ธเนศ วงศ์ยานนาวา
ประวัติ

ธเนศ วงศ์ยานนาวาเกิดเมื่อวันที่  22 มิถุนายน พ.ศ. 2500 มีชื่อเล่นว่า ตู่ เป็นบุตรของสมชาย วงศ์ยานนาวาและเนลลี่ เตมี บิดาของธเนศเป็นคนไทยเชื้อสายจีนมีแซ่เดิมว่าแซ่เหลี่ยงประกอบอาชีพเป็นผู้รับเหมาก่อสร้าง ส่วนมารดาเป็นลูกครึ่งเชื้อสายสิงคโปร์และอินโดนีเซีย ซึ่งธเนศเป็นบุตรคนกลางจากพี่น้อง 3 คน โดยพี่สาวของธเนศได้เสียชีวิตด้วยโรคตับในวัยทารกและน้องชายชื่อ ธนา วงศ์ยานนาวา ซึ่งมีอายุห่างจากธเนศ 9 ปี
ธเนศเข้าศึกษาในระดับอนุบาลที่โรงเรียนสมถวิล ระดับประถมศึกษาและมัธยมศึกษาที่โรงเรียนอัสสัมชัญ โดยเลือกเรียนสายวิทย์-คณิต ซึ่งในตอนแรกนั้นธเนศคิดและตัดสินใจเรียนต่อสายพาณิชย์ แต่เมื่อพ่ออยากให้เรียนสูงๆ ธเนศจึงตกลงใจสอบเข้าเรียนสายวิทย์ แล้วก็ย้ายมาเรียนศิลป์-คณิต ระดับชั้นมัธยมปลายในปีสุดท้าย และเขาเป็นรุ่นพี่ใกล้ ๆ กับไชยันต์ ไชยพร (อายุห่างกันเพียง 2 ปี) เมื่อใกล้จบชั้นมัธยมปลาย ธเนศตั้งใจจะเรียนต่อมหาวิทยาลัยอัสสัมชัญจึงไม่สนใจการเตรียมตัวเอนทรานซ์ และเขาก็สอบติดมหาวิทยาลัยอัสสัมชัญตามที่หวังไว้ ทว่าช่วงชีวิตของเด็กม.6 สิ่งหนึ่งที่ทุกคนต้องทำนั่นก็คือเอนทรานซ์ ธเนศก็เป็นเหมือนเด็กทั่วๆไปที่ต้องเลือกเอนทรานซ์ตามวิถีชีวิตของเด็กม.6 แต่ที่แปลกมากคือเขาตัดสินใจเลือกดิ่งจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย 5 อันดับรวด ด้วยเหตุผลง่ายๆ คือ "ชอบดูหนัง" ซึ่งแถบสยามมีแหล่งท่องเที่ยวที่เหมาะสมกับความชอบ ไม่ว่าจะเป็นโรงภาพยนตร์ลิโด, โรงภาพยนตร์สกาล่า โดยอยู่ใกล้ที่เที่ยวและที่กินมากกว่ามหาวิทยาลัยอื่นในสมัยนั้น จนผลเอนทรานซ์ปรากฏว่าเขาสอบติดในสาขาสังคมวิทยาและมานุษยวิทยา คณะรัฐศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย เขายังกล่าวอีกว่าที่เขาสอบติดเพราะความ "ฟลุ้ค" เนื่องจากสมัยที่ธเนศเรียนที่โรงเรียน ไม่ค่อยสนใจการเรียนมากนัก เขามักโดดเรียนไปกินเที่ยว อยู่เป็นประจำ จนมีผลการเรียนวิชาเคมี เพียง 6 คะแนน และวิชาภาษาไทยเพียง 3 คะแนนเท่านั้น จากคะแนนเต็ม 100 คะแนน และเช่นเดียวกันในสมัยที่เขาเรียนที่รัฐศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย เขาก็ยังคงกินๆเที่ยวๆเป็นกิจวัตรตามเดิม ประกอบกับยังได้สนิทสนมกับไชยันต์ ที่เป็นทั้งรุ่นน้องและเพื่อนสมัยที่คณะรัฐศาสตร์ (ถึงแม้ว่าทั้งสองจะมีแนวคิดทางการเมืองที่ต่างกัน) แต่ในที่สุดธเนศก็จบโดยได้รับปริญญาเกียรตินิยมอันดับสอง B.A.(Second-class Honors), Sociology and Anthropology, Chulalongkorn University
