stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
ปลาตะเพียนลายหมากรุก

| ปลาตะเพียนลายหมากรุก |
| --- | --- |


การจำแนกชั้นทางวิทยาศาสตร์
อาณาจักร:: Animalia
ไฟลัม:: Chordata
ชั้น:: Actinopterygii
อันดับ:: Cypriniformes
วงศ์:: Cyprinidae
สกุล:: Oliotius Kottelat, 2013
สปีชีส์:: O.  oligolepis
ชื่อทวินาม
Oliotius oligolepis (Bleeker, 1853)

ชื่อพ้อง
 Capoeta oligolepis Bleeker, 1853  Puntius oligolepis (Bleeker, 1853)
ปลาตะเพียนลายหมากรุก (อังกฤษ: Checker barb, Checkered barb, Checkerboard barb; ชื่อวิทยาศาสตร์: Oliotius oligolepis) ปลาน้ำจืดชนิดหนึ่ง ในวงศ์ปลาตะเพียน (Cyprinidae)
ถูกบรรยายทางวิทยาศาสตร์ครั้งแรกเมื่อปี ค.ศ. 1853 โดยเก็บตัวอย่างต้นแบบแรกได้จากทะเลสาบมานินเจา บนเกาะสุมาตรา ของอินโดนีเซีย จัดเป็นปลาเพียงชนิดเดียวในสกุล Oliotius ซึ่งเป็นสกุลที่ตั้งขึ้นมาเมื่อปี ค.ศ. 2013 แทนที่สกุลเดิม คือ Puntius  (ในบางข้อมูล ปลาตะเพียนลายหมากรุก จะใช้ชื่อสกุลว่า Barbus โดยใช้ชื่อวิทยาศาสตร์ว่า  Barbus oligolepis  ซึ่งแท้จริงแล้วเป็นปลาคนละชนิดกัน ในชนิดนี้เป็นปลาที่มีถิ่นกำเนิดในตุรกี)
มีลักษณะ คือ มีเกล็ดขนาดใหญ่ เกล็ดในแนวด้านข้างลำตัวมีจำนวน 17 เกล็ด เป็นเกล็ดที่มีลักษณะเป็นท่อเกล็ดเพียง 6-7 เกล็ด ด้านข้างของจะงอยปากจะมีติ่งเนื้อขนาดเล็กกระจายบริเวณด้านข้าง ก้านครีบแข็งมีขอบด้านท้ายเรียบ มีหนวดบริเวณขากรรไกรเฉพาะคู่สุดท้าย ริมฝีปากบาง
มีขนาดยาวเต็มที่ประมาณ 5 เซนติเมตร โดยตัวผู้มีสีที่เข้มกว่าตัวเมียโดยเฉพาะบริเวณด้านหลัง กระจายพันธุ์ในแหล่งน้ำเฉพาะบนเกาะสุมาตราของอินโดนีเซีย เช่น ห้วย, แม่น้ำ, ทะเลสาบ โดยจะอาศัยอยู่ในน้ำที่มีค่าความเป็นกรดเป็นด่าง (pH) ค่อนข้างเป็นกรด คือ ค่า pH ประมาณ 6 และอุณหภูมิอยู่ระหว่าง 20-25 องศาเซลเซียส
นิยมเลี้ยงเป็นปลาสวยงาม เช่นเดียวกับปลาชนิดอื่น ๆ ที่มีลักษณะใกล้เคียงกัน ปัจจุบันได้มีการนำเข้าและถูกปล่อยแพร่พันธุ์ในแหล่งน้ำธรรมชาติในหลายประเทศของอเมริกากลางและอเมริกาใต้ เช่น โคลอมเบีย เหมือนเช่นปลาชนิดอื่นที่มีลักษณะใกล้เคียงกัน
แหล่งข้อมูลอื่น

ข้อมูลที่เกี่ยวข้องกับ Oliotius oligolepis ที่วิกิสปีชีส์
ปลาดุกไฟฟ้ายักษ์

| ปลาดุกไฟฟ้ายักษ์ |
| --- | --- |

สถานะการอนุรักษ์
 ความเสี่ยงต่ำ  (IUCN 3.1)
การจำแนกชั้นทางวิทยาศาสตร์
อาณาจักร:: Animalia
ไฟลัม:: Chordata
ชั้น:: Actinopterygii
อันดับ:: Siluriformes
วงศ์:: Malapteruridae
สกุล:: Malapterurus
สปีชีส์:: M.  microstoma
ชื่อทวินาม
 Malapterurus microstoma  Poll & Gosse, 1969

ปลาดุกไฟฟ้ายักษ์ (อังกฤษ: Smallmouth electric catfish; ชื่อวิทยาศาสตร์: Malapterurus microstoma)  ปลาน้ำจืดในอันดับปลาหนังชนิดหนึ่ง อยู่ในวงศ์ปลาดุกไฟฟ้า (Malapteruridae) มีรูปร่างอ้วนป้อม ลำตัวยาว ครีบทั้งหมดสั้น ส่วนหัวมีลักษณะเรียวแหลม ช่องปากมีขนาดเล็ก  มีหนวดอยู่สามคู่รอบ ๆ ปาก ใช้รับสัมผัสหาอาหาร สีของลำตัวเป็นสีเทาหรือสีน้ำเงินอ่อนมีลายจุดสีดำอยู่ทั่วตัว  ใต้ท้องสีขาว
อาศัยอยู่ตามพื้นท้องน้ำในแหล่งน้ำนิ่ง โดยจะหลบอาศัยตามโพรงหิน โพรงไม้ และตามรากไม้จมน้ำต่าง ๆ สภาพเป็นน้ำขุ่นแสงส่องผ่านได้น้อย พบเฉพาะในทวีปแอฟริกาเท่านั้น เป็นปลาที่ไม่ค่อยจะเคลื่อนไหวและเคลื่อนไหวได้ช้า โดยกินสัตว์น้ำขนาดเล็กกว่าเป็นอาหาร โดยการช็อตด้วยกระแสไฟฟ้าและกลืนกินลงไปทั้งตัว เป็นปลาที่มีอัตราการเจริญเติบโตที่เร็วมาก นับเป็นปลาดุกไฟฟ้าชนิดที่ใหญ่ที่สุด ตัวที่ใหญ่ที่สุดพบยาวถึง 122 เซนติเมตร
นิยมเลี้ยงเป็นปลาตู้สวยงาม
ดูเพิ่ม

