stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
กองทัพพายัพ
ประวัติ > เดินนับไม้หมอนรถไฟ

มีการปลดกลางอากาศของกำลังพลในกองทัพพายัพ ทั้งระดับพลทหารไปจนถึงนายทหาร โดยไม่ได้รับเบี้ยเลี้ยง เงินเดือน หรือค่าพาหนะในการเดินทางใด ๆ ส่งผลให้กำลังพลในพื้นที่ที่ต้องถอนกำลังกลับมาบางส่วนจำเป็นต้องเดินเท้าตามเส้นทางรถไฟเพื่อกลับไปยังต้นสังกัดหรือภูมิลำเนา เนื่องจากขบวนรถไฟของไทยถูกนำไปใช้ในการขนส่งเชลยศึกชาวญี่ปุ่น ทำให้กำลังพลต้องเดินเท้าตามทางรถไฟจากเชียงตุงมารอรถไฟต่อที่ลำปาง
แต่หลังจากนั้นกลับไม่มีขบวนรถไฟ รวมถึงเส้นทางรถไฟต่าง ๆ ถูกระเบิดทำลายสะพานทำให้ไม่สามารถใช้การได้ ถึงแม้ในตัวเมืองลำปางจะมีค่ายทหารที่สามารถไปพักแรมได้ แต่กำลังพลส่วนใหญ่ต้องการกลับไปยังภูมิลำเนา จึงเลือกที่จะเดินกลับลงมาตามทางรถไฟแม้จะใช้เวลานานเป็นเดือน ประทังชีวิตด้วยการขออาหารจากชาวบ้านตามแนวทางรถไฟกิน บางส่วนก็เสียชีวิตก่อนจะถึงที่หมาย จึงทำให้เกิดวลีว่า เดินนับไม้หมอน
ขณะที่กำลังพลบางส่วนที่ตัดสินใจปักหลักอยู่ที่ลำปาง ก็หางานและอาชีพทำให้พื้นที่นั้น รวมไปถึงทหารบางส่วนที่ปักหลักอยู่ที่เมืองเชียงตุงและสร้างครอบครัวอยู่กับประชาชนในพื้นที่นั้น
หลวงกาจสงคราม ได้บรรยายถึงความรู้สึกของเหตุการณ์ดังกล่าวว่าเต็มไปด้วยความโหดร้ายและทารุณ เนื่องจากการปลดกลางอากาศระหว่างกำลังนำกำลังพลเดินทางบนทางหลวงระหว่างลำปางและเชียงราย ทหารบางนายถูกสังหารจากการปล้นบนรถเมล์ระหว่างเดินทางกลับ บางนายได้รับบาดเจ็บระหว่างทางและมาเสียชีวิตที่กรุงเทพมหานคร เป็นการถอนทัพออกมาอย่างไม่ดีนัก ขณะที่ประชาชนบางส่วนมองทหารไทยในสถานะที่ไม่ต่างกันกับทหารญี่ปุ่นที่ตกเป็นเชลยศึกหลังจากสงครามสิ้นสุด สภาพทหารไทยในเวลานั้นสวมเสื้อและนุ่งกางเกงที่ขาดรุ่งริ่งกลับมายังที่ตั้งเดิมของหน่วยตนเอง แต่ไม่สามารถเบิกเงินเดือนหรือเบี้ยเลี้ยงได้ เนื่องจากรัฐบาลขณะนั้นไม่มีเงินจ่าย ทำให้กองทหารต่าง ๆ ต่างมีสภาพเหมือนแค่ในนาม แต่ไม่สามารถปกครองหรือดูแลกำลังพลของตนได้
ประวัติ > ผลสืบเนื่อง

ขณะที่มีการวิพากษ์วิจารณ์ว่ารัฐบาลในเวลานั้นทอดทิ้งทหารไทย หรือ ลอยแพ แต่เนื่องจากในเวลานั้นสถานภาพทางการเงินของไทยอยู่ในขั้นถดถอยที่สุด เนื่องจากต้องดูแลทหารของสหประชาชาติที่เข้ามาปลดอาวุธทหารญี่ปุ่นในประเทศไทย ดูแลทหารเชลยศึกชาวญี่ปุ่น และดูแลคนงานที่ญี่ปุ่นเกณฑ์มาใช้แรงงานจากประเทศต่าง ๆ ส่งผลให้ค่าเงินบาทของไทยขณะนั้นตกต่ำถึงขีดสุด จาก 11 บาทต่อ 1 ปอนด์ กลายเป็น 80 บาทต่อ 1 ปอนด์ ส่งผลให้ไม่มีเงินในการจ่ายเงินเดือน เบี้ยเลี้ยง และเงินต่าง ๆ ให้กับทหารที่ถูกปลดกลางอากาศ
บางข้อมูลระบุว่ารัฐบาลใหม่ที่เข้ามาดูแลประเทศหลังสงครามสิ้นสุดนั้นต้องการที่จะเอาในประเทศอังกฤษ ซึ่งเป็นเจ้าอาณานิคมที่ปกครองรัฐฉานในพม่าซึ่งถูกไทยยึดครอง และยังเป็นตัวแทนของสัมพันธมิตรในการดูแลพื้นที่ ได้พยายามพลิกสถานะของไทยให้ตกไปเป็นผู้แพ้สงคราม ทำให้รัฐบาลได้แสดงท่าทีว่าไม่ได้เห็นด้วยกับการนำกำลังไปยึดรัฐฉานในปกครองของอังกฤษ ทำให้ไทยต้องรีบปลดทหารทั้งหมด และทำให้กองทัพพายัพกลายเป็นจำเลยรับผิดไป
สืบเนื่องจากเหตุการณ์ดังกล่าว กองทัพบกไทยได้ถูกดูหมิ่นและเหยียดหยามโดยบุคคลในเสรีไทยบางคน เนื่องจากมองว่าทหารบกเป็นเครื่องมือของเผด็จการในช่วงเวลาที่ผ่านมา และบางส่วนได้วิพากษ์ว่ากองทัพบกได้ก่อตั้งมาถึง 50 ปี แต่มีผลงานไม่เท่ากับเสรีไทยที่ก่อตั้งมาเพียงแค่ 2 ปี และจากการเมืองภายในประเทศเวลานั้น เป็นผลสืบเนื่องให้เกิดการรัฐประหารในประเทศไทยเมื่อวันที่ 8 พฤศจิกายน พ.ศ. 2490
นอกจากนี้ การยุบกองทัพพายัพและเหตุการณ์เดินนับไม้หมอนได้เป็นอีกเหตุผลในการก่อตั้ง องค์การสงเคราะห์ทหารผ่านศึก เมื่อปี พ.ศ. 2491 โดยที่ พลเรือตรี ถวัลย์ ธำรงนาวาสวัสดิ์ ดำรงตำแหน่งนายกรัฐมนตรีในเวลานั้น
การจัดกำลังรบ > กำลังรบ ณ พ.ศ. 2485

