stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
พระเจ้าแตงหวาน
พระราชพงศาวดารกรุงกัมพูชา

ในพระราชพงศาวดารกรุงกัมพูชาซึ่งพระราชนิพพนธ์โดยสมเด็จนักองค์เอง พระเจ้าแผ่นดินแห่งพระราชอาณาจักรเขมรในขณะนั้น (ปัจจุบันคือ เมืองอุดงฦาไชย จังหวัดกำปงสปือ) กล่าวว่า สมเด็จพระองค์ชัย หรือ พระเจ้าแตงหวานนี้ เป็นปฐมกษัตริย์ต้นราชวงศ์ของราชสกุลนโรดม และทรงเป็นผู้สร้างพระแสงหอกลำแพงชัย อันเป็นเครื่องราชกกุธภัณฑ์ที่สำคัญมากที่สุดของอาณาจักรกัมพูชาคู่กับ พระขรรค์ราช พระเจ้าแตงหวานมีชื่อเดิมว่าองค์ชัย พระราชบิดาเป็นเจ้าชายเชื้อพระวงศ์แห่งอาณาจักรจามปา เมื่อครั้งพระเจ้าชัยวรมันที่ 7 แห่งอาณาจักรพระนครหลวงยกทัพหลวงจากละโว้ (ลพบุรี) เข้าโจมตีเมืองพระนครหลวงได้คืนจากพระมหากษัตริย์แห่งอาณาจักรจามปาที่ปกครองพระนครหลวงแล้วยกทัพหลวงบุกต่อไปถึงอาณาจักรจามปา จนมีชัยชนะสามารถผนวกดินแดนจามปาเข้าเป็นส่วนหนึ่งของจักรวรรดิได้สำเร็จ เพื่อเฉลิมฉลองชัยชนะเหนือจามปา พระองค์ได้กวาดต้อนเชื้อพระวงศ์จามปา รวมถึงไพร่ทาสชาวจามปาเข้าเป็นเชลยเกณฑ์เป็นแรงงานสร้างปราสาทหิน เจ้าชายปทุมะแห่งจามปาผู้เป็นพระราชบิดา ได้ถูกกวาดต้อนมาในครั้งนี้ด้วย ด้วยเป็นเชื้อพระวงศ์ที่สวามิภักดิ์จึงได้รับการดูแลเยี่ยงเชลยศักดิ์ ต่อมาพระองค์ได้ทูลขอเสด็จออกบวชเป็นพราหมณ์ขึ้นไปบำเพ็ญตบะอยู่บนเขาพนมกุเลน ส่วนพระนางโสภาวดีพระชายาทรงพระครรภ์ปลอมปนพระองค์อยู่กับเชลย เมื่อพระนางคลอดบุตรชายตั้งชื่อว่าองค์ชัย เป็นเด็กฉลาดและมีบุญญาธิการมากพออายุได้ 7 ปี มารดาให้ออกตามหาบิดาที่ออกบวชอยู่บนเขา บิดาได้มอบเมล็ดแตงให้ 3 เมล็ดและเหล็กอีกก้อนหนึ่งเชื่อว่าเป็นของวิเศษ องค์ชัยได้นำเมล็ดแตงมาปลูก ต่อมาเด็กเลี้ยงวัวมาเก็บกินพบว่ารสชาติดีมีรสหวานฉ่ำ องค์ชัยจึงหวงแตงนั้นมากวันหนึ่งมีวัวจะมากินแตงที่ปลูกไว้องค์ชัยได้นำเหล็กที่บิดามอบให้ขว้างใส่วัวจนทะลุตัววัวเสียชีวิต เรื่องราวของผลแตงหวานนั้นดังไปถึงหูพระราชาพระเจ้าชัยวรมันที่ 9 พระองค์จึงโปรดที่จะเสวยแตงนั้น เมื่อเสวยแล้วทรงโปรดปรานยิ่งนักจึงทรงแต่งตั้งเป็นหัวหน้าสวนหลวง และโปรดให้นำเหล็กที่ขว้างวัวจนตายไปตีเป็นหอก ไว้ป้องกันโจรขโมยมาลักขโมยแตง พระเจ้าชัยวรมันที่ 9 ทรงพระราชทานพระแสงหอกลำแพงชัยนั้นให้เป็นอาญาสิทธิ์ อยู่มาวันหนึ่งพระเจ้าชัยวรมันที่ 9 ปรารถนาเสวยแตงขึ้นมากลางดึก จึงเสด็จลงไปในสวนจะไปเก็บแตงมาเสวย ซึ่งนายแตงหวานนึกว่าเป็นโจรมาลักแตง จึงขว้างพระแสงหอกลำแพงชัยอันเป็นอาญาสิทธิ์โดนพระเจ้าชัยวรมันที่ 9 ถึงแก่สวรรคต บรรดานาหมื่นสรรพมุขมนตรีทั้งหลายจึงพร้อมใจกันถวายราชสมบัติให้ขึ้นสืบราชบัลลังก์เป็นพระเจ้าแผ่นดินแห่งกรุงพระนครหลวง ต่อมาโดยเฉลิมพระนามหลังจากเสวยราชสมบัติว่า พระบาทกมรเตง อัญศรีสุริโยพันธุ์ บรมมหาบพิตรธรรมิกมหาราชาธิราช (เขมร: ព្រះបាទ​សម្ដេច​មហាបពិត្រ​ ​ធម្មិក​រាជា​ធិរាជ​ ​ជា​អង្គម្ចាស់​ផែនដី​ក្រុង​កម្ពុជា​ធិបតី ) และทรงรับพระนางจันทรวรเทวี(เขมร: ព្រះ​នាង​ច័ន្ទតារាវត្តី​) อันพระราชธิดาในพระเจ้าชัยวรมันที่ 9 เป็นสมเด็จพระอัครมเหสี เรื่องราวตำนานของพระเจ้าแตงหวานนี้มีลักษณะแบบเดียวพระเจ้าญองอู้ ซอยะฮ่านแห่งราชวงศ์พุกาม นักวิชาการกัมพูชาเชื่อว่าการเสด็จขึ้นครองราชย์ของพระเจ้าตระซ็อกประแอมไม่ใช่เหตุบังเอิญแต่มีการวางแผนเป็นขั้นเป็นตอนและมีการเตรียมการไว้โดยพระปทุมราชาพระราชบิดาและเชลยทาสชาวจามปาที่ต้องการยึดอำนาจเพื่อปลดแอกจากพวกชนชั้นปกครอง เพราะหลังจากการเสด็จขึ้นครองราชย์พระเจ้าตระซ็อกปะแอมได้ทำการกวาดล้างกลุ่มอำนาจเก่าจนเกือบสิ้น
การก่อจลาจลในพระนครหลวง

