stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
มหาสฟิงซ์
ประวัติ

ประมาณ 1 พันปีต่อมา หลังจากยุคสมัยของฟาโรห์คาเฟรที่มหาสฟิงซ์ถูกสร้างขึ้น มหาสฟิงซ์ถูกพายุทรายพัดทับถมจนเหลือให้เห็นเพียงส่วนหัว เล่ากันว่ามีเทพเจ้ามาเข้าฝัน เจ้าชายธุตโมส บอกให้พระองค์นำทรายที่ทับถมมหาสฟิงซ์ออก หากทำตามจะส่งผลให้ พระองค์ได้เป็นฟาโรห์ที่ยิ่งใหญ่ มหาสฟิงซ์ จึงได้รับการดูแลรักษาเป็นครั้งแรก
เจ้าชายธุตโมสนี้ ต่อมาได้ขึ้นครองอียิปต์เป็น ฟาโรห์ทุตโมสที่ 4 (Thutmose IV) แห่งราชวงศ์ที่ 18 นับเป็นฟาโรห์ที่ยิ่งใหญ่พระองค์หนึ่ง หลังยุคสมัยของฟาโรห์ธุสโมซิสที่ 4 ในเวลาต่อมา มหาสฟิงซ์ ก็ถูกทรายทับถมอีก และได้รับการดูแลรักษาขึ้นมาใหม่ จนเห็นเต็มตัวในปัจจุบัน
ปัจจุบันใบหน้ามหาสฟิงซ์ ถูกทำลายจนแทบสังเกตรายละเอียดไม่ออก ร่ำลือกันว่า เกิดจากทหารของ นโปเลียน ที่มาอียิปต์ช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 18 ใช้ใบหน้าของมหาสฟิงซ์ เป็นเป้าซ้อมยิงปืน ทำให้รูปงูแผ่แม่เบี้ยที่หน้าผากชำรุดเสียหาย จมูกแหว่ง และเคราหลุด อย่างไรก็ตามจากหลักฐานภาพวาดเก่าแก่เมื่อ 400 ปีก่อน พบว่าจมูกของมหาสฟิงซ์ชำรุด ตั้งแต่ตอนนั้นแล้ว และมีบันทึกของอาหรับว่า ใบหน้าสฟิงซ์ถูกทำลาย ในคริสต์ศตวรรษที่ 14 ซึ่งเป็นเวลาก่อนหน้ายุคสมัยของ นโปเลียน หลายร้อยปี
คำถามที่นักโบราณคดีกระแสหลักยังคงตามหาคำตอบกันอยู่ก็คือ เอกสารของอัล-มักริสีที่พูดถึงการกระทำของกลุ่มมุสลิมซูฟียฺนั้นเป็นความจริงมากน้อยแค่ไหน มูฮัมหมัดจะเป็นคนร้ายตัวจริงในการกระทำครั้งนี้หรือไม่ ตอนนี้เรายังไม่มีหลักฐานที่ชัดเจนชิ้นใดพูดถึงการทำลายจมูกของสฟิงซ์ที่เก่าแก่ไปกว่าหลักฐานของอัล-มักริสี ดังนั้นตอนนี้ถ้าถามว่าใครเป็นต้นเหตุให้จมูกของสฟิงซ์บี้แบนเช่นนี้แล้วละก็ คนร้าย(เป็นการชั่วคราว)ของคดีนี้ก็คือมูฮัมหมัด ซา’อิม อัล-ดาห์ร (Muhammad Sa'im al-Dahr) จากกลุ่มมุสลิมซูฟียฺนั่นเอง ซึ่งถูกจับแขวนคอใน ข้อหาทำลายทรัพย์สินของรัฐอย่างไร้เหตุผลเมื่อปี 1378 (พ.ศ. 1921).
นอกจากนี้ยังร่ำลือกันว่า ชิ้นส่วนของจมูกและเครามหาสฟิงซ์ ถูกนำไปเก็บรักษาไว้ที่ พิพิธภัณฑ์อังกฤษ กรุงลอนดอน ประเทศอังกฤษ และทางการอียิปต์ ได้พยายามดำเนินการทวงถาม เพื่อนำกลับคืนประเทศอียิปต์แต่ยังไม่เป็นผล เรื่องชิ้นส่วนจมูกและเคราของมหาสฟิงซ์นั้น ความจริงปรากฏว่า ปัจจุบัน พิพิธภัณฑ์อังกฤษ ได้เก็บรักษา "ส่วนหนึ่ง" ของ เครามหาสฟิงซ์ ที่มีความยาวประมาณ 78 เซนติเมตรเอาไว้
ดูเพิ่ม

