stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
การนำความร้อน
การนำความร้อนในสภาวะไม่คงที่ > การถ่ายโอนความร้อนระหว่างผิว

[ต้องการอ้างอิง]
การถ่ายเทความร้อนที่ผิวสัมผัสถือว่าเป็นการไหลของความร้อนในสภาวะไม่คงที่ เลขบิโอต์ (Biot number) เป็นสิ่งสำคัญในการทำความเข้าใจพฤติกรรมของระบบสำหรับการวิเคราะห์ปัญหานี้ โดยเลขบิโอต์ถูกกำหนดเป็น:
 {\textit {Bi}}={\frac {hL}{k}}
หากเลขบิโอต์ของระบบมีค่าน้อยกว่า 0.1 วัสดุนั้นจะประพฤติตามการเย็นตัวแบบนิวตันหรือเราสามารถเพิกเฉยต่อเกรเดียนต์ของอุณหภูมิภายในวัสดุได้ หากเลขบิโอต์มีค่ามากกว่า 0.1 ระบบนั้นจะประพฤติตามผลเฉลยแบบอนุกรม โปรไฟล์อุณหภูมิเทียบกับเวลาสามารถอนุพัทธ์มาได้จากสมการ
ซึ่งกลายเป็น
สัมประสิทธิ์การถ่ายเทความร้อน (heat transfer coefficient) h มีหน่วยเป็น  \mathrm {\frac {W}{m^{2}K}}  และแทนการถ่ายเทของความร้อนที่ผิวสัมผัสระหว่างวัสดุสองอย่าง ค่านี้ต่างกันไปตามแต่ละผิวสัมผัสและเป็นสิ่งที่สำคัญในการทำความเข้าใจการไหลของความร้อนที่ผิวสัมผัส
เราสามารถวิเคราะห์ผลเฉลยแบบอนุกรม (series solution) ได้ด้วยโนโมแกรม (nomogram) ในโนโมแกรมมีอุณหภูมิสัมพัทธ์เป็นพิกัด y และเลขฟูริเอร์ (Fourier number) ซึ่งคำนวณจาก
ยิ่งเลขบิโอต์มีค่ามากขึ่น เลขฟูริเอร์จะมีค่าน้อยลง เพื่อหาโปรไฟล์ของอุณหภูมิเทียบกับเวลาเราต้องทำตามห้าขั้นตอนดังต่อไปนี้
คำนวณหาเลขบิโอต์
กำหนดว่าความลึกสัมพัทธ์อันไหนส่งผลมากที่สุด x หรือ L.
แปลงเวลาเป็นเลขฟูริเอร์
แปลง  T_{i} เป็นอุณหภูมิสัมพัทธ์พร้อมกับเงื่อนไขขอบเขต
เปรียบเทียบจุดต่าง ๆ ที่กำหนดและตามรอยหาเลขบิโอต์ที่กำหนดไว้บนโนโมแกรม
การประยุกต์ใช้การนำความร้อน > การชุบแข็งแบบสาด

การชุบแข็งแบบสาด (อังกฤษ: Splat cooling) เป็นวิธีการทำให้ละอองของวัสดุหลอมเหลวขนาดเล็กเย็นตัวลงอย่างรวดเร็วผ่านการสัมผัสพื้นผิวเย็นอย่างฉับพลัน อนุภาคของวัสดุนี้ผ่านกระบวนการเย็นตัวลงที่มีลักษณะพิเศษ โดยมีโปรไฟล์อุณหภูมิที่  t=0 เป็นอุณหภูมิเริ่มต้นและอุณหภูมิสูงสุดที่  x=0 และที่  x=-\infty  และ  x=\infty  อุณหภูมิ  T=0 และมีโปรไฟล์ความร้อนที่  t=\infty  ของ  -\infty \leq x\leq \infty  เป็นเงื่อนไขขอบเขต การชุบแข็งแบบสาดจบลงที่อุณหภูมิในสภาวะคงที่ และมีรูปแบบคล้ายกับสมการการแพร่แบบเกาส์ (Gaussian diffusion equation) โปรไฟล์ของอุณหภูมิเทียบกับตำแหน่งและเวลาของการเย็นตัวแบบนี้แปรผันกับ:
T(x,t)-T_{i}={\frac {T_{i}\Delta X}{2{\sqrt {\pi \alpha t}}}}\operatorname {exp} \left(-{\frac {x^{2}}{4\alpha t}}\right)
การชุมแข็งแบบสาดเป็นแนวคิดพื้นฐานที่มีการนำไปใช้ในทางปฏิบัติในรูปของการพ่นเคลือบด้วยความร้อน เราสามารถเขียนสัมประสิทธิ์สภาพแพร่ความร้อน (thermal diffusivity) ซึ่งแทนด้วย  \alpha  เป็น  \alpha ={\frac {k}{\rho C_{p}}} ได้ ซึ่งแปลว่าค่านี้เปลี่ยนแปลงไปตามชนิดของวัสดุ
การประยุกต์ใช้การนำความร้อน > การชุบแข็งโลหะ

