อาร์คีออปเทอริกซ์

| อาร์คีออปเทอริกซ์ ช่วงเวลาที่มีชีวิตอยู่: ปลายยุคจูแรสซิก, 150> 8–148.5Ma  PreꞒ Ꞓ O S D C P T J K Pg N  ↓   |
| --- | --- |

อาร์คีออปเทอริกซ์ ชิ้นตัวอย่างเบอร์ลิน

การจำแนกชั้นทางวิทยาศาสตร์
อาณาจักร:: Animalia
ไฟลัม:: Chordata
ไม่ได้จัดลำดับ:: Dinosauria
ไม่ได้จัดลำดับ:: †Saurischia
ไม่ได้จัดลำดับ:: †Theropoda
ไม่ได้จัดลำดับ:: †Avialae
วงศ์:: †Archaeopterygidae
สกุล:: †Archaeopteryx Meyer, 1861
สปีชีส์:: †A.  lithographica

ชนิดต้นแบบ
†Archaeopteryx lithographica Meyer, 1861 (conserved name)
Referred species
 †A. siemensii Dames, 1897  †A. albersdoerferi Kundrat et al. 2018
ชื่อพ้อง
  สกุล Griphosaurus Wagner, 1862 [nomen rejectum]  Griphornis Woodward, 1862 [nomen rejectum]  Archaeornis Petronievics, 1917  Jurapteryx Howgate, 1984  Wellnhoferia? Elżanowski, 2001    สปีชีส์ Pterodactylus crassipes Meyer, 1857 [nomen rejectum]  Rhamphorhynchus crassipes (Meyer, 1857) [nomen rejectum]  Scaphognathus crassipes (Meyer, 1857) [nomen rejectum]  Archaeopteryx crassipes (Meyer, 1857) [nomen rejectum]  Griphosaurus problematicus Wagner, 1862 [nomen rejectum]  Griphornis longicaudatus Woodward, 1862 [nomen rejectum]  Griphosaurus longicaudatus (Woodward, 1862) [nomen rejectum]  Archaeopteryx macrura Owen, 1862 [nomen rejectum]  Archaeopteryx siemensii? (Dames, 1897)  Archaeornis siemensii (Dames, 1897)  Archaeopteryx owenii Petronievics, 1917 [nomen rejectum]  Archaeopteryx recurva Howgate, 1984  Jurapteryx recurva (Howgate, 1984)  Archaeopteryx bavarica Wellnhofer, 1993  Wellnhoferia grandis? Elżanowski, 2001  
อาร์คีออปเทอริกซ์ (Archaeopteryx, /ˌɑːrkiːˈɒptərɪks/ ar-kee-op-tər-iks) หรือที่รู้จักกันในชื่อภาษาเยอรมันว่า Urvogel (ออกเสียง:อูร์ฟอเกิล, แปลว่า "นกต้นกำเนิด" หรือ "นกชนิดแรก") เป็นสกุลของไดโนเสาร์เทอโรพอดซึ่งเป็นญาติใกล้ชิดกับนก  ชื่อมาจากภาษากรีกโบราณ ἀρχαῖος (archaīos) แปลว่า "เก่าแก่โบราณ" และ πτέρυξ (ptéryx) แปลว่า "ขน" หรือ "ปีก"
อาร์คีออปเทอริกซ์มีชีวิตอยู่ในช่วงปลายของยุคจูแรสซิกหรือประมาณ 150 ล้านปีมาแล้ว ในสถานที่ที่ปัจจุบันอยู่ทางตอนใต้ของประเทศเยอรมนี ในช่วงเวลาที่ยุโรปมีสภาพเป็นหมู่เกาะ เป็นทะเลตื้น ที่มีภูมิอากาศแบบเขตร้อน และอยู่ใกล้กับแนวเส้นศูนย์สูตรมากกว่าที่เป็นอยู่ในปัจจุบัน มีขนาดและรูปร่างคล้ายกับนกสาลิกาปากดำ ตัวใหญ่ที่สุดอาจมีขนาดเท่านกเรเวน อาร์คีออปเทอริกซ์มีความยาวของลำตัวได้ถึง 0.5 เมตร (1.6 ฟุต) กล่าวคือเป็นสิ่งมีชีวิตขนาดเล็ก มีปีกกว้าง และอนุมานได้ว่ามีความสามารถในการบินหรือร่อนได้  อาร์คีออปเทอริกซ์มีลักษณะกระเดียดไปทางไดโนเสาร์ในมหายุคมีโซโซอิกขนาดเล็กมากกว่าลักษณะของนกในปัจจุบัน  โดยเฉพาะอย่างยิ่งมันมีลักษณะหลายประการที่เป็นลักษณะร่วมกับไดโนเสาร์ในกลุ่มของไดโนนายโคซอร์ (โดรมีโอซอร์ และ ทรูดอนติด) ได้แก่ลักษณะของกรามที่มีฟันแหลมคม มีนิ้วสามนิ้ว และมีกงเล็บ มีกระดูกหางยาว มีนิ้วเท้านิ้วที่สองยื่นยาวออกไปมากเป็นพิเศษ (killing claws) มีขนแบบนก (ซึ่งแสดงลักษณะของสัตว์เลือดอุ่น) และลักษณะโครงกระดูกอื่นๆ อีกหลายประการ
ลักษณะดังกล่าวข้างต้นทำให้อาร์คีออปเทอริกซ์เป็นตัวแทนชิ้นแรกที่มีความชัดเจนของฟอสซิลในการส่งผ่านจากไดโนเสาร์สู่นก ดังนั้นอาร์คีออปเทอริกซ์จึงมีบทบาทสำคัญไม่ใช่เฉพาะในการศึกษาถึงการกำเนิดของนกแต่ยังรวมถึงการศึกษาเกี่ยวกับไดโนเสาร์
ชิ้นตัวอย่างของอาร์คีออปเทอริกซ์ที่มีลักษณะที่สมบูรณ์ครบถ้วนชิ้นแรกถูกเปิดเผยขึ้นในปี ค.ศ. 1861 เพียงสองปีหลังจากที่ชาร์ล ดาร์วินตีพิมพ์หนังสือเรื่อง “On the Origin of Species” และได้กลายเป็นกุญแจสำคัญในการโต้แย้งถึงเรื่องของวิวัฒนาการของสิ่งมีชีวิต หลายปีต่อมาได้มีการค้นพบฟอสซิลอาร์คีออปเทอริกซ์เพิ่มอีก 9 ชิ้น แม้มีลักษณะที่แปรผันกันไปในหมู่ฟอสซิลที่พบ แต่ผู้เชี่ยวชาญทั้งหลายก็ยังคงให้ฟอสซิลที่พบทั้งหมดเป็นชนิดเดียวกันแม้ว่าจะยังมีผู้โต้แย้ง
ในบรรดาฟอสซิล 11 ชิ้นประกอบไปด้วยซากเหลือของขนหลายชิ้น ซึ่งเป็นหลักฐานของขนที่เก่าแก่ที่สุด อย่างไรก็ตามเพราะว่าขนเหล่านี้มีลักษณะที่พัฒนาแล้ว (เป็นขนปีก) จึงเป็นหลักฐานที่ทำให้เข้าใจได้ว่าขนเหล่านี้มีวิวัฒนาการมาก่อนช่วงปลายของยุคจูแรสซิก