สายธรรมกาย
ความเชื่อและการปฏิบัติ > อัตตา > การตีความอัตตา

ความเชื่อและการปฏิบัติบางอย่างของสายธรรมกาย เช่น เรื่อง นิพพาน "อัตตา" และการทำสมาธิ ได้รับการวิพากษ์วิจารณ์ว่าขัดแย้งหรือปฏิเสธคำสอนและการปฏิบัติของนิพพานแบบกระแสหลักโดยสถาบันและนักวิชาการชาวพุทธไทยดั้งเดิม พระพุทธศาสนาเถรวาทของไทยส่วนใหญ่ปฏิเสธคำสอนเรื่องอัตตาของธรรมกาย และยืนกรานว่าอนัตตาเป็นคำสอนที่แท้จริงของพระพุทธเจ้า การโต้เถียงเกี่ยวกับธรรมชาติที่แท้จริงของ อนัตตา เริ่มต้นขึ้นเมื่อปี พ.ศ. 2482 เมื่อสมเด็จพระสังฆราช สกลมหาสังฆปริณายก พระองค์ที่ 12 ของประเทศไทยได้ตีพิมพ์หนังสือที่โต้แย้งว่านิพพานคือ "อัตตา" ข้อพิพาทนี้เกิดขึ้นอีกครั้งในช่วงคริสต์ทศวรรษ 1990 เมื่อสมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (ประยุทธ์ ปยุตฺโต) พระสงฆ์ผู้เป็นปราชญ์ในคณะสงฆ์ได้ตีพิมพ์หนังสือที่วิจารณ์คำสอนของสายธรรมกายเกี่ยวกับนิพพาน สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ได้กล่าวไว้ในหนังสือเรื่อง กรณีธรรมกาย ว่าคำสอนเรื่องนิพพานคืออัตตาของธรรมกายนั้น “ดูหมิ่น” คำสอนในพระพุทธศาสนาทั้งที่เป็นคัมภีร์และหลังคัมภีร์ นอกจากนี้ ท่านยังกล่าวอีกว่าคำสอนของเถรวาทในอดีตเน้นที่นิพพานในบริบทของ อนัตตา และ “นิพพานเป็นอัตตา” ไม่ใช่การตีความที่ยอมรับได้ อย่างไรก็ตาม สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ถูกวิจารณ์จากนักวิชาการและนักข่าวชาวไทยหลายคนว่าเป็น “ผู้ยึดมั่นในลัทธิศาสนา” และส่งเสริมความไม่ยอมรับในศาสนา แม้ว่านักวิชาการบางคนจะวิจารณ์คำสอนเรื่องนิพพานของธรรมกายในอดีต แต่คำวิจารณ์เหล่านี้แทบไม่ได้รับความสนใจจากสาธารณชนเลยจนกระทั่งในช่วงคริสต์ทศวรรษ 1990 เมื่อสมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ได้ตีพิมพ์หนังสือของเขา ตามที่นักวิชาการด้านศาสนา ราเชล สกอตต์ กล่าวไว้ คำพูดของพระปยุตโตกลายเป็นคำพูดที่น่าเชื่อถือในพระพุทธศาสนาเถรวาทของไทยเป็นอันมาก และจึงทำให้การตีความนิพพานของธรรมกายเป็นที่ยอมรับว่าเป็นเรื่องที่มีการถกเถียงกัน
ตามความเห็นของผู้เสนอและครูบาอาจารย์ของสายนี้ เช่น พระเทพญาณมงคล (เสริมชัย ชยมงฺคโล) อธิบายว่า พระสงฆ์มักเป็นปราชญ์ที่ถือทัศนะเรื่องอนัตตาโดยสมบูรณ์ ในขณะที่ “พระป่าที่มีชื่อเสียงหลายรูป” เช่น หลวงปู่สด พระอาจารย์มั่น และหลวงตามหาบัว ถือว่านิพพานเป็นอัตตา เนื่องจากพวกท่าน “ยืนยันการมีอยู่ของอัตตาหรือตัวตนที่สูงกว่า” ด้วยการรู้แจ้งของตนเอง นอกจากนี้ ท่านยังกล่าวอีกว่านิพพานไม่สามารถเป็นอนัตตาได้ เนื่องจากไม่ใช่ปรากฏการณ์ที่ปรุงแต่งและถูกกำหนด นักวิชาการด้านการศึกษาศาสนา พจน์ปรีชา ชลวิจารณ์ ตั้งข้อสังเกตว่า หลวงพ่อโหน่ง อินฺทสุวณฺโณ หนึ่งในครูสอนสมาธิของหลวงปู่สดในยุคแรก ๆ มีจุดยืนที่คล้ายคลึงกัน ตามที่หลวงพ่อโหน่งกล่าว