หัวโขน
จำแนกตามสีหน้า สีกาย มงกุฎและอาวุธ

การจำแนกหัวโขนตามสีของสีกายและใบหน้า เป็นการแก้ปัญหาของช่างทำหัวโขน เพื่อให้สามารถรู้ถึงชื่อ รูปแบบและเครื่องประดับของหัวโขนแต่ละตัวที่มีเป็นจำนวนมาก ด้วยการเขียนระบายสีพื้นลงบนส่วนใบหน้าของหัวโขนเพื่อให้แยกแยะได้ง่ายขึ้นเช่น พญาวานรที่สวมมงกุฎยอดเหมือนกัน แต่แตกต่างกันเพียงสีของใบหน้า เช่น พญาวานรที่สวมมงกุฎยอดบัด ถ้าใบหน้าสีเขียวสดคือพาลี แต่ถ้าเป็นสีขาบคือท้าวมหาชมพู หรือสีแดงชาดคือสุครีพ เป็นต้น สำหรับสีที่ใช้ระบายสีหน้าของหัวโขนเช่นสีดำ สีเหลือง สีขาว สีแดงและสีครามหรือเรียกว่าสีเบญจรงค์ ในการระบายสีนั้น เป็นทักษะความรู้และความสามารถเฉพาะตัวของช่างทำหัวโขนแต่ละคน ซึ่งมักหวงแหนวิชาความรู้และเก็บเป็นความลับ ไม่ยอมถ่ายทอดวิชาให้แก่ผู้อื่นนอกจากลูกศิษย์เท่านั้น ซึ่งสีต่าง ๆ ที่นิยมใช้ระบายลงบนพื้นใบหน้าของหัวโขนแต่ละตัว มีดังนี้
| --- | --- |
 สีแดง ได้แก่สีแดง สีแดงชาด สีแดงเสน สีดินแดง สีลิ้นจี่ สีหงสบาท สีหงดิน สีหงชาด สีหงเสน  สีแสด ได้แก่สีดอกชบา สีฟ้าแลบ  สีเหลือง ได้แก่สีเหลืองรง สีเหลืองดิน สีเหลืองอ่อน สีเหลืองเทา สีเลื่อมเหลือง สีเลื่อมประภัสสร สีจันทร์  สีคราม ได้แก่สีคราม สีขาบ สีคราอ่อน สีดอกตะแบก สีมอคราม  สีน้ำตาล ได้แก่สีน้ำรัก สีผ่านแดง:  สีม่วง ได้แก่สีม่วง สีบัวโรย สีม่วงแก่ สีม่วงอ่อน  สีเขียว ได้แก่สีเขียว สีก้ามปู สีน้ำไหล สีเขียวใบแค สีเขียวตังแช  สีดำ ได้แก่สีดำ สีดำหมึก สีผ่านหมึก สีมอหมึก  สีเทา ได้แก่สีเทา สีผ่านขาว สีเมฆ

