วัดศรีชมภูองค์ตื้อ
ข้อวินิจฉัยในศิลาจารึก

ในหลักศิลาจารึกข้อที่  1  ว่า  สร้างเมื่อ  พ.ศ.  105  นั้น  ขัดต่อความเป็นจริง  เพราะพระพุทธศาสนาเริ่มแพร่เข้ามาในประเทศไทยเมื่อ  พ.ศ.  300  ล่วงแล้วเลข  พ.ศ.  ข้างหน้าที่ลบเลือนนั้นคงจะเป็น  พ.ศ.  2150  เพราะในระหว่าง  พ.ศ.  2105  อยู่ในระยะรัชสมัยของพระไชยเชษฐาแห่งเมืองเวียงจันทร์  ซึ่งเป็นระยะไล่เลี่ยกันกับที่พระไชยเชษฐา  ได้ร่วมกับกรุงศรีอยุธยาสร้างเจดีย์  ศรีสองรักษ์ขึ้นที่อำเภอด้านซ้าย  ในจังหวัดเลย  ปัจจุบันนี้ก็ยังคงอยู่พอจะอนุมานได้ว่า  ผู้สร้างวัดศรีชมภูองค์ตื้อ  คงเป็นพระเจ้าชัยเชษฐาแน่
ในศิลาจารึกข้อที่  2  ที่ว่าพระชัยเชษฐาเป็นลูกพระยาศรีสุวรรณนั้น  ขัดกับพระราชพงศาวดาร  เพราะพระชัยเชษฐาธิราช  ซึ่งเป็นเจ้าผู้ครองเวียงจันทร์นั้น  เป็นบุตรพระยาโพธิสาร  ดังแจ้งในพงศาวดาว่าพระยามหาพรหมราช  เจ้าเมืองเชียงใหม่ถึงแก่พิลาลัยเมื่อ  พ.ศ.  2082  พระโอรสทรงนามว่า  เจ้าทรายดำ  ได้ครองเชียงใหม่อยู่  3ปีก็ทิวงคต  ไม่มีโอรสราชนัดดา
สืบสันติวงศ์  เสนาบดีเมืองเชียงใหม่ลงไปเฝ้าพระเจ้าล้านช้าง  พระเจ้าล้านช้างพร้อมเจ้าเชษฐาวงศ์  ไปเยี่ยมพระศพถึงเชียงใหม่ และต่อมาในปี  พ.ศ. 2091  เสนาพฤฒามาตย์พร้อมกันยกราชสมบัติให้เจ้าเชษฐวงศ์เป็นเจ้าเชียงใหม่  ทรงพระนามว่าพระชัยเชษฐาธิราช  พระยาโพธิสารเสด็จกลับหลวงพระบางได้  2  ปี  ก็ทิวงคตในปี  พ.ศ. 2093  พระชัยเชษฐษธิราชจึงกลับไปครองนครล้านช้าง  (จากหนังสือฝั่งขวาแม่น้ำโขง) ข้อนี้ไม่มีหลักฐาน  พระยาศรีสุวรรณกัลป์พระยาโพธิสารอาจเป็นคน ๆ เดียวกันก็ได้
ในศิลาจารึกข้อที่  3  ว่า  พระชัยเชษฐาเกิดที่เมืองเวียงคุก  ไม่น่าเป็นไปได้  เพราะพระยาโพธิสารธรรมมิกราชบิดาครองราชย์สมบัติอยู่ที่นครล้านช้าง  หลวงพระบาง พระชัยเชษฐาต้องเกิดที่ล้านช้าง  ส่วนเวียงคุกนั้นมาเจริญรุ่งเรืองขึ้นทีหลัง  เมื่อพระเจ้าชัยเชษฐาได้ขึ้นครองราชย์สมบัติที่เวียงจันทน์แล้ว  แล้วที่ว่าภรรยาเกิดที่เมืองจำปาน้ำโมงนั้นไกลความจริงมาก  เพราะพระอัครมเหสีของพระเจ้าชัยเชษฐเป็นธิดาพระเจ้าเชียงใหม่  หรือว่าจะเป็นภรรยาน้อย  ข้อนี้ไม่มีหลักฐานยืนยัน
