เจ้าพระยาพิษณุโลก (เรือง โรจนกุล)
สภาพจลาจลหลังการเสียกรุงศรีอยุธยาครั้งที่สอง > การหลบหนีของพระญาติพระวงศ์สู่เมืองพิษณุโลก

ก่อนที่จะเสียกรุงเมื่อวันที่ 7 เมษายน พ.ศ. 2310 ตรงกับวันอังคาร ขึ้น 9 ค่ำ เดือน 5 ปีกุน นพศก ขณะที่กรุงศรีอยุธยาเกิดสงครามกับพม่าจวนจะเสียแก่ข้าศึก โดยมีทัพเนเมียวสีหบดีกับทัพมังมหานรธาเข้ารุกรานกรุงศรีอยุธยา ออกพระอักษรสุนทรศาสตร์ (ทองดี) ต้นพระบรมราชจักรีวงศ์ คุณมา (ต่อมาคือ เจ้าจอมมารดามา) และคุณลา (ต่อมาคือ สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงจักรเจษฎา) พากันหลบหนีไปอยู่เมืองพิษณุโลก ซึ่งเจ้าพระยาพิษณุโลกเป็นเจ้าเมืองอยู่ โดยมีนายทองขวัญ (บิดาของพระยาศรีสหเทพ (ทองเพ็ง) ต้นสกุล ศรีเพ็ญ) และนายแย้ม บุตรของหลวงรักษ์เสนา (จำรัส) เป็นผู้ติดตามมาด้วย พระอักษรสุนทรศาสตร์ (ทองดี) เป็นสหายเก่าของเจ้าพระยาพิษณุโลก จึงได้รับต้อนรับอย่างดีถึงกับสถาปนาบรรดาศักดิ์แก่พระอักษรสุนทรศาสตร์ (ทองดี) เป็นอัครมหาเสนาบดี ตำแหน่งสมุหนายกแคว้นพิษณุโลก มีราชทินนามว่า เจ้าพระยาจักรีศรีองครักษ์ สมุหนายกอัครมหาเสนาบดี อภัยพิริยบรากรมภาหุ ศักดินา 10000 พร้อมเครื่องยศขุนนางอย่างเสนาบดีในกรุง
ปรากฏใน พระราชหัตถเลขาของพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ถึงเซอร์ ยอน เบาริง (1969:62 - 63) ความว่า :-
บรรพบุรุษของพระองค์เดิมเป็นชาวมอญอยู่ในกรุงหงสาวดี ได้ติดตามสมเด็จพระนเรศวรมหาราชเข้ามารับราชการในกรุงศรีอยุธยา เมื่อตอนสมเด็จพระนเรศวรประกาศอิสรภาพ ท่านผู้นี้คือ พระยาเกียรติ ได้เข้ามาตั้งบ้านเรือนอยู่ที่วัดขุนแสน ได้มีลูกหลานสืบต่อมาจนถึงโกษาปานในแผ่นดินสมเด็จพระนารายณ์ โดยเป็นราชทูตไปเจริญสัมพันธไมตรีกับพระเจ้าหลุยส์ที่ 14 แห่งกรุงฝรั่งเศส ต่อมาลูกหลานคนหนึ่งได้รับราชการกับเจ้าพระยาพิษณุโลกเมื่อตอนกรุงศรีอยุธยาแตก และได้รับบรรดาศักดิ์เป็นพระอักษรสุนทรเสมียนตรา พระอักษรเสมียนตรามีลูกหลานหลายคน คนที่ 4 เป็นชาย ซึ่งต่อมาได้ขึ้นครองราชสมบัติเป็น พระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก ซึ่งเป็นปู่ของพระองค์ท่าน
เซอร์จอห์น เบาว์ริง อัครราชทูตไทยประจำกรุงลอนดอนและทวีปยุโรปเมื่อปลายรัชกาลที่ 4 กล่าวใน The Kingdom And People Of Siam ว่า :-
"He, on his arrival at 'Phitsanulok,' the great city at Northern Siam, became regent or superintendent of supreme governor of that city, who proclaimed King of Siam after burning of Ayudia was in hand of Burman army, and who died by structing of fever after a few month of the royal proclamation."
(คำแปล): "เขา [ออกพระอักษรสุนทรศาสตร์ (ทองดี) เสมียนตรา], เดินทางถึงเมืองพิษณุโลกนครใหญ่ทางเหนือของสยาม, ได้เป็นอัครมหาเสนาบดีหรือผู้บังคับบัญชา [เจ้าพระยาจักรี] ของเจ้าผู้ครองเมืองสูงสุดเมืองนั้น [เจ้าพระยาพิษณุโลก (เรือง)] ซึ่งประกาศตนเป็นกษัตริย์แห่งกรุงสยามหลังจากกรุงศรีอยุธยาตกอยู่ในเงื้อมมือของกองทัพพม่า และสวรรคตด้วยไข้หลังการประกาศรับพระราชโองการเพียงไม่กี่เดือน"
และตั้งนายทองขวัญ ผู้ติดตาม เป็นนายชำนาญ (กระบวน) นายเวรกรมมหาดไทย เมืองพิษณุโลก เจ้าพระยาจักรี (ทองดี) ประทับอยู่ที่เมืองพิษณุโลกจนถึงแก่อสัญกรรมจนกระทั่งเมืองพิษณุโลกตกไปเป็นชุมนุมเจ้าพระฝาง (เรือน) ปรากฏใน อภินิหารบรรพบุรุษ ฉบับของหม่อมเจ้าปิยะภักดีนารถ ว่า :-
...ครั้งนั้นพระเจ้าแผ่นดินพระพิษณุโลก ก็กระทำการฌาปนกิจเผาศพตามตำแหน่งยศเสนาบดีเสร็จ คุณบุญมากับพระบุตร ท่านได้เก็บพระอัฐิกับมหาสังข์อุตราวัฏของท่านไว้ภายหลังได้นำเข้ามา ถวายพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกเป็นสำคัญ...
