พระสมเด็จวัดระฆัง
ประวัติการสร้างและการประเมินค่าทางโบราณคดี

การสร้างพระของท่านเจ้าพระคุณสมเด็จฯ มีวิวัฒนาการจากจุดเริ่มต้นด้วยฝีมือชาวบ้านที่แกะแม่พิมพ์แบบง่ายๆ จนสุดท้ายเป็นงานฝีมือของช่างหลวงที่มีความปราณีต พิถีพิถัน และงดงาม และยังสร้างพระสมเด็จในรูปแบบต่างๆ ที่หลากหลายมากมาย โดยได้มีการประมาณช่วงระยะเวลาในการสร้างพระสมเด็จของท่านเจ้าพระคุณสมเด็จฯ เป็นสามช่วงหรือสามยุค คือ
ยุคแรกที่ท่านเริ่มสร้างพระ (ประมาณปี พ.ศ. 2355 – 2393) ซึ่งยังอยู่ในช่วงปลายรัชสมัยของรัชกาลที่ ๒ ถึงรัชสมัยของรัชกาลที่ ๓ โดยใช้แม่พิมพ์ที่แกะจากไม้ ซึ่งเป็นแม่พิมพ์ที่เป็นฝีมือของช่างพื้นบ้าน จึงยังไม่งดงามนัก มีการกล่าวอ้างว่าสมเด็จโตได้แกะแม่พิมพ์เองเพื่อใช้พิมพ์พระสมเด็จด้วยเช่นกัน โดยทั่วไปมิติขององค์พระจะตื้นขาดความนูนสูงและลึก ลายเส้นของเส้นซุ้มและองค์พระยังไม่สม่ำเสมอ เนื้อพระเป็นปูนเปลือกหอยเผาที่ตำจนละเอียดซึ่งนำแบบอย่างมาจากการสร้างพระเนื้อปูนของสมเด็จพระสังฆราชสุก การสร้างพระในช่วงแรกๆ นี้ ท่านเพิ่งบวชเรียนเป็นพระภิกษุสงฆ์ได้ไม่นานยังมีพรรษาในการบวชไม่มากนัก การจัดทำมวลสารมงคลเป็นส่วนผสม หรือเริ่มมีการนำมวลสารอื่นๆ ที่ใส่ผสมลงไปขณะปั้นปูนเพื่อพิมพ์พระ ซึ่งยังแปรเปลี่ยนไปตามยุคสมัย เมื่อท่านได้ศึกษาร่ำเรียนวิชาจนเริ่มทำผงพุทธคุณเพื่อใช้เป็นมวลสารหลัก และนำมวลสารมงคลอื่นๆ ที่ท่านเก็บสะสมไว้มาผสมเพิ่มเติมเพื่อพิมพ์พระในวาระต่างๆ ส่วนตัวประสานให้เนื้อปูนจับตัวกันได้ดีขึ้นนั้นเป็นข้าวสุกและกล้วยที่ตำจนละเอียด น้ำผึ้ง น้ำตาลเคี่ยวจนเหนียว พระที่พิมพ์เสร็จแล้วก็จะนำไปผึ่งลมจนแห้ง เนื้อพระของพระสมเด็จที่สร้างในช่วงเวลานี้จะดูแห้งแกร่ง สีของเนื้อพระจะขึ้นอยู่กับมวลสารที่ใช้เป็นส่วนผสม พระสมเด็จที่สร้างขึ้นในช่วงเวลานี้จะมีพัฒนาการในการแกะแม่พิมพ์ให้งดงามยิ่งขึ้นตามลำดับ แต่ก็ยังไม่เป็นที่นิยมของนักสะสมในเชิงพุทธพาณิชย์ จึงเหมาะกับการสะสมเพื่อเรียนรู้พัฒนาการของการสร้างพระสมเด็จ และได้เห็นเนื้อพระที่มีส่วนผสมของมวลสารที่มีความหลากหลาย สภาพของเนื้อพระจะแห้งและแกร่ง ผิวพระจะมีทั้งเนียนแน่นและที่แตกลายเห็นได้ชัดเจน ช่วงปลายรัชกาลที่ ๓ สมเด็จโตได้ออกธุดงค์ไปตามหัวเมืองต่างๆ เพื่อเลี่ยงการรับพระราชทานสมณศักดิ์ให้เป็นพระราชาคณะ การออกธุดงค์ในช่วงเวลานี้ ท่านได้พบพระกรุจากเจดีย์เก่าแก่หลายแห่ง แต่จะมีการกล่าวอ้างอิงเฉพาะการเก็บรวบรวมพระจากกรุกำแพงเพชรมาไว้ที่วัดระฆังฯ เท่านั้น ไม่ได้กล่าวอ้างอิงถึงพระกรุอื่นๆ ซึ่งต่อมาท่านได้นำพระกรุกำแพงเพชรที่แตกหักชำรุดมาตำเป็นผงมงคลผสมลงในเนื้อปูนในขณะที่เตรียมพิมพ์พระสมเด็จ พระสมเด็จที่ทำขึ้นหลังจากที่ท่านได้รวบรวมพระกรุกำแพงเพชรมาแล้วจึงมีผงพระกรุกำแพงเพชรที่ตำละเอียดแล้วเป็นหนึ่งในมวลสารที่เป็นส่วนผสมหลักเรื่อยมา
ยุคกลางของการสร้างพระสมเด็จ (ประมาณปี พ.ศ. 2394 – 2407) เป็นช่วงเวลาเริ่มเข้าสู่รัชสมัยของพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ ๔) ทรงมีพระบรมราชโองการให้ตามตัวสมเด็จโตเพื่อมาเข้าเฝ้า ทั้งนี้เพราะสมเด็จโตมีความใกล้ชิดกับทั้ง รัชกาลที่ ๔ และ สมเด็จพระปิ่นเกล้า (ซึ่งดำรงตำแหน่งกรมพระราชวังบวรสถานมงคลในสมัยนั้น) โดยสมเด็จโตยินยอมรับการแต่งตั้งให้เป็นพระราชาคณะที่พระธรรมกิตติ และยังคงเป็นเจ้าอาวาสวัดระฆังฯ ซึ่งเป็นพระอารามหลวง ในช่วงเวลาในปี พ.ศ. 2401 ซึ่งมีการสมโภชพระธาตุพนมจำลอง สมเด็จโตจึงได้สร้างพระสมเด็จในรูปแบบต่างๆ มากมายเพื่อบรรจุไว้ในองค์พระธาตุพนมจำลอง โดยมีช่างหลวงมาช่วยแกะแม่พิมพ์พระที่ทำขึ้นมาใหม่ รูปทรงของพระสมเด็จจึงมีความงดงามมากขึ้น มิติขององค์พระมีความนูนสูงและลึกต่ำมากขึ้น การสร้างพระในช่วงเวลานี้จะมีทั้งการนำแม่พิมพ์เก่าที่คัดเลือกแล้วมาใช้พิมพ์พระ และมีแม่พิมพ์ที่แกะขึ้นมาใหม่ด้วย โดยลักษณะของพิมพ์พระส่วนใหญ่จะมีความปราณีตและมีมิติความสูงต่ำขององค์พระ มีลายเส้นและรูปทรงเป็นสัดส่วนที่งดงามขึ้น เนื้อปูนเปลือกหอยเผาและมวลสารที่นำมาใช้พิมพ์พระส่วนหนึ่งจะไม่เปลี่ยนแปลงไปจากยุคต้น แต่จะเริ่มนำปูนกังไส (ปูนเพชร) ที่นำเข้ามาจากประเทศจีน (เพื่อนำมาทำเครื่องปั้นดินเผาที่เป็นเครื่องลายครามและเบญจรงค์) มาเป็นส่วนผสมในการสร้างพระสมเด็จที่พิมพ์พระในวัง ทั้งการสร้างพระจากปูนกังไสล้วนๆ และการนำปูนกังไสมาผสมกับปูนเปลือกหอย ดังนั้น เนื้อพระสมเด็จที่สร้างในยุคนี้จึงแตกต่างกันออกไปขึ้นอยู่กับการนำปูนกังไสมาเป็นส่วนผสมหรือไม่ หรือนำมาผสมในสัดส่วนที่มากน้อยต่างกันเพียงใด กลุ่มนักสะสมพระสมเด็จเชิงพาณิชย์จึงกำหนดเป็นเงื่อนไขว่าเนื้อพระสมเด็จที่นิยมนั้นจะต้องเป็นเนื้อพระที่ใช้เปลือกหอยเผาตำละเอียดเป็นหลักเท่านั้น ความแตกต่างของเนื้อปูนเปลือกหอยและเนื้อปูนกังไสจะอยู่ที่สภาพผิวที่มองเห็นและแยกแยะได้ชัดเจน เพราะเนื้อปูนกังไสจะมีความละเอียดและมีสีขาวมากกว่า เมื่อแห้งตัวแล้วเนื้อพระจะยุบหดตัวน้อยกว่า และมีความละเอียดแน่นมากกว่า จึงไม่ค่อยมีการแตกลายที่ผิวให้เห็น นอกจากนี้ สภาพผิวของพระจะดูสดใสแวววาวมากกว่า ส่วนพระสมเด็จที่ใช้เนื้อปูนเปลือกหอยเป็นหลักแต่มีส่วนผสมของปูนกังไสอยู่ด้วย เนื้อพระจะมีความละเอียดแน่นมากกว่าเนื้อปูนเปลือกหอยเพียงอย่างเดียว เนื้อพระก็จะดูขาวเนียนสะอาดตา การยุบตัวของเนื้อพระและการแตกลายก็จะเกิดขึ้นเพียงเบาบางเท่านั้น สภาพผิวพระจะดูตึงกว่าเมื่อใช้ปูนเปลือกหอยเพียงอย่างเดียว พระสมเด็จที่สร้างในยุคนี้มีหลายพิมพ์ที่จัดเป็นพิมพ์นิยม และสร้างขึ้นก่อนที่สมเด็จโตจะได้รับพระราชทานสมณศักดิ์ที่สมเด็จพระพุฒาจารย์ แต่ยังมีการอ้างจากกลุ่มพุทธพาณิชย์ว่าพระสมเด็จที่แท้จริงจะต้องพิมพ์พระในบริเวณวัดระฆังฯ และต้องสร้างขึ้นหลังจากที่ท่านได้รับสมณศักดิ์เป็นสมเด็จพระพุฒาจารย์แล้วเท่านั้น เพื่อให้เข้าใจว่ามีการสร้างพระสมเด็จวัดระฆังฯ จำนวนเพียงน้อยนิด ซึ่งทำให้พระสมเด็จวัดระฆังฯ มีมูลค่าทางพุทธพาณิชย์สูง แต่ความเป็นจริงแล้วไม่มีผู้ใดสามารถพิสูจน์ได้อย่างชัดเจนว่าพระสมเด็จองค์ใดพิมพ์พระในบริเวณวัดระฆังฯ หรือในบริเวณเขตพระราชวัง จึงสันนิษฐานว่าพระสมเด็จที่พิมพ์พระในเขตวัดระฆังฯ จะใช้ทั้งแม่พิมพ์เก่าที่คัดเลือกไว้และแม่พิมพ์ที่แกะขึ้นใหม่บางส่วนเพื่อพิมพ์พระ ส่วนพระสมเด็จที่พิมพ์พระในเขตพระราชวังในงานพิธีต่างๆ นั้น จะใช้แม่พิมพ์ที่แกะโดยช่างหลวงเป็นหลัก ข้อแตกต่างนี้อาจจะสังเกตได้จากความเรียบร้อยขององค์พระ ซึ่งโดยทั่วไปแล้วพระสมเด็จที่พิมพ์พระโดยช่างหลวงจะมีความปราณีตในการกดพิมพ์และการตัดขอบพระ องค์พระจึงมีความงดงามสมบูรณ์มากกว่าการพิมพ์พระโดยชาวบ้านหรือลูกศิษย์วัด
