การล้างสมอง
ขบวนการต่อต้านลัทธิ

ในช่วงทศวรรษ 1970 และ 1980 ขบวนการต่อต้านลัทธิบูชาได้ประยุกต์ใช้แนวคิดการล้างสมองเพื่ออธิบาย การเปลี่ยนศาสนา ที่ดูเหมือนจะเกิดขึ้นอย่างกะทันหันและรุนแรงไปสู่ ขบวนการทางศาสนาใหม่ บางกลุ่ม (NRMs) และกลุ่มอื่นๆ ที่พวกเขาพิจารณาว่าเป็น ลัทธิบูชา  รายงานข่าวจากสื่อมวลชนมักจะยอมรับมุมมองของพวกเขา และ นักสังคมวิทยา ที่เห็นอกเห็นขบวนการต่อต้านลัทธิบูชา ซึ่งมักจะเป็น นักจิตวิทยา ได้พัฒนาแบบจำลองการควบคุมจิตใจขึ้นใหม่ ในขณะที่นักจิตวิทยาบางคนเปิดรับแนวคิดนี้ แต่นักสังคมวิทยาส่วนใหญ่มักจะสงสัยในความสามารถในการอธิบายการเปลี่ยนแปลง ผู้วิพากษ์วิจารณ์ มอร์มอน ได้กล่าวหาว่าลัทธิบูชานี้ล้างสมองผู้ที่นับถือ
ฟิลิป ซิมบาร์โด ได้ให้คำจำกัดความของการควบคุมจิตใจไว้ว่า เป็น "กระบวนการที่เสรีภาพในการเลือกและการกระทำของแต่ละบุคคลหรือกลุ่มถูกลดทอนโดยตัวแทนหรือหน่วยงานที่ปรับเปลี่ยนหรือบิดเบือนการรับรู้ แรงจูงใจ ความรู้สึก ความรู้ความเข้าใจ หรือผลลัพธ์ทางพฤติกรรม" และเขาเสนอว่ามนุษย์ทุกคนอาจถูกจัดการในลักษณะนี้ได้ เบนจามิน ซาบลอคกี้ ศาสตราจารย์ด้านสังคมวิทยาผู้ล่วงลับจากมหาวิทยาลัยรัทเกอร์ส กล่าวว่า จำนวนผู้คนจำนวนมากที่ยืนยันถึงการล้างสมองในการสัมภาษณ์ (ดำเนินการตามแนวทางของสถาบันสุขภาพจิตแห่งชาติ และ มูลนิธิวิทยาศาสตร์แห่งชาติสหรัฐ) นั้นมีมากเกินกว่าที่จะเป็นผลมาจากสิ่งอื่นใดนอกจากปรากฏการณ์ที่แท้จริง เขากล่าวว่า ในวารสารที่มีชื่อเสียงที่สุดสองเล่มที่อุทิศให้กับสังคมวิทยาของศาสนา ไม่มีบทความใดที่ "สนับสนุนมุมมองการล้างสมอง" ในขณะที่บทความดังกล่าวได้รับการตีพิมพ์มากกว่าหนึ่งร้อยบทความในวารสารอื่นๆ "ที่ไม่ค่อยมีชื่อเสียง" เขาสรุปว่าแนวคิดเรื่องการล้างสมองถูกขึ้นบัญชีดำ
ไอลีน บาร์เกอร์ วิจารณ์แนวคิดเรื่องการควบคุมจิตใจ เพราะมันเป็นการให้เหตุผลในการแทรกแซงที่มีค่าใช้จ่ายสูง เช่น การล้างโปรแกรม หรือการให้คำปรึกษาเพื่อออกจากลัทธิ เธอยังวิจารณ์ผู้เชี่ยวชาญด้านสุขภาพจิตบางคน รวมถึงซิงเกอร์ ที่รับเป็นพยานผู้เชี่ยวชาญในคดีความที่เกี่ยวข้องกับลัทธิใหม่ หนังสือปี 1984 ของบาร์เกอร์ เรื่อง The Making of a Moonie: Choice or Brainwashing? อธิบายถึงกระบวนการการเปลี่ยนศาสนาเป็น โบสถ์แห่งความสามัคคี (ซึ่งบางครั้งสมาชิกถูกเรียกอย่างไม่เป็นทางการว่า มูนี่) ซึ่งเป็นหนึ่งในกลุ่มที่รู้จักกันดีที่สุดที่กล่าวกันว่าฝึกการล้างสมอง บาร์เกอร์ใช้เวลาเกือบเจ็ดปีในการศึกษาสมาชิกโบสถ์แห่งความสามัคคี และเขียนว่าเธอปฏิเสธทฤษฎี "การล้างสมอง" เพราะมันไม่ได้อธิบายว่าทำไมหลายคนถึงเข้าร่วมการประชุมรับสมัครและไม่ได้เป็นสมาชิก หรือทำไมสมาชิกจำนวนมากจึงออกจากกลุ่มหรือออกจากกลุ่มโดยสมัครใจ
เจมส์ ริชาร์ดสัน กล่าวว่า หากขบวนการศาสนาใหม่มีเทคนิคการล้างสมองที่ทรงพลังจริง ก็คาดว่าจะมีอัตราการเติบโตสูง แต่ในความเป็นจริงแล้ว ส่วนใหญ่ไม่ประสบความสำเร็จในการสรรหาหรือรักษาสมาชิก ด้วยเหตุผลนี้และเหตุผลอื่นๆ นักสังคมวิทยาของศาสนารวมถึง เดวิด บรอมลีย์ และ แอนสัน ชูป จึงพิจารณาว่าแนวคิดที่ว่า "ลัทธิบูชา" กำลังล้างสมองเยาวชนชาวอเมริกันนั้น "ไม่น่าเป็นไปได้"
โทมัส ร็อบบินส์ (นักสังคมวิทยา), มัสซิโม อินโตรวิญ, ลอร์น ดอว์สัน, กอร์ดอน เมลตัน, มาร์ค กาลันเตอร์ (จิตแพทย์) และ ซอล เลวีน รวมถึงนักวิชาการคนอื่นๆ ที่ทำการวิจัยเกี่ยวกับ NRM ได้โต้แย้งและพิสูจน์ต่อศาล สมาคมวิชาชีพที่เกี่ยวข้อง และชุมชนวิทยาศาสตร์ จนเป็นที่พอใจแล้วว่า ไม่มีทฤษฎีทางวิทยาศาสตร์ที่เป็นที่ยอมรับโดยทั่วไป ซึ่งตั้งอยู่บนพื้นฐานของการวิจัยที่เป็นระบบรองรับแนวคิดเรื่องการล้างสมอง
ในปี 1999 นักจิตวิทยาฝ่ายนิติเวช ดิ๊ก แอนโธนี่ ได้วิพากษ์วิจารณ์ ฌอง-มารี อับเกรลล์ ผู้สนับสนุนอีกคนหนึ่งในมุมมองนี้ โดยกล่าวหาว่าใช้วิธีการแบบ วิทยาศาสตร์เทียม และขาดหลักฐานที่แสดงว่า มุมมองต่อโลก ของใครก็ตามเปลี่ยนแปลงอย่างมากจากวิธีการบังคับเหล่านี้ เขาอ้างว่าแนวคิดและความกลัวที่อยู่รอบๆ นั้นถูกใช้เป็นเครื่องมือสำหรับขบวนการต่อต้าน ลัทธิ เพื่อหาเหตุผลในการข่มเหงกลุ่มศาสนาชนกลุ่มน้อย นอกจากนี้ แอนโธนี่ยังโต้แย้งในหนังสือ ความเข้าใจผิดเกี่ยวกับลัทธิ ว่าคำว่า "การล้างสมอง" นั้นมี ความหมายแฝง ที่ เร้าอารมณ์ จนทำให้การใช้คำนี้เป็นอันตรายต่อการสืบสวนทางวิทยาศาสตร์ต่อไป
ในปี 2016 นักมานุษยวิทยาศาสนาชาวอิสราเอลและเพื่อนร่วมงานที่ สถาบัน แวน เลียร์ เยรูซาเลม อดัม คลิน-อรอน กล่าวถึงกฎหมาย "ต่อต้านลัทธิ" ที่เสนอในขณะนั้นว่า
ในช่วงทศวรรษ 1980 มีกระแสการกล่าวอ้างในลักษณะ "ล้างสมอง" เกิดขึ้นหลายครั้ง จากนั้นรัฐสภาทั่วโลกก็ได้ตรวจสอบประเด็นดังกล่าว ศาลทั่วโลกได้ตรวจสอบประเด็นดังกล่าว และได้ข้อสรุปที่ชัดเจนว่า ไม่มีลัทธิใด ๆ อยู่จริง... ผู้ที่กล่าวอ้างในลักษณะดังกล่าวมักไม่ใช่ผู้เชี่ยวชาญในประเด็นดังกล่าว และในท้ายที่สุด ศาล รวมทั้งในอิสราเอล ได้ปฏิเสธพยานผู้เชี่ยวชาญที่กล่าวอ้างว่ามี "การล้างสมอง"