stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
ทางรถไฟอี๋วั่น

ทางรถไฟอี๋วั่น (เส้นสีแดงหนา) ในแผนที่ก่อสร้างทางรถไฟความเร็วสูงในจีน
ทางรถไฟอี้ชาง-วั่นโจว หรือ ทางรถไฟอี๋วั่น (จีนตัวย่อ: 宜万铁路; จีนตัวเต็ม: 宜萬鐵路; พินอิน: Yí-Wàn Tiělù) เป็นทางรถไฟสำหรับรถไฟความเร็วสูงเชื่อมระหว่างเมืองอี้ชางและฉงชิ่ง ในอนาคต ทางรถไฟดังกล่าวจะเป็นส่วนหนึ่งของเส้นทางเฉพาะขนส่งผู้โดยสารฮู่ฮั่นหยง ซึ่งเป็นทางเชื่อมจากเซี่ยงไฮ้ไปยังอู่ฮั่นไปยังเฉิงตู เชื่อมกับทางรถไฟฮั่นอี้ (อู่ฮั่น-อี้ชาง) ที่สถานีรถไฟอี้ชางตะวันออก และเชื่อมกับทางรถไฟอีกเส้นหนึ่งทางตะวันตกที่วั่นโจว
ทางรถไฟดังกล่าวมีความยาว 377 กิโลเมตร ตัดผ่านภูมิประเทศสลับซับซ้อนทางตะวันตกเฉียงใต้ของมณฑลหูเป่ย (เมืองอี้ชางและเขตปกครองตนเองเอินชีถู่เจียและเหมียว) และส่วนตะวันออกของมหานครฉงชิ่ง (เขตหวั่นโจว) ภูมิภาคดังกล่าวมีภูเขาอยู่มากและบางครั้งได้รับชื่อว่า "ขอบด้านตะวันออก" ของที่ราบสูงยูนนาน-กุยโจว ก่อนหน้านี้ พื้นที่ดังกล่าวไม่มีทางรถไฟ และพบถนนลาดยางคุณภาพดีน้อย (นอกเหนือจากทางหลวงแห่งชาติจีน 318 ซึ่งทางรถไฟอี๋วั่นสร้างขึ้นขนานกับถนนเส้นดังกล่าวเป็นส่วนใหญ่) ทางด่วนพิเศษใหม่กำลังถูกสร้างขึ้นในเส้นทางเดียวกันนี้
ที่สถานีรถไฟลีชวน ทางรถไฟสายอูรี (ซึ่งกำลังอยู่ในระหว่างการก่อสร้างใน พ.ศ. 2553) จะเชื่อมกับทางรถไฟอี๋วั่น ซึ่งเป็นการเชื่อมทางให้รถไฟสามารถเดินทางไปยังฉงชิ่งได้โดยตรง
จากความยาวทั้งหมดของทางรถไฟ 324 กิโลเมตรอยู่ในมณฑลหูเป่ย และอีก 53 กิโลเมตรอยู่ในมหานครฉงชิ่ง เนื่องจากสภาพภูมิประเทศที่เต็มไปด้วยอุปสรรค ทำให้โครงการก่อสร้างต้องสร้างสะพานและอุโมงค์ขึ้นมาเป็นจำนวนมาก โดยมีสะพานถูกสร้างขึ้น 253 แห่ง และอุโมงค์ 159 แห่ง (รวมไปถึงสะพานข้ามแม่น้ำแยงซีสองแห่ง: ใกล้กับอี้ชางที่หนึ่งและใกล้กับวั่นโจวอีกที่หนึ่ง) ทางรถไฟกว่า 288 กิโลเมตรเป็นเส้นทางที่อยู่บนสะพานหรือลอดอุโมงค์ นับว่าเส้นทางรถไฟดังกล่าวเป็นเส้นทางรถไฟในประเทศจีนที่ยากที่สุด และแพงที่สุดเมื่อคิดเป็นราคาต่อกิโลเมตรตราบจนถึงปัจจุบัน โดยมีราคาก่อสร้างกว่า 9.01 ล้านดอลลาร์สหรัฐต่อกิโลเมตร (22,570 ล้านหยวน นับเป็นราคาต่อกิโลเมตรที่สูงกว่าทางรถไฟเซี่ยงไฮ้-ทิเบต (4.35 ล้านดอลลาร์สหรัฐต่อกิโลเมตร) ถึงสองเท่า
ประวัติการก่อสร้าง

ทางรถไฟสายดังกล่าวได้รับการเตรียมการมาตั้งแต่สมัยซุน ยัตเซ็น ใน พ.ศ. 2446 แต่การก่อสร้างยังไม่เริ่มขึ้นจนกระทั่งอีกหนึ่งร้อยปีให้หลัง เนื่องจากความยากลำบากของโครงการก่อสร้างดังกล่าว ตามข้อมูลของวิศวกรใหญ่ จาง เหมย เส้นทางรถไฟดังกล่าวเป็นทางรถไฟที่ยากที่สุดเท่าที่เคยสร้างมาในประเทศจีน
เมื่อกลางปี พ.ศ. 2552 เขื่อน สะพานและอุโมงค์ตามทางรถไฟอี๋วั่นเกือบเสร็จสมบูรณ์แล้วทั้งหมด และได้วางรางรถไฟเสร็จเรียบร้อยแล้วราวครึ่งหนึ่ง เมื่อวันที่ 18 สิงหาคม พ.ศ. 2553 การก่อสร้างทางรถไฟเสร็จสิ้น สื่อท้องถิ่นได้รายงานว่าทางรถไฟดังกล่าวจะสามารถใช้การได้ในเดือนพฤศจิกายน พ.ศ. 2553
ขั้นตอนการทดลองใช้เริ่มขึ้นตั้งแต่วันที่ 19 พฤศจิกายน พ.ศ. 2553 และการเปิดให้บริการปกติเริ่มขึ้นเมื่อวันที่ 22 ธันวาคม พ.ศ. 2553 โดยรถไฟขนส่งผู้โดยสารจากอู่ฮั่นเดินทางไปยังลีชวน ในวันที่ 10 มกราคม พ.ศ. 2554 บริการรับส่งผู้โดยสารจากอู่ฮั่นไปยังฉงชิ่งตามเส้นทางรถไฟอี๋วั่นทั้งสายจะเปิดให้บริการ
แหล่งข้อมูลอื่น

