โคลงสี่สุภาพ
ลักษณะบังคับ

| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ๐ ๐ ๐ เอก โท |  | ๐ x  (๐ ๐) |
| ๐ เอก ๐ ๐ x |  | เอก โท |
| ๐ ๐ เอก ๐ x |  | ๐ เอก   (๐ ๐) |
| ๐ เอก ๐ ๐ โท |  | เอก โท ๐ ๐ |
หนึ่งบทมี 4 บาท , 3 บาทแรกบาทละ 7 คำ  บาทที่สี่ 9 คำ ดังนี้
บาท ที่ 1 มี 7 คำ
บาท ที่ 2 มี 7 คำ
บาท ที่ 3 มี 7 คำ
บาท ที่ 4 มี 9 คำ
1 บาท แบ่งเป็น 2 วรรค
วรรคแรก 5 คำ วรรคหลัง 2 คำ
ยกเว้นบาทที่ 4 จะมีวรรคหลัง 4 คำ
สรุปรวม 1 บทประกอบด้วย 30 คำ
มีคำสร้อยได้ในบาทที่ 1 บาทที่ 3 (คำสร้อย คือ คำที่แต่งเติมต่อท้ายบาท เพื่อทำให้ได้ใจความครบถ้วน ถ้าโคลงบาทใดได้ความครบถ้วนแล้วก็ไม่จำเป็ยต้องเติมคำสร้อย)
กฎการสัมผัส
คำสุดท้ายของบาทที่ 1 ต้องสัมผัสกับ คำที่ 5 ของบาทที่ 2 และบาทที่ 3 
คำสุดท้ายของบาทที่ 2 ต้องสัมผัสกับ คำที่ 5 ของบาทที่ 4
บังคับตำแหน่งวรรณยุกต์ เอก 7 แห่ง โท 4 แห่ง
วรรค1   วรรค2  (คำสร้อย)
   ○○○○่●้    ○●   (○○)--> บาทที่ 1 มี 7 คำ
         ┌───┘
   ○○่○○●─┤  ○่●้       --> บาทที่ 2 มี 7 คำ
         │┌──┘
   ○○○่○●─┘│ ○○่   (○○)--> บาทที่ 3 มี 7 คำ
          │
   ○○่○○●้──┘ ○่○้○○ (○○)--> บาทที่ 4 มี 9 คำ
ดังคำโคลงอธิบายต่อไปนี้
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ๏ ให้ปลายบาทเอกนั้น |  | มาฟัด |
| ห้าที่บทสองวัจน์ |  | ชอบพร้อง |
| บาทสามดุจเดียวทัด |  | ในที่  เบญจนา |
| ปลายแห่งบทสองต้อง |  | ที่หน้าบทหลัง ๚ะ |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ๏ ที่พินทุ์โทนั้นอย่า |  | พึงพินทุ์  เอกนา |
| บชอบอย่างควรถวิล |  | ใส่ไว้ |
| ที่พินทุ์เอกอย่าจิน |  | ดาใส่  โทนา |
| แม้วบมีไม้ |  | เอกไม้โทควร ๚ะ |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ๏ บทเอกใส่สร้อยได้ |  | โดยมี |
| แม้วจะใส่บทตรี |  | ย่อมได้ |
| จัตวานพวาที |  | ในที่  นั้นนา |
| โทที่ถัดมาใช้ |  | เจ็ดถ้วนคำคง ๚ะ |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ๏ บทต้นทั้งสี่ใช้ |  | โดยใจ |
| แม้วจะพินทุ์ใดใด |  | ย่อมได้ |
| สี่ห้าที่ภายใน |  | บทแรก |
| แม้นมาทจักมีไม้ |  | เอกไม้โทควร ๚ะ |
— จินดามณี ฉบับพระโหราธิบดี
คำเอก โท ในบาทแรกของโคลงอาจสลับที่กันได้  และอนุโลมให้ใช้คำตายแทนคำเอกในที่ที่หาคำเอกไม่ได้ แต่ไม่นิยมใช้เอกโทษและโทโทษ ดังกล่าวไว้ในจินดามณี ฉบับหลวงวงศาธิราชสนิท ดังต่อไปนี้
