ฉันท์
ฉันท์ประดิษฐ์ขึ้นใหม่ > ฉันท์ที่ประดิษฐ์จากฉันท์เดิมในคัมภีร์วุตโตทัย > ฉันท์ที่ประดิษฐ์ในสมัยรัตนโกสินทร์

กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์ ได้ทรงประดิษฐ์ฉันท์ขึ้น ๕ ชนิด ในพระนิพนธ์เฉลิมเกียรติกษัตรีคำฉันท์ โดยผสมฉันท์ ๔ ชนิดได้แก่ อินทรวิเชียรฉันท์ วสันตดิลกฉันท์ ภุชงคปยาตฉันท์ และอินทวงศ์ฉันท์ เข้าด้วยกันเกิดเป็น ภุชพงศ์ฉันท์ (ผสมระหว่างภุชงคปยาตฉันท์กับอินทวงศ์ฉันท์) วสันตวงศ์ฉันท์ (ผสมระหว่างวสันตดิลกฉันท์กับอินทวงศ์ฉันท์) วสันตปยาตฉันท์ (ผสมระหว่างวสันตดิลกฉันท์กับภุชงคปยาตฉันท์) ภุชงควิเชียรฉันท์ (ผสมระหว่างภุชงคปยาตฉันท์กับอินทรวิเชียรฉันท์) และอินทรลิลาตฉันท์ (ผสมระหว่างอินทรวิเชียรฉันท์กับภุชงคปยาตฉันท์)
ตัวอย่างวสันตวงศ์ฉันท์ 15
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ผัวเมียพม่าทุพละพาศน์ |  | หินะชาตินิวาศพนอม |
| ขัดแคลนนิแสนทุรนะตรอม |  | อุระเท้งเขยงขยัน |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ทำตาลก็นานนิตยะเพียง |  | ผละเลี้ยงชีวินละวัน |
| เกิดบุตรีก็สุดจะปิยะฉัน |  | ชิวะพ่อพะนอถนอม |
— (เฉลิมเกียรติกษัตรีคำฉันท์)
ตัวอย่างอินทรลิลาตฉันท์ 11
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ผ่านฟ้าพญาเสือ |  | ดุร้ายเหลือและโลภโกง |
| เสมือนต้อนตะโพงโขลง |  | พศกหาภุกาเมนทร์ |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ไทเอือนพระเหมือนม่าน |  | เพราะบักอานกะการเกณฑ์ |
| เดือดดาลกะบาลเบน |  | ขบถไท้ผิใครชวน |
— (เฉลิมเกียรติกษัตรีคำฉันท์)
เจ้าพระยาธรรมศักดิ์มนตรี หรือ ครูเทพได้นำเอาอินทรวิเชียรฉันท์มาแต่งสลับกับวสันตดิลกฉันท์ ใช้ชื่อว่า อินทวสัสตดิลกฉันท์ ดังตัวอย่าง
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ราตรีก็แม่นมี |  | ขณะดีและร้ายปน |
| ไป่ผิดกะคนคน |  | คุณโทษประโยชน์ถม |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ราตรีกลีกลพิโรธ |  | หฤโหดกระหึมลม |
| มืดตื้อกระพือพิรุณพรม |  | และฤเราจะแยแส |
— (โคลงกลอนของครูเทพ เล่ม ๒)
ชิต บุรทัต ได้แทรกครุ - ลหุ เพิ่มในกาพย์สุรางคนางค์ 28 ทำให้เกิดความไพเราะมากยิ่งขึ้น คนรุ่นต่อมาจึงมักเรียกเป็น สุรางคนางค์ฉันท์ 28 และเห็นว่าเหมาะสำหรับข้อความที่คึกคัก สนุกสนาน โลดโผน ตื่นเต้น
ตัวอย่างคำประพันธ์
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
|  |  | สะพรึบสะพรั่ง |
| ณหน้าและหลัง |  | ณซ้ายและขวา |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ละหมู่ละหมวด |  | ก็ตรวจก็ตรา |