ในศิลาจารึกข้อ 4  ชื่อวัดว่า “วัดโกศีล”นั้นน่าจะเป็นโกสีย์มากกว่า แต่ปัจจุบันนี้ ชื่อวัดศรีชมภูองค์ตื้อ
ในศิลาจารึกข้อ  5  เขตวัดทางยาวและทางกว้างแคบกว่าที่กล่าวไว้ในศิลาจารึก  ทั้งนี้เข้าใจว่า  ทางหน้าวัดน้ำเซาะทางทิศเหนือและทิศใต้ให้แคบลง  (เมื่อปี  พ.ศ. 2489)  ได้ตรวจสอบวัดดูปรากฏว่า  แคบไม่ตรงกับศิลาจารึกแต่ปัจจุบันนี้ทางวัดได้ซื้อขยายออกไปมากแล้วทางด้านทิศเหนือและทิศตะวันตก
ในศิลาจารึกข้อ  6  ว่า  กงจักรเกิดขึ้นนั้น คงมีรูปกงจักรอันเป็นรูปธรรมจักร  ซึ่งมีตามวัดเก่า   ในสมัยก่อน  แต่ปัจจุบันนี้หาดูไม่ได้แล้ว
ในศิลาจารึกข้อ 7  พระชัยเชษฐามีบริวารถึง  500 นี้  ต้องเป็นที่เชื่อได้ว่าเป็นพระชัยเชษฐาผู้ครองนครเวียงจันทน์แน่ การนับน้ำหนักและจำนวนในสมัยก่อนนั้น  เขานับ  สิบ-ร้อย-พัน-หมื่น-แสน-ล้าน-โกฏิ-ตื้อ  แต่ถ้าหมายถึงจำนวน ก็เติมอะสงไขยเข้าไปอีกเป็นอันดับสุดท้าย  เพราะฉะนั้น  คำว่า ตื้อ  จึงเป็นน้ำหนักที่มากที่สุดแล้ว  การสร้างพระมานานถึง  7  ปี  7  เดือน  เห็นจะรวมน้ำหนักที่แน่นอนไม่ได้  พระก็องค์ใหญ่ที่สุดในสมัยนั้น  สร้างก็ยาก  หมดเปลืองก็มาก  เพื่อให้สมกับความยากลำบากจึงกำหนดเอาว่า  สร้างด้วยทองหนัก  1  ตื้อ  ซึ่งความจริงสมัยนั้นจนถึงสมัยนี้ก็ไม่มีใครรู้จริง ๆ ว่า  โกฏิและตื้อนั้นมีค่าเท่าใดกันแน่  คงนับกันไปอย่างนั้นเอง การหล่อพระศักดิ์สิทธิ์  มักจะเป็นพระอินทร์หรือตาปะขาวมาช่วยจึงสำเร็จ  ทั้งนี้เพราะเหตุผล  2  ประการ คือ  ประการแรกต้องการจะให้คนนับถือ  ประการที่สองสมัยนั้น  คนดีมีวิชาอยู่ไม่ค่อยได้  เพราะจะถูกรังแก  จึงแกล้งปกปิดไว้ว่า  เป็นเทวดามาหล่อ
ในศิลาจารึกข้อ  8  ว่า  วัดโกศีลตั้งอยู่ริมน้ำโขงนั้น  เป็นความจริง  เพราะตามธรรมดาแม่น้ำย่อมคดเคี้ยว  และเกิดมีคุ้งน้ำขึ้น  น้ำโขงซึ่งกว้างราว  1  กม.เศษ  ไหลผ่านศรีเชียงใหม่ พุ่งไปปะทะ
