สนธิสัญญาญี่ปุ่น–สยาม พ.ศ. 2440
เบื้องหลังและเหตุการณ์นำ > ญี่ปุ่นเจรจายกเลิกสนธิสัญญาไม่เป็นธรรม

รัฐบาลเมจิมีความเห็นว่า การที่รัฐบาลโชกุนในยุคก่อนหน้าได้มอบสิทธิสภาพนอกอาณาเขตให้แก่ชาติตะวันตกต่างๆนั้น เป็นการลิดรอดอำนาจอธิปไตยของญี่ปุ่น ในพ.ศ. 2414 คณะรัฐบาลเมจิ นำโดยอิวากูระ โทโมมิ เดินทางไปยังทวีปยุโรปและสหรัฐ เพื่อศึกษาเกี่ยวกับระบอบการปกครองและวิทยาการของชาวตะวันตก และเพื่อเจรจายกเลิกสิทธิสภาพนอกอาณาเขตที่ญี่ปุ่นได้เคยมอบไว้ ปรากฏว่าอิวากูระ โทโมมิ ค้นพบว่าชาติตะวันตกต่างๆนั้นไม่ยินยอมที่จะยกเลิกสิทธิสภาพนอกอาณาเขตได้อย่างง่ายโดยไม่มีสิ่งตอบแทน ทั้งอังกฤษและสหรัฐแจ้งแก่อิวากูระ โทโมมิว่า ชาติตะวันตกจะยกเลิกสิทธิสภาพนอกอาณาเขตคืนอำนาจอธิปไตยให้แก่ญี่ปุ่น ก็ต่อเมื่อญี่ปุ่นได้ทำการปฏิรูปปรับปรุงกฎหมายให้เป็นสมัยใหม่ในแนวทางเดียวกับชาติตะวันตกแล้วเท่านั้น เมื่อกลับถึงญี่ปุ่น คณะรัฐบาลเมจิจึงได้ดำเนินการปฏิรูปปรับปรุงประเทศให้ทันสมัยอย่างขนานใหญ่และรวดเร็ว มีการจ้างชาวตะวันตกจำนวนหลายพันคนเรียกว่าโอยาโตอิ ไกโกกูจิน (O-yatoi gaikokujin, 御雇い外国人) เข้ามาทำงานให้รัฐบาลญี่ปุ่นเพื่อถ่ายทอดวิทยาการในด้านเทคโนโลยีวิศวกรรม การแพทย์ ฯลฯ ญี่ปุ่นทำการปฎิรูปกฎหมายขึ้นใหม่ตามแบบอย่างกฎหมายลายลักษณ์อักษรแบบฝรั่งเศส และได้ให้ฌุสตาฟ บัวซ์โซนาด (Gustave Boissonade) นักกฎหมายชาวฝรั่งเศสเป็นผู้ร่างกฎหมายอาญา จนญี่ปุ่นสามารถประกาศใช้กฎหมายอาญาสมัยใหม่ได้ในที่สุดพ.ศ. 2423
เมื่อสามารถประกาศใช้กฎหมายสมัยใหม่ได้แล้ว รัฐบาลญี่ปุ่นจึงเริ่มต้นการเจรจายกเลิกสิทธิสภาพนอกอาณาเขตและยกเลิกข้อบังคับทางภาษีอีกครั้ง สหรัฐและเยอรมันนีสนับสนุนและให้ความร่วมมือกับญี่ปุ่นในการยกเลิกสิทธิสภาพนอกอาณาเขต แต่อังกฤษโดยเฉพาะแฮร์รี พากส์ (ฮารีปาก) กงสุลใหญ่ของอังกฤษประจำญี่ปุ่น ไม่เห็นด้วยและขัดขวางการยกเลิกสิทธิสภาพนอกอาณาเขตของญี่ปุ่น ในพ.ศ. 2425 อิโนอูเอะ คาโอรุ (Inoue Kaoru, 井上 馨) จัดประชุมผู้แทนชาติตะวันตกทั้งหลายในญี่ปุ่น เพื่อยกเลิกสิทธิสภาพนอกอาณาเขต โดยมีข้อแลกเปลี่ยนคือชาวตะวันตกจะสามารถเดินทางและพำนักที่ใดก็ได้ในญี่ปุ่น จากเดิมที่ถูกจำกัดอยู่แต่ตามเมืองท่าเท่านั้น แต่เมื่อชาวญี่ปุ่นโดยเฉพาะกลุ่มชาตินิยมหัวรุนแรงเรียกว่ากลุ่มชิชิ (Shishi, 志士) ได้ทราบข่าวว่ารัฐบาลกำลังจะอนุญาตให้ชาวตะวันตกเดินทางในญี่ปุ่นได้อย่างเสรี จึงเกิดกระแสต่อต้านรัฐบาลอย่างหนัก ทำให้รัฐมนตรีอิโนอูเอะจำต้องลาออก รัฐมนตรีต่างประเทศคนต่อมาคือโอกูมะ ชิเงโนบุ (Ōkuma Shigenobu, 大隈 重信) ใช้อุบายทำสนธิสัญญากับเม็กซิโกในพ.