stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
จูกัดเหลียง
ได้รับการแต่งตั้งเป็นผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์ (ค.ศ. 223) > ภารกิจการทูตกับง่อก๊ก

ในช่วงเวลาเดียวกันนั้น เมืองหลายเมืองในภูมิภาคหนานจงก่อกบฏต่อต้านจ๊กก๊ก แต่จูกัดเหลียงไม่ได้ส่งกำลังทหารไปปราบปรามการจลาจล เนื่องจากเล่าปี่เพิ่งสวรรคตไปไม่นาน เล่าปี่ถูกโน้มน้าวโดยลกซุนหลังเล่าปี่พ่ายแพ้ในยุทธการที่อิเหลงว่าจำเป็นต้องที่จ๊กก๊กต้องเป็นพันธมิตรกับง่อก๊ก จูกัดเหลียงส่งเตงจี๋และตันจิ๋นไปเจรจาสันติภาพกับง่อก๊กและกลับมาเป็นพันธมิตรกัน จูกัดเหลียงมักส่งทูตไปง่อก๊กเป็นประจำเพื่อเสริมสร้างความสัมพันธ์ทางการทูตระหว่างทั้งสองรัฐ
ในปี ค.ศ. 229 ซุนกวนสถาปนาตนเป็นจักรพรรดิ ทำให้ขุนนางของจ๊กก๊กหลายคนไม่พอใจเพราะถือว่าราชวงศ์ฮั่น (รวมถึงจ๊กก๊ก) เป็นราชวงศ์ดั้งเดิมเพียงราชวงศ์เดียว ขุนนางของจ๊กก๊กบางคนถึงกับเสนอให้ตัดความสัมพันธ์ระหว่างจ๊กก๊กและง่อก๊ก แต่จูกัดเหลียงให้ความเห็นว่าพันธมิตรจ๊กก๊ก-ง่อ๊กยังคงมีความจำเป็น จึงปล่อยวางเรื่องที่ซุนกวนตั้งตนเป็นจักรพรรดิไว้ชั่วคราว แล้วยังมีการส่งทูตของจ๊กก๊กไปแสดงความยินดีกับซุนกวนเพื่อกระชับความสัมพันธ์ของทั้งสองฝ่าย
การบุกลงใต้ (ค.ศ. 225-227)

บทความหลัก: การบุกลงใต้ของจูกัดเหลียง
ในช่วงที่จูกัดเหลียงมีบทบาทเป็นผู้สำเร็จราชการแผ่นดิน ได้ตั้งเป้าหมายของจ๊กก๊กเป็นการฟื้นฟูราชวงศ์ฮั่น ซึ่งจากมุมมองของจ๊กก๊กแล้วราชวงศ์ฮั่นโดนรัฐวุยก๊กแย่งชิงอำนาจไป จูกัดเหลียงเห็นว่าก่อนจะโจมตีวุยก๊ก ต้องสร้างเอกภพมั่นคงสมบูรณ์ในจ๊กก๊กเป็นอันดับแรก จูกัดเหลียงกังวลว่ากลุ่มตระกูลท้องถิ่นจะร่วมมือกับชนเผ่าลำมัน (หนานหมาน) ในภูมิภาคหนานจงก่อกบฏขึ้น เกรงว่ากบฏจะบุกเข้ายึดพื้นที่โดยรอบเมืองหลวงเซงโต๋ระหว่างที่ตนยกทัพบุกวุยก๊กทางเหนือ จูกัดเหลียงจึงตัดสินใจจะสยบชนเผ่าทางใต้เป็นอันดับแรก
ในฤดูใบไม้ผลิปี ค.ศ. 225 กลุ่มตระกูลต่าง ๆ ในภูมิภาคหนานจง รวมถึงตระกูลยง เกา จู และเมิ่งได้เข้ายึดเมืองทางใต้บางเมือง จูกัดเหลียงจึงนำทัพบุกไปยังหนานจง ม้าเจ๊กเสนอว่าควรพยายายามเอาชนะใจชาวลำมันและร่วมสนับสนุนกันแทนที่จะใช้กำลังทหารปราบปราม  จูกัดเหลียงปฏิบัติตามคำแนะนำของม้าเจ๊กและเอาชนะเบ้งเฮ็ก (เมิ่ง ฮั่ว) ผู้นำกบฏเจ็ดครั้งตามที่มีระบุอ้างในบันทึกประวัติศาสตร์ในหนหลัง เช่น พงศาวดารหฺวาหยาง จูกัดเหลียงปล่อยเบ้งเฮ็กทุกครั้งที่จับตัวได้เพื่อให้เบ้งเฮ้กยอมสวามิภักดิ์จากใจจริง เรื่องราวเกี่ยวกับการจับกุมเบ้งเฮ็กเจ็ดครั้งถูกตั้งคำถามเรื่องความน่าเชื่อถือโดยนักวิชาการสมัยใหม่หลายคน รวมถึงนักประวัติศาสตร์เช่น เมี่ยว เยฺว่, ถัน เหลียงเซี่ยว และจาง หฺวาหลัน
เบ้งเฮ็กตระหนักว่าตนไม่มีโอกาสชนะ จึงยอมสวามิภักดิ์ต่อจ๊กก๊ก และได้รับการแต่งตั้งจากจูกัดเหลียงให้เป็นผู้ว่าการภูมิภาคเพื่อเอาใจชาวท้องถิ่นและป้องกันชายแดนทางใต้ของจ๊กก๊ก ทั้งนี้เพื่อให้มั่นใจว่าการยกทัพบุกเหนือในอนาคตจะดำเนินต่อไปโดยไม่มีการหยุดชะงักด้วยสาเหตุจากภายใน ทรัพยากรที่อุดมสมบูรณ์ที่ได้รับจากหนานจงถูกนำมาใช้เป็นทุนให้กับกองทัพจ๊กก๊ก รัฐจ๊กก๊กจึงเจริญรุ่งเรืองขึ้น
ถึงแก่กรรมและเหตุการณ์ในภายหลัง (ค.ศ. 234)