พีระมิดอียิปต์
พีระมิดคูฟู
พีระมิดคาเฟร
พีระมิดเมนคีเร
แหล่งข้อมูลอื่น

วิกิมีเดียคอมมอนส์มีสื่อเกี่ยวกับ มหาสฟิงซ์
Riddle of the Sphinx
Egyptian and Greek Sphinxes
Egypt—The Lost Civilization Theory
The Sphinx's Nose
What happened to the Sphinx's nose? เก็บถาวร 16 พฤษภาคม 2014 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน
Sphinx photo gallery
Al Maqrizi's account (ในภาษาอาหรับ)
The Age of the Sphinx by Brian Dunning
| ด ค กเมมฟิส และกลุ่มพีระมิดแห่งเมมฟิส |
| --- | --- | --- |
| เมือง |  เมมฟิส  |  |
| อาบู ราวาช |  พีระมิดเจดีเฟร  Lepsius I Pyramid  |  |
| กีซา |  กลุ่มพีระมิดแห่งกีซา  มหาพีระมิดแห่งกีซา (พีระมิดคูฟู)  พีระมิดคาเฟร  พีระมิดเมนคูเร  มหาสฟิงซ์  Pyramid of Khentkaus I  |  |
| ซาวยัต อัลอัรยัน  |  พีระมิดชั้น  พีระมิดที่ไม่เสร็จแห่งซาวยัต อัลอัรยันตอนเหนือ  |  |
| อะบูศีร |  Abu Gorab  Pyramid of Userkaf  Pyramid of Sahure  พีระมิดเนเฟอร์อิร์คาเร  Pyramid of Neferefre  พีระมิดที่ไม่เสร็จแห่งอะบูศีร  Pyramid of Nyuserre  |  |
| ซักกอเราะฮ์ |  พีระมิดโจเซอร์  พีระมิดฝัง  Headless Pyramid  Pyramid of Djedkare  Pyramid of Unas  Mastabet el-Fara'un  Serapeum  พีระมิดเตติ  Pyramid of Khendjer  Southern South Saqqara pyramid  พิพิธภัณฑ์อิมโฮเทป  |  |
| ดาห์ชูร์ |  พีระมิดโค้งงอ  พีระมิดแดง  พีระมิดดำ  Pyramid of Ameny Qemau  |  |
| Mazghuna |  Southern Mazghuna pyramid  Northern Mazghuna pyramid  |  |
| ดูเพิ่ม |  Egyptian pyramid construction techniques  Lepsius list of pyramids  |  |
| ฐานข้อมูลการควบคุมรายการหลักฐาน  |
| --- | --- |
ประจำชาติ:  อิสราเอล  สหรัฐ  โปแลนด์ 
ภูมิศาสตร์:  Pleiades 
ภาพ มหาสฟิงซ์ ถูกทรายทับถมบันทึกเมื่อปี ค.ศ. 1867
เพรี บร็อยทีกัม

| 0 | 1 | 2 | 3 |
| --- | --- | --- | --- |
 
ข้อมูลส่วนตัว
วันเกิด:   (1963-03-28) 28 มีนาคม ค.ศ. 1963 (61 ปี)
สถานที่เกิด:   อัลเทินบวร์ค ประเทศเยอรมนีตะวันออก
ส่วนสูง:  1.89 m (6 ft 2 in)*
ตำแหน่ง:  ผู้รักษาประตู
ข้อมูลสโมสร
สโมสรปัจจุบัน:  แอร์เบ ไลพ์ซิช (ผู้ฝึกสอนผู้รักษาประตู)
สโมสรเยาวชน
ค.ศ. 1970–1978:  เบเอ็สเก โมทอร์อัลเทินบวร์ค
ค.ศ. 1978–1979:  โลโคโมทีเวอไลพ์ซิช
ค.ศ. 1979–1982:  เบเอ็สเก โมทอร์อัลเทินบวร์ค
ค.ศ. 1982–1984:  คาร์ลไซส์เยนา
สโมสรอาชีพ*
| ปี |  ทีม |  ลงเล่น |  (ประตู) |
| ค.ศ. 1984–1994 |  คาร์ลไซส์เยนา |  278 |  (0) |
| ค.ศ. 1994–1995 |  เนือร์นแบร์ค |  33 |  (0) |
| ค.ศ. 1995–2002 |  ฮันซาร็อสท็อค |  104 |  (0) |
| รวม |   |  415 |  (0) |
ทีมชาติ
| ค.ศ. 1989–1990 |  เยอรมนีตะวันออก |  3 |  (0) |
 *นัดที่ลงเล่นและประตูที่ยิงให้แก่สโมสรเฉพาะลีกในประเทศเท่านั้น
เพรี บร็อยทีกัม (เยอรมัน: Perry Bräutigam) เกิดวันที่ 28 มีนาคม ค.ศ. 1963 ที่อัลเทินบวร์ค เป็นทั้งผู้ฝึกสอนและอดีตผู้เล่นฟุตบอลชาวเยอรมัน ผู้ซึ่งทำหน้าที่เป็นผู้ฝึกสอนผู้รักษาประตูให้แก่ทีมแอร์เบ ไลพ์ซิช
อาชีพผู้ฝึกสอน

ทันทีหลังจากที่การเล่นในระดับอาชีพของเขาได้จบลง บร็อยทีกัมได้เริ่มทำหน้าที่เป็นผู้ฝึกสอนผู้รักษาประตูให้แก่สโมสรฟุตบอลฮันซาร็อสท็อค เมื่อสัญญาของเขาสิ้นสุดลงใน ค.ศ. 2009 เขาก็ได้ย้ายมาอยู่ร่วมกับทีมที่เพิ่งจัดตั้งขึ้นใหม่อย่างแอร์เบ ไลพ์ซิช โดยที่ยังคงเป็นผู้ฝึกสอนผู้รักษาประตู
เกียรติประวัติ

เข้ารอบสุดท้าย เอ็ฟเดเกเบ-โพคาล: 1988
แหล่งข้อมูลอื่น

วิกิมีเดียคอมมอนส์มีสื่อเกี่ยวกับ เพรี บร็อยทีกัม
Bräutigam bei redbulls.com
Bräutigam bei hansanews.de[ลิงก์เสีย]
Perry Bräutigam เว็บไซต์ fussballdaten.de (เยอรมัน)
เพรี บร็อยทีกัม in der Datenbank von Weltfussball.de
เพาล์ บิลท์

เพาล์ บิลท์
เพาล์ แฮร์มัน บิลท์ (เยอรมัน: Paul Hermann Bildt; 19 พฤษภาคม ค.ศ. 1885 – 13 มีนาคม ค.ศ. 1957) เป็นนักแสดงภาพยนตร์ชายชาวเยอรมัน เขาแสดงภาพยนตร์มากกว่า 180 เรื่อง ตั้งแต่ปี ค.ศ. 1910 ถึง ค.ศ. 1956 เขาเสียชีวิตที่เบอร์ลิน ประเทศเยอรมนี
ผลงานเด่น

