การปฏิวัติยุคหินใหม่
การเปลี่ยนเป็นสังคมเกษตร

นักโบราณคดีชาวออสเตรเลีย วี. กอร์ดอน ไชลด์ ได้บัญญัติคำว่า neolithic revolution (การปฏิวัติยุคหินใหม่) ขึ้นในหนังสือ Man Makes Himself (มนุษย์สร้างตัวเอง, 1936)
โดยใช้คำว่า "การปฏิวัติ" เพื่อแสดงความสำคัญ คือระดับการเปลี่ยนแปลงที่เกิดกับชุมชนที่ยอมรับใช้และปรับปรุงวิธีการเกษตร
กระบวนการนี้เริ่มขึ้นในเขตต่าง ๆ ของพระจันทร์เสี้ยวอันอุดมสมบูรณ์ระหว่าง 10,000–8,000 ปีก่อนคริสตกาล
ส่วนในโบราณสถาน Kuk Early Agricultural Site ของงปาปัวนิวกินีในเมลานีเชีย นี่อาจเริ่มเมื่อ 8,000 ปีก่อนคริสตกาล
ในทุกที่ นี้เป็นการเปลี่ยนวิถีชีวิตแบบคนเก็บของป่าล่าสัตว์ที่เร่ร่อนกลายเป็นเกษตรกรที่ตั้งถิ่นฐานอยู่เป็นที่ 
โดยมีการปรับพืชและสัตว์ให้เป็นพืชเลี้ยง/สัตว์เลี้ยง โดยขึ้นอยู่กับชนิดที่มีและวัฒนธรรมท้องถิ่น
งานวิจัยทางโบราณคดีปี 2003 ชี้ว่าในบางภูมิภาค เช่น คาบสมุทรอินโดจีน การเปลี่ยนจากนักเก็บของป่าล่าสัตว์ไปเป็นเกษตรกรไม่ได้เกิดอย่างเป็นเส้นตรง แต่จะต่าง ๆ กันแล้วแต่เขตภูมิภาค
ทฤษฎีที่โดดเด่นที่สุดจากหลายทฤษฎี (ซึ่งไม่จำเป็นต้องใช้แยกกัน) เกี่ยวกับปัจจัยการพัฒนาเกษตรกรรมรวมทั้ง
ทฤษฎีโอเอซิส ซึ่งนักธรณีวิทยาชาวอเมริกัน ราฟาเอล พัมเพลลี เสนอในปี 1908 แล้วต่อมานักโบราณคดีชาวออสเตรเลีย วี. กอร์ดอน ไชลด์ ได้ทำให้นิยมในปี 1928 ทฤษฎีนี้ระบุว่า สภาพภูมิอากาศได้แห้งลงเพราะความกดอากาศต่ำของมหาสมุทรแอตแลนติกได้เคลื่อนตัวไปทางเหนือ ชุมชนต่าง ๆ จึงได้ยุบตัวเข้าสู่โอเอซิส ซึ่งทำให้อยู่ใกล้ชิดกับสัตว์ป่า แล้วจึงปรับเป็นสัตว์เลี้ยงพร้อม ๆ กับการเพาะปลูกเมล็ดพืช แต่ปัจจุบันทฤษฎีนี้ไม่ได้การสนับสนุนจากนักโบราณคดี เพราะข้อมูลสภาพอากาศที่ได้ในภายหลังชี้ว่า ภูมิภาคนี้ชื้นขึ้นแทนที่จะแห้งลง
ทฤษฎี Hilly Flanks ปี 1948 ของนักโบราณคดีชาวอเมริกัน โรเบิร์ต จอห์น เบรดวูด ซึ่งเสนอว่าการเกษตรเริ่มต้นในบริเวณไหล่เขาของเทือกเขาทอรัสและซากรอส ซึ่งสภาพอากาศไม่ได้แห้งแล้งอย่างที่ไชลด์เชื่อ และพื้นที่ซึ่งอุดมสมบูรณ์ก็สนับสนุนพืชและสัตว์หลายชนิดที่เหมาะสมในการนำมาเลี้ยง
แบบจำลองการเลี้ยงฉลอง (Feasting model) โดยไบรอัน เฮย์เดน เสนอว่า การเกษตรได้การขับเคลื่อนจากการแสดงอำนาจอย่างโอ้อวด เช่น การจัดงานเลี้ยงฉลองเพื่อแสดงความเป็นใหญ่ ซึ่งต้องจัดเตรียมอาหารเป็นจำนวนมาก จึงขับเคลื่อนเทคโนโลยีทางการเกษตร
