แผ้ว สนิทวงศ์เสนี
การทำงาน

ท่านผู้หญิงแผ้วเป็นผู้เชี่ยวชาญด้านนาฏศิลป์ไทยอย่างยิ่งยวด ด้วยมีท่ารำที่คล่องแคล่ว แข็งแรง สอดประสานไปด้วยความอ่อนช้อย ในการแสดงท่านผู้หญิงแผ้วจะออกแสดงให้สมตามบทบาทและท่วงท่า เช่น รับบทเป็นกษัตริย์ ขุนนาง บุคคลสำคัญ หรือแม้กระทั่งสัตว์ มีความเชี่ยวชาญประดิษฐ์ท่ารำอันเป็นเอกลักษณ์เฉพาะตน ซึ่งเกิดจากการสังเกตสิ่งต่าง ๆ รอบตัว อย่างเช่น การแต่งเติมท่ารำให้มีการยักเยื้องร่างกายส่วนต่าง ๆ ให้อ่อนไหวกว่ามาตรฐานไทยเดิม การขยับเท้าและลักคอตามจังหวะ ได้มาจากพฤติกรรมตามธรรมชาติของนก เป็นอาทิ ท่ารำแต่ละท่าที่ท่านผู้หญิงแผ้วประดิษฐ์ขึ้นมาใหม่จะถูกดัดแปลงให้สอดคล้องกับยุคสมัย งดงาม เหมาะสมแก่บทบาท โดยเอาความถูกต้องตามระเบียบแบบแผนนาฏยจารีตของไทยที่มีมาแต่ครั้งโบราณเป็นที่ตั้ง บุนนาค ทรรทรานนท์ ศิษย์คนหนึ่งของท่านผู้หญิงแผ้ว ได้กล่าวถึงการสอนของท่านผู้หญิงไว้ว่า "การสอนของท่านผู้หญิงแผ้วเน้นท่าเก๋กว่าใคร และให้เป็นธรรมชาติ ท่านเอาสิ่งที่ไปพบเจอมาคิดท่ารำ" ด้วยเหตุนี้ ธนิต อยู่โพธิ์ หัวหน้ากองการสังคีต กรมศิลปากร ได้เรียนเชิญให้ท่านผู้หญิงช่วยปรับปรุงฟื้นฟู และวางรากฐานด้านการละคร การรำ ให้กับกรมศิลปากร ท่านเป็นผู้ออกแบบท่ารำ เป็นผู้ฝึกสอน และอำนวยการฝึกซ้อมการแสดงโขน ละคร ฟ้อนรำต่าง ๆ เป็นจำนวนมาก ท่านได้รับราชการในกรมศิลปากร ช่วง พ.ศ. 2491–2535 โดยท่านเป็นผู้เชี่ยวชาญนาฏศิลป์ไทยของกรมศิลปากร ดำรงตำแหน่งเป็นผู้อำนวยการฝึกซ้อมการแสดงนาฏศิลป์ไทย และเป็นวิทยากรบรรยายความรู้เกี่ยวกับนาฏศิลป์ไทย รวมทั้งได้ปรับปรุงท่ารำพื้นฐานที่เคยเนิบช้าให้มีความกะทัดรัดและงดงามตามแบบแผน
ท่านผู้หญิงแผ้วมีผลงานนาฏยประดิษฐ์ซึ่งมีทั้งระบำ รำ และฟ้อน มากถึง 44 ท่วงท่า ทั้งนาฏยจารีตไทย และนาฏยจารีตผสมผสาน เช่น ระบำสุโขทัย ดัดแปลงมาจากการแสดงตอนหนึ่งของ อิเหนา ระบำชาวนา ออกแบบท่ารำจากหว่านข้าว ไถนา เกี่ยวข้าว และฝัดข้าว ระบำมิตรสัมพันธ์มั่นใจไทย-เกาหลี ระบำกินรีร่อน เป็นการปรับปรุงท่ารำให้กลมกลืนกับเพลงเชิดจีนผสมท่าเหินบินของกินรี ภายหลังได้เพิ่มเติมท่ารำบูชายันต์ของนางมโนราห์ต่อท้ายเพลงเชิดจีน ระบำม้า หรืออัศวลีลา ได้มาจากท่วงท่าการแสดงระบำม้าที่ท่านเคยเห็นเมื่อครั้งสามีไปประจำอยู่ที่ประเทศโปรตุเกส แล้วดัดแปลงแบบไทย และท่วงท่ารำตอนหนึ่งของการแสดงลาวกระทบไม้ก็ได้ท่านผู้หญิงแผ้วออกแบบท่าเอาไว้ ซึ่งนาฏยจารีตผสมผสานของท่านผู้หญิงแผ้วได้มาจากการนำนาฏยจารีตต่างชาติมาผสานกับเข้านาฏศิลป์ไทย ได้รับคำชื่นชมว่างดงามแปลกตา นอกจากนี้ท่านผู้หญิงแผ้วยังมีบทบาทในการคัดเลือกตัวโขนและลครให้มีเหมาะสมกับบทบาท เป็นผู้เรียบเรียงจัดทำบทโขนและบทละครหลายชุด เช่น บทละครในเรื่อง อิเหนา ตอนตัดต้นไม้ฉายกริช และตอนบุษบาชมศาล, บทละครนอกเรื่อง สังข์ทอง ตอนเลือกคู่หาปลา และตอนตีคลี บทโขน รามเกียรติ์ ชุดนางลอย และชุดปราบประลัยกัลป์ เป็นอาทิ
