สมเด็จพระเจ้าสร้อยศรีสมุทรพุทธางกูร
สถาปนาราชอาณาจักรจำปาศักดิ์ > ราชาภิเษกเป็นปฐมกษัตริย์แห่งราชอาณาจำปาศักดิ์

เดิมเมืองนครจำปาศักดิ์นั้นสันนิษฐานว่าเป็นอาณาจักรหรือนครรัฐของกลุ่มชนชาติข่าหรือจามโบราณเรียกว่าเมืองจำปานครต่อมาพระเจ้ากำมะทาได้สร้างเมืองขึ้นใหม่แล้วเรียกชื่อว่านครกาลจำปากนาคบุรีศรีซึ่งเป็นทางพระราชไมตรีกับพระเจ้ากรุงกำพุชาธิบดี ตำนานเมืองจำปาศักดิ์ฉบับเจ้าพรหมเทวานุเคราะห์และเจ้าราชวงศ์เมืองนครจำปาศักดิ์เรียกชื่อในสมัยหลังรัชกาลพระเจ้าสุริยวงศาธรรมิกราชใน พ.ศ. ๒๒๓๘ ถึงสมัยก่อนรัชกาลของสมเด็จพระเจ้าสร้อยศรีสมุทรพุทธางกูรใน พ.ศ. ๒๒๕๖ ว่าตำบลจำปะ หรือบ้านจำปะ ความเป็นนครรัฐชนพื้นเมืองของจำปาศักดิ์สืบเนื่องลงมาจนมีความสัมพันธ์ทางเครือญาติกับเจ้านายพื้นเมืองลาวตั้งแต่ก่อนสมัยพระครูโพนเสม็ดจะอพยพครัวลาวลงมาตั้งอยู่ที่ตำบลนี้ เอกสารระบุว่าเจ้าฝ่ายลาวเวียงจันทน์พระนามว่าเจ้าสร้อยศรีสมุทร (เจ้าสร้อยศรีสมุทฯ) ซึ่งหมายถึงเจ้าหน่อกษัตริย์เกิดวิวาทบาดหมางกับญาติพี่น้องซึ่งเป็นเจ้านายผู้ครองเมืองเวียงจันทน์ จึงอพยพครอบครัวบุตรภรรยาบ่าวไพร่จำนวนมากลงเรือล่องน้ำโขงหนีมาจนถึงตำบลจำปะ ครั้นพบกับพระครูโพนเสม็ดและพวกครอบครัวซึ่งตั้งอยู่ก่อนแล้ว พระองค์สมัครสโมสรกลมเกลียวเป็นอันเดียวกันกับครัวเหล่านี้ตำบลจำปะจึงกลายเป็นชุมชนขนาดใหญ่ พระครูโพนเสม็ดเห็นว่าตำบลนี้ควรเป็นบ้านเมืองได้จึงปรึกษาบรรดานายครัวและญาติโยมสานุศิษย์ทั้งปวงว่าเจ้าสร้อยศรีสมุทรเป็นเชื้อสายเจ้านายเมืองเวียงจันทน์มาแต่เดิม ขอให้ชาวบ้านยอมยกให้เป็นเจ้าแผ่นดินว่าราชการเมืองแล้วให้ตั้งบ้านจำปะเป็นเมืองหลวงเรียกว่าเมืองนครจำปาศักดิ์ บรรดานายครัวเห็นชอบและยอมทำตามทุกประการแต่นั้นมาเจ้าสร้อยสมุทรจึงได้เป็น ปฐมเจ้าเมืองนครจำปาศักดิ์ (เจ้านครจำปาศักดิ์) มีอำนาจว่ากล่าวชาวลาวตำบลต่าง ๆ ที่อยู่ใกล้เคียง โดยตำบลเหล่านั้นถูกตั้งขึ้นเป็นเมืองภายใต้อำนาจของราชอาณาจักรจำปาศักดิ์เรียกว่าเมืองเจ็ดหัวเมือง เมืองนครจำปาศักดิ์ได้ตั้งเป็นใหญ่ไม่ขึ้นอยู่ในอำนาจแผ่นดินไทย เขมร ญวน