ประเทศอิหร่าน

ประเทศในเอเชียตะวันตก
32°N 53°E﻿ / ﻿32°N 53°E﻿ / 32; 53
| สาธารณรัฐอิสลามอิหร่าน جمهوری اسلامی ایران (เปอร์เซีย) |
| --- | --- |
   ธงชาติ     ตราแผ่นดิน  
คำขวัญ: "เอกราช เสรีภาพ สาธารณรัฐอิสลาม" (เปอร์เซีย: استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی) (โดยพฤตินัย)
เพลงชาติ: "เพลงชาติสาธารณรัฐอิสลามอิหร่าน"

เมืองหลวง และเมืองใหญ่สุด: เตหะราน 35°41′N 51°25′E﻿ / ﻿35.683°N 51.417°E﻿ / 35.683; 51.417
ภาษาราชการ: เปอร์เซีย
:  รายชื่อภาษา  53% เปอร์เซีย   18% อาเซอร์ไบจานและภาษากลุ่มเตอร์กิก (รวมแกชฆอยี, เติร์กเมน)   10% เคิร์ด   7% คิเลกิและมอแซนเดรอน   6% ลูรี   2% บาโลจ   2% อาหรับ   2% อื่น ๆ (รวมอาร์มีเนีย, อัสซีเรีย, จอร์เจีย, ลากี, เซมมานี, ตาลิซ, ตาติ) 
กลุ่มชาติพันธุ์ :  รายชื่อชาติพันธุ์  61% เปอร์เซีย   16% อาเซอร์ไบจาน   10% เคิร์ด   6% ลูร์ (รวมแบฆทียอรี)   2% เติร์กเมนและชาวเตอร์กิกอื่น ๆ   2% บาโลจ   2% อาหรับ   1% อื่น ๆ 
เดมะนิม:   ชาวอิหร่าน  ชาวเปอร์เซีย (ในอดีตทางประวัติศาสตร์ตะวันตก) 
การปกครอง: รัฐเดี่ยวสาธารณรัฐอิสลาม ระบบประธานาธิบดีลัทธิโคมัยนี

• ผู้นำสูงสุด : แอลี ฆอเมเนอี
• ประธานาธิบดี : แมสอูด เพเซชคียอน
• รองประธานาธิบดี : Mohammad Reza Aref
• ประธานรัฐสภา : Mohammad Bagher Ghalibaf
• ประธานศาลสูงสุด : Gholam-Hossein Mohseni-Eje'i
 
สภานิติบัญญัติ: สภาที่ปรึกษาอิสลาม
ประวัติการสถาปนา

• จักรวรรดิเมเดีย : ป. 678 ปีก่อน ค.ศ.
• จักรวรรดิอะคีเมนิด : 550 ปีก่อน ค.ศ.
• จักรวรรดิพาร์เธีย : 247 ปีก่อน ค.ศ.
• จักรวรรดิซาเซเนียน : 224 ปีก่อน ค.ศ. 