ปลาดุกไฟฟ้าแอฟริกา
แหล่งข้อมูลอื่น

ข้อมูลและรูปปลาดุกไฟฟ้าปากเล็ก
ปลาตองลายแอฟริกา

| ปลาตองลายแอฟริกา |
| --- | --- |


การจำแนกชั้นทางวิทยาศาสตร์
อาณาจักร:: Animalia
ไฟลัม:: Chordata
ชั้น:: Actinopterygii
อันดับ:: Osteoglossiformes
วงศ์:: Notopteridae
สกุล:: Papyrocranus
สปีชีส์:: P.  afer
ชื่อทวินาม
Papyrocranus afer (Günther, 1868)

ชื่อพ้อง
 Notopterus afer Günther, 1868
ปลาตองลายแอฟริกา (อังกฤษ: Marbled knifefish, Reticulate knifefish, Arowana knifefish) เป็นปลาน้ำจืดชนิดหนึ่ง มีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Papyrocranus afer ในวงศ์ปลากราย (Notopteridae)
มีส่วนหัวมนกลม ตากลมโต มุมปากกว้างเลยดวงตา รูปร่างเพรียวยาวและแบนข้างมาก มีจุดเด่นคือ ตามลำตัวมีจุดกลมสีเหลืองกระจายไปทั้งตัว ที่โคนครีบหูไม่มีจุดกลมสีดำเหมือนปลากรายในสกุล Chitala ที่พบในทวีปเอเชีย
มีขนาดลำตัวโตเต็มที่ได้ถึง 80 เซนติเมตร พบกระจายพันธุ์ในแหล่งน้ำจืดของทวีปแอฟริกาแถบตะวันตกบริเวณประเทศไนเจอร์, แกมเบีย, เซเนกัล และกานา โดยมักหากินและอาศัยอยู่บริเวณพื้นน้ำ ซึ่งยังไม่สามารถที่จะแยกเพศระหว่างปลาตัวผู้และตัวเมียได้ชัดเจน
นิยมเลี้ยงเป็นปลาสวยงาม เช่นเดียวกับ Notopterus notopterus ซึ่งเป็นปลาอีกชนิดหนึ่งที่อยู่ในวงศ์เดียวกันที่พบในทวีปแอฟริกา แต่อยู่คนละสกุล โดยมีอายุสูงสุดในที่เลี้ยงถึง 15 ปี
ดูเพิ่ม

Papyrocranus congoensis
แหล่งข้อมูลอื่น

ข้อมูลจาก Fishbase.org
ปลาตะเพียนหยดน้ำ

| ปลาตะเพียนหยดน้ำ |
| --- | --- |


การจำแนกชั้นทางวิทยาศาสตร์ 
โดเมน:: ยูแคริโอต Eukaryota
อาณาจักร:: สัตว์ Animalia
ไฟลัม:: สัตว์มีแกนสันหลัง Chordata
ชั้น:: ปลาที่มีก้านครีบ Actinopterygii
อันดับ:: ปลาตะเพียน Cypriniformes
วงศ์:: วงศ์ปลาตะเพียน Cyprinidae
วงศ์ย่อย:: ปลาบาร์บ Barbinae
สกุล:: สกุลเดสโมพุนชัส Desmopuntius (Koumans, 1940)
สปีชีส์:: Desmopuntius rhomboocellatus
ชื่อทวินาม
Desmopuntius rhomboocellatus (Koumans, 1940)

ชื่อพ้อง
 Puntius rhomboocellatus Koumans, 1940  Barbus rhomboocellatus (Koumans, 1940)  Systomus rhomboocellatus (Koumans, 1940)  Barbus tetrazona Bleeker, 1856 (ambiguous name)  Barbus kahajani Hoedeman, 1956
ปลาตะเพียนหยดน้ำ (อังกฤษ: Snakeskin barb; ชื่อวิทยาศาสตร์: Desmopuntius rhomboocellatus) เป็นปลาน้ำจืดขนาดเล็กชนิดหนึ่ง ในวงศ์ปลาตะเพียน (Cyprinidae)
มีรูปร่างคล้ายกับปลาเสือสุมาตรา (	Puntigrus tetrazona) หรือปลาเสือข้างลาย (P. partipentazona) ซึ่งเดิมเคยอยู่ร่วมสกุลเดียวกัน แต่ปลาตะเพียนหยดน้ำมีรูปร่างที่ยาวกว่าอย่างเห็นได้ชัดเจน มีสีลำตัวน้ำตาลออกส้ม มีสีดำเป็นรูปหยดน้ำ 4-5 แถบ เป็นลักษณะเด่น มีขนาดความยาวเต็มที่ประมาณ 8.8 เซนติเมตร (3.5 นิ้ว)
มีพฤติกรรมอยู่รวมตัวกันเป็นฝูงเหมือนปลาชนิดอื่นในสกุลเดียวกัน โดยแพร่ขยายพันธุ์ด้วยการวางไข่ติดกับใบของไม้น้ำ ไข่ฟักเป็นตัวภายใน 24-36 ชั่วโมง พบเฉพาะในแหล่งน้ำที่มีสีชา ด้วยมีค่าความเป็นกรดเป็นด่าง (Ph) ของน้ำต่ำกว่า 7 เช่น น้ำในป่าพรุ บนเกาะบอร์เนียว
เป็นปลาที่นิยมเลี้ยงเป็นปลาสวยงาม โดยเฉพาะการเลี้ยงในตู้ไม้น้ำ รวมกับปลาชนิดอื่น ๆ จัดเป็นปลาที่เลี้ยงได้ง่ายมาก สามารถกินได้ทั้งอาหารสดและอาหารสำเร็จรูป
แหล่งข้อมูลอื่น