และลาวเวียงจันทน์ซึ่งมีฐานะเป็นมหาอำนาจรอบด้านเนื่องจากเมืองเหล่านี้มีการรบทัพจับศึกวุ่นวายด้วยหลายสาเหตุ เจ้านครจำปาศักดิ์สร้อยศรีสมุทรมีบุตรชายใหญ่ ๔ องค์คือเจ้าไชยกุมาร เจ้าธรรมเทโว เจ้าสุริโย และเจ้าโพธิสาร ส่วนบุตรองค์อื่น ๆ ไม่ปรากฏพระนาม ซึ่งตำนานเมืองนครจำปาศักดิ์ฉบับพระยามหาอำมาตยาธิบดีระบุว่าเจ้าไชยกุมารเป็นราชบุตรจากนางมเหสีขวา ส่วนราชบุตร ๒ องค์คือเจ้าธรรมเทโวและเจ้าสุริโยนั้นเกิดจากมเหสีซ้าย ครั้นพระครูโพนเสม็ดมรณภาพแล้วเจ้านครจำปาศักดิ์สร้อยศรีสมุทรก็ถึงแก่พิราลัยไปตามลำดับบรรดาท้าวเพี้ยผู้ใหญ่ในเมืองจึงพร้อมกันแต่งตั้งเจ้าไชยกุมารบุตรผู้ใหญ่ของพระองค์ขึ้นเป็นเจ้านครจำปาศักดิ์สืบมา แล้วตั้งเจ้าธรรมเทโวเป็นเจ้าอุปราช เจ้าสุริโยเป็นเจ้าราชวงศ์ให้รักษาเมือง โดยไม่ปรากฏว่าตั้งผู้ใดเป็นตำแหน่งเจ้าราชบุตร ส่วนตำแหน่งเจ้าอุปราช เจ้าราชวงศ์ และเจ้าราชบุตรในรัชกาลของสมเด็จพระเจ้าสร้อยศรีสมุทรพุทธางกูรนั้นไม่ปรากฏหลักฐานว่าผู้ใดดำรงตำแหน่งเหล่านี้
ส่วนตำนานเมืองนครจำปาศักดิ์ฉบับพระยามหาอำมาตยาธิบดีให้รายละเอียดเกี่ยวกับการสถาปนาเจ้าหน่อกษัตริย์ขึ้นเป็นพระมหากษัตริย์แห่งราชอาณาจักรจำปาศักดิ์ว่า พื้นที่เดิมของจำปาศักดิ์คือเมืองนครกาลจำปากนาคบุรีศรีนั้นปกครองโดยวงศ์ตระกูลของนางเภา (นางเพา) มาก่อน ต่อมาพระนางขึ้นเป็นกษัตรีย์ของเมืองนี้แล้วเจ้าปางคำบ้านหนองบัวลำภู มาลอบสังวาสด้วยเมื่อ พ.ศ. ๒๑๘๑ (จ.ศ. ๑๐๐๓) ปีมะเส็ง ตรีศก จนเกิดบุตรีด้วยกันชื่อนางแพง เมื่อนางเภาชราภาพและถึงแก่กรรมนางแพงพร้อมด้วยท้าวพระยาก็ฌาปนกิจส่วนนางแพงได้ร่วมกับพระยาคำยาตรและพระยาสองฮาดว่าราชการบ้านเมืองสืบต่อ นางแพงจึงเป็นผู้ปกครองคนแรกของจำปาศักดิ์ที่มีเชื้อสายของชนเผ่าพื้นเมืองกับเจ้านายลาวเวียงจันทน์ ครั้นได้ยินกิติศัพท์ว่าพระครูโพนเสม็ดมาพำนักที่เกาะแดงและมีผู้คนนับถือมากนางแพงจึงมีจิตเลื่อมใสได้ปรึกษาท้าวพระยาใหญ่น้อยว่าควรอาราธนาพระครูมาสู่บ้านเมือง จะได้ทำนุบำรุงพระพุทธศาสนาให้มั่นคงถาวรสืบไปซึ่งแสดงว่าชนพื้นเมืองในขณะนั้นรู้จักและยอมรับนับถือพระพุทธศาสนามาก่อนแล้ว