stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
กีฬาฟันดาบในแพนอเมริกันเกมส์ 2023
ประเทศที่เข้าร่วม

มีนักกีฬาที่ผ่านเข้ารอบทั้งหมด 16 ประเทศ
อาร์เจนตินา (18)
บราซิล (18)
แคนาดา (18)
ชิลี (19)
โคลอมเบีย (18)
คอสตาริกา (3)
คิวบา (4)
เอกวาดอร์ (1)
เม็กซิโก (16)
ปานามา (1)
ปารากวัย (1)
เปรู (6)
ปวยร์โตรีโก (3)
สหรัฐ (16)
เวเนซุเอลา (16)
หมู่เกาะเวอร์จิน (1)
สรุปเหรียญรางวัล > ตารางสรุปเหรียญ

| ลำดับที่ | ประเทศ | ทอง | เงิน | ทองแดง | รวม |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 |  สหรัฐ | 8 | 3 | 0 | 11 |
| 2 |  แคนาดา | 2 | 6 | 4 | 12 |
| 3 |  บราซิล | 1 | 0 | 4 | 5 |
| 4 |  อาร์เจนตินา | 1 | 0 | 2 | 3 |
| 5 |  เวเนซุเอลา | 0 | 1 | 3 | 4 |
| 6 |  ชิลี* | 0 | 1 | 1 | 2 |
| 7 |  เปรู | 0 | 1 | 0 | 1 |
| 8 |  เม็กซิโก | 0 | 0 | 3 | 3 |
| 9 |  คิวบา | 0 | 0 | 1 | 1 |
| รวม (9 ประเทศ) | รวม (9 ประเทศ) | 12 | 12 | 18 | 42 |
แหล่งข้อมูลอื่น

Results book เก็บถาวร 2023-12-14 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน
| ด ค กกีฬาในแพนอเมริกันเกมส์ 2023 ณ ซันติอาโก ประเทศชิลี |
| --- | --- |
 ยิงธนู  ระบำใต้น้ำ  กรีฑา  แบดมินตัน  เบสบอล  บาสเกตบอล  บาสก์เปโลตา  วอลเลย์บอลชายหาด  โบว์ลิง  มวย  เบรกกิง  เรือแคนู  จักรยาน  กระโดดน้ำ  ขี่ม้า  ฟันดาบ  ฮอกกี้  ฟุตบอล  ยิมนาสติก  กอล์ฟ  แฮนด์บอล  ยูโด  คาราเต้  ปัญจกีฬาสมัยใหม่  แร็กเก็ตบอล  โรลเลอร์  เรือพาย  รักบี้ 7 คน  เรือใบ  ยิงปืน  ซอฟต์บอล  ปีนหน้าผา  สควอช  โต้คลื่น  ว่ายน้ำ  เทเบิลเทนนิส  เทควันโด  เทนนิส  ไตรกีฬา  วอลเลย์บอล  โปโลน้ำ  สกีน้ำ  ยกน้ำหนัก  มวยปล้ำ
กาลานุกรมวิวัฒนาการมนุษย์

ภาพแสดงต้นไม้บรรพชีวินวิทยาของสัตว์มีกระดูกสันหลังทำใน ปี ค.ศ. 1879 (ของ Ernst Haeckel) ประวัติวิวัฒนาการของสปีชีส์ต่าง ๆ ได้รับการพรรณนาว่าเป็นต้นไม้วิวัฒนาการชาติพันธุ์  โดยมีสาขาต่าง ๆ มากมายแยกออกจากลำต้นต้นเดียว  แม้ว่าข้อมูลที่ใช้สร้างต้นไม้นี้จะล้าสมัยแล้ว  แต่ก็ยังแสดงหลักการบางอย่างที่ต้นไม้ที่ทำขึ้นในปัจจุบันอาจจะทำให้เห็นได้ไม่ชัดเจน  "พุ่มไม้" ด้านบนขวาสุดเป็นพวกของสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมรวมทั้งมนุษย์
กาลานุกรมวิวัฒนาการมนุษย์  (อังกฤษ: timeline of human evolution) แสดงเหตุการณ์สำคัญต่าง ๆ ในกระบวนการวิวัฒนาการของมนุษย์และของบรรพบุรุษมนุษย์
ซึ่งรวมคำอธิบายสั้น ๆ เกี่ยวกับสัตว์บางประเภท  บางสปีชีส์  หรือบางสกุล  ซึ่งอาจจะเป็นบรรพบุรุษของมนุษย์
บทความไม่มุ่งจะแสดงกำเนิดของชีวิตซึ่งกล่าวไว้ในบทความกำเนิดชีวิตจากสิ่งไร้ชีวิต แต่มุ่งจะแสดงสายพันธุ์ที่เป็นไปได้สายหนึ่งที่ดำเนินมาเป็นมนุษย์
ข้อมูลของบทความมาจากการศึกษาในบรรพชีวินวิทยา ชีววิทยาพัฒนาการ (developmental biology) สัณฐานวิทยา และจากข้อมูลทางกายวิภาคและพันธุศาสตร์
การศึกษาเกี่ยวกับวิวัฒนาการมนุษย์เป็นส่วนสำคัญของมานุษยวิทยา
อนุกรมวิธานของมนุษย์