ข้อมูลที่เกี่ยวข้องกับ Desmopuntius rhomboocellatus ที่วิกิสปีชีส์
จาก Fishbase.org (อังกฤษ)
| --- | --- |
การแยกแยะหน่วยอนุกรมวิธาน:  Wikidata: Q2148258  Wikispecies: Desmopuntius rhomboocellatus  GBIF: 7537989
ปลาตะเพียนแคระ

| ปลาตะเพียนแคระ |
| --- | --- |

ปลาตะเพียนแคระตัวผู้
สถานะการอนุรักษ์
 ไม่มีข้อมูล  (IUCN 3.1)
การจำแนกชั้นทางวิทยาศาสตร์
อาณาจักร:: Animalia
ไฟลัม:: Chordata
ชั้น:: Actinopterygii
อันดับ:: Cypriniformes
วงศ์:: Cyprinidae
สกุล:: Oreichthys 
สปีชีส์:: O.  parvus
ชื่อทวินาม
Oreichthys parvus Smith, 1933

ชื่อพ้อง
 Puntius roloffi Klausewitz, 1957
ปลาตะเพียนแคระ (อังกฤษ: Pygmy barb; ชื่อวิทยาศาสตร์: Oreichthys parvus) เป็นปลาน้ำจืดขนาดเล็กชนิดหนึ่ง ในวงศ์ปลาตะเพียน (Cyprinidae)
มีลักษณะทั่วไปคล้ายคล้ายกับปลาตะเพียน แต่ลำตัวเรียวยาวกว่า ตาโต ปากมีขนาดเล็ก ไม่มีหนวด เกล็ดมีขนาดใหญ่ ลำตัวใสมีสีเหลืองหรือสีน้ำตาลอ่อน ครีบใส ปลายครีบมีสีดำคล้ำ ตัวผู้มีครีบหลังใหญ่กว่าตัวเมีย ครีบก้นมีแต้มสีดำ ด้านหลังมีสีจาง ๆ
มีขนาดความยาว 3-4 เซนติเมตร พบกระจายพันธุ์อยู่เป็นฝูงเล็ก ๆ ในแหล่งน้ำที่มีพืชน้ำขึ้นอย่างหนาแน่นในป่าที่ราบต่ำหรือป่าพรุ พบในภาคตะวันออกและภาคใต้ไทย โดยพบได้ตั้งแต่ตอนเหนือของแหลมมลายู  จัดเป็นปลาที่พบได้น้อย  กินอหารจำพวก สัตว์น้ำหน้าดินและอินทรียสารต่าง ๆ เป็นอาหาร นิยมเลี้ยงเป็นปลาสวยงาม
แหล่งข้อมูลอื่น

รูปและข้อมูลเพิ่มเติม[ลิงก์เสีย]
Oreichthys parvus (ไทย)
ปลาที่มีก้านครีบ

| ปลาที่มีก้านครีบ ช่วงเวลาที่มีชีวิตอยู่: ซิลลูเรียนยุคสุดท้าย-ปัจจุบัน 420–0Ma  PreꞒ Ꞓ O S D C P T J K Pg N      |
| --- | --- |


การจำแนกชั้นทางวิทยาศาสตร์
อาณาจักร:: Animalia
ไฟลัม:: Chordata
ชั้นใหญ่:: Osteichthyes
ชั้น:: Actinopterygii Klein, 1885

ชั้นย่อย
 Actinopteri   Cladistia
ปลาที่มีก้านครีบ (อังกฤษ: Ray-finned fishes) เป็นชั้นย่อยของปลากระดูกแข็ง (Osteichthyes) ชั้นหนึ่ง ใช้ชื่อวิทยาศาสตร์ว่า  Actinopterygii (/แอก-ติ-โน-เทอ-ริ-กิ-ไอ/)
เป็นปลาที่เคลื่อนไหวโดยอาศัยครีบและกล้ามเนื้อลำตัวเป็นสำคัญ ซึ่งแบ่งออกได้เป็น ก้านครีบแข็ง และก้านครีบอ่อน
ซึ่งปลาส่วนใหญ่ในปัจจุบัน จะถูกจัดอยู่ในชั้นนี้ บรรพบุรุษของปลาในชั้นนี้จะมีขนาดเล็ก มีเกราะหุ้มตัวหนา มีปอดและเหงือก ชื่อ Andreolepis hedei โดยพบเป็นฟอสซิลอยู่ในยุคปลายซิลลูเรียนเมื่อกว่า 420 ล้านปีก่อนที่รัสเซีย, สวีเดน และเอสโตเนีย
ปลาชั้นนี้มีการวิวัฒนาการอยู่ 3 ขั้นตอน คือ
ขั้นแรก คือ กลุ่ม Chondrostei เป็นกลุ่มแรกและมีความเก่าแก่โบราณที่สุด ปลากลุ่มนี้ที่มีการรอดมาถึงปัจจุบัน ได้แก่ ปลาสเตอร์เจียน, ปลาฉลามปากเป็ด และปลาไบเคอร์
ขั้นที่สอง คือ กลุ่ม Holostei ปลากลุ่มนี้ยังคงมี 2 กลุ่มที่ยังคงชีวิตรอดอยู่ คือ ปลาการ์ และ ปลาโบว์ฟิน ที่พบได้ในแหล่งน้ำจืดขนาดใหญ่ในประเทศสหรัฐอเมริกา
ขั้นที่สาม คือ ปลากระดูกแข็งในปัจจุบัน
ปลาดุกไฟฟ้า

| ปลาดุกไฟฟ้า |
| --- | --- |

ปลาดุกไฟฟ้าแอฟริกา (M. electric) เป็นชนิดที่ใหญ่ที่สุดและรู้จักดีที่สุด

การจำแนกชั้นทางวิทยาศาสตร์
อาณาจักร:: Animalia
ไฟลัม:: Chordata
ชั้น:: Actinopterygii
อันดับ:: Siluriformes
วงศ์:: Malapteruridae
สกุล:: Malapterurus Lacépède, 1803