เมื่อท้าวพระยาทั้งปวงเห็นชอบนางจึงให้พระยาคำยาตรและพระยาสองฮาดไปอาราธนาพระครูพร้อมสานุศิษย์ให้ข้ามแม่น้ำโขงมาทางฝั่งตะวันตกของเมืองแล้วตั้งพักอยู่ที่ห้วยสระหัว นางแพงโปรดให้ปลูกกุฎีเสนาสนะถวายเพื่อจำพรรษาอยู่ที่วัดห้วยสระหัวคนทั้งหลายจึงเรียกว่าวัดหลวง นางและท้าวพระยาทั้งปวงมอบพุทธจักรและอาณาจักรให้พระครูทำนุบำรุงสมณพราหมณาจารย์ท้าวพระยาอาณาประชาราษฎรในเมืองนครกาลจำปากนาคบุรีศรีสืบมาจน พ.ศ. ๒๒๕๒ (จ.ศ. ๑๐๗๑) ปีฉลู เอกศก พระครูจึงชักชวนชาวเมืองหล่อพระพุทธปฏิมากรองค์หนึ่งหน้าตัก ๑๙ นิ้วสำเร็จแล้วอัญเชิญมาประดิษฐานที่พระวิหารวัดบางซ้ายสืบมาจนทุกวันนี้ ครั้นนานมาประชาชนเกิดเป็นโจรผู้ร้ายฉกลักเครื่องอัญมณีของสมณะและทรัพย์สิ่งของอาณาประชาราษฎรแล้วฆ่าฟันกันขึ้นหลายแห่งหลายตำบล พระครูจะชำระว่ากล่าวตามอาญาบ้านเมืองก็เกรงผิดวินัยสิกขาบทครั้นจะนิ่งเสียไม่ปราบปรามให้ราบคาบฝ่ายสมณพราหมณาจารย์ราษฎรก็จะเดือดร้อนยิ่งขึ้น จึงดำริว่าเจ้าหน่อกษัตริย์พระราชโอรสของพระเจ้าเวียงจันทน์คงหมายถึงพระเจ้าสุริยวงศาธรรมิกราชควรจะปกครองประชาราษฎรต่อไปได้ จึงให้จารย์แก้ว (จารียแก้ว) จารย์เซียงซ้าง (จารียเสียงช้าง) ซึ่ง ๒ คนนี้จะกลายเป็นผู้ปกครองเมืองท้องถิ่นในเวลาต่อมา กับท้าวเพี้ยไพร่พลไปอัญเชิญเจ้าหน่อกษัตริย์ลงมาแต่บ้านงิ้วพันลำโสมสนุกซึ่งพระราชมารดาของพระองค์ถึงแก่กรรมไปก่อนแล้วเมื่อ พ.ศ. ใดไม่ปรากฏ เสด็จถึงเมืองนครกาลจำปากนาคบุรีศรีใน พ.ศ. ๒๒๕๖ (จ.ศ. ๑๐๗๕) ปีมะเส็ง เบ็ญจศก พระครูโพนเสม็ดจึงให้ตั้งโรงราชพิธีราชาภิเษกเสร็จแล้วเมื่อได้วันมหาพิชัยฤกษ์จึงอัญเชิญพระองค์เข้าสรงมุรธาสนานราชาภิเษก สมณพราหมณาจารย์ท้าวพระยาทั้งปวงพร้อมกันถวายพระนามว่า เจ้าสร้อยศรีสมุทพุทธางกูรเป็นเจ้าเอกราชครองราชสมบัติตามโบราณราชประเพณีกษัตริย์ในมลาวประเทศ พระองค์โปรดให้สร้างระเนียดเสาไม้แก่นเพื่อสร้างเมืองขึ้นที่ตำบลริมฝั่งศรีสุมังแล้วเปลี่ยนนามเมืองใหม่เป็น นครจำปาบาศักดิ์นาคบุรีศรี (เมืองนครกาลจำปาศักดิ์) จะสังเกตว่าในสร้อยนามของเมืองนั้นไม่ปรากฏคำว่าศรีสัตนาคอยู่ด้วยเหมือนนครเวียงจันทน์และนครหลวงพระบาง