| ประมวลกะมา |  | สิมากประมาณ |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
|  |  | นิกายเสบียง |
| ก็พอก็เพียง |  | พโลปการ |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| และสัตถภัณ |  | ฑสรรพภาร |
| จะยุทธราญ |  | กะเรียกระดม |
— สามัคคีเภทคำฉันท์, ชิต บุรทัต
ประสาทพร ภูสุศิลป์ธร หรือนามปากกา คมทวน คันธนู ประดิษฐ์ฉันท์ใหม่ 15 ชนิด โดย
ผสมฉันเดิมสองแบบเข้าด้วยกัน 9 ชนิด ได้แก่
ทวนไฟฉันท์ 39 (สัททุลวิกกีฬิตฉันท์ 19 ผสมกับอีทิสังฉันท์ 20)
เหมันตดิเรกฉันท์ 15 (วสันตดิลกฉันท์ 14 ผสมกับอินทวงศ์ฉันท์ 12)  (ซ้ำกับวสันตวงศ์ฉันท์ 11 ของ กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์)
อุเปนทรวังสัฏฐฉันท์ 23 (อุเปนทรวิเชียรฉันท์ 11 ผสมกับวังสัฏฐฉันท์ 12)
วงศ์วิเชียรฉันท์ 23 (อินทรวิเชียรฉันท์ 11 ผสมกับอินทวงศ์ฉันท์ 12)
นาคเล่นน้ำฉันท์ 26 (ภุชงคปยาตฉันท์ 12 ผสมกับวสันตดิลกฉันท์ 26)
อินทวงศ์วังสัฏฐฉันท์ 12 (อินทวงศ์ฉันท์ 12 ผสมกับวังสัฏฐฉันท์ 12)
ภุชงควิเชียรฉันท์ 12 (ภุชงคปยาตฉันท์ 12 ผสมกับอินทรวิเชียรฉันท์ 11)
วิเชียรภุชงค์ฉันท์ 11 (อินทรวิเชียรฉันท์ 11 ผสมกับภุชงคปยาตฉันท์ 12)  (ซ้ำกับอินทรลิลาตฉันท์ 11 ของ กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์)
อินทรวสันตฉันท์ 25 (อินทรวิเชียรฉันท์ 11 ผสมกับวสันตดิลกฉันท์ 14)
เปลี่ยนแปลงครุลหุในฉันท์เดิม 6 ชนิด ได้แก่
ธนูฝนฉันท์ 17 (เพิ่มจากวสันตดิลกฉันท์ 14 อีก 3 พยางค์)
คิมหันตดรงฉันท์ 29 (เพิ่มลหุในวรรคที่ 2 ของวสันตดิลก 14)
คันฝุ่นฉันท์ 11 (ดัดแปลงอุปัฏฐิตาฉันท์ 11)
คมแฝกฉันท์ 40 (ดัดแปลงจากวิชชุมมาลาฉันท์ 8) บางทีเรียก ฉันท์ 40 หรือ อัษฎาดุริยางค์
ตัวอย่างคำประพันธ์
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ความลับจะดำมืด |  | ความชืดจะชินชา |
| ด้วยเล่ห์ ณ เวลา |  | มองฟ้าสิอาจม |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| คนไทยไฉนเล่า |  | โง่เง่าและงายงม |
| หลงชื่นระรื่นชม |  | นานนมนิยมมา |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ต่างเห็นจะเป็นเหยื่อ |  | เฝ้าเชื่อและบูชิต |
| ยิ่งคาดอนาถผิด |  | เจ็บจิตอนิจจา |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ฝังปลูกกระดูกผี |  | กี่ปีก็เปรมปรา |
| โคตรใครจะไคลคลา |  | ไพร่ฟ้าสิหน้าเขียว |
— สามแพร่งชีวิตคำฉันท์, คมทวน คันธนู
นิรนามฉันท์ 20 (กำหนดครุลหุลงในกาพย์ฉบัง)
อินทรธนูฉันท์ 12 (ดัดแปลงจากอินทวงศ์ฉันท์ 12)