ชนิด
 ดูในเนื้อหา
ชื่อพ้อง
 Anacanthus Minding 1832  Malopterurus Agassiz, 1846
ปลาดุกไฟฟ้า (อังกฤษ: Electric catfish) เป็นสกุลปลาหนังน้ำจืดในวงศ์ปลาดุกไฟฟ้า (Malapteruridae) ใช้ชื่อสกุลว่า Malapterurus (/มา-แลป-เทอ-รู-รัส/) โดยมาจากภาษากรีกคำว่า μαλακός (malakos) หมายถึง "อ่อนนุ่ม", πτερων (pteron) หมายถึง "ครีบ"  และ ουρά (oura) หมายถึง "หาง" โดยมีความหมายถึง ครีบไขมันที่แลดูโดดเด่น เนื่องจากปลาในสกุลนี้ไม่มีครีบหลัง
โดยรวมมีรูปร่างกลมยาวอวบอ้วนทรงกระบอกคล้ายไส้กรอก ตามีขนาดเล็ก ริมปากหนาและรูจมูกกลมและมีความห่างจากกันพอสมควร ช่องเหงือกแคบและบีบตัว มีหนวดสามคู่ ไม่มีครีบหลัง มีครีบไขมันขนาดใหญ่อยู่ค่อนไปทางส่วนท้ายของลำตัวติดกับครีบหาง ครีบทุกครีบปลายครีบมนกลม ถุงลมแบ่งเป็นสองห้องยาว
มีลำตัวทั่วไปสีน้ำตาลหรือเทา และมีลายจุดหรือกระสีคล้ำกระจายอยู่บนหลังและด้านข้างลำตัว ใต้ท้องเป็นสีขาวไม่มีลาย คอดหางมีลายแถบสีคล้ำสลับขาว และครีบหางมีลายสีขาวคล้ายรูปพระจันทร์ครึ่งเสี้ยวอยู่กลางครีบ
เป็นปลาที่พบกระจายพันธุ์ในแหล่งน้ำจืดขนาดใหญ่ เช่น แม่น้ำไนล์, แม่น้ำคองโก, แม่น้ำแซมเบซี, แม่น้ำไนเจอร์ และแม่น้ำหลายสาย ในทวีปแอฟริกา รวมถึงทะเลสาบต่าง ๆ เช่น ทะเลสาบแทนกันยีกา หรือทะเลสาบชาด
มีอวัยวะที่ปล่อยกระแสไฟฟ้าจากกล้ามเนื้อด้านข้างลำตัว ซึ่งสามารถปล่อยได้มากถึง 350 โวลต์ ในขนาดลำตัว 50 เซนติเมตร (19 นิ้ว) โดยชนิดที่มีขนาดใหญ่ที่สุด ยาวได้ถึง 122 เซนติเมตร (48 นิ้ว) และน้ำหนัก 20 กิโลกรัม (44 ปอนด์)
อาศัยอยู่ในน้ำขุ่นและมีวัสดุต่าง ๆ เช่น ตอไม้หรือโพรงหินสำหรับหลบซ่อนตัว โดยใช้ไฟฟ้าในการป้องกันตัวและช็อตเหยื่อสำหรับเป็นอาหาร เป็นปลาที่เคลื่อนไหวได้เชื่องช้า เมื่อช็อตเหยื่อจนสลบแล้วจึงค่อยกลืนกิน มีการจับคู่ผสมพันธุ์ด้วยการขุดโพรงยาวถึง 3 เมตร (10 ฟุต) ที่ริมตลิ่งในระดับความลึกประมาณ 1-3 เมตร (3.3-9.8 ฟุต)
เป็นปลาที่มนุษย์ใช้รับประทานเป็นอาหารมาตั้งแต่อดีต ตั้งแต่ยุคอียิปต์โบราณ และนิยมเลี้ยงเป็นปลาสวยงาม
การจำแนก

แบ่งออกได้เป็น 18 ชนิด
Malapterurus barbatus Norris, 2002
Malapterurus beninensis Murray, 1855
Malapterurus cavalliensis Roberts, 2000
Malapterurus electricus (Gmelin, 1789) (ปลาดุกไฟฟ้าแอฟริกา)
Malapterurus leonensis Roberts, 2000
Malapterurus melanochir Norris, 2002
Malapterurus microstoma Poll & Gosse, 1969 (ปลาดุกไฟฟ้าปากเล็ก, ปลาดุกไฟฟ้ายักษ์)
Malapterurus minjiriya Sagua, 1987
Malapterurus monsembeensis Roberts, 2000
Malapterurus occidentalis Norris, 2002
Malapterurus oguensis Sauvage, 1879
Malapterurus punctatus Norris, 2002
Malapterurus shirensis Roberts, 2000
Malapterurus stiassnyae Norris, 2002
Malapterurus tanganyikaensis Roberts, 2000 (ปลาดุกไฟฟ้าแทนกันยีกา)
Malapterurus tanoensis Roberts, 2000
Malapterurus teugelsi Norris, 2002
Malapterurus thysi Norris, 2002
แหล่งข้อมูลอื่น