ในปี ค.ศ. 1335 - 1336 ตรงกับรัชสมัยของพระเจ้าชัยวรมันปรเมศวร แห่งพระนครหลวงได้เกิดการลุกฮือของชนชั้นทาสในเมืองพระนครหลวงเนื่องจากการถูกบังคับกดขี่ใช้แรงงานหนักจากชนชั้นปกครองในรัชสมัยพระเจ้าชัยวรมันปรเมศวร(เอกสารเขมรระบุว่าทรงปกครองโดยไม่ชอบธรรม ทำให้บ้านเมืองเกิดกลียุค) จนเกิดเหตุการณ์การปฏิวัติขอม จากบันทึกของโจว ต้ากวาน ทูตชาวจีนที่เข้ามาในเมืองพระนครหลวงในรัชสมัยพระเจ้าอินทรวรมันที่ 3 ได้บันทึกว่า ในเมืองมีทาสมากกว่านายทาส ซึ่งอาจจะเป็นเหตุผลว่าทำไมทาสถึงกล้าลุกฮือขึ้นก่อจลาจลเพื่อปลดแอกจากชนชั้นปกครอง จากนั้นทาสได้ร่วมกันสังหารนายทาสจนบาดเจ็บล้มตายเป็นจำนวนมาก ต่อมาในปี ค.ศ.1336 ได้ปรากฏพระนามกษัตริย์พระองค์ใหม่พระนามพระบาทศรีสุริโยพันธุ์ หรือพระเจ้าแตงหวาน ซึ่งกษัตริย์พระองค์ใหม่ทรงนับถือพระพุทธศาสนาและยกเลิกประเพณีการสร้างปราสาทหินเพื่อถวายแด่เทพเจ้าในศาสนาพราหมณ์ฮินดู พระเจ้าแตงหวานเกิดและโตในอาณาจักรขะแมร์ในฐานะชนชั้นกสิกรซึ่งอาจเป็นเหตุผลที่บรรดาทาสชาวจามเลือกที่จะยกพระเจ้าแตงหวานขึ้นเป็นกษัตริย์เพราะทรงสืบเชื้อสายมาจากกษัตริย์จาม พงศาวดารกล่าวว่าพระเจ้าแตงหวานทรงซัดพระแสงหอกลำแพงชัยถูกพระเจ้าชัยวรมันปรเมศวรถึงแก่สวรรคตในปี ค.ศ. 1336 บรรดาขุนนางจึงยกพระองค์ขึ้นเป็นกษัตริย์พระองค์ใหม่ซึ่งพระองค์ไม่ใช่คนในราชวงศ์หรือเกี่ยวข้องกันกับกษัตริย์ในราชสกุลมหิธรปุระ และเป็นเรื่องยากที่บรรดาขุนนางที่ภักดีกับกษัตริย์องค์ก่อนจะยกคนที่สังหารกษัตริย์ขึ้นเป็นกษัตริย์พระองค์ใหม่เว้นแต่มีการก่อกบฏยึดพระราชอำนาจขุนนางจึงจำยอมต้องสวามิภักดิ์
เสด็จสวรรคต

พระเจ้าแตงหวาน ทรงประชวรด้วยทรงพระชราภาพสวรรคต ในปี ค.ศ. 1341 พระชนม์มายุ 120 ปี หลังจากสวรรคตกองทัพอยุธยาได้ยกทัพเข้าโจมตีพระนครหลวงในรัชสมัยพระราชโอรสของพระองค์คือพระบรมนิพพานบทแต่ยังไม่สามารถตีชิงเอาเมืองได้พระบรมนิพพานบททรงประชวรสวรรคตครองราชสมบัติได้ 5 ปีพระสิทธานราชาอนุชาจึงขึ้นสืบราชบัลลังกเพื่อรักษาราชสมบัติ ทัพอยุธยาจึงยกทัพกลับไปในรัชสมัยพระสิทธานราชา หลังจากพระเจ้าแตงหวานสวรรคตได้ 12 ปี กรุงศรีอยุธยาได้ยกทัพเข้าโจมตีพระนครหลวงอีกครั้ง กรุงแตกในรัชสมัยพระบรมลำพงษ์ราชา
ดูเพิ่ม

แนวคิดว่าด้วยกัมพูชาในช่วงการปฏิวัติขอม
เจ้าไชยสงคราม (สมพมิตร ณ เชียงใหม่)

| เจ้าสมพมิตร ณ เชียงใหม่ |
| --- | --- |
เจ้าไชยสงคราม (สมพมิตร ณ เชียงใหม่) ปฏิบัติหน้าที่ควาญช้างพระที่นั่ง
เจ้าไชยสงคราม เมืองนครเชียงใหม่
แต่งตั้ง: 10 พฤษภาคม พ.ศ. 2449
ผู้กำกับการตำรวจภูธรจังหวัดเชียงใหม่
แต่งตั้ง: พ.ศ. 2465

เกิด: พ.ศ. 2408
ถึงแก่กรรม: 12 สิงหาคม พ.ศ. 2474 (66 ปี)
ราชวงศ์: ทิพย์จักร
ราชสกุล: ณ เชียงใหม่
เจ้าบิดา: เจ้าน้อยรศ ณ เชียงใหม่
เจ้ามารดา: เจ้าเอื้องผึ้ง ณ เชียงใหม่
นายพันตำรวจเอก เจ้าไชยสงคราม (สมพมิตร ณ เชียงใหม่) (ไทยถิ่นเหนือ: ) (พ.ศ. 2408 - พ.ศ. 2474) เป็นเจ้านายฝ่ายเหนือผู้สืบสายโลหิตจากพระยาธรรมลังกา เจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่ องค์ที่ 2 และพระยาคำฟั่น เจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่ องค์ที่ 3 อดีตผู้บัญชาการตำรวจมณฑลพายัพ และเป็นตาทวดของทักษิณ ชินวัตร อดีตนายกรัฐมนตรีไทยคนที่ 23 ของประเทศไทย และยิ่งลักษณ์ ชินวัตร อดีตนายกรัฐมนตรีไทยคนที่ 28 ของประเทศไทย
พระประวัติ