กองทัพพายัพ มี พลโท จรูญ รัตนกุล เสรีเริงฤทธิ์ เป็นแม่ทัพ ตั้งกองบัญชาการกองทัพพายัพครั้งแรกที่จังหวัดลำปาง หลังจากกองทัพพายัพบุกเข้ายึดเมืองเชียงตุงและรัฐฉานได้แล้ว จึงมีการย้ายกองบัญชาการกองทัพพายัพมาตั้งที่จังหวัดเชียงราย เมื่อวันที่ 30 พฤษภาคม พ.ศ. 2485 และย้ายพลโท จิร วิชิตสงคราม เสนาธิการทหารบก มารับหน้าที่แม่ทัพพายัพแทน เมื่อวันที่ 26 กรกฎาคม พ.ศ. 2485
กำลังรบที่ขึ้นตรงต่อกองทัพพายัพมีดังนี้
กองพลที่ 2 มีพลตรี หลวงไพรีระย่อเดช (กี๋ ชมะบูรณ์) เป็นผู้บัญชาการกองพล ประกอบด้วย
กรมทหารราบที่ 4 (ปราจีนบุรี) ประกอบด้วย
กองพันทหารราบที่ 10 (ปราจีนบุรี)
กองพันทหารราบที่ 11 (ปราจีนบุรี)
กองพันทหารราบที่ 12 (ปราจีนบุรี)
กรมทหารราบที่ 5 ประกอบด้วย
กองพันทหารราบที่ 13
กองพันทหารราบที่ 14
กองพันทหารราบที่ 15
กรมทหารราบที่ 12 (พิษณุโลก) ประกอบด้วย
กองพันทหารราบที่ 28 (นครสวรรค์)
กองพันทหารราบที่ 29 (พิษณุโลก)
กองพันทหารราบที่ 33 (พิษณุโลก)
กองพันทหารปืนใหญ่ที่ 4 (ปราจีนบุรี)
กองพันทหารปืนใหญ่ที่ 5 (ปราจีนบุรี)
กองพันทหารปืนใหญ่ที่ 6
หน่วยขึ้นสมทบ:
กรมทหารม้าที่ 5 กองพลทหารม้า
กองพันรถรบ กรมยานเกราะ
กองพลที่ 3 มีพลตรี หลวงชำนาญยุทธศาสตร์ (ผิน ชุณหะวัณ) เป็นผู้บัญชาการกองพล ประกอบด้วย
กรมทหารราบที่ 7 (นครราชสีมา) ประกอบด้วย
กองพันทหารราบที่ 19 (นครราชสีมา)
กองพันทหารราบที่ 20 (นครราชสีมา)
กองพันทหารราบที่ 21 (นครราชสีมา)
กรมทหารราบที่ 8 (สุรินทร์) ประกอบด้วย
กองพันทหารราบที่ 17
กองพันทหารราบที่ 18
กองพันทหารราบที่ 52
กรมทหารราบที่ 9 (อุบลราชธานี) ประกอบด้วย
กองพันทหารราบที่ 25 (อุบลราชธานี)
กองพันทหารราบที่ 26 (อุบลราชธานี)
กองพันทหารราบที่ 27 (อุบลราชธานี)
กองพันทหารปืนใหญ่ที่ 7 (นครราชสีมา)
กองพันทหารปืนใหญ่ที่ 8 (นครราชสีมา)
กองพันทหารปืนใหญ่ที่ 9
กองจักรยานยนต์ลาดตะเวน
กองรถรบ
กองพลที่ 4 มีพันเอก หลวงหาญสงคราม (พิชัย หาญสงคราม) เป็นผู้บัญชาการกองพล ประกอบด้วย
กรมทหารราบที่ 3 (ลพบุรี) ประกอบด้วย
กองพันทหารราบที่ 4 (ลพบุรี)
กองพันทหารราบที่ 6 (ลพบุรี)
กองพันทหารราบที่ 8 (สระบุรี)
กรมทหารราบที่ 13 (ลำปาง) ประกอบด้วย
กองพันทหารราบที่ 30 (ลำปาง)
กองพันทหารราบที่ 31 (เชียงใหม่)
กองพันทหารราบที่ 34 (ลำปาง)
กองพันทหารปืนใหญ่ที่ 3
กองพันทหารปืนใหญ่ที่ 10 (นครสวรรค์)
กองพลทหารม้า - พันโท ทวน วิชัยขัทคะ
กรมทหารม้าที่ 35 ประกอบด้วย
กองพันทหารม้าที่ 3 (อุบลราชธานี)
กองพันทหารม้าที่ 5 (ร้อยเอ็ด)
กรมทหารม้าที่ 46 ประกอบด้วย
กองพันทหารม้าที่ 4 (จันทบุรี)
กองพันทหารม้าที่ 6
กองพันรถรบ
กรมทหารม้าที่ 12 (อิสระ) มีพันโท หลวงจำรัสโรมรัน (จำรัส รมยะบุรุษ) เป็นผู้บังคับการกรม ประกอบด้วย
กองพันทหารม้าที่ 1 (กรุงเทพฯ)
กองพันทหารม้าที่ 2 (ปราจีนบุรี)
กองพันทหารราบที่ 35 (เชียงใหม่)
กองพันทหารช่างที่ 1 (ราชบุรี)
กองพันทหารช่างที่ 2 (ฉะเชิงเทรา)
กองพันทหารช่างที่ 3
กองพันทหารช่างที่ 4
กองพันทหารปืนใหญ่ที่ 1 (กรุงเทพ)
กองพันทหารปืนใหญ่ที่ 11
กองพันปืนใหญ่ต่อสู้อากาศยาน กองทัพพายัพ
กองพันขนส่ง กองทัพพายัพ
กองพันลำเลียงน้ำ กองทัพพายัพ
การจัดกำลังรบ > การปรับกำลัง

ระหว่างการรบ กองทัพพายัพได้จัดกำลังผสมเพิ่มเติมในกองทัพดังนี้
กรมทหารราบสนามที่ 17 ประกอบด้วย
กองพันทหารราบที่ 32 (นครสวรรค์)
กองพันทหารราบที่ 35 (เชียงใหม่)
กองพันทหารราบที่ 39 (นครศรีธรรมราช)
สภาพภูมิอากาศที่เลวร้ายเป็นปัจจัยบังคับให้ต้องยุบกองพลทหารม้าเร็วกว่าที่ควร และย้ายกรมทหารม้าที่ 31 ไปยังจังหวัดร้อยเอ็ด กับย้ายกองพันทหารม้าที่ 1 รักษาพระองค์ (กองพันทหารม้าใช้ม้า) กลับไปยังกรุงเทพฯ
อย่างไรก็ตาม กองทัพบกไทยก็ได้จัดตั้งหน่วยทหารทดแทนหน่วยทหารม้าขึ้นในกองทัพพายัพ ดังนี้
กองพันปืนกลหนักที่ 11
กองพันปืนกลที่ 1
กองพันปืนกลที่ 2
กองพันทหารปืนใหญ่ที่ 27
กองพันทหารปืนใหญ่ที่ 29
การจัดกำลังรบ > กองทัพที่ 2

หลังจากฟื้นฟูความสงบในเมืองเชียงตุงได้ ในปี พ.ศ. 2486 กองทัพบกไทยจึงถอนกำลังของกองทัพพายัพบางส่วน และจัดตั้งกองทัพที่ 2 ขึ้นเป็นกำลังรบสำรอง โดยมีกองบัญชาการอยู่ที่จังหวัดลพบุรี ประกอบด้วย
กองพลที่ 1 (เชียงราก) ประกอบด้วย
กรมทหารราบที่ 1 (กรุงเทพฯ) ประกอบด้วย
กองพันทหารราบที่ 1 มหาดเล็กรักษาพระองค์ (กรุงเทพฯ)
กองพันทหารราบที่ 3 (กรุงเทพฯ)
กองพันทหารราบที่ 9 (กรุงเทพฯ)
กรมทหารราบที่ 2 (กรุงเทพฯ) ประกอบด้วย
กองพันทหารราบที่ 2 (กรุงเทพฯ)
กองพันทหารราบที่ 7 (กรุงเทพฯ)
กองพันทหารราบที่ 37 (ราชบุรี)
กองพันทหารราบที่ 45 (เพชรบุรี)
กองพันทหารม้าที่ 1 (ย้ายจากกองทัพพายัพกลับมายังกรุงเทพฯ หลังจากยุบกรมทหารม้าที่ 12 อิสระ เนื่องจากม้าที่หน่วยดังกล่าวใช้งานเป็นของกองพันทหารม้าที่ 1 เกิดเจ็บป่วยและล้มตายจำนวนมาก)
กองพันทหารปืนใหญ่ที่ 1
กองพลที่ 7 (ลพบุรี) ประกอบด้วย
กรมทหารราบที่ 19 (ตำบลบัวชุม อำเภอชัยบาดาล จังหวัดลพบุรี) ประกอบด้วย
กองพันทหารราบที่ 58 (ตำบลบัวชุม อำเภอชัยบาดาล จังหวัดลพบุรี)
กองพันทหารราบที่ 59 (ตำบลบัวชุม อำเภอชัยบาดาล จังหวัดลพบุรี)
กรมทหารราบที่ 20 (อำเภอหล่มสัก จังหวัดเพชรบูรณ์)
กองพันทหารราบที่ 60 (อำเภอหล่มสัก จังหวัดเพชรบูรณ์)
กองพันทหารราบที่ 61 (อำเภอหล่มสัก จังหวัดเพชรบูรณ์)
กรมทหารราบที่ 21 (ตำบลวังชมภู อำเภอหล่มเก่า จังหวัดเพชรบูรณ์)
กองพันทหารราบที่ 62 (ตำบลวังชมภู อำเภอหล่มเก่า จังหวัดเพชรบูรณ์)
กองพันทหารราบที่ 63 (ตำบลวังชมภู อำเภอหล่มเก่า จังหวัดเพชรบูรณ์)
กองพันทหารราบที่ 64 (ตำบลวังชมภู อำเภอหล่มเก่า จังหวัดเพชรบูรณ์)
กรมทหารราบที่ 12 ย้ายจากกองทัพพายัพกลับมายังจังหวัดนครสวรรค์ ประกอบด้วย
กองพันทหารราบที่ 28 (นครสวรรค์)
กองพันทหารราบที่ 65 (นครสวรรค์)
กรมทหารราบที่ 6 ย้ายจากกองทัพพายัพกลับมายังจังหวัดพิษณุโลก ประกอบด้วย
กองพันทหารราบที่ 29 (พิษณุโลก) - แยกมาจากกรมทหารราบที่ 12
กองพันทหารราบที่ 66 (นครสวรรค์)
กองพันทหารราบที่ 67 (ตาก)
การจัดกำลังรบ > กองพลที่ 37

ในปี พ.ศ. 2488 กองทัพบกไทยได้จัดตั้งหน่วยทหารเพื่อช่วยฝึกด้านยุทธวิธีแก่ขบวนการเสรีไทย ดังนี้
กองพลที่ 37 (นครราชสีมา) ประกอบด้วย
กรมทหารราบที่ 107 (นครราชสีมา)
กรมทหารม้าที่ 35 (ร้อยเอ็ด) - ย้ายมาจากกองทัพพายัพ ประกอบด้วย
กองพันทหารม้าที่ 3 (อุบลราชธานี)
กองพันทหารม้าที่ 5 (ร้อยเอ็ด)
กรมทหารราบที่ 108 (อุดรธานี - นครพนม
กรมทหารราบที่ 9 (อุบลราชธานี) - ย้ายมาจากกองทัพพายัพ
กองพันทหารราบที่ 25 (อุบลราชธานี)
กองพันทหารราบที่ 26 (อุบลราชธานี)
กองพันทหารราบที่ 27 (อุบลราชธานี)
การยุบหน่วย

หลังการประกาศสันติภาพเมื่อวันที่ 16 สิงหาคม พ.ศ. 2488 หน่วยต่าง ๆ ของกองทัพได้ถูกยุบเลิกและสลายกำลัง ดังนี้
กองพันปืนกลหนักที่ 11
กองพันปืนกลที่ 1
กองพันปืนกลที่ 2
กองพันทหารปืนใหญ่ที่ 27
กองพันทหารปืนใหญ่ที่ 28
กองบัญชาการกองทัพพายัพ
กองทัพที่ 2
กองพลที่ 7
กองพลที่ 37
กองพลน้อยผสมที่ 18 ประจำการ ณ สี่รัฐมาลัย
กรมทหารราบที่ 20
กรมทหารราบที่ 107
กองพันทหารม้าที่ 4
กองพันทหารปืนใหญ่ที่ 6
กองพันทหารปืนใหญ่ที่ 14
กองพันทหารราบที่ 32 (นครสวรรค์)
กองพันทหารราบที่ 33 (กำลังสำรอง)
กองพันทหารราบที่ 34 (ลำปาง)
กองพันทหารราบที่ 35 (เชียงใหม่)
กองพันทหารราบที่ 54
กองพันทหารราบที่ 56
กองพันทหารราบที่ 40 (ตรัง)
กองพันทหารราบที่ 41 (สงขลา)
การปรับกำลังหลังสิ้นสุดสงคราม

หลังสิ้นสุดสงครามโลกครั้งที่ 2 ในปี พ.ศ. 2489 กองทัพบกไทยได้ปรับกำลังใหม่ดังนี้
มณฑลทหารบกที่ 1 (กรุงเทพฯ) ประกอบด้วย
กรมทหารราบที่ 1 มหาดเล็กรักษาพระองค์ (กรุงเทพฯ) - ประกอบด้วย
กองพันทหารราบที่ 1 มหาดเล็กรักษาพระองค์ (กรุงเทพฯ)
กองพันทหารราบที่ 3 มหาดเล็กรักษาพระองค์ (กรุงเทพฯ)
กองพันทหารราบที่ 9 มหาดเล็กรักษาพระองค์ (กรุงเทพฯ)
กรมทหารราบที่ 11 (กรุงเทพฯ) - แปรสภาพหน่วยมาจากกรมทหารราบที่ 2 - ประกอบด้วย
กองพันทหารราบที่ 2 (กรุงเทพฯ)
กองพันทหารราบที่ 7 (กรุงเทพฯ)
กองพันทหารราบที่ 37 (ราชบุรี)
กองพันทหารราบที่ 45 (เพชรบุรี)
มณฑลทหารบกที่ 2 (ปราจีณบุรี) ประกอบด้วย
กรมทหารราบที่ 2 (ลพบุรี) - แปรสภาพหน่วยมาจากกรมทหารราบที่ 3 ประกอบด้วย
กองพันทหารราบที่ 4
กองพันทหารราบที่ 6
กองพันทหารราบที่ 8
กรมทหารราบที่ 12 (ปราจีณบุรี) - แปรสภาพหน่วยมาจากกรมทหารราบที่ 4 ประกอบด้วย
กองพันทหารราบที่ 10
กองพันทหารราบที่ 11
กองพันทหารราบที่ 12
มณฑลทหารบกที่ 3 ประกอบด้วย
กรมทหารราบที่ 3 (นครราชสีมา) - แปรสภาพหน่วยมาจากกรมทหารราบที่ 7 ประกอบด้วย
กองพันทหารราบที่ 19
กองพันทหารราบที่ 20
กองพันทหารราบที่ 21
กรมทหารราบที่ 13 (อุบลราชธานี) - แปรสภาพหน่วยมาจากกรมทหารราบที่ 9 ประกอบด้วย
กองพันทหารราบที่ 25 (อุบลราชธานี)
กองพันทหารราบที่ 26 (อุบลราชธานี)
กองพันทหารราบที่ 27 (อุบลราชธานี)
มณฑลทหารบกที่ 4 ประกอบด้วย
กรมทหารราบที่ 4 (นครสวรรค์) ประกอบด้วย
กองพันทหารราบที่ 28 (นครสวรรค์)
กองพันทหารราบที่ 29 (พิษณุโลก)
กองพันทหารราบที่ 30 (ลำปาง)
กองพันทหารราบที่ 31 (เชียงใหม่)
มณฑลทหารบกที่ 5 (นครศรีธรรมราช) ประกอบด้วย
กองพันทหารราบที่ 5 (อำเภอหาดใหญ่ จังหวัดสงขลา)
กองพันทหารราบที่ 38 (ชุมพร)
กองพันทหารราบที่ 39 (นครศรีธรรมราช)
กองพันทหารราบที่ 42 (อำเภอโคกโพธิ์ จังหวัดปัตตานี)
กองทัพอากาศสนาม

แม่ทัพอากาศสนาม - พลอากาศตรี หลวงอธึกเทวเดช (เจียม โกมลมิศร์)
รองแม่ทัพอากาศสนาม - พลอากาศตรี หลวงเทวฤทธิ์พันลึก (กาพย์ ทัตตานนท์)
เสนาธิการกองทัพอากาศสนาม และผู้บังคับกองบินใหญ่ผสมภาคพายัพ - พลอากาศตรี ขุนรณนภากาศ (ฟื้น ฤทธาคนี)
กองบินผสมที่ 90 - ไม่ทราบจำนวนอากาศยาน
ฝูงบินที่ 41
เครื่องบิน Curtiss Hawk III
ฝูงบินที่ 42
เครื่องบิน Curtiss Hawk III
ฝูงบินที่ 32
เครื่องบิน Vought Corsair V-93s
ฝูงบินที่ 11
เครื่องบิน Mitsubishi Ki-30
ฝูงบินที่ 12
เครื่องบิน Mitsubishi Ki-30 จำนวน 17 เครื่อง
ฝูงบินที่ 61
เครื่องบิน Martin 139WS
ฝูงบินที่ 62
เครื่องบิน Mitsubishi Ki-21-I
ดูเพิ่ม

การยึดครองพม่าของญี่ปุ่น
ประเทศไทยในสงครามโลกครั้งที่สอง
สหรัฐไทยเดิม
กองทัพพายัพกำลังรบในการทัพพม่า พ.ศ. 2486
ทหารกองทัพพายัพของไทยสวมหมวกเอเดรียน พร้อมกับปืนใหญ่ในพม่า พ.ศ. 2486
พลโท จรูญ รัตนกุล เสรีเริงฤทธิ์ แม่ทัพพายัพ คนที่ 1
พลโท จิร วิชิตสงคราม แม่ทัพพายัพ คนที่ 2
พลตรี หลวงชำนาญยุทธศาสตร์ (ผิน ชุณหะวัณ) ผู้บัญชาการกองพลที่ 3 กองทัพพายัพ
พลอากาศตรี ขุนรณนภากาศ (ฟื้น ฤทธาคนี) ผู้บังคับกองบินใหญ่ผสมภาคพายัพ
นาฏศิลป์ไทย

นาฏศิลป์ไทย เป็นศิลปะการแสดงประกอบดนตรีของไทย เช่น ฟ้อน รำ ระบำ โขน แต่ละท้องถิ่นจะมีชื่อเรียกและมีลีลาท่าการแสดงที่แตกต่างกันไป สาเหตุหลักมาจากภูมิประเทศ ภูมิอากาศของแต่ละท้องถิ่น ความเชื่อ ศาสนา ภาษา นิสัยใจคอของผู้คน ชีวิตความเป็นอยู่ของแต่ละภาค
การแสดงนาฏศิลป์ไทย มีท่ารำที่อ่อนช้อยและเป็นเอกลักษณ์แตกต่างกันไปตามลักษณะประจำถิ่น อันซึ่งเป็นเอกลักษณ์ของปวงชนชาวสยาม
เป็นศิลปะการรำ  และการละเล่น  หรือที่นิยมเรียกกันทั่วไปว่า  “ฟ้อน”  การฟ้อนเป็นวัฒนธรรมของชาวล้านนา  และกลุ่มชนเผ่าต่าง ๆ เช่น  ชาวไต  ชาวลื้อ  ชาวยอง  ชาวเขิน  เป็นต้น  ลักษณะของการฟ้อน  แบ่งเป็น  2  แบบ  คือ  แบบดั้งเดิม  และแบบที่ปรับปรุงขึ้นใหม่  แต่ยังคงมีการรักษาเอกลักษณ์ทางการแสดงไว้คือ มีลีลาท่ารำที่แช่มช้า  อ่อนช้อยมีการแต่งกายตามวัฒนธรรมท้องถิ่นที่สวยงามประกอบกับการบรรเลงและขับร้องด้วยวงดนตรีพื้นบ้าน เช่น วงสะล้อ ซอ ซึง วงปูเจ่ วงกลองแอว เป็นต้น โอกาสที่แสดงมักเล่นกันในงานประเพณีหรือต้อนรับแขกบ้านแขกเมือง
ประวัติศาสตร์นาฏศิลป์ไทย

นาฏศิลป์ไทยเป็นการเล่นเครื่องดนตรีหลาย ๆ ชนิดการละครฟ้อนรำและดนตรีอันมีคุณสมบัติตามคัมภีร์นาฏะหรือนาฏยะกำหนดว่า  ต้องประกอบไปด้วย 3 ประการ คือ การฟ้อนรำ การดนตรี และการขับร้อง รวมเข้าด้วยกัน ซึ่งทั้ง 3 สิ่งนี้ เป็นอุปนิสัยของคนมาแต่ดึกดำบรรพ์ นาฏศิลป์ไทยมีที่มาและเกิดจากสาเหตุแนวคิดต่าง ๆ เช่น เกิดจากความรู้สึกกระทบกระเทือนทางอารมณ์ไม่ว่าจะอารมณ์แห่งสุข หรือความทุกข์และสะท้อนออกมาเป็นท่าทางแบบธรรมชาติและประดิษฐ์ขึ้นมาเป็นท่าทางลีลาการฟ้อนรำ หรือเกิดจากลัทธิความเชื่อในการนับถือสิ่งศักดิ์สิทธ์ เทพเจ้า โดยแสดงความเคารพบูชาด้วยการเต้นรำ ขับร้องฟ้อนรำให้เกิดความพึงพอใจ เป็นต้น
นาฏศิลป์ไทยยังได้รับอิทธิพลแบบแผนตามแนวคิดจากต่างชาติเข้ามาผสมผสานด้วย เช่น วัฒนธรรมอินเดียเกี่ยวกับวรรณกรรมที่เป็นเรื่องของเทพเจ้าและตำนานการฟ้อนรำโดยผ่านเข้าสู่ประเทศไทยทั้งทางตรงและทางอ้อมคือผ่านชนชาติชวาและเขมร ก่อนที่จะนำมาปรับปรุงให้เป็นรูปแบบตามเอกลักษณ์ของไทย เช่น  ตัวอย่างของเทวรูปศิวะปางนาฏราชที่สร้างเป็นท่าการร่ายรำของพระอิศวร ซึ่งมีทั้งหมด 108 ท่า หรือ 108 กรณะ หรือ กรณะ ๑๐๘ และรส ๘ ประการของศิลป์ โดยทรงฟ้อนรำครั้งแรกในโลกที่เสาไม้ในโคปูระ ประตูด้านตะวันออกทางเข้ามหาวิหารศิวนาฏราช ณ ตำบลจิทรัมพรัม เมืองมัทราส อินเดียใต้  ปัจจุบันอยู่ในรัฐทมิฬนาดูนับเป็นคัมภีร์สำหรับการฟ้อนรำ แต่งโดยพระภรตมุนี เรียกว่า คัมภีร์ภรตนาฏยศาสตร์ ถือเป็นอิทธิพลสำคัญต่อแบบแผนการสืบสานและถ่ายทอดนาฏศิลป์ของไทยจนเกิดขึ้นเป็นเอกลักษณ์ของตนเองที่มีรูปแบบ แบบแผนการเรียน การฝึกหัด จารีต ขนบธรรมเนียมมาจนถึงปัจจุบัน
บรรดาผู้เชี่ยวชาญที่ศึกษาทางด้านนาฏศิลป์ไทยได้สันนิษฐานว่า อารยธรรมทางศิลปะด้านนาฏศิลป์ของอินเดียนี้ได้เผยแพร่เข้ามาสู่ประเทศไทยตั้งแต่สมัยกรุงศรีอยุธยา ตามประวัติการสร้างเทวาลัยศิวะนาฏราชที่สร้างขึ้นในปี พ.ศ. 1800 ซึ่งเป็นระยะที่ไทยเริ่มก่อตั้งกรุงสุโขทัย ดังนั้นท่ารำไทยที่ดัดแปลงมาจากอินเดียในครั้งแรกจึงเป็นความคิดของนักปราชญ์ในสมัยกรุงศรีอยุธยา และมีการแก้ไขปรับปรุงหรือประดิษฐ์ขึ้นใหม่ในกรุงรัตนโกสินทร์ จนนำมาสู่การประดิษฐ์ท่าร่ายรำและละครไทยมาจนถึงปัจจุบัน
ประวัติศาสตร์นาฏศิลป์ไทย > กำเนิดนาฏศิลป์ไทย

ต้นกำเนิดนาฏศิลป์ไทยถือกำเนิดขึ้นจากวัฒนธรรมของชนชาติทมิฬโบราณ Kumēru (குமேரு) ทางตอนใต้ของอินเดียนับพันปีมาแล้วโดยจำลองจากท่าร่ายรำ กรณะ ๑๐๘ (108 Puppets) จากประติมากรรมท่านาฏยศาสตร์ตาณฑวะในวิหารนฏราจรรโกยิล (จิตัมปรัม) รัฐทมิฬนาฑู เพื่อสักการบูชาพระอิศวรศิวนาฏราช (เทพเจ้าแห่งการระบำ) ทว่าการวิวัฒนาการนาฏศิลป์ไทยลบเลือนอัตลักษณ์ของนาฏศิลป์ดินแดนต้นกำเนิดจนกลายเป็นอัตลักษณ์เฉพาะของนาฏศิลป์ไทย แม้แต่เครื่องดนตรีและเพลงอินเดีย จีน มาลายู มอญ ขอม และพม่า เมื่อเข้ามามีอิทธิพลล้วนถูกปรับปรุงวิวัฒนาการจนเกิดความประณีตวิจิตรในแบบไทยแตกต่างจากชนชาติอื่น
ไทยเราได้รับศิลปะวิทยาการทางนาฏศิลป์มาจากอินเดีย และดูเหมือนอินเดียจะเป็นแหล่งก่อกำเนิดวัฒนธรรมทุกสาขาในโลกนี้ด้วย
ท่ารำตาม คัมภีร์ภรตนาฏยศาสตร์ นอกจากแม่ท่ารำที่เรียกว่ากรณะ ๑๐๘ แล้วยังกล่าวถึงท่าย่อยต่าง ๆ อาทิ ท่าที่แสดงด้วยกิริยาเหลือบแล ท่ากรอกลูกตา ท่าแสดงศรีษะ ท่าที่แสดงด้วยคิ้ว ริมฝีปาก แก้ม ลูกคาง และลำคอ มีชื่อเรียกท่าต่าง ๆ ท่ารำที่เห็นได้ชัดเจนคือท่ามือ แบ่งออกเป็นท่ามือเดี่ยวเรียกว่า อสํยุตหัสต์ มี 24 ท่า เช่น ท่ากำหมัด (มุสติ) ท่าจีบนิ้ว (หังสัสยะ) เป็นต้น และท่ามือคู่เรียกว่า สํยุตหัสต์ มี 13 ท่า เช่น ท่าไหว้ (อัญชลี) ท่าปู (กรกตะ) เป็นต้น การแสดงท่ารำด้วยอวัยวะต่าง ๆ มีความหมายเช่นเดียวกับคำพูดเรียกการแสดงท่าเหล่านี้ว่านาฏยภาษา
หลักฐานที่ค้นพบและเกี่ยวข้องกับการกำเนิดนาฏศิลป์ไทย เช่น ปูนปั้นท่าลลิตะอายุสมัยทวารวดี ค้นพบที่เมืองโบราณโคกไม้เดน จังหวัดนครสวรรค์ ดินเผาท่ารำอัญจิตะอายุสมัยทวารวดี ค้นพบที่เมืองโบราณจันเสน จังหวัดนครสวรรค์ ดินเผาท่าจตุระอายุสมัยทวารวดี ค้นพบที่เมืองโบราณบ้านคูบัว จังหวัดราชบุรี และเทวรูปท่าวยัมสิตะอายุสมัยลพบุรี ค้นพบที่ปราสาทหินพิมาย จังหวัดนครราชสีมา เหล่านี้ล้วนเป็นนาฏยภาษาหรือภาษานาฏศิลป์ที่ได้รับอิทธิพลจากวัฒนธรรมอินเดีย
สมเด็จ ฯ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ทรงกล่าวคำโบราณ "ร้องรำทำเพลง" เมื่อวันที่ 13 ธันวาคม พ.ศ. 2476 ไว้ว่า:–
อันว่าการรำนั้น ชั้นแรกก็เป็นแต่เต้นแร้งเต้นแฉ่งไปตามธรรมชาติอันความดีใจบันดาลให้เป็นไป ต่อมาเมื่อมีความฉลาดขึ้นก็จัดเต้นรำนั้นให้มีจังหวะพร้อม ๆ กันแล้วดัดท่าให้งดงามแล้วประกอบให้เป็นเรื่องเป็นราวตามที่กวีคิดแต่งให้จึ่งสำเร็จเรียบร้อยเป็นระบำเป็นโขนละครอย่างทุกวันนี้
ประวัติศาสตร์นาฏศิลป์ไทย > สมัยน่านเจ้า

อาณาจักรน่านเจ้าว่าเคยเป็นถิ่นฐานเดิมที่ชนชาติไตข้างเหนือปรากฏชื่อเมืองแส (หม่งเซ) เป็นเมืองอิสระทางตอนใต้ของจีนซึ่งรวมรวบเมืองชนชาติไต 5 เมืองคือ หม่งไขว่ หยิดซิก เถ่งยิ้ม ซีหล่ง และหล่งกุ๊งเข้าด้วยกัน
นาฏศิลป์ในสังคมไตน่านเจ้าปรากฏนิทานเรื่อง พระสุธน (Shuton) และ นามาโนห์รา (Namanora) ซึ่งเรียกเพี้ยนมาจากนางมโนห์รา ชาวไตสมัยนั้นรู้จักอย่างดีในฐานะนิทานแต่ไม่ปรากฏหลักฐานแน่ชัดว่ามีการนำนิทานดังกล่าวไปเล่นเป็นละคร ส่วนการละเล่นปรากฏว่ามีระบำสั้น ๆ เช่น ระบำหมวกและระบำนกยูง
ใน ตำนานเมืองพะเยา ฉบับวัดศรีบุญเรือง มีความกล่าวถึงวิชาดูช้างม้า วิชาหอกดาบอาวุธ วิชาการต่อสู้ และวิชาอื่น ๆ ว่า:–
ไนเมิงภะยาวที่นั้นคํเรียนเชิงช้าง เชิงม้า เชิงหอก เชิงดาบ เชิงฟ้อน เชิงป้า เชิงตีลคุย [ต่อยมวย ป้องกันตัว] สพพเพส บํหลอแล คันขุนจอมตนพ่อตายแล้วขุนเจิงคํได้กินเมิงภะยาว
วิชาที่เกี่ยวข้องกับนาฏศิลป์ไทยตาม ตำนานเมืองพะเยา คือ เชิงหอก เชิงดาบ เชิงฟ้อน เป็นการฟ้อนเชิง (ฟ้อนเจิง) ที่ซ่อนศิลปะการต่อสู้ลีลาชั้นเชิงทั้งรุกและรับเพื่ออวยเชิงมวยและฟ้อนสำหรับพิธีกรรมโดยฟ้อนไปตามจังหวะอันเร้าใจของกลองปู่เจ สว่า (ฉาบ) และฆ้อง มีจังหวะกลองหลายชนิด การฟ้อนเชิงดาบของคนเมือง (ไทยวน) มีหลักฐานย้อนไปได้หลายร้อยปีปรากฏในตำนานเรื่อง สิงหนวัติกุมาร (ดูเพิ่ม: ประชุมพงศาวดาร ภาคที่ 61) กล่าวถึงฟ้อนหอก ฟ้อนดาบถวายพระเจ้าสามฝั่งแกน กษัตริย์ล้านนาทอดพระเนตร นอกจากนี้ยังปรากฏการฟ้อนเจิงในประวัติศาสตร์มวยไทยสืบย้อนถึงสมัยน่านเจ้า
ประวัติศาสตร์นาฏศิลป์ไทย > สมัยสุโขทัย

ในรัชสมัยพ่อขุนรามคำแหงมหาราชไม่มีหลักฐานกล่าวไว้ชัดเจนเกี่ยวกับนาฏศิลป์ไทยว่าเล่นเป็นเรื่องเป็นราวแต่คงเป็นเพียงการละเล่นแบบพื้นบ้านพื้นเมือง เช่น การละเล่นในเทศกาลกฐินตามที่ปรากฏในจารึกพ่อขุนรามคำแหง หลักที่ 1 บรรทัดที่ 17–20 ว่า:–
เมื่อจักเข้ามาเวียงเรียงกัน แต่อรัญญิกพู้นท้าวหัวลาน ดํบงคํกลอย ด้วยเสียงพาทย์เสียงพิณ เสียงเลื้อนเสียงขับ ใครจักมักเหล้น เหล้น ใครจักมักหัว หัว ใครจักมักเลื้อน เลื้อน
ความจารึกดังกล่าวกล่าวถึงนาฏศิลป์ไว้กว้าง ๆ เป็นความหมายรวม ๆ ว่ามีดนตรีประโคมในขบวนแห่อย่างครึกครื้น มีการขับร้อง ฟ้อนรำนำขบวน ใครมีศิลปะการละเล่นอย่างใดก็แสดงได้อย่างเสรี เมื่อชนชาติไทยเมืองสุโขทัยเข้าไปเกี่ยวพันกับชนชาติที่เคยรับวัฒนธรรมจากอินเดียอยู่ก่อน เช่น มอญ และขอม นาฏศิลป์ไทยจึงเริ่มปรากฏว่ามีการละเล่นเป็นแบบแผนขึ้น
ศิลาจารึกเขาสุมนกูฏ หลักที่ 8 มหาศักราช ๑๒๘๑ (พ.ศ. 1903) รัชสมัยพระมหาธรรมราชาที่ 1 (ลิไทย) บรรทัดที่ 15-22 กล่าวถึงการเต้นรำในเทศกาลไหว้พระพุทธบาทเหนือยอดเขาสมนกูฏ (เขาพระบาทใหญ่) เมืองสุโขทัย ว่า:–
ย่อมเรียงขันหมากขันพลูบูชาพิลมระบำเต้นเหล้นทุกฉัน ด้วยเสียงอันสาธุการบูชา อีกด้วยดูรยพาทพิณฆ้องกลองเสียงดังสีพดังดินจักหล่มอันใส้
แม้ความจารึกไม่ได้กล่าวชัดแจ้งว่าเป็นระบำชนิดใดแต่ก็มีกล่าวถึงไว้ในวรรณกรรมสมัยสุโขทัยเรื่อง ไตรภูมิพระร่วง มีการจารข้อความพรรณาเกี่ยวกับการดนตรีนาฏศิลป์ไว้เป็นจำนวนมากที่เรียกการละเล่นว่า ระบำรำเต้น เกิดขึ้นและเป็นที่รู้จักกันอย่างดีในสมัยนั้น ปรากฏในบทที่ 5 แดนมนุษย์ เรื่อง จักรรัตนะ ว่า:–
ชนทั้งหลายต่างมีใจแช่มชื่นรื่นเริงยิ่งนัก มีการแต่งตัวมาชมกงจักรแก้วนั้น แล้วขับร้องและมีเสียงพาทย์ เสียงพิณ แตร สังข์ กลองใหญ่น้อย ฉิ่งฉาบ บัณเฑาะว์ ทั้งไพเราะและวังเวง บางคนตีกลอง ตีพาทย์ ตีฆ้อง ตีกรับ บางพวกดีดพิณ สีซอ ตีฉิ่ง จับระบำรำเต้น เสียงสรรพดนตรี ดังครื้นเครงกึกก้องดังแผ่นดินจะถล่มทลาย
ใน พงศาวดารล้านช้าง มีบันทึกว่าพระยาแถนหลวง (แถนฟ้าขื่น) ให้ศรีคันธพะเทวดาลงมาสอนดนตรีและขับฟ้อนระเมงระมางแก่ราษฎร สันนิษฐานว่าจะเป็นการฟ้อนรำแบบการละเล่นพื้นบ้านพื้นเมือง ปรากฏความว่า:–
เมื่อนั้นพระยาแถนหลวงจึ่งให้ศรีคันธพะเทวดาลาลงมาบอกสอนคนทังหลายให้เฮ็ดฆ้อง กลอง กรับ เจแวง [ฆ้องวง] ปี่พาทย พิณ เพี้ยะ เพลง กลอน ได้สอนให้ดนตรีทั้งมวลแลเล่าบอก ส่วนครู่อันขับฟ้อนฮ่อนนะสิ่งสว่างระเมงระมางทั้งมวลถ้วนแล้ว ก็จึ่งเมื้อเล่าเมื้อไหว้แก่พระยาแถนหลวงชูประการหั้นแล
ประวัติศาสตร์นาฏศิลป์ไทย > สมัยอยุธยา > บันทึกในสมัยอยุธยา