ยุคปลายของการสร้างพระสมเด็จของสมเด็จโต (ปี พ.ศ. 2408 – 2415) เป็นช่วงเวลาที่สมเด็จโตได้รับพระราชทานสมณศักดิ์ที่สมเด็จพระพุฒาจารย์ และประจวบกับวิธีการสร้างพระสมเด็จมีการเปลี่ยนแปลงที่สำคัญทั้งการทำแม่พิมพ์และการปรับส่วนผสมที่เติมลงในเนื้อปูน หากศึกษาประวัติการสร้างพระของสมเด็จโตจะมีการกล่าวอ้างถึงหลวงวิจารณ์เจียรนัย ซึ่งเป็นช่างทองของราชสำนักซึ่งมีเชื้อสายจีน ด้วยเหตุที่ท่านศรัทธาในองค์สมเด็จโตและมากราบเยี่ยมเยียนอยู่เสมอ ท่านจึงได้สังเกตเห็นพระสมเด็จที่ผึ่งตากไว้มีรอยแตกที่ผิวมากบ้างน้อยบ้าง จึงได้แนะนำให้ใช้น้ำมันตังอิ๊ว ซึ่งมีลักษณะเหนียวข้น มาผสมในเนื้อปูน น้ำมันตังอิ๊วจะทำให้พระที่ผึ่งตากไว้แห้งตัวช้าลง เมื่อพระที่ผึ่งไว้แห้งสนิทดีแล้วสภาพผิวของพระจึงไม่แตกลายหรือแตกลายน้อยมาก นอกจากนี้ น้ำมันตังอิ๊วยังทำให้ผิวของเนื้อปูนที่พิมพ์พระมีสภาพที่เป็นมันวาวดูนุ่มตาสวยงามขึ้น หลวงวิจารณ์เจียรนัยยังริเริ่มที่จะนำหิน (ซึ่งได้แก่ หินอ่อน หรือหินชนวน) มาใช้ทำแม่พิมพ์และแกะแม่พิมพ์ถวายสมเด็จโตจำนวนหนึ่ง การแกะแม่พิมพ์จากหินนี้ สามารถแกะรายละเอียดและพิมพ์ทรงขององค์พระได้ละเอียดคมชัด และงดงามกว่าการใช้แม่พิมพ์ที่แกะจากไม้ ดังนั้น พระสมเด็จที่ใช้แม่พิมพ์ของหลวงวิจารณ์เจียรนัยและของช่างหลวงที่แกะแม่พิมพ์เพิ่มเติมจากหินในทำนองเดียวกัน จึงเป็นพระสมเด็จที่มีพุทธลักษณะที่งดงาม มีมิติความนูนสูงและต่ำลึกชัดเจน ลายเส้นของเส้นซุ้มและองค์พระคมชัด พระสมเด็จที่มีส่วนผสมของน้ำมันตังอิ๊วนี้จะมีสภาพผิวที่ค่อนข้างตึงกว่าพระที่สร้างในช่วงเวลาก่อนหน้านี้ การยุบหดตัวของเนื้อปูนเปลือกหอยมีให้เห็นแต่จะไม่มากนักเพราะใช้เวลาในการแห้งตัวช้ากว่า การแตกลายที่ผิวหน้าขององค์พระจะมีบ้างเพียงเล็กน้อย ร่องรอยที่เกิดจากการแตกลายที่ผิวพระจะละเอียดไม่ลึก เมื่อส่องกล้องขยายดูเนื้อพระจะเห็นความหนึกนุ่มและสภาพผิวพระที่เป็นมันวาว พระสมเด็จที่สร้างขึ้นในยุคนี้อาจจะมีการใช้ผงปูนสี หรือยางไม้จำนวนเล็กน้อยผสมลงไปในเนื้อปูนในขณะที่เตรียมปั้นลูกปูน เพื่อใช้พิมพ์พระ ส่วนมากจะเป็นเนื้อสีเหลืองอ่อน และน้ำตาลอ่อน หรือไม่ก็ผสมสีในผงปูนที่ใช้เป็นแป้งโรยแม่พิมพ์ก่อนที่จะพิมพ์พระแต่ละครั้ง