เจ้าไชยสงคราม หรือ เจ้าสมพมิตร ณ เชียงใหม่  เกิดปี พ.ศ. 2408 เป็นโอรสในเจ้าน้อยรศ ณ เชียงใหม่ (โอรสในเจ้าอุปราช (หน่อคำ ณ เชียงใหม่), เจ้าอุปราชนครเชียงใหม่ และเจ้าหญิงบุนนาค) กับ เจ้าเอื้องผึ้ง ณ เชียงใหม่
เจ้าไชยสงคราม สืบเชื้อสายโดยตรงจากพระยาธรรมลังกา เจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่องค์ที่ 2 และพระยาคำฟั่น เจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่องค์ที่ 3 และมีศักดิ์เป็นราชปนัดดา (เหลน-ปู่ทวด) ในพระเจ้ามโหตรประเทศ เจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่องค์ที่ 5
ประวัติการรับราชการ

พ.ศ. 2445 - เริ่มรับราชการเป็นเสนา ตำแหน่งทหารจังหวัดเชียงใหม่
พ.ศ. 2446 - รับพระราชทานสัญญาบัตรยศนายร้อยตำรวจเอก ตำแหน่งผู้บังคับกองตำรวจภูธรจังหวัดเชียงใหม่
10 พฤษภาคม พ.ศ. 2449 - เลื่อนยศเป็นนายพันตำรวจตรี
11 พฤษภาคม พ.ศ. 2449 - รับพระราชทานสัญญาบัตรบรรดาศักดิ์เป็น เจ้าไชยสงคราม เมืองนครเชียงใหม่
พ.ศ. 2451 - ดำรงตำแหน่งเป็นผู้บังคับการตำรวจภูธรจังหวัดลำพูน
9 พฤษภาคม พ.ศ. 2454 - เลื่อนยศเป็นนายพันตำรวจโท
พ.ศ. 2455 - ดำรงตำแหน่งเป็นผู้ช่วยผู้บังคับการตำรวจภูธรมณฑลพายัพ
16 ธันวาคม 2458 – นายหมู่โท
พ.ศ. 2459 - ดำรงตำแหน่งเป็นผู้บังคับการตำรวจภูธรจังหวัดเชียงราย
พ.ศ. 2465 - ดำรงตำแหน่งเป็นผู้กำกับการตำรวจภูธรจังหวัดเชียงใหม่
1 มกราคม พ.ศ. 2466 - เลื่อนพระยศเป็นนายพันตำรวจเอก
26 พฤศจิกายน 2467 – นายหมวดตรี
19 พฤศจิกายน 2468 – นายหมวดโท
พ.ศ. 2472 - ออกจากราชการรับพระราชทานบำนาญ
การปฏิบัติภารกิจ

เจ้าไชยสงคราม ได้รับฉายาว่าเป็น "มือปราบแห่งเวียงพิงค์" เป็นเจ้านายผู้มีบทบาทสำคัญในการปราบปรามโจรผู้ร้ายในมณฑลฝ่ายเหนือและรับราชการสนองพระเดชพระคุณถวายความปลอดภัยแก่เจ้าอินทวโรรสสุริยวงษ์ เจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่ องค์ที่ 8 และ เจ้าแก้วนวรัฐ เจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่องค์ที่ 9 ตลอดสองรัชสมัย
เจ้าไชยสงคราม ได้รับความไว้วางพระทัยจากเจ้าแก้วนวรัฐและเจ้านายฝ่ายเหนือ ให้ปฏิบัติหน้าที่ควาญช้างพระที่นั่งและถวายความปลอดภัยแก่พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวและสมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินี ในคราวเสด็จพระราชดำเนินประพาสหัวเมืองฝ่ายเหนือ และจากการปฏิบัติภารกิจรับใช้สนองเบื้องพระยุคลบาทดังกล่าว เป็นที่ต้องพระราชหฤทัยในพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวยิ่งนัก ต่อมาจึงมีพระมหากรุณาธิคุณโปรดเกล้าฯ รับโอรสของเจ้าไชยสงคราม ไว้ในพระบรมราชูปถัมภ์ ให้ได้รับการศึกษาในกรุงเทพมหานคร โดยโปรดฯ ให้พำนักในวังศุโขทัย
เจ้าไชยสงคราม เคยได้เข้าเฝ้าถวายเครื่องบรรณาการ พร้อมกับเจ้าอินทวโรรสสุริยวงษ์ พร้อมกับ เจ้าราชภาคินัย เจ้าน้อยเลาแก้ว เจ้าน้อยเมืองชื่น และเจ้าน้อยวุฒิวงษ์ ในวันที่ 6 ตุลาคม พ.ศ. 2447 ตามราชประเพณีที่ประเทศราชต้องส่งต้นไม้เงินต้นไม้ทอง และเครื่องราชบรรณาการไปยังกรุงเทพฯ ทุกๆ 3 ปี หรือทุกปี เพื่อแสดงความสวามิภักดิ์และการยอมเป็นเมืองขึ้น ซึ่งนับเป็นการถวายเครื่องราชบรรณาการครั้งสุดท้าย
เจ้าไชยสงคราม ป่วยเป็นลม ถึงแก่อนิจกรรม เมื่อวันที่ 12 สิงหาคม พ.ศ. 2474 สิริอายุได้ 66 ปี
ครอบครัว