การชุบแข็งโลหะ (อังกฤษ: Metal quenching) เป็นกระบวนการถ่ายเทความร้อนในสภาวะไม่คงที่แบบหนึ่งซึ่งแสดงด้วยแผนภาพเวลา-อุณหภูมิ-การเปลี่ยนเฟส (Isothermal transformation diagram) (TTT) เราสามารถควบคุมกระบวนการเย็นตัวได้เพื่อปรับเปลี่ยนเฟสของวัสดุที่เหมาะสม ตัวอย่างเช่น การชุบแข็งเหล็กกล้าอย่างเหมาะสมสามารถแปลงสารออสเทไนต์ (austenite) เป็นมาร์เทนไซต์ (martensite) ในสัดส่วนที่ต้องการได้ซึ่งทำให้ได้ผลเป็นวัสดุที่แข็งและทนทานมาก เพื่อให้ได้ผลดังนี้เราจำเป็นต้องชุบแข็งที่ "จมูก" (หรือ ยูเทกติก (Eutectic)) ของแผนภาพ TTT เวลาที่วัสดุต่าง ๆ ใช้ชุบแข็งหรือเลขฟูริเอร์นั้นต่างกันไปในทางปฏิบัติเพราะวัสดุต่าง ๆ มีเลขบิโอต์ต่างกัน อุณหภูมิชุบแข็งของเหล็กกล้า (steel) มีค่าตั้งแต่ 200 °C ถึง 600 °C เราจำเป็นต้องกำหนดเลขฟูริเอร์จากเวลาการชุบแข็งที่ต้องการ อุณหภูมิลดสัมพัทธ์ (temperature drop) ที่ต้องการ และเลขบิโอต์เพื่อให้สามารถควบคุมเวลาชุบแข็งและเลือกสื่อในการชุบแข็งที่เหมาะสมได้ เราสามารถหาของเหลวที่เหมาะสมต่อการเป็นสื่อในการชุบแข็งได้ผ่านการคำนวณสัมประสิทธิ์ของการถ่ายเทความร้อนจากเลขบิโอต์
กฎข้อที่ศูนย์ของอุณหพลศาสตร์

กฎข้อที่ศูนย์ของอุณหพลศาสตร์ (อังกฤษ: Zeroth law of thermodynamics) สามารถถูกกล่าวในแบบที่มุ่งความสนใจในเรื่องของการนำความร้อนโดยตรง เบลิน (1994) เขียนว่า "... กฎข้อที่ศูนย์สามารถถูกกล่าวเป็น:
ผนังไดอะเทอร์มัล (diathermal wall) คือการเชื่อมต่อทางกายภาพซึ่งให้ความร้อนเคลื่อนระหว่างวัตถุสองวัตถุได้ ในที่นี้ผนังไดอะเทอร์มัลของเบลินหมายถึงผนังที่เชื่อมต่อวัตถุสองวัตถุเท่านั้นเข้าด้วยกัน โดยเฉพาะผนังนำ (conductive wall)
'กฎข้อที่ศูนย์' ซึ่งถูกกล่าวแบบนี้เป็นข้อความเชิงทฤษฎีในอุดมคติ และผนังทางกายภาพของจริงนั้นอาจมีความผิดปกติซึ่งทำให้ไม่ประพฤติตามความทั่วไป
ตัวอย่างเช่น วัสดุของผนังนั้นจะต้องไม่เปลี่ยนเฟสที่อุณหภูมิซึ่งนำความร้อนไม่ว่าเป็นการระเหยหรือการหลอมละลาย แต่ก็ต่อเมื่อพิจารณาเพียงสมดุลความร้อนและไม่เร่งรีบกับเวลาเท่านั้น แล้วสภาพนำความร้อนของวัสดุต่าง ๆ ก็ไม่มีความสำคัญมากนักและตัวนำความร้อนใด ๆ ก็ดีพอกัน กลับกัน อีกแง่มุมของกฎข้อที่ศูนย์คือผนังไดอะเทอร์มัลหนึ่งจะเมินเฉยต่อสภาวะและลักษณะของอ่างความร้อน (heat bath) เมื่อกำหนดข้อจำกัดที่เหมาะสม เช่นหลอดแก้วของปรอทวัดอุณหภูมิทำหน้าที่เป็นผนังไดอะเทอร์มัลไม่ว่าจะใช้ในแก๊สหรือของเหลว แต่ก็ต่อเมื่อแก้วไม่ละลายหรือถูกกัดกร่อน
ความแตกต่างเหล่านี้เป็นหนึ่งในลักษณะพิเศษซึ่งเป็นนิยามของการถ่ายเทความร้อน ในแง่หนึ่ง มันเป็นสมมาตร (Symmetry (physics)) ของการถ่ายเทความร้อน
อุปกรณ์ซึ่งเกี่ยวข้องกับการนำความร้อน > เครื่องวิเคราะห์สภาพนำไฟฟ้า

คุณสมบัติการนำความร้อนของแก๊สใด ๆ ภายใต้ความดันและอุณหภูมิภาวะมาตรฐานเป็นค่าคงที่ เราขึงสามารถนำคุณสมบัตินี้ของแก๊สหรือส่วนผสมของแก๊สอ้างอิงที่รู้จักชนิดหนึ่งมาใช้ในการรับรู้ (sensor) เช่นเครื่องวิเคราะห์สภาพนำไฟฟ้า (Thermal conductivity analyzer)
เครื่องนี้ทำงานบนหลักการของวงจรสะพานแบบวีตสโตน (Wheatstone bridge) ซึ่งประกอบด้วยเส้นใยสี่เส้นที่มีความต้านทานไฟฟ้าเท่ากัน เมื่อใดที่มีแก๊สไหลผ่านเครือข่ายเส้นใยนี้แล้วความต้านทานของพวกมันจะเปลี่ยนตามสภาพนำความร้อนที่เปลี่ยนไป ดังนั้นจึงทำให้เอาต์พุตความต่างศักย์สุทธิของวงจรสะพานเปลี่ยนไป และเราสามารถนำเอาต์พุตความต่างศักย์ที่ได้ไปเทียบกับฐานข้อมูลเพื่อระบุว่าแก๊สตัวอย่างนั้นเป็นแก๊สชนิดใด
อุปกรณ์ซึ่งเกี่ยวข้องกับการนำความร้อน > ตัวรับรู้แก๊ส

