พระสมเด็จวัดระฆัง
การประเมินความเก่าและอายุของพระสมเด็จ > การประเมินอายุพระสมเด็จโดยใช้เทคนิคการทำปฏิกริยากับสารละลายกรด > เทคนิคและวิธีการ

ที่ผ่านมาการประเมินอายุของพระสมเด็จต้องกระทำโดยผู้เชี่ยวชาญ โดยการพิจารณาจากพิมพ์ทรงของพระว่าเป็นของยุคใด และการใช้กล้องขยายขนาดกำลังขยายประมาณ 10 เท่าในการตรวจสอบเนื้อหาและลักษณะทางกายภาพขององค์พระ ซึ่งโดยทั่วไปแล้วพระสมเด็จที่มีอายุเก่าแก่มักจะมีร่องรอยของการหดตัวและยุบตัวของเนื้อปูน ดังปรากฏเป็นร่องรอย ยุบ ย่น ย่อ แต่ด้วยเหตุที่การประเมินอายุของพระสมเด็จจำเป็นต้องใช้องค์ความรู้เฉพาะทางหลายด้าน และการสั่งสมประสบการณ์ในการพิจารณาพระ ซึ่งต้องอยู่ในระดับผู้เชี่ยวชาญ จึงทำให้ศาสตร์และองค์ความรู้ดังกล่าวจำกัดอยู่เฉพาะในระดับบุคคลหรือกลุ่มบุคคล ไม่เป็นที่แพร่หลายในระดับสาธารณะ นอกจากนี้ ความหลากหลายในด้านเนื้อหาของพระสมเด็จซึ่งได้แก่พิมพ์ทรง เนื้อพระ ผิวพระ การใช้งาน และการเก็บรักษา ซึ่งตัวแปรเหล่านี้อาจเพิ่มความซับซ้อนในการพิจารณา และอาจอยู่นอกเหนือองค์ความรู้และประสบการณ์ของผู้พิจารณา ก็อาจทำให้การประเมินอายุ ความแท้ และความถูกต้องมีโอกาสคลาดเคลื่อนไปจากความเป็นจริงได้ ดังนั้น การพัฒนาเทคนิคและวิธีการใหม่ๆ ในการตรวจสอบและประเมินอายุของพระสมเด็จจึงมีความสำคัญ
ดังที่ได้กล่าวมาแล้วในเบื้องต้นว่ากระบวนการเปลี่ยนแปลงของแคลเซียมในองค์พระสมเด็จนับตั้งแต่เมื่อเริ่มสร้างประกอบไปด้วย ปอร์ตแลนไดต์ การเกิดคาร์บอเนต และการตกผลึกซ้ำ ดังมีรายละเอียดของกระบวนการเปลี่ยนแปลงทางกายภาพและทางเคมี ตลอดจนระยะเวลาการเปลี่ยนแปลงของพระสมเด็จดังปรากฏในตารางที่ 1
| กระบวนการ | ระยะเวลาที่ใช้ |
| --- | --- |
ปอร์ตแลนไดต์: 1 เดือน
การเกิดคาร์บอเนต: 1 – 2 ปี
การตกผลึกซ้ำ: มากกว่า 2 ปี
จากตารางที่ 1 และประวัติการสร้างพระสมเด็จทำให้เราทราบว่าพระสมเด็จซึ่งเป็นของแท้และดั้งเดิมจะมีอายุประมาณ 150 ถึง 200 ปี ซึ่งในช่วงระยะเวลาดังกล่าว การเปลี่ยนแปลงทางกายภาพและทางเคมีของพระสมเด็จจะอยู่ในขั้นตอนของการตกผลึกซ้ำเท่านั้น ดังนั้น จึงไม่ควรปรากฏองค์ประกอบทางเคมีในช่วงของกระบวนการปอร์ตแลนไดต์ และการเกิดคาร์บอเนตในระยะแรกในพระสมเด็จแท้ ในทางตรงกันข้าม พระสมเด็จซึ่งเป็นของดั้งเดิมควรจะประกอบไปด้วยผลึกของแคลเซียมคาร์บอเนตหรือแคลไซต์ ซึ่งเป็นโครงสร้างที่เสถียรซึ่งมีขนาดและเสถียรภาพในระดับที่แตกต่างกันปะปนกันอยู่ (และอาจหมายถึงการปรากฏของผลึกอะราโกไนต์ และวาเทอร์ไรต์ อยู่ในองค์พระที่ทำการวิเคราะห์ด้วยเช่นกัน)
