พระยาสัตยานุกูล (นุช มหานีรานนท์)
ประวัติ

พระยาสัตยานุกูล มีนามเดิมว่า นุช (เอกสารบางแหล่งสะกดว่า นุด) เกิดเมื่อวันอังคาร แรม 14 ค่ำเดือนเก้า ปีมะเมียสัมฤทธิศก จุลศักราช ๑๒๒๐ ตรงกับวันที่ 7 กันยายน พ.ศ. 2401 สมัยรัชกาลที่ 4 ที่วังหลังย่านบ้านช่างหล่อ บิดาชื่อหลวงศรีเสนา (โพ) มีพี่ชายหนึ่งคนชื่อขุนปฏิกรบรรณสาร (ผล) เป็นข้าราชการกองบัญชาการ กระทรวงพระคลังมหาสมบัติ เริ่มเรียนวิชาอักษร ณ นิวาสสถานของตนเอง ต่อมาได้เล่าเรียนกับพระอาจารย์ และบวชอยู่ที่วัดอมรินทรารามวรวิหารจนกระทั่งอายุ 12 ปีบริบูรณ์แล้วจึงเริ่มเรียนฝึกหัดวิชาปกครอง
เมื่อ พ.ศ. 2413 เข้ารับราชการในกระทรวงมหาดไทยจนกระทั่งครบอายุราชการ 2 ปี เจ้าพระยาภูธราภัย (นุช บุณยรัตพันธุ์) สมุหนายกกรมมหาดไทยในขณะนั้นจึงแต่งตั้งบรรดาศักดิ์เป็น หมื่นชำนิอักษร (นุช) เมื่อ พ.ศ. 2415
เมื่อ พ.ศ. 2432 เลื่อนบรรดาศักดิ์เป็น นายแกว่นคชสาร (นุช) มีตำแหน่งราชการเป็นนายเวรกรมมหาดไทย
เมื่อ พ.ศ. 2436 ได้รับพระราชทานบรรดาศักดิ์เป็น หลวงจินดารักษ์ (นุช) กระทรวงมหาดไทย
เมื่อ พ.ศ. 2437 ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ย้ายราชการหลวงจินดารักษ์ (นุช) ให้ไปเป็นข้าหลวงมณฑลราชบุรี รั้งตำแหน่งผู้ว่าราชการเมืองราชบุรี
เมื่อ พ.ศ. 2441 ได้เป็นผู้รักษาราชการเมืองราชบุรี และได้รับพระราชทานบรรดาศักดิ์เป็น พระจินดารักษ์ (นุช)
เมื่อ พ.ศ. 2442 ได้รับโปรดเกล้า ฯ พระราชทานบรรดาศักดิ์เป็นพระยาประสิทธิสงคราม (นุช) ถือศักดินา 3000 มีตำแหน่งเป็นผู้ว่าราชการเมืองกาญจนบุรีคนที่ 12 ต่อจากพระยาประสิทธิสงคราม (แช่ม) พระยาศรีสหเทพจึงได้นำพระยาประสิทธิสงคราม (นุช) กราบบังคมทูลลาไปรับราชการสนองพระเดชพระคุณ เมื่อวันที่ 8 กรกฎาคม พ.ศ. 2442 ณ พระที่นั่งจักรีมหาปราสาท
เมื่อ พ.ศ. 2443 พระยาประสิทธิสงคราม (นุช) เดินทางไปตรวจราชการที่เมืองสังขละบุรีพร้อมกับพระยาวรเดชศักดาวุธ (แย้ม ณ นคร) ผู้ตรวจราชการมณฑลราชบุรี เมื่อวันที่ 24 มีนาคม โดยมีพระศรีสุวรรณคีรี (ทะเจียงโปรย เสตะพันธ์) ผู้ว่าราชการเมืองสังขละบุรีให้การต้อนรับโดยจัดให้มีอาหารคาวหวานของชาวกะเหรี่ยง มีขนมชนิดหนึ่งคือ หมี่ญสิ เป็นที่ติดใจของพระยาทั้งสอง แต่ชนมดังกล่าวไม่มีชื่อภาษาไทย พระยาประสิทธิสงคราม (นุช) กับพระยาวรเดชศักดาวุธ (แย้ม ณ นคร) จึงตั้งชื่อขนมหมี่ญสิเป็นชื่อภาษาไทยว่า ทองเยอะ โดยใช้มูลเหตุว่าในพื้นที่เมืองสังขละบุรีมีแร่ทองคำมาก และบรรดาศักดิ์ พระศรีสุวรรณคีรี ก็หมายถึง ทอง จึงตั้งชื่อขนมให้สอดคล้องกับชื่อขนมมงคลของไทยที่มักขึ้นชื่อด้วยทอง แต่ด้วยสำเนียงชาวกะเหรี่ยงเรียกผิดเพี้ยน ชื่อ ขนมทองเยอะ จึงกลายเป็น ขนมทองโยะ ถึงทุกวันนี้