หลักการของสภาพนำความร้อนของแก๊สยังสามารถนำมาใช้วัดความเข้มข้นของแก๊สชนิดหนึ่งในส่วนผสมระหว่างแก๊สสองชนิดได้
หลักการทำงานของตัวรับรู้แก๊ส (Gas sensor) คือ หากแก๊สชนิดเดียวกันมีอยู่ตลอดทั้งเส้นใยของวงจรสะพานแล้ว เส้นใยทุกเส้นจะคงอุณหภูมิไว้เท่ากันและจึงคงความต้านทานไฟฟ้าไว้เท่าเดิม วงจรสะพานจึงสมดุล แต่ทว่าหากตัวอย่างแก๊สที่ต่างกัน (หรือส่วนผสมของแก๊ส) ถูกปล่อยให้เคลื่อนที่ผ่านเส้นใยสองเส้นชุดหนึ่งและแก๊สที่เรานำมาใช้อ้างอิงถูกปล่อยผ่านเส้นใยอีกชุดหนึ่งแล้ว วงจรสะพานจะเสียสมดุลและเอาต์พุตความต่างศักย์สุทธิที่ได้ออกมาจากวงจรก็จะสามารถนำไปเทียบในฐานข้อมูลเพื่อระบุส่วนประกอบของแก๊สตัวอย่างได้
ด้วยกลวิธีนี้ เราสามารถระบุตัวอย่างแก๊สที่ไม่รู้จักหลายชนิดได้ด้วยการเปรียบเทียบสภาพนำความร้อนของพวกมันกับแก๊สอ้างอิงอื่น ๆ ที่เรารู้สภาพนำความร้อนของมัน แก๊สอ้างอิงที่ถูกใช้บ่อยที่สุดคือแก๊สไนโตรเจนเพราะสภาพนำความร้อนของแก๊สที่พบเจอได้ทั่วไปส่วนใหญ่ (ยกเว้นแก๊สไฮโดรเจนและฮีเลียม) มีค่าใกล้เคียงกับของแก๊สไนโตรเจน
ดูเพิ่ม

รายการของสภาพนำความร้อน (List of thermal conductivities)
การนำไฟฟ้า
สมการการแพร่-การพา (Convection diffusion equation)
ค่า R (ฉนวน) (R-value (insulation))
ท่อความร้อน
กฎการแพร่ของฟิค (Fick's law of diffusion)
การนำความร้อนเชิงสัมพัทธภาพ (Relativistic heat conduction)
สมการเชอร์ชิล-เบิร์นสไตน์ (Churchill–Bernstein equation)
เลขฟูริเอร์ (Fourier number)
เลขบิโอต์ (Biot number)
การแพร่เท็จ (False diffusion)
แหล่งข้อมูลอื่น

Heat conduction – Thermal-FluidsPedia
Newton's Law of Cooling โดย Jeff Bryant อิงจากโปรแกรมโดย Stephen Wolfram, Wolfram Demonstrations Project.
เจ้าหญิงฮวาวาน

| เจ้าหญิงฮวาวาน |
| --- | --- |
 화완옹주
ประสูติ: ค.ศ. 1737
สวรรคต: ค.ศ. 1808
ราชวงศ์: โชซ็อน
พระราชบิดา: พระเจ้าย็องโจแห่งโชซ็อน
พระราชมารดา: พระสนมย็องบิน ตระกูลอี
เจ้าหญิงฮวาวาน (เกาหลี: 화완옹주; ฮันจา: 和緩翁主; ค.ศ. 1737–1808) เป็นพระราชธิดาของพระเจ้าย็องโจ กษัตริย์แห่งโชซอน กับพระสนมย็องบิน ตระกูลอี หรือพระนางซอนฮี เป็นพระเชษฐภคินีขององค์ชายรัชทายาทซาโด และเป็นพระปิตุจฉาของพระเจ้าช็องโจ องค์หญิงฮวาวานทรงอภิเษกสมรสกับจองชีดัล ราชบุตรเขยแห่งอิลซอง (อิลซองวี) แต่ราชบุตรเขยอิลซองเสียชีวิตไปเสียก่อน องค์หญิงฮวาวานจึงทรงรับพระโอรสบุญธรรมมาเลี้ยงดู ชื่อว่า จองฮูกยอม
บันทึกของพระนางฮเยกย็อง ฉบับปี ค.ศ. 1800 กล่าวว่า หลังจากที่เจ้าหญิงฮวาพยอง พระธิดาองค์โปรดของพระเจ้าย็องโจพระเชษฐภคินีของเจ้าหญิงฮวาวาน สิ้นพระชนม์ไป พระเจ้ายองโจก็ทรงยกย่ององค์หญิงฮวาวานเป็นพระธิดาองค์โปรดองค์ใหม่ มีอยู่ครั้งหนึ่ง มีข่าวลือว่าองค์ชายรัชทายาทมีพระประสงค์จะสังหารราชบุตรเขยอิลซอง แต่องค์ชายรัชทายาทก็มีพระราชสาส์นขอโทษราชบุตรเขยอิลซอง พระนางฮเยกยองอธิบายว่าด้วยเหตุที่องค์ชายเคยละเว้นชีวิตสามีขององค์หญิงฮวาวานไว้ทำให้นางทรงช่วยเหลือองค์ชายรัชทายาทอยู่เสมอ โดยเฉพาะเมื่อองค์ชายรัชทายาททรงมีอาการทางพระสติ องค์หญิงฮวาวานจะคอยแก้ความผิดต่าง ๆ ขององค์ชายให้พระเจ้ายองโจฟังเสมอ
แต่เมื่อองค์ชายรัชทายาททรงอยากจะออกนอกพระราชวัง ได้บังคับขู่เข็ญองค์หญิงฮวาวานว่าให้ขอร้องพระเจ้าย็องโจให้อนุญาตให้องค์ชายทรงออกจากวังได้ โดยจับจองฮูกยอม พระโอรสบุญธรรมของพระนางเป็นตัวประกัน เจ้าหญิงฮวาวานจึงรับเสด็จไปหาพระเจ้าย็องโจ ขอให้เจ้าชายรัชทายาทได้ประพาสเมืองอนยาง ทำให้เมื่อเจ้าชายรัชทายาทจังฮอนถูกบังคับให้เข้าไปอยู่ในกล่องไม้ เจ้าหญิงฮวาวานทรงไม่ช่วยอะไร
พระนางฮเยกยองทรงไม่ถูกชะตากับเจ้าหญิงฮวาวาน ดังที่ทรงเขียนไว้ในบันทึก ทรงเรียกเจ้าหญิงฮวาวานว่า "จองฮูหยิน" เมื่อพระชายาถูกปลด ทรงฝากฝังพระโอรสพระนัดดารัชทายาท (คือ เจ้าชายอีซาน) ไว้กับเจ้าหญิงฮวาวาน ด้วยเหตุที่ขณะนั้นเจ้าหญิงทรงเป็นสตรีผู้ทรงอำนาจที่สุดในวัง ไม่ว่าพระนางจะตรัสสิ่งใดพระเจ้าย็องโจจะทรงเชื่อและทำตามเสมอ ทำให้พระนางเริ่มจะกระหายอำนาจ เจ้าหญิงฮวาวานทรงควบคุมพระนัดดารัชทายาทอย่างใกล้ชิด เลี้ยงดูเสมือนพระโอรสของพระนางเอง แต่ก็กีดกันมิให้พระนัดดามีสนม ใส่ความให้พระนัดดารัชทายาททรงเกลียดชังพระชายา (มเหสีฮโยอี) และพระมารดาพระนางฮเยกย็อง
เจ้าหญิงฮวาวานรวมทั้งพระโอรสบุญธรรมจองฮูกยอมร่วมมือกับขุนนางตระกูลคิมที่เป็นพระญาติของพระนางช็องซุน เช่น คิมควีจู ในการทำลายอำนาจของตระกูลฮงแห่งพงซาน โดยกล่าวหาฮง พง-ฮัน พระบิดาของพระนางฮเยกย็อง ว่าเป็นกบฏ และใส่ความฮง อิน-ฮัน พระปิตุลาของพระนางฮเยกย็อง เมื่อพระนัดดารัชทายาทขึ้นครองราชย์เป็นพระเจ้าช็องโจ พระเจ้าช็องโจทรงสั่งประหารชีวิตจองฮูกยอมใน ค.ศ. 1776 และใน ค.ศ. 1778 ได้ปลดเจ้าหญิงฮวาวานเป็นสามัญชน และเนรเทศไปในที่สุด
เส้นเวลาของธงประจำชาติ

