คณะองคมนตรีไทย
ประวัติ

คณะองคมนตรีชุดแรกในสยามได้รับการตั้งขึ้นตามพระราชกฤษฎีกาเมื่อวันที่ 8 พฤษภาคม 2417 โดยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระองค์ได้รับการศึกษาจากชาวตะวันตก จึงลอกเลียนระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์ของยุโรป ในตอนแรกพระองค์ตั้งสภา 2 สภา คือปรีวีเคาน์ซิล (สมาชิก 49 องค์/คน) และสภาที่ปรึกษาราชการแผ่นดิน (สมาชิก 12 คน ต่อมาเปลี่ยนชื่อเป็นรัฐมนตรีสภา) มีการจัดตั้งปรีวีเคาน์ซิลขึ้นเพื่อจัดการกับกิจการด้านนิติบัญญัติ ในขณะที่สภาที่ปรึกษาราชการแผ่นดินหรือรัฐมนตรีสภากลายเป็นจุดกำเนิดของคณะรัฐมนตรี
เมื่อพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จสวรรคตในวันที่ 23 ตุลาคม 2453 สมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิราวุธ สยามมกุฎราชกุมารเสด็จขึ้นครองราชย์เป็นพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว โดยทรงแต่งตั้งพระเชษฐาและพระอนุชารวมถึงขุนนางชั้นผู้ใหญ่จำนวน 40 พระองค์/คน เป็นสภากรรมการองคมนตรี ตลอดระยะเวลา 15 ปีในรัชสมัย พระองค์จะพระราชทานสัญญาบัตรและตราตั้งให้แก่พระราชวงศ์และขุนนางชั้นผู้ใหญ่เป็นองคมนตรีในพระราชพิธีถือน้ำพระพิพัฒน์สัตยา หรือพระราชพิธีศรีสัจจปานกาลในวันที่ 4 เมษายน ของทุกปี เมื่อพระองค์เสด็จสวรรคตในวันที่ 26 พฤศจิกายน 2468 คณะองคมนตรีประกอบด้วยสมาชิกจำนวนถึง 233 คน
ในสมัยรัชกาลที่ 7 พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงแต่งตั้งคณะที่ปรึกษาราชการแผ่นดินเป็น 3 องค์กร คือ อภิรัฐมนตรีสภา เสนาบดีสภา และสภากรรมการองคมนตรี โดยอภิรัฐมนตรีสภาก่อตั้งเมื่อวันที่ 28 พฤศจิกายน พ.ศ. 2468 เทียบเท่าได้กับสภาที่ปรึกษาราชการแผ่นดินในรัชกาลที่ 5 ประกอบด้วยพระบรมวงศานุวงศ์ชั้นผู้ใหญ่จำนวน 5 พระองค์ ซึ่งทรงเคยรับราชการตำแหน่งสำคัญในรัชกาลที่ 5 ประกอบด้วย
จอมพล จอมพลเรือ สมเด็จพระราชปิตุลา บรมพงศาภิมุข เจ้าฟ้าภาณุรังษีสว่างวงศ์ กรมพระยาภาณุพันธุวงศ์วรเดช
จอมพล จอมพลเรือ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าบริพัตรสุขุมพันธุ์ กรมพระนครสวรรค์วรพินิต
พลเอก สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์
มหาอำมาตย์เอก นายพลเอก สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ
มหาอำมาตย์เอก นายพลตรี พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระจันทบุรีนฤนาถ
กรมพระยาภาณุพันธุวงศ์วรเดช
กรมพระนครสวรรค์วรพินิต
กรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์
กรมพระยาดำรงราชานุภาพ
กรมพระจันทบุรีนฤนาถ
เมื่อวันที่ 24 มิถุนายน 2475 กลุ่มบุคคลที่เรียกตนเองว่าคณะราษฎรพร้อมด้วยกลุ่มนายทหารชั้นผู้น้อยได้เข้ายึดอำนาจในกรุงเทพมหานคร พวกเขายกเลิกระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์ เปลี่ยนสยามเป็นระบอบราชาธิปไตยภายใต้รัฐธรรมนูญ และเรียกร้องให้พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวพระราชทานรัฐธรรมนูญแก่ประชาชนชาวสยาม พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวพระราชทานรัฐธรรมนูญ "ชั่วคราว" เมื่อวันที่ 27 มิถุนายน 2475 และฉบับถาวรในวันที่ 10 ธันวาคม คณะราษฎรออกพระราชบัญญัติยกเลิกอภิรัฐมนตรีสภาและองคมนตรี พวกเขาแทนที่เสนาบดีสภาด้วยคณะกรรมการราษฎร