เป็นที่ทราบกันโดยทั่วไปว่าเมื่อแคลเซียมคาร์บอเนตทำปฏิกริยากับสารละลายกรดจะเกิดเกลือของแคลเซียม ก๊าซคาร์บอนไดออกไซด์ และน้ำ ดังมีรายละเอียดการทำปฏิกิริยาแสดงในสมการที่ (4) และ (5)
2CH3COOH (aq) + CaCO3 (s) → Ca(CH3COO)2 (aq) CO2 (g) + H2O (l)	(4)
หรือ  CaCO3 + 2H+ → Ca2+ + H2O + CO2	(5)
จากสมการที่ (4) CH3COOH (aq) คือสารละลายกรดอะซีติก CaCO3 (s) คือแคลเซียมคาร์บอเนตในรูปของผลึกแคลไซต์ Ca(CH3COO)2 (aq) คือเกลือแคลเซียมอะซีเตต CO2 (g) คือก๊าซคาร์บอนไดออกไซด์ และ H2O (l) คือน้ำ ซึ่งจากระบบการทำปฏิกริยาดังกล่าวซึ่งประกอบด้วยสารตั้งต้นและผลิตภัณฑ์ซึ่งมีอยู่ครบทั้ง 3 สถานะคือ ของแข็ง ของเหลว และก๊าซ โดยในส่วนของก๊าซคาร์บอนไดออกไซด์นั้น จะปรากฏเป็นฟองซึ่งอยู่ในหยดของเหลวที่ใช้ทดสอบ
จากหลักการดังที่ได้กล่าวมา จึงเป็นที่มาของการประเมินอายุพระสมเด็จโดยการใช้สารละลายกรดอินทรีย์เข้าทำปฏิกริยากับผลึกแคลเซียมคาร์บอเนตซึ่งอยู่ในรูปของแคลไซต์ ซึ่งปฏิกริยาดังกล่าวก่อให้เกิดฟองก๊าซคาร์บอนไดออกไซด์ในหยดของของเหลวที่หยดลงบนองค์พระ โดยหยดของสารละลายกรดที่หยดลงบนผิวพระจะมีขนาดเส้นผ่านศูนย์กลางประมาณ 1.5 - 2.0 มม. ซึ่งคาร์บอนไดออกไซด์ที่ปล่อยออกมาจากปฏิกิริยานี้จะก่อให้เกิดฟองที่มีลักษณะเฉพาะ ซึ่งฟองก๊าซที่เกิดขึ้นจะมีขนาดและอัตราการเกิดฟองก๊าซที่แตกต่างกัน ดังมีรายละเอียดของการเกิดฟองก๊าซแสดงในตารางที่ 2
| ลักษณะของฟอง | ขนาดของฟองโดยประมาณ (มม> ) | เกณฑ์ประเมินอายุ |
| --- | --- | --- |
| ไม่มีฟอง | --- | พระไม่ได้สร้างด้วยปูน อาจสร้างจากเรซิ่นหรือวัสดุอื่น |
| ฟองเล็ก เกาะติดที่ผิวพระ ไม่ขยับ | X ≤ 0.1 | เป็นพระใหม่ |
| ฟองเล็ก ลอยขึ้นอย่างรวดเร็ว | X ≤ 0.1 | เป็นพระมีอายุหลายสิบปี |
| ฟองเล็กและฟองใหญ่ สลับกันลอยขึ้น | 0.1 ≤ X ≤ 0.5 | เป็นพระมีอายุ อาจเป็นพระสมเด็จยุคปลายหรือยุคกลาง |
| ฟองใหญ่ ลอยขึ้นช้า อยู่ในหยดสารละลายนาน | 0.3 ≤ X ≤ 0.5 | เป็นพระเก่ามีอายุ อาจเป็นพระสมเด็จยุคต้นหรือยุคกลาง |