ดูเพิ่ม: ลิฮก § พบจูกัดเหลียงก่อนจูกัดเหลียงเสียชีวิต
การตั้งคุมเชิงที่ทุ่งราบอู่จ้างกินเวลามากกว่า 100 วัน ในช่วงเวลาระหว่างวันที่ 11 กันยายนและ 10 ตุลาคม ค.ศ. 234 จูกัดเหลียงล้มป่วยหนักและเสียชีวิตในค่าย ขณะที่จูกัดเหลียงเสียชีวิตนั้นมีอายุ 54 ปี (ตามการนับอายุแบบเอเชียตะวันออก) ก่อนเสียชีวิตจูกัดเหลียงฝากฝังให้เจียวอ้วนและบิฮุยเป็นผู้สำเร็จราชการของจ๊กก๊กสืบต่อจากตน
สุมาอี้ได้ข่าวการเสียชีวิตของจูกัดเหลียงและต่อมาทัพจ๊กก๊กได้ถอยทัพ สุมาอี้จึงรีบยกทัพไล่ตามตี แต่กองหลังของทัพจ๊กก๊กแสร้งทำจะรบโต้กลับ ลวงให้สุมาอี้ระแวงหลงเชื่อว่าจูกัดเหลียงยังมีชีวิตและวางแผนซุ่มโจมตี ทัพวุยก๊กจึงหยุดยั้งไว้ ทัพจ๊กก๊กจึงถอยทัพได้อย่างปลอดภัย เหตุการณ์นี้ทำให้เกิดคำพูดที่มีชื่อเสียงว่า "จูกัด (เหลียง) คนตายหลอกจ้งต๋าคนเป็น" เมื่อสุมาอี้รู้เรื่องที่ตนต้องกลในภายหลัง สุมาอี้กล่าวว่า "ข้าคาดเดาความคิดของคนเป็นได้ แต่คาดเดาความคิดของคนตายไม่ได้”
การฝังศพและการปูนยศย้อนหลัง

ศพของจูกัดเหลียงได้รับการฝังที่เขาเตงกุนสัน (ติ้งจฺวิ้นชาน) ตามคำสั่งเสียก่อนเสียชีวิต โดยพิธีศพและสุสานจัดอย่างเรียบง่าย  ไม่ใช้วัสดุที่หรูหราและมีราคาแพง จูกัดเหลียงได้รับการแต่งตั้งย้อนหลังให้มีตำแหน่ง "จงอู่โหฺว" (忠武侯; แปลว่า "เจ้าพระยา (โหฺว) ยุทธ์ผู้ภักดี") โดยเล่าเสี้ยน  ครั้งหนึ่งจูกัดเหลียงเขียนฎีกาถวายเล่าเสี้ยนทูลว่าตนจะใช้ชีวิตอย่างเรียบง่าย ไม่ใช้จ่ายฟุ่มเฟือยและไม่ครอบครองทรัพย์สินหรูหราเพื่อเป็นแบบอย่างของแผ่นดิน หลังจากการเสียชีวิตของจูกัดเหลียง ได้มีการตรวจสอบทรัพย์สินของจูกัดเหลียง ซึ่งได้รับการยืนยันว่าเป็นจริงตามที่จูกัดเหลียงเคยอ้างไว้
ราษฎรจ๊กก๊กต่างโศกเศร้าเสียใจต่อการเสียชีวิตของจูกัดเหลียง ในตอนแรกราษฎรจัดพิธีไว้ทุกข์และเซ่นสรวงบูชาจูกัดเหลียงโดยพลการ  เนื่องจากยังไม่มีการจัดสร้างศาลและจัดพิธีบูชาอย่างเป็นทางการโดยราชสำนัก ทำให้ประชาชนไม่พอใจ ด้วยเหตุนี้ในปี ค.ศ. 263 จึงมีการสร้างศาลจูกัดเหลียงในเหมียนหยาง ใกล้กับหลุมศพของจูกัดเหลียง
ครอบครัวและทายาท

จูกัดเหลียงแต่งงานกับบุตรสาวของอุยสิง่าน (หฺวาง เฉิงเยี่ยน) ซึ่งเป็นหลานสาวของเล่าเปียวและชัวฮูหยิน เพราะมารดาของนาง (ภรรยาของอุยสิง่าน) เป็นน้องสาวของชัวฮูหยิน ชื่อของนางไม่มีบันทึกในประวัติศาสตร์ แต่มักจะกล่าวถึงในชื่อ "หฺวาง เยฺว่อิง" ในวัฒนธรรมสมัยนิยม ในสามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) เรียกบุตรสาวของอุยสิง่านด้วยชื่อ "อุ๋ยซี" (หฺวางชื่อ)
จูกัดเหลียงมีบุตรชายอย่างน้อยสองคน บุตรชายคนโตชื่อจูกัดเจี๋ยม (จูเก่อ จาน) รับราชการเป็นเป็นขุนพลแห่งจ๊กก๊กและถูกสังหารในที่รบระหว่างการพิชิตจ๊กก๊กของวุยก๊ก บุตรชายคนรองชื่อจูเก่อ หฺวาย (諸葛懷) ใช้ชีวิตเยี่ยงสามัญชนในยุคราชวงศ์จิ้น เดิมจูกัดเหลียงไม่มีบุตรชายจึงรับหลานชาย (บุตรชายของจูกัดกิ๋น (จูเก๋อ จิ่น)) ชื่อจูเก่อ เฉียว (諸葛喬) เป็นบุตรบุญธรรม จูเก่อ เฉียวรับราชการกับจ๊กก๊กและเสียชีวิตขณะอายุค่อนข้างหนุ่ม ตามตำนานแล้วจูกัดเหลียงมีบุตรสาวคนหนึ่งชื่อจูเก๋อ กั่ว (諸葛果) แต่การมีตัวตนของนางถูกโต้แย้งโดยนักประวัติศาสตร์
บุตรชายของจูเก่อ เฉียวชื่อจูเก่อ พาน (諸葛攀) กลับไปยังง่อก๊กหลังการเสียชีวิตของจูกัดเก๊ก (จูเก่อ เค่อ) เพื่อเป็นทายาทสืบเชื้อสายของจูกัดกิ๋น (จูเก๋อ จิ่น) ที่นั่น จูกัดเจี๋ยมมีบุตรชายสามคน บุตรคนโตชื่อจูกัดสง (จูเก่อ ช่าง) รับราชการกับจ๊กก๊กและถูกสังหารในที่รบพร้อมกับบิดา บุตรชายคนรองชื่อจูเก่อ จิง (諸葛京) ย้ายไปอยู่อยู่เมืองฮอตั๋ง (เหอตง) ในปี ค.ศ. 264 พร้อมกับบุตรชายของจูเก่อ พานชื่อจูเก๋อ เสี่ยน (諸葛顯) และมารับราชการกับราชวงศ์จิ้นในภายหลัง บุตรชายคนเล็กชื่อจูเก่อ จื้อ (諸葛質)
จูกัดเอี๋ยน (จูเก่อ ต้าน) เป็นลูกพี่ลูกน้องคนหนึ่งของจูกัดเหลียง รับราชการกับรัฐวุยก๊ก และเป็นผู้ก่อกบฏครั้งที่สามของกบฏสามครั้งในฉิวฉุน ถูกสังหารหลังพ่ายแพ้ในการรบ
สิ่งตกทอด > สิ่งประดิษฐ์