เจ้าไชยสงคราม มีชายา 1 ท่าน และหม่อม 2 ท่าน มีบุตรรวมทั้งหมด 11 คน ดังนี้
เจ้าหน่อคำ ณ เชียงใหม่
เจ้าจันทรโสภา ณ เชียงใหม่
เจ้าข่ายแก้ว ณ เชียงใหม่
เจ้าไชยมงคล ณ เชียงใหม่
เจ้าไชยณรงค์ ณ เชียงใหม่ อดีตสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรจังหวัดเชียงใหม่
เจ้าไชยสุริวงศ์ ณ เชียงใหม่ คหบดีผู้บุกเบิกกิจการโรงภาพยนตร์และโรงแรมในจังหวัดเชียงใหม่ เป็นเจ้าบิดาในธวัชวงศ์ ณ เชียงใหม่ อดีตรัฐมนตรีช่วยว่าการกระทรวงการคลัง การต่างประเทศ และสาธารณสุข
เจ้าไชยชนะ ณ เชียงใหม่
เจ้าน้อยอินทร์ ณ เชียงใหม่
เจ้าน้อยหมอก ณ เชียงใหม่
เจ้าจันทร์ทิพย์ ระมิงค์วงศ์ เป็นเจ้ายายของ ดร.ทักษิณ ชินวัตร อดีตนายกรัฐมนตรีไทยคนที่ 23 และยิ่งลักษณ์ ชินวัตร อดีตนายกรัฐมนตรีไทย คนที่ 28 และยังเป็นเจ้าทวดของแพทองธาร ชินวัตร นายกรัฐมนตรีไทย คนที่ 31
เครื่องราชอิสริยาภรณ์

พ.ศ. 2469 –  เครื่องราชอิสริยาภรณ์อันเป็นที่เชิดชูยิ่งช้างเผือก ชั้นที่ 4 จัตุรถาภรณ์ช้างเผือก (จ.ช.)
พ.ศ. 2463 –  เครื่องราชอิสริยาภรณ์อันมีเกียรติยศยิ่งมงกุฎไทย ชั้นที่ 4 จัตุรถาภรณ์มงกุฎไทย (จ.ม.)
พ.ศ. 2463 –  เหรียญจักรมาลา (ร.จ.ม.)
แหล่งข้อมูลอื่น

ปราณี ศิริธร ณ พัทลุง. เพ็ชร์ล้านนา. (ครั้งที่ 2) เชียงใหม่ :ผู้จัดการ ศูนย์ภาคเหนือ, 2538.
คัมภีร์ คัมภีรญาณนนท์ , นาวาอากาศเอก. เจ้านายฝ่ายเหนือ.  เก็บถาวร 2021-05-14 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน
อนุ เนินหาด, พันตำรวจโท. สังคมเมืองเชียงใหม่: ย่านถนนเจริญเมือง (๑๙).  เก็บถาวร 2011-11-10 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน
พระยาธรรมลังกา

พระยาเชียงใหม่น้อยธรรม หรือ พระยาธรรมลังกา (พระญาธัมมลังกา) (ไทยถิ่นเหนือ: ) (พ.ศ. 2289 - 2365) เป็นพระยาเชียงใหม่องค์ที่ 2 ในราชวงศ์ทิพย์จักร และเป็นราชบุตรในเจ้าฟ้าสิงหาราชธานีเจ้าฟ้าหลวงชายแก้ว โดยพระองค์ได้ร่วมกับพระเชษฐา และพระอนุชาในการต่อสู้อริราชศัตรูจนได้รับสมัญญานามว่า "เจ้าเจ็ดตน"
พระราชประวัติ

พระยาธรรมลังกาเป็นเจ้าราชโอรสองค์ที่ 3 ในเจ้าฟ้าสิงหาราชธานีเจ้าฟ้าหลวงชายแก้ว เจ้าผู้ครองนครลำปาง กับแม่เจ้าจันทาราชเทวี และเป็นเจ้าราชนัดดา (หลานปู่) ในพระยาไชยสงคราม (ทิพย์ช้าง) (พระญาสุละวะฤๅไชยสงคราม) กับ แม่เจ้าพิมพาราชเทวี ซึ่งเป็นองค์ปฐมวงศ์ "ราชวงศ์ทิพย์จักร"
พระยาธรรมลังกา เป็นพระอนุชาของพระเจ้ากาวิละมีพระเชษฏาพระอนุชาและพระขนิษฐา รวม 10 องค์ (หญิง 3 ชาย 7) (เจ้าชายทั้ง 7 พระองค์ได้ทรงช่วยกันต่อสู้อริราชศัตรูขยายขอบขัณฑสีมาล้านนาออกไปอย่างเกรียงไกร เป็นเหตุให้มีพระสมัญญาว่า "เจ้าเจ็ดตน") มีพระนามตามลำดับ ดังนี้
พระเจ้ากาวิละ เจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่ องค์ที่ 1 (นับเป็น "พระเจ้าผู้ครองนครลำปาง องค์ที่ 3" ใน "ราชวงศ์ทิพย์จักร")
พระยาคำโสม เจ้าผู้ครองนครลำปาง องค์ที่ 4
พระยาธรรมลังกา เจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่ องค์ที่ 2
พระเจ้าดวงทิพย์ เจ้าผู้ครองนครลำปาง องค์ที่ 5
เจ้าศรีอโนชา พระอัครชายาในสมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาสุรสิงหนาท
เจ้าหญิงสรีวัณณา (ถึงแก่พิราลัยแต่เยาว์)
พระยาอุปราชหมูล่า พระราชมหาอุปราชานราธิบดีศรีสุวรรณฝ่ายหน้าหอคำนครลำปาง
พระยาคำฟั่น เจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่ องค์ที่ 3 และ เจ้าผู้ครองนครลำพูน องค์ที่ 1
เจ้าหญิงสรีบุญทัน (พิราลัยแต่เยาว์)
พระเจ้าบุญมา พระเจ้านครลำพูน องค์ที่ 2
ในปี พ.ศ. 2317 เมื่อพระเจ้ากาวิละ ร่วมมือกับพระยาจ่าบ้าน (บุญมา) และสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรี ปลดปล่อยล้านนาจากอำนาจของพม่าได้สำเร็จ พระเจ้ากรุงธนบุรีได้สถาปนาพระยาจ่าบ้านเป็นพระยาวิเชียรปราการ เจ้าเมืองเชียงใหม่ เจ้ากาวิละเป็นพระยานครลำปาง และแต่งตั้งเจ้าธรรมลังกาเป็นพระยาราชวงศ์เมืองนครลำปาง และได้เลื่อนอิสริยยศเป็น "พระยาอุปราชเมืองเชียงใหม่" ในปี พ.ศ. 2348
หลังจากพระเจ้ากาวิละถึงแก่พิราลัย (พ.ศ. 2358) ในปี พ.ศ. 2359 พระยาอุปราชน้อยธรรมได้ไปเข้าเฝ้าพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยเพื่อถวายช้างพลายเผือกเอก จึงทรงตั้งเป็นพระยาเชียงใหม่ เมื่อกลับถึงเชียงใหม่จึงรับราชาภิเษกในวันขึ้น 12 ค่ำ เดือน 9 เหนือ (ตรงกับวันที่ 26 พฤษภาคม พ.ศ. 2359) มีพระนามว่าเสตหัตถีสุวัณณประทุมราชาเจ้าช้างเผือก และเนื่องจากได้ถวายช้างเผือกจึงได้รับสมัญญาว่าพระเป็นเจ้าช้างเผือก (ตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่) หรือ พระยาเชียงใหม่ช้างเผือก (พงศาวดารโยนก)
พระยาธรรมลังกา ประชวรจนถึงแก่อนิจกรรมในวันขึ้น 14 ค่ำ เดือน 8 เหนือ (ตรงกับวันที่ 28 มิถุนายน พ.ศ. 2365) สิริอายุได้ 77 ปี ทรงปกครองนครเชียงใหม่รวมทั้งสิ้น 7 ปี
ราชโอรส ราชธิดา