ด้านล่างนี้เป็นรายการภาพธงชาติ ตั้งแต่คริสต์ศตวรรษที่ 18 เป็นต้นไป
ทวีปยุโรป

| ประเทศ / ทศวรรษ | ก่อนหน้านี้ | 1700 | 1700 | 1700 | 1700 | 1700 | 1710 | 1710 | 1710 | 1710 | 1710 | 1720 | 1720 | 1720 | 1720 | 1720 | 1730 | 1730 | 1730 | 1730 | 1730 | 1740 | 1740 | 1740 | 1740 | 1740 | 1750 | 1750 | 1750 | 1750 | 1750 | 1760 | 1760 | 1760 | 1760 | 1760 | 1770 | 1770 | 1770 | 1770 | 1770 | 1780 | 1780 | 1780 | 1780 | 1780 | 1790 | 1790 | 1790 | 1790 | 1790 | 1800 | 1800 | 1800 | 1800 | 1800 | 1810 | 1810 | 1810 | 1810 | 1810 | 1820 | 1820 | 1820 | 1820 | 1820 | 1830 | 1830 | 1830 | 1830 | 1830 | 1840 | 1840 | 1840 | 1840 | 1840 | 1850 | 1850 | 1850 | 1850 | 1850 | 1860 | 1860 | 1860 | 1860 | 1860 | 1870 | 1870 | 1870 | 1870 | 1870 | 1880 | 1880 | 1880 | 1880 | 1880 | 1890 | 1890 | 1890 | 1890 | 1890 | 1900 | 1900 | 1900 | 1900 | 1900 | 1910 | 1910 | 1910 | 1910 | 1910 | 1920 | 1920 | 1920 | 1920 | 1920 | 1930 | 1930 | 1930 | 1930 | 1930 | 1940 | 1940 | 1940 | 1940 | 1940 | 1950 | 1950 | 1950 | 1950 | 1950 | 1960 | 1960 | 1960 | 1960 | 1960 | 1970 | 1970 | 1970 | 1970 | 1970 | 1980 | 1980 | 1980 | 1980 | 1980 | 1990 | 1990 | 1990 | 1990 | 1990 | 2000 | 2000 | 2000 | 2000 | 2000 | 2010 | 2010 | 2010 | 2010 |  | ปัจจุบัน |
ทวีปอเมริกาเหนือ

| ประเทศ / ทศวรรษ | ก่อนหน้านี้ |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | ปัจจุบัน |
| ประเทศ / ทศวรรษ | ก่อนหน้านี้ | 1700 | 1700 | 1700 | 1700 | 1700 | 1710 | 1710 | 1710 | 1710 | 1710 | 1720 | 1720 | 1720 | 1720 | 1720 | 1730 | 1730 | 1730 | 1730 | 1730 | 1740 | 1740 | 1740 | 1740 | 1740 | 1750 | 1750 | 1750 | 1750 | 1750 | 1760 | 1760 | 1760 | 1760 | 1760 | 1770 | 1770 | 1770 | 1770 | 1770 | 1780 | 1780 | 1780 | 1780 | 1780 | 1790 | 1790 | 1790 | 1790 | 1790 | 1800 | 1800 | 1800 | 1800 | 1800 | 1810 | 1810 | 1810 | 1810 | 1810 | 1820 | 1820 | 1820 | 1820 | 1820 | 1830 | 1830 | 1830 | 1830 | 1830 | 1840 | 1840 | 1840 | 1840 | 1840 | 1850 | 1850 | 1850 | 1850 | 1850 | 1860 | 1860 | 1860 | 1860 | 1860 | 1870 | 1870 | 1870 | 1870 | 1870 | 1880 | 1880 | 1880 | 1880 | 1880 | 1890 | 1890 | 1890 | 1890 | 1890 | 1900 | 1900 | 1900 | 1900 | 1900 | 1910 | 1910 | 1910 | 1910 | 1910 | 1920 | 1920 | 1920 | 1920 | 1920 | 1930 | 1930 | 1930 | 1930 | 1930 | 1940 | 1940 | 1940 | 1940 | 1940 | 1950 | 1950 | 1950 | 1950 | 1950 | 1960 | 1960 | 1960 | 1960 | 1960 | 1970 | 1970 | 1970 | 1970 | 1970 | 1980 | 1980 | 1980 | 1980 | 1980 | 1990 | 1990 | 1990 | 1990 | 1990 | 2000 | 2000 | 2000 | 2000 | 2000 | 2010 | 2010 | 2010 | 2010 |  | ปัจจุบัน |
ทวีปออสเตรเลีย