Devil in Silk (1956)
The Plot to Assassinate Hitler (1955)
Himmel ohne Sterne (1955)
Ludwig II: Glanz und Ende eines Königs (1955)
Sauerbruch – Das war mein Leben (1954)
As Long as You're Near Me (1953)
Toxi (1952)
No Greater Love (1952)
All Clues Lead to Berlin (1952)
Heart of Stone (1950)
The Council of the Gods (1950)
The Beaver Coat (1949)
Blum Affair (1948)
Kolberg (1945)
Opfergang (1944)
Die große Liebe (1942)
Attack on Baku (1942)
Friedemann Bach (1941)
The Girl from Fano (1941)
The Gasman (1941)
The Girl at the Reception (1940)
Our Miss Doctor (1940)
Bachelor's Paradise (1939)
D III 88 (1939)
Robert Koch (1939)
The False Step (1939)
Yvette (1938)
Anna Favetti (1938)
All Lies (1938)
The Roundabouts of Handsome Karl (1938)
You and I (1938)
By a Silken Thread (1938)
The Deruga Case (1938)
Madame Bovary (1937)
The Man Who Was Sherlock Holmes (1937)
To New Shores (1937)
Donogoo Tonka (1936)
Savoy Hotel 217 (1936)
City of Anatol (1936)
William Tell (1934)
Thea Roland (1932)
1914 (1931)
Dreyfus (1930)
The Other (1930)
Prinz Louis Ferdinand (1927)
Sister Veronika (1927)
Lützow's Wild Hunt (1927)
Children of No Importance (1926)
People to Each Other (1926)
Slums of Berlin (1925)
The Hanseatics (1925)
Destiny (1925)
The Humble Man and the Chanteuse (1925)
The Haunted Castle (1921)
Lady Hamilton (1921)
The House in Dragon Street (1921)
Figures of the Night (1920)
Rose Bernd (1919)
Imprisoned Soul (1917)
The Princess of Neutralia (1917)
แหล่งข้อมูลอื่น

Paul Bildt ที่อินเทอร์เน็ตมูวีเดตาเบส
เพาล์ แอร์ลิช

| เพาล์ แอร์ลิช |
| --- | --- |

เกิด: 14 มีนาคม ค.ศ. 1854(1854-03-14) ชเตรเลิน, ราชอาณาจักรปรัสเซีย (ปัจจุบันอยู่ในโปแลนด์)
เสียชีวิต: 20 สิงหาคม ค.ศ. 1915(1915-08-20) (61 ปี) บาทฮ็อมบวร์คฟอร์แดร์เฮอเออ, เยอรมนี
สัญชาติ: เยอรมัน
ศิษย์เก่า: มหาวิทยาลัยไลพ์ซิช
รางวัล: รางวัลโนเบลสาขาสรีรวิทยาหรือการแพทย์ (ค.ศ. 1908)
อาชีพทางวิทยาศาสตร์
สาขา: วิทยาภูมิคุ้มกัน
 
ลายมือชื่อ

เพาล์ แอร์ลิช (เยอรมัน: Paul Ehrlich; 14 มีนาคม ค.ศ. 1854 – 20 สิงหาคม ค.ศ. 1915) เป็นแพทย์และนักวิทยาศาสตร์ชาวเยอรมัน มีผลงานในด้านวิทยาภูมิคุ้มกัน โลหิตวิทยา และเคมีบำบัด เขาค้นพบวิธีก่อนหน้าการย้อมสีกรัมเพื่อจำแนกเซลล์เม็ดเลือดต่าง ๆ มีส่วนในการพัฒนาเซรุ่มและยังเป็นผู้ตั้งทฤษฎีสายโซ่ด้านข้าง (Side-chain theory) ที่ว่าด้วยระบบภูมิคุ้มกัน
เพาล์ แอร์ลิช เกิดเมื่อปี ค.ศ. 1854 ที่เมืองชเตรเลิน (ปัจจุบันคือเมืองสแชลินในประเทศโปแลนด์) ในครอบครัวชาวยิว ขณะเรียนในระดับมัธยมที่โรงเรียนในเบร็สเลา เขาก็สนใจในการย้อมสีเนื้อเยื่อ แอร์ลิชเรียนต่อในด้านการแพทย์ที่มหาวิทยาลัยไลพ์ซิช หลังเรียนจบเขาไปทำงานเป็นผู้ช่วยที่ชารีเท ในปี ค.ศ. 1891 แอร์ลิชได้รับคำเชิญจากโรแบร์ท ค็อคให้มาทำงานด้วยกันที่สถาบันโรคติดต่อแห่งเบอร์ลิน หลังจากสถาบันถูกย้ายไปที่แฟรงก์เฟิร์ต ในปี ค.ศ. 1907 แอร์ลิชก็ค้นพบ "อาร์สฟีนามีน" (Arsphenamine) ซึ่งใช้รักษาโรคซิฟิลิส ต่อมาในปี ค.ศ. 1908 เขาและอีลี เมตช์นิคอฟได้รับรางวัลโนเบลสาขาสรีรวิทยาหรือการแพทย์ จากการศึกษาค้นคว้าด้านระบบภูมิคุ้มกัน
เพาล์ แอร์ลิชเสียชีวิตจากภาวะกล้ามเนื้อหัวใจตายเหตุขาดเลือดในปี ค.ศ. 1915 ขณะมีอายุได้ 61 ปี
เพาล์ ไฮเซอ

