กรมหมื่นเทพพิพิธ
ชุมนุมพิมาย

ในเดือนมกราคม พ.ศ. 2310 สามเดือนก่อนการเสียกรุงศรีอยุธยา พระยาตากนำกองกำลังไทยจีน ฝ่าวงล้อมพม่าออกไปทางทิศตะวันออก พระยาตากพบและต่อสู้กับกองกำลังพม่าจากปราจีนบุรีและที่ปากน้ำโจโล้บริเวณแม่น้ำบางปะกง ซึ่งเป็นกองกำลังพม่าที่ได้ออกมาสู้รบกับกรมหมื่นเทพพิพิธเมื่อก่อนหน้า พระยาตากเข้ายึดเมืองจันทบุรีได้ในเดอนมิถุนายน พ.ศ. 2310 ในการเสียกรุงศรีอยุธยา พระเจ้าเอกทัศน์สวรรคต พระเจ้าอุทุมพรขุนหลวงหาวัดถูกคุมพระองค์ไปไว้ที่พม่า พร้อมทั้พระบรมวงศานุวงศ์ราชวงศ์บ้านพลูหลวง ฝ่ายกรมหมื่นเทพพิพิธอยู่ภายใต้การดูแลของพระพิมายที่เมืองพิมาย จึงไม่ถูกนำตัวไปพม่า แต่กรมหมื่นเทพพิพิธนั้นต้องเผชิญกับความขัดแย้งทางการเมืองที่นครราชสีมา จนพระโอรสถูกสำเร็จโทษประหารชีวิต
เมื่อพม่ายกกองกำลังกลับไปเพื่อเข่าร่วมรบในสงครามจีน-พม่า พระยาตากนำกองทัพเรือจากจันทบุรีเข้าโจมตียึดเมืองธนบุรีและกรุงศรีอยุธยาค่ายโพธิ์สามต้นได้สำเร็จ ในเดือนพฤศจิกายน พ.ศ. 2310 มองย่าแม่ทัพพม่าจากโพธิ์สามต้นหลบหนีลี้ภัยไปเข้ากับกรมหมื่นเทพพิพิธ หลังจากนั้นพระยาตากจึงย้ายราชธานีจากกรุงศรีอยุธยามาอยู่ที่กรุงธนบุรี ก่อตั้งอาณาจักรธนบุรีพระยาตาปราบดาภิเษกขึ้นเป็นสมเด็จพระเจ้าตากสิน หรือสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรี ในเดือนธันวาคม พ.ศ. 2310 อย่างไรก็ตาม ในขณะนั้นยังมีเจ้านายราชวงศ์บ้านพลูหลวงที่ยังมีพระชนม์ชีพอยู่ ได้แก่ กรมหมื่นเทพพิพิธที่เมืองพิมาย เจ้าศรีสังข์ พระโอรสในเจ้าฟ้าธรรมาธิเบศร์ เสด็จลี้ภัยไปประทับที่กัมพูชา และเจ้าจุ้ย พระโอรสของเจ้าฟ้าอภัย (พระโอรสในสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวท้ายสระ) เสด็จไปประทับที่เมืองห่าเตียนหรือเมืองเปียมบันทายมาศ
ในเดือนกันยายน พ.ศ. 2311 สมเด็จพระเจ้าตากสิน ทรงส่งพ่อค้าจีนผู้แทนพระองค์ไปยังเมืองกวางตุ้งหรือกว่างโจว เพื่อขอการรับรองและตราโลโตจากราชสำนักจีนราชวงศ์ชิง เพื่อฟื้นฟูการค้าบรรณาการกับจักรวรรดิจีนสร้างรายได้ให้แก่พระคลัง แต่ทว่าพระเจ้าเฉียนหลงทรงไม่ยอมรับสมเด็จพระเจ้าตากสิน จักรพรรดิเฉียนหลงมีสาสน์แจ้งแก่สมเด็จพระเจ้าตากสินว่า ทายาทราชวงศ์บ้านพลูหลวงยังมีพระชนม์ชีพอยู่ ได้แก่ เจ้าหวังจี๋ เจ้าศรีสังข์ และเจ้าจุ้ย พระเจ้าตากสินจึงควรที่จะสนับสนุนยกย่องเจ้าชายราชวงศ์บ้านพลูหลวงเหล่านั้น กรมหมื่นเทพพิพิธปรากฏในเอกสารจีนครั้งแรก ในพระนามว่า เจ้าหวังจี๋ (詔王吉 พินอิน: Zhào wángjí)
ในปลายปีพ.ศ. 2311 นั้น สมเด็จพระเจ้าตากสินเสด็จกรีฑาทัพ โดยมีพระราชวรินทร์ (ทองด้วง) และพระมหามนตรี (บุญมา) เป็นทัพหน้า เข้าโจมตีชุมนุมพิมายของกรมหมื่นเทพพิพิธ ฝ่ายกรมหมื่นเทพพิพิธเมื่อทรงทราบว่าสมเด็จพระเจ้าตากสินทรงยกทัพมาจึงมีพระบัญชาตั้งทัพรับทัพกรุงธนบุรี;
เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ (พระพิมาย) พระยามหามนตรี (สา) และมองย่า ตั้งรับที่ด่านจอหอ
พระยาวรวงศาธิราช (น้อย) หรือพระยาน้อย ผู้รักษาเมืองนครราชสีมา ตั้งรับที่ด่านขุนทด
สมเด็จพระเจ้าตากสินมีพระราชโองการให้พระราชวรินทร์ (ทองด้วง) และพระมหามนตรี (บุญมา) โจมตีพระยาวรวงศาธิราชที่ด่านขุนทด ส่วนสมเด็จพระเจ้าตากสินเสด็จยกทัพด้วยพระองค์เองเข้าตีด่านจอหอ ที่ด่านขุนทดทัพฝ่ายธนบุรีได้รับชัยชนะ จับกุมตัวได้เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ (พระพิมาย) พระยามหามนตรี (สา บุตรของพระพิมาย) และมองย่าแม่ทัพพม่า ลงพระราชอาญาประหารชีวิตทั้งสามคน ส่วนพระยาน้อยนั้นหลบหนีข้ามเทือกเขาพนมดงรักไปยังกัมพูชาได้ พระราชวรินทร์และพระมหามนตรียกทัพไปติดตามพระยาน้อยถึงเมืองเสียมเรียบกัมพูชาเมืองเสียมเรียบแต่ไม่พบตัว
ฝ่ายกรมหมื่นเทพพิพิธเมื่อทรงทราบว่าเสนาบดีแม่ทัพนายของพระองค์พ่ายแพ้ถูกประหารชีวิตแล้ว จึงเตรียมเสด็จหลบหนีไปยังเมืองล้านช้างศรีสัตนาคนหุต แต่ขุนชนะกรมการเมืองนครราชสีมาสามารถจับกุมองค์กรมหมื่นเทพพิพิธพร้อมทั้งพระโอรสธิดากลับมาถวายแด่สมเด็จพระเจ้าตากสินได้สำเร็จ สมเด็จพระเจ้าตากสินจึงปูนบำเหน็จแต่งตั้งให้ขุนชนะเป็นพระยากำแหงสงคราม หรือเจ้าพระยานครราชสีมา เจ้าเมืองนครราชสีมาคนใหม่