ดูรายละเอียดอื่นที่ การจำแนกชั้นของไพรเมต-วงศ์ลิงใหญ่
การสืบทอดสายพันธุ์โดยแคลดิสติกส์ (คือโดยการเปรียบเทียบความคล้ายคลึงกัน) ของมนุษย์สปีชีส์ H. sapiens (คือมนุษย์ปัจจุบัน) มีดังต่อไปนี้
| 0 | 1 | 2 | 3 |
| --- | --- | --- | --- |
| ชั้น | ชื่อ | ชื่อทั่วไป | ล้านปีก่อน |
| เขต | Eukaryota | เซลล์มีนิวเคลียส | 2,100 |
| อาณาจักร | Animalia | สัตว์ | 590 |
| ไฟลัม | Chordata | สัตว์มีกระดูกสันหลังและสัตว์ไม่มีกระดูกสันหลังที่ใกล้ชิดกัน | 530 |
| ไฟลัมย่อย | Vertebrata | สัตว์มีกระดูกสันหลัง | 505 |
| Superclass | Tetrapoda | สัตว์สี่ขา | 395 |
| ไม่มีการจัด | Amniota | สัตว์มีถุงน้ำคร่ำคือสัตว์สี่ขาที่เป็นสัตว์บกเต็มตัว | 340 |
| ชั้น | Mammalia | สัตว์เลี้ยงลูกด้วยน้ำนม | 220 |
| ชั้นย่อย | Theriiformes | สัตว์เลี้ยงลูกด้วยน้ำนมที่คลอดลูกเป็นตัว (ไม่ใช่ไข่) |  |
| Infraclass | Eutheria | สัตว์เลี้ยงลูกด้วยน้ำนมที่มีรก (ไม่ใช่สัตว์มีกระเป๋าหน้าท้อง) | 125 |
| Magnorder | Boreoeutheria | Supraprimate (สัตว์ฟันแทะ, กระต่าย, กระแต, บ่าง, และวานร), ค้างคาว, วาฬ, สัตว์มีกีบโดยมาก, และสัตว์กินเนื้อโดยมาก |  |
| Superorder | Euarchontoglires | Supraprimate (วานร, สัตว์ฟันแทะ, กระต่าย, กระแต, และบ่าง) | 100 |
| Grandorder | Euarchonta | วานร, บ่าง และกระแต |  |
| Mirorder | Primatomorpha | วานร และบ่าง | 79.6 |
| อันดับ | Primates | วานร | 75 |
| อันดับย่อย | Haplorrhini | วานรจมูกแห้ง (หรือจมูกไม่ซับซ้อน ถ้าแปลคำตรง ๆ) (เอป, ลิง, และทาร์เซียร์) | 63 |
| Infraorder | Simiiformes | วานร "ระดับสูง" (คำทั่วไปภาษาอังกฤษว่า Simian) (เอป, ลิงโลกเก่า, และลิงโลกใหม่) | 58 |
| Parvorder | Catarrhini | วานรมีจมูกคว่ำ (เอป และลิงโลกเก่า) | 44 |
| Superfamily | Hominoidea | เอป | 28 |
| วงศ์ | Hominidae | ลิงใหญ่ (มนุษย์, ชิมแปนซี, โบโนโบ, กอริลลา, และอุรังอุตัง) เรียกเป็นคำทั่วไปภาษาอังกฤษว่า hominid | 17 |
| ไม่มีการจัด |  | มนุษย์ และลิงใหญ่แอฟริกันคือ ชิมแปนซี, โบโนโบ, และกอริลลา | 14 |
| วงศ์ย่อย | Homininae | มนุษย์, ชิมแปนซี, และโบโนโบ เรียกเป็นคำทั่วไปภาษาอังกฤษว่า hominine | 6-10 |
| เผ่า | Hominini | มนุษย์สกุล Homo และ Australopithecus เรียกเป็นคำทั่วไปภาษาอังกฤษว่า hominin | 5.8 |
| เผ่าย่อย | Hominina | มีแต่สกุล Homo เท่านั้น เป็นสกุลเดียวที่เรียกว่า  มนุษย์ | 2.5 |
| สกุล | Homo | มนุษย์ | 2.5 |
| สปีชีส์ | Homo sapiens | มนุษย์โบราณ (Archaic Homo sapiens)  และมนุษย์ปัจจุบัน | 0.6 |
| สปีชีส์ย่อย | Homo sapiens sapiens | มนุษย์ปัจจุบัน | 0.2 |
กาลานุกรม

ตัวย่อ Ma หมายถึง "ล้านปีก่อน" (Millions of Years Ago)
กาลานุกรม > สิ่งมีชีวิตแรกสุด