Yichang-Wanzhou Railway Project, Peoples Republic of China (2003) เก็บถาวร 2007-08-28 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน
จดหมายเหตุความทรงจำของกรมหลวงนรินทรเทวี

| จดหมายเหตุความทรงจำของกรมหลวงนรินทรเทวี |
| --- | --- |
ประเภท: เอกสารบันทึกความทรงจำ
ภาษา: ภาษาไทย
ผู้แต่ง: จดหมายเหตุความทรงจำ - กรมหลวงนรินทรเทวี   พระราชวิจารณ์ - พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
ผู้รวบรวม: กรมพระยาดำรงราชานุภาพ   กรมศิลปากร
เนื้อหา: เหตุการณ์ตั้งแต่ พ.ศ. 2310 - 2381    (จ.ศ. 1129 - 1182)
ที่เก็บเดิม: หอสมุดวชิรญาณ
จดหมายเหตุความทรงจำของกรมหลวงนรินทรเทวี เป็นชื่อเรียกเอกสารที่หอสมุดวชิรญาณได้รับมาจากวังหน้า โดยเนื้อหาเป็นการบันทึกเหตุการณ์ตั้งแต่ช่วงกรุงศรีอยุธยาล่มสลายในปี พ.ศ. 2310 จนถึงปี พ.ศ. 2363 ในปี พ.ศ. 2451 (ร.ศ.127) กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงเห็นว่าเนื้อหาของเอกสารมีความแปลกจึงได้คัดสำเนาถวายพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อ รัชกาลที่ 5 ได้ทอดพระเนตร ทรงมีพระบรมวินิจฉัยว่าผู้เขียนจดหมายบันทึกความทรงจำนี้ คงจะเป็น "พระเจ้าไปยิกาเธอ กรมหลวงนรินทรเทวี" พระกนิษฐาต่างพระชนนี (น้องสาวต่างแม่) ในพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช ด้วยทรงเห็นว่าเป็นเอกสารที่บันทึกจากความทรงจำของผู้อยู่ในเหตุการณ์ช่วงต้นกรุงรัตนโกสินทร์ นอกจากนี้ยังได้มีพระราชวิจารณ์ประกอบ จึงโปรดเกล้าฯ ให้จัดพิมพ์เผยแพร่ครั้งแรกในงานไหวพระประจำปีวัดเบญจมบพิตรในปีเดียวกัน
ที่มา

ต้นฉบับจดหมายเหตุความทรงจำนี้มี 2 ฉบับ คือ
ฉบับที่ได้จากวังหน้า อันเป็นสมบัติของท่านผู้หญิงพัน ภริยาสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงศ์ (ช่วง บุนนาค) เขียนด้วยดินสอในสมุดไทยดำ พบเมื่อ พ.ศ. 2451 รายละเอียดเป็นเรื่องราวตั้งแต่ พ.ศ. 2310 - พ.ศ. 2363
ฉบับที่เป็นสมบัติของจมื่นทิพรักษา (เนตร บุณยรัตพันธุ์) และพระพิเรนทรเทพบุตร เขียนด้วยหมึกในสมุดฝรั่ง ได้รับมอบเมื่อ พ.ศ. 2459 เป็นเหตุการณ์ต่อจากฉบับแรกจนถึง พ.ศ. 2381 (จ.ศ. 1200)
เนื้อหา

จดหมายเหตุความทรงจำ
พระราชวิจารณ์ของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
พระราชสาส์นต่าง ๆ
ข้อสันนิฐานผู้แต่ง

