พละ 5
พละ 5 กับการปรับสมดุล

ในการเจริญสติปัฏฐาน ท่านกล่าวว่า  ให้วิริยะสมดุลกับสมาธิ ให้ศรัทธาสมดุลกับปัญญา ให้สติสมดุลสมาธิ
วิริยะพละ เกิดจากการกำหนดการเดินจงกรมและการกำหนดอิริยาบถย่อย ซึ่งถ้าทำมากไปจะทำให้จิตฟุ้งซ่าน ส่วน สมาธิพละ เกิดจากการกำหนดในอิริยาบถนั่ง ถ้ามากไปทำให้ขี้เกียจ ท้อแท้ ง่วง เบื่อ ได้ ดังนั้น ให้วิริยะพละสมดุลกับสมาธิพละด้วยการสลับการเดินจงกรมและการนั่งสมาธิให้เหมาะสมแก่อินทรีย์ของตนเอง ไม่ให้ฝั่งใดมากเกินไปหรือน้อยเกินไป
ศรัทธาพละและปัญญาพละสมดุลกัน ศรัทธาพละกับปัญญาพละ มีส่งเสริมกันมากกว่าขัดแย้งกัน ท่านเปรียบเช่นบอลลูน ศรัทธาคือไฟที่พยุงยกบอลลูนให้ลอย ปัญญาคือลมที่พัดพาบอลลูนไปสู่เป้าหมาย ถ้าไม่มีปัญญาก็จะลอยไปผิดทางถ้าไม่มีศรัทธาก็จะลงสู้พื้นไปต่อไม่ได้ แต่แม้ศรัทธาและปัญญาจะสนับสนุนกัน แต่ถ้าปัญญามากไปก็เหมือนลมที่พัดไฟคือศรัทธาให้ดับ หรือพัดบอลลูนให้กระเด็นไป  ถ้าศรัทธามากไปก็เหมือนบอลลูนที่ลอยไปสู่ชั้นบรรยากาศ พ้นจากลมคือปัญญา จนไม่รู้ว่าจะลอยไปไหน อาจหลุดอาจโลกไปเลย เมื่อธรรมวิจยเกิดขึ้น รู้ว่าสิ่งใดคือกุศล(เช่นสร้างบุญ) สิ่งใดคืออกุศล(เช่นการผิดศีล) จึงสร้างกุศลและละอกุศล แต่ถ้าเกิดไปสร้างอกุศลเช่นฆ่าสัตว์ ย่อมทำให้ศรัทธาและปัญญาที่เชื่อในกฎแห่งกรรมย่อมเสื่อม เหมือนบอลลูนที่ลงสู่ดินเพราะไฟดับ ต้องพยายามสร้างไฟคือศรัทธาและปัญญาขึ้นมาอีก ธรรมดาการรักษาศีลและกุศลได้นั้นต้องอาศัยสัมปชัญญะช่วยในการสำรวมระวังในการกระทำและคำพูด เพราะสติสมบูรณ์ด้วยสัมปชัญญะ 4 คือ 1. สาตถกสัมปชัญญะ พิจารณาก่อนทำว่าเป็นประโยชน์ ไม่มีโทษ 2. สัปปายสัมปชัญญะ พิจารณาประเมินหลังทำเสร็จว่าเหมาะสม ควรทำต่อไป 3. โคจรสัมปชัญญะ ใส่ใจจดจ่อขณะทำว่าเป็นกิจหน้าที่ ที่ต้องรักษา และ 4. อสัมโมหสัมปชัญญะ ไม่หลงลืมพลั้งเผลอ จดจำลำดับขั้นตอนในสิ่งที่ต้องทำได้ไม่ผิดพลาด จึงไม่กระทำสิ่งใดอย่างงมงายไร้เหตุผล แต่เพราะพิจารณาแล้วว่าเป็นประโยชน์จริง เหมาะสม เป็นกิจที่ควรรักษาให้สมบูรณ์ไม่ผิดพลาด
