stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
ความจำชัดแจ้ง
องค์ต่าง ๆ ที่มีผลต่อความจำชัดแจ้ง > การเข้ารหัสและการค้นคืน

การเข้ารหัสความจำชัดแจ้งนั้นอาศัยการประมวลผลที่ขับโดยความคิด  (conceptually driven)  ที่เป็นไปจากบนลงล่าง (top-down)
เป็นกระบวนการที่บุคคลนั้นทำการจัดระเบียบข้อมูลเพื่อการบันทึก 
คือ บุคคลนั้นต้องใส่ใจในข้อมูลนั้น  และต้องสัมพันธ์ข้อมูลนั้นกับความรู้ที่เกี่ยวข้องกันที่ได้ตั้งมั่นเป็นอย่างดีแล้วในระบบความจำ  นอกจากนั้นแล้ว  แรงจูงใจที่มีกำลังก็จะช่วยการเข้ารหัสข้อมูลนั้นให้มีกำลังเพิ่มขึ้นอีกด้วย
เพราะฉะนั้น  วิธีการประมวลข้อมูลเพื่อเข้ารหัสจะมีผลต่อการระลึกถึงข้อมูลนั้นในภายหลังเป็นอย่างสูง 
เช่น  มีปรากฏการณ์ประมวลผลอย่างลึกซึ้ง  (depth-of-processing effect)  อันเป็นการระลึกถึงข้อมูลนั้นในภายหลังได้ดีขึ้น  ถ้าบุคคลนั้นได้พิจารณาถึงความหมายและรูปแบบของข้อมูลนั้น  ๆ
จะกล่าวอย่างง่าย ๆ ก็คือ  เพื่อจะสร้างความจำแบบชัดแจ้ง  เราต้อง "ทำ" อะไรบางอย่างเกี่ยวกับประสบการณ์นั้น ๆ
เช่น  คิดถึง  กล่าวถึง  เขียนบันทึก  ศึกษา  ฯลฯ
ยิ่งทำมากเท่าไร  ก็ยิ่งจำได้ดีเท่านั้น
การทดสอบข้อมูลในขณะที่กำลังเรียนอยู่จะช่วยการเข้ารหัสความจำชัดแจ้งนั้นให้ดีขึ้น
คือ  ถ้านักเรียนอ่านหนังสือแล้วทดสอบตนเองภายหลังทันที  ความจำโดยความหมาย  (semantic memory)  ในสิ่งที่อ่านจะดีขึ้น
วิธี "ศึกษา-ตรวจสอบ" นี้ทำการเข้ารหัสข้อมูลนั้นให้ดีขึ้น  ปรากฏการณ์นี้เรียกว่า Testing Effect
ส่วนในการระลึกถึงความจำ  เพราะว่าบุคคลนั้นมีบทบาทในการเข้ารหัสข้อมูลชัดแจ้ง
สิ่งที่ใช้ช่วยในการเข้ารหัสความจำ  (cues) ก็สามารถนำมาใช้ในการระลึกถึงความจำนั้นได้ด้วย 
เช่น  เมื่อเราพูดถึงประสบการณ์นั้น ๆ คำที่เราพูดจะช่วยเมื่อพยายามที่จะระลึกถึงประสบการณ์นั้น ๆ ในภายหลัง
สถานการณ์ต่าง ๆ ที่มีเมื่อจำข้อมูลนั้น ๆ สามารถมีผลต่อการระลึกถึงข้อมูลนั้นภายหลัง
ถ้าเรามีสิ่งแวดล้อมที่เหมือนกัน  มีตัวช่วยต่าง ๆ ที่เหมือนกัน  กับเมื่อเราจำข้อมูลนั้น ๆ มีโอกาสสูงขึ้นที่เราจะระลึกถึงข้อมูลนั้นได้
นี้เรียกว่า ความจำเพาะในการเข้ารหัส (encoding specificity) ซึ่งก็มีผลด้วยต่อความจำชัดแจ้ง
งานวิจัยหนึ่งที่ให้ผู้รับการทดลองระลึกถึงข้อมูลโดยใช้ตัวช่วย  (cued recall task)  พบว่า  ผู้รับการทดลองที่มีความจำใช้งาน  (working memory)  ที่ดีกว่า  ทำการทดสอบได้ดีกว่าผู้รับการทดลองที่มีความจำใช้งานที่แย่กว่า  เมื่อสถาณการณ์ต่าง ๆ เหมือนกัน (ระหว่างตอนที่จำและตอนที่ระลึกถึง)
แต่เมื่อสถานการณ์เปลี่ยนไป  การระลึกถึงข้อมูลของบุคคลทั้งสองกลุ่มก็แย่ลง
แต่ว่า  ผู้ที่มีความจำใช้งานที่ดีกว่ามีผลตกลงมามากกว่า  นี้เชื่อกันว่า  เกิดขึ้นเพราะสถานการณ์สิ่งแวดล้อมที่เหมือนกันทำให้เกิดการทำงานในสมองในเขต left inferior frontal gyrus และฮิปโปแคมปัส
องค์ต่าง ๆ ที่มีผลต่อความจำชัดแจ้ง > ความเครียด