แม้ว่าการประดิษฐ์หน้าไม้กลมักจะถือว่าเป็นผลงานการประดิษฐ์คิดค้นของจูกัดเหลียง  แต่ความจริงแล้วจูกัดเหลียงไม่ใช่ผู้ริเริ่มประดิษฐ์เป็นคนแรก ความเข้าใจผิดนี้มีที่มาจากที่มีบันทึกถึงการพัฒนาปรับปรุงหน้าไม้ให้ยิงลูกดอกได้หลายดอกว่าเป็นผลงานของจูกัดเหลียง
จูกัดเหลียงยังได้รับการกย่องว่าเป็นผู้สร้างค่ายกลทหารศิลาแปดประตู  กระบวนกองศิลาที่ว่ากันว่าสามารถก่อให้เกิดปรากฏการณ์เหนือธรรมชาติ ตั้งอยู่ใกล้เมืองเป๊กเต้ (ไป๋ตี้เฉิง)
โคมลอยซึ่งเป็นบัลลูนอากาศร้อนชนิดแรก ๆ ที่ใช้สำหรับส่งสัญญาณทางการทหาร รู้จักในชื่อ "โคมขงเบ้ง" (孔明燈 ข่งหมิงเติง) เป็นการตั้งชื่อตามชื่อรองของจูกัดเหลียง ว่ากันว่าจูกัดเหลียงคิดค้นโคมลอยขึ้นเมื่อต้องกลของสุมาอี้ที่ผิงหยาง กองกำลังของจ๊กก๊กใกล้เคียงเห็นข้อความบนกระดาษคลุมโคมลอยจึงยกมาช่วยเหลือจูกัดเหลียง บ้างก็เชื่อว่าโคมลอยมีลักษณะเหมือนผ้าโพกศีรษะของจูกัดเหลียงจึงตั้งชื่อตามลักษณะดังกล่าว
สิ่งตกทอด > งานวรรณกรรม

ผลงานหนังสือบางเล่มที่มักถือกันว่าเป็นผลงานของจูกัดเหลียง ยกตัวอย่างเช่น สามสิบหกกลยุทธ์ และ ตำราพิชัยสงครามขงเบ้ง เป็นผลงานเด่นสองชิ้นที่มักถือกันว่าเป็นผลงานของจูกัดเหลียง  ฎีกาของจูกัดเหลียงที่มีชื่อเรียกว่า ฎีกาออกศึก (ชูชื่อเปี่ยว)  ซึ่งเขียนขึ้นก่อนการยกทัพบุกเหนือ สะท้อนสะท้อนให้เห็นความจงรักภักดีที่แน่วแน่ของจูกัดเหลียงต่อรัฐจ๊กก๊ก ผู้อ่านบางคนอ่านฎีกาของจูกัดเหลียงถึงกับหลั่งน้ำตา นอกจากนี้จูกัดเหลียงยังได้เขียน โอวาทสอนบุตร (諸葛亮誡子書) ซึ่งสะท้อนถึงความอ่อนน้อมถ่อมตนและความประหยัดมัธยัสถ์ในการใช้ชีวิตอย่างมีความหมาย
ชื่อของจูกัดเหลียงยังปรากฏในผลงานวรรณกรรมของจีนหลายชิ้น บทกวีผลงานของตู้ ฝู่ กวีสมัยราชวงศ์ถัง เขียนเพื่อรำลึกถึงจูกัดเหลียงมีความว่า:
| --- | --- |
蜀相 （武侯祠） 丞相祠堂何處尋？  錦官城外柏森森。  映階碧草自春色，  隔葉黃鸝空好音。  三顧頻煩天下計，  兩朝開濟老臣心。  出師未捷身先死，  長使英雄淚滿襟。: อัครมหาเสนาบดีแห่งจ๊กก๊ก (ศาลอู่โหฺว) จะหาศาลท่านอัครมหาเสนาบดีได้ที่แห่งใด  ในป่าลึกนอกนครแห่งไหม  สะท้อนทิวทัศน์อันงดงามแห่งฤดูใบไม้ผลิ  ท่ามกลางใบไม้นกขมิ้นขับขาน  การมาเยือนสามครานำเข้าพัวพันการใหญ่ของแผ่นดิน  รับใช้สองจักรรพรรดิด้วยหนึ่งหัวใจ  แต่กลับไม่อาจสำเร็จภารกิจก่อนตาย  ทำให้เหล่าผู้กล้าหลั่งน้ำตาอย่างไม่เคยเป็นมาก่อน 
อีกหนึ่งบทกวีของตู้ ฝู่ที่เขียนเพื่อยกย่องจูกัดเหลียงที่ศาลไป๋ตี้เฉิง
| --- | --- |
蜀相 （武侯祠） 武侯廟    諸葛大名垂宇宙，  宗臣遺像肅清高。  三分割據紆籌策，  萬古雲霄一羽毛。  伯仲之間見伊呂，  指揮若定失蕭曹。  運移漢祚終難復，  志決身殲軍務勞。: ศาลอู่โหฺว ชื่อเสียงของจูกัดสูงล้ำจักรวาล   รูปปั้นอันทรงเกียรติยังคงอยู่  แบ่งแผ่นดินเป็นสามด้วยปัญญา  สูงล้ำในบรรพกาลด้วยขนนก  พลังอำนาจเทียบชั้นอี (อี อิ่น) และลฺหวี่ (เจียง จื่อหยา)  สติปัญญาเทียบชั้นเซียว (เซียว เหอ) และเฉา (เฉา เชิน)  ชะตาเปลี่ยนและราชวงศ์ฮั่นฟื้นคืนอย่างยากเย็น  ยังคงทุ่มเทใจรบมินำพาการท้าทาย
บทกวีสี่วรรคของตู้ ฝู่ชื่อ "ปาเจิ้นถู" (八陈图) เกี่ยวกับค่ายกลทหารศิลาแปดประตูของจูกัดเหลียงได้รวบรวมอยู่ใน รวมสามร้อยบทกวียุคถัง.
สิ่งตกทอด > คำกล่าวที่มีชื่อเสียง

