กรมหมื่นเทพพิพิธ
ความขัดแย้งที่นครราชสีมา

หลังจากที่พ่ายแพ้ให่แก่พม่า ในกลางปี พ.ศ. 2309 กรมหมื่นเทพพิพิธพร้อมทั้งพระวงศ์และพระยารัตนาธิเบศร์ หลบหนีไปประทับที่ด่านโคกพระยาหรือด่านช่องเรือแตก พระยารัตนาธิเบศร์ล้มป่วยถึงแก่กรรมที่ด่านโคกพระยาหรือด่านช่องเรือแตกนั้น กรมหมืนเทพพิพิธทรงให้จัดงานศพฌาปนกิจให้แก่พระยารัตนาธิเบศร์
จากนั้นกรมหมื่นเทพพิพิธจึงเสด็จไปยังเมืองนครราชสีมา ซึ่งในขณะนั้นมีเจ้าพระยานครราชสีมาเป็นเจ้าเมืองอยู่ กรมหมื่นเทพพิพิธให้หลวงมหาพิชัยนำหมวกฝรั่ง เสื้อแพรกระบวนจีน และผ้าเกี้ยว นำไปนำประทานให้แก่เจ้าพระยานครราชสีมา เพื่อขอการสนับสนุนจากเจ้าพระยานครราชสีมา แต่เจ้าพระยานครราชสีมานั้นไม่ยอมรับอำนาจของกรมหมื่นเทพพิพิธ มีหลวงพลเมืองนครราชสีมา ออกมาทูลแก่กรมหมื่นเทพพิพิธว่า เจ้าพระยานครราชสีมากำลังเตรียมการให้กองกำลังชาวเขมร 500 คน มาจับตัวกรมหมื่นเทพพิพิธส่งไปถวายแด่พระเจ้าเอกทัศน์ที่กรุงศรีอยุธยา เมื่อทรงทราบข่าวดังนั้น กรมหมื่นเทพพิพิธจึงเตรียมตัวเสด็จหนีแต่หม่อมเจ้าประยงค์พระโอรสทูลขอให้ทรงประทับอยู่ต่อสู้กับเจ้าพระยานครราชสีมา
หม่อมเจ้าประยงค์พระโอรสของกรมหมื่นเทพพิพิธ นำเงินจำนวนห้าชั่งไปว่าจ้างนายบ้านมาเป็นกองกำลัง ได้จำนวน 550 คน วันพุธขึ้น 14 ค่ำ เดือน 10 (17 กันยายน พ.ศ. 2309) หม่อมเจ้าประยงค์ พร้อมทั้งหลวงมหาพิชัย คุมกำลังจำนวน 30 คน เข้าไปซุ่มอยู่ภายในเมืองนครราชสีมา เพื่อเตรียมการยึดอำนาจ ต่อมาวันรุ่งขึ้น ขึ้น 15 ค่ำ (18 กันยายน) เจ้าพระยานครราชสีมาออกมาทำบุญที่วัดกลางไม่ทันได้ตั้งตัว หม่อมเจ้าประยงค์จึงนำกำลังเข้าจับกุมเจ้าพระยานครราชสีมา เจ้าพระยานครราชสีมาถูกสังหารถึงแก่กรรม แต่หลวงแพ่งน้องชายของเจ้าพระยานครราชสีมาสามารถควบม้าหลบหนีออกไปเมืองพิมายได้ทันเวลา หม่อมเจ้าประยงค์ให้ยิงปื่นใหญ่ขึ้นเป็นสัญญาณ และส่งกองกำลังออกไปรับกรมหมื่นเทพพิพิธเข้ามายังนครราชสีมา กรมหมืนเทพพิพิธและหม่อมเจ้าประยงค์จึงสามารถยึดอำนาจในเมืองนครราชสีมาได้สำเร็จ
ฝ่ายหลวงเพ่งน้องชายของเจ้าพระยานครราชสีมา ซึ่งได้หนีไปอยู่ที่เมืองพิมายนั้น มีความแค้นเคืองต่อกรมหมื่นเทพพิพิธ ซึ่งได้ยึดอำนาจสังหารเจ้าพระยานครราชสีมาผู้เป็นพี่ชาย ห้าวันต่อมา หลังจากการยึดอำนาจในนครราชสีมา หลวงเพ่งร่วมกับพระพิมายเจ้าเมืองพิมาย นำกำลังมาเข้าล้อมเมืองนครราชสีมาเพื่อแก้แค้นให้แก่พี่ชาย