| เวลา  (ล้านปีก่อน) | เหตุการณ์ |
| --- | --- |
4,000 Ma: สิ่งมีชีวิตแรกสุดปรากฏขึ้น ข้อมูลเพิ่มเติม: กำเนิดชีวิตจากสิ่งไร้ชีวิต
3,900 Ma: เซลล์คล้ายกับโปรคาริโอตปรากฏขึ้น  การสังเคราะห์ด้วยแสงเกิดขึ้นเป็นครั้งแรก   ดังนั้น  ออกซิเจนจำนวนมากก็ปรากฏขึ้นเป็นครั้งแรกด้วย
2,500 Ma: สิ่งมีชีวิตเริ่มสามารถใช้ออกซิเจน  และโดย 2,400 ล้านปีก่อน เหตุการณ์ที่เรียกว่า  มหันตภัยออกซิเจน (อังกฤษ: Oxygen catastrophe, Great Oxygenation Event) คือสิ่งมีชีวิตที่ไม่ต้องการออกซิเจนที่เกิดขึ้นก่อนที่จะมีก๊าซนี้อย่างแพร่หลาย  ถูกทำลายโดยสิ่งมีชีวิตที่ใช้ออกซิเจน
2,100 Ma: เซลล์ที่ซับซ้อนยิ่งขึ้นคือพวกยูแคริโอตปรากฏ
1,200 Ma: เกิดวิวัฒนาการของการสืบพันธุ์แบบอาศัยเพศ  ทำให้กระบวนการวิวัฒนาการเป็นไปอย่างรวดเร็วยิ่งขึ้น
900 Ma: Choanoflagellate Choanoflagellate อาจเป็นสิ่งมีชีวิตที่คล้ายคลึงกับบรรพบุรุษของอาณาจักรสัตว์ทั้งหมด  และอาจเป็นบรรพบุรุษโดยตรงของฟองน้ำ ส่วนสิ่งมีชีวิตสกุล Proterospongia ซึ่งก็เป็นสัตว์ชั้น Choanoflagellata นั่นแหละ  เป็นตัวอย่างที่ยังมีชีวิตอยู่ที่ดีที่สุดว่า  บรรพบุรุษของสัตว์ทั้งหมดมีหน้าตาเป็นอย่างไร  สิ่งมีชีวิตประเภทนี้อยู่รวมกันเป็นกลุ่ม  และปรากฏลักษณะพิเศษเพื่อทำหน้าที่ต่าง ๆ กันในระดับหนึ่ง
600 Ma: เชื่อกันว่า  สัตว์หลายเซลล์รุ่นแรกสุดเป็นสัตว์คล้ายฟองน้ำ ซึ่งเป็นสัตว์ที่ซับซ้อนน้อยที่สุด  ที่มีเนื้อเยื่อที่จำแนกแตกต่างกันบ้างในระดับหนึ่ง  ส่วนฟองน้ำ (ไฟลัม Porifera) เป็นสัตว์ที่เก่าแก่ที่สุดที่ยังมีชีวิตอยู่ในปัจจุบัน
580 Ma: สัตว์ที่เคลื่อนไหวได้ที่เก่าแก่ที่สุดอาจจะเป็นพวกไนดาเรีย เป็นสัตว์ที่เกือบทั้งหมดมีระบบประสาทและกล้ามเนื้อ เพราะว่าเป็นกลุ่มสัตว์ที่ซับซ้อนน้อยที่สุดที่มีระบบเหล่านี้ บรรพบุรุษของพวกไนดาเรียเป็นไปได้มากว่าเป็นสัตว์รุ่นแรกที่ใช้ระบบประสาทและกล้ามเนื้อด้วยกัน นอกจากนั้นแล้ว ไนดาเรียยังเป็นสัตว์รุ่นแรกสุดที่มีกำหนดรูปร่างของกายที่แน่นอน คือมีลักษณะเป็นสมมาตรตามรัศมี (radial symmetry) และเป็นช่วงเวลานี้ด้วยที่ตาเกิดการวิวัฒนาการขึ้น
550 Ma: หนอนตัวแบน หนอนตัวแบนเป็นสัตว์แรกสุดที่มีสมอง และเป็นสัตว์ซับซ้อนน้อยที่สุดที่ยังมีชีวิตอยู่ที่มีลักษณะเป็นสมมาตรด้านข้าง (bilateral symmetry) และเป็นสัตว์ซับซ้อนน้อยที่สุดที่มีอวัยวะที่เกิดขึ้นจากเนื้อเยื่อคัพภะสามชั้น
540 Ma: สัตว์ชั้น Enteropneusta พิจารณากันว่า มีวิวัฒนาการสูงที่สุดในบรรดาสัตว์คล้ายหนอน คือมีระบบไหลเวียนพร้อมกับหัวใจที่ทำหน้าที่เป็นไตด้วย มีโครงสร้างเหมือนกับเหงือกปลาที่ใช้สำหรับหายใจ เป็นโครงสร้างคล้ายกับของปลารุ่นต้น ๆ ดังนั้น บางครั้งจึงได้รับการพิจารณาว่า เป็นสัตว์ระหว่างสัตว์มีกระดูกสันหลังและสัตว์ไม่มีกระดูกสันหลัง
กาลานุกรม > สัตว์มีแกนสันหลัง

| เวลา | เหตุการณ์ |
| --- | --- |
530 Ma: Pikaia สัตว์สกุล Pikaia เป็นตัวอย่างบรรพบุรุษของสัตว์มีแกนสันหลังและสัตว์มีกระดูกสันหลัง ส่วนบรรพบุรุษมีแกนสันหลังของ Pikaia อาจรวมสปีชีส์ Myllokunmingia fengjiaoa Haikouella lanceolata  และ Haikouichthys ercaicunensis ส่วนสัตว์อันดับ Amphioxiformes (อังกฤษ: lancelet) ที่ยังมีชีวิตอยู่ในปัจจุบัน  ยังคงลักษณะของสัตว์มีแกนสันหลังยุคต้น ๆ บางอย่าง  จึงมีลักษณะคล้ายกับ Pikaia สัตว์ชั้น Conodonta สัตว์ชั้น Conodonta (อังกฤษ: Conodont) เป็นสัตว์มีแกนสันหลังต้น ๆ ที่เด่น (หลังจาก 495 ล้านปีก่อน) เป็นสัตว์รูปร่างคล้ายปลาไหลมีลักษณะเฉพาะคือ  มีตาใหญ่  มีครีบแผ่ออกโดยรอบ (คล้ายปลากระเบน)  มีกล้ามเนื้อรูปจั่ว (หรืออักษรโรมัน V) และแกนสันหลัง (notochord) สัตว์นี้บางครั้งเรียกว่า conodont บางครั้งเรียกว่า conodontophore
505 Ma: ปลาไม่มีขากรรไกร (Superclass "Agnatha")  สัตว์มีกระดูกสันหลังรุ่นแรกที่ปรากฏคือ ostracoderm เป็นปลาไร้ขากรรไกรที่เป็นญาติกับปลาแลมป์เพรย์ทะเลและแฮคฟิชในปัจจุบัน  ส่วนปลาสกุล Haikouichthys และ Myllokunmingia ที่สูญพันธุ์ไปแล้วเป็นตัวอย่างของปลาไร้ขากรรไกรเช่นนี้ ปลาเหล่านี้ไร้ขากรรไกร  มีกระดูกที่เป็นกระดูกอ่อน   ไม่มีครีบอกและครีบเชิงกรานเหมือนกับปลาที่มีวิวัฒนาการสูงกว่านี้ เป็นบรรพบุรุษของปลากระดูกแข็ง
480 Ma: ปลามีเกราะ ปลามีเกราะเป็นปลาก่อนประวัติศาสตร์ เป็นปลารุ่นแรก ๆ ที่มีขากรรไกร (Infraphyrum "Gnathostomata")  ที่วิวัฒนาการมาจากส่วนโค้งของเหงือก  (gill arch) มีหัวและอกปกปิดด้วยเกราะแบ่งเป็นส่วน ๆ เชื่อมอยู่ตามข้อ (articulated armoured plate) ส่วนตัวก็จะมีเกล็ดหรือไม่มี แต่ว่า หลักฐานซากดึกดำบรรพ์แสดงว่า ไม่มีสัตว์ที่สืบทอดสายพันธุ์หลังจากที่สุดของยุคดีโวเนียน  และมีความใกล้ชิดกับปลามีกระดูกปัจจุบันน้อยกว่าปลาฉลาม
410 Ma: ปลาซีลาแคนท์ ที่ถูกจับในปี 2517 ปลาซีลาแคนท์ปรากฏขึ้น สัตว์อันดับนี้ตอนแรกเชื่อว่าสูญพันธุ์ไปหมดแล้วจนกระทั่งพบตัวอย่างเมื่อปี ค.ศ. 1938 ซึ่งสามารถใช้เป็นสิ่งมีชีวิตคงสภาพดึกดำบรรพ์
กาลานุกรม > สัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม

| เวลา | เหตุการณ์ |
| --- | --- |
256 Ma: หลังจากการเกิดขึ้นของสัตว์เลื้อยคลานเพียงเล็กน้อย  ก็เกิดการแยกสายพันธุ์ออกเป็นสองสาย สาขาหนึ่งเป็นพวกแอมนิโอตใน clade "Diapsida" ซึ่งเป็นต้นตระกูลของสัตว์เลื้อยคลานและนกปัจจุบัน อีกสาขาหนึ่งเป็นแอมนิโอตใน clade "Synapsida" ซึ่งเป็นต้นตระกูลของสัตว์เลี้ยงลูกด้วยน้ำนมปัจจุบัน ทั้งสองสาขามีช่องกะโหลกคู่คือช่องกระดูกขมับ (temporal fenestra) หลังลูกตา ซึ่งเป็นที่สำหรับกล้ามเนื้อขากรรไกร Synapsida มีช่อง ๆ หนึ่งแต่ละข้าง   แต่ว่า  Diapsida  มีสองช่องแต่ละข้าง สัตว์เลื้อยคลานคล้ายสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมแรกสุดก็คือพวก pelycosaur  เป็นสัตว์พวกแรกสุดที่มีช่องกระดูกขมับ  แม้ว่า  จะไม่ใช่สัตว์อันดับ Therapsida จริง ๆ แต่ก็เป็นบรรพบุรุษของ Therapsida ซึ่งก็เป็นบรรพบุรุษโดยตรงของสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม สัตว์อันดับ Therapsida มีช่องกระดูกขมับที่ใหญ่กว่าและคล้ายกับสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมมากกว่า pelycosaur มีฟันที่มีความแตกต่างกันไปตามลำดับมากกว่า  และบางพวกภายหลังจะมีวัฒนาการเกิดเพดานปากที่สอง (secondary palate) ซึ่งช่วยให้สามารถกินอาหารและหายใจได้ในเวลาเดียวกันซึ่งเป็นนิมิตที่บ่งถึงชีวิตที่กระฉับกระเฉงกว่า  ที่อาจจะบ่งถึงความเป็นสัตว์เลือดอุ่น
220 Ma: สัตว์สกุล Cynognathus เป็นสัตว์ใน clade "Cynodontia" ซึ่งเป็นกลุ่มสัตว์ที่เป็นบรรพบุรุษของสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม กลุ่มหนึ่งของพวก Therapsida ใน clade "Cynodontia" ก็เกิดวิวัฒนาการมีลักษณะเหมือนสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมเพิ่มขึ้น มีขากรรไกรที่คล้ายกับสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมในปัจจุบัน มีความน่าจะเป็นสูงว่า  สัตว์กลุ่มนี้มีสปีชีส์ที่เป็นบรรพบุรุษโดยตรงของสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมในปัจจุบันทั้งหมด 
220 Ma: สัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมสกุล Repenomamus หลังจากนั้น  สัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมก็เกิดวิวัฒนาการมาจาก Cynodontia ใน Infraorder "Eucynodontia" สัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมต้น ๆ เป็นสัตว์คล้ายหนูผีที่กินแมลง แม้ว่าจะไม่มีหลักฐานให้เห็นได้ในซากดึกดำบรรพ์ แต่ก็เป็นไปได้สูงว่า   สัตว์พวกนี้มีอุณหภูมิร่างกายที่สม่ำเสมอ  และมีต่อมน้ำนมสำหรับเลี้ยงลูก และเขตคอร์เทกซ์ใหม่ (neocortex) ของสมองก็เกิดวิวัฒนาการขึ้นในสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมเป็นลักษณะเฉพาะ พวกโมโนทรีมเป็นสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมที่วางไข่  ซึ่งปรากฏในสัตว์ปัจจุบันพวกตุ่นปากเป็ดและอิคิดนา การหาลำดับดีเอ็นเอของจีโนมตุ่นปากเป็ดพบว่า  ยีนเกี่ยวกับเพศของมันใกล้เคียงกับนกมากกว่าสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมที่ออกลูกเป็นตัว (เธอเรีย) โดยเปรียบเทียบกับสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมอื่น ๆ ก็จะสามารถอนุมานได้ว่า  สัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมพวกแรก ๆ เกิดเป็นเพศชายหรือหญิงเนื่องจากมีหรือไม่มียีน SRY ในโครโมโซม Y ซึ่งเกิดวิวัฒนาการขึ้นหลังจากที่พวกโมโนทรีมได้แยกสายพันธุ์ออกไปแล้ว 
160 Ma: สัตว์ต้นตระกูลของยูเธอเรียสกุล Juramaia sinensis Juramaia sinensis เกิดวิวัฒนาการขึ้น  เป็นสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมมีรกประเภทยูเธอเรียแรกสุดที่พบในซากดึกดำบรรพ์
100 Ma: จุดเกิดบรรพบุรุษร่วมกันท้ายสุดของหนูหริ่งและมนุษย์ (เป็นสัตว์ต้นตระกูลของ clade "Euarchontoglires")
กาลานุกรม > สัตว์อันดับวานร