ทฤษฎีประชากรศาสตร์ (Demographic theories) ที่เสนอโดยนักธรณีวิทยาชาวอเมริกัน คาร์ล เซาเออร์ แล้วปรับปรุงโดยนักโบราณคดีชาวอเมริกัน ลูอิส บินฟอร์ด และนักโบราณคดีชาวเอมริกัน เคนต์ แฟลนเนอรี เสนอว่าประชากรที่ตั้งถิ่นฐานเพิ่มขึ้นเรื่อย ๆ จนถึงขีดสุดที่สภาพแวดล้อมท้องถิ่นจะรองรับได้ จึงต้องการอาหารมากกว่าที่จะเก็บรวบรวมได้ โดยปัจจัยทางสังคมและเศรษฐกิจต่าง ๆ ก็ช่วยผลักดันความต้องการอาหารด้วย
ทฤษฎีวิวัฒนาการ/การตั้งใจทำ โดยนักโบราณคดีชาวอเมริกัน เดวิด รินโดสและอื่น ๆ พิจารณาการเกษตรว่าเป็นการปรับตัวทางวิวัฒนาการของพืชและมนุษย์ เริ่มจากการปรับเป็นไม้เลี้ยงด้วยการปกป้องพืชป่า ทำให้พืชปรับตัวอย่างเฉพาะเจาะจงต่อสถานที่ แล้วก็จะเกิดการปรับตัวเป็นไม้เลี้ยงอย่างสมบูรณ์[ต้องการอ้างอิง]
นักชีววิทยาชาวอเมริกัน ปีเตอร์ ริเชอร์สัน, นักโบราณคดีชาวอเมริกัน โรเบิร์ต บอยด์ และโรเบิร์ต เบตทิงเกอร์ เสนอว่าการเกษตรเกิดขึ้นพร้อมกับสภาพภูมิอากาศที่เสถียรยิ่ง ๆ ขึ้นในช่วงเริ่มต้นของยุคโฮโลซีน นักโบราณคดีชาวแคนาดา โรนัลด์ ไรท์ ได้เพิ่มความนิยมกับสมมติฐานนี้
นักประวัติศาสตร์ชาวรัสเซีย เลโอนิด กรินิน อ้างว่าไม่ว่าจะปลูกพืชชนิดใด การคิดค้นการเกษตรโดยอิสระมักเกิดขึ้นในสภาพแวดล้อมทางธรรมชาติที่พิเศษเสมอ (เช่น เอเชียอาคเนย์) เพราะสันนิษฐานว่าการเพาะปลูกธัญพืชเริ่มขึ้นในตะวันออกใกล้ที่เนินเขาของอิสราเอลหรือของอียิปต์ ดังนั้นกรินินจึงกำหนดจุดเริ่มต้นของปฏิวัติการเกษตรในช่วง 12,000–9,000 ปีก่อน แม้ในบางกรณี พืชที่เพาะปลูกครั้งแรกหรือกระดูกของสัตว์เลี้ยงจะมีอายุเก่าแก่ถึง 14,000–15,000 ปี
นักโบราณคดีชาวอังกฤษ แอนดรูว์ มัวร์ เสนอว่าการปฏิวัติยุคหินใหม่เกิดจากพัฒนาการเป็นช่วงเวลายาวนานในแถบลิแวนต์ โดยอาจเริ่มต้นในช่วงระหว่างยุคหินเก่าตอนปลายกับยุคหินใหม่ (Epipaleolithic) ในงาน "การประเมินปฏิวัติยุคหินใหม่อีกครั้ง" นักโบราณคดีชาวอเมริกัน แฟรงค์ โฮล ได้อธิบายความสัมพันธ์ระหว่างกาปรับพืช/สัตว์มาเลี้ยงเพิ่มเติม คือเสนอว่าเหตุการณ์เหล่านี้อาจเกิดขึ้นต่างหาก ๆ ในช่วงเวลาที่ต่างกัน ในที่ต่าง ๆ อันยังไม่ได้สำรวจ  เขาให้ข้อสังเกตว่าไม่พบสัตว์เลี้ยงครบทุกชนิด (คือแพะ แกะ วัว และหมู) จนกระทั่งถึงช่วงหกพันปีก่อนคริสตกาลที่แหล่งโบราณคดีประเทศซีเรียคือ เทลล์ รามาด โฮลจึงสรุปว่า "ในการสืบค้นหาในอนาคต ควรให้ความสนใจอย่างใกล้ชิดกับบริเวณชายแดนทางตะวันตกของลุ่มแม่น้ำยูเฟรทีส โดยอาจไกลไปทางตอนใต้จนถึงคาบสมุทรอาหรับ โดยเฉพาะในบริเวณลำน้ำหรือลำธารที่แห้งผากซึ่งน้ำฝนจากสมัยไพลสโตซีนไหลผ่าน"