ธรรมเนียมเดิมที่ "ผู้แต่ง" ไม่ได้รับความสำคัญเท่ากับ "ผู้คัดลอก" ซึ่งเป็นผู้เอามาบอกต่อหรือเผยแพร่ ทำให้ไม่มีการระบุนามผู้แต่งไว้ รัชกาลที่ 5 จึงทรงสืบค้นว่าผู้ใดเป็นผู้แต่งจดหมายความทรงจำนี้ โดยทรงระบุถึงข้อบ่งชี้ถึงผู้แต่งไว้ 3 ประการคือ
เป็นสำนวนของผู้หญิง
ผู้แต่งจดเรื่องราวตามที่ได้รู้เห็นมาด้วยตนเอง
เป็นพระบรมวงศานุวงศ์ใกล้ชิด
ดังพระราชวิจารณ์ความว่า "หนังสือที่จดลงนี้ ปรากฎโดยโวหารแลทางดำเนินความ ใช้ถ้อยคำเปนสำนวนจดหมายผู้หญิง คงจะเปนเจ้านาย แต่จะเปนเจ้านายเก่าฤๅเจ้านายใหม่ซึ่งเปนราชตระกูลนี้ แต่เนื่องในเชื้อวงษ์เจ้ากรุงธนบุรี ฤๅจะมีเกี่ยวข้องในเชื้อวงษ์เมืองนครศรีธรรมราช ซึ่งได้เปนตระกูลในเวลานั้นคราวหนึ่งก็อาจจะเปนได้"  อาจเป็น พระองค์เจ้าประชุมวงษ์ พระองค์เจ้าปัญจปาปี (คุณสำลี) หรือ พระองค์เจ้าอรุณ
ทั้งนี้ ทรงอธิบายต่อไปถึงส่วนที่ข้อบ่งชี้ถึงผู้แต่ง ซึ่งมิใช่เจ้านายทั้งสามพระองค์ที่ทรงสันนิฐานไว้ตอนต้น โดยมาจากข้อความที่กล่าวถึงการสิ้นพระชนม์ของเจ้าฟ้ากรมพระศรีสุนทรเทพ ความว่า
วันเดือนแปดแรมค่ำหนึ่ง ปีมโรงสัมฤทธิศก เจ้าฟ้ากรมพระสุนทรเทพสิ้นพระชนม์ ไว้พระศพบนปราสาท พระโองการตรัสสั่งกรมหมื่น ว่าสิ้นลูกคนนี้แล้ว พระเนตรมืดสี่ด้าน พระกรรณตึงสี่ด้าน อากรขนอนตลาดเจ้าดูชำระเถิดอย่าทูลเลย
— จดหมายความทรงจำ ของพระเจ้าไปยิกาเธอ กรมหลวงนรินทรเทวี (เจ้าครอกวัดโพ) 
 ตั้งแต่ จ.ศ. 1129 ถึง 1182 เปนเวลา 53 ปี, https://vajirayana.org/, (ร.ศ. 127)
และการสิ้นพระชนม์ของกรมหมื่นนริทรพิทักษ์ ความว่า
ณ เดือนห้าจุลศักราช 1179 ปีฉลูนพศก กรมหมื่นสิ้นชนมายุ ประชุมเพลิงณวัดราชบุรณ
— จดหมายความทรงจำ ของพระเจ้าไปยิกาเธอ กรมหลวงนรินทรเทวี(เจ้าครอกวัดโพ) 
 ตั้งแต่ จ.ศ. 1129 ถึง 1182 เปนเวลา 53 ปี, https://vajirayana.org/, (ร.ศ. 127)
การที่ผู้บันทึกใช้คำว่า "สิ้นชนมายุ" ต่างจากการบันทึกเรื่องของเจ้านายองค์อื่น เช่น เจ้าฟ้ากรมพระสุนทรที่ใช้คำว่าสิ้นชนม์ และคำว่า "ประชุมเพลิง" แทนคำว่าถวายพระเพลิง อีกทั้งยังบันทึกว่า "กรมหมื่น" ไว้ห้วน ๆ แสดงถึงความคุ้นเคยกับกรมหมื่นนริทรพิทักษ์ จึงใช้คำเรียกอย่างสามัญ ประกอบกับผู้ที่เก็บอากรตลาด ในช่วงที่เจ้าฟ้ากรมพระสุนทรที่ใช้คำว่าสิ้นชนม์ คือ "พระองค์เจ้ากุ" พระกนิษฐาต่างพระชนนีในพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช อีกทั้งมีกรมหมื่นนริทรพิทักษ์เป็นพระสวามี ดังนั้น ผู้ที่บันทึกคงจะเป็น "กรมหลวงนรินทรเทวี" (พระองค์เจ้ากุ) นั้นเอง โดยขณะเรียบเรียงจดหมายนี้ คงจะมีอายุราว 70 ปีแล้ว
จึงแก้ชื่อเดิมที่ผู้คัดลอกตั้งไว้ คือ "จดหมายเหตุตั้งแต่กรุงเก่าเสียแล้วเจ้าตากมาตั้งกรุงธนบุรี” เป็น "จดหมายความทรงจำ ของพระเจ้าไปยิกาเธอ กรมหลวงนรินทรเทวี (เจ้าครอกวัดโพ) ตั้งแต่จุลศักราช 1129 ถึงจุลศักราช 1182 เปนเวลา 53 ปี"
หลังจากพระราชวิจารณ์ถึงผู้แต่งจดหมายนี้ ล่วงไปได้ 8 ปี ในปี พ.ศ. 2459 หอสมุดวชิรญาณได้รับจดหมายเหตุความทรงจำอีกส่วนหนึ่ง ซึ่งกล่าวถึงเหตุการณ์เพิ่มเติมจากส่วนแรก ตั้งแต่ปี พ.ศ. 2363 - พ.ศ. 2381 ซึ่งเป็นการบันทึกภายหลังจากที่กรมหลวงนรินทรเทวี (พระองค์เจ้ากุ) สิ้นพระชนม์ไปแล้วถึง 11 ปี แต่เมื่อพิจารณาแล้ว พบว่าสำนวนที่บันทึกในส่วนหลังนี้ แตกต่างจากสำนวนในส่วนแรกซึ่งรัชกาลที่ 5 มีพระราชวิจารณ์ว่าผู้ที่บันทึกคือ "กรมหลวงนรินทรเทวี" คงจะเป็นการบันทึกเพิ่มเติมของเจ้านายวังหน้าอีกพระองค์หนึ่งซึ่งเป็นผู้คัดลอกเพิ่มเติมเข้าไป และไม่ได้มีผลเปลี่ยนแปลงว่าผู้แต่งจดหมายเหตุความทรงจำนี้ มิใช่กรมหลวงนรินทรเทวี
ข้อมูลที่คลาดเคลื่อน > พระองค์เจ้าศรีสังข์ลี้ภัยไปฮาเตียน