| เวลา | เหตุการณ์ |
| --- | --- |
85-65 Ma: Plesiadapis สัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมคล้ายวานรสปีชีส์ Carpolestes simpsoni กลุ่มสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมตัวเล็กกลุ่มหนึ่ง  เป็นสัตว์กลางคืนอยู่บนต้นไม้  กินแมลง  ที่อยู่ใน Grandorder "Euarchonta" ก็เริ่มขยายพันธุ์ขึ้นซึ่งในที่สุดจะกลายเป็นสัตว์อันดับวานร สัตว์อันดับกระแต  และสัตว์อันดับบ่าง ส่วนกลุ่มสัตว์ใน Mirorder "Primatomorpha" ซึ่งเป็นส่วนของ Euarchonta รวมสัตว์อันดับวานรและสัตว์ต้นตระกูลคือสัตว์อันดับ Plesiadapiformes เกิดสัตว์ต้นตระกูลสัตว์อันดับวานรสกุลหนึ่งคือ Plesiadapis ซึ่งยังมีอุ้งเล็บ  และยังมีตาแต่ละข้างหันไปทางด้านข้าง ดังนั้น  Plesiadapis  จึงว่องไวบนพื้นกว่าบนยอดต้นไม้ แม้ว่าจะเริ่มใช้เวลามากขึ้นอยู่บนกิ่งไม้  เพื่อกินผลไม้และใบ เป็นไปได้สูงว่า  มีสปีชีส์หนึ่งในสัตว์อันดับ Plesiadapiformes ที่เป็นต้นตระกูลของสัตว์อันดับวานรที่ยังมีในปัจจุบันทั้งหมด สัตว์สปีชีส์ท้าย ๆ ในอันดับ Plesiadapiformes ก็คือ Carpolestes simpsoni ซึ่งมีนิ้วที่ใช้จับได้แต่ยังไม่มีตาที่หันไปทางด้านหน้า
63 Ma: สัตว์อันดับวานรแยกสายพันธุ์เป็น suborders "Strepsirrhini" (ไพรเมตจมูกเปียก) และ "Haplorrhini" (ไพรเมตจมูกแห้ง)   กลุ่ม Strepsirrhini รวมสัตว์กลุ่มที่เรียกว่า prosimian โดยมาก  ที่ยังมีชีวิตอยู่รวมทั้งลีเมอร์และลอริส ส่วน Haplorrhini มีสามกลุ่มคือทาร์เซียร์ (ซึ่งรวมอยู่ในกลุ่ม prosimian ด้วย), ลิงใน Infraorder "Simiiformes" และเอป  Haplorrhini เก่าที่สุดสปีชีส์หนึ่งก็คือ Teilhardina asiatica เป็นสัตว์ตัวเท่าหนู  เป็นสัตว์กลางวันมีตาเล็ก ในช่วงนี้  ระบบเมแทบอลิซึมของ Haplorrhini เกิดสูญความสามารถในการสังเคราะห์วิตามินซีเองได้ ซึ่งหมายความว่า  ลูกหลานสายนี้ทั้งหมดต้องกินผลไม้ที่มีวิตามินซีเป็นส่วนของอาหาร 
30 Ma: Haplorrhini สกุล Aegyptopithecus Haplorrhini เกิดการแยกสายพันธุ์เป็น infraorders "Platyrrhini" (ลิงโลกใหม่) และ "Catarrhini" (ลิงโลกเก่าและเอป) ลิงโลกใหม่มีหางที่สามารถจับยึดกิ่งไม้ได้  แต่ลิงตัวผู้มีตาบอดสี และอาจจะอพยพไปสู่ทวีปอเมริกาใต้บนแพที่เกิดจากพืชข้ามมหาสมุทรแอตแลนติกซึ่งตอนนั้นค่อนข้างแคบ (ประมาณ 700 กม) ส่วน Catarrhini โดยมากอยู่ในแอฟริกาในเวลาที่ทวีปทั้งสอง (แอฟริกาและอเมริกา) เริ่มแยกออกจากกัน บรรพบุรุษยุคต้น ๆ ของ Catarrhini อาจจะรวมสกุล Aegyptopithecus และ Saadanius
25 Ma: ไพรเมตสกุล Proconsul Catarrhini เกิดการแยกสายพันธุ์มาเป็น 2 superfamily คือลิงโลกเก่า (Cercopithecoidea) และเอป (Hominoidea) ตาที่เห็นเป็นสามสีหลักของมนุษย์อาจจะมีกำเนิดในยุคนี้ Proconsul เป็นสกุลต้น ๆ ของ Catarrhini มีลักษณะผสมของทั้งลิงโลกเก่าและเอป ลักษณะคล้าย Simiiformes ของ Proconsul รวมทั้งเคลือบฟัน (enamel) ที่บาง มีกายเบา  มีหน้าอกแคบและแขนขาส่วนหน้าที่สั้น เป็นสัตว์สี่เท้าอยู่บนต้นไม้ ลักษณะคล้ายเอปรวมทั้งไม่มีหาง  ข้อศอกที่คล้ายเอป  และมีสมองใหญ่กว่าเมื่อเทียบกับร่าง ส่วนสปีชีส์ Proconsul africanus อาจเป็นบรรพบุรุษของทั้งวงศ์ลิงใหญ่ (รวมทั้งมนุษยด้วย) และวงศ์ชะนี
ดูเพิ่ม