วลีว่า "ฮั่นกับโจรกบฏไม่อาจยืนด้วยกัน" (จีนตัวย่อ: 汉贼不两立; จีนตัวเต็ม: 漢賊不兩立; พินอิน: Hàn zéi bù liǎng lì) มาจากฎีกาออกศึก (ชูชื่อเปี่ยว) ของจูกัดเหลียงฉบับหลัง มักใช้กล่าวถึงสถานการณ์ที่ไม่สามารถยืนหยัดคู่กับความชั่วร้ายได้ วลีนี้เป็นคำพูดโปรดของจอมพลเจียง ไคเชกเพื่อแสดงให้เห็นถึงอุดมการณ์ต่อต้านคอมมิวนิสต์ของตน
ในนิยายสามก๊ก

สติปัญญาของจูกัดเหลียงได้รับการเชิดชูให้โดดเด่นในนิยายอิงประวัติศาสตร์เรื่องสามก๊กที่ประพันธ์โดยล่อกวนตงในยุคราชวงศ์หมิง นิยายสามก๊กระบุว่าจูกัดเหลียงมีความสามารถสร้างผลงานน่าอัศจรรย์เช่นการเรียกลมเพื่อใช้ประโยชน์ในการศึกหรือการประดิษฐ์กระบวนศิลาวิเศษ
มีความสับสนเป็นอย่างมากว่าเรื่องราวที่เกี่ยวข้องกับจูกัดเหลียงในนิยายสามก๊กเป็นเรื่องที่เกิดขึ้นจริงในประวัติศาสตร์หรือเรื่องที่เสริมแต่งในนิยาย อย่างเช่นกลยุทธ์เมืองว่างที่อิงมาจากบันทึกประวัติศาสตร์ แม้ว่าตามข้อเท็จจริงประวัติศาสตร์แล้วจะไม่ใช่ผลงานของจูกัดเหลียง
ดูเนื้อเรื่องในนิยายสามก๊กที่เกี่ยวข้องกับจูกัดเหลียงตามรายการต่อไปนี้:
เยือนกระท่อมหญ้าสามครั้ง
ยุทธการที่พกบ๋อง
ภารกิตการทูตกับกังตั๋งของจูกัดเหลียง
ใช้เรือฟางยืมเกาทัณฑ์
จูกัดเหลียงเรียกลมตะวันออก
ยุทธการที่ด่านแฮบังก๋วน
ยุทธการที่อิเหลง
จับและปล่อยเบ้งเฮ็กเจ็ดครั้ง
กลยุทธ์เมืองว่าง
ความเคารพนับถือ

มีศาลเจ้าหลายแห่งที่สร้างขึ้นเพื่อรำลึกถึงจูกัดเหลียง หนึ่งในสถานที่ที่มีชื่อเสียงที่สุดได้แก่ศาลอู่โหฺวที่เฉิงตูและศาลอู่โหฺวที่ไป๋ตี้เฉิง
ศาลอู่โหฺวที่เฉิงตู มณฑลเสฉวน
ศาลอู่โหฺวที่ไป๋ตี้เฉิง อำเภอเฟิ่งเจี๋ย นครฉงชิ่ง
ศาลอู่โหฺวที่บ้านเกิดของจูกัดเหลียงที่หนานหยาง มณฑลเหอหนาน
ศาลอู่โหฺวที่เฉิงตู มณฑลเสฉวน
ศาลอู่โหฺวที่ทุ่งราบอู่จ้าง สร้างอุทิศให้จูกัดเหลียง
ในปี ค.ศ. 760 เมื่อจักรพรรดิถังซู่จงแห่งราชวงศ์ถังโปรดให้สร้างศาลเจ้าเพื่อเป็นเกียรติแก่เจียง จื่อหยา พระองค์โปรดให้สร้างประติมากรรมของจูกัดเหลียงพร้อมขุนพล/นักยุทธศาสตร์การทหารในประวัติศาสตร์ที่มีชื่อเสียงอีกเก้าคน ได้แก่  ไป๋ ฉี่, หัน ซิ่น, หลี่ จิ้ง, หลี่ ฉือจี้, จาง เหลียง, เถียน หรังจฺวี, ซุนจื่อ, อู๋ ฉี่ และ เยฺว่ อี้ วางในศาลขนาบรูปเคารพของเจียงจื่อ หยา
ในวัฒนธรรมประชานิยม > ภาพยนตร์และละครโทรทัศน์