พระยาธรรมลังกา มีเจ้าราชโอรสและราชธิดา รวม 17 องค์ ดังนี้
เจ้าบุญทา
เจ้าน้อยคำแสน
เจ้าอุปราช (หน่อคำ) เจ้าอุปราชนครเชียงใหม่ - เจ้าปู่ใน "เจ้าไชยสงคราม (สมพมิตร ณ เชียงใหม่)" ซึ่ง "เจ้าไชยสงครามฯ" เป็นเจ้าปู่ของธวัชวงศ์ ณ เชียงใหม่, อดีตรัฐมนตรีฯ" และเป็นเจ้าตาทวดของทักษิณ ชินวัตร และยิ่งลักษณ์ ชินวัตร อดีตนายกรัฐมนตรี
เจ้าน้อยพรหมา
เจ้าหนานอินตา
เจ้าน้อยมหาพรหม
เจ้าสุธรรมมา
เจ้าปทุมมา
เจ้าคำทิพย์ - ชายาเจ้าน้อยจักรคำ ณ เชียงใหม่ ราชโอรสในพระยาคำฟั่น ผู้ครองนครเชียงใหม่ องค์ที่ 3
เจ้าบัวคำ - รับราชการฝ่ายในเป็นเจ้าจอมใน ร.3 (ไม่มีพระราชโอรส พระราชธิดา)
เจ้าองค์ทิพย์
เจ้ากาบแก้ว
เจ้าบุญปั๋น - เจ้ามารดาใน "เจ้าหลวงมหาวงศ์ ณ เชียงใหม่, พระยามหิทธิวงศา เจ้าเมืองฝาง"
เจ้าเกี๋ยงคำ ตุงคนาคร - ชายา "เจ้าราชภาติกวงษ์ น้อยดวงทิพย์  ตุงคนาคร, เจ้าราชภาติกวงษ์นครลำพูน" เจ้านายราชวงศ์มังราย จากเมืองเชียงตุง ซึ่งอพยพเข้ามาอยู่นครเชียงใหม่ตั้งแต่ปี 2348 ได้รับพระราชทานนามสกุลจาก ร. 6
แม่เจ้าแก้วยวงคำ, เทวีใน เจ้าหลวงหนานสุยะ, พระยารัตนอาณาเขต เจ้าเมืองเชียงราย
เจ้าจันทร์เป็ง ณ เชียงใหม่
พระราชกรณียกิจ

| เจ้าหลวงเชียงใหม่แห่ง ราชวงศ์ทิพย์จักร |
| --- | --- |
: พระเจ้ากาวิละ
: พระยาธรรมลังกา
: พระยาคำฟั่น
: พระยาพุทธวงส์
: พระเจ้ามโหตรประเทศ
พระเจ้ากาวิโลรสสุริยวงษ์
: พระเจ้าอินทวิชยานนท์
: เจ้าอินทวโรรสสุริยวงษ์
: เจ้าแก้วนวรัฐ
ด ค ก
พระราชกรณียกิจ > การศาสนา

ในรัชสมัยของพระเจ้ากาวิละ ได้ร่วมกับเจ้าน้อยธรรมลังกา และขุนนางไพร่ฟ้าในการสร้างวิหารในวัดอินทขีลที่เวียงป่าซาง และวิหารวัดอินทขีล ในกลางเมืองเชียงใหม่ เมื่อ พ.ศ. 2337 ต่อมาในปี พ.ศ. 2360 เจ้าหลวงธรรมลังกา เห็นว่ากู่ลาย วัดพระสิงห์ ได้ทรุดโทรมลงไปมาก จึงดำรให้มีการซ่อมแซมและขุดแต่งพระเจดีย์ดังกล่าว และได้พบของมีค่าเป็นอันมาก ซึ่งก็ให้บรรจุไว้ในที่เดิมแล้วปฏิสังขรณ์พระเจดีย์นั้นต่อจนเสร็จแล้วจึงมีการฉลองใหญ่ และในปีเดียวกันก็ได้สร้างวิหารจตุรมุขของวัดพระธาตุศรีจอมทองขึ้นใหม่ โดยทำการยกเสาเมื่อเดือนหกเหนือ ขึ้น 13 ค่ำ ตรงกับวันพฤหัสบดี พร้อมกันนั้นได้สร้างมณฑปของเสาอินทขีล ที่บริเวณวัดเจดีย์หลวง และยังเริ่มก่อสร้างสถูปในที่ท่ามกลางอุโบสถภิกขุนีในวัดพระสิงห์ และได้บรรจุพระบรมสารีริกธาตุในเดือนแปดเหนือ ขึ้น 10 ค่ำ ปี พ.ศ. 2361
ในปี พ.ศ. 2362 เจ้าหลวงได้ดำริให้มีการฉลองใหญ่ในวัดอุโมงค์ วัดดวงดี วัดสะเพา และวัดพันเท่า ในงานนี้มีการฉลองกันอย่างยิ่งใหญ่ และในเดือนแปดเหนือ ได้ดำริให้ยกเสาวิหารวัดป้านพิง วัดดอกคำ วัดเชียงยืน และวัดบุพผาราม อีกทั้งได้มีการก่อสร้างกำแพงวัดพระธาตุศรีจอมทองด้วย
ในปี พ.ศ. 2363 เจ้าหลวงธรรมลังกา ได้ไปนมัสการพระพุทธบาทสี่รอยและได้สร้างวิหารคร่อมรอยพระพุทธบาทนั้น ในเดือนหกเหนือแรม 8 ค่ำ และจากนั้นจึงได้ไปนมัสการพระบาทเจ้าข่วงเพา และสร้างพระพุทรูปขนาดใหญ่ในวัดพระสิงห์
ในปี พ.ศ. 2365 ได้ทำบุญฉลองพระอุโบสถวัดเจดีย์หลวง และในปีเดียวกันนี้เจ้าหลวงธรรมลังกา ได้ทรงผนวชที่วัดเชียงมั่นด้วย ในปีถัดมาได้ทรงดำริให้อัญเชิญพระพุทธรูปสำคัญที่อยู่ในวัดร้างนอกเขตกำแพงเมือง เข้ามาไว้ในตัวเมือง เช่น พระเจ้าแฅ่งฅม ไว้ที่วัดศรีเกิด
พระราชกรณียกิจ > การขุดเหมือง

