stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
พระยาวุฒาธิคุณ (เคน ณ หนองคาย)
ประวัติ

พระยาวุฒาธิคุณวิบุลยศักดิ์ อัครสุรินทรมหินทรภักดี  เจ้าเมืองหนองคายคนที่ ๓ มีนามเดิมว่า ท้าวเคน เป็นบุตรของพระปทุมเทวาภิบาล (บุญมา) เจ้าเมืองหนองคายคนแรก เป็นพระปนัดดาในพระประทุมวรราชสุริยวงศ์ (ท้าวคำผง) เจ้าเมืองอุบลราชธานีศรีวนาลัยประเทศราช สืบเชื้อสายราชวงศ์แสนทิพย์นาบัว จากเจ้าอุปราชนองเมืองหนองบัวลุ่มภู เดิมท้าวเคน รับราชการกับบิดาที่บ้านสิงห์โคกหรือเมืองยโสธร ต่อมาเมื่อพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๓ โปรดเกล้าฯ พระราชทานสัญญาบัตรให้ท้าวสุวอธรรมา (บุญมา) กรมการเมืองยโยธร เป็นพระปทุมเทวาภิบาล เจ้าเมืองหนองคาย และท้าวเคน ผู้บุตรพระปทุมเทวาภิบาล (บุญมา) ได้ไปช่วยราชการบิดาที่เมืองหนองคาย ต่อมาในสมัยพระปทุมเทวาภิบาล (ราชบุตร) ท้าวเคนได้รับพระราชทานสัญญาบัตรเป็น พระอุปฮาด (เคน) อุปฮาดเมืองหนองคาย
ในปี พ.ศ. ๒๔๐๐ พระปทุมเทวาภิบาล (ราชบุตร) เจ้าเมืองหนองคายคนที่ ๒ ถึงแก่อนิจกรรม พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๔ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้พระอุปฮาด (เคน) ดำรงตำแหน่งเป็น พระปทุมเทวาภิบาล (เคน) เจ้าเมืองหนองคายคนที่ ๓ พระราชทานเครื่องยศสำหรับเจ้าเมืองประเทศราช ประกอบด้วย พานหมากเงินกลมถมตะทองปากจำหลักกลีบบัว ๑ เครื่องในทองคำ คือ จอกหมาก ๒ ผะอบ ๒ ตลับขี้ผึ้ง ๑ ซองพลู ๑ ซองบุหรี่ ๑ มีดหนีบหมาก ๑ คนโททองคำ ๑ กระโถนเงินถม ๑ ประคำทองสาย ๑ กระบี่บั้งทอง ๕ บั้ง ๑ สัปทนปัสตู ๑ เสื้อทรงประภาศหมวกตุ้มปี่กำมะหยี่สำรับ ๑ ปืนชนวนทองแดงต้นเลี่ยมเงิน ๑ เสื้อเข้มขาบริ้วดี ๑ เสื้อแพรจินเจา ๑ แพรสีติดขลิบ ๑ ส่านไทยปักทอง ๑ ผ้าปูมเขมร ๑ ผ้าลายเกี้ยว ๑ แพรขาวหงอนไก่ลาย ๑ แพรขาวโล่ ๑
เลื่อนบรรดาศักดิ์

พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๕ มีพระบรมราชโองการโปรดเกล้าฯ พระราชทานสัญญาบัตร เลื่อนบรรดาศักดาศักดิ์ พระประทุมเทวาภิบาล (เคน) เจ้าเมืองหนองคาย เป็น พระยาประทุมเทวาภิบาล ผู้สำเร็จราชการเมืองหนองคาย ในวันอังคาร แรม ๑๓ ค่ำ เดือน ๗ ปีมะเส็ง จุลศักราช ๑๒๓๑ ตรงกับปีพุทธศักราช ๒๔๑๒ ความว่า
"...ให้พระประทุมเทวาธิบาล เป็นพระยาประทุมเทวาภิบาล ผู้สำเร็จราชการเมืองหนองคาย ตั้งแต่ ณ วัน ๒ ฯ๑๓ ๗ ค่ำ ปีมเส็งเอกศก ศักราช ๑๒๓๑ เป็นวันที่ ๒๑๐ ในรัชกาลปัตยุกบันนี้"
(สำเนาการแต่งตั้งสัญญาบัตร เล่มที่ ๑ การแต่งตั้งขุนนางหัวเมือง ในสมัยรัชกาลที่ ๕)
เลื่อนเป็นจางวางเมืองหนองคาย