ณ ปีชวดสำฤทธิศก ไปตีเมืองนครหนังราชสีมา กรมหมื่นเทพพิพิธเจ้าศรีสังข์ไปอยู่ ภิมายต่อสู้รบประจัญกัน จับได้กรมหมื่นเทพพิพิธบุตร์ชาย 2 บุตร์หญิง 1 กับเจ้าศรีสังข์ กรมหมื่นเทพพิพิธ ท่านให้สำเร็จโทษเสีย เจ้าศรีสังข์หนีไปเมืองขอม
— จดหมายความทรงจำ ของพระเจ้าไปยิกาเธอ กรมหลวงนรินทรเทวี(เจ้าครอกวัดโพ) 
 ตั้งแต่ จ.ศ. 1129 ถึง 1182 เปนเวลา 53 ปี, https://vajirayana.org/, (ร.ศ. 127)
ในจดหมายเหตุความทรงจำ ระบุว่าเจ้าศรีสงข์ พระโอรสในเจ้าฟ้าธรรมาธิเบศร์ (เจ้าฟ้งกุ้ง) โดยได้เข้าร่วมกับกรมหมื่นเทพพิพิธ เมื่อครั้งกรมหมื่นเทพพิพิธตั้งก๊กเจ้าพิมาย ต่อมาเมื่อกรมหมื่นเทพพิพิธพ่ายต่อพระเจ้าตากและสำเร็จโทษแล้ว เจ้าศรีสังข์จึงหลบหนีไปยังเมืองพุทไธมาศ (ฮาเตียน) อย่างไรก็ตาม เมื่อพิจารณาจากเอกสารของบาทหลวงฝรั่งเศสและเอกสารเวียดนาม พบว่าเจ้าศรีสงข์ไปยังเมืองฮาเตียนช่วงกรุงศรีอยุธยาแตกในปี พ.ศ. 2310 โดยมิได้มีการเข้าร่วมกับกรมหมื่นเทพพิพิธแต่อย่างใด
ข้อมูลที่คลาดเคลื่อน > พระเจ้าตากสู่ขอพระราชธิดาเจ้ากรุงจีน

ให้แต่งสำเภาทรงพระราชสาสน์ไปถึงพระเจ้าปักกิ่ง ว่าจะขอลูกสาวพระเจ้าปักกิ่ง ให้เจ้าพระยาศรีธรมาธิราชผู้เถ้ากับหลวงนายฤทธิ์ หลวงนายศักดิ์ เปนราชทูตหุ้มแพร มหาดเล็กเลวไปมาก แต่งเครื่องบรรณาการไปกล่าวขอลูกสาวเจ้าปักกิ่ง
— จดหมายความทรงจำ ของพระเจ้าไปยิกาเธอ กรมหลวงนรินทรเทวี (เจ้าครอกวัดโพ) 
 ตั้งแต่ จ.ศ. 1129 ถึง 1182 เปนเวลา 53 ปี, https://vajirayana.org/, (ร.ศ. 127)
ข้อความส่วนนี้ ไม่สอดคล้องกับเอกสารจดหมายเหตุจีน สมัยราชวงศ์ชิง (ชิงสือลู่) มีลักษณะเป็นการบอกเล่าแบบปากต่อปาก
อนึ่ง เนื่องจากเอกสารฉบับนี้ เป็นการบันทึกเหตุการณ์ตามความทรงจำ จึงมีรายะเอียดของ "เลขศักราช" คลาดเคลื่อน ในส่วนนี้รัชกาลที่ 5 ได้พระราชวิจารณ์ไว้โดยละเอียดแล้ว
ความสำคัญ