นักแสดงที่มีชื่อเสียงที่รับบทเป็นจูกัดเหลียงภาพยนตร์และละครโทรทัศน์ ได้แก่
เจิ้ง เซ่าชิว รับบทจูกัดเหลียงในละครโทรทัศน์ฮ่องกง ขงเบ้ง (ค.ศ. 1985)
หลี ฝ่าเฉิง รับบทจูกัดเหลียงในละครโทรทัศน์จีน จูเก่อ เลี่ยง (ค.ศ. 1985)
ถัง กั๋วเฉียง รับบทจูกัดเหลียงในละครโทรทัศน์จีน สามก๊ก (ค.ศ. 1994)
ผู่ ฉุนซิน รับบทจูกัดเหลียงในภาพยนตร์ฮ่องกง สามก๊ก ขุนศึกเลือดมังกร (ค.ศ. 2008)
ทาเกชิ คาเนชิโร รับบทจูกัดเหลียงในภาพยนตร์จีน สามก๊ก โจโฉแตกทัพเรือ (ค.ศ. 2008-2009)
ลู่ อี้ รับบทจูกัดเหลียงในละครโทรทัศน์จีน สามก๊ก (ค.ศ. 2010)
หลิน เฟิง รับบทจูกัดเหลียงในละครโทรทัศน์ฮ่องกง เจาะเวลาหาสามก๊ก (ค.ศ. 2012)
หวัง หลัวหยง รับบทจูกัดเหลียงในละครโทรทัศน์จีน สุมาอี้ นักปราชญ์ยอดขุนพล (ค.ศ. 2017)
ในวัฒนธรรมประชานิยม > การ์ตูน

ในการ์ตูนญี่ปุ่นเรื่อง 'อินาสึมะ อีเลฟเวน Go chrono stone' ขงเบ้งได้ปรากฏตัวในช่วงที่พวกเทนมะ(พระเอกของเรื่อง)ได้ทำการย้อนเวลาออกตามหา 11 ผู้สุดยอดในประวัติศาสตร์ เพื่อนำพลังของท่านเหล่านั้นมาใช้ในการกอบกู้ฟุตบอลคืนจากองค์กรร้ายที่ต้องการพรากฟุตบอลไปจากทุกคน โดยเมื่อพวกเท็นมะเดินทางมาถึงในยุคสามก๊กก็ได้พบกับขงเบ้ง(ซึ่งในการ์ตูนเรื่องนี้ ขงเบ้งได้รับการอธิบายว่าเป็นผู้หญิงที่มีปัญญาเฉลียวฉลาด ไม่ได้เป็นผู้ชายอย่างในสามก๊กต้นฉบับ)และผู้ที่ได้รับพลังของขงเบ้งนั้นคือ 'อาเมมิยะ ไทโย'เพื่อนร่วมทีมของเทนมะ
ในปี ค.ศ. 2022 การ์ตูนญี่ปุ่นเรื่อง 'ขงเบ้ง เจาะเวลามาปั้นดาว' เป็นซีรีส์มังงะญี่ปุ่น เขียนเรื่องโดยยูโตะ โยตสึบะ วาดภาพโดยเรียว โองาวะ ซีรีส์เผยแพร่ทางเว็บไซต์คอมิกเดส์ของสำนักพิมพ์โคดันชะตั้งแต่เดือนธันวาคม พ.ศ. 2562 ถึงพฤศจิกายน พ.ศ. 2564 และต่อมาย้ายไปตีพิมพ์ต่อในนิตยสารยังแมกกาซีนรายสัปดาห์ ได้รับการรวบรวมตีพิมพ์เป็นหนังสือมังงะรวมเล่ม (ทังโกบง) ถึงเล่มที่ 9 มังงะมีลิขสิทธิ์ในประเทศไทยโดยสำนักพิมพ์เซนชู ได้รับการดัดแปลงเป็นซีรีส์อนิเมะโทรทัศน์โดยสตูดิโอพีเอเวิกส์ เริ่มออกอากาศในเดือนเมษายน พ.ศ. 2565 ในเนื้อเรื่องจะกล่าวถึงจูกัดเหลียง ชื่อรองขงเบ้ง นักยุทธศาสตร์การทหารที่มีชื่อเสียงในยุคสามก๊ก ล้มป่วยเสียชีวิตระหว่างยุทธการที่ทุ่งราบอู่จ้างในปี ค.ศ. 234 ก่อนตายขงเบ้งปรารถนาชีวิตในชาติหน้าที่สงบสุขปราศจากการนองเลือด ต่อมาขงเบ้งได้กลับชาติมาเกิดใหม่ในประเทศญี่ปุ่นยุคปัจจุบันด้วยร่างในวัยหนุ่ม ปรากฏตัวกลางงานปาร์ตี้แฟนซีในวันฮาโลวีนในเขตชิบูยะ ประเทศญี่ปุ่น เหล่านักท่องราตรี (ภาษาญี่ปุ่นเรียกว่า "พาริปิ" ย่อมาจากคำภาษาอังกฤษ 'party people') ในชิบูยะได้พาขงเบ้งมายังไนต์คลับแห่งหนึ่ง ที่ซึ่งขงเบ้งได้พบกับซึกิมิ เอย์โกะ นักร้องผู้มีความทะเยอทะยานอยากเป็นนักร้องที่มีชื่อเสียงโด่งดัง แต่ความฝันกลับช่างเลือนราง ขงเบ้งจึงอาสาที่จะเป็นผู้จัดการส่วนตัวของเธอเพื่อนำพาเธอไปสู่เป้าหมายอังสูงสุดเองด้วยมันสมองอันชาญฉลาดของตนและกลยุทธ์พิชัยสงครามในสามก๊กที่สามารถนำมาใช้ในสถาการณ์ปัจจุบันได้เป็นอย่างดี
ดูเพิ่ม

สถานีย่อยประเทศจีน
สถานีย่อยประวัติศาสตร์
รายชื่อบุคคลในยุคสามก๊ก
โงลังกั๋ง
หมู่บ้านจูกัด
บรรณานุกรม

de Crespigny, Rafe (2007). "Zhuge Liang". A Biographical Dictionary of the Later Han to the Three Kingdoms (AD 23 – 220). Leiden: Brill. pp. 1172–73. ISBN 978-90-04-15605-0.
Knechtges, David R. (2014). "Zhuge Liang 諸葛亮".  ใน Knechtges, David R.; Taiping, Chang (บ.ก.). Ancient and Early Medieval Chinese Literature: A Reference Guide, Part Four. Leiden: Brill. pp. 2329–35. ISBN 978-90-04-27217-0.
Luo, Guanzhong (1976) [c. 1330]. Romance of the Three Kingdoms. แปลโดย Roberts, Moss. New York: Pantheon Books. ISBN 978-0-394-40722-7. OCLC 2331218.
Off, Greg (2005). Dynasty Warriors 5: Prima Official Game Guide. Roseville, Ontario: Prima Games. ISBN 978-0-7615-5141-6. OCLC 62162042.
Needham, Joseph (1994), Science and Civilization in China Volume 5 Part 6, Cambridge University Press
Zhu, Dawei; Liang, Mancang (2007).  诸葛亮大传 [Story of Zhuge Liang] (ภาษาจีนตัวย่อ). Beijing: Zhonghua Publishing. ISBN 978-7-101-05638-9. OCLC 173263137.
ความจำโดยปริยาย

