ตำบลทุ่งมน (อำเภอปราสาท)
ชุมชนช่วงบุกเบิกและการพึ่งตนเอง > ประวัติยายจรูก

ประมาณช่วงเวลา พ.ศ. ๒๓๕๑ (ร.๑)   ประมาณว่า ในระยะกาลที่ ด.ญ.จรูก หรือยายจรูก  ได้ถือกำเนิดลืมตามาดูโลก(ยายจรูกมีเชื้อสายลาว,ลาวอพยพมาอยู่ท่าตูม บริเวณทุ่งกุลา ไพลขลา ท่าตูม) ในครอบครัวช่างตีทอง   ชื่อว่า “ย็วง” ตาย็วง  มีความรู้ชำนาญด้านการตีทอง และเครื่องเงิน มีการเดินทางไปขายทองตามชุมชนต่าง ๆ เสมอ ๆ   มีฐานะดีและใกล้ชิดกับผู้นำชุมชนในพื้นที่ต่าง ๆ  ตาย็วงได้เดินทางมาที่ชุมชนบ้านทุ่งมนเช่นชุมชนอื่น ๆ  การเดินทาง กับการพบปะผู้คนทำให้ตาย็วงห่างเมียและลูก จนต่อมาได้แต่งงานอยู่กินกับหญิงคนใหม่อีกคน   ณ บ้านทุ่งมนตะวันออก   ต.ทุ่งมนเรานี้เอง ทราบว่ามีลูกหลานตาย็วงในบ้านทุ่งมนตะวันออกอยู่  ( สาย หรือยายแปะ    ทรัพย์พูน)
ครอบครัวยายจรูกมาสร้างบ้านอยู่ติดกับวัด หรือ ที่ดินวัด (ที่ดินที่ชุมชนกำหนดเป็นพื้นดินทางจิตวิญญาณ) ซึ่งเป็นที่ดินกลางของชุมชน ตามคำขอร้องต่อชุมชนของหลวงตาตุม เจ้าอาวาสรูปแรกของวัดอุทุมพร
ยายจรูก เมื่ออยู่บ้านทุ่งมน เป็นคนที่พูดภาษาเขมรสำเนียงลาว ตำนานกล่าวว่า เมื่อ พ.ศ.  ๒๓๗๐ (ร. ๓)   ทุ่งมนเป็นเส้นทางผ่านของกรมพระราชวังบวรมหาศักดิพล และเกณฑ์กำลังพลเป็นทหารของกองกำลังเขมรป่าดง   กองทัพช้างนำโดย พระยาสุรินทรภักดีศรีไผทสมันต์ ( สุน ) จัดกำลังเป็นทัพหน้าเต็มอัตราศึก ไปปราบกบถอนุราชแห่งเมืองเวียงจันทร์  (พื้นที่บริเวณบ้านตาเจียด(ปรีแซะ)กับโคกมะสุด (โคกหมอสุด) เป็นค่ายทหารฝึกกองทัพช้าง ฝึกกองทัพม้า  ช่วงประมาณ พ.ศ. ๒๓๐๐ – ๒๓๘๐)
ในชุมชนทุ่งมน คือ สงคราม “อันเต” “อันเตอ”   สงครามล้างเผ่าพันธุ์คนลาว  มีป่าช้าสถานที่ทิ้งศพอยู่ด้านทิศใต้บ้านทุ่งมน  ๕๐๐ เมตร  ทิ้งศพ ด้วยการขุดหลุมลึกแบบบ่อน้ำใหญ่ ฆ่าแล้วทิ้งลง
