อักษรธรรมล้านนา
วรรณยุกต์ > การผันวรรณยุกต์

คำเมืองสำเนียงเชียงใหม่มีวรรณยุกต์ 6 เสียง โดยพื้นฐานจะใกล้เคียงกับภาษาไทยมาตรฐานคือมีเสียง 5 เสียง ได้แก่ สามัญ เอก โท ตรี และ จัตตา แต่มีเสียงครึ่งโทครึ่งตรีเพิ่มมาอีกหนึ่งเสียง ซึ่งในวงวิชาการมักเรียกว่า เสียงโทพิเศษ วรรณยุกต์สำเนียงเชียงใหม่มีระดับเสียงที่ค่อนข้างใกล้เคียงกับเสียงวรรณยุกต์ของภาษาไทยมาตรฐาน แต่สำเนียงในถิ่นอื่นอาจจะมีความแตกต่างไปจากภาษาไทยมาตรฐานได้มาก และอาจจะมีเสียงวรรณยุกต์มากถึง 8 เสียง
| วรรณยุกต์ | ภาษาไทย มาตรฐาน | ภาษาล้านนา สำเนียงเชียงใหม่ |
| --- | --- | --- |
สามัญ: 33 or ˧˧
เอก: 21 or ˨˩
| โท | 43 or ˦˧ | 42 or ˦˨ |
| โทพิเศษ | – | 44ʔ or ˦˦ʔ |
| ตรี | 44 or ˦˦ | 45 or ˦˥ |
| จัตวา | 323 or ˧˨˧ | 24 or ˨˦ |
อักษรธรรมล้านนาแบ่งเป็นระบบไตรยางศ์สำหรับผันวรรณยุกต์ได้เช่นเดียวกับอักษรไทย แต่ก็มีความแตกต่างค่อนข้างมาก เนื่องจากอักษรธรรมมีรูปวรรณยุกต์เพียง 2 รูป คือ ไม้เหยาะ (เทียบเท่าไม้เอก) และ ไม้ขอจ๊าง (เทียบเท่าไม้โท) แต่ต้องผันเสียงถึง 6 เสียง อีกทั้งพยัญชนะหลายตัวก็ออกเสียงต่างจากอักษรไทย ดังนั้นในการผันวรรณยุกต์ดัวยอักษรธรรม จะเป็นการผันในลักษณะที่ผันอักษรต่ำคู่ไปกับอักษรสูงให้ครบ 6 เสียง และในส่วนของอักษรต่ำเดียว ก็จะมีรูป ᩉ​ (ห) นำ สำหรับเป็นคู่อักษรสูงเช่นเดียวกับอักษรไทย อย่างไรก็ดีเสียงพยัญชนะของอักษรธรรมจะต่างจากอักษรภาษาไทย เช่น รูป ᨠ​ (ก) กับ ᨣ​ (ค) มีเสียง ก เหมือนกัน และจะใช้ผันเป็นเสียง ก คู่กันจนครบ 6 เสียง คือ ​ᨣᩤ​ ᨠ᩵ᩣ​ ᨣ᩵ᩤ​ ᨠ᩶ᩣ​ ᨣ᩶ᩤ​ ᨠᩣ ดังนั้น คู่ของอักษรที่จะใช้ผันวรรณยุกต์คู่กันจะแตกต่างจากอักษรไทย ซึ่งจะได้แสดงไว้ในตารางข้างล่างนี้
| เสียงตามสัทอักษร | อักษรธรรม> อักษรสูง | อักษรธรรม> อักษรต่ำ | อักษรไทย (เทียบเคียง)> อักษรสูง | อักษรไทย (เทียบเคียง)> อักษรต่ำ |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| [k] | ᨠ | ᨣ | ก (อักษรกลาง) | ก (อักษรกลาง) |
| [x] | ᨡ, ᨢ | ᨤ, ᨥ | ข, ฃ | ค, ฅ |
| [ŋ] | ᩉ᩠ᨦ | ᨦ | หง | ง |
| [t͡ɕ] | ᨧ | ᨩ | จ (อักษรกลาง) | จ (อักษรกลาง) |
| [s] | ᨨ, ᩆ, ᩇ, ᩈ | ᨪ, ᨫ | ส, ศ, ษ | ซ |
| [ɲ] | ᩉ᩠ᨿ | ᨬ, ᨿ | หญ (เสียงนาสิก) | ญ (เสียงนาสิก) |
| [t] | ᨭ, ᨲ | ᨴ | ต, ฏ (อักษรกลาง) | ต, ฏ (อักษรกลาง) |
