ศาสนาพุทธและวิทยาศาสตร์
ศาสนาพุทธโดยเป็นวิทยาศาสตร์

อาจารย์กรรมฐานโกเอ็นก้าอธิบาย  "พุทธธรรม" ว่าเป็น "วิทยาศาสตร์เกี่ยวกับจิตและสสารล้วน ๆ"
และอ้างว่า  ศาสนาพุทธใช้ศัพท์และเหตุผลทางปรัชญาและจิตวิทยา  ที่แม่นยำ  ที่เป็นเชิงวิเคราะห์[ต้องการอ้างอิง] 
อาจารย์พรรณนาคำสอนของพระพุทธเจ้าว่า  ไม่ใช่เป็นความเชื่อในหลักคำสอนที่พิสูจน์ไม่ได้  แต่เป็นการตรวจสอบธรรมชาติตามความเป็นจริง  ซึ่งต้องอาศัยการทำ  ไม่เอนเอียง  และไม่ลำเอียง[ต้องการอ้างอิง]
สิ่งที่ยอมรับกันทั่ว ๆ ไปในคำสอนศาสนาพุทธก็คือ  ผลต้องเกิดจากเหตุ
เริ่มตั้งแต่ปฐมเทศนาคือธัมมจักกัปปวัตนสูตรเป็นต้นไป  พระพุทธเจ้าได้ทรงอธิบายความจริงของสิ่งทั้งปวงโดยความเป็นเหตุและผล
เช่น  ความทุกข์และโทมนัสที่มีอยู่ในคนใดคนหนึ่ง  ล้วนแต่มาจากเหตุ
วิธีการหนึ่งที่จะอธิบายมรรคมีองค์แปดก็คือ  การหันเข้าหาความจริงที่มีอยู่ในปัจจุบัน  และทำความเข้าใจความจริงนั้นโดยประจักษ์
แม้ว่า จะมีการถกเถียงกันว่า  การตรวจสอบเช่นนี้เป็นไปทางอภิปรัชญาหรือญาณวิทยา
พระภิกษุนิกายเซน ทิก เญิ้ต หั่ญได้เขียนเกี่ยวกับศาสนาพุทธและวิทยาศาสตร์ไว้ว่า
ในศาสนาพุทธ  มีความจริงสองอย่างคือ  สมมุติสัจจะและปรมัตถสัจจะ
เมื่อกล่าวถึงสมมุติสัจจะ  ชาวพุทธจะพูดถึงสิ่งมีชีวิตและสิ่งไม่มีชีวิต  การเกิดและการตาย  การมาและการไป  ภายในและภายนอก  สัตว์หนึ่งหรือมากเป็นต้น
และคำสอนและข้อปฏิบัติของพระพุทธเจ้าที่อาศัยสมมุติสัจจะ  จะช่วยลดความทุกข์  และช่วยนำมาซึ่งความกลมกลืนและความสุข
เมื่อกล่าวถึงปรมัตถสัจจะ  คำสอนจะก้าวล่วงบัญญัติว่า  สิ่งมีชีวิตและสิ่งไม่มีชีวิต  การเกิดและการตาย  การมาและการไป  ภายในและภายนอก  สัตว์หนึ่งหรือมากเป็นต้น
และคำสอนและข้อปฏิบัติที่อาศัยปรมัตถสัจจะ  จะช่วยผู้ปฏิบัติให้พ้นจากการเลือกปฏิบัติ (ต่อบุคคลต่าง ๆ) ความหวาดกลัว  และช่วยให้สัมผัสพระนิพพาน  ซึ่งเป็นปรมัตถสัจจะ
ชาวพุทธไม่เห็นข้อขัดแย้งระหว่างสัจจะทั้งสอง  และมีอิสระในการประยุกต์ใช้คำสอนเกี่ยวกับสัจจะทั้งสองให้ดี
วิทยาศาสตร์แบบคลาสสิก  ดังที่เห็นในทฤษฎีของไอแซก นิวตัน  สร้างขึ้นบนรากฐานที่สะท้อนประสบการณ์ในชีวิตประจำวัน
ที่วัตถุต่าง ๆ มีอยู่โดยตนเอง  และสามารถกำหนดได้ในกาลเวลาและสถานที่
ส่วนกลศาสตร์ควอนตัมเป็นมูลฐานที่ใช้เพื่อเข้าใจว่า  
ธรรมชาติในระดับที่เล็กกว่าอะตอมมีความเป็นไปอย่างไร  แต่เป็นศาสตร์ที่แตกต่างจากวิทยาศาสตร์แบบคลาสสิกอย่างสิ้นเชิง