ความเครียดมีผลต่อการสร้างความจำชัดแจ้งเป็นอย่างยิ่ง
ลูพีนและคณะได้ทำงานวิจัยที่แบ่งเป็น 3 ระยะ
ระยะแรกเป็นการจำชุดคำศัพท์
ระยะที่สองเป็นการเข้าสู่สถานการณ์ที่ทำให้เครียด  (ให้พูดต่อหน้าสาธารณชน)  หรือที่ไม่ทำให้เครียด  (ให้ทำงานต้องอาศัยความใส่ใจ)
และระยะที่สาม  เป็นการให้ผู้ร่วมการทดลองระลึกถึงคำที่ศึกษาในระยะที่ 1
ความจำชัดแจ้งเรียกว่ามีการสร้างขึ้นในระยะที่ 1 ถ้าผู้ร่วมการทดลองจำคำเหล่านั้นได้
ผลงานวิจัยมีข้อมูลที่บอกว่า สมรรถภาพของความจำชัดแจ้งลดลงในผู้ร่วมการทดลองที่ต้องผ่านสถานการณ์ที่ก่อให้เกิดความเครียดหลังจากศึกษาคำเหล่านั้น
ซึ่งแสดงว่า  ความเครียดของสถานการณ์สามารถทำสมรรถภาพในการสร้างความรู้ชัดแจ้งให้เสียหาย 
ในผู้ที่ผ่านสถานการณ์ที่ไม่ได้ทำให้เกิดความเครียด  ผู้ร่วมการทดลองสามารถจำคำที่ศึกษาในระยะ 1 ได้ดีกว่า
ความผิดปกติที่เกิดหลังความเครียดที่สะเทือนใจ  (Posttraumatic stress disorder ตัวย่อ PTSD) เป็นอาการที่เกิดขึ้นหลังจากมีประสบการณ์ที่มีผลเสียระยะยาวที่ทำให้เกิดความกลัว  หรือความสยองขวัญ  หรือความรู้สึกว่าตนทำอะไรไม่ได้  ที่เกิดความบาดเจ็บทางกาย  หรือมีโอกาสที่จะเกิดความบาดเจ็บ  หรือเกิดความตายในตนเองหรือผู้อื่น 
ความเครียดเรื้อรังในโรค PTSD มีส่วนในการลดปริมาตรของฮิปโปแคมปัสและทำให้เกิดความบกพร่องในความจำชัดแจ้ง
องค์ต่าง ๆ ที่มีผลต่อความจำชัดแจ้ง > ความเครียด > องค์ประกอบทางประสาทเคมีสำหรับความเครียดในสมอง

ในสมอง  สาร Glucocorticoids (GC's) เป็นตัวควบคุมฮิปโปแคมปัสและคอร์เทกซ์กลีบหน้าผากส่วนหน้าในการแปลผลความจำ 
Cortisol เป็น GC ที่สามัญที่สุดในร่างกายมนุษย์  และ hydrocortisone (สารอนุพันธ์ ของ Cortisol) มีฤทธิ์ลดระดับการทำงานของสมองในเขตต่าง ๆ ที่กล่าวมาแล้วในระหว่างการระลึกถึงความจำชัดแจ้ง
เนื่องจาก cortisol จะเพิ่มระดับขึ้นในเวลาเกิดความเครียด   ดังนั้น  ความเครียดระยะยาวจะทำความเสียหายให้กับความจำชัดแจ้ง 
ในปี ค.ศ. 2007 ดามัวโซและคณะได้ตรวจสอบผลของ glucocorticoid ต่อสมองกลีบขมับส่วนใน (medial temporal lobe) และคอร์เทกซ์กลีบหน้าผากส่วนหน้า (prefrontal cortex) ในชายอายุน้อย
ผลงานวิจัยแสดงว่า  GC  ที่ให้กับผู้ร่วมการทดลอง 1 ช.ม. ก่อนการระลึกถึงความจำมีผลเป็นการขัดขวางการระลึกถึงคำศัพท์
แต่ถ้าให้ก่อนหรือหลังการเรียนคำศัพท์จะไม่มีผล
แม้ว่าจะยังไม่รู้ว่า GC มีผลต่อความจำได้อย่างไร
แต่การที่ฮิปโปแคปปัสและคอร์เทกซ์กลีบหน้าผากส่วนหน้ามีหน่วยรับความรู้สึกของ Glucocorticoid ทำให้เรารู้ได้ว่า  โครงสร้างต่าง ๆ เหล่านั้นเป็นเป้าหมายของฮอร์โมนที่หมุนเวียนอยู่ในเลือด 
ถึงอย่างนั้น  ก็รู้กันแล้วว่า  cortisone  ทำหน้าที่ทางความจำให้เสียหายโดยลดระดับโลหิตที่ไหลเข้าไปใน parahippocampal gyrus ซีกขวา  ในคอร์เทกซ์สายตา  และในซีรีเบลลัม
ให้สังเกตว่า  งานวิจัยนี้ทำการทดลองแต่ในชายเท่านั้น  ซึ่งอาจจะเป็นสิ่งสำคัญเพราะว่า  สเตอรอยด์ทางเพศตามธรรมชาติอาจมีผลที่ทำให้เกิดการตอบสนองต่าง ๆ กันต่อการให้ cortisol
นอกจากนั้นแล้ว  ผู้ชายและผู้หญิงตอบสนองต่อสิ่งเร้าที่ก่อให้เกิดอารมณ์แตกต่างกัน  และนี้อาจจะมีผลต่อระดับของ cortisol
อีกอย่างหนึ่ง  งานวิจัยนี้เป็นงาน fMRI งานแรกที่ศึกษาประเด็นเกี่ยวกับ GC
ดังนั้น  ควรที่จะมีงานวิจัยอื่น ๆ อีกเพื่อสนับสนุนหลักฐานของงานวิจัยนี้
องค์ต่าง ๆ ที่มีผลต่อความจำชัดแจ้ง > การบาดเจ็บในกะโหลกศีรษะและความจำชัดแจ้ง

แม้ว่า  จะเป็นที่ยอมรับกันว่าสมองมนุษย์จะมีสภาพพลาสติก (คือสามารถปรับเปลี่ยนได้ตามสถานการณ์) 
ก็ยังมีหลักฐานที่แสดงว่าการบาดเจ็บในกะโหลกศีรษะ (traumatic brain injury ตัวย่อ TBI) ในเด็กเล็กสามารถมีผลลบต่อความจำชัดแจ้ง
นักวิจัยได้ทำการตรวจสอบทั้งเด็กทารกและเด็กท้ายวัยเด็ก
งานวิจัยพบว่า  เด็กที่มี TBI อย่างรุนแรงช่วงท้ายวัยเด็กประสบความเสียหายเกี่ยวกับความจำชัดแจ้ง  ในขณะที่ไม่มีผลต่อการเกิดขึ้นของความจำโดยปริยาย  
และพบว่า  เด็กที่มี TBI อย่างรุนแรงช่วงต้นวัยเด็กมีโอกาสสูงขึ้นที่จะมีความเสียหายทั้งในความจำชัดแจ้งและความจำโดยปริยาย
แต่แม้ว่า  เด็กที่มี TBI อย่างรุนแรงอาจเสี่ยงที่จะมีความจำชัดแจ้งเสียหาย  แต่โอกาสที่จะมีความจำชัดแจ้งเสียหายในผู้ใหญ่ที่มี TBI ขั้นรุนแรงนั้นสูงกว่า
การสูญเสียความจำและความจำชัดแจ้ง