นิพพานตามที่ผู้ปฏิบัติธรรมชาวพุทธที่มีประสบการณ์ตรงเข้าใจนั้นแตกต่างจากความเข้าใจเรื่องนิพพานที่นักวิชาการทั่วไปเข้าใจ วิลเลียมส์สรุปทัศนะของหลวงพ่อเสริมชัยและระบุว่าวิธีการอ่านพระพุทธศาสนาในแง่ของ "... อัตตานั้นดูเหมือนจะเข้ากันได้ดีในสภาพแวดล้อมของเอเชียตะวันออก และด้วยเหตุนี้จึงเฟื่องฟูในบริบทที่มหายานก็พบด้วยเหตุผลที่ซับซ้อนเช่นกัน" ตามคำกล่าวของวิลเลียมส์ การถกเถียงเกี่ยวกับธรรมกายในประเทศไทยทำให้เกิดความชื่นชมว่า
“... มีชาวพุทธในปัจจุบันและในอดีตที่ยอมรับคำสอนเรื่องอัตตาและโต้แย้งว่าอัตตาคือจุดมุ่งหมายสูงสุดของคำสอนของพุทธศาสนา นักวิชาการที่เขียนเกี่ยวกับหลักคำสอนของพุทธศาสนาตามที่มีมาในประวัติศาสตร์ทั้งหมดต้องยอมรับความหลากหลายในประเด็นนี้ แม้ว่าจะเป็นความจริงที่ผู้สนับสนุนอนัตตาดูเหมือนจะเป็นส่วนใหญ่ก็ตาม”
ตามที่เจมส์ เทย์เลอร์ นักวิชาการด้านการศึกษาศาสนาและมานุษยวิทยา ให้ทัศนะทางหลักคำสอนของธรรมกายเกี่ยวกับ นิพพาน และ "แนวคิดอัตตา" นั้นคล้ายคลึงกับนิกายบุคคลนิยมของพุทธศาสนายุคแรก พอล วิลเลียมส์ระบุว่าในบางแง่ คำสอนของธรรมกายนั้นคล้ายคลึงกับหลักคำสอนเรื่องพุทธภาวะและหลักคำสอนเรื่องตรีกายของพระพุทธศาสนามหายาน เขาเห็นว่าธรรมกายนั้นได้รับการพัฒนาอย่างอิสระจากหลักคำสอนตถาคตมหายาน แต่ให้ผลลัพธ์ที่คล้ายคลึงกันมากในการทำความเข้าใจเกี่ยวกับพระพุทธศาสนา พจน์ปรีชา ชลวิจารณ์ ได้เปรียบเทียบและแสดงความแตกต่างระหว่างหลักคำสอนของธรรมกายและตถาคตครรภ์ ตลอดจนการปฏิบัติสมาธิที่สอนโดยหลวงปู่สดในวิชชาธรรมกายและผู้ที่นับถือนิกายเชนทง (gzhan stong) ของทิเบต
สายธรรมกายตอบสนองต่อการถกเถียงเรื่องอัตตาและอนัตตาในรูปแบบต่าง ๆ นอกจากพระเทพญาณมงคล (เสริมชัย ชยมงฺคโล) แล้ว พระครูปลัดสุวัฒนโพธิคุณ (สมชาย ฐานวุฑฺโฒ) ผู้ช่วยเจ้าอาวาสวัดพระธรรมกายยังเขียนหนังสือเกี่ยวกับหัวข้อนี้เพื่อตอบโต้คำวิจารณ์อีกด้วย ขณะที่ ดร.รุ่งรวี เฉลิมศรีภิญโญรัชกล่าวว่า ผู้ที่นับถือสายนี้ดูเหมือนจะไม่สนใจการอภิปรายนี้มากนัก และกังวลมากกว่าว่าวิชชาธรรมกายจะทำให้จิตใจของพวกเขาดีขึ้นได้อย่างไร นอกจากคำจำกัดความที่ไม่ธรรมดาของนิพพานว่าเป็นความสุขที่แท้จริง ถาวรและจำเป็นแล้ว สายนี้ยังอธิบายนิพพานจากมุมมองที่ดั้งเดิมกว่าด้วยว่าไม่มีความโลภ เกลียดชัง และความหลงผิด สก็อตต์ระบุว่าคำอธิบายในเชิงบวกของนิพพานว่าเป็นสภาวะแห่งความสุขสูงสุดอาจเป็นปัจจัยที่ทำให้วัดพระธรรมกายได้รับความนิยมในหมู่สมาชิกใหม่ แม็คเคนซี่โต้แย้งว่าคำวิพากษ์วิจารณ์ความเชื่อเหล่านี้ส่วนใหญ่มาจากคนที่ไม่เห็นด้วยกับสถานะที่โดดเด่นของวัดพระธรรมกายและวิธีการระดมทุน เพื่อสนับสนุนเรื่องนี้ เขาตั้งข้อสังเกตว่าวัดอื่น ๆ ที่เป็นสายธรรมกาย เช่น วัดปากน้ำ ภาษีเจริญ และวัดหลวงพ่อสดธรรมกายาราม แทบจะไม่เคยถูกวิพากษ์วิจารณ์เช่นเดียวกับวัดพระธรรมกาย แม้ว่าวัดทั้งสองแห่งจะมีความเชื่อเกี่ยวกับนิพพานเหมือนกันก็ตาม