ศ. 2431 โดยที่ชาวเม็กซิโกในญี่ปุ่นจะอยู่ภายใต้กฎหมายญี่ปุ่น แลกเปลี่ยนกับการที่ชาวเม็กซิโกจะสามารถเดินทางได้อย่างเสรีในญี่ปุ่น เพื่อเป็นตัวอย่างให้แก่ชาติตะวันตกอื่นๆได้เห็น แต่ทว่าอังกฤษกลับอ้างข้อสัญญาเกี่ยวกับ"ชาติที่ได้อนุเคราะห์ยิ่ง" (Most Favoured Nation) ว่าหากชาติใดได้รับสิทธิ์ ชาติอื่นก็จะได้รับสิทธิ์นั้นเช่นกันอย่างไม่น้อยหน้า การที่โอกูมะยินยอมให้ชาวเม็กซิโกเดินทางได้อย่างเสรีเท่ากับยินยอมให้ชาวอังกฤษเดินทางได้อย่างเสรีเช่นกัน แม้ว่าสหรัฐ เยอรมันนี และรัสเซีย จะยินยอมยกเลิกสิทธิสภาพนอกอาณาเขตในที่สุดในพ.ศ. 2432 แต่ความผิดพลาดของโอกูมะสร้างความโกรธแค้นให้แก่กลุ่มชิชิอย่างมาก จนโอกูมะถูกลอบวางระเบิดได้รับบาดเจ็บ
ในพ.ศ. 2432 รัฐบาลญี่ปุ่นประกาศใช้รัฐธรรมนูญเมจิ (Meiji Constitution) ทำให้ญี่ปุ่นกลายเป็นราชาธิปไตยภายใต้รัฐธรรมนูญ มีการเลือกตั้งทั่วไปครั้งแรกในพ.ศ. 2433 รัฐมนตรีต่างประเทศคนต่อมาคืออาโอกิ ชูโซ (Aoki Shūzō, 青木 周藏) ดำเนินการเจรจากับอังกฤษ แต่ทว่าเกิดเหตุการณ์ชาวญี่ปุ่นทำร้ายพระวรกายของมกุฎราชกุมารนิโคลาสแห่งรัสเซีย ในเหตุการณ์โอตสึ (Ōtsu Incident) ในพ.ศ. 2434 ทำให้ต้องเปลี่ยนรัฐบาลอีกครั้ง ต่อมาคือสมัยของนายกรัฐมนตรีอิโต ฮิโรบูมิ ได้ส่งอาโอกิ ชูโซเป็นผู้แทนญี่ปุ่นไปยังกรุงลอนดอนในพ.ศ. 2436 จนสามารถบรรลุสนธิสัญญายกเลิกสิทธิสภาพนอกอาณาเขตกับอังกฤษได้สำเร็จเป็นชาติสุดท้ายในพ.ศ. 2437 เรียกว่าสนธิสัญญาอาโอกิ-คิมเบอร์ลี (Aoki-Kimberly Treaty) ญี่ปุ่นจึงสามารถเจรจายกเลิกสิทธิสภาพนอกอาณาเขตที่ได้เคยมอบให้แก่ชาติตะวันตกได้เสร็จสิ้นสมบูรณ์ในที่สุด ญี่ปุ่นได้อธิปไตยทางการคลังและทางการศาลคืน
ในขณะที่ญี่ปุ่นกำลังเจรจายกเลิกสิทธิสภาพนอกอาณาเขตกับชาติตะวันตกอยู่นั้น ญี่ปุ่นเองก็ได้ทำสนธิสัญญาไม่เท่าเทียมกับอาณาจักรอื่นในเอเชียเช่นกัน ในพ.ศ. 2414 ญี่ปุ่นและจีนราชวงศ์ชิงต่างฝ่ายต่างมอบสิทธิสภาพนอกอาณาเขตให้แก่กันและกัน ในพ.ศ. 2418 รัฐบาลญี่ปุ่นเมจิส่งเรือรบไปยึดเกาะคังฮวา บังคับให้ราชสำนักเกาหลีราชวงศ์โชซ็อนทำสนธิสัญญาคังฮวา (Ganghwa Treaty) ในพ.ศ. 2419 ซึ่งโชซ็อนยินยอมเปิดเมืองท่าให้ญี่ปุ่นค้าขายและมอบสิทธิสภาพนอกอาณาเขตให้แก่ญี่ปุ่น การแข่งขันอำนาจกันระหว่างจักรวรรดิญี่ปุ่นและจักรวรรดิจีนเหนือคาบสมุทรเกาหลีนำไปสู่สงครามจีน-ญี่ปุ่นครั้งที่หนึ่ง (First Sino-Japanese War) ซึ่งญี่ปุ่นได้รับชัยชนะ ในสนธิสัญญาชิโมโนเซกิ (Treaty of Shimonoseki) ในพ.ศ. 2438 จีนราชวงศ์ชิงต้องมอบสิทธิสภาพนอกอาณาเขตให้แก่ญี่ปุ่นฝ่ายเดียว และเมื่อญี่ปุ่นมีชัยชนะในสงครามรัสเซีย-ญี่ปุ่น (Russo-Japanese War) อีกครั้งในพ.ศ. 2447 ทำให้ญี่ปุ่นรุ่งเรืองก้าวขึ้นเป็นมหาอำนาจระดับโลกทัดเทียมชาติมหาอำนาจตะวันตกอื่นๆ