มีงานวิจัยปัจจุบันที่ทำเพื่อที่จะแสดงว่า
คนไข้ที่มีประสาทเสื่อมขั้นรุนแรงยังสามารถปรับภาวะได้แบบคลาสสิก  (classically conditioned)
และสามารถเรียนรู้ทักษะใหม่ ๆ ได้แม้ว่าจะไม่สามารถระลึกว่าตนเองได้ทำการเรียนรู้ทักษะเหล่านั้น
การค้นพบนี้อาจจะมีประโยชน์ในการบำบัดรักษาความบาดเจ็บในสมองและภาวะเสื่อมในสมองอย่างอื่น ๆ ในอนาคต
โรคอัลไซเมอร์มีผลอย่างลึกซึ้งต่อความจำชัดแจ้ง
ความเสียหายเล็ก ๆ น้อย ๆ ทางประชานเป็นอาการเบื้องต้นอย่างหนึ่งของโรคอัลไซเมอร์ 
คนไข้ที่มีปัญหาด้านความจำบ่อยครั้งจะได้รับการฝึกทางประชาน  (cognitive training)
เมื่อใช้ fMRI เพื่อตรวจดูการทำงานของสมองหลังการฝึก
นักวิจัยพบการทำงานในระดับที่สูงขึ้นในระบบประสาทต่าง ๆ ที่มีส่วนเกี่ยวข้องกับความจำชัดแจ้ง
คนไข้โรคอัลไซเมอร์มีปัญหาในการเรียนรู้การทำงานใหม่ ๆ
แต่ว่า  ถ้าแสดงงานนั้นให้คนไข้บ่อย ๆ คนไข้ก็จะสามารถเรียนรู้และทรงจำความรู้บางอย่างของงานนั้นได้
ผลอย่างนี้เห็นได้ชัดเจนถ้าข้อมูลที่เรียนเป็นสิ่งที่คุ้นเคย
อย่างไรก็ดี  คนไข้อัลไซเมอร์ต้องรับการแนะนำในขณะเรียนรู้งานและเพื่อไม่ให้ทำผิดพลาด (คือใช้การเรียนรู้แบบ Errorless learning)
นอกจากนั้นแล้ว  โรคอัลไซเมอร์ยังมีผลต่อความทรงจำทางพื้นที่แบบชัดแจ้งอีกด้วย
ซึ่งก็หมายความว่า  คนไข้จะมีปัญหาในเรื่องความจำว่า  วางของไว้ที่ไหนในสถานที่ที่ไม่คุ้นเคย
พบว่า  มีการทำงานในฮิปโปแคมปัสทั้งในความจำอาศัยความหมายและความจำอาศัยเหตุการณ์  
ผลของอัลไซเมอร์เห็นได้ในความจำอาศัยเหตุการณ์
ซึ่งอาจนำไปสู่ปัญหาเกี่ยวกับการสื่อความ
งานวิจัยหนึ่งถามคนไข้ให้บอกชื่อของวัตถุต่าง ๆ ในเหตุการณ์ช่วงต่าง ๆ ในอดีต
ผลงานวิจัยแสดงว่า  ความสามารถการบอกชื่อวัตถุขึ้นอยู่กับความบ่อยครั้งในการใช้วัตถุนั้นและเมื่อไรที่ได้วัตถุนั้นมา
ผลเช่นนี้ต่อความจำอาศัยความหมายมีผลต่อเพลงและเสียงเพลงอีกด้วย  
คือ  คนไข้มีปัญหาในการแยกแยะเพลงต่าง ๆ กันที่ไม่เคยได้ยินมาก่อน
และคนไข้ก็มีปัญหาในการจินตนาการถึงเหตุการณ์ในอนาคตอีกด้วย
ในสื่อ

มักจะมีบทของคนไข้ภาวะเสียความจำ  (amnesia)  แสดงในโทรทัศน์และภาพยนตร์  ตัวอย่างเช่น
ภาพยนตร์ ภาพหลอนซ่อนรอยมรณะ (ค.ศ. 2000) ได้รับแรงจูงใจจากเค้สของนายเฮ็นรี่ โมไลสัน (รู้จักกันมาก่อนเสียชีวิตว่า คนไข้ H.M.)
กาย เพียร์ซเล่นบทเป็นอดีตผู้ตรวจสอบเคลมประกัน  (ลีโอนาร์ด) ผู้เกิดภาวะเสียความจำส่วนอนาคต (anterograde amnesia) อย่างรุนแรงที่เกิดจากการบาดเจ็บที่ศีรษะ
แต่ไม่เหมือนผู้เสียความจำโดยมาก  ลีโอนาร์ดจำเรื่องราวของตนเกี่ยวกับเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นก่อนการบาดเจ็บได้  แต่ไม่สามารถสร้างความจำใหม่ ๆ
การสูญเสียความสามารถในการสร้างความจำใหม่ ๆ แสดงว่า  ความบาดเจ็บที่ศีรษะกระทบสมองกลีบขมับด้านใน  มีผลเป็นความไม่สามารถในการสร้างความจำชัดแจ้งใหม่ ๆ
ภาพยนตร์ นีโม...ปลาเล็ก หัวใจโต๊...โต  มีปลาปะการังชื่อดอรี่ที่ไม่สามารถสร้างความจำชัดแจ้งใหม่ ๆ 
ซึ่งขัดขวางเธอไม่ให้เรียนรู้หรือทรงไว้ซึ่งข้อมูลใหม่ ๆ เช่นชื่อและข้อแนะนำต่าง ๆ 
การเกิดขึ้นของความพิการของดอรี่ไม่ได้พูดถึงในหนัง
แต่การสูญเสียความจำของเธอแสดงความยากลำบากของคนไข้ภาวะเสียความจำที่แม่นยำตรงกับความจริง
สมัยราชวงศ์ตอนต้นแห่งอียิปต์