เมื่อปี พ.ศ. 2360 ได้ทรงดำริให้เสนาข้าราชการและประชาชนขุดเหมือง 3 สาย โดยเริ่มที่จุดรับน้ำจากแจ่งหัวลินไปทางแจ่งสรีภูมิ แล้ววนไปทางแจ่งคะท้ำ สายที่สองไปตามถนนหลวงหน้าวัดดับภัยและวัดพระสิงห์ลงไป สายที่สามเลียบตามเชิงเทินทิศตะวันตกไปทางใต้ ผ่านด้านเหนือของ "หอคำ" แล้วเลี้ยวออกท่อที่แจ่งคะท้ำหน้าวัดซานมูน (วัดทรายมูลพม่า ในปัจจุบัน) โดยให้ก่ออิฐทั้งสองข้างของลำเหมืองทุกสาย ประชาชนในตัวเมืองได้ใช้ประโยชน์จากลำเหมืองทั้งสามสาย
พระราชกรณียกิจ > การบูรณะกำแพงเมือง

ในยุคของเจ้าหลวงธรรมลังกา ได้มีการบูรณะซ่อมแซมกำแพงเมืองเชียงใหม่ ในปี พ.ศ. 2361 ซึ่งกำแพงดังกล่าวถูกสร้างขึ้นในรัชสมัยพระเจ้ากาวิละ (พ.ศ. 2339) โดยการบูรณะกำแพงเมือง เริ่มการขุดลอกคูเมืองตั้งแต่แจ่งกูเรืองไปจนถึงประตูไหยา มีความยาว 606 วา จนถึงปี พ.ศ. 2363 ได้เริ่มก่อสร้างกำแพงเมือง โดยเริ่มก่อสร้างในเวลารุ่งเช้า มีการยิงปืนใหญ่สามนัด นิมนต์ครูบาสมเด็จวัดผ้าขาว ครูบาจันทรังสี วัดพระสิงห์ และพระสงฆ์อีก 19 รูป สวดมนต์ โปรยน้ำโปรยทราย และเริ่มก่อสร้างจากแจ่งสรีภูมิเวียนไปทางซ้าย
ฐานันดรศักดิ์และพระอิสริยยศ

พ.ศ. 2289 - 2317: เจ้าน้อยธัมมลังกา ณ ลำปาง
พ.ศ. 2317 - 2325: พระยาราชวงศ์เมืองนครลำปาง
พ.ศ. 2325 - 2359: พระยาอุปราชเมืองเชียงใหม่
พ.ศ. 2359 - 2365: พระยาเชียงใหม่
เจ้าวรญาณรังษี

เจ้าวรญาณรังษี เจ้าผู้ครองนครลำปาง องค์ที่ 9 ในราชวงศ์ทิพย์จักร เป็นราชบุตรในพระยาคำโสม
พระประวัติ