| [tʰ] | ᨮ, ᨳ | ᨰ, ᨵ | ถ, ฐ | ท, ฒ, ธ |
| [n] | ᩉ᩠ᨶ | ᨱ, ᨶ | หน | น |
| [p] | ᨷ ᨸ | ᨻ | ป (อักษรกลาง) | ป (อักษรกลาง) |
| [pʰ] | ᨹ | ᨽ | พ, ภ | ผ |
| [f] | ᨺ | ᨼ | ฟ | ฝ |
| [m] | ᩉ᩠ᨾ | ᨾ | หม | ม |
| [r] | ᩉᩕ | ᩁ | หร | ร |
| [l] | ᩉᩖ, ᩉ᩠ᩃ, ᩉᩕ | ᩃ, ᩊ, ᩁ | หล | ล,​ ฬ |
| [h] | ᩉ, ᩉᩕ | ᩌ, ᩁ | ห | ฮ |
| [w] | ᩉ᩠ᩅ | ᩅ | หว | ว |
↑  ออกเสียง ป ในภาษาบาลี
อย่างไรก็ตาม อักษรกลาง ได้แก่ ᩋ​ (อ) ᨷ (บ)​ ᨯ (ด)​ ᩀ​​ (อย) ไม่มีคู่สำหรับผันให้ครบ 6 เสียง ดังนั้นจึงอนุโลมให้รูปวรรณยุกต์เดียวใช้ผันได้หลายเสียง เช่น ᩋᩩ᩠ᨿ​ (อุย) สามารถออกเสียงเป็น อุย หรือ อุ๋ย ก็ได้ ขึ้นอยู่กับปริบท อนึ่งในภาษาไทเขิน ได้มีการประดิษฐ์รูปวรรณยุกต์เพิ่มอีก 3 ตัวสำหรับอักษรกลาง คือ ไม้ก๋อเหนือ (᩷) ไม้สองเหนือ (᩸) และ ไม้สามเหนือ (᩹) เพื่อให้สามารถผันเสียงได้ครบ 6 เสียง แต่อย่างไรก็ดี วรรณยุกต์ที่ประดิษฐ์ใช้ใหม่นี้ไม่ได้ใช้กันอย่างแพร่หลาย และการใช้ยังไม่เป็นระเบียบแบบแผนมากนัก เนื่องจากภาษาไทเขินเองก็มีหลายสำเนียง และมีเสียงวรรณยุกต์ที่ต่างจากคำเมืองพอสมควร
การผันวรรณยุกต์ยังต้องคำนึงถึงมาตราตัวสะกด กับคำเป็นคำตาย อีกด้วย คำเป็น คือคำที่มีมาตราตัวสะกด แม่กม แม่กง แม่กน แม่เกย เแม่กอว และ แม่ ก กา (เฉพาะสระเสียงยาว) และ คำตาย คือ คำที่มีมาตราตัวสะกด แม่กก แม่กบ แม่กด และแม่ ก กา (เฉพาะสระเสียงสั้น) ซึ่งเมื่อรวมกับไตรยางศ์แล้ว ก็สามารถสร้างตารางการผันวรรณยุกต์แบบสมบูรณ์ได้ดังตารางข้างล่างนี้ โดยในแง่ของสัญลักษณ์แทนวรรณยุกต์ กำหนดให้ช่องสีเหลือง เป็นรูปไม้เหยาะ, ช่องสีส้ม เป็นรูปไม้ขอจ๊าง, และช่องสีฟ้า ไม่มีรูปวรรณยุกต์ นอกจากนี้ อักษรสูงกับอักษรต่ำจะเรียงแถวไว้คู่กันเพื่อให้เห็นลักษณะการผันแบบคู่อักษรสูงอักษรต่ำที่สลับกันไปมา
อนึ่ง ในส่วนของการผันคำตายนั้น มีลักษณะที่ค่อนข้างเฉพาะ และนักภาษาศาสตร์บางท่านก็อาจะถือว่าเป็นระบบการผันเสียงวรรณยุกต์ที่แยกออกอีกระบบต่างหาก
| มาตราตัวสะกด | เสียงสระ | ไตรยางศ์ | ระดับเสียงวรรณยุกต์ (สำเนียงเชียงใหม่)> สามัญ | ระดับเสียงวรรณยุกต์ (สำเนียงเชียงใหม่)> เอก | ระดับเสียงวรรณยุกต์ (สำเนียงเชียงใหม่)> โท | ระดับเสียงวรรณยุกต์ (สำเนียงเชียงใหม่)> โทพิเศษ | ระดับเสียงวรรณยุกต์ (สำเนียงเชียงใหม่)> ตรี | ระดับเสียงวรรณยุกต์ (สำเนียงเชียงใหม่)> จัตวา |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| คำเป็น แม่กม, แม่กง,  แม่กน, แม่เกย,  แม่เกอว, และ  แม่ ก กา  (เฉพาะสระเสียงยาว) | สระเสียงยาว  และ  สระเสียงสั้น | ต่ำ | ᨴᩣ  /ตา/ "ทา" |  | ᨴ᩵ᩣ  /ต้า/ "ท่า" |  | ᨴ᩶ᩣ  /ต๊า/ "ท้า" |  |
