ 16 กรกฎาคม พ.ศ. 2560