รัชกาลที่ 5 ทรงเห็นว่า บันทึกนี้ "ท่านไม่ได้มุ่งหมายที่จะเรียงเปนพงษาวดารฤๅจดหมายเหตุให้ผู้อื่นอ่าน เปนแต่ลูกหลานพี่น้องไปไต่ถามการเก่า ๆ ก็เล่าให้ฟังแล้วเขียนลงไว้"  ด้วยความที่เจ้านายฝ่ายหญิงทักจะมีบทบาทในการเล่าพระราชพงศาวดารถวายพระราชวงศ์ จึงเป็นการบันทึกแบบ "วงใน" หรือพงศาวดารกระซิบ ทำให้ได้ทราบรายละเอียดของเหตุการณ์ต่าง ๆ เช่น การที่พระเจ้ากรุงธนบุรีถูกคาดโทษในช่วงก่อนกรุงศรีอยุธยาแตก เนื่องจากยิงปืนใหญ่โดยไม่ได้บอกกล่าวแก่ศาลาลูกขุนก่อน หรือ การนางห้ามในพระเจ้ากรุงธนบุรี ประสูติพระราชโอรส แต่ทรงระแวงว่าจะมิใช่ลูกของพระองค์ เพราะถวายงานเพียง “หนเดียว”
การบันทึกของกรมหลวงนรินทรเทวีนี้จัดได้ว่าเป็นบันทึกตามประเพณีบอกเล่า (Oral tradition) แต่ก็ไม่ปรากฏการบอกเล่าเรื่องในลักษณะที่เหนือจริง เป็นการรวบรวมเหตุการณ์ทางประวัติศาสตร์ ในช่วงกรุงธนบุรีถึงต้นกรุงรัตนโกสินทร์ อีกทั้งยังเป็นการบันทึกโดยผู้ที่อยู่ร่วมในเหตุการณ์ อาจกล่าวได้ว่าจดหมายเหตุความทรงจำนี้เป็น “พงศาวดารนอกกรอบ”  ก่อนที่เจ้าพระยาทิพากรวงศ์ (ขำ บุนนาค) จะรวบรวมและจัดทำพระราชพงศาวดาร รัชกาลที่ 1 - 3 ซึ่งเป็น “พงศาวดารในกรอบ”
ประการสำคัญคือ ข้อเขียนนี้ต่อประเด็นของพระเจ้ากรุงธนบุรี นับเป็นความต่างเมื่อเปรียบเทียบกับ “พงศาวดารในกรอบ” ที่มักเป็นงานประวัติศาสตร์เพื่อผู้ชนะในขณะที่ “พงศาวดารนอกกรอบ” อย่างของกรมหลวงนรินทรเทวีนั้นเป็นงานประวัติศาสตร์ที่มีมุมมองต่อผู้แพ้อย่างเห็นอกเห็นใจมากกว่าจะทับถมผลิตซ้ําหรือปิดหูปิดตาต่อความไม่เป็นธรรมที่เกิดขึ้น  และยังแสดงให้เห็นถึงบทบาทของผู้หญิงในหน้าประวัติศาสตร์ เช่นกรณีของหม่อมฉิมกับหม่อมอุบล เผยให้เห็นลักษณะที่เป็นมนุษย์ปุถุชนของบุคคลในประวัติศาสตร์ ช่วยเปิดมุมมองใหม่ในการศึกษาประวัติศาสตร์
เอกสารฉบับนี้ แม้จะผ่านการคัดลอกมา แต่ไม่ได้ผ่านการ "ชำระ" มาก่อน ดังคำบรรยายในการเรียบเรียงหนังสือเมื่อ ร.ศ. 127 ใจความว่า
“ข้าพเจ้ายืนยันได้ว่าหนังสือฉบับนี้ไม่มีความเท็จเลยความที่คลาดเคลื่อนนั้นด้วยลืมบ้างด้วยทราบผิดไปบ้างเรียงลงไม่ถูกเปนภาษาไม่สู้แจ่มแจ้งบ้างทั้งวิธีเรียงหนังสือในอายุชั้นนั้นไม่สู้จะมีเครื่องมือสําหรับเขียนบริบูรณ์แลคล่องแคล่วเหมือนอย่างทุกวันนี้.. แต่เปนเคราะห์ดีที่สุดที่จดหมายกรมหลวงนรินทรเทวีฉบับนี้ไม่ปรากฏแก่นักเลงแต่งหนังสือในรัชกาลที่ 4 ฤๅในรัชกาลปะจุบันนี้ตกอยู่ในก้นตู้ได้จนถึงรัตนโกสินทรศก 127 นี้นับว่าเปนหนังสือพรมจารีไม่มีด้วงแมลงได้เจาะไชเลยความยังคงเก่าบริบูรณ์เว้นไว้แต่หนังสือไม่ใช่เปนตัวหนังสือเก่าแท้”
— จดหมายความทรงจำ ของพระเจ้าไปยิกาเธอ กรมหลวงนรินทรเทวี (เจ้าครอกวัดโพ) 
 ตั้งแต่ จ.ศ. 1129 ถึง 1182 เปนเวลา 53 ปี, https://vajirayana.org/, (ร.ศ. 127)
ประกอบกับพระราชวิจารณ์ของรัชกาลที่ 5 ที่ทรงอธิบายเพิ่มเติมทำให้รายละเอียดในเอกสารนี้ถูกต้องยิ่งขึ้น เป็นหนังสือที่ครบถ้วนกระบวนความ โดยเฉพาะเหตุการณ์ในระหว่างสร้างบ้านแปลงเมืองช่วงต้นกรุงรัตนโกสินทร์
การตีพิมพ์

พ.ศ. 2451 (ร.ศ.127) - พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดให้จัดพิมพ์ในงานไหวพระประจำปีวัดเบญจมบพิตร
พ.ศ. 2459 - จัดพิมพ์ในงานพระราชทานเพลิงพระศพกรมหลวงนครไชยศรีสุรเดช
พ.ศ. 2459 -  หลังการจัดพิมพ์ในการพระราชทานพระศพกรมหลวงนครไชยศรีสุรเดช หอสมุดได้รับเอกสารจดหมายเหตุส่วนที่ 2 ซึ่งเป็นเหตุการณ์ถึง พ.ศ. 2381 จัดพิมพ์ในชื่อ "จดหมายเหตุความทรงจำ" เฉพาะส่วนของจดหมายเหตุความทรงจำ โดยไม่มีส่วนของพระราชวิจารณ์
พ.ศ. 2470 - หอสมุดจัดพิมพ์ในชื่อ "จดหมายเหตุความทรงจำ" เฉพาะส่วนของจดหมายเหตุความทรงจำ ซ้ำอีกครั้งหนึ่ง
พ.ศ. 2482 - จัดพิมพ์พร้อมพระราชวิจารณ์ โดยตัดพระราชสาส์นและศุภอักษรท้ายเล่มออก และได้มีการสอบทานกับหลักฐานต่าง ๆ
พ.ศ. 2501 - จัดพิมพ์ในงานพระราชทานเพลิงพระศพพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงทิพย์รัตนกิริฎกุลินี
พ.ศ. 2526 - จัดพิมพ์ในงานพระราชทานเพลิงพระศพพระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าวาปีบุษบากร
พ.ศ. 2546 - จัดพิมพ์โดยสำนักพิมพ์ต้นฉบับ
พ.ศ. 2560 - กรมศิลปากรจัดพิมพ์เผยแพร่
พ.ศ. 2561 - จัดพิมพ์โดยสำนักพิมพ์ไทยควอลิตี้บุ๊คส์ (2006)
ดูเพิ่ม

พระราชพงศาวดารกรุงรัตน์โกสินทร์
กรมหลวงนรินทรเทวี
จดหมายเหตุความทรงจำ จัดพิมพ์ในงานพระราชทานเพลิงพระศพ กรมหลวงนครไชยศรีสุรเดช พ.ศ. 2459
ท่าอากาศยานยามางูจิอูเบะ