ใน สาส์นสมเด็จ เล่ม ๑๗ ยังมีบันทึกว่า พระยาประสิทธิสงคราม (นุช) เคยกราบทูลทราบฝ่าพระบาทเรื่อง พระเจดีย์สามองค์ แก่สมเด็จ ฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพเกี่ยวกับรูปทรงสัณฐานพระเจดีย์ว่าเป็นแต่กองหินยิ่งกว่าเป็นพระเจดีย์ และที่สร้างพระเจดีย์สามองค์นั้นก็สร้างในแดนไทยห่างเข้ามาจากสันเขาที่ต่อแดนพม่า
เมื่อ พ.ศ. 2452 พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จประพาสมณฑลราชบุรี ครั้นเสด็จออกจากบ้านโป่ง มณฑลราชบุรีไปยังเมืองกาญจนบุรี ระหว่างทรงถูกฝนกลางทาง จึงเสด็จประทับที่พลับพลาท่าเรือพระแท่น พระยาประสิทธิสงคราม (นุช) จึงนำข่าวลงมากราบบังคมทูลพระกรุณาทรงทราบว่าแม่น้ำแม่กลองกำลังขึ้นด้วยเหตุฝนตกข้างเหนือน้ำ และถวายรายงานระหว่างเสด็จประพาสหัวเมืองกาญจนบุรีปรากฏใน พระราชหัตถเลขา ฉบับที่ ๓ ลงวันที่ 7 กันยายน ร.ศ. 128
ในระหว่างที่พระยาประสิทธิสงคราม (นุช) ว่าราชการเมืองกาญจนบุรีอยู่นั้น สมเด็จ ฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ เสนาบดีกระทรวงมหาดไทยทรงมีรับสั่งให้พระยาประสิทธิสงคราม (นุช) ออกสืบหาพระเจดีย์ยุทธหัตถีสร้างขึ้นในรัชสมัยสมเด็จพระนเรศวรมหาราชหลังจากทรงชัยชนะเหนือข้าศึกในสงครามยุทธหัตถี เมื่อ พ.ศ. 2135 สมัยอยุธยา ซึ่งมีบันทึกไว้ในพงศาวดารเรื่อง ไทยรบพม่า ว่า เมื่อสมเด็จพระนเรศวรมหาราชทรงชนะยุทธหัตถีแล้วโปรดให้ก่อพระเจดียสถานสวมศพพระมหาอุปราชาไว้ ณ หนองสาหร่าย ตำบลตระพังกรุ (อำเภอพนมทวน) เมืองกาญจนบุรีบริเวณที่ชาวบ้านเรียกว่าดอนพระเจดีย์ ซึ่งพงศาวดารเรื่อง ไทยรบพม่า บันทึกไว้ว่า:–
สมเด็จพระนเรศวรจึงโปรดให้สร้างพระเจดีย์ขึ้นองค์ ๑ [...] พระเจดีย์ยังปรากฏอยู่ วัดฐานได้ด้านละ ๑๐ วา สูงตลอดยอดเดิมเห็นจะยาว ๒๐ วา ราษฎรเรียกที่ตำบลนั้นว่าดอนพระเจดีย์ อยู่ห่างหนองสาหร่ายไปประมาณราว ๑๐๐ เส้น ยังปรากฏจนทุกวันนี้
