วัดสระแก้วปทุมทอง
ประวัติวัดสระแก้วปทุมทอง > หลักฐานทางประวัติศาสตร์

คำว่า นครสรลวงสองแคว เดิมนักวิชาการต่างเข้าใจกันว่า คือ เมืองพิจิตร ต่อมานักวิชาการปัจจุบันได้พิสูจน์แล้วว่า เมืองสระหลวงกับเมืองสองแควเป็นเมืองเดียวกัน คือ เมืองสรลวงสองแคว ซึ่งเป็นเมืองแฝดด้านตะวันออกของแม่น้ำน่าน หรือ แควใหญ่ ของเมืองพิษณุโลก ความเห็นโดย นายพิเศษ เจียจันทร์พงษ์ ผู้เชี่ยวชาญพิเศษของกรมศิลปากร
คำว่า สรลวงสองแคว ประกอบด้วยคำว่า สร + ลวง + สอง + แคว
สร (บาลี) แปลว่า น้ำ หรือสระน้ำ
ลวง แปลว่า ทาง หรือเส้นทาง
สอง แปลว่า สอง หรือเลข 2 (แปลตรงตัว)
แคว แปลว่า ลำน้ำที่ไหลมารวมกับลำน้ำอีกสายหนึ่งซึ่งมีขนาดใหญ่พอ ๆ กัน
แปลรวมกันได้ว่า เมืองที่มีสายน้ำสองสายมารวมกันตรงนี้
สระแก้ว มีเนื้อที่ประมาณ 2,500 ไร่ โดยเป็นบึงน้ำขนาดใหญ่ อยู่ด้านทิศตะวันออกเฉียงใต้ของเมือง ซึ่งอยู่ติดกับกำแพงเมืองตรงปากประตูทวายห่างจากประตูเมืองประมาณ 100 เมตร ตัวบึงเป็นแหล่งน้ำตามธรรมชาติ (ชาตสระ) ซึ่งมีอยู่ก่อนสร้างนครสรลวงสองแคว (เมืองพิษณุโลกฝั่งตะวันออกของแม่น้ำน่าน) กลางสระแก้วมีเกาะสองเกาะและมีวัดชื่อ วัดไตรภูมิ ในรัชสมัยของพระมหาธรรมราชาที่ 1 (ลิไท) พระพุทธศาสนานิกายเถรวาทลัทธิลังกาวงศ์เฟื่องฟูอย่างมาก ประกอบกับพระองค์เองก็ทรงรอบรู้และแตกฉานในพระไตรปิฎก ด้วยสาเหตุนี้เองพระองค์จึงตั้งชื่อบึงน้ำแห่งนี้ว่า สระแก้ว ซึ่งเป็นชื่อสระน้ำในสรวงสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ (ไตรตรึงษ์)
จากหลักฐานพงศาวดาร ประชุมพงศาวดาร ภาคที่ 64 พงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) กล่าวว่า