เจ้าวรญาณรังษี มีนามเดิมว่าเจ้าญาณรังสี เป็นพระโอรส พระองค์ที่ 5 ของพระยาคำโสม ได้เสกสมรสกับเจ้าหญิงสุวันไล (เจ้าหญิงฝาง,เมืองหลวงพระบาง) มีพระโอรส-พระธิดา ได้แก่
เจ้าอุปราช (ไชยแก้ว) เจ้าอุปราชนครลำปาง พิราลัยก่อนปี พ.ศ. 2429
เจ้าบุรีรัตน์ (น้อยธรรมเสนา) เจ้าบุรีรัตน์นครลำปาง พิราลัยก่อน พ.ศ. 2419
เจ้าน้อยคำป้อ
เจ้าหญิงสุยคำ มีธิดา คือ
เจ้าองค์ทิพย์ (ญ.) มีธิดา คือ
เจ้าหญิงบุ
เจ้าน้อยทนันท์ไชย ต่อมาขึ้นครองนครลำปางเป็นที่ เจ้านรนันทไชยชวลิต
เจ้าหญิงคำปลิ๋ว สมรสกับเจ้าบุรีรัตน์ (บุญเลิศ) เจ้าบุรีรัตน์นครลำปาง โอรสพระยาอุปราชหมูล่า มีโอรสคือ
เจ้าราชวงศ์ (แก้วปราบเมรุ ณ ลำปาง) เจ้าราชวงศ์นครลำปาง
เจ้าราชบุตร (แก้วปราบเมือง ณ ลำปาง) เจ้าราชบุตรนครลำปาง
เจ้าราชบุตรฟ้าฮ่วน (เจ้าน้อยกุลัว หรือเจ้าน้อยกุลวงศ์) สมรสกับเจ้ากาบจันทร์ มีบุตร ธิดา คือ
เจ้าหญิงพี้ลี้ มีธิดาคือ
เจ้าหญิงบุญหลอม
เจ้าหญิงบุญหลวน
เจ้าน้อยคำฟุ้ง
เจ้าฟ้าขะลึ้ง
เจ้าฟ้าขะลั้ง
เจ้าน้อยศรีมูล สมรสกับเจ้าแม่หนิ้ว มีบุตร ธิดาคือ
เจ้าน้อยศรีหมื่น สมรสกับเจ้าคำปัน มีบุตร ธิดาคือ
เจ้าบุญเตี่ยม ณ ลำปาง
เจ้าศรีมา ณ ลำปาง
เจ้าจำปี ณ ลำปาง
เจ้าทองดี ณ ลำปาง
เจ้าทองลา ณ ลำปาง
เจ้าอุดม ณ ลำปาง
เจ้าหญิงบุญหลง (แฝด)
เจ้าหญิงบุญหลัน (แฝด)
เจ้าน้อยบุญเย็น สมรสกับนางศรีนวล มีบุตร ธิดา คือ
เจ้าหนานบุญทรง สมรสกับนางบัวชร มีบุตร ธิดา คือ
เจ้าอรัญญา ณ ลำปาง
เจ้ากันตพงษ์ ณ ลำปาง
เจ้าหญิงอินตุ้ม
เจ้าราชภาติกวงศ์ (เมืองพรหม) สมรสกับเจ้าบัวคำ มีบุตร ธิดา คือ
เจ้าเกษม (เหมย) สมรสกับนางส้มลิ้ม
เจ้าศรีไท
เจ้าน้อยขลุย
เจ้าหญิงเปี้ย
เจ้าหญิงรัตน สมรสกับนายปวน
เจ้าน้อยแก้วมูล สมรสกับนางบัวไหล
เจ้าคำปัน (ญ.) สมรสกับเจ้าน้อยศรีหมื่น ณ ลำปาง
เจ้าคำป้อ (ญ.) สมรสกับนายหมู
เจ้าหญิงเมืองชื่น ราชเทวีของเจ้าบุญวาทย์วงษ์มานิต
เจ้าวรญาณรังสี ได้รับราชการจนมีบรรดาศักดิ์เป็นพระยาอุปราชเมืองนครลำปาง เมื่อพระญาน้อยอินท์ถึงพิราลัย พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวจึงมีตราตั้งให้ท่านว่าราชการเมืองนครลำปาง ถึงวันพฤหัสบดี แรม 2 ค่ำ เดือน 10 ปีมะโรง (ตรงกับวันที่ 16 ตุลาคม พ.ศ. 2399) จึงโปรดให้เลื่อนเป็น เจ้าวรญาณรังษี ภักดีราชธรรม์ สุพรรณโสมดไนย โยนกวิไสยประชาธิกร อมรมหาเดชเชษฐกเสนางค์ ลำปางคมหานคราธิปตัย เจ้านครลำปาง
เจ้าวรญาณรังษีว่าราชการเมืองมาได้ 16 ปี ก็ประชวรจนถึงพิราลัย เมื่อวันเสาร์ แรม 5 ค่ำ เดือน 7 ปีมะแม จ.ศ. 1233 (ตรงกับวันที่ 7 มิถุนายน พ.ศ. 2414)
พระราชกรณียกิจ

ในปี พ.ศ. 2400 เจ้าวรญาณรังษี เป็นประธานฝ่ายฆราวาสในการลงฤกษ์ฝังเสาอินทขีล (เสาหลักเมือง) ณ วัดปงสนุก และในปีต่อมาได้สร้างสะพานข้ามแม่น้ำวัง และบูรณะเนินพระธาตุวัดปงสนุก
ในปี พ.ศ. 2406 ได้สร้างสะพานหนองกระทิง และเป็นปีเดียวกันที่เจ้าอุปราช (มหาพรหม) พิราลัย และในปี พ.ศ. 2411 พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จสวรรคต และมีพระราชพิธีบรมราชาภิเษกพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ซึ่งเจ้าวรญาณรังษี เสด็จได้เข้าร่วมพิธีดังกล่าวในฐานะเจ้านครประเทศราช
ซาราห์ เวย์น แคลลีส์

| ซาราห์ เวย์น แคลลีส์ |
| --- | --- |

สารนิเทศภูมิหลัง
เกิด:  (1977-06-01) 1 มิถุนายน ค.ศ. 1977 (47 ปี) ซาราห์ เวย์น แคลลีส์
คู่สมรส: Josh Winterhalt
ปีที่แสดง: 2003 – ปัจจุบัน
ซาราห์ เวย์น แคลลีส์ (อังกฤษ: Sarah Wayne Callies) หรือชื่อจริง ซาราห์ แอนน์ แคลลีส์ เกิดเมื่อวันที่ 1 มิถุนายน ค.ศ. 1977 เป็นนักแสดงหญิงชาวอเมริกันซึ่งเป็นที่รู้จักกันดีสำหรับการรับบทบาทเป็น ซาราห์ แทนเครดี้ ในรายการโทรทัศน์อเมริกันเรื่อง Prison Break
ประวัติ > ชีวิตช่วงแรก

แคลลีส์ย้ายไปยังโฮโนลูลู่ ฮาวาย กับครอบครัวของเธอเมื่ออายุหนึ่งปี ตลอดช่วงชีวิตวัยรุ่นของเธอ เธอแสดงออกถึงความสนใจในการแสดงด้วยการมีส่วนร่วมในการแสดงของโรงเรียนหลายๆ ชนิดที่โรงเรียนพูนาโฮ
ขณะที่พ่อแม่ของเธอเป็นเป็นศาสตราจาย์อยู่ที่มหาวิทยาลัยฮาวายแห่งมาโนอา แคลลีส์ไม่ได้ตามรอยพวกท่าน หากแต่เธอเลือกที่จะไล่ตามอาชีพการแสดง หลังจากจบการศึกษาจากโรงเรียนมัธยม เธอได้เข้าวิทยาลัยดาร์ทเมาธ์ในฮาโนเวอร์, นิวแฮมเชียร์ ร่วมกับการเรียนของเธอ เธอเดินหน้าต่อไปด้วยการเข้าไปมีส่วนร่วมในโรงละคร เธอสานต่อการศึกษาของเธอที่โรงเรียนสอนการแสดงแห่งชาติเดนเวอร์ที่ซึ่งเธอได้ปริญญาศิลปมหาบัณฑิตในปี 2002
ประวัติ > อาชีพ