ตอนใต้นครเวียงจันทน์  จินายโม่และบ่อโอทะนา  เมื่อปะทะฝั่งลาวแล้ว  กระแสน้ำก็กลับพุ่งมาปะทะฝั่งไทยตอนใต้ท่าบ่อ  กระแสน้ำจะไหลปะทะสลับฝั่งกันเช่นนี้เรื่อยไป  เมื่อถึงหน้าน้ำราว ๆ เดอน  7-9 น้ำจะเต็มฝั่งหรือล้นฝั่ง  กระแสน้ำในแม่น้ำโขงจะไหลเชี่ยวเร็วประมาณ  15.20  กม.  ทีเดียวฝั่งที่ถูกปะทะก็จะพัง  ฝั่งตรงข้ามตอนใต้คุ้งน้ำ น้ำจะไหลค่อยและวน  ดินจะตกตะกอนเมื่อน้ำลดก็จะเกิดเป็นดินงอกทุกปี  วัดน้ำโมงก็เช่นเดียวกัน  เดิมตั้งอยู่ริมโขงจริง  แต่อยู่ใต้คุ้งน้ำตรงข้ามกับจินายโม่และบ่อโอทะนา  ดินหน้าวัดจึงงอกออกเรื่อยมาเราจึงเห็นกันว่า  วัดน้ำโมงจะอยู่ห่างจากตลิ่งแม่โขงไปทุกทีอย่างเช่นทุกวันนี้
ในศิลาจารึกข้อ  9  เมื่อหล่อแล้วมีอภินิหารเป็นสิ่งศักดิ์สิทธิ์ถึง  100  อย่างนั้น  ในข้อนี้ ความเชื่อถือของชาวเมืองเชื่อมั่นว่า  มีผีหรือเทวดารักษา  คนนับถือมาก  บางคนเจ็บไข้ได้ป่วยไปขอน้ำมนต์มากินก็หายได้  คนไม่มีลูกไปขอก็มีได้  อะไรต่อมิอะไรร้อยแปดมากกว่า  100  อย่างเสียอีก
ในศิลาจารึกข้อ  10  ว่า  การสร้างสิ้นเงินไปถึง  105,000  ชั่ง  แต่ถ้าจะคิดถึงค่าราคาแห่งพระพุทธรูปงามองค์นี้  ในปัจจุบันแล้วมีค่าเหลือที่จะคณานับได้  เมื่อผู้ใดเข้าไปใกล้เฉพาะพระพักตร์แล้ว  จะหายทุกข์โศกทันที  พระพักตร์อมยิ้มนิด ๆ พระเนตรลืมสนิท  พระนลาฏกว้างพระร่างอูม  ส่วนพระกายนั่งตรงได้ส่วนสัด  ประทับอยู่ในท่าสงบ  ผินพระพักตร์ไปทางทิศตะวันออก  ทำให้ผู้ได้พบเห็นองค์พระองค์ตื้อ  เกิดมโนภาพคล้าย ๆ เข้าไปนั่งอยู่เฉพาะพระพักตร์ของสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า  ทำให้เกิดความปีติและมีศรัทธาขึ้นทันที  อันเป็นธรรมาภินิหารเกิดขึ้นแก่ผู้ที่ได้พลเห็น  ซึ่งสิ่งเหล่านี้มีค่ายิ่งกว่าสมบัติใด ๆ ที่ท่านโบราณาจารย์วางราคาไว้ถึง  105,000  ชั่ง  ข้าพเจ้าคิดว่ายังถูกไป
ในศิลาจารึกข้อ  11  นั้น  แสดงให้เห็นว่า  เป็นวัดซึ่งพระเจ้าชัยเชษฐาเป็นผู้สร้างแน่  เพราะมีบริวารถึง  13  บ้าน  วัดที่จะมีบริวารได้ต้องเป็นวัดหลวง  ชาวบ้านเหล่านั้นต้องส่งส่วยแก่วัดโดยไม่ต้องกระทำกิจใด ๆ แก่ทางราชการ  คงเป็นแต่ข้าของพระองค์ตื้อ  เช่นเดียวกับข้าพระธาตุพนม  ซึ่งยังคงถือเป็นประเพณีมาจนทุกวันนี้  ในวันเทศกาลนมัสการพระองค์ตื้อ  ชาวบ้านที่เป็นข้าจะต้องนำเครื่องมาสักการบูชา  ถ้ามิฉะนั้น  ผีหรือเทวดาผู้รักษาจะลงโทษ