พระยาปทุมเทวาภิบาล (เคน) เป็นเจ้าเมืองหนองคาย อยู่ ๓๐ ปี ในปี พ.ศ. ๒๔๓๐ พระยาประทุมเทวาภิบาลแก่ชราและตาบอดทั้งสองข้าง ไม่สามารถรับราชการได้เต็มกำลัง จึงมีใบบอกกราบบังคมทูลขอให้ราชบุตร (ท้าวสุพรหม) ผู้เป็นเป็นบุตรชายขึ้นเป็นเจ้าเมืองหนองคายแทน ปรากฏตามพระราชกิจรายวัน พ.ศ. ๒๔๓๐ ความว่า
"...วัน ๖ ฯ๑๔ ๖ ค่ำ ปีกุน นพศก ศักราช ๑๒๔๙ เวลาย่ำค่ำแล้ว เสด็จออกขุนนางในห้องออกขุนนางตามเคย หลวงเสนาภักดีนำ...ใบบอกพระยาประทุมเทวาธิบาล อุปฮาดเมืองหนองคายว่า พระยาประทุมเทวาธิบาลเสียจักษุ อุปฮาดเป็นลมสันนิบาต จะรับราชการต่อไปไม่ได้ ขอรับพระราชทานราชบุตรผู้บุตรพระยาประทุมเทวาธิบาล ผู้ว่าราชการเมือง พระวรสารสุรไกรบุตรราชวงศ์คนเก่า เป็นพระอุปฮาดรับราชการต่อไป...แลนำราชบุตร พระวรสารสุรไกรเมืองหนองคาย ท้าว​บุญจัน พระคลังทิพจักษ์เมืองขุขัน ราชบุตรหลวงศรีรัตนเมืองศรีสะเกษเฝ้าทูลละอองธุลีพระบาท..."
พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๕ มีพระบรมราชโองการโปรดเกล้าฯ ให้เลื่อนพระยาปทุมเทวาภิบาล (เคน) เป็นที่ “พระยาจางวาง” หรือที่ปรึกษาราชการเมือง รับพระราชทานราชทินนามที่ “พระยาวุฒาธิคุณวิบูลย์ศักดิ์ อรรคสุรินทร มหินทรภักดี” และให้ราชบุตร (ท้าวสุพรหม) บุตรชายพระยาวุฒาธิคุณฯ เป็นที่พระยาปทุมเทวาภิบาล ผู้ว่าราชการเมืองหนองคายแทน ความว่า
“...พระยาปทุมเทวาธิบาล ป่วยเจ็บเสียจักขุ จะรับราชการต่อไปไม่ได้นั้น ทรงพระราชดำริว่า พระยาประทุมเทวาธิบาลก็ได้ทำราชการฉลองพระเดชพระคุณมานาน ไม่มีความผิดสิ่งใดลงไปให้ขุ่นเคืองฝ่าละอองธุลีพระบาท จะให้พระยาประทุมออกเสียจากตำแหน่งก็ยังไม่ควร จึงโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม พระราชทานนามสัญญาบัตรประทับพระราชลัญจกร เลื่อนพระยาประทุมเทวาธิบาลเป็นที่พระยาวุฒาธิคุณวิบูลย์ศักดิ์ อรรคสุรินทร มหินทรภักดี จางวางที่ปรึกษาราชการ…วัน ๓ ฯ๔ ๙ ค่่ำ ปีกุนนพศก ๑๒๔๙”
ส่วนอุปฮาดเมืองหนองคายที่เป็นโรคลมสันนิบาตรับราชการต่อไม่ได้นั้นก็ได้เลื่อนเป็น “พระยาปลัดจางวาง” ที่ปรึกษาราชการเมืองเช่นกัน โดยได้รับพระราชทานราชทินนามที่ “พระยาอดุลเดชากร” แล้วเลื่อนพระวรสารสุรไกร ผู้ช่วยราชการเมืองเป็นอุปฮาดเมืองหนองคายแทน หากแต่ใน พ.ศ. 2430 ราชบุตร (ท้าวสุพรหม) ขณะเมื่อไปรับสัญญาบัตรเป็นที่พระยาปทุมเทวาภิบาล เจ้าเมืองหนองคายนั้น ได้เกิดป่วยที่กรุงเทพฯ และถึงแก่อนิจกรรม ดังความในจดหมายเหตุว่า
“...วันพฤหัส เดือนแปด แรมสองค่ำ ปีกุนนพศก พระยาประทุมเทวาธิบาลปวยเปนโลกจุกเสียดเหลือกำลังแพทย์จะเยียวยา เวลาสองโมงเช้า พระยาประทุมเทวาธิบาลถึงแก่กรรม…”
ทางราชสำนักกรุงเทพฯ จึงให้กรมการเมืองหนองคายตกลงกันและให้เสนอผู้ที่ขึ้นจะเป็นเจ้าเมืองหนองคายต่อราชสำนักกรุงเทพฯ แต่มีหลักเกณฑ์ว่าผู้ที่เสนอมานั้นควรเป็น “บุตรชาย” ของพระยาวุฒาธิคุณฯ
“...พระยาประทุมเทวาธิบาล (สุพรหม) ถึงแก่กรรมแล้ว จึงโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมว่า พระยาจางวางจะให้บุตรคนใดเปนพระยาประทุมต่อไป ก็ให้ไปบอกลงไปกรุงเทพพระมหานคร ไม่ว่าบุตรคนใดคนนึงจะโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมพระราชทานให้ทั้งสิ้น...”
พระยาวุฒาธิคุณ (เคน) จึงมีเสนอชื่อราชบุตร (ท้าวเสือ) บุตรชายอีกคนของพระยาวุฒาธิคุณฯ ขึ้นเป็นพระยาปทุมเทวาภิบาล เจ้าเมืองหนองคายแทนพระยาปทุมเทวาภิบาล (สุพรหม) ที่ถึงแก่อนิจกรรมไป ซึ่งทางราชสำนักกรุงเทพฯ ก็ตั้งให้ตามคำขอดังกล่าว ความว่า
“...ณ วัน ๕ เดือน ๗ ขึ้น ๗ ค่ำ พระเจ้าอยู่หัวทรงพระกรุณา โปรดเกล้าฯ พระราชทานสัญญาบัตร...ท้าวเสือผู้ว่าที่ราชบุตร เปนพระยาประทุมเทวาธิบาล ผู้ว่าราชการเมืองหนองคาย ๑ ท้าวคำตัน เปนราชบุตรเมืองหนองคาย ๑…”
เครื่องราชอิสริยาภรณ์

พ.ศ. 2435 –  เครื่องราชอิสริยาภรณ์อันมีเกียรติยศยิ่งมงกุฎไทย ชั้นที่ 2 ทวีติยาภรณ์มงกุฎไทย (ท.ม.)
พ.ศ. 2418 –  เครื่องราชอิสริยาภรณ์อันเป็นที่เชิดชูยิ่งช้างเผือก ชั้นที่ 4 จัตุรถาภรณ์ช้างเผือก (จ.ช.)
พ.ศ. 2439 –  เหรียญจักรพรรดิมาลา (ร.จ.พ.)
พ.ศ. 2440 –  เครื่องราชอิสริยาภรณ์อันเป็นที่เชิดชูยิ่งช้างเผือก ชั้นที่ 3 ตริตาภรณ์ช้างเผือก (ต.ช.)
พระยาวุฒาธิคุณเป็นเจ้าเมืองในหัวเมืองลาวพวนเพียงไม่กี่ท่านที่ได้รับพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ เพราะท่านได้อุตสาหะในราชการเป็นอันมาก ดังปรากฏในพระหัตถเลขาของ พระเจ้าน้องยาเธอฯ กรมหมื่นประจักษ์ศิลปาคม ข้าหลวงมณฑลลาวกาว ซึ่งนำขึ้นกราบบังคมทูล พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ความว่า
"เมืองหนองคาย วันที่ ๒๐ เมษายน  รัตนโกสินทรศก ๑๑๑
ข้าพระพุทธเจ้า ขอพระราชทานกราบบังคมทูลพระกรุณาทราบฝ่าละอองธุลีพระบาท ...พระยาวุฒาธิคุณ จางวางเมืองหนองคาย ได้รับราชการรบทัพเมื่อคราวพระยามหาอำมาตย์ (ชื่น) ขึ้นไปเป็นแม่ทัพได้รับพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ภูสนาภรณ์เป็นความชอบ มาภายหลังเมื่อพระยาราชวรานุกูล (เอก บุญยรัตนพันธุ์) ยกกองทัพขึ้นไป ๒ ครั้ง ได้ส่งเสบียงอาหารเรียบร้อยตลอด เมื่อข้าพระพุทธเจ้าขึ้นไปรับราชการฉลองพระเดชพระคุณเมื่อปีกุนนพศก ก็ได้ส่งเสบียงอาหารเป็นกำลังแก่ราชการมาก
ประการหนึ่งบรรดาผู้ที่ว่าราชการในเมืองตะวันออกที่ได้พบ ๆ มาไม่เห็นผู้ใดเป็นหลักฐานมั่นคงยั่งยืนเหมือนสักคนหนึ่งไม่มี ประการหนึ่ง สิ่งไรที่เป็นราชการแล้ว ตั้งหน้าทำโดยความอุตส่าห์ภักดีต่อราชการมิได้เห็นแก่ประโยชน์ตน รู้ว่าการสิ่งไรจะเป็นประโยชน์แก่ราชการแล้วก็พูดจาแนะนำสิ่งนั้นขึ้น ไม่เหมือนกับผู้ว่าราชการเมืองอื่น ผู้ว่าราชการเมืองอื่น ๆ มักจะคิดเสียว่าถ้าจะแนะนำการสิ่งไรขึ้นก็จะต้องใช้ให้ตัวไปทำ เหมือนหนึ่งผู้ที่มาบอกกับนายว่าหญ้าม้าที่ตรงนั้นงามแล้วนายก็ใช้ให้ผู้นั้นไปตัดหญ้าม้าให้ พระยาวุฒานี้หาเป็นเช่นนั้นไม่ ถ้ารู้ว่าสิ่งไรว่าเป็นประโยชน์แก่ราชการแล้ว ก็พูดจาแนะนำตามความเห็น อนึ่งในเร็ว ๆ นี้ ข้าพระพุทธเจ้าได้ไปตรวจดูถนนที่ได้ทำไว้แต่ก่อนเห็นแคบไป ก็พูดกับกรมการและผู้อื่น ๆ บ้าง ว่าจะคิดทำถนนให้กว้างแต่ยังติดอยู่ด้วยบ้านราษฎรและกรมการที่กีดขวางอยู่มาก จึงให้ลงมือทำแผนที่ ถ้าควรจะผ่อนผันซื้อให้น้อยที่สุดเพียงไรก็จะได้คิดให้ทำลง มาภายหลังพระยาวุฒาฯ ทราบว่า ข้าพระพุทธเจ้าคิดจะทำถนนก็ให้รื้อบ้านตัวเองเข้าไปก่อน ไม่ทันที่จะได้บอกกล่าวว่ากระไร ได้ทราบข่าวจากผู้มาบอกเล่าว่า พระยาวุฒาว่าถ้าจะไม่รื้อของตัวเองเสียก่อน ภายหลังเวลาจะทำจะว่ากล่าวผู้อื่นไม่ได้ เป็นตัวอย่างดังนี้ ราชการอื่น ๆ ที่แกลงเนื้อเห็นว่าเป็นคุณประโยชน์แก่ราชการแล้ว เป็นทำไปโดยแข็งแรงไปอย่างนี้ทุกอย่าง อนึ่ง การสิ่งไรที่ไม่เห็นด้วยที่สงสัย ก็มีความกล้าหาญเข้ามาโต้ทานไต่ถาม ไม่เหมือนกับคนอื่น ๆ เป็นคนดีมาก สมควรที่จะได้รับพระราชทานเลื่อนยศความชอบอยู่แล้ว จะโปรดเกล้าฯ พระราชทานความชอบชั้นใด ก็สุดแล้วแต่จะทรงกรุณาโปรดเกล้า ฯ ...
ขอเดชะ ข้าพระพุทธเจ้า ประจักษ์ศิลปาคม"
พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงมีพระราชหัตถเลขา โปรดเกล้าฯ พระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์มงกุฏสยามแด่พระยาวุฒาธิคุณ ความว่า
"เกาะสีชัง วันที่ ๒๑ พฤษภาคม รัตนโกสินทรศก ๑๑๑
ถึงกรมหมื่นประจักษ์ศิลปาคม ด้วยเธอจดหมายลงวันที่ ๒๐ เมษายน ๑๑๑ มาขอตั้งตำแหน่งและขอตรามานั้นได้ทราบแล้ว ...และส่งตรามงกุฏสยามชั้นที่ ๒ ขึ้นไปให้พระยาวุฒาธิคุณ เหรียญบุษปะมาลาให้หลวงณรงค์โยธาแล้ว.
(พระปรมาภิไธย) สยามินทร์ "
ถึงแก่อนิจกรรม

พระยาวุฒาธิคุณ (เคน) ถึงแก่อนิจกรรม เมื่อวันที่ ๑๙ กันยายน พ.ศ. ๒๔๔๑ ปรากฏในราชกิจจานุเบกษา เล่มที่ ๑๕ หน้า ๔๐๘-๔๐๙ ร.ศ. ๑๑๗ ความว่า
"...พระยาวุฒาธิคุณ (เคน) จางวางเมืองหนองคาย ป่วยเปนโรคลมอำมพาธ ถึงแก่อนิจกรรม วันที่ ๑๙ กันยายน รัตนโกสินทร์ศก ๑๑๗..”
เป็นเจ้าเมืองและจางวางเมืองหนองคาย รวมระยะเวลา ๔๑ ปี
พงศาวลี

ภาพคุณหญิงบุคศรี ภรรยาพระยาวุฒาธิคุณ (เคน) จางวางเมืองหนองคาย กับธิดา ถ่ายโดยโอกุสต์ ปาวี คณะสำรวจแม่น้ำโขงของฝรั่งเศส
เอลนีโญ

สภาวะปกติ
ปรากฏการณ์เอลนีโญ
เอลนีโญ (สเปน: El Niño) เป็นรูปแบบสภาพอากาศที่เกิดขึ้นตลอดมหาสมุทรแปซิฟิกเขตร้อน โดยเกิดขึ้นเฉลี่ยทุกห้าปี ลักษณะของเอลนีโญ คือ เกิดการเปลี่ยนแปลงในอุณหภูมิผิวน้ำทะเลของมหาสมุทรแปซิฟิกตะวันออก โดยอุ่นขึ้นหรือเย็นลงผิดปกติ ซึ่งเรียกว่า เอลนีโญและลานีญาตามลำดับ และความดันบรรยากาศบริเวณมหาสมุทรแปซิฟิกด้านตะวันตกเขตร้อน ซึ่งเรียกว่า ความผันแปรของระบบอากาศในซีกโลกใต้ การเปลี่ยนแปลงดังกล่าวเกิดขึ้นได้สองกรณี: เอลนีโญ ซึ่งเป็นปรากฏการณ์ที่อุณหภูมิมหาสมุทรอุ่นขึ้นผิดปกติ ประกอบกับความดันบรรยากาศสูงบริเวณมหาสมุทรแปซิฟิกด้านตะวันตก ส่วนลานีญา เป็นปรากฏการณ์ที่อุณหภูมิมหาสมุทรเย็นลงผิดปกติ ประกอบกับความดันบรรยากาศต่ำบริเวณมหาสมุทรแปซิฟิกด้านตะวันตก กลไกที่ทำให้เกิดความผันแปรดังกล่าวยังคงอยู่ในระหว่างการศึกษาวิจัย
เอลนีโญก่อให้เกิดสภาพอากาศเลวร้าย อย่างเช่น อุทกภัย ภัยแล้ง หรือการรบกวนสภาพอากาศในหลายภูมิภาคของโลก ประเทศกำลังพัฒนาซึ่งมีเศรษฐกิจเน้นเกษตรกรรมและการประมง โดยเฉพาะอย่างยิ่งที่อยู่ในบริเวณมหาสมุทรแปซิฟิก ได้รับผลกระทบมากที่สุด ส่วนใหญ่แล้ว ปรากฏการณ์เอลนีโญ-ความผันแปรของระบบอากาศในซีกโลกใต้ มักถูกเรียกย่อเหลือเพียง "เอลนีโญ" ซึ่งเป็นคำในภาษาสเปน ซึ่งแปลว่า "เด็กชาย" และหมายความถึงบุตรพระคริสต์ เนื่องจากมีการสังเกตว่าความอุ่นขึ้นผิดปกตินี้มักเกิดขึ้นในช่วงเทศกาลคริสต์มาส ลักษณะที่เกิดจากเอลนีโญเป็นไปได้ว่าก่อให้เกิดการเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็วอันเป็นผลกระทบของปรากฏการณ์โลกร้อน และเป็นเป้าหมายสำหรับการวิจัยในการนี้
สภาวะปกติ

โดยปกติ บริเวณเส้นศูนย์สูตรเหนือมหาสมุทรแปซิฟิก ลมสินค้าตะวันออก (Eastery trade winds) จะพัดจากประเทศเปรู (ชายฝั่งทวีปอเมริกาใต้) ไปทางตะวันตกของมหาสมุทรแปซิฟิก แล้วยกตัวขึ้นบริเวณเหนือประเทศอินโดนีเซีย ทำให้มีฝนตกมากในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้และทวีปออสเตรเลียตอนเหนือ กระแสลมสินค้าพัดให้กระแสน้ำอุ่นบนพื้นผิวมหาสมุทรแปซิฟิกไปกองรวมกันทางตะวันตก จนมีระดับสูงกว่าระดับน้ำทะเลปกติประมาณ 60 – 70 เซนติเมตร แล้วจมตัวลง กระแสน้ำเย็นใต้มหาสมุทรซีกเบื้องล่างเข้ามาแทนที่กระแสน้ำอุ่นพื้นผิวซีกตะวันออก นำพาธาตุอาหารจากก้นมหาสมุทรขึ้นมา ทำให้ปลาชุกชุม เป็นประโยชน์ต่อนกทะเลและการทำประมงชายฝั่งของประเทศเปรู
ปรากฏการณ์เอลนีโญ

เมื่อเกิดปรากฏการณ์เอลนีโญ กระแสลมสินค้าตะวันออกอ่อนกำลังลง กระแสลมพื้นผิวเปลี่ยนทิศทาง พัดจากประเทศอินโดนีเซียและออสเตรเลียตอนเหนือไปทางตะวันออก แล้วยกตัวขึ้นเหนือชายฝั่งทวีปอเมริกาใต้ ก่อให้เกิดฝนตกหนักและแผ่นดินถล่มในประเทศเปรูและเอกวาดอร์ กระแสลมพัดกระแสน้ำอุ่นบนพื้นผิวมหาสมุทรแปซิฟิกไปกองรวมกันบริเวณชายฝั่งประเทศเปรู ทำให้กระแสน้ำเย็นใต้มหาสมุทรไม่สามารถลอยตัวขึ้นมาได้ ส่งผลกระทบให้บริเวณชายฝั่งขาดธาตุอาหารสำหรับปลาและนกทะเล ชาวประมงจึงขาดรายได้
ปรากฏการณ์เอลนีโญทำให้ฝนตกหนักในตอนเหนือของทวีปอเมริกาใต้ และก่อให้เกิดความแห้งแล้งในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้และตอนเหนือของออสเตรเลีย
ไรโบโซม

| ชีววิทยาเซลล์ |
| --- | --- |
เซลล์สัตว์
องค์ประกอบของเซลล์สัตว์โดยทั่วไป: นิวคลีโอลัส  นิวเคลียส  ไรโบโซม (จุดเล็ก ๆ)  เวสิเคิล  ร่างแหเอนโดพลาสมิกแบบขรุขระ  กอลไจแอปพาราตัส (หรือ กอลไจบอดี)  ไซโทสเกเลตัน  ร่างแหเอนโดพลาสมิกแบบเรียบ  ไมโทคอนเดรียน  แวคิวโอล  ไซโทซอล (ของเหลวที่บรรจุออร์แกเนลล์ต่าง ๆ ที่รวมกันเป็นไซโทพลาสซึม)  ไลโซโซม  เซนโทรโซม  เยื่อหุ้มเซลล์ 
หน่วยย่อยของไรโบโซมชิ้นเล็ก 30s
หน่วยย่อยของไรโบโซมชิ้นใหญ่50s
ไรโบโซม (Ribosome มาจาก ribonucleic acid และคำใน"ภาษากรีก: soma (หมายถึงร่างกาย)") เป็นออร์แกเนลล์ที่ไม่มีเยื่อหุ้ม มีขนาดเล็กที่สุดและมีมากสุดประกอบด้วยโปรตีน และ rRNA มีเส้นผ่านศูนย์กลางขนาด 20 nm (200 อังสตรอม) และประกอบด้วย ribosomal RNA 65% และ ไรโบโซมอล โปรตีน 35% (หรือ ไรโบนิวคลีโอโปรตีน หรือ RNP) เป็นสารเชิงซ้อนของ RNA และ โปรตีน ที่พบใน เซลล์ทุกชนิด ไรโบโซมจาก แบคทีเรีย, อาร์เคีย และ ยูแคริโอตมีโครงสร้างและ RNA ที่แตกต่างกัน ไรโบโซมในไมโตคอนเดรียของเซลล์ยูแคริโอตมีลักษณะคล้ายกับไรโบโซมของแบคทีเรีย ซึ่งเป็นการบอกถึงวิวัฒนาการของออร์แกเนลล์ชนิดนี้   ในแบคทีเรียมี 2 หน่วยย่อย คือ ขนาด 30S และ 50S ซึ่งจะรวมกันเป็นไรโบโซมขนาด 70S ส่วนในยูแคริโอต มี 2 หน่วยย่อย คือ ขนาด 40S และ 60S ซึ่งจะรวมกันเป็นไรโบโซมขนาด 80S หน้าที่คือเป็นแหล่งที่เกิดการอ่านรหัสจากยีนในนิวเคลียส ซึ่งถูกส่งออกจากนิวเคลียสในรูป mRNA มาสร้างเป็นโปรตีน
การทำงานของไรโบโซมในการแสดงออกของยีนไปสู่การสร้างโปรตีนเรียกทรานสเลชัน ไรโบโซมยังทำหน้าที่ในการต่อกรดอะมิโนเดี่ยวให้เป็นพอลิเพปไทด์ โดยต้องมีการจับกับ mRNA และอ่านข้อมูลจาก mRNA  เพื่อกำหนดลำดับของกรดอะมิโนให้ถูกต้อง การนำโมเลกุลของกรดอะมิโนเข้ามาเป็นการทำงานของ tRNA ซึ่งจับอยู่กับโมโนอยู่ก่อนแล้วจึงทำให้มีการเปลี่ยนแปลงของร่างกาย
คำจำกัดความ

ไรโบโซมมีสองหน่วยย่อย ซึ่งจับเข้าด้วยกันและทำงานร่วมกันในการถอดรหัสจาก mRNA ไปเป็นพอลิเพปไทด์ระหว่างการสังเคราะห์โปรตีน ในแบคทีเรีย มี rRNA 1- 2 ชิ้นแต่ใน ยูแคริโอต มีสามชิ้นหรือมากกว่าและมีขนาดใหญ่กว่า และมีโปรตีนขนาดเล็กๆอีกหลายชนิด  แต่โปรตีนเหล่านี้ไม่ได้ทำงานโดยตรงกับการสังเคราะห์โปรตีน จึงคาดว่าส่วนของโปรตีนเพียงทำหน้าที่ห่อหุ้ม rRNA ไว้
ส่วนของไรโบโซมที่ทำหน้าที่เร่งปฏิกิริยาการทรานสเลชันเพื่อสร้างโปรตีนนั้นเป็นอาร์เอ็นเอ ทำให้ในปัจจุบันจัดให้ไรโบโซมเป็น เอนไซม์ชนิด"ไรโบไซม์" ซึ่งต่างจากเอนไซม์ทั่วไปที่ใช้โปรตีนเป็นส่วนที่เร่งปฏิกิริยา  การที่ไรโบโซมใช้ RNA เป็นส่วนเร่งปฏิกิริยานี้ จึงเป็นที่มาของการตั้งสมมติฐานที่ว่าในอดีตเซลล์เคยใช้อาร์เอ็นเอในการเร่งปฏิกิริยามาก่อน แล้วจึงเปลี่ยนเป็นโปรตีนที่เป็นเอนไซม์ในภายหลัง อาร์เอ็นเอที่เร่งปฏิกิริยาได้ที่ยังเหลืออยู่คือไรโบไซม์ และไรโบไซม์ที่เป็นที่รู้จักดีที่สุดคือไรโบโซม
ไรโบโซมจัดเป็นออร์แกเนลล์ แต่ออร์แกเนลล์โดยทั่วไปมักจะเป็นส่วนที่เป็นบริเวณย่อยของเซลล์และมีเยื่อหุ้ม ไรโบโซมไม่มีเยื่อหุ้ม บางครั้งจึงเรียกไรโบโซมว่าออร์แกเนลล์ที่ไม่มีเยื่อหุ้ม พบไรโบโซมครั้งแรกเมื่อราว พ.ศ. 2493 โดยนักชีววิทยาชาวโรมาเนีย George Palade ซึ่งใช้ กล้องจุลทรรศน์อิเล็กตรอน และพบแกรนูลหรืออนุภาคที่หนาแน่นในเซลล์  การค้นพบนี้ทำให้เขาได้รับรางวัลโนเบล คำว่า "ribosome" เสนอโดย Richard B. Roberts ใน พ.ศ. 2501
โครงสร้างและการทำงานของไรโบโซมและโมเลกุลที่เกี่ยวข้องในกระบวนการทรานสเลชัน ยังเป็นที่สนใจของนักวิทยาศาสตร์และจัดเป็นสาขาหนึ่งทางด้านชีววิทยาของเซลล์
ไรโบโซมสร้างโปรตีนจากรหัสพันธุกรรมใน mRNA ไรโบโซมอิสระอยู่ใน ไซโตซอล (ส่วนที่เป็นกึ่งของเหลวของไซโทพลาสซึม); อีกส่วนจะจับอยู่กับ RER หรือ เยื่อหุ้มนิวเคลียส  การสลาย พันธะเพปไทด์ เกี่ยวข้องกับหมู่ไฮดรอกซิลของ C2 ของ RNA ที่มีเบส A ตำแหน่ง P
ตำแหน่งของไรโบโซม

ไรโบโซมแบ่งได้เป็น "ไรโบโซมอิสระ" และ "ไรโบโซมที่เกาะกับเยื่อหุ้ม" ความแตกต่างของไรโบโซมสองชนิดนี้อยู่ที่การกระจายตัวเท่านั้น ส่วนโครงสร้างและการทำงานเหมือนกัน การที่ไรโบโซมจะอยู่เป็นอิสระหรือเข้าไปเกาะกับเยื่อหุ้มขึ้นกับการปรากฏของ เพปไทด์ส่งสัญญาณ ซึ่งอยู่บนโปรตีนที่กำลังถูกสังเคราะห์
ตำแหน่งของไรโบโซม > ไรโบโซมอิสระ

ไรโบโซมอิสระสามารถเคลื่อนย้ายไปที่ใดก็ได้ในไซโตซอล ยกเว้นเยื่อหุ้มนิวเคลียสและออร์แกเนลล์ โปรตีนที่สังเคราะห์จากไรโบโซมอิสระ จะถูกปล่อยเข้าสู่ไซโตซอล และใช้ภายในเซลล์ เพราะสภาพแวดล้อมในไซโตซอลอยู่ในสภาพรีดอกซ์ โปรตีนที่มีพันธะไดซัลไฟด์ จากกรดอะมิโนซิสทีอีนที่ถูกออกซิไดซ์ จะไม่ถูกสังเคราะห์โดยไรโบโซมชนิดนี้
ตำแหน่งของไรโบโซม > ไรโบโซมที่จับกับเยื่อหุ้ม

เมื่อไรโบโซมเริ่มสังเคราะห์โปรตีนที่จำเป็นต้องใช้ในออร์แกเนลล์ ไรโบโซมที่สังเคราะห์โปรตีนเหล่านี้จะไปจับกับเยื่อหุ้ม ในเซลล์ยูแคริโอต จะพบที่บริเวณเยื่อหุ้มของเอนโดพลาสมิก เรติคิวลัมชนิดขรุขระ ที่เรียก RER จากนั้น สายพอลิเพปไทด์จะถูกสอดเข้าสู่ RER โดยตรง ระหว่างที่สังเคราะห์ด้วยไรโบโซม จากนั้นจะถูกขนส่งผ่านวิถีการหลั่งสาร โปรตีนที่ฝังตัวที่เยื่อหุ้มเซลล์ หรือโปรตีนสำหรับหลั่งออกนอกเซลล์ จะถูกสังเคราะห์ด้วยวิธีนี้เช่นกัน
โครงสร้าง

หน่วยย่อยของไรโบโซมของโพรแคริโอตและ ยูแคริโอตคล้ายคลึงกัน หน่วยของการวัดเป็นหน่วยสเวดแบร์ย ซึ่งเป็นการวัดอัตราของการตกตะกอนหลังการปั่นเหวี่ยงมากกว่าขนาดจริง ๆ เช่น  70s มาจาก 50s และ 30s
โพรแคริโอตมีไรโบโซมขนาด 70S ซึ่งประกอบด้วยชิ้นเล็กขนาด 30S และชิ้นใหญ่ขนาด 50S ชิ้นใหญ่ประกอบด้วยไรโบโซมอลอาร์เอ็นเอขนาด 5S (มีนิวคลีโอไทด์ 120 เบส) ขนาด  23S (มีนิวคลีโอไทด์ 2900 เบส) และโปรตีน 34 ตัว  ชิ้นเล็กมีอาร์เอ็นเอขนาด 1540 เบส หรือ16S rRNA จับอยู่กับโปรตีน 21 ตัว
ยูแคริโอตมีไรโบโซมขนาด 80S ประกอบด้วยชิ้นเล็ก (40S) และชิ้นใหญ่ (60S) ชิ้นใหญ่ประกอบด้วย 5S RNA (มีนิวคลีโอไทด์ 120 เบส)  28S RNA (มีนิวคลีโอไทด์ 4700 เบส) 5.8S RNA  (มีนิวคลีโอไทด์ 160 เบส) และโปรตีนประมาณ 49 ตัว ชิ้นเล็กมี 18S RNA ซึ่งมี 1900 เบสและโปรตีนประมาณ 33 ตัว
ในคลอโรพาสต์และไมโตคอนเดรียของยูแคริโอตพบไรโบโซมเช่นกัน มีขนาด 70S  ออร์แกเนลล์ทั้งสองชนิดนี้เชื่อว่าเคยเป็น แบคทีเรียมาก่อน และไรโบโซมของออร์แกเนลล์นี้ก็คล้ายของแบคทีเรีย
ไรโบโซมส่วนใหญ่จะมีโครงสร้างหลักคล้ายกันแม้จะมีความต่างกันเรื่องขนาด การเกิดการเร่งปฏิกิริยาทั้งหมดของไรโบโซมเกิดขึ้นที่อาร์เอ็นเอ โปรตีนมีหน้าที่ช่วยให้โครงสร้างคงตัวเท่านั้น ความแตกต่างระหว่างไรโบโซมของแบคทีเรียและยูแคริโอตเป็นจุดที่นักวิทยาศาสตร์ใช้สร้าง ยาปฏิชีวนะเพื่อกำจัดเชื้อก่อโรคโดยไม่ทำลายเซลล์ของผู้ป่วย โดยยาปฏิชีวนะนั้นจะเจาะจงมีผลเฉพาะไรโบโซมขนาด 70S เท่านั้น แม้ว่าไรโบโซมของไมโตคอนเดรียมีไรโบโซมที่คล้ายกับไรโบโซมของแบคทีเรีย แต่ยาปฏิชีวนะก็เข้าสู่ไมโตคอนเดรียได้ยาก
โครงสร้าง > โครงสร้างระดับอะตอม

โครงสร้างโมเลกุลทั่วไปของไรโบโซมเป็นที่รู้จักตั้งแต่พ.ศ. 2513 และเริ่มรู้ละเอียดมากขึ้นใน พ.ศ. 2543 ในระดับอังสตรอม
รายงานชิ้นแรกที่ให้ข้อมูลทางด้านโครงสร้างของไรโบโซมในระดับอะตอมตีพิมพ์เผยแพร่ในราว พ.ศ. 2543 มีการเผยแพร่ข้อมูลเกี่ยวกับไรโบโซมขนาด 50S จาก อาร์เคีย, Haloarcula marismortui  ตามมาด้วยโครงสร้างของไรโบโซมขนาด 30S จาก Thermus thermophilus   ในปีต่อมาราวเดือนพฤษภาคม พ.ศ. 2544 ได้มีการศึกษาโครงสร้างทั้งหมดของ ไรโบโซมขนาด70S ของT. thermophilus  ซึ่งพบว่ามีขนาด 5.5 Ångström
รายงานสองชิ้นที่มีการตีพิมพ์เผยแพร่ในเดือนพฤศจิกายน พ.ศ. 2548 ซึ่งแสดงโครงสร้างของไรโบโซมของ Escherichia coli ขนาดของไรโบโซมประมาณว่าราว 3.5 Ångström โดยใช้ x-ray crystallography อีกสองสัปดาห์ต่อมาก็มีการเผยแพร่โครงสร้างที่ศึกษาด้วย กล้องจุลทรรศน์อิเล็กตรอน  ซึ่งแสดงว่าไรโบโซมมีขนาด 11-15 Ångström ขณะกำลังสังเคราะห์โปรตีน
โครงสร้างระดับอะตอมชิ้นแรกของไรโบโซมที่ประกอบเข้ากับ tRNA และ mRNA มีการศึกษาด้วย X-ray crystallography โดยนักวิทยาศาสตร์สองกลุ่มพบว่ามีขนาด 2.8 Ångström และ 3.7 Ångström. โครงสร้างระดับนี้ช่วยให้เห็นการจับกันระหว่างไรโบโซมของ Thermus thermophilus กับ mRNA และ tRNAการจับกันระหว่างไรโบโซมกับ mRNA ขนาดยาวที่มี Shine-Dalgarno sequences พบว่ามีขนาด 4.5 - 5.5 Ångström
การทำงาน

ไรโบโซมมีบทบาทสำคัญในการสังเคราะห์โปรตีนในสิ่งมีชีวิต โดยอ่านข้อมูลจาก mRNA ไปเป็น โปรตีน mRNA มี รหัสพันธุกรรม ซึ่งจะบอกถึงลำดับของกรดอะมิโนในโปรตีนนั้นๆ เมื่อใช้ mRNA เป็นแม่แบบ ไรโบโซมจะเปลี่ยนรหัสแต่ละตัว (3 นิวคลีโอไทด์) ไปจับคู่กับกรดอะมิโนที่ tRNA นำเข้ามา tRNA จะมีลำดับเบสที่เป็นคู่สมกับรหัสพันธุกรรมที่ปลายข้างหนึ่งและปลายอีกข้างหนึ่งจะจับกับกรดอะมิโน ชิ้นส่วนไรโบโซมชิ้นเล็กจะจับกับ tRNA ที่มีกรดอะมิโน เมไทโอนีน จับกับรหัส AUG บน mRNA แล้วจึงจับกับชิ้นส่วนขนาดใหญ่ ไรโบโซมมีส่วนที่จับกับ RNA สามด้านคือ A, P, และ E ด้าน A site จับกับ tRNA ที่มีกรดอะมิโน ด้าน P tRNA ที่จับกับเพปไทด์ที่สังเคราะห์ขึ้นใหม่  และด้าน E site จับกับ tRNA อิสระก่อนจะออกจากไรโบโซม การสังเคราะห์โปรตีนเริ่มต้นที่ รหัสพันธุกรรมเริ่มต้น AUG ใกล้กับปลาย 5' ของ mRNA mRNA จับกับด้าน P site ของไรโบโซมก่อน ไรโบโซมสามารถจำแนกรหัสพันธุกรรมเริ่มต้นโดยใช้ Shine-Dalgarno sequence ของ mRNA ในโพรแคริโอตและ  Kozak box ในยูแคริโอต
หน่วยของไรโบโซมทั้งสองชิ้น (ชิ้นเล็ก และ ชิ้นใหญ่) จับกับรหัสพันธุกรรมเริ่มต้น (ทางปลาย 5' ของ mRNA) ไรโบโซมใช้ tRNA ที่เป็นคู่สมกับรหัสของ mRNA เพื่อรวมกรดอะมิโนเข้ากับพอลิเพปไทด์ ไรโบโซมจะเคลื่อนที่เข้าหาปลาย 3' ของ mRNA โดยปกติในเซลล์แบคทีเรีย ไรโบโซมหลายอัน สามารถเข้ามาอ่านรหัสที่ mRNA เส้นเดียวกันได้พร้อมๆกัน เรียกว่าโพลีไรโบโซมหรือ โพลีโซม
การสังเคราะห์

ในเซลล์แบคทีเรีย การสังเคราะห์ไรโบโซมเกิดในไซโทพลาสซึมจากการทรานสคริปชันของไรโบโซมอลยีนที่เรียงตัวแบบโอเปอรอน ในยูแคริโอตและเซลล์แบคทีเรียบางชนิด การสังเคราะห์เกิดขึ้นทั้งในไซโทพลาสซึมและนิวคลีโอลัสของเซลล์ยูแคริโอต กระบวนการนี้เกี่ยวข้องกับการทำงานของโปรตีน 200 ชนิด และการตัดแต่ง rRNA สี่ชนิด แล้วจึงรวม rRNAs เข้ากับไรโบโซมอล โปรตีน
แหล่งข้อมูลอื่น

70S Ribosome Architecture Animation of a working ribosome เก็บถาวร 2001-07-27 ที่ archive.today. Requires the Chime browser plugin from this site เก็บถาวร 2006-03-20 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน (where registration is required).
Lab computer simulates ribosome in motion
Role of the Ribosome เก็บถาวร 2006-10-27 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน, Gwen V. Childs, copied here เก็บถาวร 2007-10-24 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน
Molecule of the Month เก็บถาวร 2009-10-27 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน © RCSB Protein Data Bank เก็บถาวร 2007-02-05 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน :
Ribosome เก็บถาวร 2010-11-14 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน
Elongation Factors เก็บถาวร 2011-03-16 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน
| ด ค กโครงสร้างของเซลล์ / ออร์แกเนลล์ |
| --- | --- |
ระบบเอนโดเมมเบรน:  เยื่อหุ้มเซลล์  นิวเคลียส  ร่างแหเอนโดพลาซึม  กอลไจแอปพาราตัส  พาเรนทีโซม  ออโทฟาโกโซม  เวสิเคิล เอกโซโซม  ไลโซโซม  เอนโดโซม  ฟาโกโซม  แวคิวโอล  อะโครโซม  ไซโทพลาสมิกแกรนูล เมลาโนโซม  ไมโครบอดี  ไกลออกซิโซม  เพอรอกซิโซม  ไวเบล–ปาลาเดบอดี 
ไซโทสเกเลตัน:  ไมโครฟิลาเมนต์  อินเทอร์มีเดียทฟิลาเมนท์  ไมโครทูบูล  ไซโทสเกเลตันในโพรแคริโอต  Microtubule organizing center เซนโทรโซม  เซนทริโอล  เบซัลบอดี  สปินเดิลโพลบอดี  ไมโอไฟบริล  อุนดุลิโพเดียม ซิเลีย  แฟลเจลลัม  แอกโซนีม  เรเดียลสโปค  ซูโดโพเดียม  ลาเมลลิโพเดียม  ฟิโลโพเดียม 
สิ่งมีชีวิตร่วมอาศัยภายใน:  ไมโทคอนเดรีย  พลาสติด คลอโรพลาสต์  โครโมพลาสต์  เจอรอนโทพลาสต์  ลิวโคพลาสต์  อะไมโลพลาสต์  เอไลโอพลาสต์  โปรตีโนพลาสต์  แทนโนโซม  ไนโตรพลาสต์ 
โครงสร้างภายในอื่น ๆ:  นิวคลีโอลัส  อาร์เอ็นเอ ไรโบโซม  สไปลซิโอโซม  Vault  ไซโทพลาซึม ไซโทซอล  อินคลูชัน  โปรทีเอโซม 
โครงสร้างภายนอก:  อาร์คีลลัม  ผนังเซลล์  สารเคลือบเซลล์ 
การสังเคราะห์โปรตีนที่จะหลั่งเข้าสู่เอนโดพลาสมิกเรติคูลัมซึ่งอาศัยการทำงานของเพปไทด์ส่งสัญญาณในการเข้าไปจับเอนโดพลาสมิก เรติคิวลัม
โครงสร้างของไรโบโซมหน่วยย่อย 30S จากThermus thermophilus โปรตีนแสดงด้วยสีฟ้าและ RNA แสดงด้วยสีส้ม
โครงสร้างระดับอะตอมของไรโบโซมขนาด 50S จาก Haloarcula marismortui โปรตีนแสดงด้วยสีฟ้าและ RNA 2 สายแสดงด้วยสีส้มและสีเหลือง  ส่วนสีเขียวที่ตรงกลางของหน่วยย่อยนี้เป็นส่วนที่เร่งปฏิกิริยา
ไรโบโซมระหว่างการสังเคราะห์โปรตีน.
ทรานสเลชันของ mRNA (1) โดยไรโบโซม (2) ไปเป็น พอลิเพปไทด์ (3) ไรโบโซมเริ่มที่รหัสพันธุกรรมเริ่มต้นของ  mRNA (AUG) และสิ้นสุดที่รหัสพันธุกรรมหยุด (UAG)
ละติจูด

วิสดารันดร หรือ ละติจูด (อังกฤษ: latitude)  ในภาษาไทยดั้งเดิมเรียกว่า เส้นรุ้ง คือเส้นบอกพิกัดทางภูมิศาสตร์ที่สำคัญ ละติจูดเป็นหนึ่งในองค์ประกอบสำคัญของพิกัดทางภูมิศาสตร์ที่ใช้ในการระบุตำแหน่งบนพื้นผิวโลก ละติจูดมีลักษณะเป็นเส้นแนวนอนที่ขนานกับเส้นศูนย์สูตร ซึ่งเป็นเส้นแบ่งโลกออกเป็นสองซีก คือ ซีกโลกเหนือและซีกโลกใต้ ค่าของละติจูดวัดเป็นองศา โดยเริ่มต้นจากเส้นศูนย์สูตรที่ 0 องศา และเพิ่มขึ้นเรื่อย ๆ ไปจนถึง 90 องศาที่ขั้วโลกเหนือและขั้วโลกใต้ เส้นละติจูดช่วยให้เราสามารถระบุตำแหน่งในแนวเหนือ-ใต้ได้อย่างชัดเจน ตัวอย่างเส้นละติจูดที่สำคัญ ได้แก่ เส้นศูนย์สูตร ซึ่งถือเป็นจุดเริ่มต้นของการวัดค่าละติจูด เส้นเขตร้อนเหนือ (Tropic of Cancer) และเส้นเขตร้อนใต้ (Tropic of Capricorn) ซึ่งอยู่ที่ละติจูดประมาณ 23.5 องศาเหนือและใต้ตามลำดับ รวมถึงเส้นอาร์กติกเซอร์เคิลและเส้นแอนตาร์กติกเซอร์เคิลที่ระบุขอบเขตพื้นที่ขั้วโลก  ละติจูดไม่ได้เป็นเพียงแค่ตัวเลขบนแผนที่เท่านั้น แต่ยังเกี่ยวข้องกับลักษณะภูมิอากาศอีกด้วย ตัวอย่างเช่น พื้นที่ใกล้เส้นศูนย์สูตรจะมีอากาศร้อนชื้นตลอดปี ในขณะที่พื้นที่ใกล้ขั้วโลกจะมีอากาศหนาวเย็น ละติจูดจึงมีบทบาทสำคัญในการศึกษาธรรมชาติและสภาพแวดล้อมของโลกเมื่อใช้ละติจูดร่วมกับเส้นลองจิจูด ซึ่งเป็นเส้นที่วัดแนวตะวันออก-ตะวันตก
คำว่า ละติจูด มีรากศัพท์มาจากภาษาละตินคำว่า "latitudo" ซึ่งหมายถึง "ความกว้าง" (breadth, width) โดยคำนี้ประกอบด้วยคำสองส่วนคือ
"latus" แปลว่า "กว้าง"
ส่วนลงท้าย "-tudo" เป็นคำปัจจัยที่ใช้สร้างคำนามในภาษาละติน
ในภาษาอังกฤษ คำว่า Latitude ถูกใช้เพื่ออธิบายเส้นที่วัดความกว้างหรือระยะห่างในแนวนอนของตำแหน่งบนพื้นโลกจากเส้นศูนย์สูตร การยืมคำนี้เข้าสู่ภาษาไทยเป็น "ละติจูด" ทำให้คำนี้ยังคงความหมายที่สื่อถึงการวัดในลักษณะดังกล่าว
ดูเพิ่ม

วงกลมละติจูด