สมัยราชวงศ์ตอนต้นแห่งอียิปต์ หรือที่เรียกว่า สมัยโบราณแห่งอียิปต์ หรือ สมัยไธนิส (มาจากเมืองไธนิส, บ้านเกิดของผู้ปกครอง) เป็นยุคของอียิปต์โบราณที่เกิดขึ้นหลังจากการรวมอียิปต์บนและอียิปต์ล่างในราว 3150 ปีก่อนคริสตกาล ซึ่งจะเอารวมราชวงศ์ที่หนึ่งและราชวงศ์ที่สอง ซึ่งกินเวลาตั้งแต่การสิ้นสุดของวัฒนธรรมทางโบราณคดีนะกอดะฮ์ที่ 3 จนถึง ราว  2686 ปีก่อนคริสตกาล หรือช่วงเวลาเริ่มต้นของสมัยราชอาณาจักรเก่า เมื่อเข้าสู่ราชวงศ์ที่หนึ่ง เมืองหลวงของอียิปต์ได้ย้ายจากเมืองไธนิสไปยังเมืองเมมฟิส โดยมีอาณาจักรอันเป็นปึกแผ่นที่ปกครองโดยสมมติเทวราชแห่งอียิปต์ เมืองอไบดอสในทางตอนใต้ยังคงเป็นศูนย์กลางหลักของศาสนาอียิปต์โบราณ จุดเด่นของอารยธรรมอียิปต์โบราณ เช่น ศิลปะอียิปต์ สถาปัตยกรรมอียิปต์ และแง่มุมต่าง ๆ ของศาสนาอียิปต์โบราณ ได้ก่อตัวขึ้นในช่วงสมัยราชวงศ์ตอนต้นแห่งอียิปต์
ก่อนหน้าการรวมอาณาจักรอียิปต์ ดินแดนแถบนี้เป็นที่ตั้งของหมู่บ้านอิสระ ในช่วงราชวงศ์แรก ๆ และประวัติศาสตร์ส่วนใหญ่ของอียิปต์หลังจากนั้น ดินแดนนี้จึงเป็นที่รู้จักในนาม "สองดินแดน" (หมายถึงอียิปต์บนและล่าง) ฟาโรห์ทรงจัดตั้งการบริหารประเทศและแต่งตั้งข้าหลวง และโครงสร้างอาคารของการปกครองกลาง ซึ่งมักจะเป็นวิหารกลางแจ้งที่สร้างด้วยไม้หรือหินทราย อักษรอียิปต์โบราณที่เก่าแก่ที่สุดปรากฏขึ้นก่อนหน้าช่วงเวลานี้ ถึงแม้ว่าจะไม่ค่อยทราบถึงภาษาพูดที่ใช้
ฟาโรห์พระองค์แรกแห่งอียิปต์

ตามบันทึกของมาเนโธ ฟาโรห์พระองค์แรกของอียิปต์บนและอียิปต์ล่างที่รวมอาณาจักรเดียวกันนั้นพระนามว่า เมเนส  ซึ่งในปัจจุบันถูกระบุว่าเป็นฟาโรห์นาร์เมอร์ โดยแท้จริงแล้ว ฟาโรห์นาร์เมอร์เป็นฟาโรห์พระองค์แรกของราชวงศ์ที่หนึ่งที่มีบันทึกไว้ พระองค์ปรากฏครั้งแรกในตราประทับสุสานของฟาโรห์เดนและฟาโรห์กาอา ซึ่งแสดงให้เห็นว่าฟาโรห์นาร์เมอร์ทรงได้รับการยอมรับจากฟาโรห์ในช่วงราชวงศ์ที่หนึ่งในฐานะผู้สถาปนาที่สำคัญ พระองค์ยังทรงเป็นฟาโรห์พระองค์แรกสุดที่มีความเกี่ยวข้องกับสัญลักษณ์แห่งอำนาจเหนือดินแดนทั้งสอง (โดยเฉพาะแผ่นศิลาแห่งนาร์เมอร์ ซึ่งเป็นแผ่นศิลาสลักที่ปรากฏฟาโรห์นาร์เมอร์ทรงสวมมงกุฎของอียิปต์บนและอียิปต์ล่าง) และอาจจะทรงเป็นฟาโรห์พระองค์แรกที่ทรงสามารถรวมอาณาจักรอียิปต์ได้ ดังนั้น จึงมีความเห็นพ้องต้องกันในปัจจุบัน คือ "ฟาโรห์เมเนส" และ "ฟาโรห์นาร์เมอร์" หมายถึงฟาโรห์พระองค์เดียวกัน ซึ่งมีแนวคิดอีกทางได้ถือว่า ฟาโรห์นาร์เมอร์ทรงเป็นฟาโรห์พระองค์สุดท้ายของช่วงนะกอดะฮ์ที่ 3 และ "ฟาโรห์เมเนส" คือฟาโรห์ฮอร์-อฮา
ชาวอียิปต์ในคานาอันและนิวเบีย

การตั้งถิ่นฐานและการล่าอาณานิคมของอียิปต์ปรากฏขึ้นแล้วตั้งแต่ประมาณ 3,200 ปีก่อนคริสตกาลเป็นต้นไปทั่วพื้นที่ทางตอนใต้ของคานาอัน ซึ่งปรากฏหลักฐานทางโบราณเกือบทุกชนิด เช่น สถาปัตยกรรม (ป้อมปราการ เขื่อนและโครงสร้างอาคาร) เครื่องปั้นดินเผา ภาชนะ เครื่องมือ อาวุธ ตราประทับ ฯลฯ ค้นพบสัญลักษณ์เซเรคจำนวน 20 สัญลักษณ์ที่เกี่ยวข้องฟาโรห์นาร์เมอร์ ซึ่งเป็นผู้ปกครองพระองค์แรกของสมัยราชวงศ์ตอนต้น ได้ถูกพบในคานาอัน นอกจากนี้ยังมีหลักฐานการตั้งถิ่นฐานและการยึดครองของชาวอียิปต์ในนิวเบียล่าง หลังจากวัฒนธรรมกลุ่มเอในนิวเบียได้ล่มสลายลงไปแล้ว ในช่วงสมัยราชวงศ์ตอนต้นแห่งอียิปต์ อาณาจักรอียิปต์คงน่าจะได้ขยายอำนาจไปทางเหนือของกรุงเทลอาวีฟในปัจจุบัน และขยายไปไกลออกไปทางใต้เท่ากับแก่งน้ำตกแห่งที่สองของแม่น้ำไนล์ในนิวเบีย
เพิ่มเติม