ฝ่ายกรมหมื่นเทพพิพิธเกณฑ์คนได้เบาบางขึ้นไม่เต็มเชิงเทินกำแพงเมือง กรมหมื่นเทพพิพิธป้องกันเมืองนครราชสีมาได้สี่วัน จึงเสียเมืองนครราชสีมาให้แก่หลวงแพ่ง กองทัพของพระพิมายและหลวงแพ่งเข้าเมืองได้ทางวัดพายัพ หลวงแพ่งจับเอาพระโอรสของกรมหมื่นเทพพิพิธได้แก่หม่อมเจ้าประยงค์ หม่อมเจ้าดารา หม่อมเจ้าธารา รวมทั้งขุนนางของกรมหมื่นเทพพิพิธได้แก่พระพิชัยราชาและหลวงมหาพิชัย นำไปสำเร็จโทษประหารชีวิตหมดสิ้น ยังเหลือแต่พระโอรสที่พระชนม์ยังน้อย หม่อมเจ้าอุบลพระธิดาของกรมหมื่นเทพพิพิธตกเป็นภรรยาของนายแก่นลูกน้องของหลวงแพ่ง และหม่อมเสมพระชายาของกรมหมื่นเทพพิพิธตกเป็นภรรยาของนายย่น ลูกน้องของหลวงแพ่งอีกคนหนึ่ง หลวงแพ่งต้องการสำเร็จโทษประหารชีวิตกรมหมื่นเทพพิพิธ แต่พระพิมายได้ขอให้ไว้ชีวิตกรมหมื่นเทพพิพิธ กรมหมื่นเทพพิพิธถูกพระพิมายจับกุมกลับไปยังเมืองพิมาย
พระพิมายนั้นมีความนับถือกรมหมื่นเทพพิพิธว่าเป็นเชื้อพระวงศ์กรุงศรีอยุธยา เมื่อกรุงศรีอยุธยาเสียให้แก่พม่าเมื่อเดือนเมษายน พ.ศ. 2310 พระพิมายจึงยกกรมหมื่นเทพพิพิธเป็นเจ้าแผ่นดินว่าเป็นเจ้าพิมาย กรมหมื่นเทพพิพิธเจ้าพิมายจึงแต่งตั้งพระพิมายเป็นเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ แต่งตั้งบุตรชายทั้งสองของพระพิมายได้แก่ นายสาและนายน้อย ให้เป็นพระยามหามนตรีและพระยาวรวงศาธิราชตามลำดับ นำไปสู่การกำเนิดของชุมนุมเจ้าพิมาย
พระพิมายและบุตรทั้งสองวางแผนสังหารหลวงแพ่งและยึดเมืองนครราชสีมาคืนให้แก่กรมหมื่นเทพพิพิธ ประมาณเดือนตุลาคม พ.ศ. 2310 พระพิมายและบุตรทั้งสองยกกำลังจำนวน 500 คน ไปเยียมพบกับหลวงแพ่งที่เมืองนครราชสีมา หลวงแพ่งมีความไว้วางใจพระพิมายจึงไม่ทันระวังตัว ขณะที่กำลังดูมหรสพอยู่นั้น เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ (พระพิมาย) ลุกขึ้นใช้ดาบฟันหลวงแพ่งเสียชีวิต พระยามหามนตรี (สา) ฟันนายแก่นเสียชีวิต พระยาวรวงศาธิราช (น้อย) ฟันนายย่นเสียชีวิต พวกทหารเมืองพิมายฆ่าฟันฝ่ายเมืองนครราชสีมาล้มตายจำนวนมาก เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ (พระพิมาย) จึงสามารถยึดเมืองนครราชสีมาให้แก่กรมหมื่นเทพพิพิธได้สำเร็จ และมอบหมายให้พระยาวรวงศาธิราช (น้อย) เรียกว่า "พระยาน้อย" ตั้งอยู่ที่ด่านจอหอคอยรักษาเมืองนครราชสีมา ชุมนุมพิมายมีอาณาเขตตั้งแต่แขวงหัวเมืองตะวันออกฝ่ายดอน ไปจนถึงแดนกรุงศรีสัตนาคนหุตและกรุงกัมพูชาธิบดี ฝ่ายใต้ลงมาถึงเมืองสระบุรีตลอดลำน้ำแควป่าสัก