ครั้งนั้นพระยาประสิทธิสงคราม (นุช) ออกสำรวจอยู่นานแต่ไม่พบพระเจดีย์ดังกล่าวจึงบอกรายงานกราบทูลทราบฝ่าพระบาทสมเด็จ ฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ว่า บ้านตระพังกรุนั้นมีมาแต่โบราณ มีบ่อน้ำกรุอิฐข้างในอยู่หลายบ่อ สมัยโบราณเรียกว่า ตระพังกรุ แต่ชาวบ้านว่าไม่มีเห็นพระเจดีย์ที่สมเด็จพระนเรศวรมหาราชทรงสร้าง พระยาประสิทธิสงคราม (นุช) เที่ยวตรวจดูเองก็พบแต่พระเจดีย์องค์เล็ก ๆ ที่ชาวบ้านนิยมสร้างกันตามวัด ไม่มีพระเจดีย์แปลกตาซึ่งเห็นควรว่าจะเป็นของพระเจ้าแผ่นดินทรงสร้าง เมื่อสมเด็จ ฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงทราบก็ทรงจนพระทัยมิรู้จะค้นหาอย่างไรต่อไปจนสิ้นรัชสมัยรัชกาลที่ 5
เมื่อ พ.ศ. 2458 พระยาประสิทธิสงคราม (นุช) ว่าราชการเมืองกาญจนบุรีล่วงมาถึง 18 ปี จึงกราบบังคมทูลพระกรุณาขอพระราชทานพระบรมราชานุญาตออกจากตำแหน่งราชการ พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระราชดำริว่า พระยาประสิทธิสงคราม (นุช) เป็นผู้มีบำเหน็จความชอบ และได้รับราชการมาช้านาน จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ พระราชทานบรรดาศักดิ์เป็นพระยาสัตยานุกูล (นุช) เมื่อวันที่ 9 ธันวาคม พ.ศ. 2461 มีตำแหน่งราชการเป็นผู้กำกับถือน้ำพระพิพัฒน์สัตยา กระทรวงมหาดไทย และพระราชทานเบี้ยหวัดตลอดอายุ
นอกจากพระยาสัตยานุกูล (นุช) ยังรับราชการที่กระทรวงมหาดไทยแล้วยังได้อาสาช่วยงานนอกราชการอยู่ ณ หอพระสมุดวชิรญาณสำหรับพระนคร (ต่อมาคือ สำนักหอสมุดแห่งชาติ ท่าวาสุกรี) สมเด็จ ฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงมอบหมายให้พระยาสัตยานุกูล (นุช) เป็นผู้ตรวจทำบัญชีหนังสือจดหมายเหตุ
เมื่อ พ.ศ. 2463 ข้าราชการกระทรวงมหาดไทยร่วมบำเพ็ญการกุศลทักษินานุปทานอุทิศกัลปนาอานิสงส์ในงานปลงศพ พระยาวุรพุฒิโถไคย (ชุ่ม สุวรรณสุภา) พระยาสัตยานุกูล (นุช) จึงได้ประสานงานนำความแจ้งต่อกรรมการหอพระสมุดวชิรญาณสำหรับพระนคร สมเด็จ ฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงเลือก ตำรากระบวรเสด็จ แลกระบวรแห่แต่โบราณ ฉบับรัชกาลที่ 1 ออกพิมพ์แจกบำเพ็ญกุศลในงานดังกล่าว
จนกระทั่งงานบัญชีจดหมายเหตุของหอพระสมุดวชิรญาณสำหรับพระนครสำเร็จลุล่วงแล้ว พระยาสัตยานุกูล (นุช) จึงพักราชการเนื่องด้วยทุพพลภาพตามอายุ ต่อมาจึงล้มป่วยด้วยเหตุทุพพลภาพจนถึงแก่อนิจกรรมเมื่อวันที่ 16 พฤษภาคม พ.ศ. 2466 สิริรวมอายุได้ 66 ปี คุณหญิงแปลก สัตยานุกูล ภริยาจึงได้บำเพ็ญกุศลสนองคุณพระยาสัตยานุกูล (นุช) ที่วัดอมรินทรารามวรวิหารเมื่อปีกุน เดือนมีนาคม พ.ศ. 2467 (นับปีแบบเก่าคือ พ.ศ. 2466) และตั้งเจดีย์บรรจุอัฐิพระยาสัตยานุกูล (นุช) ไว้ที่วัดแจ้งศิริสัมพันธ์ จังหวัดนนทบุรี