นอกจากการจำแนกหัวโขนตามสีของใบหน้าแล้ว ช่างทำหัวโขนยังมีวิธีจำแนกหัวโขนตามแต่ประเภทของมงกุฏยอด ซึ่งมีจำนวนมากกว่าร้อยหัว ที่มีเอกลักษณ์เฉพาะให้แตกต่างกันออกไปอีกด้วย ซึ่งแม้จะมีการแยกประเภทของมงกุฎยอดให้แตกต่างกันแล้ว ก็ยังมีบางพวกที่มีสีของกาย ใบหน้าและมงกุฎที่สีซ้ำกัน แต่แตกต่างเพียงอาวุธเช่น ยักษํกายสีม่วงแก่ สวมมงกุฎยอดกระหนก ถือหอกเป็นอาวุธคือพญาทูษณ์ แต่ถ้ากายสีม่วงแก่ สวมมงกุฎยอดกระหนกแต่ถือกระบองเป็นอาวุธคือขุนประหัสต์ วานรกายสีขาวปากอ้า ถือตรีคือหนุมาน แต่ถ้าปากหุบ ถือพระขรรค์คือสัตพลี วานรกายสีดำปากหุบคือพิมลพานร แต่ถ้าปากอ้าคือนิลพัท เป็นต้น ช่างทำหัวโขนจึงต้องกำหนดให้หัวโขน มีลักษณะเฉพาะแตกต่างกันออกไปตามรูปลักษณ์ของหัวโขน เช่น มงกุฎฝ่ายลงกา มีประเภทของสีกายและมงกุฎ ดังนี้
| --- | --- |
 มงกุฎยอดกระหนก ท้าวกุเรปัน กายสีม่วงอ่อน ถือกระบองเป็นอาวุธ  ตรีปักกัน กายสีเขียว ถือศรเป็นอาวุธ  พญาทูษณ์หรือทูต กายสีม่วงแก่ ขี่ม้าผ่านดำเป็นพาหนะ  ประหัสต์ กายสีม่วงแก่ ถือกระบองเป็นอาวุธ  มัยราพณ์ กายสีม่วงอ่อน ถือกล้องเป่ายาคล้ายพลองยาวเป็นอาวุธ  ท้าวไวยตาล กายสีครามอ่อน ถือกระบองตาลเป็นอาวุธ  แสงอาทิตย์ กายสีแดงชาด  พญาหิรันต์ยักษ์ กายสีทอง  อนุราช กายสีจันทร์อ่อน:  มงกุฎยอดจีบ กุมภัณฑ์นุราช กายสีแดงเสน ถือคทาเป็นอาวุธ มีนาคเป็นสังวาลคล้องคอ  พญาขร กายสีเขียว ถือศรจักรพาฬพัง  ปทูตันหรือปทูตทันต์ กายสีหงดิน  ท้าวสัตลุง กายสีหงชาด ขัดคทา ถือศรเป็นอาวุธ  ท้าวสัทธาสูร กายสีหงเสน ขัดคทา ถือศรเป็นอาวุธ  เหรันต์ทูต กายสีม่วงอ่อน

| --- | --- |
 มงกุฎยอดหางไก่ จักรวรรดิ กายสีขาว มีสี่หน้า  บรรลัยจักร กายสีม่วงอ่อน ถือศรเหราพตเป็นอาวุธ  ท้าวมหายมยักษ์ กายสีแดงชาด  มารัน กายสีทองหรือสีเหลือง  วิรุญจำบัง กายสีมอหมึก:  มงกุฎยอดน้ำเต้า กุมภากาศ กายสีหงดิน  ชิวหา กายสีหงชาด  พิเภก กายสีเขียว  วายุภักษ์ กายสีเขียว ยอดมงกุฎมีกาบรับบัวแวง

| --- | --- |
 มงกุฎยอดน้ำเต้ากลม กุมพล กายสีเขียว  กุเวรนุราช กายสีขาว ขัดคทา ถือศรเป็นอาวุธ  ตรีปุรัม กายสีดำหมึก ถือกระบองเป็นอาวุธ  นนยุพักตร์ กายสีเขียว  เปาวนาสูร กายสีขาว  พัทกาวี กายสีเหลือง  ไพจิตราสูร กายสีขาวหรือสีเขียว:  มงกุฎยอดน้ำเต้าเฟือง บรรลัยกัลป์ กายสีแดงหรือสีเหลืองอ่อน ขัดคทา ถือศรเป็นอาวุธ  ท้าวลัสเตียน กายสีขาว มงกุฎของท้าวลัสเตียนเป็นน้ำเต้าเฟืองปลายสะบัด  ไวยวิกหรือวันยุวิก กายสีม่วงแก่

| --- | --- |
 มงกุฎยอดกาบไผ่ ทศคีรีวัน กายสีเขียว  ทศคีรีธร กายสีหงดิน  ปโรต กายสีม่วงแก่  รามสูร กายสีเขียว:  มงกุฎยอดสามกลีบ ทัพนาสูร กายสีหงดิน ถือศรเป็นอาวุธ  สวาหุ กายสีเขียวหรือสีหงดิน ถือกระบองเป็นอาวุธ  มารีศ กายสีขาว ถือกระบองเป็นอาวุธ