ภายหลังจบการศึกษาธเนศได้เข้าทำงานที่สถาบันวิจัยสังคม จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย เป็นเจ้าหน้าที่ช่วยเหลือในค่ายผู้ลี้ภัยในเขตภาคอีสานช่วงสงครามครามอินโดจีนครั้งที่สาม และเข้าศึกษาระดับปริญญาโทที่คณะสังคมวิทยาและมานุษยวิทยา มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์แต่ได้เลิกเรียนกลางคัน ซึ่งเขาให้เหตุผลว่า "ไม่ชอบอาจารย์ที่สอน" การที่เขาเลิกเรียนกลางคันนั้นทำให้เขาใช้ชีวิตล่องลอย และเป็นสาเหตุที่ทำให้พ่อและแม่ของเขาทะเลาะกัน ดังนั้นพ่อของเขาจึงส่งเขาให้ไปเรียนที่สหรัฐ เขาจึงได้เข้าศึกษาระดับปริญญาโทสาขาสังคมวิทยาที่มหาวิทยาลัยวิสคอนซิน แมดิสัน สหรัฐ M.S. (Sociology), University of Wisconsin Madison, U.S.A. โดยหัวข้อวิทยานิพนธ์ของเขาคือ "Evolving views of "historicism": Althusser's criticisms of Gramsci" ซึ่งขณะนั้นเขามีความสนใจและคลั่งไคล้ในทางความคิดและทฤษฎีของ Marxism เป็นอย่างมาก (ก่อนที่จะหันมาเปลี่ยนเป็น Foucauldian รวมทั้ง Postmodernism ในช่วงสมัยที่เรียนปริญญาเอก) และที่วิสคอนซินแห่งนี้ธเนศก็ยังได้ไชยันต์เป็นทั้งรุ่นน้องมหาลัยรวมถึงเพื่อนร่วมหอพักอีกด้วย เมื่อสำเร็จการศึกษาธเนศได้กลับมายังประเทศไทยเพื่อสมัครเป็นอาจารย์มหาวิทยาลัยที่จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยเป็นที่แรก แต่โดนปฏิเสธโดยทางมหาวิทยาลัยให้เหตุผลว่าเพราะเขามารยาทไม่ดี ไม่ไปลามาไหว้ ไม่ทักทายสวัสดีผู้ใหญ่ตามขนบธรรมเนียมไทยเดิม ในระหว่างนี้ด้วยความที่ว่าเขาเป็นคนชอบเที่ยว เขาจึงได้ไปสมัครเป็นไกด์ในบริษัททัวร์แห่งหนึ่งด้วย แต่ไม่ผ่านการสัมภาษณ์ ซึ่งบริษัทก็ให้เหตุผลว่าเป็นเรื่องของบุคลิก และหลังจากนั้นในที่สุดเขาก็ได้มาสมัครเป็นอาจารย์ จนได้รับการบรรจุเป็นอาจารย์สาขาวิชาการเมืองการปกครอง คณะรัฐศาสตร์  มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ เป็นเวลา 5 ปี ก่อนจะเดินทางไปศึกษาต่อระดับปริญญาเอกในสาขาทฤษฎีการเมืองและสังคมที่มหาวิทยาลัยเคมบริดจ์ ซึ่งเขาให้เหตุผลว่า "เรียนตามแฟน" โดยในตอนแรกนั้นเขาได้รับทุนไปเรียนปริญญาเอกที่มหาวิทยาลัยฮาวาร์ด