ยายจรูก เป็นครอบครัวหัวก้าวหน้า ครอบครัวคหบดี ครอบครัวอุปถัมภ์วัด ราว พ.ศ. ๒๓๗๖  (ร. ๓ )    ประมาณว่า ยายจรูก มีอายุราว ๒๕  ปี เป็นคนสวย ผิวขาว  สูง ร่างใหญ่  สวมแหวนวงใหญ่ ( แหวน เป็นหลักฐานอยู่ในปัจจุบัน)  ใส่ตุ้มหูเม็ดโต  สวมกำไลทั้งข้อมือ และ ข้อเท้า   นุ่งผ้าจูงกระเบน  ก็ได้แต่งงานกับตาสู่  หนุ่มผู้ดีบ้านทุ่งมน  ซึ่งมีตำแหน่งเป็นทหารหรือตำรวจบ้าน และผู้นำของหมู่บ้าน  แล้วออกเรือนทำมาหากินสร้างฐานะครอบครัว อาศัยอยู่ที่บ้านทุ่งมนติดกับวัดอุทุมพร
ยายจรูก มีการบริหารจัดการการงานด้วยตนเองได้อย่างดี มีอำนาจทางสังคมมาก ฐานะร่ำรวยมีทรัพย์มาก ใต้ถุนบ้านมีแต่สิ่งของ ครุ กระเชอ เกรียง กระด้ง ของเก่า ของเสียแล้วอยู่เต็มไปหมด ตกเย็นก็จะหย่อนเงินทองจำนวนมากลงหลุมใต้ถุนบ้าน มีฝูงวัวใหญ่ ๓๐๐ – ๕๐๐ ตัวพร้อมกระพรวน กระดิ่งผูกคอวัวเกือบทุกตัว เสียงดังกังวานไกล ตาโฮ ลูกชายสุดท้องยายจรูก เมื่อซื้อทองแทนที่จะให้พี่สาวใส่นำไปใส่ให้วัวแทนบ่อยครั้ง  หน้าคอกก็มีแต่สิ่งของเสีย ของเก่าเต็มหน้าคอกวัว  เลี้ยงวัวแบบปล่อยป่า  ถ้าวัวของใครหลงเข้าไปในฝูง ๕ – ๑๐ ตัวแล้วจะหาไม่เจอเลย   เวลาพาบริวารซึ่งมีจำนวนมากไปเลี้ยงวัวในป่าก็จะชวนกันยกก้อนหินก่อเป็นกองเรื่อย ๆ จนเป็นกองใหญ่  มีการครอบครองที่ดินจำนวนมากกว่าเขา  มีกองคาราวานขนเกลือ     มีการค้าขายระหว่างชุมชน   มีการปลูกข้าวพอเลี้ยงครอบครัวและบริวาร   เป็นนายเงิน  เป็นคหบดี  มีการปลูกหม่อนเลี้ยงไหม  เป็นผู้สื่อสารกับเจ้าเมือง   เป็นผู้เก็บส่วย    เป็นผู้นำที่กล้าหาญ     มีข้าทาสบริวารรับใช้จำนวนมาก    ยายเดินทางด้วยการขี่ม้าถือไม้แส้  “ปัดต็าย”  ลำโต  ไส้ยาว ตาแยม ลูกเขยเมื่อเมามาจะกลัวยายจรูกมาก  ยายจรูกจะดุว่ากล่าวอย่างแรง
ที่ตั้งบ้าน ๒ หลังนี้อยู่ติดกันข้างวัดอุทุมพร  คือ แผ่นดินผืนที่ยายจรูกเข้ามาอยู่บ้านทุ่งมนครั้งแรก อยู่ด้านทิศเหนือติดวัด  ลูก ๆ หลาน ๆ หลายคนอาศัยอยู่รวมกันตรงนี้  บัดนี้บ้านที่เห็นเป็นบ้านรุ่นเหลน ลื่อปลูกสร้างอยู่อาศัย
ยายจรูก ครอบครัวนายบ้านมีหน้าที่เก็บส่วย จึงมีที่ดินจำนวนมาก มีบทบาทในการจับจองที่ดิน ที่ดินตั้งแต่ด้านเหนือวัดอุทุมพร บริเวณที่ตั้งโรงเรียนบ้านทุ่งมน (ริมราษฎร์นุสรณ์) ถึงบ้านกำไสจาน มีประวัติว่าเป็นมรดกยายจรูกทั้งนั้น