| เพาล์ ไฮเซอ |
| --- | --- |
เพาล์ โยฮัน ลูทวิช ฟ็อน ไฮเซอ
เกิด: 15 มีนาคม ค.ศ. 1830(1830-03-15) เบอร์ลิน ราชอาณาจักรปรัสเซีย สมาพันธรัฐเยอรมัน
เสียชีวิต: 2 เมษายน ค.ศ. 1914(1914-04-02) (84 ปี) มิวนิก ราชอาณาจักรบาวาเรีย จักรวรรดิเยอรมัน
สัญชาติ: ชาวเยอรมัน
อาชีพ: นักเขียน
แบบแผนการกล่าวถึง: นวนิยาย, กวีนิพนธ์, บทละคร, งานแปล 
ตำแหน่ง: นักเขียน
รางวัล: รางวัลโนเบล ค.ศ. 1910
เพาล์ โยฮัน ลูทวิช ฟ็อน ไฮเซอ (เยอรมัน: Paul Johann Ludwig von Heyse; 15 มีนาคม ค.ศ. 1830 – 2 เมษายน ค.ศ. 1914) เป็นนักเขียนคนสำคัญชาวเยอรมันผู้ได้รับรางวัลโนเบลสาขาวรรณกรรมใน ค.ศ. 1910 ฟ็อน ไฮเซอ เป็นบุตรของคาร์ล วิลเฮ็ล์ม ลูทวิช ไฮเซอ นักนิรุกติศาสตร์ผู้มีชื่อเสียง และยูเลีย ซาลิง บุตรีผู้มาจากตระกูลชาวยิวที่มีหน้ามีตาและมีความเกี่ยวดองกับช่างอัญมณีประจำราชสำนัก ฟ็อน ไฮเซอ ศึกษาภาษาคลาสสิกในเบอร์ลิน และย้ายไปบ็อนเพื่อศึกษาประวัติศาสตร์ศิลปะและภาษากลุ่มโรมานซ์ หลังจากนั้นก็แปลงานกวีนิพนธ์ของกวีอิตาลีหลายคน และเขียนเรื่องสั้นและนวนิยายที่ได้รับการตีพิมพ์หลายเรื่อง แต่เรื่องที่มีชื่อเสียงที่สุดคือเรื่อง คินเดอร์แดร์เว็ลท์ ("ยุวชนของโลก", ค.ศ. 1873) ในเบอร์ลิน ฟ็อน ไฮเซอ เป็นสมาชิกของสมาคมกวี ทุนเนิลอือเบอร์แดร์ชเปร ("อุโมงค์ข้ามแม่น้ำชเปร") และในมิวนิกก็เป็นสมาชิกของสมาคมกวี ดีโครโคดีเลอ ("เจ้าจระเข้") พร้อมกับเอมานูเอล ไกเบิล
ฟ็อน ไฮเซอ เขียนหนังสือ กวีนิพนธ์ และบทละครราว 60 เรื่อง ผลงานจำนวนมากทำให้ฟ็อน ไฮเซอ กลายเป็นผู้นำในบรรดานักวิชาการหรือปัญญาชนเยอรมัน เขาได้รับรางวัลโนเบลสาขาวรรณกรรม ในปี ค.ศ. 1910 ในฐานะ
as a tribute to the consummate artistry, permeated with idealism, which he has demonstrated during his long productive career as a lyric poet, dramatist, novelist and writer of world-renowned short stories
เวียร์เซิน ผู้ตัดสินคนหนึ่งของคณะกรรมการโนเบล กล่าวว่า "เยอรมนีไม่มีอัจฉริยะทางด้านวรรณกรรมมาตั้งแต่เกอเทอ"
แหล่งข้อมูลอื่น

Paul Johann Ludwig von Heyse on Nobelprize.org
Photo and Short Biography เก็บถาวร 2006-05-17 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน at Timeline of Nobel Winners เก็บถาวร 2005-10-27 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน
ผลงานของ Paul Johann Ludwig von Heyse ที่โครงการกูเทินแบร์ค
In Paradise, by Paul Heyse
Children of the World, by Paul Heyse
| ด ค กรายชื่อผู้ได้รับรางวัลโนเบลสาขาวรรณกรรม |
| --- | --- |
ค.ศ. 1901–1925 (พ.ศ. 2444–2468): พรูดอม (1901) ·  ม็อมเซิน (1902) ·  บีเยินซ็อน (1903) ·  มิสทราล / เอย์ซากีร์เร (1904) ·  แชงกีเยวิตช์ (1905) ·  คาร์ดุชชี (1906) ·  คิปลิง (1907) ·  อ็อยเคิน (1908) ·  ลอเกร์เลิฟ (1909) ·  ไฮเซอ (1910) ·  มาแตร์แล็งก์ (1911) ·  เฮาพท์มัน (1912) ·  ฐากุร (1913) ·  รอล็อง (1915) ·  ไฮเดินสตัม (1916) ·  เกลเลอโรป / พอนทอปปีดัน (1917) ·  ชปิทเทอเลอร์ (1919) ·  ฮัมซัน (1920) ·  ฟร็องส์ (1921) ·  เบนาเบนเต (1922) ·  เยตส์ (1923) ·  แรย์มอนต์ (1924) ·  ชอว์ (1925)
ค.ศ. 1926–1950 (พ.ศ. 2469–2493): เดเลดดา (1926) ·  แบร์กซอน (1927) ·  อึนเซ็ต (1928) ·  มันน์ (1929) ·  ลูอิส (1930) ·  คาร์ลเฟลต์ (1931) ·  กอลส์เวอร์ธี (1932) ·  บูนิน (1933) ·  ปีรันเดลโล (1934) ·  โอนีล (1936) ·  มาร์แต็ง ดูว์ การ์ (1937) ·  บัก (1938) ·  ซิลลันแป (1939) ·  เยนเซน (1944) ·  มิสตรัล (1945) ·  เฮ็สเซอ (1946) ·  ฌีด (1947) ·  เอเลียต (1948) ·  ฟอกเนอร์ (1949) ·  รัสเซลล์ (1950)
ค.ศ. 1951–1975 (พ.ศ. 2494–2518): ลาเกอร์กวิสต์ (1951) ·  โมรียัก (1952) ·  เชอร์ชิลล์ (1953) ·  เฮมิงเวย์ (1954) ·  ลัฆส์แนส (1955) ·  ฆิเมเนซ (1956) ·  กามูว์ (1957) ·  ปัสเตร์นัค (1958) ·  กวาซีโมโด (1959) ·  แปร์ส (1960) ·  อานดริช (1961) ·  สไตน์เบ็ก (1962) ·  เซเฟริส (1963) ·  ซาทร์ (1964) ·  โชโลคอฟ (1965) ·  อักนอน / ซัคส์ (1966) ·  อัสตูเรียส (1967) ·  คาวาบาตะ (1968) ·  เบ็คเค็ทท์ (1969) ·  โซลเซนิตซิน (1970) ·  เนรูดา (1971) ·  เบิล (1972) ·  ไวต์ (1973) ·  จอห์นสัน / มาร์ตินสัน (1974) ·  มอนตาเล (1975)
ค.ศ. 1976–2000 (พ.ศ. 2519–2543): เบลโลว์ (1976) ·  อาเลย์กซันเดร (1977) ·  ซิงเกอร์ (1978) ·  เอลีติส (1979) ·  มีวอช (1980) ·  คาเนตติ (1981) ·  มาร์เกซ (1982) ·  โกลดิง (1983) ·  ไซเฟิร์ต (1984) ·  ซีมง (1985) ·  โชยิงกา (1986) ·  บรอดสกี (1987) ·  มะห์ฟูซ (1988) ·  เซลา (1989) ·  ปัซ (1990) ·  กอร์ดิเมอร์ (1991) ·  วอลคอต (1992) ·  มอร์ริสัน (1993) ·  โอเอะ (1994) ·  ฮีนีย์ (1995) ·  ชึมบอร์สกา (1996) ·  โฟ (1997) ·  ซารามากู (1998) ·  กรัส (1999) ·  เกา ซิงเจี้ยน (2000)
ค.ศ. 2001–ปัจจุบัน (พ.ศ. 2544–ปัจจุบัน): ไนพอล (2001) ·  แกร์เตส (2002) ·  คุตซี (2003) ·  เย็ลลีเน็ค (2004) ·  พินเทอร์ (2005) ·  พามุค (2006) ·  เลสซิง (2007) ·  เลอ เกลซีโย (2008) · มึลเลอร์ (2009) ·  โยซา (2010) ·  ทรานสเตรอเมอร์ (2011) ·  โม่เหยียน (2012) ·  มุนโร (2013) · มอดียาโน (2014) · อะเลคซีเอวิช (2015) · ดิลลัน (2016) · อิชิงูโระ (2017) · ตอการ์ตชุก (2018) · ฮันท์เคอ (2019) · กลิก (2020) · เกอร์นาห์ (2021)  ·  แอร์โน (2022)  ·  ฟ็อสเซอ (2023)  ·  คัง (2024)
ภาษาบูรุศซัสกี