| วานูอาตู |   1887 |   1887 |   1887 |   1887 |   1887 |   1887 |   1887 |   1887 |   1887 |   1887 |   1887 |   1887 |   1887 |   1887 |   1887 |   1906 |   1906 |   1906 |   1906 |   1906 |   1906 |   1906 |   1906 |   1906 |   1906 |   1906 |   1906 |   1906 |   1906 |   1906 |   1906 |   1906 |   1906 |   1906 |   1906 |   1906 |   1906 |   1906 |   1906 |   1906 |   1906 |   1906 |   1906 |   1906 |   1906 |   1906 |   1906 |   1980 |   1980 |   1980 |   1980 |   1980 |   1980 |   1980 |   1980 |   1980 |   1980 |   1980 |   1980 |   1980 |   1980 |   1980 |   1980 |   1980 |   1980 |   1980 |   1980 |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| ประเทศ / ทศวรรษ | ก่อนหน้านี้ |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | ปัจจุบัน | ทศวรรษ / ประเทศ |
| ประเทศ / ทศวรรษ | ก่อนหน้านี้ | 1700 | 1700 | 1700 | 1700 | 1700 | 1710 | 1710 | 1710 | 1710 | 1710 | 1720 | 1720 | 1720 | 1720 | 1720 | 1730 | 1730 | 1730 | 1730 | 1730 | 1740 | 1740 | 1740 | 1740 | 1740 | 1750 | 1750 | 1750 | 1750 | 1750 | 1760 | 1760 | 1760 | 1760 | 1760 | 1770 | 1770 | 1770 | 1770 | 1770 | 1780 | 1780 | 1780 | 1780 | 1780 | 1790 | 1790 | 1790 | 1790 | 1790 | 1800 | 1800 | 1800 | 1800 | 1800 | 1810 | 1810 | 1810 | 1810 | 1810 | 1820 | 1820 | 1820 | 1820 | 1820 | 1830 | 1830 | 1830 | 1830 | 1830 | 1840 | 1840 | 1840 | 1840 | 1840 | 1850 | 1850 | 1850 | 1850 | 1850 | 1860 | 1860 | 1860 | 1860 | 1860 | 1870 | 1870 | 1870 | 1870 | 1870 | 1880 | 1880 | 1880 | 1880 | 1880 | 1890 | 1890 | 1890 | 1890 | 1890 | 1900 | 1900 | 1900 | 1900 | 1900 | 1910 | 1910 | 1910 | 1910 | 1910 | 1920 | 1920 | 1920 | 1920 | 1920 | 1930 | 1930 | 1930 | 1930 | 1930 | 1940 | 1940 | 1940 | 1940 | 1940 | 1950 | 1950 | 1950 | 1950 | 1950 | 1960 | 1960 | 1960 | 1960 | 1960 | 1970 | 1970 | 1970 | 1970 | 1970 | 1980 | 1980 | 1980 | 1980 | 1980 | 1990 | 1990 | 1990 | 1990 | 1990 | 2000 | 2000 | 2000 | 2000 | 2000 | 2010 | 2010 | 2010 | 2010 |  | ปัจจุบัน | ทศวรรษ / ประเทศ |
การรับรู้สนามแม่เหล็ก

นกพิราบสื่อสารสามารถกลับบ้านโดยใช้ประสาทสัมผัสที่รู้สนามแม่เหล็กของโลกและใช้ตัวช่วยอื่น ๆ เพื่อหาทิศทาง
การรับรู้สนามแม่เหล็ก (อังกฤษ: magnetoreception, magnetoception) เป็นประสาทสัมผัสที่ทำให้สิ่งมีชีวิตสามารถตรวจจับสนามแม่เหล็กเพื่อรู้ทิศทาง ความสูง และตำแหน่งได้
สัตว์มากมายหลายชนิดใช้ประสาทสัมผัสเช่นนี้เพื่อรู้ทิศทางร่างกายของตน เพื่อหาทาง หรือเพื่อสร้างแผนที่
เมื่อหาทิศทาง การรับรู้สนามแม่เหล็กเป็นการตรวจจับสนามแม่เหล็กของโลก
การรับรู้สนามแม่เหล็กมีอยู่ในแบคทีเรีย สัตว์ขาปล้อง มอลลัสกา และสัตว์ในกลุ่มอนุกรมวิธานใหญ่ ๆ ของสัตว์มีกระดูกสันหลังทั้งหมด
มนุษย์เชื่อว่าไม่มีประสาทสัมผัสเยี่ยงนี้ แต่ก็มีโปรตีนคริปโตโครมในตาซึ่งสามารถทำหน้าที่เช่นนี้ได้
และในปี 2019 นักวิจัยกลุ่มหนึ่งก็อาจกล่าวได้ว่า ให้หลักฐานทางประสาทวิทยาศาสตร์ชิ้นแรกที่แสดงว่ามนุษย์สามารถรับรู้สนามแม่เหล็กโลก
กลไกที่เสนอ > แบคทีเรียแมกนีโตแท็กติก

แบคทีเรียแมกนีโตแท็กติก (magnetotactic bacteria) เป็นกลุ่มแบคทีเรียจากหลายชาติพันธุ์ที่รู้ว่าใช้สนามแม่เหล็กเพื่อจัดทิศทางของตน
แบคทีเรียเหล่านี้มีพฤติกรรมที่เรียกว่า magnetotaxis เป็นวิธีที่แบคทีเรียจัดตัวเองแล้วอพยพไปในทิศทางตามเส้นสนามแม่เหล็กของโลก
แบคทีเรียมีแมกนีโตโซม (magnetosome) ซึ่งเป็นอนุภาคแมกนีไทต์ (Fe3O4) หรือ iron sulfide (Fe3S4) ขนาดนาโนเมตรภายในตัวเซลล์
แมกนีโตโซมจะล้อมด้วยเยื่อซึ่งประกอบด้วยฟอสโฟลิพิดบวกกรดไขมัน และมีโปรตีนอย่างน้อย 20 ชนิด
โดยจัดเป็นโซ่ที่โมเมนต์แม่เหล็ก (magnetic moment) ของแมกนีโตโซมแต่ละอนุภาคจะเป็นไปในทิศทางเดียวกัน ทำให้แบคทีเรียแต่ละตัวเป็นเหมือนกับแม่เหล็กถาวร
กลไกที่เสนอ > คริปโตโครม

กลไกการรับรู้สนามแม่เหล็กของสัตว์ยังไม่ชัดเจน แต่มีสมมติฐานหลัก 2 อย่างที่อธิบายปรากฏการณ์นี้
ตามแบบจำลอง/สมมติฐานแรก การรับรู้สนามแม่เหล็กเป็นไปได้เพราะ radical pair mechanism
ซึ่งเป็นทฤษฎีที่ชัดเจนแล้วในสาขา spin chemistry
จึงได้คาดตั้งแต่ปี 1978 ว่า เป็นกลไกของการรับรู้สนามแม่เหล็ก
ในปี 2000 คริปโตโครม (cryptochrome)
ได้เสนอว่าเป็น "โมเลกุลแม่เหล็ก" ที่อาจมี radical pair ที่ไวสนามแม่เหล็ก
คริปโตโครมเป็น flavoprotein ที่พบในตาของนกรอบินยุโรป (Erithacus rubecula, European robin) และสัตว์สปีชีส์อื่น ๆ เป็นโปรตีนเดียวที่รู้ว่าก่อ radical pair เนื่องกับแสงภายในสัตว์
หน้าที่ของคริปโตโครมจะต่างกันในสปีชีส์ต่าง ๆ แต่การก่อ radical pair จะเกิดต่อเมื่อได้รับแสงสีน้ำเงิน ซึ่งกระตุ้นอิเล็กตรอนในส่วนกำเนิดสี (chromophore)
สนามแม่เหล็กโลกมีแรงเพียงแค่ 0.5 เกาส์ radical pair จึงเป็นกลไกเดียวที่รู้ซึ่งสนามแม่เหล็กอ่อน ๆ สามารถมีผลต่อกระบวนการเคมี
คริปโตโครมจึงเชื่อว่าจำเป็นต่อสมรรถภาพการรับรู้สนามแม่เหล็กอาศัยแสงของแมลงวันทอง
กลไกที่เสนอ > เหล็ก

แบบจำลองที่สองของการรับรู้สนามแม่เหล็กอาศัยเหล็ก ซึ่งเป็นแร่ธรรมชาติที่มีกำลังแม่เหล็กแรง
แนวคิดนี้เป็นที่นิยมเพราะมันเสริมสมรรถภาพการรับรู้แม่เหล็กของแบคทีเรียแมกนีโตแท็กติก
หย่อมเหล็กได้พบโดยหลักในนกพิราบสื่อสารที่ปากด้านบน
แต่ก็พบในสัตว์ในอนุกรมวิธานอื่น ๆ ด้วย
หย่อมเหล็กเช่นนี้พบว่าเป็นสารประกอบสองอย่าง คือ magnetite (Fe3O4) และ maghemite (γ-Fe2O3)
ทั้งสองเชื่อว่าเชื่อมกับระบบประสาทกลางและมีบทบาทในประสาทสัมผัสแม่เหล็กโดยเฉพาะเพื่อสร้างแผนที่แม่เหล็ก
แต่งานวิจัยที่เพ่งความสนใจไปที่หย่อมแมกนีไทต์ก็พบว่า ไม่ใช่เซลล์ประสาทที่ไวแม่เหล็ก
ส่วน maghemite ได้พบเป็นเกล็ดรูปร่างคล้ายกับเกล็ดเลือด อยู่ตามเดนไดรต์รับความรู้สึก (sensory dendrite) ของปากด้านบนของนก มีขนาดเล็กเป็นนาโนเมตร
และเมื่ออยู่ในขนาดเช่นนี้ เหล็กออกไซด์จะกลายเป็นแม่เหล็กถาวรเมื่อยาวกว่า 50 นาโนเมตร และจะเริ่มกลายเป็นแม่เหล็กเมื่อสั้นกว่า 50 นาโนเมตร
เพราะเกล็ดอยู่จับเป็นกลุ่มขนาด 5-10 เกล็ด จึงเชื่อว่าพวกมันจะก่อไดโพลแม่เหล็กโดยจำกัดอยู่ที่เดนไดรต์ซึ่งมันอยู่
ความเปลี่ยนแปลงของสนามแม่เหล็กเฉพาะที่ก็จะก่อการตอบสนองเชิงกลตามเยื่อของเซลล์ประสาท ทำให้ความเข้มข้นของไอออนเปลี่ยนไป
ความเข้มข้นของไอออนเช่นนี้ เมื่อเทียบกับกลุ่มเดนไดรต์อื่น ๆ เชื่อว่า ก่อการรับรู้สนามแม่เหล็ก
กลไกที่เสนอ > กระเปาะลอเร็นซีนี