สติพละ ให้สติพละสมดุลสมาธิพละ ด้วยการพิจารณารูปนาม จากน้อยค่อย ๆ ไปหามาก สตินั้นท่านกล่าวว่ายิ่งมีมากยิ่งดี การเจริญวิปัสสนานั้น ท่านให้กำหนดสติรับรู้อารมณ์กำหนดจากน้อยไปหามาก ยิ่งมีอารมณ์กำหนดน้อยก็จะเกิดสมาธิได้ง่าย ถ้ามีอารมณ์ให้กำหนดกว้างมากสมาธิจะน้อยจนไม่เป็นอันปฏิบัติได้แต่ฟุ้งซ่าน ไร้ความเพียรจดจ่อ เพราะสมาธิคือความตั้งใจของจิต มีสมาธิน้อยไปย่อมปฏิบัติหรือทำอะไรไม่ได้เลย และถ้าสมาธิมีมากเกินไปจิตจะดิ่งนิ่งไม่มีสติ จนบางครั้งร่างกายเคลื่อนไหวสะบัดไปเอง เพราะไม่มีสติรู้ตัวคุมการเคลื่อนไหวร่างกาย อุบายคือเมื่อสมาธิมีมากเกินไป เพราะเริ่มชำนาญต่ออารมณ์กรรมฐานที่กำหนด ให้เพิ่มการรับรู้ของสติให้มากขึ้นกว้างขึ้นละเอียดขึ้นทีละน้อย ด้วยการเพิ่มอารมณ์ที่ต้องกำหนด ให้มากขึ้นกว้างขึ้นละเอียดขึ้นทีล่ะน้อย เป็นการลดกำลังของสมาธิและเพิ่มกำลังของสติขึ้นมาแทน ทำให้เกิดความสมดุลขึ้นมา แต่ถ้าเพิ่มมากเกินไปในทีเดียว จะสูญเสียสมาธิที่ใช้ในการกำหนดอารมณ์กรรมฐานจนกลายเป็นฟุ้งซ่านหรือเกียจคร้านไป เพราะถ้าจิตรับรู้อารมณ์น้อยอย่างจะเกิดสมาธิได้ง่าย ถ้าจิตรับรู้อารมณ์มากอย่างจะเกิดสติมากขึ้น แต่จะอ่อนสมาธิจนอาจไม่สนใจเจริญสติ เพราะไม่มีสมาธิรักษาอารมณ์ที่จดจ่อในการกำหนดกรรมฐานได้ จึงต้องค่อย ๆ เพิ่มอารมณ์ที่ใช้กำหนดทีล่ะน้อย อีกอย่างหนึ่ง เมื่อผู้ปฏิบัติชำนาญจนเคยชิน อารมณ์ที่กำหนดจนเคยชินจะกลายเป็นสมาธิมากขึ้นเอง จึงต้องค่อย ๆ เพิ่มการรับรู้ของสติไปเรื่อย ๆ ทีละขั้น เพื่อลดกำลังของสมาธิด้วยสติ แต่แม้จะไม่เพิ่มการกำหนดของจิตให้มากขึ้นกว้างขึ้นละเอียดขึ้น เพื่อหวังให้สมาธิคงอยู่นาน แต่การกระทำเช่นนั้น ก็อาจทำให้สมาธิค่อย ๆอ่อนกำลังได้เช่นกัน เหมือนกับการที่ถ้าเราทำอะไรชำนาญจนเคยชินจนคล่องมาก จะเริ่มไม่มีสมาธิต่อสิ่งนั้น จนสามารถเริ่มทำสิ่งนั้นไปพร้อมกับสิ่งอื่นได้ง่าย ๆ ซึ่งการชำนาญมากไป อาจมีผลให้จิตเหม่อลอยแทน จนเกิดถีนมิทธะได้ง่าย ดังนั้นการจะสร้างสมาธิเมื่อจิตเริ่มชำนาญต่ออารมณ์ที่มีอยู่ ก็คือการกำหนดสติให้มากขึ้นกว้างขึ้นละเอียดขึ้นอยู่ดี จิตจึงจะกลับมีสมาธิต่ออารมณ์กรรมฐานได้ดีต่อไป การใช้สติลดกำลังสมาธิแบบนี้ สติจะกล้าแข็งกว่าสมาธิไปทีล่ะระดับขั้น