เพราะว่า  ในศาสตร์นี้  ไม่มีอะไรที่เรียกว่า  ปริภูมิเปล่า (empty space)  และตำแหน่งและโมเมนตัมไม่สามารถกำหนดได้อย่างแม่นยำพร้อม ๆ กัน
อนุภาคมูลฐานสลับเปลี่ยนจากมีแล้วก็ไม่มี  และไม่ได้มีอยู่จริง ๆ แต่มีเพียงแต่  "ความโน้มน้าวที่จะมี"
วิทยาศาสตร์แบบคลาสสิกดูเหมือนจะสะท้อนสมมุติสัจจะ  และกลศาสตร์ควอนตัมดูเหมือนจะก้าวหน้าไปเพื่อจะแสดงปรมัตถสัจจะ
โดยพยายามเป็นอย่างยิ่งที่จะทิ้งบัญญัติว่า  สิ่งมีชีวิตและสิ่งไม่มีชีวิต  ภายในและภายนอก  ความเป็นเดียวกันและความเป็นอันอื่นเป็นต้น
ในขณะเดียวกัน  นักวิทยาศาสตร์ก็กำลังทำความพยายามเพื่อจะค้นหาความสัมพันธ์ระหว่างสัจจะทั้งสอง  ที่วิทยาศาสตร์ทั้งสองแบบเป็นตัวแทน
เพราะว่า  สัจจะทั้งสองสามารถทดสอบได้และประยุกต์ใช้ได้ในชีวิต
ในวิทยาศาสตร์  ทฤษฎีหนึ่ง ๆ ควรจะได้รับการทดสอบหลาย ๆ ทางก่อนที่จะมีการยอมรับโดยพวกนักวิทยาศาสตร์
พระพุทธเจ้าก็ทรงแนะนำในกาลามสูตรด้วยว่า  คำสอนและความเข้าใจที่ครูสอน  ควรจะรับการทดสอบผ่านประสบการณ์ก่อนที่จะยอมรับว่าเป็นความจริง
ความเข้าใจที่แท้จริง  หรือว่า  สัมมาทิฏฐิ  มีสมรรถภาพในการปลดเปลื้อง  (ให้พ้นจากการเลือกปฏิบัติเป็นต้น) และในการนำมาซึ่งความสงบและความสุข
สิ่งที่ค้นพบในวิทยาศาสตร์ก็เป็นความเข้าใจเหมือนกัน  และสามารถประยุกต์ใช้ในเทคโนโลยี  แต่ก็สามารถประยุกต์ใช้ในพฤติกรรมในชีวิตประจำวันของเรา  เพื่อเพิ่มคุณภาพของชีวิตและเพิ่มความสุข
ชาวพุทธและนักวิทยาศาสตร์สามารถแชร์วิธีการและข้อปฏิบัติแก่กันและกัน  และสามารถได้ประโยชน์จากความเข้าใจและประสบการณ์ของกันและกัน
ข้อปฏิบัติที่เป็นไปเพื่อสติและสมาธิจะนำมาซึ่งความเข้าใจ
ซึ่งสามารถช่วยทั้งชาวพุทธและนักวิทยาศาสตร์
ความเข้าใจ (ปัญญา) ที่สอนโดยผู้ปฏิบัติที่แทงตลอดแล้วเช่นพระพุทธเจ้าและพระโพธิสัตว์  สามารถเป็นแรงจูงใจและแรงอุปถัมก์  สำหรับทั้งผู้ปฏิบัติชาวพุทธและนักวิทยาศาสตร์
และการทดสอบทางวิทยาศาสตร์สามารถช่วยผู้ปฏิบัติชาวพุทธ  ให้มีความเข้าใจที่ดีขึ้น  มีความั่นใจมากขึ้น  เกี่ยวกับความเข้าใจที่ได้มาจากโบราณจารย์ทั้งหลาย
เป็นความเชื่อของข้าพเจ้า (พวกเรา) ว่า  ในศตวรรษที่ 21 นี้  ศาสนาพุทธและวิทยาศาสตร์ะจะดำเนินไปด้วยกันเพื่อโปรโหมตเพิ่มความเข้าใจสำหรับเราทุกคน  และนำมาซึ่งการปลดเปลื้องยิ่ง ๆ ขึ้น  โดยลดการเลือกปฏิบัติ  ช่องว่าง (ระหว่างคนกลุ่มต่าง ๆ) ความหวาดกลัว  ความโกรธ  และความสิ้นหวังในโลก