| ภาษาบูรุศซัสกี |
| --- | --- |
بُرُشَسکݵ‎
บูรุศซัสกีในแบบอักษรแนสแทอ์ลีก
ประเทศที่มีการพูด: กิลกิต-บัลติสถาน, ประเทศปากีสถาน รัฐชัมมูและกัศมีร์, ประเทศอินเดีย
ภูมิภาค: ฮุนซา, นาการ์,ยาซิน, กิลกิตตอนเหนือ, Hari Parbat
ชาติพันธุ์: ชาวบูรุศโศ
จำนวนผู้พูด: 112,000 คน  (2016)
ตระกูลภาษา: ภาษาโดดเดี่ยว
ภาษาถิ่น: Burushaski proper (ยาซิน) Khajuna (ฮุนซา-นาการ์)                  
รหัสภาษา
ISO 639-3: bsk

บทความนี้มีสัญลักษณ์สัทอักษรสากล หากระบบของคุณไม่รองรับการแสดงผลที่ถูกต้อง คุณอาจเห็นปรัศนี กล่อง หรือสัญลักษณ์อย่างอื่นแทนที่อักขระยูนิโคด
ภาษาบูรุศซัสกี (อักษรโรมัน: Burushaski; Burushaski: بروشسکی, อักษรโรมัน: burū́šaskī) เป็นภาษาโดดเดี่ยวที่ไม่มีความเกี่ยวข้องกับภาษาใด ๆ ในโลก ซึ่งพูดโดยชาวบุรุศโศที่อาศัยในภาคเหนือของกิลกิต-บัลติสถาน ประเทศปากีสถาน กับผู้พูดไม่กี่ร้อยคนภาคเหนือของรัฐชัมมูและกัศมีร์ ประเทศอินเดีย ชื่ออื่น ๆ ของภาษานี้คือ ภาษากันชุต ภาษาเวอร์ชิกวรร ภาษาบูรุศกี และภาษามิยาสกี ภาษานี้มีผู้พูดใน Botraj Mohalla ในภูมิภาคHari Parbat ที่ศรีนคร
ปัจจุบัน ภาษาบูรุศซัสกีมีคำยืมจากภาษาอูรดูมาก (รวมทั้งคำยืมจากภาษาอังกฤษและภาษาสันสกฤตที่รับผ่านภาษาอูรดู) และมาจากภาษาเพื่อนบ้านเช่นกลุ่มภาษาดาร์ดิก เช่น ภาษาโคชวาร์และภาษาซีนา และมีบางส่วนมาจากกลุ่มภาษาเตอร์กิก และจากภาษาบัลติ ภาษาวาคี ภาษาปาทาน แต่ก็มีคำศัพท์ดั้งเดิมอยู่เป็นจำนวนมาก  กลุ่มภาษาดาร์ดิกเองก็มีการยิมคำไปจากภาษาบูรุศซัสกี ภาษานี้มีสำเนียงหลักๆ 3 สำเนียงแบ่งตามหุบเขาที่อาศัยอยู่คือ ฮันซา นคร และยาซิน สำเนียงยาซินได้รับอิทธิพลจากภาษาเพื่อนบ้านน้อยที่สุดและต่างจากอีกสองสำเนียงมาก แต่ทั้งสามสำเนียงยังเข้าใจกันได้
ความสัมพันธ์