ส่วนนางแพงบุตรีของนางเภากษัตรีย์องค์ก่อนซึ่งต่างวงศ์ตระกูลกันนั้นทรงรับเข้าไปประทับในพระราชวังเพื่อทำนุบำรุงเลี้ยงดูให้ความเคารพเป็นอย่างดี แสดงให้เห็นว่าชนพื้นเมืองเดิมก่อนที่ชาวลาวจะอพยพลงมาทางตอนใต้นั้นได้ให้ความสำคัญกับคตินับถือบูชาและยกย่องสตรีหรือการสืบตระกูลทางฝ่ายมารดามากกว่าฝ่ายบุรุษด้วย ทั้งชี้ว่าพระองค์อาจทราบถึงประวัติความเป็นมาของวงศ์ตระกูลข้างพระราชบิดาของนางแพงคือเจ้าปางคำซึ่งมีความสัมพันธ์ทางเครือญาติกับราชวงศ์ล้านช้างอยู่ก่อนแล้ว
อย่างไรก็ตามพงศาวดารนครจำปาศักดิ์ฉบับหม่อมอมรวงศ์วิจิตร (ม.ร.ว.ปฐม คเณจร) ระบุว่านครจำปาศักดิ์นี้พระครูโพนเสม็ดได้ตั้งขึ้นก่อนแล้วเมื่อ พ.ศ. ๒๒๕๑ (จ.ศ. ๑๐๗๕) ปีมะเส็ง เบ็ญจศก ก่อนสมเด็จพระเจ้าสร้อยศรีสมุทรพุทธางกูรจะราชาภิเษกเป็นปฐมกษัตริย์ราว ๕-๖ ปีซึ่งอ้างในพงศาวดารมณฑลอีสาน โดยก่อน พ.ศ. ๒๑๘๑ (จ.ศ. ๑๐๐๐) นั้นยังเป็นป่าดงที่อาศัยของชาวข่า ส่วย และกวย (ไม่ปรากฏชื่อชาวจาม) ภายหลังลาวชาวเมืองเหนือมีเมืองศรีสัตนาคนหุตเป็นต้นได้พากันมาตั้งนิวาสสถานอยู่มากขึ้นจึงพร้อมกันยกหัวหน้าปกครองสืบตระกูลต่อมา จนถึงผู้ครองเมืององค์หนึ่งไม่ปรากฏพระนามได้สร้างเมืองขึ้นที่ริมแม่น้ำโขงฝั่งตะวันตกคือตำบลบ้านกระตึบเมืองกลาง (บ้านกระติ๊บเมืองกลาง) เรียกว่าพระนครกาลจำบากนาคบุรี เมื่อพระครูโพนเสม็ดและไพร่พลมาตั้งอยู่บรรดาศิษย์ที่เป็นลาวและเขมรต่างพากันแยกไปตั้งนิวาสสถานตามที่ต่าง ๆ โดยอาศัยปนกันอยู่กับพวกข่าและกวยตามภูมิลำเนาที่สมควร ฝ่ายนางแพงนางเภาผู้ปกครองเดิมนิยมนับถือพระครูจึงพร้อมด้วยแสนท้าวพระยาลาวอาราธนาให้บัญชาการบ้านเมืองและสั่งสอนพระพุทธศาสนา พ.ศ. ๒๒๕๒ (จ.ศ. ๑๐๗๑) ระหว่างรัชกาลสมเด็จพระสรรเพ็ชญ์ที่ ๙ หรือขุนหลวงท้ายสระ ชาวนครกาลจำบากนาคบุรีศรีเกิดวิวาทบาดหมางคบพากันตั้งชุมนุมประพฤติเป็นโจรผู้ร้ายกำเริบเสิบสานจนราษฎรที่อยู่ในความสุจริตพากันเดือดร้อน พระครูได้ว่ากล่าวห้ามปรามโดยทางธรรมก็ไม่สงบเรียบร้อยสมประสงค์ครั้นจะใช้อำนาจปราบปรามตามอาญาจารีตก็เกรงผิดวินัยสมณเพศ จึงดำริว่าเจ้าหน่อกษัตริย์ที่ให้ตั้งอยู่ตำบลงิ้วพันลำน้ำโสมสนุกทรงเจริญวัยประกอบด้วยเกียรติยศเกียรติคุณพอจะระงับปราบปรามปกครองบ้านเมืองได้ จึงให้แสนท้าวพระยาลาวไปอัญเชิญพระองค์กับพระราชมารดามายังนครกาลจำบากนาคบุรีศรี ๔ ปีต่อมาใน พ.