กรรม (ศาสนาพุทธ)

บทความนี้เกี่ยวกับพุทธศาสนา สำหรับความหมายอื่น ดูที่ กรรม (แก้ความกำกวม)
ในพระพุทธศาสนา กรรม (สันสกฤต: कर्म กรฺม, บาลี: กมฺม) แปลว่า "การกระทำที่ประกอบด้วยเจตนา" ได้แก่ กระทำทางกาย เรียก กายกรรม ทางวาจา เรียก วจีกรรม และทางใจ เรียก มโนกรรม
วิบากกรรม หมายถึง การให้ผลของกรรมหรือการกระทำ และการรับผลของกรรมหรือการกระทำนั้น วิบากกรรมแบ่งออกเป็น 2 อย่าง คือ 1.ให้ผลตามเหตุปัจจัย เช่น ฟังธรรมย่อมได้ปัญญาและปฏิภาณ 2.ให้ผลสะท้อนกลับตามที่ได้ทำลงไป เช่น ด่าเขา ก็จะถูกด่า
วิบากกรรม จะให้ผลเมื่อสมบูรณ์ด้วยเหตุ 3 ประการ คือ 1.สร้างเหตุมากพอสมควรแก่ผล 2.สร้างเหตุถูกทางที่จะได้ผลเช่นนั้น 3.ถึงเวลาที่สามารถให้ผลนั้นเกิดขึ้นมาได้จริง
กรรม เป็นส่วนหนึ่ง วัฏฏะ 3 คือ กิเลส กรรม วิบาก  คือ เมื่อมีกิเลสจึงสร้างกรรมต่อมาก็รับผลจากการกระทำนั้น และผลจากการกระทำก็จะทำให้กิเลสใหม่ขึ้นมา วนเวียนไปเช่นนี้ ในปฏิจจสมุปบาท อวิชชา ตัณหา อุปาทาน จัดเข้าในกิเลส, สังขาร ภพ จัดเข้าในกรรม, และข้ออื่นๆที่เหลือจัดเข้าในวิบาก
กรรมวิบาก เป็นหนึ่งในอจินไตย 4 อาจกล่าวได้ว่าอำนาจแห่งผลกรรมนั้น ทำให้เกิดอจินไตยข้ออื่นๆ ทั้งพุทธวิสัย ที่เกิดจากการสั่งสมบารมีของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ทั้งฤทธิ์จากฌาน หรือการไปเกิดในภพสวรรค์และนรก การมีอยู่ของสังสารวัฏ ก็ล้วนเกิดขึ้นจากความอัศจรรย์ของวิบากกรรม ที่ให้ผลตามกรรมดีและกรรมชั่ว นอกจากสั่งสมได้ ยังให้ผลข้ามภพข้ามชาติ ตามคติความเชื่อของศาสนาพุทธอีกด้วย จัดเป็นสิ่งที่ไม่อาจเข้าใจได้ด้วยตรรกะทั่วไป เช่น ในคติพุทธ จะมีความเชื่อว่าการกราบไหว้พระพุทธเจ้าหรือการทำบุญอุทิศให้แก่บิดามารดา แม้จะพระพุทธเจ้าทรงนิพพานไปแล้วหรือพ่อแม่ไปเกิดใหม่ที่ไหนแล้ว ผู้ที่ทำย่อมได้ผลบุญ เหมือนท่านยังดำรงค์อยู่ เพราะกฎแห่งกรรมจะตัดสินที่เจตนาและการกระทำ เปรียบคนตีกลอง กลองไม่รับรู้ แต่ผู้ตีก็ย่อมได้อานิสงค์จากเสียงกลองที่ตีลงไป
ดังนั้น กฎแห่งกรรม จึงยังจัดเข้าใน ศรัทธา 4 คือ สิ่งที่ชาวพุทธควรเชื่อ เพราะกฎแห่งกรรม คือสิ่งที่อธิบายได้ยาก ถึงการมีอยู่จริงของกฎแห่งกรรม ให้คนทั่วไปเข้าใจได้ด้วยเพียงคำพูดเท่านั้น จึงเป็นเรื่องจำเป็นที่ศาสนาพุทธยังต้องใช้ความเชื่อเฉพาะในเรื่องนี้
กฎแห่งกรรม จัดเป็นหนึ่งใน ติตถายตนะ 3 คือ ประชุมแห่งลัทธิ หรือ แดนเกิดลัทธิ ซึ่งหมายถึง แม้จะมีลัทธิความเชื่อมากมาย แต่สามารถก็จัดเข้าในกลุ่มความเชื่อ 3 กลุ่มนี้เท่านั้น คือ 1.อิสรนิมมานรเหตุวาท คือกลุ่มความเชื่อที่เชื่อว่า โลกนี้พระเจ้าสร้างโลก และทุกอย่างเป็นไปตามความต้องการของพระผู้สร้าง ศาสนาพุทธปฏิเสธแนวคิดนี้ เนื่องจากศาสนาพุทธเชื่อในเหตุปัจจัย เช่น ถ้ามีพระเจ้าสร้างโลก แล้วใครสร้างพระเจ้า หรือถ้าพระเจ้าเกิดเองได้ โลกนี้น่าจะเกิดเองได้โดยไม่ต้องมีผู้สร้างได้เหมือนกัน 2.