แต่เขาเลือกที่จะไม่ไปเพราะแฟนเขาไม่ได้ทุนนั้น โดยทั้งสองวางแผนจะไปเรียนที่ประเทศเดียวกัน สุดท้ายแล้วเขาไปเรียนที่อังกฤษ ส่วนแฟนก็ไปเรียนที่อเมริกาแทนที่จะเป็นไปตามที่ตกลงกันเอาไว้ โดยเขาให้เหตุผลว่า "การอยู่ด้วยกัน (ตัวติดกัน) ทำให้เบื่อหน่ายกันเร็ว" หลังจากเขาได้ศึกษาในปริญญาเอกก็เกิดปัญหาการทำวิทยานิพนธ์ โดยหัวข้อวิทยานิพนธ์ของเขาคือ "Talking Foucault Comically" ซึ่งวิทยานิพนธ์ชิ้นนี้ไม่สามารถจำแนกได้อย่างชัดเจนว่าเป็นสาขาวิชาแบบใดแบบหนึ่ง ไม่ว่าจะเป็นปรัชญา รัฐศาสตร์ ประวัติศาสตร์ หรือสังคมศาสตร์อื่นๆ อันเนื่องมาจากเขาพบว่าแนวคิดของตัวเอง (วิทยานิพนธ์) นั้น ไม่ได้จำกัดเฉพาะทางแค่ในสาขาใดสาขาหนึ่ง ซึ่งยิ่งทำให้เขารู้ว่าตัวเองเป็นนักคิดที่ไม่ได้จำกัดกรอบใด พูดให้ถึงที่สุดก็คือเขามีความเป็นสหวิทยาการ (Interdisciplinary) ซึ่งโชคไม่ดีที่ในการทำวิทยานิพนธ์ที่เคมบริจน์นั้นมีความคับแคบและเคร่งครัด ไม่ให้คิดข้ามกรอบในสาขาที่ตนเองศึกษาอยู่ รวมทั้งมหาวิทยาลัยแคมบริดจ์นั้นก็เป็นมหาวิทยาลัยอนุรักษ์นิยมจนเกินไป สุดท้ายวิทยานิพนธ์ปริญญาเอกของเขาก็ไม่ได้รับการพิจารณาให้สอบป้องกันดุษฎีนิพนธ์ เพราะเหล่าอาจารย์เห็นว่าไม่ตรงสาขาวิชาใด มีการถกเถียงกันว่าจะให้ธเนศโอนย้ายไปสังกัดในภาควิชาใด เพราะเป็นสหวิทยาการ สุดท้ายมีการตั้งคณะกรรมการสอบสวนและต้องการให้แก้ไขให้ตรงกับสาขาวิชา ทำให้ธเนศสำเร็จการศึกษาในระดับปริญญาโทแทน M.Phil (Social & Political Theory), University of Cambridge, England ธเนศได้กลับมาสอนที่มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์จนเกษียณอายุราชการในปี พ.ศ. 2560
คุณูปการของธเนศ วงศ์ยานนาวา คือการกล้าสอนในสิ่งที่คนอื่นเลี่ยงไม่พูด สอนให้ศิษย์ตรวจสอบรากความเชื่อ ด้วยเหตุผลง่ายๆ ว่าโลกไม่ได้มีเพียงมิติเดียว ทุกคนต่างกัน และทุกสิ่งมีที่มาโดยไม่อาจพิจารณาแยกส่วน เขามักชำแหละเรื่องราวที่สอนอย่างถึงลูกถึงคน หยิบเม็ดฝุ่นจนกระทั่งผืนจักรวาลมาเชื่อมแบบสหวิทยาการได้อย่างน่าสนใจ และการถ่ายทอดข้อมูลต่างๆ อย่างจัดจ้านทำให้เขากลายเป็นนักวิชาการสายป๊อปที่มีคนแห่แหนไปฟังเสวนาจนล้นสถานที่จัดอยู่เสมอ และการวางตัวที่เป็นมิตร เข้าถึงง่าย ผูกสัมพันธ์กับเพื่อนทั้งรุ่นเดียวกันและต่างรุ่นได้ดี ทำให้เพื่อนนักวิชาการหลายคนมองว่าเขาเป็นหนึ่งในตัวละครที่มีสีสันที่สุดในแวดวงวิชาการไทยร่วมสมัย