เศรษฐกิจสหภาพโซเวียต

โรงไฟฟ้าพลังน้ำดนีปรอ ซึ่งเป็นหนึ่งในสัญลักษณ์ของอำนาจทางเศรษฐกิจของสหภาพโซเวียต สร้างเสร็จใน ค.ศ. 1932
เศรษฐกิจสหภาพโซเวียตมีพื้นฐานอยู่บนความเป็นเจ้าของสาธารณะในปัจจัยการผลิต เกษตรกรรมรวม และการผลิตทางอุตสาหกรรม ระบบคำสั่งการบริหารจัดการรูปแบบที่โดดเด่นของการวางแผนจากส่วนกลาง เศรษฐกิจของสหภาพโซเวียตมีลักษณะพิเศษด้วยการควบคุมการลงทุนและราคาโดยรัฐ การพึ่งพาทรัพยากรธรรมชาติ การขาดแคลนสินค้าอุปโภคบริโภค การค้าจากต่างประเทศเพียงเล็กน้อย การเป็นเจ้าของสินทรัพย์อุตสาหกรรมของสาธารณะ เสถียรภาพทางเศรษฐกิจมหภาค การว่างงานต่ำ และความมั่นคงในการทำงานสูง
แนวทางเศรษฐกิจของสหภาพโซเวียตได้รับคำแนะนำจากแผนห้าปีหลายฉบับซึ่งเริ่มต้นใน ค.ศ. 1930 ในช่วงคริสต์ทศวรรษ 1950 สหภาพโซเวียตได้พัฒนาอย่างรวดเร็วจากสังคมเกษตรกรรมส่วนใหญ่มาเป็นมหาอำนาจทางอุตสาหกรรมที่สำคัญ  ความสามารถในการเปลี่ยนแปลงหมายถึงลัทธิคอมมิวนิสต์ได้ดึงดูดปัญญาชนของประเทศกำลังพัฒนาในเอเชียอย่างต่อเนื่อง อัตราการเติบโตที่น่าประทับใจในช่วงแผนห้าปีสามฉบับแรก (ค.ศ. 1928-1940) มีความโดดเด่นเป็นพิเศษเมื่อพิจารณาจากช่วงเวลานี้ที่เกือบจะสอดคล้องกับภาวะเศรษฐกิจตกต่ำครั้งใหญ่ ในช่วงเวลานี้ สหภาพโซเวียตมีการเติบโตทางอุตสาหกรรมอย่างรวดเร็ว ในขณะที่ภูมิภาคอื่น ๆ กำลังเผชิญกับวิกฤติ สภาความมั่นคงแห่งชาติของทำเนียบขาวแห่งสหรัฐ กล่าวถึงการเติบโตอย่างต่อเนื่องว่าเป็น "ความสามารถที่ได้รับการพิสูจน์แล้วในการขับเคลื่อนประเทศที่ล้าหลังได้อย่างรวดเร็วผ่านวิกฤตของการทำให้ทันสมัยและการทำให้เป็นอุตสาหกรรม" และฐานที่ยากจนซึ่งแผนห้าปีพยายามสร้าง หมายความว่าเมื่อปฏิบัติการบาร์บาร็อสซาเริ่มใน ค.ศ. 1941 ประเทศยังคงยากจนอยู่
ถึงกระนั้น สหภาพโซเวียตก็มีขนาดเศรษฐกิจใหญ่เป็นอันดับสองของโลกนับตั้งแต่สงครามโลกครั้งที่สองสิ้นสุดจนถึงกลางคริสต์ทศวรรษ 1980 จุดแข็งที่สำคัญของเศรษฐกิจโซเวียตคืออุปทานน้ำมันและก๊าซจำนวนมหาศาล ซึ่งมีคุณค่ามากขึ้นเนื่องจากการส่งออกหลังจากที่ราคาน้ำมันโลกพุ่งสูงขึ้นในคริสต์ทศวรรษ 1970 ดังที่แดเนียล เยอร์กินตั้งข้อสังเกตว่า เศรษฐกิจของสหภาพโซเวียตในทศวรรษสุดท้ายนั้น "ต้องพึ่งพาทรัพยากรธรรมชาติอันมหาศาล โดยเฉพาะน้ำมันและก๊าซ" ราคาน้ำมันโลกทรุดตัวลงใน ค.