อเหตุกอปัจจยวาท คือกลุ่มที่เชื่อว่าโลกนี้เกิดขึ้นเองด้วยความบังเอิญ ตายไปก็สูญ หายไปพร้อมกาย ไม่ไปเกิดใหม่หรือไปที่ไหนทั้งนั้น การสร้างกรรมไม่มีจริง เป็นเพียงวัตถุกระทบวัตถุ เท่านั้น ( เช่น การฆ่าคนด้วยมีดก็เป็นเพียงโลหะวิ่งผ่านเศษเนื้อเท่านั้น ) ศาสนาพุทธปฏิเสธแนวคิดนี้เช่นกัน ถ้าโลกนี้เกิดขึ้นจากความบังเอิญไม่อาศัยเหตุปัจจัย ความน่าจะเป็นที่เกิดเป็นมนุษย์และโลกเช่นนี้ แทบจะเป็นไปไม่ได้ เป็นเศษเสี้ยวหนึ่งในล้านของความเป็นไปได้ และจะบังเอิญที่จะมีมนุษย์และโลกเช่นนี้เหมือนเดิมอีกยิ่งไปเป็นได้ยากมากขึ้นอีกหลายเท่า และเราเพิ่งบังเอิญมาเกิดเจอเป็นครั้งแรกเชียวหรือ 3.ปุพเพตกเหตุวาท กลุ่มที่เชื่อว่าโลกนี้เกิดขึ้นจากกรรมเก่า กลุ่มนี้จะเชื่อเรื่องการเวียนว่ายตายเกิดและกฎแห่งกรรม เชื่อว่าอำนาจของกฎแห่งกรรมจะแทรกแซงความน่าจะเป็น เพราะแรงกรรมจึงทำให้เกิดมนุษย์ขึ้นมาอีก เกิดโลกแบบนี้ขึ้นมาได้อีก วนเวียนไป โดยกฎแห่งกรรมทำหน้าที่คล้ายพระเจ้าผู้สร้าง แต่กฎแห่งกรรมเพราะเป็นเพียงแค่กฎที่ทำหน้าที่ร่วมกับเหตุปัจจัย 
ซึ่งบางลัทธิความเชื่อ เช่น ศาสนาฮินดู มีทั้งพระเจ้าและกฎแห่งกรรม คือพระเจ้าสร้างกฎแห่งกรรมขึ้นมา เป็นต้น 
ศาสนาพุทธเองนั้นก็ไม่ได้จัดว่าเป็นลัทธิปุพเพกตวาทเหตุอย่างแท้จริง เนื่องจากว่าลัทธิปุพเพกตวาทเหตุ มีอะไรเกิดขึ้นก็จะโทษว่าทุกอย่างเกิดขึ้นจากกรรมเก่าแค่นั้น หรือที่เรียกว่าลัทธิกรรมเก่า เช่น ศาสนาเชน แต่ศาสนาพุทธเมื่อมีอะไรเกิดขึ้นจะต้องพิจารณากฎแห่งกรรมร่วมกับกฎธรรมชาติ(นิยาม)ข้ออื่นร่วมด้วย หรือพิจารณาปัจจัยข้ออื่นๆของมหาปัฏฐานนอกจากกรรมปัจจัยและวิปากปัจจัยเสมอ
ศาสนาพุทธนั้น กฎแห่งกรรมอยู่ในฐานะหนึ่งในกฎธรรมชาติ 5 อย่าง หรือ นิยาม 5 คือ 1.อุตุนิยาม กฎแห่งวัตถุที่เป็นไปตามอุณหภูมิร้อนเย็น 2.พีชนิยาม กฎแห่งการสืบพันธุ์ที่เป็นไปตาม สมตา วัฏฏตา และชีวิตา 3.จิตนิยาม กฎแห่งการทำงานของจิตและเจตสิก 4.กรรมนิยาม กฎแห่งกรรม  5.ธรรมนิยาม กฎทั่วไปคือสามัญญลักษณะ มีอนิจจัง ทุกขัง อนัตตา และปฏิจจสมุปบาท
ในคติพุทธกฎแห่งกรรมจะไม่มีอำนาจเหนือกฎข้ออื่นๆ เพราะกฎนิยามทุกข้อต่างเท่าเทียมกัน เนื่องจากกฎแห่งกรรม ในมิติกฎธรรมชาตินั้น ย่อมหมายถึงความเป็นเหตุเป็นผล คือทำอะไรก็ต้องได้อย่างนั้น อย่างตรงไปตรงมา กฎแห่งกรรมจึงไม่ให้ผล ตามค่านิยม หรือความเชื่อ และหลักการของใครหรือสังคมไหน เพราะเพียงแค่กฎๆหนึ่งเท่านั้น
กฎแห่งกรรม ยังเป็น กรรมปัจจัยและวิปากปัจจัย สองใน 24 ปัจจัยของมหาปัฏฐานที่แสดงให้เห็นว่ากฎแห่งกรรมนั้น เกิดขึ้นจากเหตุปัจจัยจำนวนมหาศาลของทุกวาระเจตนาของทุกสรรพชีวิต ทำให้เกิดมหาเหตุสัพพปัจจัยขึ้นมาอย่างมากมาย ทุกเหตุปัจจัยต่างก็จะทำหน้าที่ให้ผล เพราะมีเหตุต้องมีผล แต่แม้กระนั้นต่อให้เหตุปัจจัยมีจำนวนมากเท่าใด สุดท้ายก็ต้องมีลำดับก่อนหลังการให้ผลขึ้นมาอยู่ดีตามธรรมชาติ ซึ่งผู้ที่จะเข้าใจลำดับเหล่านั้นอย่างกระจ่างแจ้ง คติพุทธเชื่อว่ามีเพียงพระพุทธเจ้าและสาวกที่มีบารมีมากบางรูปเท่านั้น เพราะมีความสลับซับซ้อน