สไบ
ศัพทมูลวิทยา

สไบ ในภาษาไทยเป็นคำนาม พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. 2554 ให้ความหมายไว้ว่า ผ้าผืนยาว ๆ แคบ ๆ ใช้ห่มคาดหน้าอกต่างเสื้อ รวมทั้งหมายถึง ผ้าสะพัก หรือผ้าทรงสะพัก มีรากศัพท์เดิมมาจากคำในตระกูลภาษาโปรโต-ออสโตรนีเซียนว่า *cahebay แปลว่า พาด แขวน ซึ่งกระจายเข้ามายังกลุ่มภาษาอื่น ๆ เมื่อ 4,000–3,500 ปีก่อนคริสตกาลมาแล้ว
หลักฐานเกี่ยวกับสไบในดินแดนประเทศไทยที่เก่าที่สุดคือ ปูนปั้นปัญจดุริยนารี เป็นปูนปั้นประดับสถูปสถานในศาสนาพุทธ สมัยทวารวดี กำหนดอายุราวพุทธศตวรรษที่ 12–13 เป็นปูนปั้นสตรีทั้ง 5 คน สวมใส่สไบเล่นดนตรี พบที่นอกโบราณสถานเมืองคูบัวทางทิศตะวันตก จังหวัดราชบุรี รวมทั้งประติมากรรมรูปคน เทวดา และนักดนตรีอายุสมัยทวารวดีพบที่รอบฐานสถูปเจดีย์จุลประโทน จังหวัดนครปฐมแสดงให้เห็นว่าสตรีสมัยทวารวดีสวมสไบหรือผ้าแถบคาดไหล่ เมื่อพิจารณาการไหลของวัฒนธรรมพบว่าเครื่องแต่งกายของไทยได้แบบอย่างจากส่าหรีของอินเดียมาประยุกต์ใช้เฉพาะส่วนบนของร่างกายผ่านมลายูขึ้นมาสู่ทวารวดีที่มีการห่มสไบระหว่างพุทธศตวรรษที่ 11–16 คำ สไบ ในภาษาไทยจึงน่าจะเป็นคำยืมมาจากคำภาษามลายูว่า sbai หรือ sĕbai ในกลุ่มภาษามลายู-พอลินีเชียมากกว่า ในขณะที่ สไบ (spāi) ในภาษาเขมรที่ระบุชนิดเป็นผ้าคลุมไหล่และผ้าพันคอแบบสไบ พบในจารึกระเบียงนครวัด (Grande Inscription Moderne d'Angkor) หลักที่ IMA 39 อายุคริสต์ศตวรรษที่ 18 (ค.ศ. 1747) เท่านั้น
รากศัพท์เดิมของคำว่า สไบ กำเนิดมาจากตระกูลภาษาโปรโต-ออสโตรนีเซียนคือ *cahebay→*cahbay→*cahpay→*capay แล้วกระจายเป็นคำยืมและคำแผลงตามกลุ่มภาษาอื่น ๆ เป็นทั้งคำนาม คำอกรรมกริยาและสกรรมกริยา ดังนี้
กลุ่มภาษาออสโตรนีเซียน
ภาษาออสโตรนีเซียนดั้งเดิม คือ *cahbay →łahpay, cahfay, cabfay (คำแปล: น. คลุมทับไหล่)
กลุ่มภาษาเกาะฟอร์โมซา
ภาษาพุยุมา (Puyuma, Tamalakaw) ในไต้หวัน คือ *sapay (คำแปล: ก. พาดบนราว)
กลุ่มภาษามลายู-พอลินีเชีย
ภาษามลายู sbai, sĕbai, sampai (คำแปล: ก. พาด หรือแขวนอย่างหลวม ๆ น. ผ้าสำหรับพันรอบลำคอ)
ภาษาตากาล็อกในฟิลิปปินส์ sampay (คำแปล: ก. แขวงเสื้อบนราวเชือก)
ภาษาราตาฮานในจังหวัดซูลาเวซีเหนือ sumpáy (คำแปล: ก. แขวนเสื้อบนราว)
ภาษาเซลาญาร์ sampe (คำแปล: น. สิ่งของที่ห้อยอย่างหลวม ๆ) และคำว่า salampe (คำแปล: ก. แขวนหรือห้อยอย่างหลวม ๆ)
ภาษาทอนดาโน hafe-hafe (คำแปล: ก. สวมทับไหล่)
ภาษาฟิลิปปินส์ cave- (คำแปล: ก. ดึงขึ้น ยกขึ้น)
ภาษาโทบาบาตักในจังหวัดสุมาตราเหนือ sappɛ-sappɛ (คำแปล: น. เสื้อผ้าที่สวมใส่ที่ไหล่)
ภาษางายู sampay-an (คำแปล: น. สิ่งที่ใช้แขวนสิ่งของ) และ *salampay (คำแปล: น. เสื้อทับไหล่)
ภาษาบูกิซ sappɛ (คำแปล: ก. แขวน พาด)
ภาษามูนา sampe-lao (คำแปล: ก. แขวนหรือพาดห้อยลงมา)
ภาษามาลากาซี mi-sampy (คำแปล: ก. แขวน พาด) และ sampazana (คำแปล: น. เชือกหรือราวเชือกซึ่งใช้สำหรับแขวง หรือ สก. ถูกแขวนบนราว)