วิวัฒนาการของมนุษย์
แผนภูมิสปีชีส์ตามกาลเวลา (ลำดับการเกิดขึ้นของสายพันธุ์มนุษย์ )
ตารางเปรียบเทียบสปีชีส์ต่าง ๆ ของมนุษย์สกุลโฮโม
แผนภาพแสดงความใกล้เคียงกันของสายพันธุ์มนุษย์
พุทธศาสนากับทฤษฎีวิวัฒนาการ
เอป (Hominoidea)
โฮโม
มนุษย์
ยุคก่อนประวัติศาสตร์
อนุกรมวิธาน
การจำแนกชั้นทางวิทยาศาสตร์
รายการซากดึกดำบรรพ์สายพันธุ์มนุษย์
แหล่งข้อมูลอื่น

"Human Evolution". Smithsonian Institution Human Origins Program. เป็นเว็บไซต์สื่อประสมภาษาอังกฤษที่อ่านง่ายและมีข้อมูลทันสมัย
"Human Evolution". Australian Musuem. เป็นเว็บไซต์ภาษาอังกฤษมีข้อมูลทันสมัย
"Bones, Stones, and Genes - The Origin of Modern Humans". Howard Hughes Medical Institute (2011 Holiday Lectures on Science). 2011. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 17 เมษายน 2012. สืบค้นเมื่อ 22 ตุลาคม 2014. มีวีดิทัศน์คำบรรยายพื้นฐาน (มุ่งกลุ่มเยาวชน)  ภาษาอังกฤษเกี่ยวกับการศึกษาวิวัฒนาการมนุษย์ของนักวิชาการชื่อดังรวมทั้งทิม ไวท์, Sarah Tishkoff และ John Shea
รายการ The Evolution of Man ของ BBC
"Illustrations from Evolution (textbook)" [รูปจากตำรา Evolution (วิวัฒนาการ)]. Evolution.
Becoming Human: Paleoanthropology, Evolution and Human Origins, presented by Arizona State University's Institute of Human Origins
"Human Evolution Timeline". ArchaeologyInfo.com. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 18 มิถุนายน 2013. สืบค้นเมื่อ 22 ตุลาคม 2014.
เจวีซี

เครื่องเล่นวิดีโอเทปในระบบวีเอชเอสและสัญลักษณ์ของบริษัท
บริษัท วิกเตอร์แห่งญี่ปุ่น จำกัด (อังกฤษ: Victor Company of Japan, Limited , ญี่ปุ่น: 日本ビクター株式会社, Nihon Bikutā Kabushiki-gaisha?) (TYO: 6792) มักเรียกสั้นๆ ว่า "เจวีซี" (อังกฤษ: JVC) เป็นบริษัทผู้ผลิตอุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์ระดับผู้บริโภคและระดับมืออาชีพ ยี่ห้อเจวีซี มีสำนักงานใหญ่ในเมืองโยโกฮามา ประเทศญี่ปุ่น ก่อตั้งเมื่อ พ.ศ. 2470 (ค.ศ. 1927) เจวีซีมีชื่อเสียงในฐานะผู้จัดจำหน่ายโทรทัศน์รายแรกของญี่ปุ่น และผู้ผลิตระบบภาพวีเอชเอส (VHS)
ตั้งแต่ปี 1953 ถึง 2008 บริษัท Matsushita Electric Industrial Co. เป็นผู้ถือหุ้นรายใหญ่ใน JVC ในปี 2551 JVC ได้ควบรวมกิจการกับ Kenwood Corporation เพื่อสร้าง JVCKenwood JVC  ขายผลิตภัณฑ์อิเล็กทรอนิกส์ของตนในตลาดบ้านเกิดของญี่ปุ่นภายใต้ชื่อ "Victor" พร้อมโลโก้ His Master's Voice แต่ในอดีตใช้ชื่อ JVC หรือ Nivico ในการส่งออกเนื่องจากความเป็นเจ้าของโลโก้ His Master's Voice และความเป็นเจ้าของที่แตกต่างกัน ชื่อ "Victor" จากผู้สืบทอดของ Victor Talking Machine Company ในปี 2554 แบรนด์ Victor สำหรับอุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์ในญี่ปุ่นถูกแทนที่ด้วยแบรนด์ JVC ระดับโลก อย่างไรก็ตาม JVCKenwood Victor Entertainment ยังคงใช้ชื่อและโลโก้ "Victor" ก่อนหน้านี้ และใช้เป็นแบรนด์ไฮไฟสุดหรูของ JVCKenwood
ตัวตน

ตัวตน หรืออัตตา (อังกฤษ: self) คือสิ่งที่เป็นสารัตถะของชีวิตของแต่ละบุคคล มีสภาพเที่ยงแท้ถาวร ตัวตนจึงทำให้บุคคลนั้นยังเป็นคนเดิม แม้ว่าร่างกายภายนอกหรือความรู้สึกนึกคิดจะแปรเปลี่ยนไปแล้วก็ตาม ในบางศาสนาเชื่อว่าตัวตนเป็น "วิญญาณ" แม้บุคคลนั้นตาย ตัวตนจะยังดำรงอยู่ต่อไปในภพอื่น
ในศาสนาต่าง ๆ

แต่ละศาสนามีชื่อเรียกตัวตนต่าง ๆ กันไป ดังนี้
| --- | --- |
ศาสนา: ตัวตน
ศาสนาฮินดู: พรหมัน/อาตมัน
ศาสนาเชน: ชีวะ
ศาสนายูดาห์-คริสต์: เนเฟช (วิญญาณ)
ศาสนาอิสลาม: นัฟส์
ลัทธิเต๋า: เต๋า
ลัทธิอนุตตรธรรม: จิตญาณ/ธรรมญาณ
สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้านิภานภดล วิมลประภาวดี กรมขุนอู่ทองเขตขัตติยนารี

| สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้านิภานภดล วิมลประภาวดี |
| --- | --- |
สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ ชั้น 5 เจ้าฟ้าชั้นโท กรมขุนอู่ทองเขตขัตติยนารี