• ราชวงศ์บุยิด : ค.ศ. 934
• ราชวงศ์ซาฟาวิด : ค.ศ. 1501
• จักรวรรดิอาฟชาริยะห์ : ค.ศ. 1736
• ราชวงศ์แซนด์ : ค.ศ. 1751
• อิหร่านกอญัร : ค.ศ. 1796
• ราชวงศ์ปาห์ลาวี : 15 ธันวาคม ค.ศ. 1925
• การปฏิวัติอิสลาม : 11 กุมภาพันธ์ ค.ศ. 1979
• รัฐธรรมนูญฉบับปัจจุบัน : 3 ธันวาคม ค.ศ. 1979
• รัฐธรรมนูญแก้ไขล่าสุด : 28 กรกฎาคม ค.ศ. 1989
 
พื้นที่
• รวม: 1,648,195 ตารางกิโลเมตร (636,372 ตารางไมล์) (อันดับที่ 17)
• แหล่งน้ำ (%): 1.63 (ใน ค.ศ. 2015)
ประชากร
• ค.ศ. 2019 ประมาณ:  83,183,741 (อันดับที่ 17)
• ความหนาแน่น: 48 ต่อตารางกิโลเมตร (124.3 ต่อตารางไมล์) (อันดับที่ 162)
จีดีพี (อำนาจซื้อ) : ค.ศ. 2022 (ประมาณ)
• รวม:  1.246,26 ล้านล้านดอลลาร์สหรัฐ (อันดับที่ 18)
• ต่อหัว:  14,520 ดอลลาร์สหรัฐ (อันดับที่ 66)
จีดีพี (ราคาตลาด) : ค.ศ. 2022 (ประมาณ)
• รวม:  1.136,68 ล้านล้านดอลลาร์สหรัฐ (อันดับที่ 17)
• ต่อหัว:  13,240 ดอลลาร์สหรัฐ (อันดับที่ 78)
จีนี (ค.ศ. 2018):  42.0 ปานกลาง
เอชดีไอ (ค.ศ. 2019):  0.783 สูง · อันดับที่ 70
สกุลเงิน: เรียลอิหร่าน (ریال) (IRR)
เขตเวลา: UTC+3:30 (IRST)
• ฤดูร้อน (เวลาออมแสง): UTC+4:30 (IRDT)
รูปแบบวันที่: ปปปป/ดด/วว (SH)
ขับรถด้าน: ขวามือ
รหัสโทรศัพท์: +98
รหัส ISO 3166: IR
โดเมนบนสุด: .ir ایران.
อิหร่าน (เปอร์เซีย: ایران, ออกเสียง: [ʔiːˈɾɒːn]) มีชื่ออย่างเป็นทางการว่า สาธารณรัฐอิสลามอิหร่าน (เปอร์เซีย: جمهوری اسلامی ايران) เป็นประเทศในเอเชียตะวันตกเฉียงใต้ มีเขตแดนติดกับประเทศอาร์มีเนียและประเทศอาเซอร์ไบจานทางทิศตะวันตกเฉียงเหนือ ติดประเทศคาซัคสถานและรัสเซียโดยมีทะเลแคสเปียนคั่น ติดประเทศเติร์กเมนิสถานทางทิศตะวันออกเฉียงเหนือ ติดประเทศอัฟกานิสถานและปากีสถานทางทิศตะวันออก ติดอ่าวเปอร์เซียและอ่าวโอมานทางทิศใต้ และติดประเทศตุรกีและประเทศอิรักทางทิศตะวันตก มีพื้นที่ 1,648,195 ตารางกิโลเมตร เป็นประเทศใหญ่ที่สุดอันดับที่สองในตะวันออกกลางและอันดับที่ 18 ในโลก มีประชากรเกือบ 90 ล้านคน มากที่สุดเป็นอันดับที่ 17 ของโลก และเป็นประเทศที่ขนาดใหญ่ที่สุดเป็นอันดับ 6 ในทวีปเอเชีย อิหร่านยังเป็นหนึ่งในประเทศที่มีภูเขามากที่สุดในโลก ประชากรส่วนใหญ่เป็นชาวมุสลิม อิหร่านแบ่งการปกครองออกเป็น 5 ภูมิภาค และ 31 จังหวัด กรุงเตหะรานเป็นเมืองหลวงและนครใหญ่สุดของประเทศ และเป็นศูนย์กลางวัฒนธรรมและเศรษฐกิจ
