พระสมเด็จวัดระฆัง
เนื้อพระสมเด็จ

ตรียัมปวาย ได้จัดแบ่งประเภทของเนื้อมาตรฐานของพระสมเด็จในเบื้องต้นไว้ดังนี้
เนื้อเกสรดอกไม้ จัดอยู่ในหมวดเนื้อหนึกนุ่ม ประกอบด้วยเนื้อที่มีอนุภาคมวลสารที่ละเอียดนุ่มนวล เปรียบได้กับมวลเกสรของบุปผชาตินานาพรรณ ซึ่งเนื้อเกสรดอกไม้นี้มีปรากฏเฉพาะในพระสมเด็จวัดระฆังฯ เท่านั้น โดยมีความหนึกนุ่มอยู่ในระดับสูง และโดยทั่วไปจะปรากฏแป้งโรยพิมพ์ มีความฉ่ำและความซึ้งอยู่ในระดับปานกลาง มีน้ำหนักพอประมาณ ส่วนมากไม่ค่อยปรากฏทรายเงินและทรายทองและรักเก่าทองเก่า และโดยทั่วไปไม่ปรากฏการแตกลายงาและการแตกลายสังกะโลก นอกจากบางองค์จะมีลักษณะคล้ายๆ กับจะแตกลายทั้งสองชนิด แต่ก็ไม่จัดว่าเป็นการแตกลายโดยแท้จริง นอกจากนี้ พระสมเด็จเนื้อเกสรดอกไม้จะไม่ปรากฏการปิดทองร่องชาด สีของเนื้อองค์พระที่ปรากฏ คือ สีงาช้าง (Ivory White)
เนื้อกระแจะจันทน์ จัดอยู่ในหมวดเนื้อหนึกนุ่ม ลักษณะโดยทั่วไปคล้ายคลึงกับเนื้อเกสรดอกไม้ แต่ก็ไม่ได้มีความหมายว่าเป็นเนื้อที่เตรียมจากแป้งกระแจะจันทน์แต่อย่างใด โดยเป็นเนื้อที่ค่อนข้างละเอียด ซึ่งประกอบด้วยอิทธิวัสดุที่มีสีหม่นคล้ำผสมอยู่มาก จึงเปรียบเทียบได้กับลักษณะของแป้งกระแจะจันทน์ ซึ่งปรุงด้วยผงไม้หอมหลากหลายชนิด จึงมีวรรณะหม่นคล้ำกว่าแป้งธรรมดา และเช่นเดียวกันกับเนื้อเกสรดอกไม้ เนื้อกระแจะจันทน์เป็นเนื้อของพระสมเด็จวัดระฆังฯ เท่านั้น โดยมีความซึ้งและความหนึกนุ่มอยู่ในระดับสูงที่สุด มีความละเอียดของเนื้อเป็นรองเนื้อเกสรดอกไม้เพียงเล็กน้อย ส่วนมากปรากฏแป้งโรยพิมพ์ มีความแกร่งแฝง มีน้ำหนักมาก ปรากฏทรายเงินและทรายทองบางตา มีความฉ่ำไม่มาก ไม่ปรากฏการลงทองร่องชาด และการแตกลายสังกะโลก สีของเนื้อองค์พระที่ปรากฏ มีดังนี้คือ สีมะกอกสุก (Yellow Ochre) สีเมล็ดพิกุล (Raw Umber) สีพิกุลแห้ง (Burnt Siena White) สีขี้เถ้า (Neutral Grey Pale) และ สีก้านมะลิ (Emerald Green Pale)
เนื้อปูนนุ่ม เป็นเนื้อที่จัดอยู่ในหมวดเนื้อผสม โดยมีมูลฐานลักษณะสลับอยู่ระหว่างเนื้อเกสรดอกไม้และเนื้อกระแจะจันทน์ กล่าวคือ มีผิวเนื้อทั่วไปค่อนข้างเกลี้ยงเกลาคล้ายกับเนื้อเกสรดอกไม้ และมีอนุภาคสีหม่นแทรกอยู่ประปรายคล้ายกับเนื้อกระแจะจันทน์ แต่มีความแกร่งภายในมากกว่าเนื้อทั้งสองประเภท และเนื้อมีความนุ่มเช่นเดียวกันกับเนื้อทั้งสองประเภท จึงเรียกว่า "เนื้อปูนนุ่ม" ซึ่งมีปรากฏทั้งของวัดระฆังฯ และบางขุนพรหม เนื้อปูนนุ่มจัดอยู่ในเนื้อประเภทหนึกนุ่ม ซึ่งมีความละเอียดค่อนข้างมาก รวมถึงมีความฉ่ำและความซึ้งอยู่ในระดับสูงเช่นกัน โดยมีน้ำหนักปานกลาง มีผงทรายเงินและทรายทองอยู่ประปราย และมีรักเก่าทองเก่าปรากฏอยู่เสมอ นอกจากนี้ ยังมีแป้งโรยพิมพ์ปรากฏอยู่แต่ไม่มาก ส่วนการแตกลายงาและลายสังกะโลกนั้นจะปรากฏร่องเรขารักอ่อนๆ ไม่ชัดลึก สีของเนื้อองค์พระที่ปรากฏมีดังนี้ คือ สีลาน (Naple Yellow) สีพิกุลแห้ง (Burnt Siena White) สีมะกอกสุก (Yellow Ochre) และ สีเมล็ดพิกุล (Raw Umber)
เนื้อกระยาสารท คือเนื้อมวลสารของพระสมเด็จที่จัดอยู่ในหมวดเนื้อผสม แต่มิใช่ผสมด้วยกระยาสารทแต่ประการใด แต่เนื่องจากลักษณะอนุภาคของเนื้อมีสีหม่นคล้ำมากและมีหลากหลายสี มีทั้งที่เป็นเนื้อหยาบและละเอียดคละเคล้าปะปนกัน เปรียบเสมือนกระยาสารทซึ่งประกอบด้วยส่วนผสมซึ่งมีหลากหลายชนิด และหลากหลายสีต่างๆ กัน จึงมีชื่อเรียกว่า "เนื้อกระยาสารท" ซึ่งเป็นเนื้อที่ปรากฏในพระสมเด็จวัดระฆังฯ เป็นส่วนใหญ่ และบางขุนพรหมเป็นส่วนน้อย เป็นเนื้อที่มีน้ำหนักค่อนข้างมาก และมีความซึ้งอยู่ในระดับสูง ซึ่งเกิดจากมวลสารหลายชนิดซึ่งมีสีต่างๆ กัน และมักจะมีแป้งโรยพิมพ์ปรากฏอยู่เสมอ โดยมีทั้งประเภทเนื้อหนึกนุ่มและหนึกแกร่ง มีรักเก่าทองเก่า การแตกลายงา และมีทรายเงินและทรายทองปรากฏอยู่หนาตากว่าเนื้อประเภทอื่น นอกจากนี้ ถ้าเป็นเนื้อประเภทเนื้อนุ่ม จะมีความละเอียดและความฉ่ำในระดับสูง และไม่ปรากฏการลงทองร่องชาดในเนื้อประเภทนี้ สีของเนื้อองค์พระที่ปรากฏ มีดังนี้คือ สีช๊อกโกแลตอ่อน (Neutral Violet White) และ สีพิกุลแห้ง (Burnt Siena White) โดยอาจมีสีขาวของปูนขาวสลับปะปนอยู่ในเนื้อพระบ้างเล็กน้อย
เนื้อขนมตุ้บตั้บ จัดอยู่ในหมวดของเนื้อประเภทหนึกแกร่ง โดยมีความหมายของชื่อเนื้ออุปมาเช่นเดียวกันกับเนื้อกระยาสารท กล่าวคือ เป็นเนื้อที่กอปรด้วยมวลสารที่ค่อนข้างหยาบ หรือคลุกเคล้ากันในลักษณะที่หยาบ ไม่สมานเข้ากันสนิท ทำให้เห็นลักษณะของเนื้อที่มีวัสดุหลายอย่างอยู่รวมกันเป็นหย่อมๆ ซึ่งมีลักษณะเช่นเดียวกันหรือคล้ายคลึงกันกับเนื้อของขนมตุ้บตั้บซึ่งมีความหยาบคละเคล้ากัน ดังนั้น จึงมีชื่อเรียกว่า "เนื้อขนมตุ้บตั้บ" ซึ่งเป็นเนื้อที่ปรากฏในพระสมเด็จทั้งของวัดระฆังฯ และบางขุนพรหม เนื้อขนมตุ้บตั้บนี้เป็นเนื้อที่มีความแกร่งอยู่ในระดับสูงมาก มีความซึ้งที่เกิดจากเงาสว่าง ความราบเรียบของผิว