ภาษามากัซซาร์ sampe (คำแปล: สก. ถูกแขวนหรือพาดห้อยลงมา)
กลุ่มภาษาอินโด-ยูโรเปียน
ภาษาซังกิซารี *səmpay (คำแปล: ก. แขวนบนราว)
กลุ่มภาษาขร้า–ไท
ภาษาไทย สไบย (จารึกเจ้าเถรศรีเทพคิริมานนท์ 1 พ.ศ. 1956 ภาษาไทย อักษรไทสมัยอยุธยา) สไบ
กลุ่มภาษาออสโตรเอเชียติก
ภาษากูย phìai
ภาษามอญโบราณสมัยทวารวดีและภาษาญัฮกุร *lɓak
ภาษามอญสมัยกลาง cambāy
ภาษามอญสมัยใหม่ *jbaay หยาดฮะหริ่มโต่ะ
ภาษาเขมรสมัยก่อนเมืองพระนครและสมัยเมืองพระนคร spāi, spāiphyah (คำปริวรรตภาษาฝรั่งเศส: spāy) พบในแผ่นศิลาจารึกปราสาทพระโค หมายเลข K.713B อายุ ค.ศ. 893 และจารึกเกาะแกร์ หมายเลข 188 บรรทัด 3 อายุ ค.ศ. 929 สมัยก่อนเมืองพระนคร ไม่สามารถระบุได้ว่าเป็นผ้าคลุมไหล่ชนิดใด
ภาษาเขมรสมัยหลังเมืองพระนคร spāi (ស្បៃ, spāi, คำแปล: ผ้าคลุมไหล หรือผ้าพันคอแบบสไบ) พบในจารึกระเบียงนครวัด (Grande Inscription Moderne d'Angkor) หลักที่ IMA 39 บรรทัด 68 อายุ ค.ศ. 1747 ระบุชนิดว่าเป็นผ้าคลุมไหล่และผ้าพันคอแบบสไบ
ภาษาเขมรสมัยใหม่ spiey (ស្ពាយ)
กลุ่มภาษาอินโด-อิเรเนียน
ภาษาสันสกฤต spāy (spāy phyah) พบคำจารึกภาษาสันสกฤตปะปนกับภาษาเขมรสมัยก่อนเมืองพระนครบนหม้อทองเหลือง Tāmrakumbha หมายเลข K.669C บรรทัดที่ 18 อายุ ค.ศ. 972 พบที่ปราสาทพระวิหารแต่ไม่สามารถระบุว่าเป็นผ้าคลุมไหล่ชนิดใด
พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. 2554 ยังระบุไว้ว่าเป็นคำยืมมาจากภาษาเขมรว่า "ไสฺบ" (ស្បៃ) มีความหมายว่า "ผ้าแถบ ผ้าคาดอกผู้หญิง" ขณะที่สุพัฒน์ เจริญสรรพพืช (2563) อธิบายว่าคำดังกล่าวอาจมีที่มาหรือมีความเกี่ยวข้องกับคำว่า ซาปัย (Sapay) อันเป็นคำในตระกูลภาษาออสโตรนีเซียนดั้งเดิม ซึ่งมีความหมายว่า "การพาดแขวนบนบ่า" หรือ "ราวเชือก" นอกจากนี้ในไทยยังเรียกสไบอีกชื่อว่า ผ้ากะแสง, กระแสง หรือกรรแสง และบัญญัติการห่มผ้าแถบอีกแบบหนึ่งเรียกว่า "ตะเบ็งมาน" หรือ "ตะแบงมาน" แปลว่า "วิธีห่มผ้าแถบแบบหนึ่ง โดยคาดผ้าอ้อมตัวจากด้านหลังไขว้ขึ้นมาด้านหน้า แล้วเอาชายทั้ง ๒ ไขว้ไปผูกที่ต้นคอ"
สไบอีกชนิดหนึ่งสำหรับสตรีชั้นสูงในราชสำนักไทย เรียกว่า "ผ้าสะพัก" หรือ "ผ้าทรงสะพัก" มีลักษณะเป็นผ้าแพรหรือผ้าสไบอย่างหนาใช้คลุมทับสไบหรือเสื้ออีกชั้นหนึ่ง ต่อมาราชสำนักกัมพูชานำไปใช้ เรียกว่า "พระสุภาก" และมีสไบอีกอย่างหนึ่งคือ "ผ้าห่ม" มีวิธีห่มหลากหลาย เช่น ห่มผ้าคล้องไหล่ ห่มผ้าคล้องคอ หรือห่มคลุมซึ่งใช้ในฤดูหนาว มีการต่อผ้าให้หน้ากว้างขึ้นจะเรียกว่า "เพลาะ" ใช้ห่มไหล่กันลมหนาว หรือห่มนอนก็ได้ ส่วนผ้าห่มอย่างสไบ จะเป็นสไบหน้าแคบกลายเป็นผ้าเฉวียงซ้าย
ต่อมาในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวมีการพัฒนาการการห่มสไบเป็นการ "สะพายแพร" คือการนำผ้าแพรจีบขวางเอวมาจีบตามยาวอีกครั้ง จนเหลือผืนแคบ แล้วตรึงให้แน่น สะพายบนบ่าซ้าย รวบชายไว้ที่เอวด้านขวาเพื่อสะดวกแก่การเดินทาง หากเป็นผ้าโปร่งบางไม่จับจีบ จะเรียกว่า "แพรฝรั่ง" และการสะพายแพรถูกยกเลิกไปในรัชกาลถัดมา