บทแรกของแคลลีส์บทจอโทรทัศน์คือเคท โอมัลเลย์ บทที่เกิดขึ้นสั้นๆ ในรายการโทรทัศน์เรื่อง Queens Supreme ทาง CBS การแสดงแรกของเธอที่ได้เป็นตัวเอกคือ นักสืบเจน พอร์เตอร์ ทางช่อง WB เรื่อง ทาร์ซาน
หลังจากได้รับเป็นแขกรับเชิญใน Law & Order: Special Victims Unit, Dragnet (2003) และ NUMB3RS แคลลีส์ได้รับบทเป็นตัวเอกตัวหนึ่งทางช่อง FOX เรื่อง Prison Break โดยรับบทเป็น ซาราห์ แทนเครดี้ บทของเธอเริ่มจากปี 2005 ถึง 2007 ตามที่แม็ตต์ โอล์มสเตด ผู้อำนวยการสร้างของ Prison Break อย่างไรก็ตาม เขา ผู้เขียนบท เครือข่าย และตัวแคลลีส์เอง ต้องการให้เธออยู่ในเรื่อง ตัวละครถูกเขียนให้เกี่ยวโยงกับการขัดแย้ง เธอแถลงผ่านโฆษกทาง TV Guide เมื่อฤดูใบไม้ร่วงปี 2007 :
"พวกเราพยายามกันอย่างหนัก ที่จะให้เรื่อง Prison Break มีพลังและฉันไม่สามารถหาวิธีเพื่อให้ตรงกับความต้องการของเรื่องและความต้องการของครอบครัวของฉัน เราต้องการจะแยกันด้วยดี ฉันมีเวลาทำงานที่มหัศจรรย์กับทีมงานและมีความเคารพให้พวกเขา พวกเขาดูแลซาราห์เป็นอย่างดี ฉันรู้สึกขอบคุณแฟนๆ เป็นอย่างมากด้วยเช่นกัน พวกเขามีน้ำใจและสนับสนุน และฉันหวังว่าจะสนุกกับการแสดงนี้ต่อไป"
อย่างไรก็ตาม ในเดือนมีนาคม ปี 2008 โอล์มสเตดได้แถลงว่าตัวละครซาราห์ยังมีชีวิตอยู่และจะกลับมาในซีซั่นที่ 4 ของ Prison Break อย่างไรก็ดี ตัวละครซาราห์ แทนเครดี้ปรากฏจากการตายที่รุนแรง โอล์มสเตดกล่าวว่า "...เราตระหนักว่ามีวิธีที่จะให้เธอยังคงมีชีวิตอยู่" เมื่อถามคริสตินของ E! เกี่ยวกับเงื่อนงำการตายของเธอ (กล่าวโดย STGD Campaign และ Save-Sara-Tancredi.org)มีองค์ประกอบ ผู้อำนวยการสร้างแม็ตต์ โอล์มสเตดยอมรับว่ามีอิทธิพลอย่างยิ่งในการตัดสินใจ
แคลลีส์ได้แสดงเป็นตัวเอกในภาพยนตร์สองเรื่อง Whisper ของ Universal Pictures และเป็นผู้ไม่อยู่ใต้บังคับบัญชาของใครใน The Celestine Prophecy
ประวัติ > ชีวิตส่วนตัว

วันที่ 21 มิถุนายน 2002 แคลลีส์แต่งงานกับจอช วินเทอร์ฮอลท์ เธอและเขาพบกันที่วิทยาลัยดาร์ทเมาธ์ วินเทอร์ฮอลท์เป็นอาจารย์สอนศิลปะการต่อสู้ วันที่ 23 มกราคม 2007 นักประชาสัมพันธ์ของเธอประกาศว่าทั้งคู่กำลังคาดหวังถึงลูกคนแรกของพวกเขา ในเดือนกรกฎาคม ปี 2007 แคลลีส์และสามีของเธอได้ต้อนรับเด็กทารกหญิงชื่อว่า คีอาล่า วินเทอร์ฮอลท์ เธอเป็นเพื่อสนิทกับเวนท์เวิร์ท มิลเลอร์ เพื่อนร่วมแสดงใน Prison Break เธอกล่าวว่า "ฉันมีโอกาสที่ยิ่งใหญ่ของการทำงานกับเพศตรงข้ามบางคนผู้ซึ่งยังเป็นเพื่อนที่ดีอีกด้วย นั่นเป็นสิ่งที่ทำให้ฉันทำงานได้ง่ายขึ้น ซึ่งทำให้เพิ่มความสนุกและฉันคิดว่ามันจะทำให้การทำงานที่ดีขึ้น" เมื่อเร็วๆ นี้ เธอได้รับการโหวตเป็นหนึ่งใน "ผู้หญิงที่เป็นที่นิยมที่สุดของรายการโทรทัศน์ในฤดูใบไม้ร่วง ปี '08" ของ แม็กซิม
ผลงาน > ภาพยนตร์

| ปี | ชื่อ | บทบาท |
| --- | --- | --- |
| 2006 | The Celestine Prophecy | Marjorie |
| 2007 | Whisper | Roxanne |
| 2008 | Bittersweet | Robyn |
| 2009 | Prison Break: The Final Break | Sara Tancredi |
ผลงาน > โทรทัศน์

| ปี | ชื่อ | บทบาท |
| --- | --- | --- |
| 2003 | Queens Supreme | Kate O'Malley |
| 2003 | Law & Order: Special Victims Unit | Jenny Rochester |
| 2003 | Dragnet | Kathryn Randall |
| 2003 | Tarzan | Jane Porter |
| 2004 | The Secret Service | Laura Kelly |
| 2005 | NUMB3RS | Kim Hall |
| 2005 - 2009 | Prison Break | Sara Tancredi |
| 2010 - 2013 | The Walking Dead (TV series) | Lori Grimes |