และการเรียงตัวของอนุภาคอิทธิวัสดุซึ่งมีสีหม่น และสีสลับของเกล็ดลายงา นอกจากนี้ ยังเป็นเนื้อที่มีน้ำหนักค่อนข้างมาก มีความหนึกแกร่ง และมีความฉ่ำซึ่งเกิดจากความซึ้งบนผิวพื้น เนื้อของพระประเภทนี้ถ้าลงรักน้ำดำจะเกิดการแตกลายงาอย่างมากและมีความงดงามอย่างยิ่ง อย่างไรก็ดี เนื้อประเภทนี้ไม่ปรากฏแป้งโรยพิมพ์ และการลงทองร่องชาด สีของเนื้อองค์พระที่ปรากฏ มีดังนี้คือ สีดินอิบ (Ostwald Grey White) และสีขี้เถ้า (Neutral Grey Pale) ทั้งนี้ หากเป็นพระที่ผ่านการลงรักเก่าและทองเก่ามาแล้ว โดยเฉพาะอย่างยิ่งหากเป็นรักเก่าน้ำดำ ซึ่งจะทำให้เกิดสีสลับของร่องเรขารักระหว่างสีน้ำตาลเข้มและสีน้ำตาลอ่อน ก็จะทำให้เกิดผลลัพท์เป็นสีพิกุลแห้ง (Burnt Siena White) ซึ่งมีความงดงามอย่างยิ่ง
เนื้อปูนแกร่ง จัดอยู่ในหมวดของเนื้อประเภทหนึกแกร่ง เป็นเนื้อที่ประกอบไปด้วยมวลสารของปูนขาวมากที่สุด และมีความแกร่งอยู่ในระดับสูงที่สุดด้วย โดยมีลักษณะของผิวเนื้อที่ราบเรียบและมีความหนา ซึ่งเป็นลักษณะของผิวปูนขาวที่แข็งและจับตัวกันแน่น ซึ่งเกิดขึ้นเมื่อปูนมีการกลายสภาพจากของเหลวมาเป็นของแข็ง ดังนั้น จึงเป็นที่มาของชื่อ "เนื้อปูนแกร่ง" โดยเป็นเนื้อที่ปรากฏในพระสมเด็จบางขุนพรหมเป็นส่วนมาก และปรากฏในพระสมเด็จวัดระฆังฯ เป็นส่วนน้อย โดยมีความแกร่งในระดับสูงใกล้เคียงกับของบางขุนพรหม เนื้อปูนแกร่งมีลักษณะเด่นของเนื้อคือ เป็นเนื้อที่มีความหนึกแกร่งอย่างสมบูรณ์ มีการแตกลายงาอยู่ในระดับสูงที่สุด และมีตารางเกล็ดลายงาที่ขาวสะอาด นอกจากนี้ ยังมีความซึ้งที่เกิดจากสีของเนื้ออันขาวสะอาดและมีเงาสว่างสดใส หากมีการแตกลายสังกะโลกจะมีความลึกชัด และหากมีการลงรักปิดทองจะเป็นรักน้ำดำ เนื้อมีความฉ่ำซึ่งเกิดจากเงาสว่าง มีความละเอียดของเนื้ออยู่ในระดับปานกลาง มีน้ำหนักปานกลางหรือค่อนข้างมาก และปรากฏทรายเงินและทรายทองบางตา นอกจากนี้ เนื้อยังมีความนุ่มแฝง และไม่ปรากฏการลงทองร่องชาด และแป้งโรยพิมพ์ สีของเนื้อองค์พระที่ปรากฏ มีดังนี้ คือ สีน้ำนม (Neutral White) สีงาช้างใหม่ (Ivory White) สีดินอิบ (Ostwald Grey White) และสีลาน (Naple Yellow)
เนื้อพิเศษ นอกจากเนื้อมาตรฐานที่เรียกว่า "เนื้อปูนปั้น" ดังที่ได้กล่าวมาแล้ว ยังมีผู้เชื่อกันว่าพระสมเด็จฯ อาจมีเนื้อที่สร้างด้วยวัสดุชนิดอื่นๆ อีก เช่น เนื้อผงใบลานเผา เนื้อชานหมาก เนื้อปูนน้ำมัน เนื้อปูนเพชร เนื้อโกเด ฯลฯ