ศ. ๒๒๕๖ (จ.ศ. ๑๐๗๕) พระครูพร้อมด้วยแสนท้าวพระยาลาวจึงจัดตั้งพิธียกเจ้าหน่อกษัตริย์ขึ้นเป็น เจ้าสร้อยศรีสมุทพุทธางกูรครองนครกาลจำบากนาคบุรีศรี แล้วเปลี่ยนนามเมืองว่านครจำปาศักดิ์นาคบุรีศรี (นครจำปาศักดิ์นคบุรีศรี) จากนั้นพระองค์ได้จัดแจงแต่งราชการเจ้านายแสนท้าวพระยาลาวเต็มตามตำแหน่งอย่างกรุงศรีสัตนาคตหุต (เวียงจันทน์) มีข้อสังเกตว่าพงศาวดารนครจำปาศักดิ์ฉบับหม่อมอมรวงศ์วิจิตร (ม.ร.ว.ปฐม คเณจร) ชี้ว่าพระราชมารดาของสมเด็จพระเจ้าสร้อยศรีสมุทรพุทธางกูรและนางเภาพระราชมารดาของนางแพงนั้นต่างมีชีวิตอยู่ในขณะราชาภิเษกต่างจากตำนานเมืองนครจำปาศักดิ์ฉบับพระยามหาอำมาตยาธิบดีที่ชี้ว่าทั้ง ๒ ล้วนถึงแก่กรรมไปก่อนแล้วทั้งสิ้น
ส่วนพงษาวดารหัวเมืองมณฑลอิสาณฉบับหม่อมอมรวงษ์วิจิตร (ม.ร.ว.ปฐม คเนจร) นั้นระบุว่าเมื่อเกิดปัญหากับชนชั้นปกครองของบ้านเมืองฝ่ายเขมรพระครูโพนเสม็ดเห็นว่าจะเป็นความเดือดร้อนแก่พวกพ้องญาติโยมจึงอพยพโดยการเดินกลับขึ้นมาทางลำแม่น้ำโขงจนถึงนครกาละจำบากนาคบุรีศรีซึ่งขณะนั้นนางแพงนางเภาผู้บัญชาการเมืองกำลังแก่ชราลง ครั้นหยุดตั้งพักอาศัยในเมืองนั้นพวกศิษย์ญาติโยมของพระครูซึ่งเป็นไทยฝ่ายเหนือ (หมายถึงลาว) และเขมรต่างแยกย้ายไปตั้งนิวาสสถานอยู่ที่ตำบลต่าง ๆ ปะปนอยู่กับพวกข่ากวย นับแต่พระครูอาศัยอยู่ในบ้านเมืองนางแพงนางเภามีความนิยมนับถืออย่างมากต่อมาจึงพร้อมกับแสนท้าวพระยาเสนามาตย์อาราธนาให้พระครูช่วยบำรุงรักษาพระพุทธศาสนาให้รุ่งเรืองถาวร ส่วนการบ้านเมืองที่เป็นฝ่ายอาณาจักรก็มอบให้พระครูเป็นผู้อำนวยการสิทธิขาดโดยนัยนี้พระครูจึงมีสถานะและบทบาทหน้าที่คล้ายเจ้าเมืองกลาย ๆ แต่นั้นมาพระครูจึงมีอิสรภาพได้เป็นใหญ่ขึ้นในเขตแขวงนครกาละจำบากนาคบุรีศรีตลอดมา จน พ.ศ. ๒๒๕๒ (จ.