ท่าอากาศยานยามางูจิอูเบะ (ญี่ปุ่น: 山口宇部空港; โรมาจิ: Yamaguchi Ube Kūkō) เป็นท่าอากาศยานภายในประเทศ ระดับที่ 2 ตั้งอยู่ทางทิศตะวันตกเฉียงใต้ 4.6 กิโลเมตร จากเมืองอูเบะ จังหวัดยามางูจิ ประเทศญี่ปุ่น
สายการบินและจุดหมายปลายทาง

| สายการบิน | จุดหมายปลายทาง   |
| --- | --- |
ออลนิปปอนแอร์เวย์: โตเกียว-ฮาเนดะ
เอเชียน่าแอร์ไลน์: เช่าเหมาลำ: โซล-อินช็อน 
แจแปนแอร์ไลน์: โตเกียว-ฮาเนดะ
สตาร์ฟลายเออร์: โตเกียว-ฮาเนดะ
ตำบลยะลา

| ตำบลยะลา |
| --- | --- |
ตำบล
การถอดเสียงอักษรโรมัน
 • อักษรโรมัน: Tambon Yala
ประเทศ: ไทย
จังหวัด: ยะลา
อำเภอ: เมืองยะลา
พื้นที่
 • ทั้งหมด: 11.66 ตร.กม. (4.50 ตร.ไมล์)
ประชากร (2559)
 • ทั้งหมด: 3,535 คน
 • ความหนาแน่น: 303.17 คน/ตร.กม. (785.2 คน/ตร.ไมล์)
รหัสไปรษณีย์ : 95000
รหัสภูมิศาสตร์: 950106
 ส่วนหนึ่งของสารานุกรมประเทศไทย
ยะลา หรือภาษามลายูปัตตานีว่า ยาลอ เป็นตำบลหนึ่งในอำเภอเมืองยะลา จังหวัดยะลา
ศัพทมูลวิทยา

ทางหนึ่งเชื่อว่ายาลอ มาจากคำว่า "ยาโลร์" มีความหมายว่า "ลาย (พาดกลอนของเสือ)" มุขปาฐะเล่าลือกันว่ามีบุรุษผู้หนึ่งมือทั้งสองมีลายเสือพาดกลอน พร้อมกับคนกลุ่มหนึ่ง เดินทางจากบ้านปาโจทางทิศตะวันออกเฉียงใต้มาสร้างเมืองใหม่ จึงได้มีการตรวจชั่งน้ำแล้วพบว่าบริเวณแห่งนี้มีความอุดมสมบูรณ์ "ในหน้าน้ำน้ำไม่ท่วม ในหน้าแล้งน้ำไม่ขาด" ด้วยเหตุนี้บุรุษผู้มีมือลายเสือพาดกลอนและสมัครพรรคพวกจึงตั้งถิ่นฐานที่นี่ ชาวบ้านจึงขนานนามบ้านแห่งนี้ว่า "บ้านยาลอ" แปลว่า "บ้านของเจ้าลาย"
อีกทางหนึ่งก็ว่าเป็นคำยืมในภาษาบาลี-สันสกฤตว่า "ชาละ" (Jāla) มีความหมายว่า "แห" เล่ากันว่ามีชาวบ้านครอบครัวหนึ่งนำแหเข้ามาในหมู่บ้าน ซึ่งแปลกตาชาวบ้านที่พบเห็น เพราะแหเป็นอุปกรณ์จับปลาในทะเล จึงเล่าจึงลือแล้วกลายเป็นชื่อหมู่บ้านไป บ้างก็ว่าภูเขายาลอ (บูเกะยาลอ) ที่ตั้งอยู่ในตำบลนี้มีลักษณะเหมือนแหจับปลา โดยผูกจอมแหแล้วถ่างตีนแหไปโดยรอบ ผู้คนจึงเรียกแล้วนำมาตั้งนามเมือง
ประวัติ

ในอดีตตำบลยะลามีการพัฒนาการจากการเป็นชุมชนในหุบเขาเป็นเมืองยะลา จากการแบ่งหัวเมืองภายหลังอาณาจักรรัตนโกสินทร์ครองอำนาจเหนืออาณาจักรปัตตานีราวปี พ.ศ. 2334 เมืองยะลาสั่งสมความมั่งคั่งจากการเป็นศูนย์กลางของเส้นทางการค้าระหว่างหัวเมืองชายฝั่งมหาสมุทรกับหัวเมืองท้องถิ่นภายในหุบเขา ดังจะพบร่องรอยของวังเจ้าเมืองยะลา และแนวกำแพงดิน (ลูวากอตอ)
แต่ด้วยความที่ภูมิประเทศของเมืองไม่เหมาะสมนัก เพราะตั้งในหุบเขาและไกลจากแม่น้ำปัตตานี ภายหลังได้มีการย้ายศูนย์กลางของเมืองไปที่บ้านท่าสาปแทน ดังบันทึกของพระยาเดชานุชิต (หนา บุนนาค) สมุหเทศาภิบาลปัตตานีระบุสภาพบ้านยะลาไว้เมื่อปี พ.ศ. 2449 ความว่า "การที่จะบำรุงยาก ด้วยเป็นบ้านไกลจากแม่น้ำอยู่ในละแวกเขา"
ที่ตั้งและอาณาเขต

ตำบลยะลาอยู่ทางทิศตะวันตกของอำเภอเมืองยะลา มีอาณาเขตติดต่อกับเขตการปกครองข้างเคียงดังนี้
ทิศเหนือ ติดต่อกับตำบลลิดล (อำเภอเมืองยะลา)
ทิศใต้ ติดต่อกับตำบลละแอ (อำเภอยะหา)
ทิศตะวันออก ติดต่อกับตำบลเปาะเส้ง (อำเภอเมืองยะลา)
ทิศตะวันตก ติดต่อกับตำบลบาโงยซิแน (อำเภอยะหา)
ประชากร