ประเภทและกิจหน้าที่ของความจำในวิทยาศาสตร์สาขาต่าง ๆ
ความจำโดยปริยาย  (อังกฤษ: Implicit memory) เป็นความจำประเภทหนึ่งที่ประสบการณ์ในอดีตช่วยเพิ่มประสิทธิภาพการทำงานอย่างใดอย่างหนึ่งโดยที่ไม่ต้องมีการระลึกรู้ใต้อำนาจจิตใจถึงประสบการณ์ในอดีตนั้น 
หลักฐานว่ามีความจำโดยปริยายเห็นได้ในปรากฏการณ์  priming (การเตรียมการรับรู้)
ซึ่งเป็นการวัดผู้รับการทดลองว่ามีทักษะในงานหนึ่ง ๆ ดีขึ้นเท่าไรเพราะการเตรียมตัวที่ให้กับผู้ทดลองโดยที่ไม่รู้ตัว
ความจำโดยปริยายสามารถนำไปสู่ปรากฏการณ์ความจริงเทียม (illusion-of-truth effect)
ซึ่งแสดงว่า  เรามักจะคิดว่าคำอ้างอิงหนึ่ง ๆ ว่าเป็นจริงถ้าเคยได้ยินมาก่อน
ไม่ว่าคำนั้นจะตรงกับความจริงแค่ไหน 
ในชีวิตประจำวัน  เราพึ่งความจำโดยปริยายทุก ๆ วันในรูปแบบของความจำเชิงกระบวนวิธี (procedural memory)
ซึ่งเป็นรูปแบบของความจำที่ทำให้เราสามารถจำได้ว่า  จะผูกเชือกรองเท้าอย่างไร  หรือจะขี่จักรยานอย่างไร  โดยไม่ต้องคิดถึงวิธีการทำกิจเหล่านั้น
งานวิจัยเกี่ยวกับความจำโดยปริยายแสดงว่า  ความจำนี้เกิดขึ้นผ่านกระบวนการทางจิตใจที่ต่างไปจากความจำชัดแจ้ง (explicit memory)
หลักฐานและงานวิจัยปัจจุบัน

งานศึกษาในระดับสูงเกี่ยวกับความจำโดยปริยายพึ่งเกิดขึ้นภายใน 2-3 ทศวรรษที่ผ่านมา
งานวิจัยเป็นจำนวนมากได้พุ่งความสนใจไปที่ปรากฏการณ์/ผลของความจำโดยปริยายที่เรียกว่า priming (การเตรียมการรับรู้)  
งานวิจัยหลายงานยืนยันถึงความมีอยู่ของระบบความจำต่างหากซึ่งก็คือความจำโดยปริยาย
ในการทดลองหนึ่ง  ผู้ร่วมการทดลองฟังเพลงหลายเพลงแล้วตัดสินใจว่าคุ้นเคยกับเพลง ๆ หนึ่งหรือไม่
ผู้ร่วมการทดลองครึ่งหนึ่งฟังเพลงพื้นบ้านอเมริกัน
และอีกครึ่งหนึ่งฟังเพลงที่แต่งโดยใช้ทำนองของเพลงที่กลุ่มแรกได้ยินแต่ใช้เนื้อร้องที่แต่งใหม่
ผลแสดงว่า  ผู้ร่วมการทดลองกลุ่มแรกมีโอกาสสูงกว่าที่จะรู้สึกว่าเพลงเหล่านั้นเป็นเพลงที่คุ้นเคย
ทั้ง ๆ ที่ในกลุ่มทั้งสอง  ทำนองเพลงต่างเหมือนกัน  
งานวิจัยนี้แสดงว่า  เราทำการเชื่อมต่อกันระหว่างความจำต่าง ๆ โดยปริยาย (คือไม่ใช่เป็นสิ่งที่ทำใต้อำนาจจิตใจ)
และงานวิจัยเป็นจำนวนมากพุ่งความสนใจไปที่  ความจำเชิงสัมพันธ์ (associative memory) ซึ่งเป็นความจำที่เชื่อมสิ่งสองสิ่งเข้าด้วยกัน
ส่วนงานวิจัยนี้แสดงว่า  เราทำความเชื่อมโยง  (โดยปริยาย)  ที่มีกำลังระหว่างทำนองเพลงกับเนื้อร้องที่ไม่สามารถแยกออกจากกันได้ในภายหลัง
หลักฐานและงานวิจัยปัจจุบัน > งานวิจัยปัจจุบัน

นักจิตวิทยาชาวอเมริกันแดเนียล สแค็กเตอร์  ได้กล่าวไว้ว่า
ปัญหาว่าความจำโดยปริยายและความจำชัดแจ้งอาศัยระบบ (ประสาท) ที่เป็นรากฐานเดียวกันหรืออาศัยหลายระบบยังไม่มีคำตอบ
สิ่งที่ค้นพบในงานวิจัยต่าง ๆ เป็นปรากฏการณ์จำนวนมากมายจนกระทั่งว่ายังไม่มีทฤษฎีใดเดี่ยว ๆ ที่สามารถอธิบายสังเกตการณ์เหล่านั้นได้ทั้งหมด  
แต่ต้องมีทฤษฎี 2 ทฤษฎีที่ใช้อธิบายข้อมูลในส่วนต่าง ๆ กัน
มีแนวทางสองแนวในการศึกษาความจำโดยปริยาย
แนวทางแรกคือการกำหนดลักษณะของความจำชัดแจ้ง (คืออะไรที่ไม่ใช่หน้าที่ของความจำชัดแจ้งก็ต้องเป็นหน้าที่ของความจำโดยปริยาย)
ถ้าคนที่มีความจำปกติสามารถผ่านการทดสอบเช่น  จำรายการศัพท์ได้
คนนั้นกำลังระลึกถึงความจำนั้นใต้อำนาจจิตใจ
แนวทางที่สองไม่ได้ขึ้นอยู่กับการตอบสนองทั้งที่อยู่ใต้อำนาจจิตใจและที่อยู่นอกอำนาจจิตใจ
แต่ขึ้นอยู่กับตัวแปรอิสระหลายอย่างซึ่งมีผลต่อการตอบสนองของความจำโดยปริยายและความจำชัดแจ้ง
ช่วงพัฒนาการ

