เมืองเถิน
ประวัติศาสตร์ > ก่อนยุคล้านนา

เมืองเถินตั้งอยู่ในบริเวณแอ่งเถิน-แม่พริก เป็นที่ราบแคบ ๆ แนวเหนือใต้ อยู่ระหว่างทิวเขาดอยขุนตานด้านทิศตะวันตกกับทิวเขาขุนแม่มอกด้านทิศตะวันออก มีทิวเขาผีปันน้ำกลางกั้นระหว่างกลาง ทำให้มีที่ราบ 2 ส่วนคือ ที่ราบด้านตะวันตก เป็นที่ตั้งของ ต.แม่ถอด ต.ล้อมแรด ต.เถินบุรี ต.นาโป่ง ต.แม่ปะ ต.แม่วะ ในเขต อ.เถิน ต.แม่พริก ต.แม่ปุ ต.ผาปัง ต.พระบาทวังตวงในเขต อ.แม่พริก และที่ราบด้านตะวันออก เป็นที่ตั้งของ ต.แม่มอก และต.เวียงมอก ในเขต อ.เถิน เนื่องจากที่ราบด้านตะวันตกมีแม่น้ำวังและน้ำแม่พริกไหลผ่าน มีพื้นที่ราบกว้างขวาง ทำให้เป็นที่ตั้งศูนย์กลางการปกครองของเมืองเถินและมีการตั้งถิ่นฐานของผู้คนหนาแน่นมากกว่าที่ราบขนาดเล็กด้านตะวันออก ซึ่งมีน้ำแม่มอกไหลผ่าน
เนื่องจากที่ราบในเขตอุตรดิตถ์และสุโขทัยติดต่อกับแอ่งเถิน-แม่พริก แอ่งเถิน-แม่พริกจึงเป็นกลายเทือกเขาสูงทางตอนใต้สุดของล้านนาหรือภาคเหนือตอนบนที่มาบรรจบกับที่ราบภาคกลางตอนบนหรือภาคเหนือตอนล่างในเขต จ.สุโขทัย ด้วยภูมิศาสตร์ดังกล่าวเมื่อพัฒนาขึ้นเป็นเมือง เมืองเถินจึงกลายเป็นเมืองหน้าด่านและเป็นเมืองชุมทางการค้าและคมนาคมที่สำคัญ
ชุมชนดั้งเดิมในแอ่งเถิน-แม่พริกก่อนจะมีการตั้งเมืองเถินคือกลุ่มคนตระกูลมอญ-เขมร ที่ชาวล้านนาเรียกว่า “ลัวะ” ในตำนานเมืองเถินกล่าวถึงทางตอนใต้ของแอ่งเถิน-แม่พริกมีหมู่บ้านใหม่บริเวณขุนห้วยแม่พริก (อยู่เขต อ.แม่พริก) รอยต่อระหว่างเถินกับลี้มีการตั้งถิ่นฐาน 7 ครัวเรือน ส่วนทางตอนเหนือบริเวณวัดพระธาตุดอยป่าตาลมี “พญายักษ์” 3 ตนเฝ้าบ่อแก้ว บ่อทองคำ บ่อเงิน ซึ่งน่าจะเป็นภาพสะท้อนสัญลักษณ์แทนหัวหน้าลัวะ 3 กลุ่มที่ยังไม่ได้นับถือพระพุทธศาสนา ตั้งถิ่นฐานอยู่บริเวณเมืองเถิน ตำนานเมืองเถินยังกล่าวว่าทั้ง 3 เป็นสหายมีการติดต่อช่วยเหลือกัน การมีปฏิสัมพันธ์ต่อกลุ่มคนทั้ง 3 กลุ่ม แสดงถึงการมีความพร้อมระดับหนึ่งของชุมชนหลาย ๆ หมู่บ้านที่มารวมกันอยู่ และอาจมีการปฏิสัมพันธ์ระหว่างกลุ่มลัวะในลุ่มน้ำวังกับลุ่มน้ำปิง จึงได้พัฒนาขึ้นเป็นหน่วยการปกครองที่ใหญ่และซับซ้อนขึ้นเป็นเมืองเถิน ในเวลาต่อมา
ภูเดช แสนสา สันนิษฐานว่าชื่อบ้านนามเมืองของเมืองเถิน มาจากชื่อของลำห้วยแม่เติน สาขาของแม่น้ำวัง ซึ่งเป็นเส้นทางคมนาคมสำคัญระหว่างกลุ่มคนทางตะวันตกเทือกเขากับฝั่งตะวันออก ภายหลังกลายเป็น “เถิน” ด้วยการออกเสียงเลื่อนไหลของคำที่คล้ายกัน เอกสารโบราณล้านนาปรากฏชื่อ เมืองเถิน สลับกับ เมืองเตริน (“ตร” ล้านนาออกเสียง “ถ”) บ่อยครั้ง เมื่อพระพุทธศาสนาเข้ามามีอิทธิพล พระภิกษุที่เชี่ยวชาญภาษาบาลีจึงแปลงชื่อเมืองเถินเป็นภาษาบาลีคือ เมืองสังฆะเติน และ เมืองอิงฆปัฏฐรัฐฎ พร้อมแต่งตำนานอธิบายชื่อเมืองเถินว่าท้าวพญาผู้ครองเมืองให้พระสงฆ์เป็นผู้ช่วยว่ากล่าวตักเตือน จึงได้ชื่อว่าเมืองสังฆะเติน (สงฆ์เตือน) ต่อมากลายเป็นเมืองเถินต่อมา
ส่วนท้าวพระญาทังหลายฝูงอยู่ในเมืองที่นี้ เขาก็จักเอานักปราชญ์ผู้มีประหญาแลพระบาทพระธาตุอันตั้งที่ทั้งหลายฝูงนี้เปนที่เพิ่งแห่งเขาไปพายหน้า เขาเท่าจักเอาสังฆะตักเตินชู่อั้น พายหน้าเมืองอันนี้จักปรากฏได้ชื่อว่าสังฆะเติน มีหั้นชะแล
ในสมัยหริภุญชัย ได้เกิดการขยายตัวในแนวตะวันออกเข้าครอบคลุมลุ่มแม่น้ำวัง และมีการเคลื่อนย้ายติดต่อกันอย่างต่อเนื่อง สะท้อนในหลายตำนานที่นิยมกล่าวถึงเรื่องพระนางจามเทวีเสด็จไปมาในที่ต่าง ๆ เช่นมีตำนานว่าพระนางจามเทวีเคยเสด็จมาปลูกต้นขนุนที่วัดเวียง เมืองเถิน ส่วนอีก 2 ต้นทรงปลูกที่วัดพระธาตุลำปางหลวงและพระธาตุดอยสุเทพ เมืองเถิน (เวียงป้อม) ยังมีผังเวียงเป็นรูปหอยสังข์คล้ายเมืองโบราณในอาณาจักรหริภุญชัย เมืองเถินจึงน่าจะเป็นส่วนหนึ่งของอาณาจักรหริภุญชัย ดังปรากฏว่าเมื่อพญามังรายยกทัพมาตีหริภุญชัยและเขลางค์นครแล้ว ยังต้องเสด็จตีลงมายังเมืองเถินด้วย