Shaw, Ian (2003). The Oxford History of Ancient Egypt. UK: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-280458-7.
Wilkinson, Toby (2001). Early Dynastic Egypt: Strategies, Society and Security. New York: Routledge. ISBN 0-415-26011-6.
Wengrow, David (2006). The Archaeology of Early Egypt: Social Transformations in North-East Africa, c. 10,000 to 2,650 BC. New York: Cambridge University Press. ISBN 0-521-83586-0.
นกชนหิน

| นกชนหิน |
| --- | --- |

นกชนหินเพศผู้วัยรุ่น
สถานะการอนุรักษ์
 เสี่ยงขั้นวิกฤติต่อการสูญพันธุ์  (IUCN 3.1)
CITES Appendix I (CITES)
การจำแนกชั้นทางวิทยาศาสตร์ 
โดเมน:: ยูแคริโอต Eukaryota
อาณาจักร:: สัตว์ Animalia
ไฟลัม:: สัตว์มีแกนสันหลัง Chordata
ชั้น:: สัตว์ปีก Aves
อันดับ:: นกเงือก Bucerotiformes
วงศ์:: Bucerotidae Bucerotidae Gloger, 1841
สกุล:: Rhinoplax Rhinoplax Pennant, 1781
สปีชีส์:: Rhinoplax vigil
ชื่อทวินาม
Rhinoplax vigil Pennant, 1781

ชื่อพ้อง
 Buceros vigil
นกชนหิน (อังกฤษ: Helmeted hornbill; ชื่อวิทยาศาสตร์: Rhinoplax vigil) เป็นนกขนาดใหญ่ในวงศ์นกเงือก พบในประเทศไทย มาเลเซีย สุมาตรา และบอร์เนียว จัดเป็นเพียงชนิดเดียวเท่านั้นที่อยู่ในสกุล Rhinoplax โหนกบนหัวมีน้ำหนักประมาณ 11% ของน้ำหนักตัว ใช้สำหรับต่อสู้แบบเอาหัวชนกันระหว่างตัวผู้ โหนกนี้ต่างจากของนกเงือกชนิดอื่น ๆ ตรงที่มีลักษณะทึบตันแทบทั้งชิ้น ชาวปูนันเชื่อว่านกชนหินตัวใหญ่เป็นผู้พิทักษ์แม่น้ำที่แบ่งกั้นระหว่างความเป็นและความตาย
ลักษณะ

นกชนหิน ถือเป็นนกเงือกชนิดหนึ่งที่มีสายพันธุกรรมเก่าแก่ยาวนานถึง 45 ล้านปีมาแล้ว มีลักษณะเด่นกว่านกเงือกชนิดอื่นๆ ตรงที่สันบนปากมีขนาดใหญ่และหนาเนื้อในสีขาวตันคล้ายงาช้าง นกชนหินมีจะงอยปากที่ยาวและมีขนหางพิเศษคู่หนึ่ง ซึ่งจะงอกยาวเลยขนหางเส้นอื่นๆ ออกไปมากถึง 50 เซนติเมตร แลเห็นเด่นชัด นกตัวผู้มีขนาดลำตัวยาวจากปลายจะงอยปากถึงปลายขนหาง 127 เซนติเมตร ขนลำตัวสีน้ำตาลเข้ม ใต้ท้องสีขาว หางสีขาวมีแถบสีดำพาดขวาง และปลายปีกสีขาวเป็นแถบกว้างและไม่มีขนปกคลุมใต้ปีก จะงอยปากตอนโคน และบนสันสีแดงคล้ำ ตอนปลายสีเหลืองเรื่อๆ บริเวณลำคอที่ไม่ขนในนกตัวผู้จะมีสีแดงคล้ำ ส่วนนกตัวเมียจะมีสีฟ้าซีดหรือสีฟ้า แต่นกวัยอ่อนเพศผู้ ลำคอจะมีสีแดงเรื่อๆ และนกเพศเมียหนังส่วนนี้จะเป็นสีม่วง นอกจากนี้สันบนจะงอยปากจะมีขนาดเล็กกว่า และขนหางยังเจริญไม่เต็มที่ มีลักษณะสั้นกว่านกโตเต็มวัย
อุปนิสัย

ปกติจะหากินในระดับยอดไม้ กินผลไม้เป็นส่วนใหญ่ เช่น ลูกไทร บางครั้งพบว่ากินสัตว์อื่น ๆ เช่น กิ้งก่า กระรอก และนกอีกด้วย มักจะอยู่โดดเดี่ยวหรืออยู่เป็นคู่ ฤดูผสมพันธุ์เริ่มราวปลายเดือนมกราคมหรือต้นเดือนกุมภาพันธ์ ทำรังในต้นไม้สูง และใช้วัสดุปิดปากรังเช่นเดียวกับนกเงือกชนิดอื่นๆ โดยที่รังของนกชนหินจะไม่เหมือนกับนกเงือกชนิดอื่นๆ เพราะจะหารังเฉพาะที่อยู่บนตอไม้หรือเข้าได้ทางด้านบนเท่านั้น เพราะส่วนหัวที่ตันและหางที่ยาว อีกทั้งนกชนหินจะเลี้ยงลูกนานกว่านกเงือกชนิดอื่นๆ คือ 5 เดือน โดยที่แม่นกจะอยู่กับลูกในโพรงตลอดเวลา ไม่มีการพังโพรงออกมาก่อน
นกชนหินมีเสียงร้องที่ไม่เหมือนนกชนิดอื่นๆ โดยนกตัวผู้จะร้องติด ๆ กันดัง "ตู๊ก…ตู๊ก" ทอดเป็นจังหวะ ร้องติดต่อกันยาวเสียงร้องจะกระชั้นขั้นตามลำดับ เมื่อจะสุดเสียงเสียงร้องจะคล้ายเสียงหัวเราะประมาณ 4-6 ครั้งเมื่อตกใจจะแผดเสียงสูงคล้ายเสียงแตร และเมื่อต่อสู้กันเพื่อแย่งอาณาเขต จะใช้ส่วนหัวที่หนาชนกัน จึงได้ว่าว่า "นกชนหิน" บางครั้งอาจจะบินชนกันในอากาศ
ถิ่นอาศัยและการกระจายพันธุ์