ท่านผู้หญิงแผ้ว เป็นที่รู้จักในนาม "หม่อมอาจารย์" มีลักษณะการสอนที่เข้มงวดและดุ การสอนรำของท่านมีลักษณะเฉพาะ จนได้ชื่อว่า "รำเก๋" ส่วนลมุล ยมะคุปต์ ได้รับคำชื่นชมว่า "รำสวย" และเฉลย ศุขะวณิช ได้รับคำชื่นชมว่า "รำงาม" โดยหลานของท่านผู้หญิงแผ้ว ได้อธิบายถึงลักษณะของท่านไว้ว่า "...พวกเราได้เห็นภาพของคุณยาย [ท่านผู้หญิงแผ้ว สนิทวงศ์เสนี] ทุกท่วงท่ามีรูปแบบเฉพาะตัว แฝงไว้ด้วยความเป็นระเบียบเรียบร้อย มีวินัย และเรียบง่าย..." และยังกล่าวถึง "ความดุ" ของท่านผู้หญิงเมื่อสอนรำไว้ว่า "...คุณยายถือไม้เท้าคู่ใจเดินนำหน้าเราไปที่ห้องทำงาน ใช้ไม้เท้าเคาะเป็นจังหวะยามฝึกสอนท่ารำต่างๆให้ลูกศิษย์ ความเข้มงวดของคุณยายบางครั้งเรายังอดสงสารผู้เป็นลูกศิษย์ไม่ได้ เพียงแต่นึกอยู่ในใจว่า ทำไมคุณยายถึงดุออกอย่างนี้หนา แต่เมื่อถึงตอนไปดูละครที่แสดงที่โรงละครจึงได้เห็นผลงานว่าท่ารำนั้นงดงามอ่อนช้อยเกินคำบรรยาย..." นอกจากนี้ท่านผู้หญิงยังเป็นคนช่างสังเกต สามารถสังเกตจุดเด่นในการแสดงของศิษย์แต่ละคนได้อย่างเหมาะสม ดังความตอนหนึ่งว่า "...คุณยาย [ท่านผู้หญิงแผ้ว สนิทวงศ์เสนี] เป็นคนช่างสังเกต จับจุดเด่นของแต่ละคนได้อย่างรวดเร็ว เพียงพบครั้งแรกจะเห็นแววทันทีว่า แม่คนนี้ต้องเป็นอิเหนา พ่อคนนี้ต้องเป็นทศกัณฐ์ แม่คนนี้รำงาม ทุกเรื่องที่คุณยายดำเนินไปดูเรียบง่าย ถ้าอะไรเป็นสิ่งที่ดี อย่ากลัวที่จะทำดี จงทำดีให้เต็มที่ คุณยายสอนให้กล้าพูด กล้าทำ ถ้าไม่ถูกต้องแล้ว ให้กล้าขัด แสดงความคิดเห็นให้เหตุผล คุณยายมีวิธีพูดเพื่อก่อได้อย่างน่าทึ่ง และเราจะพบได้ว่าในเนื้อแท้ของการติชมนั้นเป็นไปด้วยความหวังดีทั้งสิ้น..." ซึ่งศิษย์ของท่านผู้หญิงแผ้วหลายคนที่เป็นผู้เชี่ยวชาญด้านนาฏศิลป์ไทยสืบต่อมา เช่น ศุภชัย จันทร์สุวรรณ์ (ศิลปินแห่งชาติ สาขานาฏศิลป์ไทย พ.ศ. 2548) จตุพร รัตนวราหะ (ศิลปินแห่งชาติ สาขานาฏศิลป์ไทย พ.ศ. 2552) รัจนา พวงประยงค์ (ศิลปินแห่งชาติ สาขานาฏศิลป์ไทย พ.ศ. 2554) บุนนาค ทรรทรานนท์, สุดจิตต์ พันธ์สังข์, จันทนา ทรงศรี, ปกรณ์ พรพิสุทธิ์, วันทนีย์ ม่วงบุญ, ศิริพงษ์ ฉิมพาลี และคมสันฐ หัวเมืองลาด เป็นต้น
ท่านผู้หญิงแผ้ว สนิทวงศ์เสนี จึงได้รับการยกย่องเชิดชูเกียรติให้เป็นศิลปินแห่งชาติ ประจำปี พ.ศ. 2528 และบุคคลดีเด่นของชาติ สาขาศิลปะ ด้านนาฏศิลป์ ประจำปี พ.ศ. 2529