ไม่พบความสัมพันธ์ระหว่างภาษาบูรุศซัสกีกับภาษาใดๆ มีความพยายามที่จะหาความสัมพันธ์ระหว่างภาษาบูรุศซัสกีกับกลุ่มภาษาคอเคซัส หรือในสมมติฐานเคเน-คอเคเซียน George van Driem พยายามหาความสัมพันธ์ของภาษาบูรุศซัสกีกับภาษาเยนิสเซียนเพื่อตั้งเป็นตระกูลภาษาการาซุก อย่างไรก็ตาม ใน พ.ศ. 2551ได้พบความสัมพันธ์ระหว่างภาษาเยนิสเซียนกับภาษาเดเนในตระกูลภาษาเดเน-เยนิสเซียนและยังไม่พบหลักฐานแสดงความสัมพันธ์กับภาษาบูรุศซัสกี นอกจากนั้น ยังพยายามเชื่อมโยงภาษาบูรุศซัสกีกับกลุ่มภาษาปาเลโอ-บัลกันและกลุ่มภาษาบัลโต-สลาฟแต่ก็ไม่มีหลักฐานเพียงพอ
ระบบการเขียน

ภาษาบูรุศซัสกีไม่มีระบบการเขียนเป็นของตนเอง มีการใช้อักษรอาหรับสำหรับภาษาอูรดูแต่ระบบการออกเสียงไม่ได้กำหนดแน่นอน นาซีร อัลดิน นาซิร ฮุนไซ เขียนบทกวีภาษาบูรุศซัสกีโดยใช้ตัวอักษรของภาษาอูรดู เอกสารภาษาทิเบตได้บันทึกภาษาบรูซาจากหุบเขากิลกิตซึ่งปัจจุบันคือภาษาบูรุศซัสกี เชื่อว่าภาษาบรูซาได้นำลัทธิบอนเข้าสู่ทิเบตและเอเชียกลาง อักษรของพวกเขาอาจเป็นต้นกำเนิดของอักษรทิเบตแต่ไม่มีอักษรของภาษาบรูซาเหลืออยู่ในปัจจุบัน
นักภาษาศาสตร์ที่ศึกษาภาษาบูรุศซัสกีใช้อักษรละตินในการถ่ายเสียงภาษาบูรุศซัสกีต่างกัน แบบที่แพร่หลายที่สุดเป็นแบบของ Berger พจนานุกรมภาษาบูรุศซัสกี-อูรดูใช้ระบบนี้
| อักษรบูรุศซัสกี | การถอดเป็นอักษรโรมัน | สัทอักษรสากล |
| --- | --- | --- |
| ا | aa | /aː/ |
| ݳ | a | /a/ |
| ݴ | áa | /ˈaː/ |
| ب | b | /b/ |
| پ | p | /p/ |
| ت | t | /t/ |
| ٹ | ṭ | /ʈ/ |
| ث | s | /s/ |
| ج | j | /dʑ/ʑ/ |
| ݘ | ć | /tɕ/ |
| ݼ | ch | /tsʰ/ |
| څ | c̣ | /ʈʂ/ |
| ح | h | /h/ |
| خ | qh | /qʰ~qχ~χ/ |
| د | d | /d/ |
| ڎ | c | /ts/ |
| ڈ | ḍ | /ɖ/ |
| ذ | z | /z/ |
| ر | r | /r/ |
| ڑ | ḍ | /ɖ/ |
| ز | z | /z/ |
| ژ | j | /dʐ~ʐ/ |
| س | s | /s/ |
| ش | ś | /ɕ/ |
| ݽ | ṣ | /ʂ/ |
| ص | s | /s/ |
| ڞ | c̣h | /ʈʂʰ/ |
| ض | z | /z/ |
| ط | t | /t/ |
| ظ | z | /z/ |
| ع | ’ | /ʔ/ |
| غ | ġ | /ɣ~ʁ/ |
| ف | ph | /pʰ~pf~f/ |
| ق | q | /q/ |
| ک | k | /k/ |
| گ | g | /g/ |
| ݣ | ṅ | /ŋ/ |
| ل | l | /l/ |
| م | m | /m/ |
| ن | n | /n/ |
| ں | ṇ | /˜/ |
| و | w/oo | /w/oː/ |
| ݸ | o | /o/ |
| ݹ | óo | /ˈoː/ |
| ہ | h | /h/ |
| ھ | h | /ʰ/ |
| ء | ’ | /ʔ/ |
| ی | y | /j/ |
| ݶ | íi | /ˈiː/ |
| ݷ | ỵ | /ɻ/ |
| ے | ee | /eː/ |
| ݺ | e | /e/ |
| ݻ | ée | /ˈeː/ |
สัทวิทยา