ข้อมูลที่เกี่ยวข้องกับ Malapterurus ที่วิกิสปีชีส์
พระยาพิชัยดาบหัก

| พระยาพิชัยดาบหัก (ทองดี) |
| --- | --- |
อนุสาวรีย์พระยาพิชัยดาบหัก หน้าศาลากลางจังหวัดอุตรดิตถ์
เกิด: พ.ศ. 2284 บ้านห้วยคา เมืองพิชัย อาณาจักรกรุงศรีอยุธยา
เสียชีวิต: 7 เมษายน พ.ศ. 2325 (41 ปี) เมืองธนบุรี อาณาจักรธนบุรี
สัญชาติ: สยาม
ชื่ออื่น: จ้อย, นายทองดีฟันขาว
อาชีพ: ขุนนางฝ่ายทหารในสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรี, เจ้าเมืองพิชัย
ยุคสมัย: พ.ศ. 2310 – 2325
ผลงานเด่น: ขุนศึกสำคัญของสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีในการร่วมกอบกู้เอกราชหลังการเสียกรุงศรีอยุธยาครั้งที่สอง (พ.ศ. 2310 - 2313), เจ้าเมืองพิชัย (พ.ศ. 2313-2325), ออกสู้รบกับกองทัพโปสุพลาจนดาบหักเป็นสองท่อน (พ.ศ. 2316), สละชีวิตตนเองเป็นราชพลี (พ.ศ. 2325)
ตำแหน่ง: ขุนนางชั้นพระยาพานทองในสมัยธนบุรี
คู่สมรส: พระนางสะวิสุตา (ลำยง)
หมวดหมู่:ขุนนางในสมัยกรุงธนบุรี
พระยาพิชัยดาบหัก เป็นขุนนางในสมัยอยุธยาตอนปลายและธนบุรี ปรากฏชื่อในพระราชพงศาวดารเนื่องจากเป็นทหารเอกคู่พระทัยของสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรี และเป็นผู้มีส่วนกอบกู้เอกราชของชาติไทยหลังการเสียกรุงศรีอยุธยาครั้งที่สอง มีชื่อเสียงอย่างยิ่งจากความกตัญญูกตเวทีและความกล้าหาญ หนึ่งในสี่ทหารเสือของสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรี ได้แก่ หลวงราชเสน่หา (กรมพระราชวังบวรมหาสุรสิงหนาท), หลวงพิชัยอาสา (พระยาพิชัยดาบหัก), พระยาเชียงเงิน (พระยาสุโขทัย), หลวงพรหมเสนา (เจ้าพระยานครสวรรค์)
เดิมท่านชื่อ จ้อย เกิดที่บ้านห้วยคา อำเภอพิชัย จังหวัดอุตรดิตถ์ ในสมัยปลายกรุงศรีอยุธยา ศึกษาอยู่กับท่านพระครูวัดมหาธาตุหรือวัดใหญ่ เมืองพิชัย ภายหลัง จ้อยได้เปลี่ยนชื่อใหม่เป็นทองดี หรือ ทองดีฟันขาว มีความสามารถและชื่อเสียงอย่างยิ่งทั้งทางเชิงมวยและเชิงดาบ จนได้เข้ารับราชการกับสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรี ตั้งแต่ครั้งดำรงตำแหน่งเป็นพระยาตาก ต่อมานายทองดีได้รับแต่งตั้งเป็นองครักษ์มีบรรดาศักดิ์เป็น "หลวงพิชัยอาสา" เมื่อรับราชการมีความดีความชอบจึงได้รับแต่งตั้งเป็น เจ้าหมื่นไวยวรนาถ พระยาสีหราชเดโช และพระยาพิชัย ผู้สำเร็จราชการครองเมืองพิชัย ซึ่งรับพระราชทานเครื่องยศเสมอเจ้าพระยาสุรสีห์ ตามลำดับ
ภายหลังข้าศึกยกทัพมาตีเมืองพิชัย 2 ครั้ง ในการรบครั้งที่ 2 พระยาพิชัยถือดาบสองมือออกต่อสู้จนดาบหักไปข้างหนึ่ง และรักษาเมืองไว้ได้ ดังนั้นจึงได้รับสมญานามว่า "พระยาพิชัยดาบหัก"
ประวัติ > วัยเยาว์

พระยาพิชัยดาบหัก เดิมชื่อ จ้อย เกิดในปี พ.ศ. 2284 ที่บ้านห้วยคา เมืองพิชัย จังหวัดอุตรดิตถ์ มีพี่น้อง 4 คน แต่เสียชีวิตไป 3 คน เด็กชายจ้อยมีนิสัยชอบชกมวยมาตั้งแต่เยาว์วัย บิดาได้พร่ำสอนเสมอ ถ้าจะชกมวยให้เก่งต้องขยันเรียนหนังสือด้วย เมื่ออายุได้ 14 ปี บิดานำไปฝากกับท่านพระครูวัดมหาธาตุ เมืองพิชัย จ้อยสามารถอ่านออกเขียนได้จนแตกฉานและซ้อมมวยไปด้วย
ต่อมาเจ้าเมืองพิชัยได้นำบุตร (ชื่อเฉิด) มาฝากที่วัดเพื่อร่ำเรียนวิชา เฉิดกับพวกมักหาทางทะเลาะวิวาทกับจ้อยเสมอ เขาจึงตัดสินใจหนีออกจากวัดขึ้นไปทางเหนือโดยมิได้บอกพ่อแม่และอาจารย์ เดินตามลำน้ำน่านไปเรื่อยๆ เมื่อเหนื่อยก็หยุดพักตามวัด ที่วัดบ้านแก่ง จ้อย ได้พบกับครูฝึกมวยคนหนึ่งชื่อ เที่ยง จึงฝากตัวเป็นศิษย์แล้วเปลี่ยนชื่อใหม่เป็นทองดี ครูเที่ยงรักนายทองดีมากและมักเรียกนายทองดีว่านายทองดี ฟันขาว (เนื่องจากท่านไม่เคี้ยวหมากพลูดังคนสมัยนั้น) ด้วยความสุภาพเรียบร้อย และขยันขันแข็งเอาใจใส่การฝึกมวยช่วยการงานบ้านครูเที่ยงด้วยดีเสมอมา ทำให้ลูกหลานครูเที่ยงอิจฉานายทองดีมาก จนหาทางกลั่นแกล้งต่างๆ นานา นายทองดี ฟันขาว เห็นว่าอยู่บ้านแก่งต่อไปคงลำบาก ประกอบครูเที่ยงก็ถ่ายทอดวิชามวยให้จบหมดสิ้นแล้วจึงกราบลาครูขึ้นเหนือต่อไป
ประวัติ > ชื่อเสียง