นกชนหินเป็นนกประจำถิ่นที่พบในป่าดิบชิ้นระดับต่ำ พบตั้งแต่แถบเทือกเขาตะนาวศรีลงมาทางใต้จนถึงประเทศมาเลเซีย สุมาตรา และบอร์เนียว
สถานะการอนุรักษ์

ในประเทศไทย นกชนหินมีสถานะเป็นสัตว์ป่าสงวนตามพระราชบัญญัติสงวนและคุ้มครองสัตว์ป่า พ.ศ. 2562 และอนุสัญญาไซเตสจัดเอาไว้ในบัญชีที่ 1 นกชนหินถูกล่าอย่างหนักเพื่อเอาสันบนจะงอยปากบนไปแกะสลักทำเป็นเครื่องใช้และเครื่องประดับที่มีคุณค่าสูงมาก และจากการสูญเสียแหล่งอาศัย จำนวนประชากรจึงลดลงอย่างเห็นได้ชัดเจนในทุกบริเวณที่อาศัย นอกจากนี้ยังพบว่ามีนกชนหินหลงเหลืออยู่ในป่าของประเทศไทยอยู่น้อยกว่า 100 ตัว และพบชิ้นส่วนของนกเงือกอย่างน้อย 546 ชิ้น ซึ่งส่วนมากเป็นโหนกของนกชนหิน ได้ถูกประกาศขายผ่านทางหน้าเฟซบุคในช่วงไม่กี่ปีที่ผ่านมา โดยผู้ลักลอบค้าสัตว์ป่าจะจ่ายเงินประมาณ 5,000-6,000 บาท สำหรับโหนกแต่ละโหนก ราคาจะสูงขึ้นสองถึงสามเท่าเมื่อนำมาขายในเมือง และจะสูงยิ่งขึ้นอีกหากมีการนำออกนอกประเทศ
โหนกแกะสลัก

โหนกของนกชนหินถูกนำไปแกะสลักเป็นงานศิลปะและเครื่องประดับมีค่าต่าง ๆ มาอย่างยาวนานโดยชาวจีนและญี่ปุ่น ชนพื้นเมืองใช้ขนหางคู่กลางที่ยาวกว่าเส้นอื่น ๆ เพื่อนำมาตกแต่งเสื้อคลุมที่ใช้ในการเต้นรำและประดับศีรษะ
แหล่งข้อมูลอื่น

| --- | --- |
การแยกแยะหน่วยอนุกรมวิธาน:  Wikidata: Q226043  Wikispecies: Rhinoplax vigil  ADW: Rhinoplax_vigil  ARKive: rhinoplax-vigil  Avibase: 88CDFD67C91D1E64  BirdLife: 22682464  eBird: helhor1  EoL: 1065068  GBIF: 2475951  iNaturalist: 144665  ITIS: 707785  IUCN: 22682464  NCBI: 866441  Species+: 5769  Xeno-canto: Rhinoplax-vigil 
| --- | --- |
ฐานข้อมูลการควบคุมรายการหลักฐาน: ประจำชาติ :  อิสราเอล  สหรัฐ
การลดขั้ว

ในชีววิทยา การลดขั้ว  (อังกฤษ: depolarization)  เป็นความเปลี่ยนแปลงของศักย์เยื่อหุ้มเซลล์  โดยความเป็นขั้วบวกมากขึ้น  หรือเป็นขั้วลบน้อยลง  ในเซลล์ประสาทหรือเซลล์อย่างอื่นบางอย่าง  และถ้าการลดขั้วมีระดับที่สูงพอ  ก็จะทำให้เกิดศักยะงานในเซลล์ได้  การเพิ่มขั้ว  (Hyperpolarization)  เป็นขบวนการตรงข้ามกับการลดขั้ว  เป็นการยับยั้งหรือห้ามการเกิดขึ้นของศักยะงาน
กลไก

ยกตัวอย่างเช่น  ถ้าเซลล์มีศักย์พัก  (resting potential)  ที่  -70 มิลลิโวลต์ เมื่อศักย์เยื่อหุ้มเซลล์ลดลงไปถึง -50 มิลลิโวลต์  นั่นเรียกว่า  เซลล์มีการลดขั้วลงแล้ว  การลดขั้วบ่อยครั้งเกิดจากการไหลเข้าของแคตไอออน  เช่น  Na+  ผ่านประตูโซเดียม+,  หรือ  Ca2+  ผ่าน  ประตูแคลเซียม2+
โดยนัยตรงกันข้าม  การไหลออกของ  K+ ผ่าน ประตูโปแทสเซียม+  ยับยั้งการลดขั้ว  และการไหลเข้าของ  Cl-  (แอนไอออนประเภทหนึ่ง)  ผ่าน  ประตูคลอไรด์-  ก็เช่นกัน  ถ้าเซลล์มีกระแสไฟฟ้า  K+  หรือ  Cl-  ไหลเข้าหรือไหลออกที่ศักย์พัก  (resting potential)  การเข้าไปห้ามกระแสไฟฟ้านั้นก็จะเป็นการลดขั้วเช่นกัน
เพราะว่าการลดขั้วเป็นความเปลี่ยนแปลงของความต่างศักย์ของเยื่อหุ้มเซลล์  นักสรีรวิทยาไฟฟ้าวัดกระบวนการนั้นโดยใช้เทคนิค  voltage clamp  คือ  ถ้ากระแสไฟฟ้าขาเข้าเพิ่มขึ้น  หรือกระแสไฟฟ้าขาออกลดลง  กระแสไฟฟ้าผ่านเยื่อหุ้มเซลล์นั้นก็จะทำให้เกิดการลดขั้ว
สารหยุดการลดขั้ว