ศ. 1986 สร้างแรงกดดันต่อเศรษฐกิจอย่างหนัก หลังจากที่มีฮาอิล กอร์บาชอฟขึ้นเป็นเลขาธิการพรรคคอมมิวนิสต์แห่งสหภาพโซเวียตและขึ้นสู่อำนาจใน ค.ศ. 1985 กอร์บาชอฟเริ่มกระบวนการเปิดเสรีทางเศรษฐกิจโดยการปรับโครงสร้างเศรษฐกิจแบบสั่งการและมุ่งสู่เศรษฐกิจแบบผสมที่จำลองตามนโยบายเศรษฐกิจใหม่ของเลนิน หลังจากการล่มสลายในปลาย ค.ศ. 1991 สหภาพโซเวียตได้เริ่มก่อตั้งสหพันธรัฐรัสเซียโดยมีหนี้ต่างประเทศเพิ่มขึ้นเป็นจำนวน 66 พันล้านดอลลาร์สหรัฐ และมีทองคำสุทธิและทุนสำรองเงินตราต่างประเทศเพียงไม่กี่พันล้านดอลลาร์สหรัฐ
ความต้องการที่ซับซ้อนของเศรษฐกิจยุคใหม่ค่อนข้างจำกัดนักวางแผนจากส่วนกลาง การโกงข้อมูลกลายเป็นเรื่องปกติในหมู่ระบบราชการโดยการรายงานเป้าหมายและโควต้าที่บรรลุผลซึ่งทำให้เกิดวิกฤต ตั้งแต่ยุคสตาลินจนถึงปลายยุคเบรจเนฟ เศรษฐกิจของสหภาพโซเวียตเติบโตเร็วกว่าสหรัฐและช้ากว่าญี่ปุ่นจนถึง ค.ศ. 1967 ระดับผลิตภัณฑ์มวลรวมในประเทศ ใน ค.ศ. 1950 (พันล้านดอลลาร์สหรัฐใน ค.ศ. 1990) อยู่ที่ 510 (100%) ในสหภาพโซเวียต 161 (100%) ในญี่ปุ่น และ 1,456 (100%) ในสหรัฐ ภายใน ค.ศ. 1965 ค่าที่สอดคล้องกันคือ 1,011 (198%), 587 (365%) และ 2,607 (179%) สหภาพโซเวียตรักษาตัวเองให้เป็นประเทศที่มีขนาดเศรษฐกิจใหญ่เป็นอันดับสองของโลกทั้งในด้านค่าความเท่าเทียมของอำนาจซื้อและค่าเล็กน้อยตลอดช่วงสงครามเย็น เมื่อเศรษฐกิจของญี่ปุ่นมีมูลค่าเกิน 3 ล้านล้านดอลลาร์ ในช่วงยุคเบรจเนฟในคริสต์ทศวรรษ 1970 และ 1980 เศรษฐกิจโซเวียตซบเซาในช่วงเวลาที่เรียกว่ายุคซบเซา ซึ่งเป็นการสิ้นสุดยุคการเติบโตอย่างรวดเร็วก่อนหน้านี้ของประเทศ
ภาคผู้บริโภคที่ค่อนข้างปานกลางของสหภาพโซเวียตคิดเป็นเกือบ 60% ของผลิตภัณฑ์มวลรวมของประเทศใน ค.ศ. 1990 ในขณะที่ภาคอุตสาหกรรมและเกษตรกรรมมีส่วน 22% และ 20% ตามลำดับใน ค.ศ. 1991 เกษตรกรรมเป็นอาชีพหลักในสหภาพโซเวียตก่อนยุคอุตสาหกรรมขนาดใหญ่ภายใต้โจเซฟ สตาลิน เลขาธิการพรรคคอมมิวนิสต์ภาคบริการมีความสำคัญต่ำในสหภาพโซเวียต โดยส่วนใหญ่ของกำลังแรงงานมีงานทำในภาคอุตสาหกรรม กำลังแรงงานมีจำนวนทั้งสิ้น 152.3 ล้านคน แม้ว่าผลิตภัณฑ์มวลรวมของประเทศจะทะลุ 1 ล้านล้านดอลลาร์ในคริสต์ทศวรรษ 1970 และ 2 ล้านล้านดอลลาร์ในคริสต์ทศวรรษ 1980 แต่ผลกระทบของการวางแผนจากส่วนกลางก็บิดเบือนไปอย่างต่อเนื่อง เนื่องจากการเติบโตของเศรษฐกิจรองนอกระบบในสหภาพโซเวียต และตลาดมืด