โคลง
การจำแนกโคลง > โคลงสี่ > ความแตกต่างของโคลงสี่ในวรรณกรรมกับโคลงสี่ในตำราคำประพันธ์

โคลงสี่ปรากฏในวรรณกรรมตั้งแต่สมัยอยุธยา โดยในสมัยอยุธยาตอนต้น เป็นโคลงสี่สุภาพ 3 เรื่องคือ ลิลิตพระลอ โคลงนิราศหริภุญชัย โคลงมังทราตีเชียงใหม่ โคลงดั้นมี 1 เรื่องคือ ลิลิตยวนพ่าย
สมัยอยุธยาตอนกลางโคลงสี่เป็นที่นิยมที่สุด มีวรรณกรรมแต่งด้วยโคลงสี่ถึง 9 เรื่อง ได้แก่ โคลงเรื่องพาลีสอนน้อง โคลงทศรถสอนพระราม โคลงราชสวัสดิ์ กำศรวลโคลงดั้น โคลงเฉลิมพระเกียรติพระนารายณ์มหาราช โคลงนิราศนครสวรรค์ กาพย์ห่อโคลงและโคลงอักษรสามของพระศรีมโหสถ และโคลงทวาทศมาส ในจำนวนนี้เป็นโคลงสี่สุภาพ 7 เรื่อง โคลงสี่ดั้น 2 เรื่อง
สมัยธนบุรีมี 2 เรื่องคือ โคลงยอพระเกียรติพระเจ้ากรุงธนบุรี และลิลิตเพชรมงกุฎ
สมัยรัตนโกสินทร์ กวีนิยมแต่งคำประพันธ์ประเภทกลอน วรรณกรรมที่แต่งด้วยโคลงเด่น ๆ ได้แก่ โคลงดั้นเฉลิมพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย โคลงนิราศตามเสด็จลำน้ำน้อย ลิลิตตะเลงพ่าย โคลงดั้นปฏิสังขรณ์วัดพระเชตุพนฯ โคลงนิราศนรินทร์ ลิลิตนารายณ์สิบปาง และสามกรุง เป็นต้น
โคลงสี่ที่กวีนิยมใช้ในวรรณกรรมคือโคลงสี่สุภาพและโคลงดั้นที่ปรากฏอยู่ในจินดามณี ส่วนโคลงสี่ในตำรากาพย์ไม่พบว่ากวีใช้แต่งวรรณกรรม นอกจากงานของพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวเท่านั้น
วรรณกรรมในแต่ละสมัย กวีใช้โคลงที่มีลักษณะบังคับแตกต่างจากตำราฉันทลักษณ์สรุปได้ 3 ข้อใหญ่ ๆ คือ
1.การบังคับเอก-โท
มีการใช้ลักษณะ เอก 7 โท 5 และใช้โทคู่ในโคลงสี่สุภาพ เช่น ลิลิตพระลอ มหาชาติคำหลวง โคลงมังทรารบเชียงใหม่ และโคลงนิราศหริภุญชัย
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| 32 ๏ ความคิดผิดรีตได้ |  | ความอาย พี่เอย |
| หญิงสื่อชักชวนชาย |  | สู่หย้าว |
| เจ็บเผือว่าแหนงตาย |  | ดีกว่า  ไสร้นา |
| เผือหากรักท้าวท้าว |  | ไม่รู้จักเผือ ๚ะ |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| 33 ๏ ไป่ห่อนเหลือคิดข้า |  | คิดผิด  แม่นา |
| คิดสิ่งเป็นกลชิด |  | ชอบแท้ |
| มดหมอแห่งใดสิทธิ์ |  | จักสู่ ธแม่ |
| ให้ลอบลองท้าวแล้ |  | อยู่ได้ฉันใด ๚ะ |
— ลิลิตพระลอ
มีการใช้เอก 7 โท 3 และไม่ใช้โทคู่ในโคลงสี่ดั้น เช่น ลิลิตยวนพ่าย โคลงทวาทศมาส กำสรวลโคลงดั้น และโคลงดั้นเฉลิมพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| 7 ๏ พระมล้างท้าวทั่ว |  | ธรณี |
| อันอาจเอากลเอา |  | ฬ่อเลี้ยง |
| พระมาก่อภูมี |  | ศวรราช |
| อันอยู่โดยยุคติเพี้ยง |  | พ่างอารย ๚ะ |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| 8 ๏ พระมาแมนสาธุส้อง |  | ถวายพร  เพิ่มแฮ |
| มาสำแดงชัยชาญ |  | เชี่ยวแกล้ว |
| พระมารบาลบร |  | ทุกทวีป ไส้แฮ |
| มาสำแดงฤทธิแผ้ว |  | แผ่นดิน ๚ะ |
— ลิลิตยวนพ่าย
ดังนั้น หากนับจากข้อมูลในวรรณกรรม โคลงสี่ จึงควรมี 4 รูปแบบคือ
โคลงสี่สุภาพ เอก 7 โท 4
โคลงสี่สุภาพ เอก 7 โท 5 (โทคู่)
โคลงสี่ดั้น เอก 7 โท 4
โคลงสี่ดั้น เอก 7 โท 3 (โทเดี่ยว)
2.การส่งสัมผัส
สัมผัสระหว่างบาท ในตำราฉันทลักษณ์กำหนดสัมผัสระหว่างบาทของโคลงไว้ 4 แบบคือ แบบโคลงสี่สุภาพ แบบโคลงตรีเพชรทัณฑี(หรือโคลงตรีพิธพรรณ) แบบโคลงจัตวาทัณฑี และแบบโคลงสี่ดั้น