ศ. ๑๐๗๑) ปีฉลู เอกศก ประชาชนเกิดการวิวาทวาทาพากันมีน้ำใจกำเริบคบกันตั้งชุมนุมประพฤติเป็นโจรผู้ร้ายราษฎรทั้งหลายที่ตั้งอยู่ในความสุจริตต่างเดือดร้อนยิ่งขึ้นจนเกือบเกิดเหตุจลาจลใหญ่โต ฝ่ายพระครูได้ว่ากล่าวห้ามปรามโดยทางธรรมก็ไม่สงบเรียบร้อยสมความประสงค์ครั้นจะปราบปรามตามอาญาจักรก็เกรงจะผิดทางวินัย (วิไนย) เป็นที่หม่นหมองแก่สมณะเพศ จึงดำริว่าเจ้าหน่อกษัตริย์ที่ให้ตั้งอยู่ตำบลงิ้วพันลำน้ำโสมสนุกทรงเจริญวัยประกอบด้วยเกียรติยศเกียรติคุณพอจะเป็นผู้ปกครองบ้านเมืองได้จึงแต่งแสนท้าวพระยาคุมกำลังไปอัญเชิญและรับพระองค์กับพระราชมารดาลงมานครกาละจำบากนาคบุรีศรี ครั้น พ.ศ. ๒๒๕๖ (จ.ศ. ๑๐๗๕) ปีมะเส็ง เบญจศก พระครูพร้อมด้วยแสนท้าวพระยาจึงตั้งพิธี ยกเจ้าหน่อกระษัตริย์ขึ้นเป็นกระษัตริย์ถวายพระนามว่าเจ้าสร้อยศรีสมุทพุทธางกูรครองสมบัติเปนเอกราชตามประเพณีกระษัตริย์แล้วผลัดเปลี่ยนนามนครกาละจำบากนาคบุรีศรีเปนนามใหม่เรียกว่านครจำปาศักดินัคบุรีศรี พระองค์ได้แต่งตั้งเจ้านายเสนากรมการครบทุกตำแหน่งแล้วตั้งอัตราเก็บส่วยจากนั้นโปรดให้สร้างอารามขึ้นใหม่ชื่อว่าวัดหลวงใหม่ ทรงมีโอรส ๓ องค์คือเจ้าไชยกุมาร เจ้าธรรมเทโว และเจ้าสุริโย ต่อมาทรงมีราชสาส์นแต่งให้แสนท้าวพระยานำเครื่องบรรณาการไปขอธิดาเจ้าเขมรที่เมืองบรรทายเพ็ชร์มาเป็นบาทบริจาจึงมีโอรสด้วยกันอีกองค์หนึ่งพระนามว่าเจ้าโพธิสาร
นอกจากกลุ่มเอกสารเกี่ยวกับตำนานหรือพงศาวดารเมืองจำปาศักดิ์โดยเฉพาะแล้วยังพบหลักฐานการราชาภิเษกสมเด็จพระเจ้าสร้อยศรีสมุทรพุทธางกูรขึ้นเป็นปฐมกษัตริย์แห่งราชอาณาจักรจำปาศักดิ์ในเอกสารท้องถิ่นอื่น ๆ อีกหลายฉบับด้วย อาทิ พงศาวดารภาคอีสานฉบับพระยาขัติยวงษา (เหลา ณร้อยเอ็จ) ระบุว่าเมื่อพระครูโพนเสม็ดมาถึงนครกาลจำบากนาคบุรีศรีขณะนั้นนางเพาผู้เป็นแม่ นางแพงผู้เป็นบุตร พระยาคำยาด และพระยาสองฮาดรวม ๔ คนได้ไปนิมนต์พระครูมาอยู่รักษาพระศาสนาให้รุ่งเรืองถาวร ต่างจากตำนานเมืองนครจำปาศักดิ์ฉบับพระยามหาอำมาตยาธิบดีที่ระบุว่าเฉพาะนางแพงเท่านั้นที่โปรดให้พระยาทั้ง ๒ ไปนิมนต์ส่วนมารดาคือนางเพาได้ถึงแก่กรรมไปก่อนแล้ว พงศาวดารภาคอีสานฉบับพระยาขัติยวงษา (เหลา ณร้อยเอ็จ) ยังระบุต่อไปว่าเมื่อนิมนต์พระครูมาแล้วได้อนุญาตให้พระครูปกครองรักษาพุทธจักรและอาณาจักร