| คำเป็น แม่กม, แม่กง,  แม่กน, แม่เกย,  แม่เกอว, และ  แม่ ก กา  (เฉพาะสระเสียงยาว) | สระเสียงยาว  และ  สระเสียงสั้น | สูง |  | ᨲ᩵ᩣ᩠ᨦ /ต่าง/ "ต่าง"  |  | ᨲ᩶ᩣ᩠ᨶ /ต้าน*/ "ต้าน"  |  | ᨲᩣ /ต๋า/ "ตา"  |
| คำเป็น แม่กม, แม่กง,  แม่กน, แม่เกย,  แม่เกอว, และ  แม่ ก กา  (เฉพาะสระเสียงยาว) | สระเสียงยาว  และ  สระเสียงสั้น | กลาง | ᩋᩩ᩠ᨿ /อุย/ "ขนอ่อน" | ᩋᩩ᩠᩵ᨿ /อุ่ย/ "โปรย" | ᩋᩩ᩠᩶ᨿᩌᩩ᩠᩵ᨿ /อุ้ยหุ้ย/ "สีเขียวปี๋" | ᩋᩩ᩠᩶ᨿ /อุ้ย*/ "โคนขา"  | ᩋᩩ᩠᩶ᨿ /อุ๊ย/ "พ่ออุ๊ย, แม่อุ๊ย"  | ᩋᩩ᩠ᨿ /อุ๋ย/ "หน้าอก"  |

| คำตาย แม่กก, แม่กบ,  แม่กด, และ แม่ ก กา  (เฉพาะสระเสียงสั้น) | สระเสียงยาว | ต่ำ |  |  | ᨴᩣ᩠ᨠ /ต้าก/ "ทาก"  |  | ᨶᩰ᩠᩶ᨴ /โน๊ด/  "โน้ต"  |  |
| คำตาย แม่กก, แม่กบ,  แม่กด, และ แม่ ก กา  (เฉพาะสระเสียงสั้น) | สระเสียงยาว | สูง |  | ᨲᩣ᩠ᨠ /ตาก/ "ตาก" |  |  |  |  |
| คำตาย แม่กก, แม่กบ,  แม่กด, และ แม่ ก กา  (เฉพาะสระเสียงสั้น) | สระเสียงยาว | กลาง |  | ᨯᩣ᩠ᨷ /ดาบ/ "ดาบ" | ᩋᩪ᩶ᨯ /อู้ด/ "บวม" |  | ᩋ᩶ᩬᨷ /อ๊อบ/ "คอขวด" |  |
คำตาย แม่กก, แม่กบ,  แม่กด, และ แม่ ก กา  (เฉพาะสระเสียงสั้น): 
| คำตาย แม่กก, แม่กบ,  แม่กด, และ แม่ ก กา  (เฉพาะสระเสียงสั้น) | สระเสียงสั้น | ต่ำ |  |  |  |  | ᨴᩢ᩠ᨠ /ตั๊ก/ "ทัก" |  |
| คำตาย แม่กก, แม่กบ,  แม่กด, และ แม่ ก กา  (เฉพาะสระเสียงสั้น) | สระเสียงสั้น | สูง |  |  |  |  |  | ᨲᩢ᩠ᨷ /ตั๋บ/ "ตับ" |
| คำตาย แม่กก, แม่กบ,  แม่กด, และ แม่ ก กา  (เฉพาะสระเสียงสั้น) | สระเสียงสั้น | กลาง |  |  |  |  | ᩋᩩ᩶ᨠ /อุ๊ก/ "บ่ม" | ᨯᩢ᩠ᨷ /ดั๋บ/ "ดับ" |
1 2 3 4 5 6 7  เป็นรูปการสะกดที่ถือเป็นรูปแบบรอง พบได้น้อยกว่า ตำราบางเล่มอาจจะไม่บันทึกรูปการสะกดนี้ไว้ อย่างไรก็ตามเป็นรูปการสะกดที่พบได้ในพจนานุกรม โดยเฉพาะในคำที่ขึ้นต้นด้วยตัว ᩋ (อ)
↑  นักภาษาศาสตร์บางสำนักนับว่าเป็นระบบการผันเสียงวรรณยุกต์ที่แยกออกไปเฉพาะ
↑  โดยส่วนมากจะเป็นคำที่ยืมมาจากภาษาไทยและภาษาอังกฤษ