ทั้งนี้การกำหนดตรีพิธพรรณ หรือ จัตวาทัณฑีกำหนดที่คำรับสัมผัสในบาทที่สอง ส่วนบาทอื่น ๆ บังคับรับสัมผัสคำที่ 5 แต่เท่าที่ปรากฏในวรรณกรรม กวีมีอิสระที่จะรับสัมผัสในคำที่ 3, 4 หรือ 5 ของทุกบาทในโคลงดั้น และเรียกตามลักษณะคำรับสัมผัสว่า ตรีพิธพรรณหรือจัตวาทัณฑีด้วย เช่น
ตรีพิธพรรณในบาที่สาม จัตวาทัณฑีในบาทที่ 4
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ๏ เร่งหมั้นเหลือหมั้นยิ่ง |  | เวียงเหล็ก |
| มีกำแพงแลงเลือน |  | ต่อต้าย |
| หัวเมืองเต็กเสียงกล่าว |  | แก่บ่าว |
| ทังขวาทังซ้ายถ้วน |  | หมู่หมาย ๚ะ |
— กำสรวลโคลงดั้น
จัตวาทัณฑี รับสัมผัสคำที่ 4 บาทสามและสี่
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ๏ ทสพิธธรรมโมชแท้ |  | ทศสกนธ |
| ทศพัสดุแสดงทส |  | เกลศกลั้ว |
| ทศกายพลทศ |  | พลภาคย ก็ดี |
| ทศอศุภหมั้วห้อม |  | ห่อสกนธ์ ๚ะ |
— ลิลิตยวนพ่าย
สัมผัสระหว่างบท
โดยทั่วไปการส่งสัมผัสระหว่างบทของโคลงสี่ในวรรณกรรมมี 3 แบบ คือ
แบบที่ 1 ส่งจากคำสุดท้ายของบทแรก ไปยังคำใดคำหนึ่งในวรรคแรกของบทต่อไป มักใช้กับโคลงสี่สุภาพ
แบบที่ 2 ส่งจากคำสุดท้ายบทแรกไปยังคำที่ 4 หรือ 5 บาทที่สองในบทต่อไป ใช้กับโคลงสี่ดั้นวิวิธมาลี
แบบที่ 3 ส่งจากคำสุดท้ายบาท 3 ในบทแรกไปยังคำที่ 3, 4 หรือ 5 ในวรรคแรกบทต่อไป กับจากคำสุดท้ายบาท 4 ในบทแรก ไปยังคำที่  4, 5 ในวรรคแรกบาทสองของบทต่อไป ใช้กับโคลงสี่ดั้นบาทกุญชร
แต่อย่างไรก็ตาม ยังมีวรรณกรรมบางเรื่องส่งสัมผัสระหว่างบทออกไป เช่น ในมหาชาติคำหลวง กัณฑ์มหาพน มีโคลงสี่สุภาพและโคลงตรีพิธพรรณส่งสัมผัสระหว่างบทแบบโคลงบาทกุญชร  ในจิดามณี มีโคลงขับไม้ส่งสัมผัสระหว่างบทแบบโคลงวิวิธมาลี ในลิลิตนารายณ์สิบปาง และพระนลคำหลวง มีโคลงสี่ดั้น และโคลงในตำรากาพย์ ส่งสัมผัสระหว่างบทแบบโคลงสี่สุภาพ
3.การใช้คำสร้อย
ตามตำราฉันทลักษณ์กำหนดไว้ว่า โคลงสี่มีสร้อยได้สองแห่งคือท้ายวรรคแรก และท้ายวรรคที่สาม  แต่ในวรรณกรรมกวีทุกสมัยตั้งแต่อยุธยาจนกระทั่งถึงรัชการที่ 6 แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ แต่งโคลงสี่โดยมีสร้อย 3 แห่ง คือ มีสร้อยในบาที่ 4 ด้วย ทั้งโคลงดั้น และโคลงสี่สุภาพ ตัวอย่าง
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ๏ โฉมแม่จักฝากฟ้า |  | เกรงอินทร หยอกนา |
| อินทรท่านเทอกโฉมเอา |  | สู่ฟ้า |
| โฉมแม่จักฝากดิน |  | ดินท่าน แล้วแฮ |
| ดินฤขัดเจ้าหล้า |  | สู่สมสองสม ๚ะ |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ๏ โฉมแม่ฝากน่านน้ำ |  | อรรณพ  แลฤๅ |
| เยียวนาคเชยชมอก |  | พี่ไหม้ |
| โฉมแม่รำพึงจบ |  | จอมสวาสดิ์ กูเอย |
| โฉมแม่ใครสงวนได้ |  | เท่าเจ้าสงวนเอง ๚ะ |
— กำสรวลโคลงดั้น
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ๏ ตีอกโอ้ลูกแก้ว |  | กลอยใจ แม่เฮย |
| เจ้าแม่มาเป็นใด |  | ดั่งนี้ |
| สมบัติแต่มีใน |  | ภาพแผ่น เรานา |
| อเนกบรู้กี้ |  | โกฏิไว้จักยา  พ่อนา ๚ะ |
— ลิลิตพระลอ
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ๏ จรุงพจน์จรดถ้อยห่าง |  | ทางกวี |
| ยังทิวาราตรี |  | ไม่น้อย |
| เทพใดหฤทัยมี |  | มาโนชญ์ |
| เชิญช่วยอวยให้ข้อย |  | คล่องถ้อยคำแถลง  เถิดรา ๚ะ |
— สามกรุง
ดังนั้นจึงสรุปได้ว่า โคลงสี่วรรณคดีมีการใช้สร้อยทั้ง 3 แห่ง คือ บาทแรก บาทที่สาม และบาทที่สี่