และในหนังสือ ต้นวงศ์ตระกูลพะญาศรีสหเทพชื่อทองเพ็ง ความว่า :-
ครั้นอยู่มากาลครั้งหนึ่ง จึ่งท่านเจ้าพะญาจักรกรี ป่วยด้วยอาการเปนโรคโบราณทุพลภาพ จึ่งถึงอาสัญญะกรรมลงในกรุงพระพิศณุโลกย์ราชธานี ฝ่ายหม่อมบุญมาชายากับดรุณโอรส พร้อมกันกับนายชำนาญ (ทองขวัญ) นายเวร แลนายยิ้มนายแย้มสานุศิสย์สามคน พร้อมใจกันช่วยจัดการกระทำฌาปะนะกิจปลงศพเจ้าพะญาจักรกรี ทำโดยรีบเร่งร้อนรนขวนขวายให้แล้วไปคราวหนึ่ง ในที่ป่าช้าวัดกลางเมืองพระพิศณุโลกย์
คำให้การของ Chen Mo, Wen Shao และ Lin Zhengchun รวบรวมโดย Zhen Rui กล่าวว่า Zhao wang ji คือ กรมหมื่นเทพพิพิธ เสด็จลี้ภัยไปเมืองพระพิษณุโลกภายใต้การปกครองของ Fu Shi Lu Wang หรือเจ้าพระยาพิษณุโลก (เรือง) ด้วย ก่อนที่จะเสด็จไปยึดเมืองนครราชสีมาแล้วทรงตั้งชุมนุมเจ้าพิมาย คำให้การดังกล่าวปรากฏใน บทความงานวิจัย เรื่อง The Fall of Ayutthaya and Siam’s Disrupted Order of Tribute to China (1767–1782) ของ Masuda Erika, Ph.D. มหาวิทยาลัยโตเกียว นักวิจัยหลังปริญญาเอกของ CAPAS, Academia Sinica. ความว่า :-
"Zhao wang ji sheltered himself under the protection of a local chief of Fu shi lu wang. Zhao wang ji is Kroma Mun Thepphiphit, who is a son of King Borommakot. Nithi points out that Kroma Mun Thepphiphit was the most formidable opponent of King Taksin... ...Zhao wang ji, who is a half elder brother of the King of Siam [King Ekathat] is around fifty years old. He is the son of the Siamese old King and a woman of the Baitou race.
(คำแปล): เจาหวังจี๋ เสด็จลี้ภัยภายใต้การคุ้มครองของผู้นำท้องถิ่นของ Fu shi lu wang. เจาหวังจี๋ คือ กรมหมื่นเทพพิพิธ ซึ่งเป็นพระราชโอรสของสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ Nithi [นิธิ เอียวศรีวงศ์] ชี้ว่า กรมหมื่นเทพพิพิธทรงเป็นศัตรูที่น่ากลัวที่สุดของพระเจ้าตากสิน... ...เจาหวังจี๋ซึ่งเป็นพระเชษฐาต่างพระชนนีของพระเจ้ากรุงสยาม [สมเด็จพระที่นั่งสุริยาศน์อมรินทร์] มีพระชนมายุราว 50 พรรษา. พระองค์เป็นพระราชโอรสในพระเจ้ากรุงสยามในรัชกาลก่อนและพระมารดาเชื้อสาย Baitou...
ต่อมามีการตั้งชุมนุมขึ้นทั้งหมด 8 ชุมนุม แบ่งเป็นชุมนุมขนาดใหญ่ 5 ชุมนุม ชุมนุมขนาดย่อม 2 ชุมนุม และชุมนุมชนชาติอื่น 1 ชุมนุม ดังนี้
ชุมนุมขนาดใหญ่ 5 ชุมนุม
ชุมนุมพระยาตาก (สิน) หรือพระยาวชิรปราการ ตั้งอยู่ที่จันทบุรี
ชุมนุมเจ้าพระยาพิษณุโลก (เรือง) มีอาณาเขตเมืองพิชัย - เมืองนครสวรรค์
ชุมนุมเจ้าพระยานครศรีธรรมราช (หนู) มีอาณาเขตตั้งแต่เมืองชุมพร - มลายู
ชุมนุมชุมนุมเจ้าพิมาย (พระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้าแขก กรมหมื่นเทพพิพิธ) พระราชโอรสในสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ มีอาณาเขตตั้งแต่เมืองสระบุรี พิมาย ล้านช้าง กัมพูชา
ชุมนุมเจ้าพระฝาง (เรือน) มีอาณาเขตตั้งแต่เมืองแพร่ น่าน และหลวงพระบาง
ชุมนุมขนาดย่อม 2 ชุมนุม
ชุมนุมหลวงอร่ามเรืองฤทธิ์ (ทองด้วง) ที่ จ.สมุทรสงคราม ก่อนจะรวบเข้ากับสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชที่กรุงธนบุรี ภายหลังปราบดาภิเษกขึ้นเป็นพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช กรุงรัตนโกสินทร์
ชุมนุมนายบุญส่งและพระยาธนบุรี ตั้งอยู่ที่เมืองธนบุรี
ชุมนุมชนชาติอื่น 1 ชุมนุม
ชุมนุมสุกี้ (ชุมนุมชนชาติมอญ) หรือนายทองสุก ตั้งอยู่ที่ค่ายโพธิ์สามต้น (ปัจจุบันคือพื้นที่ ต.พุทเลา และ ต.โพธิ์สามต้น อ.บางปะหัน จ.พระนครศรีอยุธยา)