เมื่อเดินถึงบางโพได้เข้าพักที่วัดวังเตาหม้อ (ปัจจุบันคือวัดท่าถนน) พอดีกับมีการแสดงงิ้ว จึงอยู่ดูอยู่เจ็ดวันเจ็ดคืน นายทองดี ฟันขาว สนใจงิ้วแสดง ท่าทางหกคะเมน จึงจดจำไปฝึกหัดจนจดจำท่างิ้วได้ทั้งหมดสามารถกระโดดข้ามศีรษะคนยืนได้อย่างสบาย จากนั้นก็ลาพระสงฆ์วัดวังเตาหม้อขึ้นไปท่าเสา ขอสมัครเป็นลูกศิษย์ครูเมฆซึ่งมีชื่อเสียงในการสอนมวย ครูเมฆรักนิสัยใจคอจึงถ่ายทอดวิชาการชกมวยให้จนหมดสิ้น
ขณะนั้นนายทองดี ฟันขาว อายุได้ 18 ปี ต่อมาได้มีโอกาสชกมวยในงานไหว้พระแท่นศิลาอาสน์ กับนายถึก ศิษย์เอกของครูนิล นายถึกไม่สามารถป้องกันได้ ถูกเตะสลบไปนานประมาณ 10 นาที ครูนิลอับอายมากจึงท้าครูเมฆชกกัน นายทองดี ฟันขาว ได้กราบอ้อนวอนขอร้อง ขอชกแทนครูเมฆและได้ตะลุยเตะต่อยจนครูนิลฟันหลุดถึง 4 ซี่ เลือดเต็มปากสลบอยู่เป็นเวลานาน ชื่อเสียงนายทองดี ฟันขาว กระฉ่อนไปทั่วเมืองทุ่งยั้ง ลับแล พิชัย และเมืองฝาง นายทองดีอยู่กับครูเมฆประมาณ 2 ปี ก็ขอลาไปศึกษาการฟันดาบที่เมืองสวรรคโลก ด้วยความฉลาดมีไหวพริบ เขาใช้เวลาเพียง 3 เดือน ก็เรียนฟันดาบสำเร็จเป็นที่พิศวงต่อครูผู้สอนยิ่งนัก หลังจากนั้นก็ไปเที่ยวเมืองสุโขทัยและเมืองตากระหว่างทางได้รับศิษย์ไว้ 1 คน ชื่อบุญเกิด (หมื่นหาญณรงค์) โดยเมื่อครั้งที่บุญเกิดถูกเสือคาบไปนั้น ทองดีได้ช่วยบุญเกิดไว้โดยการแทงมีดที่ปากเสือ จนเป็นที่ร่ำลือไปทั่ว
ประวัติ > รับราชการ

เมื่อท่านเดินทางถึงเมืองตาก ขณะนั้นได้มีพิธีถือน้ำพิพัฒน์สัตยาที่วัดใหญ่เจ้าเมืองตาก สมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีจัดให้มีมวยฉลองด้วย นายทองดี ฟันขาว ดีใจมากเข้าไปเปรียบมวยกับครูห้าวซึ่งเป็นครูมวยมือดีของเจ้าเมืองตากและมีอิทธิพลมาก นายทองดี ฟันขาว ใช้ความว่องไวใช้หมัดศอกและเตะขากรรไกรจนครูห้าวสลบไป เจ้าเมืองตากจึงถามว่าสามารถชกนักมวยอื่นอีกได้หรือไม่ นายทองดี ฟันขาว บอกว่าสามารถชกได้อีก เจ้าเมืองตากจึงให้ชกกับครูหมึกครูมวยร่างสูงใหญ่ ผิวดำ นายทองดี เตะซ้ายเตะขวา บริเวณขากรรไกร จนครูหมึกล้มลงสลบไป
เจ้าเมืองตากพอใจมากให้เงิน 3 ตำลึง และชักชวนให้อยู่ด้วย นายทองดี ฟันขาว จึงได้ถวายตัวเป็นทหารของเจ้าเมืองตาก (สมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรี) ตั้งแต่บัดนั้น เป็นที่โปรดปรานมากและได้รับยศเป็น "หลวงพิชัยอาสา" เมื่อเจ้าเมืองตากได้รับพระราชทานโปรดเกล้าฯ ให้เป็นพระยาวชิรปราการ ครองเมืองกำแพงเพชร หลวงพิชัยอาสาได้ติดตามไปรับใช้อย่างใกล้ชิดและเป็นเวลาเดียวที่พม่ายกทัพล้อม กรุงศรีอยุธยา
พระยาวชิรปราการพร้อมด้วยหลวงพิชัยอาสา และทหารเข้าสู้รบกับทัพพม่าหลายคราวจนได้รับชัยชนะ ได้ช้างม้าอาหารพอสมควร  สมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีได้รับการต้อนรับจากประชาชนและยกย่องขึ้นเป็นผู้นำ เมื่อกอบกู้เอกราชได้แล้ว สมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีขึ้นเป็นกษัตริย์ปกครองกรุงธนบุรีและได้โปรดเกล้าฯ ให้หลวงพิชัยอาสา เป็นเจ้าหมื่นไวยวรนาถ เป็นทหารเอกราชองครักษ์ในพระองค์
ในปี พ.ศ. 2311 พม่าได้ยกทัพมาอีก 1 หมื่นคน สมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีพร้อมด้วยหมื่นไวยวรนาถได้เข้าโจมตีจนแตกพ่าย และได้มีการสู้รบปราบก๊กต่าง ๆ อีกหลายคราว เมื่อสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีเสด็จกลับกรุงธนบุรี โปรดตั้งเจ้าหมื่นไวยวรนาถเป็น "พระยาสีหราชเดโช" มีตำแหน่งเป็นนายทหารเอกราชองครักษ์ตามเดิม สุดท้ายเมื่อปราบชุมนุมเจ้าพระฝางได้แล้ว สมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีได้ทรงปูนบำเหน็จความชอบให้ทหารของพระองค์โดยทั่วหน้า ส่วนพระยาสีหราชเดโช (จ้อย หรือ ทองดี ฟันขาว) นั้น ได้โปรดเกล้าฯ บำเหน็จความชอบให้เป็นพระยาพิชัยปกครองเมืองพิชัยอันเป็นบ้านเกิดเมืองนอนแต่เยาว์วัย
ในปี พ.ศ. 2313 - พ.ศ. 2316 ได้เกิดการสู้รบกับกองทัพพม่าอีกหลายคราว พอสิ้นฤดูฝนปีมะเส็ง พ.ศ. 2316 โปสุพลายกกองทัพมาตีเมืองพิชัย "ศึกครั้งนี้พระยาพิชัยจับดาบสองมือคาดด้าย  ออกไล่ฟันแทงพม่าอย่างชุลมุน ณ สมรภูมิบริเวณ วัดเอกา จนเมื่อพระยาพิชัยเสียการทรงตัว ก็ได้ใช้ดาบข้างขวาพยุงตัวไว้ จนดาบข้างขวาหักเป็นสองท่อน" กองทัพโปสุพลาก็แตกพ่ายกลับไป เมื่อวันอังคาร เดือนยี่ แรม 7 ค่ำ ปีมะเส็ง พ.ศ. 2316 (ตรงกับวันที่ 7 มกราคม พ.ศ. 2316)
ประวัติ > ชีวิตคู่ครอง