จนกระทั่งสิบห้าปีต่อมาในรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย (ฉบับชั่วคราว) พุทธศักราช 2490 ได้ตั้งคณะองคมนตรีขึ้นมาใหม่ในรัชสมัยสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดช โดยเปลี่ยนชื่อเป็น "คณะอภิรัฐมนตรี" สภาแห่งนี้ดำรงอยู่ตั้งแต่ปี พ.ศ. 2490 ถึง พ.ศ. 2492 และประกอบด้วย:
สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระชัยนาทนเรนทร ประธานคณะอภิรัฐมนตรี
พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าธานีนิวัต
พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอลงกฎ
พระยามานวราชเสวี (ปลอด วิเชียร ณ สงขลา)
พลตํารวจเอกอดุล อดุลเดชจรัส
สองปีต่อมา ภายใต้รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช 2492 สภาได้เปลี่ยนชื่อเป็น คณะองคมนตรี คณะองคมนตรีชุดปัจจุบันตั้งขึ้นตามรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช 2560
รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช 2560 ระบุว่าเป็นคณะบุคคลที่พระมหากษัตริย์ทรงเลือกและทรงแต่งตั้งผู้ทรงคุณวุฒิเป็นประธานองคมนตรีคนหนึ่ง และองคมนตรีอื่นอีกไม่เกิน 18 คนมีหน้าที่ถวายความเห็นต่อพระมหากษัตริย์ในพระราชกรณียกิจทั้งปวงที่พระมหากษัตริย์ทรงปรึกษา รวมทั้งปฏิบัติภารกิจตามที่พระมหากษัตริย์ทรงกำหนดหรือทรงมอบหมาย การเลือกและแต่งตั้งองคมนตรีหรือการให้องคมนตรีพ้นจากตำแหน่งให้เป็นไปตามพระราชอัธยาศัย โดยประธานรัฐสภาเป็นผู้รับสนองพระบรมราชโองการแต่งตั้งประธานองคมนตรี หรือให้ประธานองคมนตรีพ้นจากตำแหน่ง และประธานองคมนตรีเป็นผู้รับสนองพระบรมราชโองการแต่งตั้งองคมนตรี หรือให้องคมนตรีพ้นจากตำแหน่ง
องคมนตรีเป็นข้าราชการในพระองค์ ตามพระราชกฤษฎีกาจัดระเบียบราชการและการบริหารงานบุคคลของราชการในพระองค์ พ.ศ. 2560 และต้องไม่เป็นสมาชิกสภาผู้แทนราษฎร สมาชิกวุฒิสภา หรือดำรงตำแหน่งทางการเมืองอื่น ตุลาการศาลรัฐธรรมนูญ ผู้ดำรงตำแหน่งในองค์กรอิสระ ข้าราชการซึ่งมีตำแหน่งหรือเงินเดือนประจำ ข้าราชการในพระองค์ตำแหน่งอื่นนอกจากองคมนตรี พนักงานรัฐวิสาหกิจ เจ้าหน้าที่อื่นของรัฐ หรือสมาชิกหรือเจ้าหน้าที่ของพรรคการเมือง และต้องไม่แสดงการฝักใฝ่ในพรรคการเมืองใด ๆ ก่อนเข้ารับหน้าที่ องคมนตรีต้องถวายสัตย์ปฏิญาณต่อพระมหากษัตริย์ และพ้นจากตำแหน่งเมื่อตาย ลาออก หรือมีพระบรมราชโองการให้พ้นจากตำแหน่ง
คณะองคมนตรี จะทำการประชุมทุกสัปดาห์ ณ ทำเนียบองคมนตรี บริเวณพระราชอุทยานสราญรมย์ ใกล้พระบรมมหาราชวัง ด้านถนนสนามไชย โดยมีสำนักงานองคมนตรี ซึ่งเป็นส่วนราชการในพระองค์ คอยสนับสนุนภารกิจขององคมนตรีในการปฏิบัติหน้าที่ถวายพระมหากษัตริย์ และการอื่นตามพระราชอัธยาศัย
คณะองคมนตรีในปัจจุบัน พระมหากษัตริย์ทรงแต่งตั้งขึ้นตามพระราชอัธยาศัย ตามรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช 2560 อย่างไรก็ตาม ตามมาตรา 11 วรรคสาม ระบุให้ประธานองคมนตรีลงนามรับสนองพระบรมราชโองการแต่งตั้งองคมนตรีอื่น แต่พบว่าไม่มีการลงนามรับสนองพระบรมราชโองการของพลเอก สุรยุทธ์ จุลานนท์ ประธานองคมนตรี ในพระบรมราชโองการแต่งตั้งองคมนตรี 3 คน คือ พลเอก บัณฑิตย์ มลายอริศูนย์, เกษม จันทร์แก้ว และพลเอก ประยุทธ์ จันทร์โอชา