กลไกรับรู้สนามแม่เหล็กอีกอย่างที่กล่าวถึงก็คือการรู้สนามแม่เหล็กไฟฟ้าของฉลาม ปลากระเบนธง และปลาอันดับ Chimaeriformes (ghost shark) ซึ่งล้วนเป็นปลากระดูกอ่อน
ปลาเหล่านี้มีอวัยวะรับรู้ไฟฟ้าพิเศษที่เรียกว่า กระเปาะลอเร็นซีนี (ampullae of Lorenzini) ซึ่งสามารถตรวจจับความแตกต่างเล็ก ๆ น้อย ๆ ของศักย์ไฟฟ้า
อวัยวะเช่นนี้ประกอบด้วยรูที่มีเยื่อเมือกเต็มซึ่งเชื่อมรูผิวหนังไปถึงถุงเล็ก ๆ ภายในเนื้อโดยถุงก็มีเยื่อเมือกเต็มเหมือนกัน
อวัยวะสามารถตรวจจับไฟฟ้ากระแสตรง และมีการเสนอว่า เพื่อใช้ตรวจสนามไฟฟ้าอ่อน ๆ ที่ทั้งเหยื่อและสัตว์ล่าก่อขึ้น (เพราะประสาทและกล้ามเนื้อ)
อวัยวะเช่นนี้อาจรู้สนามแม่เหล็กได้อาศัยกฎการเหนี่ยวนำของฟาราเดย์ คือเมื่อวัตถุนำไฟฟ้าเคลื่อนที่ผ่านสนามแม่เหล็กก็จะสร้างศักย์ไฟฟ้า
ในกรณีนี้ ตัวนำไฟก็คือสัตว์ที่เคลื่อนที่ผ่านสนามแม่เหล็ก และศักย์ไฟฟ้าที่เหนี่ยวนำ (Vind) จะขึ้นอยู่กับอัตราความเปลี่ยนแปลงของฟลักซ์แม่เหล็กผ่านวัตถุนำไฟตามสมการ
อวัยวะเช่นนี้สามารถตรวจจับการขึ้น ๆ ลง ๆ เล็ก ๆ น้อย ๆ ของความต่างศักย์ระหว่างรูกับฐานของถุงตัวรับรู้ไฟฟ้า
ศักย์ไฟฟ้าที่เพิ่มขึ้นมีผลเป็นอัตราการทำงานทางประสาทที่ลดลง และศักย์ที่ลดลงมีผลเป็นอัตราการทำงานของประสาทที่เพิ่มขึ้น
นี่เหมือนกับตัวนำไฟที่กำลังนำไฟฟ้า
คือถ้าช่องมีความต้านทานตายตัว ศักย์ที่เพิ่มขึ้นก็จะลดกระแสไฟฟ้าที่ตรวจจับได้ โดยนัยตรงข้ามก็กลับกัน
ตัวรับไฟฟ้าอยู่ตามปากและจมูกของฉลามและปลากระเบนธง
แม้จะยังเป็นเรื่องไม่ยุติแต่ก็มีการเสนอว่า ในสัตว์บก หลอดกึ่งวงกลมภายในหูชั้นในสามารถมีระบบไวแม่เหล็กที่อาศัยการเหนี่ยวนำทางไฟฟ้าแม่เหล็ก
ในสัตว์ไม่มีกระดูกสันหลังและปลา > นีมาโทดา Caenorhabditis elegans

นีมาโทดา Caenorhabditis elegans เสนอว่า ปรับทิศทางให้ตรงกับสนามแม่เหล็กโลกโดยใช้ชุดเซลล์ประสาทรับรู้สนามแม่เหล็กที่ได้อธิบายเป็นชุดแรกในปี 2015
คือ หนอนดูเหมือนจะใช้สนามแม่เหล็กเพื่อปรับทิศทางในช่วงการอพยพขึ้นลงในดิน โดยขั้วบวกลบจะเปลี่ยนไปขึ้นอยู่กับความหิว คือ หนอนที่หิวจะชอนลงในดิน ส่วนหนอนที่อิ่มจะชอนขึ้น
แต่หลักฐานจากงานปี 2018 ดูเหมือนจะคัดค้านสิ่งที่พบเหล่านี้
ในสัตว์ไม่มีกระดูกสันหลังและปลา > ทากทะเล Tochuina tetraquetra

ส่วนทากทะเลพันธุ์ Tochuina tetraquetra (เคยจัดเป็น Tritonia diomedea หรือ Tritonia gigantea) ได้ใช้ศึกษาว่าอะไรเป็นกลไกทางประสาทของการรับรู้สนามแม่เหล็ก
งานแรก ๆ สุด ใน Tochuina พบว่า ก่อนพระจันทร์จะเต็มดวง ทากจะปรับทิศทางร่างกายให้อยู่ระหว่างทิศเหนือ (ตามสนามแม่เหล็กโลก) กับทิศตะวันออก
คือได้สร้างทางแยกเป็นรูปตัว Y ทางขวาไปทางทิศใต้ (ตามสนามแม่เหล็กโลก) และทางซ้ายไปทางตะวันออก
ในสนามแม่เหล็กปกตินี้ ทาก 80% ไปทางซ้ายคือทางทิศตะวันออก
แต่เมื่อกลับขั้วสนามแม่เหล็กด้วยเครื่องคือย้ายทิศเหนือไป 180° ทากกลับไม่เลือกทางใดทางหนึ่งมากกว่า โดยทางแยกเท่ากับไปทางทิศเหนือและทิศตะวันตก
แม้ผลการทดลองจะน่าสนใจ แต่ก็ไม่ทำให้สรุปได้ว่า ทากสามารถรับรู้สนามแม่เหล็ก
เพราะการทดลองไม่มีกลุ่มควบคุมสำหรับการใช้อุปกรณ์คือ Rubens’ coil เพื่อเปลี่ยนขั้วสนามแม่เหล็ก
ดังนั้น จึงเป็นไปได้ว่าความร้อนหรือเสียงที่เครื่องสร้างทำให้ทากไม่เลือกทางใดทางหนึ่งเป็นพิเศษ
แต่งานศึกษาต่อ ๆ มาก็ไม่สามารถระบุเซลล์ประสาทที่ส่งกระแสประสาทอันเปลี่ยนไปเนื่องกับสนามแม่เหล็ก
อย่างไรก็ดี เซลล์ประสาท pedal 5 ซึ่งเป็นนิวรอนสมมาตรสองระนาบ (bisymmetric neuron) ซึ่งอยู่ที่ pedal ganglion จะค่อย ๆ เปลี่ยนการส่งกระแสประสาทติดตามการกระตุ้นทางแม่เหล็กด้วย Rubens’ coil เป็นเวลา 30 นาที
งานศึกษาต่อมาพบว่า เซลล์ประสาท pedal 7 จะได้การยับยั้ง (inhibited) เมื่อกระตุ้นด้วยสนามแม่เหล็ก 30 นาที
แต่หน้าที่ของเซลล์ประสาททั้งสองในปัจจุบันก็ยังไม่ชัดเจน
ในสัตว์ไม่มีกระดูกสันหลังและปลา > แมลงวันทอง