พระยาพิชัย สมรสกับสตรีท่านใดไม่ปรากฏหลักฐานในทางประวัติศาสตร์ แต่มีความเชื่อจากคำบอกเล่าและร่างทรงในยุคร่วมสมัย ว่าพระยาพิชัยดาบหักเมื่อได้ขึ้นปกครองเมืองพิชัย ได้สมรสกับนางลำยง
ท่านมีลูกหลานที่สืบทอดวงศ์ตระกูล มาจนถึงปัจจุบัน โดยในสมัย ร.6 พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดพระราชทานนามสกุล "วิชัยขัทคะ" ให้ลูกหลานของท่าน มีความหมายโดยอนุโลมว่า ดาบวิเศษ นับเป็นเชื้อสายสกุลไทยที่เก่าแก่อีกสกุล ตั้งแต่สมัยกรุงศรีอยุธยา
ประวัติ > ถวายชีวิตเป็นราชพลี

เมื่อปี พ.ศ. 2325 หลังจากสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชถูกสำเร็จโทษ สมเด็จเจ้าพระยามหากษัตริย์ศึกเล็งเห็นว่าพระยาพิชัยเป็นขุนนางคู่พระทัยสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีที่มีฝีมือและซื่อสัตย์ จึงชวนพระยาพิชัยเข้ารับราชการในแผ่นดินใหม่ แต่พระยาพิชัยไม่ขอรับตำแหน่งด้วยท่านเป็นคนจงรักภักดีและซื่อสัตย์ต่อองค์สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช และถือคติที่ว่า "ข้าสองเจ้าบ่าวสองนายมิดี" จึงขอให้สมเด็จเจ้าพระยามหากษัตริย์ศึกสำเร็จโทษตนเป็นการถวายชีวิตตายตามสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช ซึ่งทายาทของพระยาพิชัยดาบหัก ก็ได้รับราชการสืบมา โดยท่านเป็นต้นตระกูลของนามสกุล วิชัยขัทคะ วิชัยลักขณา ศรีศรากร พิชัยกุล ศิริปาลกะ ดิฐานนท์ เชาวนปรีชา
หลังจากท่านได้ถูกสำเร็จโทษ สมเด็จเจ้าพระยามหากษัตริย์ศึกได้ปราบดาภิเษกเป็นปฐมกษัตริย์แห่งราชวงศ์จักรีเฉลิมพระนามว่าพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช พระองค์จึงได้มีรับสั่งให้สร้างพระปรางค์นำอัฐิของท่านไปบรรจุไว้ ณ วัดราชคฤห์วรวิหาร ซึ่งพระปรางค์นี้ก็ยังปรากฏสืบมาจนปัจจุบัน
พระยาพิชัยดาบหักได้สร้างมรดกอันควรแก่การยกย่องสรรเสริญให้สืบทอดมาถึงปัจจุบันได้แก่ ความซื่อสัตย์สุจริต ความกตัญญูกตเวที ความเด็ดเดี่ยวเฉียบขาดกล้าหาญ รวมถึงความรักชาติ ต้องการให้ชาติเจริญรุ่งเรืองมั่นคงต่อไป
อนุสรณ์ > พิพิธภัณฑ์

ในบริเวณด้านข้างอนุสาวรีย์พระยาพิชัยดาบหัก ณ ศาลากลางจังหวัดอุตรดิตถ์ มีการจัดสร้างพิพิธภัณฑ์พระยาพิชัย โดยงบประมาณภาครัฐบางส่วน และบางส่วนจากจิตศรัทธาของประชาชนจังหวัดอุตรดิตถ์ ในปี พ.ศ. 2539 ด้านซ้ายของอนุสาวรีย์พระยาพิชัยดาบหัก สร้างอาคาร "พิพิธภัณฑ์ดาบเหล็กน้ำพี้ใหญ่ที่สุดในโลก" โดยจัดสร้างและแสดงดาบเหล็กน้ำพี้ขนาดใหญ่ ที่มีน้ำหนัก 557.8 กิโลกรัม ฝักดาบทำด้วยไม้ประดู่ ฝังลวดลายมุกหุ้มปลอกเงินสลักลาย และด้านขวาของอนุสาวรีย์พระยาพิชัยดาบหัก สร้างอาคาร "พิพิธภัณฑ์พระยาพิชัย" ภายในเก็บรวบรวมประวัติของพระยาพิชัยดาบหัก รวมทั้งแบบจำลองสนามรบ และวิถีชีวิตผู้คนเมืองอุตรดิตถ์ในสมัยอยุธยาตอนปลาย รวมทั้งเครื่องมือเครื่องใช้ในสมัยโบราณ โดยสถาปัตยกรรมภายนอกนั้นเป็นแบบทรงไทยประยุกต์ โดยมีจุดเด่นที่กรอบซุ้มประตูทางเข้านำมารูปแบบมาจากวิหารวัดดอนสัก อำเภอลับแล จังหวัดอุตรดิตถ์ ซึ่งเป็นวิหารเก่าแก่ในสมัยกรุงศรีอยุธยาตอนปลาย
แม้ในตำนานประวัติของพระยาพิชัยดาบหัก จะระบุบ้านเกิดของท่านว่าอยู่ที่บ้านห้วยคา เมืองพิชัย แต่ก็ไม่เหลือร่องรอยตำแหน่งบ้านเกิดของท่านแล้วในปัจจุบัน ทำให้ต่อมาเมื่อ 10 กรกฎาคม พ.ศ. 2545 หน่วยงานภาครัฐและประชาชนที่เคารพศรัทธาในวีรกรรมของท่าน จึงได้พร้อมใจกันสร้างพิพิธภัณฑ์บ้านเกิดพระยาพิชัยดาบหัก ในเนื้อที่สาธารณประโยชน์ ประมาณ 326 ไร่ บนพื้นที่ หมู่ที่ 4 และหมู่ที่ 6 บ้านห้วยคา ตำบลในเมือง อำเภอพิชัย จังหวัดอุตรดิตถ์  เพื่อให้เป็นสถานที่ท่องเที่ยวเชิงประวัติศาสตร์ ภายในพื้นที่จัดสร้างอาคารพิพิธภัณฑ์เป็นเรือนทรงไทย มีการจัดแสดงชีวประวัติพระยาพิชัยดาบหักและมรดกทางวัฒนธรรมของท้องถิ่น และมีการจัดสร้างสถูปทรงปรางค์ที่จำลองจากพระปรางค์ซึ่งเป็นสถานที่ประดิษฐานอัฐิของท่านในวัดราชคฤห์ กรุงเทพมหานคร
แม้ปัจจุบัน จะมีการอัญเชิญเถ้าอัฐิของท่านจากวัดราชคฤห์กลับบ้านเกิดท่านที่อุตรดิตถ์แล้ว แต่เป็นการอัญเชิญทางพิธีนามเท่านั้น ด้วยว่าเจดีย์ที่บรรจุเถ้าอัฐิ ทางวัดราชคฤห์ไม่อนุญาตให้ขุดค้น
อนุสรณ์ > นามสถานที่