สีของแป้งโรยพิมพ์จะเห็นเฉพาะที่ผิวพระไม่ซึมลึกลงไปในเนื้อพระ ประเด็นของแม่พิมพ์ที่ทำขึ้นโดยหลวงวิจารณ์เจียรนัยนี้ยังมีข้อถกเถียงกันอีกมาก โดยเฉพาะกลุ่มพุทธพาณิชย์บางคนออกมาปฏิเสธตัวตนของหลวงวิจารณ์เจียรนัย หรือการอ้างว่าพระสมเด็จที่ใช้แม่พิมพ์ของหลวงวิจารณ์เจียรนัยเป็นพระที่สร้างขึ้นภายหลังจากที่สมเด็จโตได้มรณภาพไปแล้ว แต่เมื่อย้อนกลับไปดูรูปภาพของพระสมเด็จวัดระฆังฯ ที่มีการจัดพิมพ์เป็นรูปเล่มหนังสือโดยเฉพาะพิมพ์ใหญ่นั้น เป็นพระสมเด็จที่พิมพ์พระจากแม่พิมพ์ของหลวงวิจารณ์เจียรนัยเป็นส่วนใหญ่ ทำให้เห็นว่าความน่าเชื่อในกลุ่มพุทธพาณิชย์นั้นมีน้อยมาก อีกทั้งยังขาดตรรกะทั้งในเชิงเหตุและผลในข้ออ้างที่หยิบยกขึ้นมา
นอกจากนี้ ยังมีการแบ่งยุคในการการสร้างพระสมเด็จออกเป็น 4 ยุค โดยมีเนื้อหาในการแบ่งยุคที่คล้ายคลึงกัน คือ
ยุคแรก (ยุคต้น) ยังไม่ใช่พิมพ์สี่เหลี่ยมชิ้นฟัก
ยุคที่สอง (ยุคกลาง) เป็นพิมพ์สี่เหลี่ยมชิ้นฟักที่แกะพิมพ์โดยช่างชาวบ้านหรือช่างสิบหมู่
ยุคที่สาม (ยุคปลาย) เป็นพิมพ์สวยงามของหลวงวิจารณ์เจียรนัย มีลักษณะเฉพาะตัวคือ มีกรอบบังคับพิมพ์ และซุ้มด้านซ้ายแตะกรอบขององค์พระบริเวณศอกด้านซ้ายขององค์พระ
ยุคที่สี่ เป็นพิมพ์ยุคหลัง ไม่ทันการสร้างและปลุกเสกโดยสมเด็จพระพุฒาจารย์โต
จากประวัติการสร้างพระสมเด็จดังที่ได้กล่าวมาแล้วว่ามีมาตั้งแต่สมัยปลายรัชกาลที่ ๒ จนถึงสมัยต้นรัชกาลที่ ๕ พระสมเด็จจึงจัดเป็นโบราณวัตถุซึ่งนอกจากจะทรงคุณค่าทางด้านความงดงามทางพุทธศิลป์แล้ว ยังเป็นพระเครื่องฯ ที่ทรงคุณค่าทางด้านอิทธิพุทธกฤตยาคมอีกด้วย ดังนั้น การประเมินอายุและความเก่าของพระสมเด็จจึงเป็นปัจจัยสำคัญในการพิสูจน์อัตลักษณ์ของพระสมเด็จซึ่งเป็นของแท้ โดยสามารถประเมินอายุขององค์พระซึ่งเป็นของดั้งเดิมได้จาก
การศึกษาจากลักษณะพิมพ์ทรงและพุทธศิลป์
การศึกษาจากเอกสารทางประวัติศาสตร์ที่เกี่ยวข้อง
การศึกษาลักษณะทางกายภาพและทางเคมีขององค์พระ ซึ่งได้แก่ การใช้กล้องจุลทรรศน์ขนาดกำลังขยายสูง การประเมินอายุพระสมเด็จโดยใช้เทคนิคการทำปฏิกริยากับสารละลายกรด การศึกษาโดยใช้กล้องจุลทรรศน์อิเล็กตรอนแบบส่องกราด (SEM) และการศึกษาโดยใช้เทคนิค X-Ray Fluorescence Spectrometry (XRF)