แมลงวันทอง (Drosophila melanogaster) เป็นสัตว์ไม่มีกระดูกสันหลังอีกอย่างที่อาจปรับตัวให้เข้ากับสนามแม่เหล็กได้
เทคนิกการทดลอง เช่น gene knockouts คือการทำให้ยีนหนึ่ง ๆ ไม่ทำงาน ช่วยให้สามารถตรวจสอบการรับรู้สนามแม่เหล็กอย่างละเอียดในแมลงวัน
มีแมลงวันทองหลายสายพันธุ์ที่ฝึกให้ตอบสนองต่อสนามแม่เหล็ก
ในการทดลองแบบให้เลือก (Preference tests) จะใส่แมลงวันในอุปกรณ์ที่มีแขนสองแขนที่ล้อมด้วยขดลวดไฟฟ้า
โดยจะมีไฟฟ้าวิ่งผ่านทั้งสองขด แต่เพียงขดเดียวเท่านั้นที่จัดให้สร้างสนามแม่เหล็กโดยมีกำลัง 5 เกาส์
เป็นอุปกรณ์ที่ใช้ทดสอบแมลงวันว่ารับรู้สนามแม่ตามธรรมชาติหรือไม่ คือตรวจดูตามการตอบสนองหลังจากฝึกให้รู้ว่ามีน้ำหวานอยู่ในแขนที่มีสนามแม่เหล็ก
แมลงวันหลายสายพันธุ์แสดงความชอบใจแขนที่มีสนามแม่เหล็กซึ่งได้เรียนรู้หลังจากฝึก
แต่เมื่อโปรตีนคริปโตโครมเดียวที่พบในแมลงวันคือยีน type 1 Cry เปลี่ยนไป ไม่ว่าจะเป็นการกลายพันธุ์แบบ missense mutation
หรือแบบแทนที่ด้วยยีนอื่น แมลงวันก็ไม่แสดงว่าไวต่อสนามแม่เหล็กอีกต่อไป
อนึ่ง เมื่อกรองแสงให้ความยาวคลื่นเกิน 420 นาโนเมตรเท่านั้นผ่านเข้ามาได้ แมลงวันก็จะไม่ตอบสนองอย่างเดียวกันตามที่ฝึกกับสนามแม่เหล็ก
ซึ่งน่าจะเชื่อมกับการทำงานของคริปโตโครมของแมลงวันในสเปกตรัมแสงพิสัย 350-400 นาโนเมตรโดยถึงเขตที่ไม่ทำงานระหว่างพิสัย 430-450 นาโนเมตร
แม้นักวิจัยจะเชื่อว่า กรดอะมิโนอัลฟาคือ tryptophan 3 ตัวจะเป็นก่ออนุมูลอิสระที่สนามแม่เหล็กอาจมีผล งานปี 2010 ในแมลงวันแสดงว่า tryptophan อาจไม่ใช่เหตุการรับรู้สนามแม่เหล็กที่อาศัยคริปโตโครม
เพราะการเปลี่ยน tryptophan ไม่ได้ทำให้แมลงวันที่แสดงออกยีน type 1 Cry หรือ type 2 Cry (ซึ่งเป็นยีนคริปโตโครมที่พบในสัตว์มีกระดูกสันหลัง)
ดังนั้น จึงยังไม่ชัดเจนว่าคริปโตโครมสื่อการรับรู้สนามแม่เหล็กได้อย่างไร
อนึ่ง การทดลองเหล่านี้ใช้สนามแม่เหล็กขนาด 5 เกาส์ ซึ่งมีกำลังเป็น 10 เท่าของสนามแม่เหล็กโลก
และแมลงวันทองก็ไม่ปรากฏว่าสามารถตอบสนองต่อสนามแม่เหล็กโลกที่อ่อนกว่ามาก
ในสัตว์ไม่มีกระดูกสันหลังและปลา > ผึ้ง มด และปลวก

ผึ้งสกุล Apis (honey bee) มด และปลวกปรากฏอย่างชัดเจนแล้วว่าสามารรับรู้สนามแม่เหล็ก
ในมดและผึ้ง นี่ใช้ปรับทิศทางและหาทางในบริเวณรอบ ๆ รังและภายในเส้นทางที่อพยพ
เช่น ผึ้งบราซิลไม่ต่อยพันธุ์ Schwarziana quadripunctata สามารถแยกแยะความสูง ตำแหน่ง และทิศทาง โดยใช้อนุภาคที่คล้ายขนเป็นพัน ๆ บนหนวด