มีหลักฐานโดยการทดลองที่บอกเป็นนัยว่า  ทารกมีแต่ความจำโดยปริยายเพราะยังไม่สามารถที่จะดึงความรู้จากความทรงจำ (ชัดแจ้ง) ที่มีอยู่
โดยปกติแล้วเมื่อเจริญวัยขึ้น  ก็จะสามารถระลึกถึงความจำได้อย่างจงใจ  คือระลึกถึงความจำชัดแจ้งได้
แต่ว่า  ก็มีข้อยกเว้นในคนไข้ภาวะเสียความจำ  (amnesia)  คือ  แม้ว่าคนไข้จะยังสามารถเกิดความจำโดยปริยายอาศัยกระบวนการ priming ในระดับหนึ่ง
และเนื่องจากว่า  ความจำเชิงกระบวนวิธี (procedural memory) เป็นการตอบสนองโดยอัตโนมัติต่อสิ่งเร้าบางอย่าง  เป็นความจำประเภทหนึ่งของความจำปริยาย
คนไข้ภาวะเสียความความจำจึงไม่ปรากฏอาการผิดปรกติเมื่อมีพฤติกรรมโดยนิสัย  (habit) ที่เกิดขึ้นอาศัยความจำเชิงกระบวนวิธี
ทฤษฎีสองกระบวนการ

กระบวนการเริ่มการทำงาน (activation processing) เป็นส่วนแรกของทฤษฎีสองกระบวนการ  (dual processing theory)  ของ ศ. แมนด์เลอร์  ผู้เป็นนักจิตวิทยาชาวอเมริกันชั้นแนวหน้ากลางคริสต์ศตวรรษที่ 20
ศ. แมนด์เลอร์แสดงว่า  มีกระบวนการสองอย่างที่ทำงานกับแบบจำลอง (mental representation) ในสมอง
กระบวนการแรกคือ  การเริ่มทำ  (activation)  ซึ่งเพิ่มการทำงานที่ทำให้ความจำหนึ่ง ๆ เด่นขึ้น
เป็นการเพิ่มความคุ้นเคยให้กับความจำนั้น  ซึ่งสามารถใช้อธิบายปรากฏการณ์	 priming
ส่วนกระบวนการที่สองก็คือ  การทำเพิ่ม (elaboration) ซึ่งเป็นการเข้ารหัสความจำชัดแจ้งที่มีส่วนในกระบวนการเริ่มทำ
เป็นกระบวนการที่เกี่ยวกับการสร้างความสัมพันธ์ใหม่ ๆ ระหว่างความจำต่าง ๆ ที่มีอยู่
ระบบความจำต่าง ๆ

ทฤษฎีระบบความจำหลายระบบแสดงว่า  ความจำโดยปริยาย (implicit memory) และความจำชัดแจ้ง  (explicit memory) ต่างกันเพราะมีโครงสร้างที่เป็นมูลฐานต่างกัน
คือบอกว่า  ความจำชัดแจ้งเป็นส่วนของระบบความจำเชิงประกาศ  (declarative memory) ซึ่งมีหน้าที่เกี่ยวกับการสร้างตัวแทน (ทางประสาท) ของข้อมูล
โดยเปรียบเทียบกัน  ความจำโดยปริยายเป็นส่วนของระบบความจำเชิงกระบวนวิธี  (procedural memory)  ที่ความจำเป็นเพียงแค่การปรับปรุงกระบวนการหรือวิธีการปฏิบัติที่มีอยู่แล้ว
ปรากฏการณ์ความจริงลวง

ทฤษฎีเกี่ยวกับ  "ปรากฏการณ์ความจริงลวง" (illusion-of-truth effect) แสดงว่า  เรามีโอกาสที่จะเชื่อข้อความที่คุ้นเคยมากกว่าข้อความที่ไม่คุ้นเคย
ในการทดลองในปี ค.ศ. 1977 มีการให้ผู้ร่วมการทดลองอ่านข้อความ 60 ข้อความที่อาจเป็นไปได้ทุก ๆ 2 อาทิตย์แล้วให้ตัดสินใจว่า  เป็นจริงหรือเท็จ
ข้อความที่ให้อ่านบางส่วน  (เป็นจริงบ้าง  เท็จบ้าง) ปรากฏเกินกว่า 1 ครั้งในช่วงการทดลองต่าง ๆ
ผลการทดลองแสดงว่า  ผู้ร่วมการทดลองมีโอกาสมากกว่าที่จะตัดสินใจว่าข้อความเป็นจริง  ถ้าเป็นข้อความที่เคยได้ยินมาแล้ว
แม้ว่าจะจำไม่ได้ว่าเคยได้ยินมาแล้ว  ไม่ว่าข้อความนั้นจะเป็นจริงหรือเท็จ
เนื่องจากว่าปรากฏการณ์นี้เกิดขึ้นแม้ไม่รู้ตัว  จึงเป็นผลของความจำโดยปริยาย
ผู้ร่วมการทดลองบางพวกตัดสินข้อความที่เคยได้ยินแล้วว่าเป็นจริง  แม้ว่าจะได้รับแจ้งมาก่อนแล้วว่าเป็นข้อความเท็จ 
ปรากฏการณ์นี้แสดงภัยที่อาจจะมีเพราะความจำโดยปริยาย
เพราะว่า  สามารถที่จะนำไปสู่การตัดสินใจที่ไม่รู้ตัวเกี่ยวกับความถูกต้องของข้อความ
ความจำเชิงกระบวนวิธี

