พระมหาเจดีย์ธรรมสถิตย์
เจดีย์

เจดีย์ของวัดป่าเลไลยก์ได้แบบมาจากสถาปัตยกรรมไทยซึ่งมีส่วนประกอบหลักอยู่ 3 ส่วน อันได้แก่ส่วนฐานจากบังลังก์ขึ้นมามีวงแหวนอยู่ 8 รอบและรูปโดมทรงระฆังคว่ำ ประกอบด้วย 13 วงแหวนและส่วนที่เป็นยอดรูปดอกบัวตูม มียอดเป็นฉัตรครอบไว้
ส่วนชั้นฐานของเจดีย์ประกอบขึ้นด้วยวงแหวน 8 รอบ แต่ละรอบแทนความหมายของ อริยมรรค มีองค์ 8 ประการ อันได้แก่
สัมมาทิฏฐิ คือความเห็นชอบ
สัมมาสังกัปโป คือความดำริชอบ
สัมมาวาจา คือวาจาชอบ
สัมมากัมมันโต คือการงานชอบ
สัมมาอาชีโว คือการเลี้ยงชีวิตชอบ
สัมมาวายาโม คือความเพียรพยายามชอบ
สัมมาสติ คือความระลึกชอบ
สัมมาสมาธิ คือ ความตั้งใจชอบ
ชั้นตรงกลางเป็นรูปทรงระฆังคว่ำได้ประดิษฐานพระบรมสารีริกธาตุและวัตถุถาวรที่มีความสำคัญในทางพุทธศาสนาไว้ด้วย ในการก่อสร้างวัดวาอารามต่าง ๆ เจดีย์พระพุทธรูปสมัยโบราณกาล ในระหว่างการก่อสร้างนั้น ผู้ที่ศรัทธาเลื่อมใสปรารถนามรรคผลนิพพานในกาลข้างหน้าได้บรรจุสิ่งของไว้ในศาสนวัตถุเป็นสัญลักษณ์แห่งการฝากตนไว้ในพระพุทธศาสนา
เพื่ออำนวยความสะดวกแก่ผู้ศรัทธา ในการนี้ ทางวัดได้จัดเตรียมแผ่นทองเหลืองสลักรูปยันต์เกราะเพชรซึ่งทำขึ้นมาเป็นพิเศษ จำนวน 108,000 ชิ้น จำนวน 108 นี้ ได้มากจาก 9 คูณ 12 ซึ่งมีความหมายดังนี้
เลข 9 นี้ หมายถึงกิจเบื้องต้นของทุกคนผู้เข้ามา นับถือพุทธศาสนา คือปฏิญาณตนถือเอาพระรัตนตรัยเป็นสรณะ คือนึกถึงพระพุทธ 3 ครั้ง พระธรรม 3 ครั้ง และพระสงฆ์ 3 ครั้ง เลข 12 นี้หมายถึง อริยสัจ 4 อันได้แก่ ทุกข์ สมุทัย นิโรธ และมรรค คูณกับ 3 ญาณ ในอริยสัจแต่ละข้อ คือ สัจญาณ กิจญาณ และกตญาณ
ในจำนวน 108,000 แผ่นทองเหลืองนี้ 84,000 (84,000 พระธรรมขันธ์) แผ่นบรรจุไว้ภายในหอระฆังภายในเจดีย์ 12,000 แผ่นบรรจุไว้ภายในองค์พระพุทธรูปปางปฐมเทศนา ประดิษฐานศาลาปฏิบัติธรรม และ 12,000 แผ่น บรรจุไว้ภายในองค์พระพุทธรูป ประดิษฐาน ณ หอฉัน
ในสมัยพุทธกาล พระอัสสชิ ได้ย่นคำสอนเพื่อแสดงธรรมแก่พระสารีบุตร โดยกล่าวเป็นคาถาว่า
“เย ธัมมา เหตุปฺปภวา เตสํ เหตํ
ตถาคโต อาห เตสัญจ โย นิโรโธ เอวัง วาที มหาสมโณติ”
“ธรรมใดเกิดแต่เหตุพระตถาคตกล่าวเหตุนั้นพร้อมด้วยความดับของเหตุนั้น ดังนี้เป็นคำสอนของมหาสมณะ”
เมื่อฟังคำตอบของพระอัสสชิ พระสารีบุตรได้บรรลุธรรมชั้นโสดาบัน
ในประเทศจีนและพม่า มีประเพณีที่สืบทอดกันมาตั้งแต่สมัยโบราณกาลยึดถือเอาคาถาบทนี้เขียนบันทึกและบรรจุไว้ในเจดีย์ที่สร้างไว้ด้วย ยิ่งไปกว่านั้นทางวัดป่าเลไลยก์ยังได้ทำรูปยันต์เกราะเพชรเป็น 3 ภาษา ได้แก่ ภาษาพื้นเมืองภาคเหนือของประเทศไทย ภาษาจีนและภาษาอังกฤษ จารึกลงบนแผ่นหินอ่อนและบรรจุไว้ในหอระฆังของเจดีย์ด้วย
ขั้นต่อขึ้นไปอีกจะประกอบไปด้วยวงแหวน 13 วงใน แต่ละวงได้แทนความหมายของธดุงควัตร 13 อันได้แก่
ปังสุกูลิกังคะ เป็นผู้ถือทรงผ้าบังสุกุลเป็นวัตร
เตจิวริกังคะ ผู้ถือทรงเพียงไตรจีวรเป็นวัตร งดจีวรผืนที่ 4
ปิณฑปาติกังคะ ผู้ถือเที่ยวบิณฑบาตไปตามลำดับ
สปทานจาริกังคะ เป็นผู้ถือเที่ยวบิณฑบาตไปตามลำดับเป็นวัตร (งดการเที่ยวตามใจอยาก)
เอกาสนิกังคะ เป็นผู้ถือนังฉัน ณ อาสนะเดียวเป็นวัตร
ปัตตปิณฑิกังคะ เป็นผู้ถือฉันเฉพาะในบาตรเป็นวัตร
ขลุปัจอาภัตติกังคะ เป็นผู้ถือห้ามภัตที่ภายหลังเป็นวัตร
อารัญญิกังคะ เป็นผู้ถืออยู่ป่าเป็นวัตร
รุกขมูลิกังคะ เป็นผู้ถืออยู่โคนต้นไม้เป็นวัตร
อัพโภกาสิกังคะ เป็นผู้ถืออยู่ที่แจ้งเป็นวัตร
โสสานิกังคะ เป็นผู้ถืออยู่ในเสนาสนะแล้วแต่เขาจัดให้
ยถาสันถติกังคะ เป็นผู้ถืออยู่ในเสนาสนะแล้วแต่เขาจัดให้
เนสัชชิกังคะ เป็นผู้ถือการนั่งเป็นวัตร คือ เว้นนอน
บนยอดของเจดีย์ได้ใส่ยอดเป็นรูปดอกบัวตูมซึ่งเป็นสัญลักษณ์ของหลักสำคัญของพระธรรมวินัย คือแม้ว่าดอกบัวจะเกิดมาจากตม แต่ก็ยังสามารถโตโผล่พ้นตมและขึ้นไปบานอยู่เหนือน้ำได้ ฉันใดถึงแม้ว่ามนุษย์เราจะเกิดขึ้นมาภายใต้กฎแห่งธรรมชาติของ การแก่ การเจ็บ การตาย แต่ยังสามารถพ้นทุกข์เหล่านี้ได้ โดยปฏิบัติตามอริยมรรคมีองค์ 8 ประการ