...ลุศักราช 914 ปีชวด จัตวาศก [พ.ศ. 2095] เดือน 12 สมเด็จพระมหาจักรพรรดิพระเจ้าช้างเผือก ก็ยกสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ พระมหินทราธิราชเสด็จขึ้นผ่านพิภพไอสุริยสวรรยาธิปัตย์ถวัลราชประเพณีครั้นเมืองเหนือทั้งปวงเป็นสิทธิ์แก่พระมหาธรรมราชาเจ้า อนึ่ง การแผ่นดินในกรุงศรีอยุธยา พระมหาธรรมราชาบังคับบัญชามาประการใด สมเด็จพระมหินทราธิราชเจ้าแผ่นดินต้องกระทำตามทุกประการ ก็ขุ่นเคืองพระราชหฤทัย จึงเอาความนั้นไปกราบทูลสมเด็จพระราชบิดา สมเด็จพระมหาจักรพรรดิพระเจ้าช้างเผือกก็น้อยพระทัย ขณะนั้นพระยารามออกที่กำแพงเพ็ชรเอามาเป็นพระยาจันทบูร สมเด็จพระมหินทราธิราชก็ตรัสกิจการทั้งปวงด้วยพระยารามเป็นความลับ แล้วก็ส่งข่าวไปแก่พระเจ้ากรุงศรีสัตนาคนหุต [​พระเจ้าไชยเชษฐาธิราช​] ให้ยกมาเอาเมืองพระพิษณุโลก เมื่อพระมหาธรรมราชาทราบข่าวว่าพระเจ้ากรุงศรีสัตนาคนหุตจะยกทัพมาชิงเมือง มิได้แจ้งกล ก็ส่งข่าวมาทูลแก่สมเด็จพระมหินทราธิราชเจ้าแผ่นดิน ก็ให้พระยาศรีราชเดโช และพระท้ายน้ำขึ้นไปช่วย แต่ส่งไปเป็นความลับไปว่า ถ้าทัพกรุงศรีสัตนาคนหุตล้อมเมืองพระพิษณุโลกเมื่อใดก็ให้คุมเอาพระมหาธรรมราชาจงได้ เสร็จราชการแล้วจะเลี้ยงเสียให้ถึงขนาด พระยาศรีราชเดโชไปถึงเมืองพระพิษณุโลกก็มิไว้ความลับ กลับเอาคดีซึ่งพระยารามกับสมเด็จพระมหินทราธิราชเจ้าแผ่นดินคิดการเป็นความลับนั้น ทูลแถลงแก่พระมหาธรรมราชาทุกประการ พระมหาธรรมราชาแจ้งตระหนักก็ให้ข้าหลวงเอาข่าวรุดขึ้นไปทูลแก่พระเจ้าหงสาวดี [​พระเจ้าบุเรงนอง​]
ฝ่ายพระเจ้าศรีสัตนาคนหุตก็ยกช้างม้ารี้พลประมาณ 20 หมื่นมาโดยทางนครไทย มายังเมืองพระพิษณุโลก พระมหาธรรมราชาก็ให้กวาดครัวเมืองนอกทั้งปวงเข้ามาในเมืองพระพิษณุโลก และก็แต่งการที่จะกันเมืองไว้พร้อมเสร็จ ฝ่ายพระเจ้ากรุงศรีสัตนาคนหุตยกมาถึงเมืองพระพิษณุโลก เดือนยี่ แรม 13 ค่ำ ปีฉลู เบญจศก [พ.ศ. 2096] ก็ตั้งทัพพลับพลาชัยในตำบลโพเรียง ตรงประตูสวรรค์ ไกลออกไปประมาท 50 เส้น
ทัพพระยาแสนสุรินทร์คว่างฟ้าตั้ง ตำบลเตาไห
ทัพพระยามือไฟตั้ง ตำบลวัดเขาพราหมณ์
ทัพพระยามือเหล็กตั้ง ตำบลบางสะแก
ทัพพระยานครตั้ง ณ ตำบลสระแก้ว [สระแก้วคือจุดนี้]...