ตำบลยะลามีประชากรทั้งหมด 3,535 คน แบ่งเป็นเพศชาย 1,701 คนและเพศหญิง 1,833 คน (สำรวจเมื่อวันที่ 31 พฤษภาคม พ.ศ. 2559) ประชากรทั้งหมดเป็นชาวไทยเชื้อสายมลายูและนับถือศาสนาอิสลามร้อยละ 100 มีมัสยิดทั้งหมดสี่แห่งคือ มัสยิดบ้านยะลา, มัสยิดมุตมาอินนะห์, มัสยิดแมะปาโจ และมัสยิดเราะสุลยาบาล
มีโรงเรียนประถมศึกษาสองแห่งคือ โรงเรียนบ้านยะลาและโรงเรียนบ้านปาโจ, ตาดีกาห้าแห่ง และศูนย์พัฒนาเด็กเล็กหนึ่งแห่ง
ภูมิศาสตร์

ตำบลยะลาเป็นตำบลขนาดเล็ก มีพื้นที่ทั้งหมด 11.66 ตารางกิโลเมตร ห่างจากตัวเมืองยะลา 12 กิโลเมตร บางแห่งว่า 17 กิโลเมตร พื้นที่ส่วนใหญ่เป็นที่ราบลุ่ม มีการทำนา และภูเขาน้อยใหญ่ล้อมรอบ ได้แก่ เขายาลอ (บูเกะยาลอ), เขากือจิ (บูเกะกือจิ) และเขาแดนคลัง
เขตการปกครอง

ตำบลยะลา แบ่งเขตการปกครองเป็น 3 หมู่บ้าน ได้แก่ (สถิติวันที่ 30 เมษายน พ.ศ. 2551)
| หมู่ที่ | ชื่อหมู่บ้าน | จำนวนครัวเรือน | ประชากร |
| --- | --- | --- | --- |
| 1 | บ้านยะลา | 234 | 1,290 |
| 2 | บ้านกูเบ | 139 | 745 |
| 3 | บ้านปาโจ | 227 | 1,179 |
| รวม | รวม | 600 | 3,214 |
จังหวัดยะลาในการเลือกตั้งสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรไทยเป็นการทั่วไป พ.ศ. 2550

การเลือกตั้งสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรจังหวัดยะลา พ.ศ. 2550 เป็นส่วนหนึ่งของการเลือกตั้งสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรไทยเป็นการทั่วไป พ.ศ. 2550 กำหนดให้มีขึ้นในวันที่ 23 ธันวาคม พ.ศ. 2550 โดยแบ่งเขตการเลือกตั้งออกเป็น 1 เขตเลือกตั้ง มีสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรได้ 3 คน จำนวนที่นั่งเท่าเดิมจากการเลือกตั้งครั้งก่อนเมื่อปี พ.ศ. 2549 แต่ละเขตเลือกตั้งจะมีสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรได้เขตละ 3 คน
ผลการเลือกตั้งแบบสัดส่วน > คะแนนรวมทั้งหมดในกลุ่มจังหวัดที่ 8

กลุ่มจังหวัดที่ 8 ประกอบไปด้วยจังหวัดสุราษฎร์ธานี จังหวัดพังงา จังหวัดนครศรีธรรมราช จังหวัดกระบี่ จังหวัดภูเก็ต จังหวัดตรัง จังหวัดพัทลุง จังหวัดสตูล จังหวัดสงขลา จังหวัดปัตตานี จังหวัดนราธิวาส และจังหวัดยะลา
ผลการเลือกตั้งสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรแบบสัดส่วน กลุ่มจังหวัดที่ 8
| พรรค | พรรค | คะแนนเสียง | ร้อยละ |
| --- | --- | --- | --- |
|  | เพื่อแผ่นดิน (1) | 156,932 | 4.08 |
|  | รวมใจไทยชาติพัฒนา (2) | 61,688 | 1.60 |
|  | เครือข่ายชาวนาแห่งประเทศไทย (3) | 33,729 | 0.88 |
|  | ประชาธิปัตย์ (4) | 3,086,262 | 80.17 |
|  | พลังเกษตรกร (5) | 26,029 | 0.68 |
|  | รักเมืองไทย (6) | – | – |
|  | แรงงาน (7) | – | – |
|  | เกษตรกรไทย (8) | – | – |
|  | ประชาราช (9) | 26,472 | 0.69 |
|  | นิติศาสตร์ไทย (10) | – | – |
|  | พัฒนาประชาธิปไตย (11) | – | – |
|  | พลังประชาชน (12) | 319,984 | 8.31 |
|  | ชาติไทย (13) | 57,589 | 1.50 |
|  | ดำรงไทย (14) | – | – |
|  | มัชฌิมาธิปไตย (15) | 17,999 | 0.47 |
|  | ชาติสามัคคี (16) | – | – |
|  | ความหวังใหม่ (17) | 13,108 | 0.34 |
|  | ประชากรไทย (18) | 6,801 | 0.18 |
|  | ประชามติ (19) | 6,382 | 0.17 |
|  | ไทเป็นไท (20) | 14,823 | 0.39 |
|  | พลังแผ่นดินไท (21) | 6,440 | 0.17 |
|  | มหาชน (22) | – | – |
|  | คุณธรรม (23) | – | – |
|  | ราษฎรรักไทย (24) | 5,297 | 0.14 |
|  | กฤษไทยมั่นคง (25) | – | – |
|  | อยู่ดีมีสุข (26) | – | – |
|  | ไทยร่ำรวย (27) | 6,587 | 0.17 |
|  | เอกราช (28) | – | – |
|  | พลังแผ่นดิน (29) | – | – |
|  | สังคมธิปไตย (30) | – | – |
|  | นำวิถี (31) | 3,480 | 0.09 |

| บัตรดี | บัตรดี | 3,849,602 | 92.19 |
| บัตรเสีย | บัตรเสีย | 240,163 | 5.75 |
| ไม่ประสงค์ลงคะแนน | ไม่ประสงค์ลงคะแนน | 86,016 | 2.06 |
| ผู้มาใช้สิทธิ์เลือกตั้ง | ผู้มาใช้สิทธิ์เลือกตั้ง | 4,175,781 | 77.96 |
| ผู้มีสิทธิ์เลือกตั้ง | ผู้มีสิทธิ์เลือกตั้ง | 5,356,089 | 100.00 |
ผลการเลือกตั้งแบบสัดส่วน > ผู้สมัครได้รับการเลือกตั้งในกลุ่มจังหวัดที่ 8