ประสูติ: 4 ธันวาคม พ.ศ. 2429 พระบรมมหาราชวัง ราชอาณาจักรสยาม
สิ้นพระชนม์: 29 มกราคม พ.ศ. 2479 (49 ปี) ตำหนักประเสบันบันดุง ดัตซ์ตะวันออก
ราชวงศ์: จักรี
พระบิดา: พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
พระมารดา: พระวิมาดาเธอ พระองค์เจ้าสายสวลีภิรมย์ กรมพระสุทธาสินีนาฏ ปิยมหาราชปดิวรัดา
สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้านิภานภดล วิมลประภาวดี กรมขุนอู่ทองเขตขัตติยนารี (4 ธันวาคม พ.ศ. 2429 – 29 มกราคม พ.ศ. 2479) เป็นพระราชธิดาในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ประสูติแต่พระวิมาดาเธอ พระองค์เจ้าสายสวลีภิรมย์ กรมพระสุทธาสินีนาฏ ปิยมหาราชปดิวรัดา
พระประวัติ > ประสูติ

สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้านิภานภดล วิมลประภาวดี กรมขุนอู่ทองเขตขัตติยนารี เป็นพระราชธิดา ในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ประสูติแต่พระวิมาดาเธอ พระองค์เจ้าสายสวลีภิรมย์ กรมพระสุทธาสินีนาฏ ปิยมหาราชปดิวรัดา เมื่อวันเสาร์ ขึ้น 9 ค่ำ เดือนอ้าย ปีจอ อัฐศก จ.ศ. 1248 ตรงกับวันที่ 4 ธันวาคม พ.ศ. 2429 เมื่อแรกประสูติมีพระนามว่า "พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้านิภานภดล"
เมื่อปี พ.ศ. 2431 พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สถาปนาพระราชโอรสและพระราชธิดาที่ประสูติแต่พระอรรคชายาเธอขึ้นเป็นเจ้าฟ้า ดังนั้น พระองค์จึงได้รับสถาปนาขึ้นเป็น "พระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้านิภานภดล" หลังจากนั้น ในปี พ.ศ. 2441  พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวพระราชทานพระสุพรรณบัตรเฉลิมพระนามาภิไธยสถาปนาขึ้นเป็น "สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้านิภานภดล วิมลประภาวดี" หลังจากนั้น พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวมีพระบรมราชโองการสถาปนาพระองค์ขึ้นเป็นเจ้าฟ้าต่างกรมฝ่ายใน มีพระนามว่า "สมเด็จพระเจ้าน้องนางเธอ เจ้าฟ้านิภานภดล วิมลประภาวดี กรมขุนอู่ทองเขตขัตติยนารี" พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ตรัสเรียกพระองค์ว่า "หญิงเล็กนิภา" และชาววังเรียกพระองค์ว่า "สมเด็จหญิงน้อย"
พระองค์มีพระเชษฐาและพระเชษฐภคินีร่วมพระมารดาเดียวกัน 3 พระองค์ ซึ่งมีพระนามที่คล้องจองกัน ได้แก่
สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ายุคลทิฆัมพร กรมหลวงลพบุรีราเมศวร์
พระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้านภาจรจำรัสศรี ภัทรวดีราชธิดา
สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ามาลินีนภดารา ศิรินิภาพรรณวดี กรมขุนศรีสัชนาลัยสุรกัญญา
พระประวัติ > หลังเปลี่ยนแปลงการปกครอง

หลังจากมีการปฏิวัติสยาม พ.ศ. 2475 สมเด็จพระเจ้าน้องนางเธอ เจ้าฟ้านิภานภดล กรมขุนอู่ทองเขตขัตติยนารี ซึ่งในขณะนั้นถือได้ว่าพระองค์ทรงอยู่เพียงลำพังพระองค์เดียว เนื่องจากพระมารดา พระเชษฐา และพระเชษฐภคินีต่างสิ้นพระชนม์ลงหมด พระองค์จึงตัดสินพระทัยเสด็จออกไปประทับที่เมืองบันดุง ประเทศอินโดนีเซีย พร้อมกับครอบครัวของสมเด็จพระเจ้าพี่ยาเธอ เจ้าฟ้าบริพัตรสุขุมพันธุ์ กรมพระนครสวรรค์วรพินิต ซึ่งเป็นพระเชษฐาต่างพระมารดา
พระประวัติ > สิ้นพระชนม์

สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้านิภานภดล วิมลประภาวดี กรมขุนอู่ทองเขตขัตติยนารี สิ้นพระชนม์เมื่อวันที่ 29 มกราคม พ.ศ. 2479 นับปีแบบปัจจุบัน ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหาอานันทมหิดล พระอัฐมรามาธิบดินทร มีพระราชพิธีพระราชทานเพลิงพระศพเมื่อวันที่ 23 มกราคม พ.ศ. 2480 ณ พระเมรุ วัดเทพศิรินทราวาสราชวรวิหาร
สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ได้กล่าวถึงพระองค์ไว้ในคำนิยามพระนิพนธ์เรื่อง เที่ยวเมืองพม่า ว่า “น่ารักน่าชม สมกับเป็นเจ้าฟ้า”  พร้อมทั้งทรงสรรเสริญว่า “ทรงพระคุณอย่างเป็นขัติยนารีแท้ทุกสถาน ทรงพิสูจน์ให้ปรากฏแล้ว ทั้งในเวลาที่มีความสุข และในเวลาได้รับความทุกข์ยาก สมควรกับที่ทรงสร้อยพระนามกรมว่า “ขัติยนารี” เป็นอนุสรณ์อยู่กับพระนามตลอดไป”
พระกรณียกิจ