จากข้อความในพงศาวดารดังกล่าวมานี้ทำให้ทราบว่า สระแก้ว เป็นสระน้ำท้ายเมืองพระพิษณุโลกด้านทิศตะวันออกเฉียงใต้หรือด้าน โอฆบุรี โดยคำเรียกว่า สระแก้ว ได้ถูกเรียกสระน้ำนี้มากันตั้งแต่สมัยกรุงศรีอยุธยาตอนต้น หรืออาจจะเรียกกันมาตั้งแต่สร้างเมืองพิษณุโลก (สมัยสุโขทัย) หรือก่อนสร้างเมืองก็ได้ แต่สิ่งที่สำคัญคือ เราได้รู้ว่าสระน้ำนี้ชื่อ “สระแก้ว” สระแก้วเป็นสระน้ำโบราณปัจจุบันร่องรอยที่เหลือคือสระน้ำตรงด้านทิศตะวันออกของวัดสระแก้วปทุมทอง หรือด้านในของโรงพยาบาลพุทธชินราช จังหวัดพิษณุโลก ซึ่งอยู่ห่างจากสถานีรถไฟจังหวัดพิษณุโลก ลงไปทางทิศใต้ประมาณ 100 เมตร ความสำคัญของ “สระแก้ว” ที่ได้สำรวจพบจากเอกสารงานพระราชนิพนธ์และหลักฐาน ต่าง ๆ ที่กล่าวไว้ มีดังนี้
วันที่ 20 ตุลาคม รัตนโกสินทรศก 120
ถึงกรมหลวงเทวะวงษวโรปการ
“…ทาง 20 เส้น ถึงสระแก้วซึ่งอยู่ท้ายเมืองพิษณุโลก ที่นี้ทีจะเป็นที่ประพาสเดิมมีหนองใหญ่เป็นป่ารอมวงนอกนั้นวัดโดยรอบประมาณ 50 เส้น มีสนุ่นเต็ม เขาตัดเป็นที่ว่างตรงกลางปลูกบัวหลวง แล้วตัดเป็นคลองออกไปจนถึงป่าหลายสาย ทางที่จะลงบึงนั้นขุดเป็นคลองซอกแซกทำนองประทุมวัน มีวิหารตั้งอยู่ในที่เกือบจะเป็นเกาะ เหมือนกัน 2 วิหาร มีพระพุทธรูปใหญ่แต่ร้าง คลองทั้งปวงนี้เป็นของขุดไว้แต่เดิมทั้งสิ้น ดูเป็นที่เล่นใหญ่โตกว่าปทุมวันหลายเท่า ท่วงทีจะสนุกมาก…”
สยามินทร์
สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัติวงศ์
วันที่ 31 เวลาเช้า 2 โมง 10 นาที ข้ามฟากไปขึ้นท่าวัดขี่ม้าไปดูสระแก้ว ทางสักร้อยเส้น
“…สระแก้วนั้น อยู่หลังเมืองซีกตวันออก ตัวสระเปนบึงใหญ่ แต่กบิปิดน้ำเสียหมด แลไม่ใคร่เห็นน้ำ ริมบึงมาข้างกำแพงเมืองขุดทางน้ำลดเลี้ยวไว้ดินเปนเกาะเปนทางมายืดยาว กลางเกาะหมู่เหล่านั้นมีวัดอยู่ในเกาะ วิหารเกาะหนึ่ง เจดีย์เกาะหนึ่ง แลเปนฐานอิฐๆ อะไรอีกเกาะหนึ่งก็ไม่ทราบ ที่แลเห็นแต่เท่านี้ บางทีจะมีอะไรอีกที่เห็นไม่ได้ เพราะรกนัก
สระแก้วนี้ ไม่ใช้อื่นไกล คือเปนที่เล่นเรือในฤๅดูน้ำตามธรรมเนียมแต่ก่อน เช่นภูเขาทองกรุงเก่า แลมหานาควัดสะเกษกรุงเทพนั้นเอง ที่นี่ได้กะไว้เปนที่ประพาศแห่งหนึ่ง ดูแล้วกลับทางเดิม ตามทางที่ไปมานี้เปนทางเก่า มีวัดร้างตามทาง เห็นจะหลายวัด ฤๅวัดเดียวใหญ่ สังเกตไม่ถนัดเพราะขี่ม้ารีบ แลเมื่อกลับมา แวะเลียบกำแพงเมืองไปเพื่อดูกำแพงป้อมแลประตู ได้เห็นป้อมริมน้ำแห่งหนึ่ง ไม่เห็นอะไร เห็นแต่ที่กลม ๆ แล้วผ่านประตูไปแห่งหนึ่งเห็นแต่ช่องไม่มีซุ้ม รกเข้าไม่ได้ พระยาเทพาว่า ประตูทวาย [ศาลพ่อปู่ดำ] …”