คณะราษฎร
บทบาทในการเมืองไทย

ดูเพิ่ม: ประวัติศาสตร์ไทย (พ.ศ. 2475–2516)
ภายหลังเปลี่ยนแปลงการปกครองสำเร็จแล้ว นับว่าคณะราษฎรได้มีบทบาทและอิทธิพลอย่างสูงในทางการเมืองและสังคมของประเทศไทย เป็นระยะเวลาประมาณ 15 ปี จนกระทั่งมาหมดบทบาทอย่างสิ้นเชิงในปลายปี พ.ศ. 2490 จากการรัฐประหารของคณะนายทหาร ภายใต้การนำของพลโท ผิน ชุณหะวัณ และจากนั้นได้ให้จอมพล ป. พิบูลสงคราม ขึ้นดำรงตำแหน่งนายกรัฐมนตรี ถึงแม้จอมพล ป. จะเป็นสมาชิกคณะราษฎรก็ตาม แต่สมาชิกและบุคคลร่วมคณะในรัฐบาลก็มิได้เป็นสมาชิกคณะราษฎรเลย โดยรัฐประหารครั้งนั้นถือได้ว่าเป็นการล้างอำนาจทางการเมืองของคณะราษฎรเสียสิ้น  และจากนั้นต่อมาแม้สมาชิกคณะราษฎรหลายคนจะยังมีชีวิตอยู่ และยังอยู่ในเส้นทางสายการเมืองก็ตาม แต่ก็มิได้มีบทบาทอย่างสูงเหมือนแต่ก่อนอีกแล้ว
ปี 2476 แผนเค้าโครงเศรษฐกิจของปรีดี พนมยงค์หรือเรียก "สมุดปกเหลือง" นั้นได้วางแนวทางให้รัฐบาลเป็นเจ้าของที่ดิน และให้ประชาชนเป็นลูกจ้างของรัฐ ผลจากแผนดังกล่าวทำให้เกิดความแตกแยกขึ้นในหมู่คณะราษฎรระหว่างสมาชิกสายทหารบกที่คัดค้าน และสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรกลุ่มหนุ่มพลเรือนที่สนับสนุน ปรากฏว่าในการสั่งปิดสภาในเดือนเมษายน 2476 มีสมาชิกคณะราษฎรแยกตัวไปเข้ากับระบอบเก่าด้วย เช่น พระยาทรงสุรเดช และประยูร ภมรมนตรี
หนังสือพิมพ์ผู้จัดการและทีนิวส์อ้างว่า สมาชิกคณะราษฎรเข้ามาจัดการทรัพย์สินส่วนพระมหากษัตริย์ ฉวยโอกาส ก่อให้เกิดสิ่งของมีค่าสูญหายไปจากพระบรมมหาราชวัง และวัดพระแก้ว โดยมีหลักฐานที่บ่งบอกถึงกลุ่มคณะราษฎร ด้วยการสมคบคิดกับผู้แทนราชการพระองค์ นำที่ดินของพระมหากษัตริย์มาซื้อเองในราคาที่ถูกกว่าราคาตลาด และนำขายต่อ หรือขายคืนพระราชสำนักในราคาแพง
| พ> ศ. (นับแบบเก่า) | นายกรัฐมนตรี | ทหารบก | ทหารเรือ | ทหารอากาศ | ตำรวจ |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 2475 | — | พระยาพหลพลพยุหเสนา | — | — | — |
| 2476 | พระยาพหลพลพยุหเสนา | พระยาพหลพลพยุหเสนา | — | — | — |
| 2477 | พระยาพหลพลพยุหเสนา | พระยาพหลพลพยุหเสนา | — | — | — |
| 2478 | พระยาพหลพลพยุหเสนา | พระยาพหลพลพยุหเสนา | — | — | — |
| 2479 | พระยาพหลพลพยุหเสนา | พระยาพหลพลพยุหเสนา | — | — | อดุล อดุลเดชจรัส |