พระองค์เป็นพระราชธิดาที่พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงไว้วางพระราชหฤทัยอย่างยิ่ง ได้รับการโปรดเกล้าให้รับราชการในหน้าที่ราชเลขานุการิณีและเมื่อสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงเสด็จประพาสยุโรปเมื่อปี พ.ศ. 2450 ก็ได้มีพระราชหัตถเลขากลับมาสู่ประเทศไทย ถึงพระเจ้าลูกเธอพระองค์นี้เพื่อทรงเล่าเรื่องการเสด็จอย่างละเอียดลออ (ทำให้เกิดหนังสือรวบรวมพระราชหัตถเลขาเหล่านั้นว่า ชื่อว่า ไกลบ้าน)
พระองค์ทรงร่วมกับสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ามาลินีนภดารา ศิรินิภาพรรณวดี กรมขุนศรีสัชนาลัยสุรกัญญา พระโสทรเชษฐภคินี บริจาคทุนทรัพย์สร้างเครื่องใช้สำหรับ "ตึกเยาวมาลย์อุทิศ" โรงเรียนเทพศิรินทร์  นอกจากนี้ เนื่องในโอกาสที่พระองค์ทรงเจริญพระชันษาได้ 28 ปี เสมอด้วยพระชนมพรรษาของสมเด็จพระเทพศิรินทราบรมราชินี พระอัยยิกาฝ่ายพระชนก พระองค์ได้ทรงสร้าง "ตึกนิภานภดล" ถวายแก่วัดเทพศิรินทราวาสราชวรวิหาร สำหรับเป็นโรงเรียนสอนปริยัติธรรมเพื่ออุทิศพระกุศลแด่พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวและสมเด็จพระเทพศิรินทราบรมราชินี
นอกจากนี้พระชนนีของพระองค์ยังทรงสร้างโรงเรียนนิภาคารขึ้นในพระตำหนักวังสวนสุนันทา ถือเป็นสถาบันศึกษานอกระบบแห่งแรกของไทย เมื่อปี พ.ศ. 2467 เพื่อชุบเลี้ยงเด็กและข้าหลวงให้มีการศึกษาที่ดีขึ้น หลังพระมารดาสิ้นพระชนม์ พระองค์จึงเป็นทั้งผู้อำนวยการและพระอาจารย์ มีการจ้างครูชาวไทยและฝรั่งมาช่วยสอน  ครั้นเมื่อเกิดการเปลี่ยนแปลงการปกครอง พ.ศ. 2475 เจ้านายได้หนีราชภัยไปต่างประเทศบ้างต่างเมืองบ้าง โรงเรียนนิภาคารจึงยุบเลิกโดยปริยาย
พระเกียรติยศ

| ธรรมเนียมพระยศของ กรมขุนอู่ทองเขตขัตติยนารี |
| --- | --- |
ธงประจำพระอิสริยยศ
ตราประจำพระองค์
การทูล: ใต้ฝ่าพระบาท
การแทนตน: ข้าพระพุทธเจ้า
การขานรับ: พ่ะย่ะค่ะ/เพคะ
พระเกียรติยศ > พระอิสริยยศ

พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้านิภานภดล (4 ธันวาคม พ.ศ. 2429 – พ.ศ. 2431)
พระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้านิภานภดล (พ.ศ. 2431 – 8 มกราคม พ.ศ. 2441)
สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้านิภานภดล วิมลประภาวดี (8 มกราคม พ.ศ. 2441 – 23 ตุลาคม พ.ศ. 2453)
สมเด็จพระเจ้าน้องนางเธอ เจ้าฟ้านิภานภดล วิมลประภาวดี (23 ตุลาคม พ.ศ. 2453 – 11 พฤศจิกายน พ.ศ. 2468)
สมเด็จพระเจ้าน้องนางเธอ เจ้าฟ้านิภานภดล วิมลประภาวดี กรมขุนอู่ทองเขตขัตติยนารี (11 พฤศจิกายน พ.ศ. 2468 – 26 พฤศจิกายน พ.ศ. 2468)
สมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ เจ้าฟ้านิภานภดล วิมลประภาวดี กรมขุนอู่ทองเขตขัตติยนารี (26 พฤศจิกายน พ.ศ. 2468 – 10 กรกฎาคม พ.ศ. 2478)
สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้านิภานภดล วิมลประภาวดี กรมขุนอู่ทองเขตขัตติยนารี (10 กรกฎาคม พ.ศ. 2478 – 29 มกราคม พ.ศ. 2479)
พระเกียรติยศ > เครื่องราชอิสริยาภรณ์

พ.ศ. 2442 –  เครื่องขัตติยราชอิสริยาภรณ์อันมีเกียรติคุณรุ่งเรืองยิ่งมหาจักรีบรมราชวงศ์ (ม.จ.ก.) (ฝ่ายใน)
พ.ศ. 2465 –  เครื่องราชอิสริยาภรณ์อันเป็นโบราณมงคลนพรัตนราชวราภรณ์ (น.ร.) (ฝ่ายใน)‎
พ.ศ. 2439 –  เครื่องราชอิสริยาภรณ์จุลจอมเกล้า ชั้นที่ 1 ปฐมจุลจอมเกล้า (ป.จ.) (ฝ่ายใน)
พ.ศ. 2451 –  เหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลที่ 5 ชั้นที่ 1 (จ.ป.ร.1)
พ.ศ. 2455 –  เหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลที่ 6 ชั้นที่ 1 (ว.ป.ร.1)
พ.ศ. 2469 –  เหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลที่ 7 ชั้นที่ 1 (ป.ป.ร.1)
พงศาวลี

สมเด็จเจ้าฟ้ามาลินีนภดารา (ซ้าย) และสมเด็จเจ้าฟ้านิภานภดล (ขวา)