มียาประเภทหนึ่งเรียกว่า  สารหยุดการลดขั้ว  (depolarization blocking agents)  ซึ่งก่อให้เกิดการลดขั้วเป็นระยะเวลานานโดยเปิดประตู  (channel)  ที่ก่อให้เกิดการลดขั้วและห้ามการปิดประตูนั้น  เป็นการห้ามเยื่อหุ้มเซลล์ไม่ให้มีศักย์กลับไปที่ศักย์พักในขณะที่ยากำลังออกฤทธิ์  ตัวอย่างของยาก็คือยาประเภท  nicotinic agonist  เช่น  suxamethonium  และ  decamethonium
หมายเหตุและอ้างอิง

↑  nicotinic agonist  เป็นประเภทของยาที่มีฤทธิ์เหมือนกับสาร  acetylcholine  ต่อ  nicotinic acetylcholine receptor  ซึ่งเป็นหน่วยรับความรู้สึกที่มีปฏิกิริยากับสาร  acetylcholine
↑  Rang, H. P. (2003). Pharmacology. Edinburgh: Churchill Livingstone. ISBN 0-443-07145-4. Page 149
อ่านเพิ่ม

Purves D, Augustine GJ, Fitzpatrick D,  และคณะ, บ.ก. (2001). Neuroscience (2nd ed.). Sunderland, Mass: Sinauer Assoc. ISBN 978-0-87893-742-4.
แหล่งข้อมูลอื่น

"Depolarization (Animation)". Psychology Department, Hanover College. สืบค้นเมื่อ 18 May 2013.
| --- | --- |
ฐานข้อมูลการควบคุมรายการหลักฐาน: ประจำชาติ :  เยอรมนี
อันดับบัวสาย

| อันดับบัวสาย ช่วงเวลาที่มีชีวิตอยู่: 130–0Ma  PreꞒ Ꞓ O S D C P T J K Pg N     Early Cretaceous - Recent |
| --- | --- |

Nymphaea lotus

การจำแนกชั้นทางวิทยาศาสตร์
อาณาจักร:: Plantae
ไม่ได้จัดลำดับ:: Angiosperms
อันดับ:: Nymphaeales Salisb. ex Bercht. & J.Presl

วงศ์
 Cabombaceae  Hydatellaceae  Nymphaeaceae
อันดับบัวสายหรือ Nymphaealesเป็นอันดับของพืชมีดอกประกอบด้วยสมาชิกที่เป็นไม้น้ำ 3 วงศ์  คือ Hydatellaceae Cabombaceae และ  Nymphaeaceae (บัวสาย) เป็นหนึ่งในสามอันดับที่อยู่ในกลุ่มพื้นฐานของพืชมีดอก และจัดเป็นกลุ่มของพืชมีดอกที่เกิดขึนในช่วงแรกของสายวิวัฒนาการ
การจัดจำแนก

อันดับบัวสายมีสมาชิก 3 วงศ์ และประมาณ 70 - 90 สปีชีส์
| APG III system Nymphaeales | Takhtajan system Nymphaeales | Cronquist system Nymphaeales | Dahlgren system Nymphaeales | Thorne system (1992) & (2000) Nymphaeales |
| --- | --- | --- | --- | --- |
Hydatellaceae: อยู่พืชใบเลี้ยงเดี่ยวในอันดับ Hydatellales
| Cabombaceae | Cabombaceae Brasenia, Cabomba | Cabombaceae Brasenia, Cabomba | Cabombaceae | Cabombaceae Brasenia, Cabomba |
| Nymphaeaceae | Nymphaeaceae subf. Barclayoideae, Euryaloideae, Nymphaeoideae | Barclayaceae Barclaya | Nymphaeaceae | Nymphaeaceae Barclaya, Euryale, Nuphar, Nymphaea, Ondinea, Victoria |
| Nymphaeaceae | Nymphaeaceae subf. Barclayoideae, Euryaloideae, Nymphaeoideae | Nymphaeaceae Euryale, Nuphar, Nymphaea, Ondinea, Victoria | Nymphaeaceae | Nymphaeaceae Barclaya, Euryale, Nuphar, Nymphaea, Ondinea, Victoria |
| เป็นพี่น้องกับกลุ่มพืชใบเลี้ยงคู่แท้ | Ceratophyllaceae | Ceratophyllaceae | Ceratophyllaceae | ใน Ranunculanae |
| ใน Proteales | ใน Nelumbonales | Nelumbonaceae | ใน Magnolianae | ใน Ranunculanae |
แหล่งข้อมูลอื่น

Nymphaeales At: Angiosperm Phylogeny Website At: botanical databases At: Plant Science At: Missouri Botanical Garden
คุนาล ไนเยอร์

| คุนาล ไนเยอร์ |
| --- | --- |
ไนเยอร์ ในงานพาลีเฟสต์ 2013 สนับสนุนรายการ เดอะบิกแบงเธียรี
เกิด:  (1981-04-30) 30 เมษายน ค.ศ. 1981 (43 ปี) เฮาน์สโลว์, ลอนดอน, ประเทศอังกฤษ, สหราชอาณาจักร
สัญชาติ: อินเดีย
ศิษย์เก่า: มหาวิทยาลัยเทมเพิล (MFA), มหาวิทยาลัยพอร์ตแลนด์
อาชีพ: นักแสดง นักเขียน
ปีปฏิบัติงาน: 2004–ปัจจุบัน
คู่สมรส: เนฮา คาพูร์ (สมรส 2011)
คุนาล ไนเยอร์ (อังกฤษ: Kunal Nayyar ปัญจาบ: ਕੁਨਾਲ ਨੈਯ੍ਯਰ เกิดวันที่ 30 เมษายน ค.ศ. 1981) เป็นนักแสดงและนักเขียนชาวอินเดีย กำเนิดที่ประเทศอังกฤษ เป็นที่รู้จักจากบทบาท ราเจช คูธราปพาลี จากละครซิตคอม เดอะบิกแบงเธียรี ออกอากาศทางช่องซีบีเอส
นิตยสารฟอบส์กล่าวว่า ไนเยอร์ เป็นนักแสดงโทรทัศน์ชายที่มีรายได้สูงที่สุดเป็นอันดับที่สามของโลก โดยมีรายได้ 20 ล้านดอลลาร์สหรัฐหลังแสดงเรื่องเดอะบิกแบงเธียรี
ชีวิตช่วงแรก