| 2480 | พระยาพหลพลพยุหเสนา | พระยาพหลพลพยุหเสนา | — | — | อดุล อดุลเดชจรัส |
| 2481 | พระยาพหลพลพยุหเสนา | หลวงพิบูลสงคราม (ป. พิบูลสงคราม) | หลวงสินธุสงครามชัย (สินธุ์ กมลนาวิน) | — | อดุล อดุลเดชจรัส |
| 2481 | หลวงพิบูลสงคราม (ป. พิบูลสงคราม) | หลวงพิบูลสงคราม (ป. พิบูลสงคราม) | หลวงสินธุสงครามชัย (สินธุ์ กมลนาวิน) | — | อดุล อดุลเดชจรัส |
| 2482 | หลวงพิบูลสงคราม (ป. พิบูลสงคราม) | หลวงพิบูลสงคราม (ป. พิบูลสงคราม) | หลวงสินธุสงครามชัย (สินธุ์ กมลนาวิน) | — | อดุล อดุลเดชจรัส |
| 2483 | หลวงพิบูลสงคราม (ป. พิบูลสงคราม) | หลวงพิบูลสงคราม (ป. พิบูลสงคราม) | หลวงสินธุสงครามชัย (สินธุ์ กมลนาวิน) | — | อดุล อดุลเดชจรัส |
| 2484 | หลวงพิบูลสงคราม (ป. พิบูลสงคราม) | หลวงพิบูลสงคราม (ป. พิบูลสงคราม) | หลวงสินธุสงครามชัย (สินธุ์ กมลนาวิน) | — | อดุล อดุลเดชจรัส |
| 2485 | หลวงพิบูลสงคราม (ป. พิบูลสงคราม) | หลวงพิบูลสงคราม (ป. พิบูลสงคราม) | หลวงสินธุสงครามชัย (สินธุ์ กมลนาวิน) | — | อดุล อดุลเดชจรัส |
| 2486 | หลวงพิบูลสงคราม (ป. พิบูลสงคราม) | หลวงพิบูลสงคราม (ป. พิบูลสงคราม) | หลวงสินธุสงครามชัย (สินธุ์ กมลนาวิน) | — | อดุล อดุลเดชจรัส |
| 2487 | หลวงพิบูลสงคราม (ป. พิบูลสงคราม) | หลวงพิบูลสงคราม (ป. พิบูลสงคราม) | หลวงสินธุสงครามชัย (สินธุ์ กมลนาวิน) | — | อดุล อดุลเดชจรัส |
| 2487 | ควง อภัยวงศ์ | พระยาพหลพลพยุหเสนา (พจน์ พหลโยธิน) | หลวงสินธุสงครามชัย (สินธุ์ กมลนาวิน) | — | อดุล อดุลเดชจรัส |
| 2488 | ควง อภัยวงศ์ | พระยาพหลพลพยุหเสนา (พจน์ พหลโยธิน) | หลวงสินธุสงครามชัย (สินธุ์ กมลนาวิน) | — | อดุล อดุลเดชจรัส |
| 2488 | ทวี บุณยเกตุ | พระยาพหลพลพยุหเสนา (พจน์ พหลโยธิน) | — | — | — |
| 2488 | — | พระยาพหลพลพยุหเสนา (พจน์ พหลโยธิน) | — | — | — |
| 2489 | — | พระยาพหลพลพยุหเสนา (พจน์ พหลโยธิน) | — | — | — |
| 2489 | ปรีดี พนมยงค์ | อดุล อดุลเดชจรัส | — | — | — |
| 2489 | ถวัลย์ ธำรงนาวาสวัสดิ์ | อดุล อดุลเดชจรัส | — | — | — |
| 2490 | ถวัลย์ ธำรงนาวาสวัสดิ์ | อดุล อดุลเดชจรัส | — | — | — |
ปัจจุบันสมาชิกคณะราษฎรทั้งหมดเสียชีวิตแล้ว โดยคนสุดท้ายที่เสียชีวิตคือ ร้อยโท กระจ่าง ตุลารักษ์ เสียชีวิตเมื่อวันที่ 23 มิถุนายน พ.ศ. 2552 ด้วยอายุ 96 ปี