ต่อมาประชาชนพลเมืองมีน้ำใจวิหิงสาบังเบียดลักทรัพย์สิ่งของช้างม้าโคกระบืออยู่เนือง ๆ จนราษฎรเดือดร้อน ครั้นพระครูจะจับตัวมาลงโทษจำขังเฆี่ยนตีก็จะผิดบาลีสิกขาบทและมีความมัวหมองแก่ตนพระครูจึงพร้อมกันปรึกษาเสนากรมการโดยเห็นว่าเจ้าหน่อกษัตริย์สมควรจะครอบครองบ้านเมืองได้ จึงแต่งให้จารแก้ว (จารย์แก้ว) และท้าวเพี้ยไพร่พลขึ้นไปอัญเชิญรับเอาเจ้าหน่อกษัตริย์กับพระมารดาลงมาถึงนครกาลจำบากนาคบุรีศรีใน พ.ศ. ๒๒๕๖ (จ.ศ. ๑๐๗๕) ปีมะเส็ง เบ็ญจศก อัญเชิญขึ้นครองเมืองถวายพระนามว่าเจ้าสร้อยศรีสมุทรพุทธกุลเป็นเจ้าเอกราชครองราชสมบัติ ณ กรุงกาลจำบากนาคบุรีศรีตามราชประเพณีกษัตริย์มาลาประเทศแต่กาลปางก่อน จึงผลัดนามเมืองใหม่ว่านครจำปาศักดิ์นาคบุรีศรี จะเห็นว่าศักราชการขึ้นครองราชย์นั้นระบุตรงกันทั้งหมดมีเฉพาะตำนานเมืองจำปาศักดิ์ฉบับเจ้าพรหมเทวานุเคราะห์และเจ้าราชวงศ์เมืองนครจำปาศักดิ์เท่านั้นที่ไม่ปรากฏศักราช ส่วนพงศาวดารเมืองกาฬสินธุ์และเมืองกมลาสัยฉบับพระราษฎรบริหาร (ทอง) ของนางรำไพ อัมมะพะ (สกุลเดิมบริหาร) ระบุว่าพระราษฎรบริหารเจ้าเมืองกมลาสัยได้ลำดับพงศาวดารเมืองกาฬสินธุ์ เมืองกมลาสัย และเมืองขึ้นไว้สำหรับบ้านเมืองว่า เดิมปู่ย่าตายายเจ้านายที่สืบตระกูลกันมานั้นตั้งบ้านเรือนอยู่หนองหานพระเจดีย์เชียงชุมซึ่งเป็นเมืองเก่าต่อมาปีใดไม่ปรากฏพระครูโพนเสม็ดเจ้าอธิการวัดที่เรียกว่าพระอรหันตาพายสร้อยได้ต่อยอดพระธาตุพนม เมื่อเกิดเหตุต่าง ๆ ขึ้นจึงพาครอบครัวพวกเจ้านายท้าวเพี้ยราษฎรยกไปตั้งทำนุบำรุงอยู่เมืองจำปามหานคร (จามประมหาณคร) ที่เป็นเมืองเก่าร้างซึ่งโปรดตั้งเป็นเมืองนครจำปาศักดิ์เดี๋ยวนี้แล้ว ตั้งเจ้าสร้อยศรีสมุท (เจ้าสรอยสีสมูด) ซึ่งเป็นเชื้อพระวงศ์พระเจ้าเมืองเวียงจันทน์นั้นขึ้นเป็นเจ้าเมืองนครจำปาศักดิ์ (ณครจำปาสักดิ์ย) ต่อมาช้านานหลายชั่วคนก็เกิดเหตุวุ่นวายต่าง ๆ ขึ้นพวกเจ้านายท้าวเพี้ยจึงพร้อมกันพาครัวบุตรภรรยาบ่าวไพร่กลับคืนหนีมาตั้งบ้านเรือนทำมาหากินที่หนองหานพระเจดีย์เชียงชุมตำบลบ้านผ้าขาวพรรณาตามเดิม แต่ครอบครัวผู้คนยังตกค้างอยู่เมืองนครจำปาศักดิ์อีกมาก