ภาษาบูรุศซัสกีมีสระ 5 เสียงคือ /i e a o u/ เป็นสระเสียงยาว โดยสระที่เน้นจะออกเสียงยาวและเปิดน้อยกว่าสระที่ไม่เน้น [i e a o u] กลายเป็น [ɪ ɛ ʌ ɔ ʊ] สระทุกตัวมีเสียงนาสิกในสำเนียงฮันซาและนาคร
Berger (1998) จัดพยัญชนะตามหน่วยเสียง ดังตารางจำแนกเสียงสัทอักษรสากลและการถอดรหัสของเขา:
|  |  | ริมฝีปาก | ฟัน/ ปุ่มเหงือก | (ปุ่มเหงือก-)เพดานปาก | ปลายลิ้นม้วน | เพดานอ่อน | ลิ้นไก่ | เส้นเสียง |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| นาสิก | นาสิก | [m] (m) | [n] (n) |  |  | [ŋ] (ṅ) |  |  |
| หยุด | ธนิต | pʰ (ph) | tʰ (th) |  | ʈʰ (ṭh) | kʰ (kh) | qʰ (qh) |  |
| หยุด | ไม่ออกเสียง | [p] (p) | [t] (t) |  | [ʈ] (ṭ) | [k] (k) | [q] (q) |  |
| หยุด | ออกเสียง | [b] (b) | [d] (d) |  | [ɖ] (ḍ) | [ɡ] (g) |  |  |
| กักแทรก | ธนิต |  | t͡sʰ (ch) | t͡ɕʰ (ćh) | ʈ͡ʂʰ (c̣h) |  |  |  |
| กักแทรก | ไม่ออกเสียง |  | [t͡s] (c) | [t͡ɕ] (ć) | [ʈ͡ʂ] (c̣) |  |  |  |
| กักแทรก | ออกเสียง |  |  | [d͡ʑ] (j) | [ɖ͡ʐ] (j̣) |  |  |  |
| เสียดแทรก | ไม่ออกเสียง |  | [s] (s) | [ɕ] (ś) | [ʂ] (ṣ) |  |  | [h] (h) |
| เสียดแทรก | ออกเสียง |  | [z] (z) |  |  |  | [ʁ] (ġ) |  |
| รัว | รัว |  | [r] (r) |  |  |  |  |  |
| เปิด | เปิด |  | [l] (l) | [j] (y) | [ɻ] (ỵ) | [w] (w) |  |  |
หมายเหตุ:
↑  การสะกดหลากหลาย: [pʰ] ~ [p͡f] ~ [f].
↑  การสะกดหลากหลาย: [qʰ] ~ [q͡χ] ~ [χ].
↑  สำเนียงยาซินไม่มีเสียงกักเสียดแทรกธนิต และใช้เสียงเรียบแทน
↑  บางครั้งออกเสียงเป็น [ʑ]
↑  บางครั้งออกเสียงเป็น [ʐ]
1 2  Berger (1998) ถือว่า [w] และ [j] เป็นหน่วยเสียงย่อยของ /u/ และ /i/ ที่ปรากฏหน้าอักษรเน้นเสียงสระ
↑  หน่วยเสียงนี้มีการสะกดหลายแบบ ทั้งหมดเป็นเสียงหายากข้ามภาษา รายละเอียดเขียนไว้ดังนี้: "a voiced retroflex sibilant with simultaneous dorso-palatal narrowing" (apparently [ʐʲ]) (Berger 1998); "a fricative r, pronounced with the tongue in the retroflex ('cerebral') position" (apparently [ɻ̝]/[ʐ̞], a sound which also occurs in Standard Chinese, written r in Pinyin) (Morgenstierne 1945); and "a curious sound whose phonetic realizations vary from a retroflex, spirantized glide to a retroflex velarized spirant" (Anderson forthcoming). In any case, it does not occur in the Yasin dialect, and in Hunza and Nager it does not occur at the beginning of words.
ไวยากรณ์

ภาษาบูรุศซัสกีเป็นภาษาที่มีเครื่องหมายสองชั้นและการเรียงคำในประโยคเป็นประธาน-กรรม-กริยา คำนามแบ่งเป็นสี่เพศคือ ชาย หญิง สิ่งของนับได้ และสิ่งของนับไม่ได้ บางคำเป็นทั้งนามนับได้และนามนับไม่ได้ ทำให้มีความหมายต่างกัน เช่น /balt/ หมายถึงแอปเปิล โดยถ้าเป็นนามนับได้ หมายถึง ผลแอปเปิ้ล แต่ถ้าเป็นนามนับไม่ได้หมายถึงต้นแอปเปิล
โครงสร้างของคำนามประกอบด้วยรากศัพท์ของคำนาม อุปสรรคแสดงความเป็นเจ้าของ จำนวน และปัจจัยแสดงการก จำแนกนามตามจำนวนเป็น เอกพจน์ พหูพจน์ จำแนกไม่ได้ และเป็นกลุ่ม  การกได้แก่ การกสัมบูรณ์ การกเกี่ยวพัน การกแสดงความเป็นเจ้าของ และการกแสดงสถานที่ ซึ่งเป็นได้ทั้งการแสดงตำแหน่งและทิศทาง
คำกริยาภาษาบูรุศซัสกีมีส่วนพื้นฐานสามส่วนคือ อดีตกาล ปัจจุบันกาลและความสอดคล้อง รูปอดีตเป็นรูปอ้างอิงและใช้สำหรับมาลาเชิงบังคับและการทำโดยในนาม รูปสอดคล้องคล้ายกับ  past participle กริยาแต่ละตัวจะมีอุปสรรคได้ 4 ตำแหน่งและปัจจัย 6 ตำแหน่ง
คำนาม > ระดับของนาม

ในภาษาบูรุศซัสกี มีคำนาม 4 ระดับซึ่งใกล้เคียงกับเพศในกลุ่มภาษาอินโด-ยุโรเปียนได้แก่
m > ผู้ชาย , พระเจ้าและวิญญาณ
f > ผู้หญิงและวิญญาณ
x > สัตว์ นามนับได้
y > นามธรรม ของเหลว นามนับไม่ได้
นอกจากนี่ยังมีระดับผสม h คือการรวมกันของ m และ f และระดับ hx คือการรวมกับของ m f และ x คำนามระดับ x ส่วนใหญ่หมายถึงสิ่งที่นับได้ สิ่งของ เช่น สัตว์ ผลไม้ ก้อนหิน ไข่ หรือเหรียญ คำนามระดับ y หมายถึงนามธรรมหรือนับไม่ได้ เช่น ข้าว ไฟ น้ำ หิมะ สำลี แต่กฎนี้ไม่ได้ตายตัวเสมอไป คำบางคำเป็นทั้งนามนับได้และนับไม่ได้ เช่น ha “บ้าน” คำที่ใกล้เคียงกัน ถ้าอยู่ในระดับต่างกันจะมีความหมายต่างกัน เช่น bayú ถ้าอยู่ในระดับ x หมายถึงเกลือเป็นกองๆ แต่ถ้าอยู่ในระดับ y หมายถึงผงเกลือ ผลไม้แต่ละผลอยู่ในระดับ x แต่ต้นไม้จะอยู่ในระดับ y กรรมจะมีเครื่องหมายแสดงว่าอยู่ในระดับ x หรือ y  คำนำหน้านามคำคุณศัพท์ จำนวนจะขึ้นกับระดับของนามที่เป็นประธาน
คำนาม > การทำให้เป็นพหูพจน์