บทความหลัก: ความจำเชิงกระบวนวิธี
ความจำโดยปริยายที่เราใช้ทุกวันอย่างนี้เรียกว่า  ความจำเชิงกระบวนวิธี หรือ ความจำเชิงดำเนินการ หรือ ความจำเชิงกระบวนการ  (procedural memory) 
ซึ่งทำให้เราสามารถทำกิจต่าง ๆ  (เช่นเขียนหนังสือหรือขี่จักรยาน) แม้ว่าเราจะไม่ใส่ใจ หรือไม่ได้คิดถึงการกระทำนั้น
ในงานทดลองหนึ่ง  มีผู้รับการทดลองสองกลุ่ม  กลุ่มหนึ่งเป็นคนไข้ภาวะเสียความจำ (amnesia) ที่มีความจำระยะยาวเสียหายเป็นอย่างยิ่ง  
และอีกกลุ่มหนึ่งเป็นคนปกติ
มีการให้ผู้รับการทดลองเล่นเกมหอคอยแห่งฮานอย  (เป็นเกมซับซ้อนที่ต้องผ่านขั้นตอน 31 ขั้นจึงจะผ่านได้) หลายครั้งหลายคราว
ผู้รับการทดลองกลุ่มแรกปรากฏการพัฒนาขึ้นในเกมต่อ ๆ มา  เท่ากับผู้ร่วมการทดลองในกลุ่มที่สอง
แม้ว่า  ผู้ร่วมการทดลองกลุ่มแรกบางคนจะยืนยันว่า  จำไม่ได้ว่าเคยเห็นเกมนี้มาก่อน
ผลงานวิจัยนี้บอกเป็นนัยอย่างมีกำลังว่า  ความจำเชิงกระบวนวิธีเป็นอิสระอย่างสิ้นเชิงจากความจำเชิงประกาศ  (declarative memory)
ในอีกการทดลองหนึ่ง  คนสองกลุ่มได้รับเครื่องดื่มอัดลม
กลุ่มแรกภายหลังมีการทำให้เกิดความคลื่นไส้
และดังนั้นจึงเริ่มไม่ชอบใจรส  (taste aversion)  ของเครื่องดื่มอัดลม
แม้ว่าจะได้รับแจ้งว่า  เครื่องดื่มนั้นไม่ได้ทำให้คลื่นไส้
ผลงานวิจัยนี้แสดงว่า  มีความจำเชิงกระบวนวิธี  ที่เป็นความจำโดยปริยาย
ที่สัมพันธ์ความคลื่นไส้กับรสเครื่องดื่มที่ไม่ได้อยู่ใต้อำนาจจิตใจ
ยังเป็นที่ถกเถียงกันอยู่ว่า  ทัศนคติโดยปริยาย  (คือทัศนคติที่เรามีโดยไม่รู้ตัว) ควรจะจัดอยู่ใต้ความจำโดยปริยาย (คือ  โดยบางส่วนแล้ว  ทัศนคติโดยปริยายมีความเหมือนกับความจำเชิงกระบวนวิธีเพราะว่าอาศัยความรู้โดยปริยาย  ที่ไม่สำนึกตัว  ที่ได้เรียนรู้มาก่อนแล้วในอดีต)
หรือว่า  นี้เป็นเพียงปรากฏการณ์ที่อธิบายได้โดยวิธีอื่น
หลักฐานว่าความจำชัดแจ้งและความจำปริยายเป็นระบบต่างกัน

มีหลักฐานที่ชัดเจนที่แสดงว่า  ความจำโดยปริยายโดยมากต่างจากความจำชัดแจ้ง และทำงานภายใต้กระบวนการที่ต่างกันในสมอง
งานวิจัยเร็ว ๆ นี้ได้พุ่งความสนใจไปในการศึกษาความแตกต่าง 
โดยเฉพาะในการศึกษาคนไข้ภาวะเสียความจำและผลของปรากฏการณ์ priming
หลักฐานว่าความจำชัดแจ้งและความจำปริยายเป็นระบบต่างกัน > ความจำโดยปริยายในคนไข้ภาวะเสียความจำ

หลักฐานที่ชัดเจนที่สุดเกี่ยวกับความต่างกันของความจำโดยปริยายและความจำชัดแจ้งอยู่ในงานวิจัยที่ศึกษาคนไข้ภาวะเสียความจำ  (amnesia)
ดังที่ได้กล่าวไว้แล้วในเรื่องความจำเชิงกระบวนวิธี คนไข้ภาวะเสียความจำไม่มีความบกพร่องในการเรียนรู้งานและกระบวนวิธีที่ไม่ใช้ความจำชัดแจ้ง
ในงานวิจัยหนึ่ง  คนไข้เกิดความเสียหายอย่างรุนแรงเกี่ยวกับความจำศัพท์แบบระยะยาว
แต่ไม่มีความเสียหายในการเรียนรู้การงานใหม่ที่เรียกว่า  pursuit rotor (ดูรูป)
คนไข้แสดงการพัฒนาขึ้นเมื่อทำงานซ้ำ ๆ แม้ว่าในแต่ละครั้งจะยืนยันว่าไม่เคยเห็นเกมนี้มาก่อน 
ผลงานวิจัยนี้แสดงว่า  กลไกของความจำเชิงประกาศระยะยาวไม่เหมือนกับความจำโดยปริยาย
นอกจากนั้นแล้ว  งานวิจัยหลายงานที่ใช้เทคนิค priming ในคนไข้ภาวะเสียความจำยังแสดงว่า  ความจำโดยปริยายไม่เกิดความเสียหายแม้ว่าจะมีความเสียหายต่อความจำชัดแจ้งอย่างรุนแรง
ยกตัวอย่างเช่น  คนไข้และกลุ่มควบคุมแสดงการทำได้ดีขึ้นในระดับเท่า ๆ กันในเรื่องการเติมคำให้เต็มที่เป็นผลจากปรากฏการณ์ priming แม้ว่าจะจำไม่ได้ว่าได้ทำบททดสอบนั้นมาก่อนแล้ว 
การที่ปรากฏการณ์ priming เกิดขึ้นโดยไม่มีส่วนเกี่ยวข้องจากความจำชัดแจ้งแสดงว่า
ระบบความจำทั้งสองมีหน้าที่ต่าง ๆ กันในสมอง