แต่ละกลุ่มจังหวัดมีสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรกลุ่มละ 10 คน สำหรับกลุ่มจังหวัดที่ 8 แบ่งออกเป็นตามสัดส่วนคะแนนดังนี้
พรรคประชาธิปัตย์ 8 คน
พรรคพลังประชาชน 1 คน
พรรคเพื่อแผ่นดิน 1 คน
| พรรคการเมือง | พรรคการเมือง | รายชื่อผู้สมัคร |
| --- | --- | --- |
| พรรคประชาธิปัตย์ |  | ชวน หลีกภัย |
| พรรคประชาธิปัตย์ |  | บัญญัติ บรรทัดฐาน |
| พรรคประชาธิปัตย์ |  | ไตรรงค์ สุวรรณคีรี |
| พรรคประชาธิปัตย์ |  | จุรินทร์ ลักษณวิศิษฎ์ |
| พรรคประชาธิปัตย์ |  | ชำนิ ศักดิเศรษฐ์ |
| พรรคประชาธิปัตย์ |  | นิพนธ์ บุญญามณี |
| พรรคประชาธิปัตย์ |  | พีรยศ ราฮิมมูลา |
| พรรคประชาธิปัตย์ |  | เฉลิมลักษณ์ เก็บทรัพย์ |
|  พรรคพลังประชาชน |  | อารีเพ็ญ อุตรสินธุ์ |
| พรรคเพื่อแผ่นดิน |  | มานพ ปัตนวงศ์ |
ผลการเลือกตั้งแบบสัดส่วน > คะแนนรวมเฉพาะจังหวัดยะลา

ผลการเลือกตั้งสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรแบบสัดส่วน จังหวัดยะลา
| พรรค | พรรค | คะแนนเสียง | ร้อยละ |
| --- | --- | --- | --- |
|  | เพื่อแผ่นดิน (1) | 14,379 | 7.15 |
|  | รวมใจไทยชาติพัฒนา (2) | 6,538 | 3.25 |
|  | เครือข่ายชาวนาแห่งประเทศไทย (3) | 3,174 | 1.58 |
|  | ประชาธิปัตย์ (4) | 115,525 | 57.44 |
|  | พลังเกษตรกร (5) | 2,248 | 1.12 |
|  | รักเมืองไทย (6) | – | – |
|  | แรงงาน (7) | – | – |
|  | เกษตรกรไทย (8) | – | – |
|  | ประชาราช (9) | 2,261 | 1.12 |
|  | นิติศาสตร์ไทย (10) | – | – |
|  | พัฒนาประชาธิปไตย (11) | – | – |
|  | พลังประชาชน (12) | 48,521 | 24.13 |
|  | ชาติไทย (13) | 1,254 | 0.62 |
|  | ดำรงไทย (14) | – | – |
|  | มัชฌิมาธิปไตย (15) | 1,650 | 0.82 |
|  | ชาติสามัคคี (16) | – | – |
|  | ความหวังใหม่ (17) | 1,577 | 0.78 |
|  | ประชากรไทย (18) | 458 | 0.23 |
|  | ประชามติ (19) | 710 | 0.35 |
|  | ไทเป็นไท (20) | 549 | 0.27 |
|  | พลังแผ่นดินไท (21) | 644 | 0.32 |
|  | มหาชน (22) | – | – |
|  | คุณธรรม (23) | – | – |
|  | ราษฎรรักไทย (24) | 425 | 0.21 |
|  | กฤษไทยมั่นคง (25) | – | – |
|  | อยู่ดีมีสุข (26) | – | – |
|  | ไทยร่ำรวย (27) | 888 | 0.44 |
|  | เอกราช (28) | – | – |
|  | พลังแผ่นดิน (29) | – | – |
|  | สังคมธิปไตย (30) | – | – |
|  | นำวิถี (31) | 318 | 0.16 |

| บัตรดี | บัตรดี | 201,119 | 89.53 |
| บัตรเสีย | บัตรเสีย | 16,453 | 7.32 |
| ไม่ประสงค์ลงคะแนน | ไม่ประสงค์ลงคะแนน | 7,083 | 3.15 |
| ผู้มาใช้สิทธิ์เลือกตั้ง | ผู้มาใช้สิทธิ์เลือกตั้ง | 224,655 | 78.09 |
| ผู้มีสิทธิ์เลือกตั้ง | ผู้มีสิทธิ์เลือกตั้ง | 287,676 | 100.00 |
ผลการเลือกตั้งแบบแบ่งเขต

| --- | --- |
สัญลักษณ์และความหมาย
*: ส.ส.ระบบเขตเลือกตั้งที่ได้รับเลือกตั้งในการเลือกตั้งครั้งที่ผ่านมา
**: ส.ส.ระบบบัญชีรายชื่อที่ได้รับเลือกตั้งในการเลือกตั้งครั้งที่ผ่านมา
†: ผู้สมัครที่ถูกตัดสิทธิ์
✔: ผู้สมัครที่เคยดำรงตำแหน่งสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรมาแล้ว
( ): หมายเลขประจำตัวของผู้สมัคร
ตัวหนา: ผู้สมัครที่ชนะการเลือกตั้ง