นามเอกพจน์ในภาษาบูรุศซัสกีไม่มีเครื่องหมาย ในขณะที่นามพหูพจน์แสดงโดยการเติมปัจจัย  ซึ่งต่างไปตามระดับของคำนาม
h-class > ปัจจัยได้แก่ : -ting, -aro, -daro, -taro, -tsaro
h- และ x-class > ปัจจัยได้แก่ : -o, -išo, -ko, -iko, -juko; -ono, -u; -i, -ai; -ts, -uts, -muts, -umuts; -nts, -ants, -ints, -iants, -ingants, -ents, -onts
y-class > ปัจจัยได้แก่ : -ng, -ang, -ing, -iang; -eng, -ong, -ongo; -ming, -čing, -ičing, -mičing, -ičang (สำเนียงนาคัร)
คำนามบางคำมีอุปสรรคได้ 2-3 แบบในขณะทีบางคำมีเฉพาะรูปพหูพจน์ เช่น bras “ข้าว” gur “ข้าวสาลี” bishké ขนเฟอร์  มีคำที่มีรูปเดียวทั้งเอกพจน์และพหูพจน์ด้วย เช่น hagúr ม้าตัวเดียว หรือม้าหลายตัว คำคุณศัพท์มีรูปพหูพจน์ที่ต่างไปขึ้นกับคำนามที่ขยาย เช่น burúm “ขาว” ถ้ากับนาม x พหูพจน์เป็น burum-išo นาม y พหูพจน์เป็น burúm-ing
คำนาม > การผันคำ

ภาษาบูรุศซัสกีเป็นภาษาแบบเกี่ยวพัน มี 5 การก
| การก | ปัจจัย | การทำงาน |
| --- | --- | --- |
| การกสัมบูรณ์ | ไม่มีเครื่องหมาย | ประธานของอกรรมกิริยาและกรรมของสกรรมกิริยา |
| การกเกี่ยวพัน | -e | ประธานของสกรรมกิริยา |
| การกแสดงความเป็นเจ้าของ | -e; -mo (f) | แสดงความเป็นเจ้าของ |
| การกกรรมรอง | -ar, -r | กรรมรอง, allative. |
| Ablative | -um, -m, -mo | บ่งชี้การแยก(เช่น มาจาก) |

ปัจจัยของการกขึ้นกับปัจจัยพหูพจน์ เช่น  Huséiniukutse “ประชาชนของฮุสเซน” คำลงท้ายแสดงความเป็นเจ้าของเป็น /mo/ สำหรับ f- เอกพจน์ แต่เป็น /-e/  ในการกอื่นๆ การลงท้ายของการเป็นกรรมโดยอ้อม  /-ar/, /-r/  จะอยู่ติดกับการลงท้ายแสดงความเป็นเจ้าของของนาม f- เอกพจน์ ตัวอย่างเช่น:
hir-e ของผู้ชาย, gus-mo ของผู้หญิง (gen.)
hir-ar ต่อผู้ชาย, gus-mu-r ต่อผู้หญิง (dat.)
การแสดงความเป็นเจ้าของจะวางก่อนสิ่งที่ถูกถือครอง เช่น: Hunzue tham, 'the Emir of Hunza.' การลงท้ายของการกทุติยภูมิเกิดจากปัจจัยการกทุติยภูมิ (หรืออาคม)  และการลงท้ายปฐมภูมิ  /-e/, /-ar/ or /-um/. การลงท้ายนี้เป็นการบอกทิศทาง, /-e/ เป็นการบอกตำแหน่ง  /-ar/ เป็นการบอกจุดหมาย /-um/ เป็นการบอกที่มา  อาคมที่ใช้มีความหมายดังต่อไปนี้
/-ts-/ ที่
/-ul-/ ใน
/-aţ-/ บน ด้วย
/-al-/ ใกล้ (เฉพาะสำเนียงฮันซา )
การลงท้ายด้วย /-ul-e/ และ /-ul-ar/ เป็นรูปแบบโบราณ ปัจจุบันถูกแทนที่ด้วย  /-ul-o/ and /-ar-ulo ตามลำดับ
คำสรรพนาม

คำนามที่แสดงส่วนต่างๆของร่างกายและแสดงความสัมพันธ์ทางเครือญาติจะไม่ใช้เดี่ยวๆแต่จะใช้คู่กับคำแสดงความเป็นเจ้าของเสมอ เช่นจะไม่พูดว่า แขน แม่ พ่อ อย่างเดียวในภาษาบูรุศวัสกี แต่จะพูด  แขนของฉัน แม่ของคุณ พ่อของเขา รากศัพท์ mi 'แม่' ไม่อยู่เดี่ยวๆ แต่จะพบในรูป  i-mi “แม่ของเขา” , mu-mi “แม่ของพวกเขา  u-mi แม่ของคุณ   คำสรรพนามในภาษาบูรุศซัสกีจะจำแนกตามระยะห่างด้วย  เช่น  khin “เขาอยู่ที่นี่” แต่ in, เขาอยู่ที่นั่น
ตัวเลข

ระบบตัวเลขของภาษาบูรุศซัสกีเป็นฐานยี่สิบ เช่น 20 altar, 40 alto-altar (2 x 20), 60 iski-altar (3 x 20)
ตัวเลขพื้นฐานคือ 1 hin (หรือ han, hik), 2 altán (or altó), 3 iskén (or uskó), 4 wálto, 5 čundó, 6 mishíndo, 7 thaló, 8 altámbo, 9 hunchó, 10 tóorumo (also toorimi and turma) และ100 tha.
ตัวอย่างเลขประสม: 11 turma-hin, 12 turma-altan, 13 turma-isken, ..., 19 turma-hunti; 20 altar, 30 altar-toorimi, 40 alto-altar, 50 alto-altar-toorimi, 60 iski-altar 21 altar-hik, 22 altar-alto, 23 altar-iski
คำกริยา

โครงสร้างคำกริยาของภาษาบูรุศซัสกีมีความซับซ้อน และมีหลายรูปแบบ มีการเปลี่ยนเสียงได้หลายแบบ กริยาแท้ของภาษาบูรุศซัสกีบ่างเป็นหมวดหมู่ได้ดังนี้