ไนเยอร์เกิดในเฮาน์สโลว์ ลอนดอน ในครอบครัวชาวปัญจาบ และเติบโตในนิวเดลี ประเทศอินเดีย เขาเข้าเรียนโรงเรียนเซนต์โคลัมบาในกรุงนิวเดลี และเขาเล่นแบดมินตันให้ทีมกีฬาในโรงเรียนด้วย เขาต้องการให้เรียกเขาว่า "ชาวอินเดีย" มากกว่า ชาวอินเดียบริติช บิดามารดาของเขาอาศัยอยู่ในนิวเดลี
ในปี ค.ศ. 1999 ไนเยอร์ย้ายมาสหรัฐอเมริกาเพื่อศึกษาระดับปริญญาตรี วุฒิวิทยาศาสตรบัณฑิตในสาขาธุรกิจ (การเงิน) ในมหาวิทยาลัยพอร์ตแลนด์ รัฐออริกอน ขณะกำลังศึกษา เขาเริ่มเข้าเรียนการแสดงและแสดงละครในโรงเรียนหลายเรื่อง
หลังจากเข้าร่วมเทศกาลละครเวทีวิทยาลัยอเมริกัน ไนเยอร์ตัดสินใจเป็นนักแสดงมืออาชีพ เขาศึกษาต่อที่มหาวิทยาลัยเทมเพิล ในฟิลาเดลเฟีย รัฐเพนซิลเวเนีย และได้รับปริญญาศิลปศาสตรมหาบัณฑิตด้านการแสดง
อาชีพการแสดง

หลังจบการศึกษา ไนเยอร์รับงานโฆษณาโทรทัศน์อเมริกัน และเล่นละครเวทีในลอนดอน ในปี ค.ศ. 2006 เขาเป็นที่สนใจครั้งแรกในสหรัฐอเมริกาจากละครเวทีเรื่องฮักแอนด์โฮลเดน จากการผลิตของราจิฟ โจเซฟ ซึ่งเขารับบทเป็นนักศึกษาแลกเปลี่ยนชาวอินเดียที่กระวนกระวายจากการประสบกับวัฒนธรรมอเมริกันก่อนเดินทางกลับบ้านเกิด ไนเยอร์ยังร่วมมือกันอารัน ดาส เขียนบทละครเวทีเรื่อง คอตตอนแคนดี แสดงในนิวเดลีและได้รับตอบรับที่ดี
ไนเยอร์เป็นนักแสดงรับเชิญในละคร เอ็นซีไอเอส ตอน "Suspicion" ออกอากาศทางช่องซีบีเอส รับบทเป็นยูสเซฟ ซีดาน ผู้ก่อการร้ายชาวอิรัก
เพื่อนร่วมงานคนหนึ่งของไนเยอร์ได้ยินเกี่ยวกับบทบาทนักวิทยาศาสตร์ในละครซิตคอมที่จะออกอากาศทางช่องซีบีเอส และแนะนำให้เขาออดิชันบทดังกล่าว ทำให้ไนเยอร์ได้แสดงในละคร เดอะบิกแบงเธียรี ซึ่งเขารับบท ราเจช คูธราปพาลี นักฟิสิกส์ดาราศาสตร์
ในปี ค.ศ. 2011 เขาร่วมจัดรายการทริบิวต์ทูเนิดส์ ร่วมกับนักแสดง ไซมอน เฮลเบิร์ก ในเทศกาลอารมณ์ขัน จัสต์ฟอร์ลาฟ
เม็ดรู้สัมผัส

| เม็ดรู้สัมผัส (Tactile corpuscle) |
| --- | --- |

 			Dermal papillae (ปุ่มหนังแท้) ของมือ ขยาย 350 เท่า   ภาพด้านข้างของปุ่มหนังแท้ที่มือ 				 ชั้นเปลือก (Cortical layer)  เม็ดรู้สัมผัส (Tactile corpuscle)  ใยประสาทของปุ่มหนังแท้ พร้อมกับปลอก neurolemma  ใยประสาท 2 เส้นที่วิ่งเวียนเป็นก้นหอยรอบ ๆ เม็ดรู้สัมผัส  ปลายของใยประสาทที่ว่าอันหนึ่ง   ปุ่มหนังแท้มองจากด้านบนเพื่อแสดงภาพตัดขวาง 				 ชั้นเปลือก (Cortical layer)  ใยประสาท  ชั้นนอกของ tactile body พร้อมกับนิวเคลียส  วัสดุใส ๆ ด้านใน   
รายละเอียด
ตัวระบุ
ภาษาละติน: corpusculum tactus
TH: H3.11.06.0.00007
FMA: 83605
อภิธานศัพท์กายวิภาคศาสตร์[แก้ไขบนวิกิสนเทศ]
เม็ดรู้สัมผัส หรือ เม็ดไวสัมผัส
(อังกฤษ: Meissner's corpuscle, Tactile corpuscle)
เป็นปลายประสาทรับแรงกลชนิดหนึ่งที่ผิวหนังซึ่งไวสัมผัสแบบเบา ๆ 
โดยเฉพาะก็คือ ไวสูงสุดเมื่อรับรู้แรงสั่นระหว่าง 2-50 เฮิรตซ์
เป็นตัวรับความรู้สึกที่ปรับตัวอย่างรวดเร็ว
โดยหนาแน่นมากสุดที่ปลายนิ้วมือ (เป็นใยประสาทที่มีมากที่สุดในมือมนุษย์ คือ 40%)
ตำแหน่ง

เม็ดไวสัมผัสกระจายอยู่ตามผิวหนัง แต่หนาแน่นในบริเวณที่ไวสัมผัสแบบละเอียดมากที่สุด เช่น นิ้วมือและปาก 
ที่ผิวหนังเกลี้ยง มันจะอยู่ติดใต้หนังกำพร้าภายในปุ่มหนังแท้ (dermal papillae)
ใต้ผิวหนัง 0.5-1.0 มม ซึ่งตื้นที่สุดในบรรดาตัวรับแรงกลที่ผิวเกลี้ยง 4 อย่าง โดยที่มือจะอยู่ที่ด้านทั้งสองของขอบสันลายมือ/นิ้ว 
แต่จะไม่มีในผิวหนังที่มีผม/ขน