อิหร่านเป็นที่ตั้งของอารยธรรมเก่าแก่ที่สุดแห่งหนึ่งของโลก ดินแดนทั้งหมดเป็นที่อยู่อาศัยของมนุษย์มาตั้งแต่สมัยยุคหินเก่าตอนล่าง เริ่มต้นด้วยการตั้งราชอาณาจักรก่อนเอลาไมต์และเอลาไมต์ใน 3200–2800 ปีก่อนคริสตศักราช ชาวมีดซ์มีบทบาทในการรวบรวมพื้นที่ส่วนใหญ่เป็นจักรวรรดิแห่งแรก ๆ ใน 625 ปีก่อนคริสตศักราช หลังจากนั้น มีดซ์กลายเป็นชาติวัฒนธรรมและการเมืองที่ครอบงำในภูมิภาค อิหร่านเรืองอำนาจถึงขีดสุดระหว่างจักรวรรดิอะคีเมนิดซึ่งพระเจ้าไซรัสมหาราชทรงก่อตั้งใน 550 ปีก่อนคริสตศักราช ซึ่งเมื่อแผ่อาณาเขตไพศาลที่สุดนั้นล้วนกินส่วนสำคัญของโลกโบราณ ตั้งแต่บางส่วนของคาบสมุทรบอลข่าน (เธรซ, มาซิโดเนีย, บัลแกเรีย และ พีโอเนีย) และทางทิศตะวันตกของยุโรปตะวันออก จดลุ่มแม่น้ำสินธุทางทิศตะวันออก ทำให้เป็นจักรวรรดิใหญ่สุดในโลกในขณะนั้น จักรวรรดิล่มสลายใน 330 ปีก่อนคริสตศักราช ให้หลังการพิชิตของอเล็กซานเดอร์มหาราช จักรวรรดิพาร์เธียกำเนิดขึ้นตามด้วยด้วยการสถาปนาจักรวรรดิซาเซเนียนใน ค.ศ. 224 ซึ่งอิหร่านกลายเป็นชาตินำในโลกอีกครั้ง ร่วมกับจักรวรรดิโรมัน-ไบแซนไทน์ เป็นเวลากว่าสี่ศตวรรษซึ่งในช่วงเวลาดังกล่าวเริ่มมีการพัฒนาด้านการเขียน, เกษตรกรรม และการขยายตัวของเมือง การพิชิตจักรวรรดิเปอร์เซียโดยมุสลิมในศตวรรษที่ 7 (ค.ศ. 632–654) ส่งผลให้ศาสนาอิสลามเข้ามามีบทบาทต่อวิถีชีวิตของประชากร แทนที่ความเชื่อพื้นเมืองซึ่งนับถือศาสนามาณีกี และโซโรอัสเตอร์ อิหร่านเป็นผู้มีส่วนสำคัญต่อยุคทองอิสลาม โดยผลิตนักวิทยาศาสตร์, นักวิชาการ, ศิลปิน และนักคิดทรงอิทธิพลจำนวนมาก รวมทั้งเป็นยุครุ่งเรื่องของวรรณกรรม, ปรัชญา, คณิตศาสตร์, ดาราศาสตร์ และ การแพทย์ ราชวงศ์มุสลิมในอิหร่านยุติการปกครองด้วยกฎอาหรับ ตามด้วยการฟื้นฟูภาษาเปอร์เซีย และปกครองประเทศจนกระทั่งการพิชิตจักรวรรดิเซลจุค และข่านอิลในช่วงระหว่างศตวรรษที่ 11 ถึง 14
การสถาปนาอิหร่านซาฟาวิดใน ค.ศ. 1501 ซึ่งส่งเสริมชีอะฮ์สิบสองอิหม่ามเป็นศาสนาประจำชาติ เป็นจุดเปลี่ยนสำคัญที่สุดจุดหนึ่งในประวัติศาสตร์อิหร่านและโลกมุสลิม เริ่มตั้งแต่ ค.