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ๏ เอกโทเปลี่ยนผลัดได้ |  | โดยประสงค์ |
| แห่งที่ห้าควรคง |  | บทต้น |
| บทอื่นอาจบ่ปลง |  | แปลงแบบ  นาพ่อ |
| เฉภาะแต่บทหนึ่งพ้น |  | กว่านั้นฤๅมี ๚ะ |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ๏ เอกเจ็ดหายากแท้ |  | สุดแสน  เข็ญเอย |
| เอาอักษรตายแทน |  | เทียบได้ |
| โทสี่ประหยัดหน |  | หวงเปลี่ยน |
| ห่อนจักหาอื่นใช้ |  | ต่างนั้นไป่มี ๚ะ |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ๏ เอกโทผิดที่อ้าง |  | ออกนาม  โทษนา |
| จงอย่ายลอย่างตาม |  | แต่กี้ |
| ผจงจิตรคิดพยายาม |  | ถูกถ่อง  แท้แฮ |
| ยลเยี่ยงปราชญ์สับปลี้ |  | เปล่าสิ้นสรรเสริญ ๚ะ |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ๏ ใช้ได้แต่ปราชญ์คร้าน |  | การเพียร |
| ปราชญ์ประเสริฐดำเนียร |  | หมิ่นช้า |
| ถือเท็จท่านติเตียน |  | คำตู่  คำนา |
| มักง่ายอายอับหน้า |  | อาจถ้อเถียงไฉน  ๚ะ |
โคลงสี่สุภาพมี 30 คำ เมื่อหัก เอก 7 โท 4 แล้ว ส่วนที่เหลือ 19 คำแม้ไม่กำหนดรูปวรรณยุกต์ ในท้ายวรรคทุกวรรคต้องไม่มีรูปวรรณยุกต์ เพราะจะทำให้น้ำหนักของโคลงเสียไป ได้แก่คำที่กากบาทในแผนผังข้างล่าง
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ๐ ๐ ๐ เอก โท |  | ๐ X (๐ ๐) |
| ๐ เอก ๐ ๐ X |  | เอก โท |
| ๐ ๐ เอก ๐ X |  | ๐ เอก (๐ ๐) |
| ๐ เอก ๐ ๐ โท |  | เอก โท ๐ X  ) |
คำสุดท้ายของโคลงนอกจากจะห้ามมีรูปวรรณยุกต์แล้ว กวียังนิยมใช้เพียงเสียงสามัญ หรือ จัตวา เท่านั้น
อนึ่ง เคยมีความเข้าใจกันว่า บาทที่สี่มีสร้อยไม่ได้ แต่หากพิจารณาคำอธิบายการแต่งโคลงในจินดามณีแล้วน่าจะตีความได้ว่าโคลงสี่สุภาพมีสร้อยได้ทุกบาทยกเว้นบาทที่สอง
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ๏ บทเอกใส่สร้อยได้ |  | โดยมี |
| แม้วจะใส่บทตรี |  | ย่อมได้ |
| จัตวานพวาที |  | ในที่  นั้นนา |
| โทที่ถัดมาใช้ |  | เจ็ดถ้วนคำคง ๚ะ |
ทั้งนี้มีตัวอย่างโคลงในวรรณกรรมยืนยันได้แก่
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ๏ ตีอกโอ้ลูกแก้ว |  | กลอยใจ แม่เฮย |
| เจ้าแม่มาเป็นใด |  | ดั่งนี้ |
| สมบัติแต่มีใน |  | ภาพแผ่น เรานา |
| อเนกบรู้กี้ |  | โกฏิไว้จักยา  พ่อนา ๚ะ |
— ลิลิตพระลอ
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ๏ จรุงพจน์จรดถ้อยห่าง |  | ทางกวี |
| ยังทิวาราตรี |  | ไม่น้อย |
| เทพใดหฤทัยมี |  | มาโนชญ์ |
| เชิญช่วยอวยให้ข้อย |  | คล่องถ้อยคำแถลง  เถิดรา ๚ะ |
— สามกรุง