โรงพยาบาลค่ายพิชัยดาบหัก อำเภอเมือง จังหวัดอุตรดิตถ์
ม.พัน.7 ค่ายพิชัยดาบหัก อำเภอเมือง จังหวัดอุตรดิตถ์
สนามกีฬาพระยาพิชัยดาบหัก อำเภอเมือง จังหวัดอุตรดิตถ์
ในวัฒนธรรมร่วมสมัย

สโมสรฟุตบอลอุตรดิตถ์ ศักดิ์สยาม มีสัญลักษณ์เป็นรูปพระยาพิชัยดาบหัก และมีฉายาว่า "ดาบหักพิฆาต"
พ.ศ. 2560 บัวขาว บัญชาเมฆ รับบทเป็นพระยาพิชัยดาบหัก ในภาพยนตร์ไทยเรื่อง ทองดีฟันขาว
พ.ศ. 2561 จิรายุ ตันตระกูล รับบทเป็นหลวงพิชัยอาสาหรือพระยาพิชัยดาบหัก ในละครเรื่อง หนึ่งด้าวฟ้าเดียว
ในวัฒนธรรมร่วมสมัย > คาถาบูชาท่านพ่อพระยาพิชัยดาบหัก

หลังการสร้างอนุสาวรีย์พระยาพิชัยดาบหัก ได้มีการแต่งคาถาขึ้นเพื่อใช้เป็นบทสวดบูชาเพื่อระลึกถึงท่านจนเป็นที่แพร่หลายในวัฒนธรรมร่วมสมัย โดยคาถาที่ใช้กันทั่วไปในปัจจุบันนั้นสันนิษฐานว่าอาจารย์พิเชษฐ์ แก้วเกตุ เป็นผู้เรียบเรียง ต่อมาศาลและอนุสาวรีย์ที่จัดสร้างโดยผู้ศรัทธาในสถานที่ต่างๆ ได้ใช้คำบูชาแตกต่างกันไป จังหวัดอุตรดิตถ์จึงได้จัดประชุมปรึกษาหารือเกี่ยวกับคำบูชาพระยาพิชัยดาบหัก ในปี พ.ศ. 2566 เพื่อให้ได้คำกล่าวที่สอดคล้องทั้งภาษาบาลีและภาษาไทย และได้ประกาศใช้คำกล่าวบูชาฉบับปี พ.ศ. 2566 (วิชะยะคุณะปูชาคาถา) และมีการประกาศเชิญชวนให้ประชาชนทั่วไปได้พิจารณานำคำกล่าวบูชาที่แต่งใหม่ไปใช้ประโยชน์อีกด้วย
ท่านพ่อพระยาพิชัยดาบหักผู้เป็นทหารเอก ผู้กล้า ของสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช ได้สละชีพเพื่อชาติไทย เป็นผู้กตัญญู และจงรักภักดี ข้าพเจ้าขอรำลึกถึง อุปการะคุณ และขอนอบน้อมแด่ดวงวิญญาณท่านพ่อพระยาพิชัยดาบหัก
ด้วยอานุภาพของท่านพ่อพระยาพิชัยดาบหัก นั้น ขอความทุกข์ทั้งหลาย อุปสรรค และอันตรายทั้งปวงจงพินาศไป ขอความสำเร็จทั้งหลายทั้งปวง จงบังเกิดมีแก่ข้าพเจ้า ขอสิริมงคล อายุ ชื่อเสียง ลาภ ยศ และชัยชนะ จงบังเกิดมีแก่ข้าพเจ้า ตลอดกาลทุกเมื่อเทอญ
เชิงอรรถ

↑  อาจารย์พิเชษฐ์ แก้วเกตุ เป็นผู้เรียบเรียงคาถาบูชาที่เป็นที่แพร่หลาย (ที่ใช้ทั่วไปก่อนปี พ.ศ. 2566) "วันทิตวา ราชาวิยะเต นะโมนมัสการ ท่านพ่อพระยาพิชัยดาบหัก เอหิราชา เอหิวิญญาณัง ขอดวงวิญญาณในสรวงสวรรค์ ท่านพ่อพระยาพิชัยดาบหัก จงมาประสาทประสิทธิ พระพรชัยให้ศิษย์และลูกหลานทุกคน จงมีแต่ความสุข ความเจริญ มีโชค มีลาภ มีความสำเร็จ ปราศจากทุกข์โทษโพยภัยพระยันต์อันตรายทั้งปวง เอหิมะมะ มามามาเรโส ธายะ มาเรโส ธายะ ประสิทธิ ภะวันตุเม"
ดูเพิ่ม

การสงครามสมัยสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรี