stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
ชาวบาหลี

| ᬳᬦᬓ᭄‌ᬩᬮᬶ (Ânak Bali) ᬯᭀᬂᬩᬮᬶ (Wång Bali) ᬓ᭄ᬭᬫᬩᬮᬶ (Kramâ Bali) |
| --- | --- |
ชาวบาหลีในพิธีสมรสแบบฮินดู
ภูมิภาคที่มีประชากรอย่างมีนัยสำคัญ
 อินโดนีเซีย: 3,946,416
          บาหลี: 3,336,065
          นูซาเติงการาตะวันตก: 119,407
          ซูลาเวซีกลาง: 115,812
          ลัมปุง: 104,810
          ซูลาเวซีตะวันออกเฉียงใต้: 49,411
          สุมาตราใต้: 38,552
          ซูลาเวซีใต้: 27,330
 มาเลเซีย: 5,700
 ออสเตรเลีย: 5,529
 สหรัฐ: 200
ภาษา
บาหลี, ซาซัก, อินโดนีเซีย
ศาสนา
ฮินดูแบบบาหลี (95.22%), อิสลาม (3.24%), คริสต์ (1.26%), พุทธ (0.26%), อื่น ๆ (0.02%)
กลุ่มชาติพันธุ์ที่เกี่ยวข้อง
บาหลีอากา, ชวา, ซาซัก, เติงเกอร์, ซุนดา และออสโตรนีเชียนอื่น ๆ 
บาหลี (บาหลี: ᬳᬦᬓ᭄‌ᬩᬮᬶ (Ânak Bali), ᬯᭀᬂᬩᬮᬶ (Wång Bali), ᬓ᭄ᬭᬫᬩᬮᬶ (Kramâ Bali); อินโดนีเซีย: Suku Bali) เป็นกลุ่มชาติพันธุ์พื้นเมืองที่อาศัยอยู่บนเกาะบาหลีในประเทศอินโดนีเซีย มีประชากรราว 4,200,000 คนหรือเป็นคิดเป็นร้อยละ 1.7 ของประชากรในอินโดนีเซีย ส่วนใหญ่อาศัยอยู่บนเกาะบาหลีร้อยละ 89 ทั้งยังมีชาวบาหลีอาศัยอยู่บนเกาะลอมบอกจำนวนมากอย่างมีนัยสำคัญ และพบทางตะวันออกสุดของเกาะชวา
ประวัติ

ระบำเลอกงในอดีตและปัจจุบันตามลำดับ ถือเป็นการแสดงที่มีชื่อของบาหลี
บรรพบุรุษของชาวบาหลีในปัจจุบันมาจากการอพยพย้ายถิ่นฐานจำนวนสามครั้ง โดยครั้งแรกคือคลื่นผู้อพยพชาวโปรโตมลายูจากเกาะชวาและกาลีมันตันช่วงยุคก่อนประวัติศาสตร์ คลื่นอพยพลูกที่สองคือการอพยพของกลุ่มชนจากเกาะชวาในยุคฮินดูเรืองอำนาจในช่วงเวลาหลายปีและเป็นไปอย่างช้า ๆ และคลื่นอพยพครั้งสุดท้ายคือกลุ่มชนที่อพยพมาจากเกาะชวาช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 15 จนถึง 16 อันเป็นช่วงเวลาที่ผู้คนหันไปเลื่อมใสศาสนาอิสลาม หลังการล่มสลายของจักรวรรดิมัชปาหิต เจ้าขุนมูลนายและราษฎรทั้งหลายจึงหลบลี้อิทธิพลจักรวรรดิมาตารัมที่เปลี่ยนเป็นรัฐอิสลามมายังเกาะบาหลี ที่ทำให้วัฒนธรรมชวายุคเก่ามาผสมผสานกับวัฒนธรรมพื้นเมือง จนทำให้บาหลีมีวัฒนธรรมพื้นเมืองที่โดดเด่นมาแต่นั้น
มีการศึกษากรดดีออกซีไรโบนิวคลีอิกชาวบาหลีโดยคาราเฟตและคณะ (Karafet et al.) พบว่าโครโมโซมวาย (Y chromosome) นั้น ใกล้เคียงกับชาวอินเดียร้อยละ 12 ใกล้เคียงกับชาวออสโตรนีเชียร้อยละ 84 และชาวเมลานีเซียร้อยละ 2
วัฒนธรรม

วัฒนธรรมของบาหลีเป็นการผสมผสานของวัฒนธรรมฮินดู-พุทธและวัฒนธรรมพื้นเมือง โดยวัฒนธรรมบาหลีอันเป็นที่รู้จักนอกจากการเต้นระบำ นาฏกรรม และประติมากรรมก็คือการแสดง วายังกูลิต มหรสพที่ใช้แสงและเงา ที่ใกล้เคียงกับหนังตะลุงของไทย มีฉากเป็นวัดฮินดูหรือหมู่บ้าน ทั้งมีนักแสดงและนักดนตรีพื้นเมืองฝีมือดีประกอบการแสดง
มีเกล โกบาร์รูเบียส (Miguel Covarrubias) กล่าวว่า งานศิลปะของชนพื้นเมืองนั้นแม้จะเป็นของมือสมัครเล่นแต่เปี่ยมด้วยจิตวิญญาณ และพวกเขาก็ไม่ยี่หระว่าผู้อื่นจะประเมินผลงานของเขาอย่างไร นอกจากนี้ศิลปินบาหลียังมีความสามารถในการแกะสลักที่ลักษณะการแกะนั้นคล้ายเทพเจ้าตามคติจีน หรือตกแต่งยานพาหนะตามที่พบในนิตยสารต่างประเทศ
ในการตั้งชื่อแบบบาหลี จะมีลำดับศักดิ์และวรรณะปรากฏอยู่ในชื่อ
ศาสนา

บทความหลัก: ศาสนาฮินดูแบบบาหลี
ชาวบาหลีส่วนใหญ่มีความเชื่อเกี่ยวกับลัทธิวารีศักดิ์สิทธิ์ (Agama Tirta) อันเป็นแนวทางหนึ่งในไศวนิกายของศาสนาฮินดู โดยมีนักบวชจากอินเดียเดินทางมาเผยแผ่ทั้งศาสนา รวมทั้งวรรณกรรมของฮินดู-พุทธในหลายศตวรรษก่อน ซึ่งชาวบาหลีได้นำมาผสานความเชื่อเข้ากับคติชนพื้นเมืองด้วย
นอกจากนี้ยังมีกลุ่มชนหนึ่งที่เรียกว่าบาหลีอากา ซึ่งเป็นชนพื้นเมืองที่อพยพเข้ามาก่อนการอพยพครั้งที่สาม และอาศัยอยู่ในชนบทอันห่างไกลนั้นนับถือผีหาได้นับถือฮินดูอย่างชาวบาหลีไม่
สตรีบาหลีขณะสวดมนต์และถวายของบูชาแด่เทพเจ้า
มะเร็งลำไส้ใหญ่

| มะเร็งลำไส้ใหญ่และไส้ตรง |
| --- | --- |
แผนภาพของทางเดินอาหารส่วนล่าง
บัญชีจำแนกและลิงก์ไปภายนอก
ICD-10: C18-C20/C21
ICD-9: 153.0-154.1
ICD-O:: M8140/3 (95% of cases)
OMIM: 114500
DiseasesDB: 2975
MedlinePlus: 000262
eMedicine: med/413 med/1994 ped/3037
NCI: มะเร็งลำไส้ใหญ่
มะเร็งลำไส้ใหญ่และไส้ตรง (รู้จักในชื่อของมะเร็งลำไส้ใหญ่ มะเร็งไส้ตรงหรือมะเร็งลำไส้) คือโรคมะเร็งที่เกิดในลำไส้ใหญ่หรือลำไส้ตรง (ส่วนของ ลำไส้ใหญ่) เกิดจากการเติบโตอย่างผิดปกติของเซลล์ซึ่งสามารถลุกลามหรือแพร่กระจายไปยังส่วนอื่นๆ ของร่างกายได้  สัญญาณและอาการของโรคอาจได้แก่การอุจจาระเป็นเลือด การเคลื่อนไหวของลำไส้ใหญ่เปลี่ยนแปลงไป น้ำหนักลดและมีอาการเหนื่อยอ่อนเพลียตลอดเวลา
โรคมะเร็งลำไส้ใหญ่และไส้ตรงส่วนใหญ่เกิดได้จากหลายปัจจัย เช่น รูปแบบการดำเนินชีวิตและอายุที่มากขึ้น รวมทั้งจากความผิดปกติที่ได้รับการถ่ายทอดทางพันธุกรรมแต่ปัจจัยนี้จะพบได้ในน้อยราย  ปัจจัยเสี่ยงอื่น ๆ ได้แก่ การรับประทานอาหาร โรคอ้วน การสูบบุหรี่ และการขาดการออกกำลังกาย ปัจจัยที่เกี่ยวกับอาหารซึ่งจะเพิ่มอัตราเสี่ยงต่อการเกิดโรคคือ การรับประทาน เนื้อแดงและเนื้อที่ผ่านกระบวนการปรุงแต่ง และการดื่มแอลกอฮอล์ ปัจจัยเสี่ยงอีกประการหนึ่งก็คือ โรคลำไส้ใหญ่อักเสบซึ่งได้แก่ โรคโครห์นและลำไส้ใหญ่อักเสบเรื้อรัง ภาวะของความผิดปกติที่ได้รับการถ่ายทอดทางพันธุกรรมซึ่งเป็นสาเหตุทำให้เกิดโรคมะเร็งลำไส้ใหญ่และไส้ตรงบางภาวะได้แก่ ติ่งเนื้องอกที่เกิดจากพันธุกรรม และโรคมะเร็งลำไส้ใหญ่ที่เกิดจากการถ่ายทอดทางพันธุกรรมแบบไม่พบติ่งเนื้อ อย่างไรก็ตามจำนวนผู้ป่วยจากสาเหตุนี้มีน้อยกว่า 5 เปอร์เซ็นต์เมื่อเทียบกับกลุ่มสาเหตุอื่น ๆ โดยทั่วไปในเบื้องต้นจะพบเนื้องอกชนิดไม่เป็นอันตรายซึ่งมักจะมีลักษณะเป็นติ่งเนื้อ เมื่อเวลาผ่านไปติ่งเนื้อนี้จะกลายเป็นมะเร็ง
การตรวจวินิจฉัยโรคมะเร็งลำไส้ใหญ่อาจทำได้โดยการตรวจชิ้นเนื้อตัวอย่างที่ตัดจากลำไส้ใหญ่ในระหว่างการส่องกล้องตรวจลำไส้ส่วนปลายหรือการส่องกล้องตรวจลำไส้ใหญ่ทั้งหมด แล้วตามด้วยขั้นตอนการฉายแสงเพื่อตรวจวิเคราะห์ว่ามีการแพร่กระจายหรือไม่ การคัดกรองหรือการตรวจหาโรคก่อนที่จะมีอาการเป็นวิธีที่มีประสิทธิภาพเพื่อการลดโอกาสของการเสียชีวิตจากโรคมะเร็งลำไส้ใหญ่และไส้ตรง จึงแนะนำให้มีการเข้ารับตรวจหาโรคเมื่ออายุ 50 ปีและรับการตรวจหาโรคต่อไปจนอายุ 75 ปี ระหว่างการส่องกล้องตรวจสำไส้ใหญ่ทั้งหมดจะมีการตัดติ่งติ่งเนื้อออก ยาแอสไพรินและยาแก้อักเสบชนิดไม่ใช่สเตอรอยด์ลดความเสี่ยงได้  แต่โดยทั่วไปไม่แนะนำให้ใช้ยาเพื่อวัตถุประสงค์นี้เนื่องจากมีผลข้างเคียง
การรักษาโรคมะเร็งลำไส้ใหญ่และไส้ตรงอาจใช้วิธีการรักษาแบบผสมวิธีต่างๆ เหล่านี้ ได้แก่ การผ่าตัด การบำบัดด้วยรังสี เคมีบำบัดและการรักษาแบบมุ่งเป้า มะเร็งที่งอกอยู่ในผนังลำไส้ใหญ่อาจรักษาได้ด้วยการผ่าตัด แต่หากมีการกระจายของเชื้อมะเร็งไปทั่วแล้วโดยปกติไม่สามารถรักษาได้ด้วยการรักษาแบบเน้นที่การปรับปรุงคุณภาพของชีวิตให้ดีดีขึ้นและการบำบัดตามอาการ อัตรารอดที่ห้าปีในประเทศสหรัฐอเมริกามีอยู่ที่ประมาณ 65 เปอร์เซ็นต์ อย่างไรก็ตามนี่ขึ้นอยู่กับว่ามะเร็งได้ลุกลามไปมากน้อยเท่าไร ได้รับการผ่าตัดมะเร็งออกไปหรือไม่และสุขภาพโดยรวมของบุคคลนั้น  มะเร็งลำไส้ใหญ่และไส้ตรงเป็นสาเหตุการเสียชีวิตด้วยโรคมะเร็งเป็นอันดับที่สามโดยคิดเป็น 10% จากทั้งหมด ในปี 2012 พบผู้ป่วยรายใหม่จำนวน 1.4 ล้านคนและมีผู้เสียชีวิตด้วยโรคนี้จำนวน 694,000 ราย โรคนี้มักจะพบได้มากกว่าในประเทศที่พัฒนาแล้วซึ่งคิดเป็นจำนวนที่มากกว่า 65 เปอร์เซ็นต์ของจำนวนผู้ป่วยทั้งหมด และมักพบในเพศชายมากกว่าเพศหญิง
เขาเปอเล

| เขาเปอเล |
| --- | --- |

จุดสูงสุด
ความสูง เหนือระดับน้ำทะเล: 1,397 เมตร (4,583 ฟุต) 
ความสูง ส่วนยื่นจากฐาน: 1,381 เมตร (4,531 ฟุต)
พิกัด: 14°49′N 61°10′W﻿ / ﻿14.817°N 61.167°W﻿ / 14.817; -61.167 
ข้อมูลทางภูมิศาสตร์
เขาเปอเลที่ตั้งในมาร์ตีนิก 
ที่ตั้ง: มาร์ตีนิก
ข้อมูลทางธรณีวิทยา
อายุหิน: มากกว่า 89 ปี
ประเภทภูเขา: กรวยภูเขาไฟสลับชั้น
แนวโค้ง/เข็มขัดภูเขาไฟ: Lesser Antilles Volcanic Arc
การปะทุครั้งล่าสุด: ค.ศ. 1929–1932
การพิชิต
เส้นทางง่ายสุด: เดิน
เขาเปอเล (ฝรั่งเศส: Montagne Pelée, [mɔ̃taɲ pəle]; ครีโอลแอนทิลลีส: Montann Pèlé, แปลว่า "ภูเขาหัวล้าน" หรือ "ภูเขาถูกปอก") เป็นภูเขาไฟมีพลังบนปลายด้านทิศเหนือของเกาะมาร์ตีนิก (ดินแดนทะเลของฝรั่งเศสในทะเลแคริบเบียน) มีลักษณะเป็นกรวยภูเขาไฟสลับชั้น ส่วนกรวยประกอบด้วยชั้นของเถ้าธุลีภูเขาไฟและลาวาที่แข็งตัว การปะทุครั้งล่าสุดเกิดขึ้นใน พ.ศ. 2475
การปะทุใน พ.ศ. 2445 ที่ทำลายเมืองแซ็ง-ปีแยร์ ฆ่าคนไป 29,000 ถึง 30,000 คนภายใน 2-3 นาที กลายเป็นภัยพิบัติจากภูเขาไฟที่รุนแรงที่สุดในคริสต์ศตวรรษที่ 20
การปะทุเมื่อ พ.ศ. 2445

ก่อนที่จะเกิดการปะทุเมื่อ พ.ศ. 2445 เริ่มมีสัญญาณว่าเกิดพุแก๊สเพิ่มมากขึ้นในปล่อง Étang Sec ใกล้กับยอดเขามาตั้งแต่ฤดูร้อนใน พ.ศ. 2443 ไอน้ำที่ปะทุขึ้นมาเล็กน้อยใน พ.ศ. 2335 และ พ.ศ. 2394 แสดงให้เห็นว่าภูเขาไฟลูกนี้ยังมีพลังและมีความเป็นไปได้ที่จะเป็นอันตราย คนพื้นเมืองชาวแคริบรู้จักภูเขาไฟลูกนี้ในฐานะ "ภูเขาอัคคี" จากการปะทุครั้งก่อนหน้าตั้งแต่โบราณกาล
แม้ว่าเวลาก่อนหน้านั้น เท่าที่มีคนทราบ ภูเขาไฟนี้ยังคงสงบเรื่อยมา แต่ก็เริ่มปะทุขึ้นในวันที่ 25 เมษายน พ.ศ. 2445 เมื่อต้นเดือนเมษายน ได้มีนักเดินทางบันทึกไว้ว่ามีไอกำมะถันลอยออกมาจากพุแก๊สใกล้กับยอดเขา แต่ไม่มีผู้ใดให้ความสำคัญกับบันทึกครั้งนี้ เนื่องจากในอดีตเคยมีพุแก๊สเกิดขึ้นและหายไปอยู่หลายครั้ง
23 เมษายน - ภูเขาไฟพ่นกรวดภูเขาไฟซึ่งตกโปรยปรายบนด้านทิศใต้และทิศตะวันตกของภูเขาไฟ
25 เมษายน - ยอดภูเขาไฟพ่นกลุ่มควันซึ่งเต็มไปด้วยหินและเถ้าธุลีออกมา แต่ไม่ได้ทำให้เกิดความเสียหายที่รุนแรงนัก
26 เมษายน - พื้นที่รอบ ๆ เต็มไปด้วยเถ้าธุลีภูเขาไฟกระจัดกระจายอยู่ทั่ว แต่ทางฝ่ายบริหารของเมืองยังคงไม่ประกาศภาวะฉุกเฉิน
27 เมษายน - นักเดินทางจำนวนมากปีนขึ้นสู่ยอดเขาเพื่อสำรวจปล่อง Étang Sec ซึ่งขณะนั้นมีน้ำอยู่เต็ม เกิดเป็นทะเลสาบขนาดกว้าง 180 เมตร มีกองเศษหินภูเขาไฟสูง 15 เมตรตั้งอยู่ที่ด้านหนึ่งของทะเลสาบ มีเสียงคล้ายน้ำเดือดในหม้อดังออกมาจากใต้ดิน ขณะที่ในเมืองซึ่งอยู่ห่างจากภูเขาไฟถึง 4 ไมล์เริ่มมีกลิ่นรุนแรงของกำมะถันแพร่กระจายไปทั่ว
30 เมษายน - น้ำในแม่น้ำแม่น้ำ Roxelane และ Rivière des Pères เอ่อล้น ไหลพัดพาเอาหินและต้นไม้ลงจากยอดเขา หมู่บ้าน Prêcheur และ Ste. Philomène ได้รับผลกระทบจากกลุ่มเถ้าธุลีที่พัดเข้าปกคลุมอย่างต่อเนื่อง
2 พฤษภาคม - เวลา 11.30 น. เกิดการระเบิดอย่างรุนแรงบนภูเขาไฟ ตามมาด้วยแผ่นดินไหว และควันดำหนาจำนวนมหาศาลพวยพุ่งขึ้น พื้นที่ครึ่งหนึ่งของเกาะด้านทิศเหนือถูกปกคลุมด้วยเถ้าธุลีและหินพัมมิซเป็นเม็ดละเอียด การระเบิดดำเนินอยู่ราว 5-6 ชั่วโมง ปศุสัตว์เริ่มล้มตายลงด้วยความโหยหิวและกระหายน้ำ เนื่องจากแหล่งน้ำและอาหารปนเปื้อนด้วยเถ้าธุลี
ดูเพิ่ม

รายชื่อการปะทุของภูเขาไฟตามจำนวนผู้เสียชีวิต
เขาปีนาตูโบ
เขาวิซูเวียส
แหล่งข้อมูลอื่น

| ฐานข้อมูลการควบคุมรายการหลักฐาน  |
| --- | --- |
นานาชาติ:  VIAF 2 
ประจำชาติ:  ฝรั่งเศส  BnF data  เยอรมนี  อิสราเอล  สหรัฐ  เช็กเกีย 
ภูมิศาสตร์:  โครงการภูเขาไฟโลก
อีโบลา (แก้ความกำกวม)

อีโบลา เป็นคำสามัญของโรคไวรัสอีโบลา
อาจหมายถึง
อีโบลาไวรัส (Ebolavirus) - วงศ์ทางวิทยาไวรัส
โรคไวรัสอีโบลา หรือไข้เลือดออกอีโบลา เป็นโรคของมนุษย์ที่เกิดจากไวรัสอีโบลา
แม่น้ำอีโบลา - แม่น้ำในสาธารณรัฐประชาธิปไตยคองโก
อีโบลา (วงดนตรี) - กลุ่มดนตรีสัญชาติไทย แนวร็อก/เมทัล
ทีพู สุลต่าน

ทีพู สุลต่าน (เปอร์เซีย: تیپو سلطان, อักษรโรมัน: Tipu Sultan) หรือ ฏิปปุ สุลตาน (กันนาดา: ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನ್, อักษรโรมัน: Tippu Sultan) (สุลต่าน ฟาเตฮ์ อะลี ซาฮับ ทีพู; 1 ธันวาคม 1751 – 4 พฤษภาคม 1799) หรือเรียกอีกชื่อว่า เสือแห่งไมสูรุ (อังกฤษ: Tiger of Mysore เป็นผู้นำชาวมุสลิมอินเดียแห่งราชอาณาจักรไมสูรุในอินเดียใต้ ผู้ริเริ่มการทำปืนใหญ่จรวด ในสมัยปกครองไมสูรุ เขาเป็นผู้ริเริ่มนวัตกรรมทางการปกครองมากมาย เช่น ระบบกษาปณ์และปฏิทินใหม่, ระบบเงินได้จากที่ดินใหม่ ซึ่งช่วยจุดการเติบโตของอุตสาหกรรมผ้าไหมไมสูรุ และยังเป็นคนแรก ๆ ที่ริเริ่มของเล่นจันนปัฏณะ เขาเป็นผู้ขยายจรวดไมสูรุหุ้มเหล็ก และแต่งคู่มือการทหาร Fathul Mujahidin ขึ้น ในระหว่างบรรดาสงครามกับอังกฤษ เขาได้ยิงจรวดเพื่อต้านทานการรุกคืบของกองทัพอังกฤษ รวมถึงในระหว่างยุทธการที่พอลลีลัวร์ และ การล้อมนครศรีรังคปัฏณะ
ทีพู สุลต่าน และบิดาของเขา ใช้กองทัพที่ฝึกมาแบบฝรั่งเศสภายใต้พันธมิตรกับฝรั่งเศสในการต้านทานกองทัพของอังกฤษ และอำนาจในภูมิภาคโดยรอบ ทั้งมราฐา, สิระ, บรรดาผู้นำของมะละบาร์, โกฑคู, เพฑเนาร์, กรณาฏกะ และ ทราวันคอร์ บิดาของทีพู ไฮเดอร์ อะลี ขึ้นสู่อำนาจก่อนที่ทีพูจะสืบทอดตำแหน่งผู้นำแห่งไมสูรุหลังบิดาเสียชีวิตด้วยมะเร็งในปี 1782 ทีพูมีชัยเหนืออังกฤษในสงครามครั้งที่สองกับอังกฤษ และในปี 1784 ได้ต่อรองสนธิสัญญามังคาลูรุกับอังกฤษเพื่อสิ้นสุดสงครามในครั้งนั้น
ข้อขัดแย้งกับอำนาจท้องถิ่นโดยรอบของไมสูรุในสมัยของทีพู สุลต่าน รวมถึงสงครามกับมราฐา ซึ่งสิ้นสุดจากการลงนามสนธิสัญญาคเชนทรครห์ ซึ่งบังคับให้ทีพู สุลต่าน ต้องจ่ายค่าปฏิกรรมสงคราม 4.8 ล้านรูปี แก่มราฐาในงวดเดียว และอีก 1.2 ล้านรูปีต่อปี รวมถึงต้องส่งคืนดินแดนทั้งหมดที่ยึดได้มาในสมัยไฮเดอร์ อะลี แก่มราฐา
ในสงครามอังกฤษ-ไมสูรุ ที่สี่ กองกำลังร่วมของบริษัทตะวันออกของอังกฤษภายใต้การสนับสนุนของพวกมราฐาและนีซัมแห่งไฮเดอราบาด เอาชนะเหนือทีพูได้ และทีพูถูกสังหารเมื่อวันที่ 4 พฤษภาคม 1799 ขณะปกป้องที่มั่นในศรีรังคปัฏณะ
ตลบหลัง

ปฏิบัติการ ตลบหลัง คือปฏิบัติการโดยใช้หน่วยปฏิบัติการลับหรือองค์กรในอาณาเขตของประเทศตน ในการยึดครองประเทศฝ่ายตรงข้าม ในการปฏิบัติการตลบหลังจะทำการสร้างฐานรากของ ขบวนการต่อต้าน และทำหน้าที่เป็น สายลับ หลังแนวข้าศึก ปฏิบัติการขนาดเล็กอาจจะครอบคลุมพื้นที่ขนาดเล็ก ๆ โดยแยกกันปฏิบัติพร้อม ๆ กันในหลาย ๆ พื้นที่ แต่ในเป้าหมายของการปฏิบัติภารกิจลับหลังนั้นเพื่อปลุกให้เหล่าปฏิกิริยาปฏิบัติการพิชิตทั้งประเทศ
ปฏิบัติการตลบหลังยังหมายถึงยุทธวิธีทางทหารที่ทหารที่ได้รับการฝึกฝนมาเป็นพิเศษ โดยปล่อยให้ตัวเองถูกกองกำลังศัตรูบุกรุกเพื่อดำเนิน การข่าวกรอง การสอดแนม การได้มาซึ่งเป้าหมาย และภารกิจลาดตระเวน ซึ่งโดยมากมักจะมาจากความตั้งใจ
ประวัติศาสตร์

ปฏิบัติการตลบหลังที่สำคัญเกิดขึ้นในช่วง สงครามโลกครั้งที่สอง โดยสหราชอาณาจักรได้จัดตั้ง หน่วยเสริม ขึ้นพลพรรค ใน ฝ่ายอักษะ - ยึดครองดินแดนโซเวียตในช่วงต้นทศวรรษ 1940 ปฏิบัติการโดยมีส่วนอยู่เบื้องหลัง
ในช่วง สงครามเย็น องค์การสนธิสัญญาป้องกันแอตแลนติกเหนือ (NATO) ได้ประสานงานระหว่าง สำนักข่าวกรองกลาง (CIA) และ หน่วยข่าวกรองลับ ของอังกฤษ (SIS) และได้ช่วยกันจัดตั้งเครือข่ายลับ ๆ ในหลายประเทศใน ทวีปยุโรป โดยตั้งใจที่จะเปิดใช้งานเครือข่ายเหล่านี้ใน เหตุการณ์ที่กองกำลัง สนธิสัญญาวอร์ซอ เข้ายึดพื้นที่ ตามคำกล่าวของมาร์ติน แพ็กการ์ด "พวกเขาได้รับทุน ติดอาวุธ และฝึกฝนในกิจกรรมต่อต้านอย่างลับ ๆ รวมถึงการลอบสังหาร การยั่วยุทางการเมือง และการบิดเบือนข้อมูล"  องค์กรลับ (SBO) เหล่านี้ ถูกสร้างขึ้นและดำเนินการภายใต้การสนับสนุนของหน่วยข่าวกรอง ทำการคัดเลือกสายลับจากประชากรพลเรือน เครือข่าย SBO หรือ พลเรือนที่คัดเลือกมาเป็นพิเศษ ปฏิบัติการนี้ได้กระทำในหลายประเทศทางตะวันตกของยุโรป รวมถึงประเทศอิตาลี ประเทศเนเธอร์แลนด์ ประเทศเบลเยียม ประเทศลักเซมเบิร์ก ประเทศฝรั่งเศส ประเทศเยอรมนี ประเทศสวิตเซอร์แลนด์ ประเทศนอร์เวย์ ประเทศออสเตรีย และประเทศอื่น ๆ รวมถึงประเทศอิหร่าน พวกเขาเตรียมกระทำการต่อต้านหลายรูปแบบ เช่น การก่อวินาศกรรม และการรวบรวมข่าวกรองในดินแดนที่ถูกยึดครอง (NATO) และเครือข่ายลับ ที่มีชื่อเสียงที่สุดในบรรดาภารกิจนี้คือ ปฏิบัติการกลาดิโอ ของอิตาลี ซึ่งได้รับการยอมรับจากนายกรัฐมนตรีประเทศอิตาลี จูลิโอ อันเดรออตติ เมื่อวันที่ 24 ตุลาคม พ.ศ. 2533
คลังเก็บอาวุธที่ซ่อนอยู่จำนวนมากถูกพบในอิตาลี ออสเตรีย เยอรมนี เนเธอร์แลนด์ และประเทศอื่นๆ ที่อยู่ภายใต้การดูแลของ "กองทัพลับ" เหล่านี้ ในช่วงปลายปี พ.ศ. 2539 (ค.ศ. 1996) สหราชอาณาจักรเปิดเผยต่อรัฐบาลเยอรมนีถึงการมีอยู่ของคลังเก็บอาวุธและอุปกรณ์ใน กรุงเบอร์ลินตะวันตก เนื้อหาเหล่านี้ให้ข้อมูลเชิงลึกเกี่ยวกับอุปกรณ์ที่จัดหาให้กับเครือข่ายสำรอง (เยอรมัน) ในคลังอาวุธลับสองแห่งที่ถูกฝังอยู่ใน ป่ากรูเนวัลด์ ตำรวจพบกล่องที่มีปืนพกและกระสุนขนาด 9 มม. มีด อุปกรณ์นำทาง RS-6 หรือ "วิทยุสอดแนม" คู่มือต่าง ๆ หนังสือบันทึกรถถังและเครื่องบิน กระติกน้ำ บรั่นดี และช็อคโกแลต รวมถึงสำเนา Total Resistance คู่มือการรบแบบกองโจรที่เขียนขึ้นในปี 1957 โดยพันตรีชาวสวิส Hans von Dach
ในช่วงสงครามเย็น หน่วยทหารคอยอยู่เบื้องหลังมักจะเป็นหน่วยลาดตระเวน ตรวจตรา และค้นหาเป้าหมายระยะไกล ที่ได้รับการจัดสรรเป็นพิเศษสำหรับการปฏิบัติการในช่วงแรกของสงครามที่อาจเกิดขึ้น ( D-Day ถึง D+1-5) หน่วยเหล่านี้จะเคลื่อนทัพไปข้างหน้าอย่างรวดเร็ว เชื่อมโยงกับกองหลังหรือ 'กองกำลังหน่วงเวลาเชิงรุก' และ 'ตลบหลัง' เมื่อกองกำลังเหล่านี้ถอนตัวออกไป ทำให้ตัวเองไม่เป็นจุดสนใจจากกองกำลังสนธิสัญญาวอร์ซอที่รุกล้ำพื้นที่ โดยใช้ประโยชน์จากพื้นที่ซ่อนและคลังอาวุธ กระสุน และวิทยุที่เก็บไว้ล่วงหน้าก่อนการลาดตระเวน พวกเขาจะเริ่มปฏิบัติการรวบรวมข้อมูลข่าวกรองในสิ่งที่เรียกว่าการสอดแนมแอบแฝงแบบคงที่ เช่นเดียวกับการได้มาซึ่งเป้าหมายสำหรับเป้าหมายที่มีมูลค่าสูง เช่น กองบัญชาการของศัตรู การกระจุกตัวของกองทหาร และ ระบบอาวุธปรมาณู พวกเขายังจะดำเนินการรื้อถอน ในสิ่งที่เรียกว่า 'แถบทำลายล้าง' ในสถานที่ซึ่งมีแนวโน้มที่จะเกิดปัญหาคอขวดสำหรับการก่อตัวของศัตรู ภารกิจอีกประการหนึ่งคือการให้ความช่วยเหลือในการหลบหนีและการหลบหลีก (E&E) แก่นักบินืที่ประสบอุบัติเหตุเครื่องบินตกและอื่นๆ ที่ต้องการการส่งตัวกลับประเทศ
กอง ทหารกองทัพอาณาเขต ของสหราชอาณาจักร SAS และ กองร้อยปืนใหญ่กิตติมศักดิ์ ได้จัดงานเลี้ยงตลบหลังในเขตพื้นที่ของประเทศเยอรมนีตะวันตกโดยหน่วยงานของราชอาณาจักร
รายชื่อหน่วยฝึกทหารภายใต้การดูแลของหน่วยลับหลัง

นาโต
บริการเรือพิเศษ ( สหราชอาณาจักร )
21 กองบินพิเศษ (ศิลปิน) (สำรอง) ( สหราชอาณาจักร )
23 กองบินพิเศษ (สำรอง) ( สหราชอาณาจักร )
กองร้อยปืนใหญ่อันทรงเกียรติ ( สหราชอาณาจักร )
ฝูงบินลาดตระเวนพิเศษ อาร์เอซี ( สหราชอาณาจักร )
4/73 (สฟิงซ์) Special Observation Post Battery RA ( สหราชอาณาจักร )
กลุ่มกองกำลังพิเศษที่ 10 ( สหรัฐอเมริกา )
Escadron Spécial de Recherche (SOE/ESR) ( เบลเยียม )
บริษัท Fernspäher ( เยอรมนี )
คอร์ปส์ คอมมานโดโทรเพน ( เนเธอร์แลนด์ )
7e Compagnie de Commandos (ฝรั่งเศส)
กองพลพลร่มที่ 1, Lochoi Oreinon Katadromon หรือ LOK ( กรีซ )
โอเซล ฮาร์ป ไดเรซี ( ตุรกี )
การฝึกอบรมดำเนินการที่ โรงเรียนลาดตระเวนระยะไกลนานาชาติ ใน เมือง Weingarten ประเทศเยอรมนี
MfS -Abteilung IV Spezialkampfführung  ( เยอรมนีตะวันออก )
ผู้พิทักษ์ความรักชาติ ( โรมาเนีย )
โลก
เฟดานีน ซัดดัม ( บาอาธิสต์ อิรัก )
หน่วยสอดแนมกำลังระดับภูมิภาค ( ออสเตรเลีย ) หน่วยของ กองหนุนกองทัพออสเตรเลีย ที่จะปฏิบัติการในลักษณะเฝ้าระวังในกรณีที่เกิดการรุกรานทางตอนเหนือของออสเตรเลีย
การป้องกันดินแดน ( ยูโกสลาเวีย ) ซึ่งเป็นสาขาที่ไม่เป็นความลับของ กองทัพประชาชนยูโกสลาเวีย โดยมีหลักคำสอนอย่างเป็นทางการในการทำ สงครามกองโจร ต่อผู้ที่อาจยึดครอง
รายชื่อแผนการซ่อนเร้นที่ทราบ

สงครามโลกครั้งที่สอง
หน่วยเสริม ( สหราชอาณาจักร )
แวร์วูล์ฟ ( นาซีเยอรมนี )
ปฏิบัติการ Tracer ( ยิบรอลตาร์ )
ปฏิบัติการ Goldeneye (ยิบรอลตาร์) ออกแบบโดยผู้บัญชาการ เอียน เฟลมมิง แห่ง กองทัพเรือ อังกฤษ
โครงการหลังการประกอบอาชีพปาเลสไตน์ ( ปาเลสไตน์บังคับ ): แผนร่วมระหว่าง SOE ของอังกฤษและ Palmach เพื่อต่อต้านการยึดครองของฝ่ายอักษะที่อาจเกิดขึ้นก่อนและระหว่าง 200 วันแห่งความน่าสะพรึงกลัว SOE ปาเลสไตน์ ด้วยความช่วยเหลือจาก หน่วยงานชาวยิว ได้สร้างเครือข่ายเซลล์ลับเพื่อต่อต้านการยึดครองปาเลสไตน์โดยฝ่ายอักษะ โมเช ดายัน ได้สร้างโครงสร้างลับนี้ขึ้นมา การฝึกอบรมสำหรับเจ้าหน้าที่ปฏิบัติการของ Palmach ดำเนินการที่ศูนย์ฝึกอบรมพิเศษ (STC102) ที่ Mount Carmel ใกล้ เมือง Haifa
Operatiën en Inlichtingen (O&I) [nl] (Netherlands) Operatiën en Inlichtingen (Operations and Intelligence) was unique among its counterparts in other NATO countries in that it operated autonomously from NATO control.
GLADIO (Italy)
Aginter Press (Portugal)
Operation (Red) Sheepskin (Greece)
Austrian Association of Hiking, Sports and Society (OeWSGV, also: ÖWSGV) (Austria)
Plan Bleu, La Rose des Vents, and Arc-en-ciel (France)
ROC (Norway)
SDRA8 and STC/Mob (Belgium)
Bund Deutscher Jugend – Technischer Dienst, or TD BJD (Germany-West)
Kampfgruppe gegen Unmenschlichkeit (A secret stay-behind organisation of West Berlin against the GDR 1948–1959 with strong support of CIA)
Counter-Guerrilla, Turkish branch of Operation Gladio (Turkey)
Nihtilä-Haahti plan (Finland)
Projekt-26 (P-26, Switzerland)
Arla gryning [sv] and Informationsbyrån ('IB') in Sweden.
Operation Washtub (United States - Alaska Territory)
Study and Training Group for Military Reconnaissance (West Germany).
Qashqai 1948–1953 (Iran)
หลังสงครามเย็น
โครงการท้าทาย ( Ba'athist อิรัก )
ดูสิ่งนี้ด้วย

ระบบเซลล์ลับ
เสื้อคลุมและกริช
การระงับของญี่ปุ่น
การลาดตระเวนระยะไกล
กองทหารอาสาสมัคร
ยามบ้าน
สงครามเสรี
การก่อความไม่สงบในซีเรียตะวันออก
ข้อสงสัยระดับชาติ
การก่อการร้าย
ฝั่ม วัน เตี๊ยน

| ข้อมูลส่วนตัว |
| --- | --- | --- | --- |
วันเกิด:   (1993-04-30) 30 เมษายน ค.ศ. 1993 (31 ปี)
สถานที่เกิด:  จังหวัดกว๋างนาม, ประเทศเวียดนาม
ส่วนสูง:  1.87 m (6 ft 2 in)
ตำแหน่ง:  ผู้รักษาประตู
ข้อมูลสโมสร
สโมสรปัจจุบัน:  สโมสรฟุตบอลฮหว่างอัญซาลาย
สโมสรเยาวชน
:  สโมสรฟุตบอลฮหว่างอัญซาลาย
สโมสรอาชีพ*
| ปี |  ทีม |  ลงเล่น |  (ประตู) |
| 2013- |  สโมสรฟุตบอลฮหว่างอัญซาลาย |  3 |  (0) |
 *นัดที่ลงเล่นและประตูที่ยิงให้แก่สโมสรเฉพาะลีกในประเทศเท่านั้น
ฝั่ม วัน เตี๊ยน (เวียดนาม: Phạm Văn Tiến; เกิด 30 เมษายน ค.ศ. 1993)  เป็นนักกีฬาฟุตบอลชาวเวียดนาม เขาได้เข้าแข่งขันวี-ลีกให้แก่สังกัดสโมสรฟุตบอลฮหว่างอัญซาลาย
ซอสเถียนเมี่ยน

| --- | --- |
จานใส่ซอนเถียนเมี่ยน
ชื่ออื่น: ซอสหวาน
ประเภท: ซอส
แหล่งกำเนิด: จีน
ภูมิภาค: จีนภาคเหนือและภาคตะวันออกเฉียงเหนือ, เกาหลีใต้
ชาติที่มีอาหารประจำชาติที่เกี่ยวข้อง: อาหารจีน อาหารเกาหลี-จีน
ส่วนผสมหลัก: แป้ง, เกลือ
ส่วนผสมที่มักใช้: ถั่วเหลือง
 ตำราอาหาร: ซอสเถียนเมี่ยน   สื่อ: ซอสเถียนเมี่ยน
ซอสเถียนเมี่ยน (จีนตัวเต็ม: 甜麵醬/甜醬; จีนตัวย่อ: 甜面酱/甜酱; พินอิน: tiánmiànjiàng หรือ tiánjiàng) หรือ ซอสหวาน เป็นซอสข้นเนื้อเนียนสีน้ำตาลหรือหรือสีดำ มีทั้งรสอ่อน รสเค็ม หรือรสหวาน โดยทั่วไปใช้ในอาหารจีนภาคเหนือ อาหารจีนภาคตะวันออกเฉียงเหนือ รวมไปถึงอาหารเกาหลี-จีน เป็ดปักกิ่งและจาจังมย็อนเป็นอาหารยอดนิยมสองชนิดที่ใช้ซอสนี้
ศัพทมูล

คำภาษาจีนของซอสเถียนเมี่ยนคือ เถียนเมี่ยนเจี้ยง (甜麵醬; tiánmiànjiàng) ประกอบด้วยตัวอักษรที่มีความหมายว่า "หวาน" (甜) "แป้ง" (麵) และ "ซอส" (醬) มีอีกคำเรียกว่า เถียนเจี้ยง (甜醬; tiánjiàng) ซึ่งมีความหมายว่า "ซอสหวาน" ส่วนคำในภาษาเกาหลีคือ ชุนจัง (춘장; chunjang) ที่มาของศัพท์ไม่ทราบแน่ชัด มีทฤษฎีหนึ่งว่าคำนี้แผลงมาจากคำว่า ช็อมจัง (첨장; cheomjang) ซึ่งเป็นคำอ่านภาษาเกาหลีของอักษรจีน 甛醬
คลังภาพ

เป็ดปักกิ่ง
จาจังมย็อน
อาหารเกาหลี-จีน บกคึม-บับ (ข้าวผัด)
จ๋าเจี้ยงเมี่ยน
เป็ดปักกิ่ง
ดูเพิ่ม

โต้วป้านเจี้ยง
เป็ดปักกิ่ง
ซอสฮอยซิน
จาจังมย็อน
เทริยากิ
ซอสถั่วเหลือง
จ๋าเจี้ยงเมี่ยน
ลัทธิขงจื๊อ

หอต้าเฉิง (Dàchéng) อาคารหลักของวัดขงจื๊อในชูฟู่
ลัทธิขงจื๊อ หรือ ศาสนาขงจื๊อ (อังกฤษ: Confucianism) หรือ ลัทธิหยู เป็นระบบด้านจริยธรรมและปรัชญาของจีน ซึ่งพัฒนาจากการสอนของขงจื๊อ (551 - 479 ปีก่อน ค.ศ.) นักปรัชญาชาวจีน ลัทธิขงจื๊อถือกำเนิดขึ้นเป็น "งานสอนด้านจริยธรรม-สังคมการเมือง" ในยุคชุนชิว แต่ภายหลังพัฒนาส่วนที่เป็นอภิปรัชญาและจักรวาลวิทยาในสมัยราชวงศ์ฮั่น หลังการละทิ้งลัทธิฟาเฉียในประเทศจีนหลังราชวงศ์ฉิน ลัทธิขงจื๊อได้กลายมาเป็นอุดมการณ์แห่งรัฐอย่างเป็นทางการของจีน กระทั่งถูกแทนที่ด้วย "หลัก 3 ประการแห่งประชาชน" ของนายแพทย์ ซุนจงซาน เมื่อมีการสถาปนาสาธารณรัฐจีน ตามด้วยคอมมิวนิสต์ลัทธิเหมาหลังสาธารณรัฐจีนถูกแทนที่ด้วยสาธารณรัฐประชาชนจีนในจีนแผ่นดินใหญ่
มนุษยนิยมเป็นแก่นของลัทธิขงจื๊อ ซึ่งเป็นความเชื่อที่ว่า มนุษย์สามารถสอน พัฒนาและทำให้สมบูรณ์ได้ผ่านความพยายามส่วนตนและร่วมกับสังคม โดยเฉพาะอย่างยิ่ง การฝึกตนและการเกิดขึ้นเอง (self-creation) ลัทธิขงจื๊อมุ่งเน้นการพัฒนาคุณธรรมและการธำรงรักษาจริยธรรม โดยมีหลักพื้นฐานที่สุด คือ เหริน (rén) ยี่ (yì) และหลี่ (lǐ) เหรินเป็นข้อผูกมัดปรัตถนิยมและความมีมนุษยธรรมแก่ปัจเจกบุคคลอื่นภายในชุมชน ยี่เป็นการค้ำจุนความชอบธรรมและอุปนิสัยทางศีลธรรมในการทำดี และหลี่เป็นระบบจารีตและความเหมาะสมซึ่งตัดสินว่า บุคคลควรปฏิบัติตนอย่างไรให้เหมาะสมภายในชุมชน  ลัทธิขงจื๊อถือว่า บุคคลควรยอมถวายชีวิตให้ หากจำเป็น เพื่ออุทิศแก่การค้ำจุนค่านิยมทางศีลธรรมหลัก เหรินและยี่ ผู้นับถือลัทธิขงจื๊ออาจเป็นผู้เชื่อในศาสนาพื้นบ้านของจีนด้วยก็ได้ เพราะลัทธิขงจื๊อเป็นอุดมการณ์มนุษยนิยมและอเทวนิยม และไม่ข้องเกี่ยวกับความเชื่อในสิ่งเหนือธรรมชาติหรือในพระเจ้าที่มีตัวตน
หลายวัฒนธรรมและประเทศได้รับอิทธิพลอย่างมากจากลัทธิขงจื๊อ รวมทั้ง จีนแผ่นดินใหญ่ ไต้หวัน เกาหลี ญี่ปุ่น และเวียดนาม เช่นเดียวกับอีกหลายดินแดนที่ชาวจีนเข้าไปตั้งรกรากจำนวนมาก เช่น สิงคโปร์ แม้แนวคิดลัทธิขงจื๊อจะแพร่หลายในพื้นที่เหล่านี้ มีคนส่วนน้อยนอกแวดวงวิชาการที่ระบุว่าตนเองเป็นผู้นับถือลัทธิขงจื๊อ และกลับเห็นว่าจริยศาสตร์ขงจื๊อเป็นแนวปฏิบัติเติมเต็มสำหรับอุดมการณ์และความเชื่ออื่นมากกว่า ซึ่งมีทั้งประชาธิปไตย มากซิสต์ ทุนนิยม ศาสนาคริสต์ ศาสนาอิสลาม และศาสนาพุทธ
ประวัติและพัฒนาการ

นับตั้งแต่ขงจื๊อเริ่มรวบรวมตำราและคัมภีร์โบราณได้ห้าเล่ม คือ ซือจิง หรือคัมภีร์กวีนิพนธ์ ซูจิงหรือประวัติศาสตร์โบราณ หลี่จี้ หรือบันทึกว่าด้วยธรรมเนียมประเพณี อี้จิงหรือคัมภีร์ว่าด้วยการเปลี่ยนแปลงและชุนชิว หรือประวัติศาสตร์สมัยชุนชิว แล้วได้ตั้งสำนักวิชาให้การศึกษาแก่ประชาชน 
หลังขงจื๊อเสียชีวิตไปแล้ว เม่งจื๊อหรือเมิ่งจื่อ กลายเป็นนักคิดคนสำคัญของสำนักวิชาขงจื๊อหรือหยู เม่งจื๊อได้สังเคราะห์แนวคิดจากคัมภีร์ทั้งห้า ที่เน้นเสนอแนะให้ผู้ปกครองยึดมั่นคุณธรรมและสันติวิธี ยุติศึกสงครามที่กำลังดำเนินอยู่และเดินทางไปเสนอความเห็นแก่ผู้ปกครองในอาณาจักรต่าง ๆ แต่ไม่ประสบความสำเร็จนัก ความคิดสำคัญของเม่งจื๊อคือความเชื่อในความดีงามตามธรรมชาติของมนุษย์ การส่งเสริมการศึกษาและยังเสนอว่าผู้ปกครองต้องมีคุณธรรมเหนือกว่าประชาชน อีกทั้งประชาชนพึงเคารพนับถือผู้ปกครองที่มีคุณธรรม หากผู้ปกครองไร้คุณธรรม การล้มล้างเป็นสิ่งที่ชอบธรรม
นักคิดคนสำคัญอีกคนของสำนักขงจื๊อคือซุนจื๊อหรือสวินจื่อ ซึ่งเสนอให้อบรมสั่งสอนผู้คนให้มีคุณธรรมเคร่งครัด โดยเห็นว่าธรรมเนียมประเพณีเป็นเครื่องมือสำคัญที่ทำให้มนุษย์มีคุณธรรมมากขึ้น ซุนจื๊อเชื่อว่า "มนุษย์มีธรรมชาติที่ชั่วร้ายเป็นพื้นฐาน" ทำให้ต้องมีการควบคุมและอบรมสั่งสอนให้ยึดมั่นคุณธรรมอย่างจริงจัง
นักคิดและปัญญาชนสำนักวิชาขงจื๊อกลับถูกปราบปรามกวาดล้างครั้งใหญ่ในสมัยราชวงศ์ฉินหรือจักรพรรดิจิ๋นซี ในเหตุการณ์ "เผาตำรา ฝังบัณฑิต" เพราะเห็นว่าปัญญาชนขงจื๊อต่อต้านการปกครองและวิพากษ์วิจารณ์รัฐบาลว่าไร้คุณธรรม อย่างไรก็ตาม ลัทธิขงจื๊อได้รับการฟื้นฟูและมีบทบาทอีกครั้งในสมัยราชวงศ์ฮั่น (206 ปีก่อน ค.ศ.- ค.ศ. 220) และกลายเป็นลัทธิคำสอนที่มีอิทธิพลต่อการเมืองการปกครองของจีนมากที่สุด รวมถึงได้รับการส่งเสริมให้แพร่หลายในสังคมในฐานะหลักในการดำเนินชีวิตของผู้คน คัมภีร์และตำราของสำนักวิชาขงจื๊อกลายเป็นตำราเรียนและวิชาหลักของชาวจีนตั้งแต่โบราณจนถึงคริสต์ศตวรรษที่ 19
ดูเพิ่ม

หลุนอี่ว์ คัมภีร์พื้นฐานของสำนักปรัชญาขงจื๊อ