ในสมัยอยุธยามีหลักฐานปรากฏในรัชสมัยของสมเด็จพระนารายณ์มหาราชว่ามีการให้จัดแสดงโขนและการแสดงประเภทอื่นขึ้นในพระราชวังหลวงของกรุงศรีอยุธยา ในลักษณะที่กล่าวได้ว่าเกือบจะเหมือนกับรูปแบบของนาฏศิลป์ไทยที่ปรากฏอยู่ในประเทศไทยในปัจจุบันและที่แพร่หลายไปยังประเทศเพื่อนบ้าน โดยในระหว่างที่ราชอาณาจักรอยุธยายังมีสัมพันธ์ทางการทูตโดยตรงกับฝรั่งเศส ราชทูตฝรั่งเศสชื่อ ซีมง เดอ ลาลูแบร์ ได้เข้ามายังประเทศสยาม ในปี ค.ศ. 1687 และพำนักอยู่ในกรุงศรีอยุธยาเป็นเวลา 3 เดือนเพื่อให้จดบันทึกทุกอย่างเกี่ยวกับประเทศสยามตั้งแต่การปกครอง ภาษา ตลอดจนวัฒนธรรมประเพณี โดย ลาลูแบร์ ได้มีโอกาสได้สังเกตการแสดงนาฏศิลป์ประเภทต่าง ๆ ในราชสำนักไทยและจดบันทึกไว้ใน จดหมายเหตุลาลูแบร์ โดยละเอียดดังนี้:–
"ชาวสยามมีศิลปะการเวทีอยู่สามประเภท: ประเภทที่เรียกว่า"โขน"นั้น เป็นการร่ายรำเข้า ๆ ออก ๆ หลายคำรบ ตามจังหวะซอและเครื่องดนตรีอย่างอื่นอีก ผู้แสดงนั้นสวมหน้ากาก และถืออาวุธ แสดงบทหนักไปในทางสู้รบกันมากกว่าจะเป็นการร่ายรำ และมาตรว่าการแสดงส่วนใหญ่จะหนักไปในทางโลดเต้นเผ่นโผนโจนทะยาน และวางท่าอย่างเกินสมควรแล้ว นาน ๆ ก็จะหยุดเจรจาออกมาสักคำสองคำ หน้ากาก (หัวโขน) ส่วนใหญ่นั้นน่าเกลียด เป็นหน้าสัตว์ที่มีรูปพรรณวิตถาร หรือไม่เป็นหน้าอสูรปีศาจ" ส่วนการแสดงประเภทที่เรียกว่า "ละคร" นั้นเป็นบทกวีที่ผสมผสานกัน ระหว่างมหากาพย์ และบทละครพูด ซึ่งแสดงกันยืดยาวไปสามวันเต็ม ๆ ตั้งแต่ ๘ โมงเช้า จนถึง ๑ ทุ่ม ละครเหล่านี้เป็น ประวัติศาสตร์ที่ร้อยเรียงเป็นบทกลอนที่เคร่งครึม และขับร้องโดยผู้แสดงหลายคนที่อยู่ในฉากพร้อม ๆ กัน และเพียงแต่ร้องโต้ตอบกันเท่านั้น โดยมีคนหนึ่งขับร้องในส่วนเนื้อเรื่อง ส่วนที่เหลือจะกล่าวบทพูด แต่ทั้งหมดที่ขับร้องล้วนเป็นผู้ชาย ไม่มีผู้หญิงเลย ... ส่วน "ระบำ" นั้นเป็นการรำคู่ของหญิงชาย ซึ่งแสดงออกอย่างอาจหาญ ... นักเต้นทั้งหญิงและชายจะสวมเล็บปลอมซึ่งยาวมาก และทำจากทองแดง นักแสดงจะขับร้องไปด้วยรำไปด้วย พวกเขาสามารถรำได้โดยไม่เข้าพัวพันกัน เพราะลักษณะการเต้นเป็นการเดินไปรอบ ๆ อย่างช้า ๆ โดยไม่มีการเคลื่อนไหวที่รวดเร็ว แต่เต็มไปด้วยการบิดและดัดลำตัว และท่อนแขน"
ในส่วนที่เกี่ยวกับการแต่งกายของนักแสดงโขน ลา ลูแบร์ ได้บันทึกไว้ว่า:–
"นักเต้นใน "ระบำ" และ "โขน" จะสวมชฎาปลายแหลมทำด้วยกระดาษมีลวดลายสีทอง ซึ่งดูคล้าย ๆ หมวกของพวกข้าราชการสยามที่ใส่ในงานพิธี แต่จะหุ้มตลอดศีรษะด้านข้างไปจนถึงใต้หู และตกแต่งด้วยหินอัญมณีเลียนแบบ และมีห้อยพู่สองข้างเป็นไม้ทาสีทอง"