ศ. 1736 ภายใต้ชาห์นาเดอร์ อิหร่านมีอาณาเขตกว้างขวางที่สุดนับแต่จักรวรรดิซาเซเนียน โดยเป็นจักรวรรดิที่อาจแย้งได้ว่าทรงอำนาจที่สุดในโลกในเวลานั้น ระหว่างคริสต์ศตวรรษที่ 19 อิหร่านเสียดินแดนหลายส่วนในคอเคซัสให้แก่จักรวรรดิรัสเซียจากสงครามรัสเซีย-เปอร์เซีย ตามด้วยการสถาปนาราชวงศ์ปาห์ลาวีในต้นศตวรรษที่ 20 ซึ่งกลายเป็นราชวงศ์สุดท้าย ความพยายามโดยโมฮัมหมัด โมซาดเดกห์ ผู้นำทางการเมืองผู้ทรงอิทธิพลซึ่งต้องการให้อุตสาหกรรมน้ำมันของอิหร่านเป็นของรัฐ เป็นชนวนเหตุสู่การรัฐประหารโดยมีสหราชอาณาจักรและสหรัฐปลุกปั่นใน ค.ศ. 1953 จากนั้น อิหร่านค่อย ๆ กลายเป็นพันธมิตรใกล้ชิดกับสหรัฐและชาติตะวันตกที่เหลือ ความเห็นแย้งที่เพิ่มขึ้นต่ออิทธิพลของต่างประเทศและการกดขี่ทางการเมืองลงเอยด้วยการปฏิวัติ ค.ศ. 1979 ซึ่งทำให้มีการสถาปนาสาธารณรัฐอิสลามเมื่อวันที่ 1 เมษายน ค.ศ. 1979 โดยรูฮุลลอฮ์ โคมัยนีซึ่งกลายเป็นผู้นำสูงสุดคนแรกของประเทศ ปัจจุบันอิหร่านมี แอลี ฆอเมเนอี ทำหน้าที่ผู้นำสูงสุด
อิหร่านปกครองแบบสาธารณรัฐอิสลามด้วยระบบประธานาธิบดี อำนาจการปกครองอยู่ที่ผู้นำสูงสุดซึ่งดำรงตำแหน่งประมุขแห่งรัฐ โดยในทางพฤตินัยอาจกล่าวได้ว่าอิหร่านถูกปกครองแบบเผด็จการ และครอบงำโดยลัทธิอำนาจนิยม อิหร่านได้รับการวิพากษ์วิจารณ์อย่างกว้างขวางในแง่การละเมิดสิทธิมนุษยชนและเสรีภาพของพลเมือง อิหร่านเป็นประเทศอำนาจนำภูมิภาค และประเทศอำนาจปานกลางของโลก มีอิทธิพลในความมั่นคงทางพลังงานระหว่างประเทศ และเศรษฐกิจโลกจากการมีปริมาณเชื้อเพลิงซากดึกดำบรรพ์สำรองขนาดใหญ่ รวมทั้งมีปริมาณแก๊สธรรมชาติสำรองมากเป็นอันดับสองในโลก และมีน้ำมันสำรองที่พิสูจน์แล้วมากที่สุดเป็นอันดับสามของโลก กองทัพอิหร่านยังถือเป็นกองทัพที่ใหญ่ที่สุดในภูมิภาคตะวันออกกลางในแง่จำนวนทหารประจำการ มรดกทางวัฒนธรรมของประเทศสะท้อนบางส่วนจากการมีแหล่งมรดกโลกของยูเนสโก 28 แห่ง ซึ่งมากที่สุดเป็นอันดับ 5 ในทวีปเอเชียและอันดับ 10 ของโลก และยังมีมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมเป็นอันดับ 5 ของโลก รวมทั้งเป็นศูนย์กลางสำคัญของนิกายชีอะฮ์ อิหร่านมีขนาดเศรษฐกิจใหญ่เป็นอันดับที่ 19 ของโลกวัดตามอำนาจซื้อ เป็นสมาชิกผู้ก่อตั้งสหประชาชาติ, องค์การความร่วมมือเศรษฐกิจ, ขบวนการไม่ฝักใฝ่ฝ่ายใด, องค์การความร่วมมืออิสลาม, โอเปก และ บริกส์ อิหร่านเป็นประเทศพหุวัฒนธรรมที่ประกอบด้วยหลายกลุ่มชาติพันธุ์และภาษา โดยผู้อยู่อาศัยส่วนมากนับถือนิกายชีอะฮ์ และภาษาเปอร์เซียมีสถานะเป็นภาษาราชการ