stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
การเสียกรุงศรีอยุธยาครั้งที่สอง
การล้อมกรุงศรีอยุธยา > การรบช่วงสุดท้าย

ฉับกุงโบแม่ทัพพม่านำกำลัง 500 คน เข้าตีค่ายไทยที่วัดไชยวัฒนาราม รบกันเก้าวัน ค่ายวัดไชยวัฒนารามถึงแตกพ่าย อุตตมะสิงหจอจัวเจ้าเมืองปรอนนำกำลัง 500 คน เข้าตีค่ายจีนคลองสวนพลู
ฝ่ายพม่าเข้าโจมทีตั้งค่ายคริสเตียนที่โบสถ์เซนต์ยอเซฟ ค่ายโปรตุเกสที่บ้านโปตุเกส และค่ายจีนที่บ้านฮอลันดา ทั้งชาวจีนและชาวโปรตุเกสต่างช่วยเหลือซึ่งกันและกัน ฝ่ายพม่าเข้าล้อมค่ายจีนไว้ หลังจากที่ต้านทานพม่าอยู่เป็นเวลาสองสัปดาห์ ค่ายจีนที่บ้านฮอลันดาจึงได้เสียให้แก่พม่าในวันที่ 13 มีนาคม จากนั้นอีกแปดวันต่อมาพม่าจึงเข้ายึดค่ายบ้านโปรตุเกสได้ในวันที่ 21 มีนาคม ฝ่ายพม่าได้ยึดค่ายบ้านโปรตุเกส และได้จับกุมบาทหลวงฟรานซิสกันและโดมินิกันไว้เป็นตัวประกัน เพื่อเจรจากับปีแยร์ บรีโกต์ สังฆราชที่ค่ายวัดเซนต์ยอเซฟ ให้ยอมแพ้และยอมจำนนแต่โดยดี สังฆราชปีแยร์บรีโกต์เดินทางจากวัดเซนต์ยอเซฟไปพบกับพม่าที่บ้านโปรตุเกส พม่าจับกุมสังฆราชไว้ โดยที่ให้สัญญาว่าจะไม่ทำอันตรายแก่ศาสนสถานคริสเตียน แต่แล้วอีกสองวันต่อมาในวันที่ 23 มีนาคม พม่าได้จุดไฟเผาทำลายทั้งโบสถ์นักบุญเปาโล โบสถ์นักบุญดอมินิก ที่บ้านโปรตุเกส และวัดนักบุญยอเซฟที่คลองตะเคียน
ปลายเดือนมีนาคม พ.ศ. 2310 ฝ่ายพม่าเริ่มทำการขุดอุโมงค์เข้าพระนครศรีอยุธยา โดยทัพพม่าจากวัดสามวิหาร วัดเจดีย์แดง และวัดมณฑป ยกเข้ามาสร้างป้อมค่ายขนาดใหญ่จากไม้ตานขึ้นสามค่ายที่บริเวณหัวรอทางกำแพงพระนครด้านทิศเหนือ แต่ละค่ายมีขนาดเส้นรอบวง 800 ทา และสูงสิบตอง (ประมาณ 4.5 เมตร) เพื่อป้องกันการสร้างสะพานข้ามคูเมืองและการขุดอุโมงค์เข้าพระนครของฝ่ายพม่า โดยอยู่ภายใต้การบังคับบัญชาของแม่ทัพพม่าฉับกุงโบ จิกสินโบ (Thitsein Bo) และสะโดมังถ่าง (โป่มะยุง่วน) เข้าประจำค่ายทั้งสามค่าย แต่ละค่ายมีกำลังพล 2,000 คน รวมสามค่าย 6,000 คน ฝ่ายพม่าขุดอูโมงค์ทั้งหมดห้าสาย ขุดเข้าไปถึงใต้รากฐานกำแพงพระนครศรีอยุธยา พม่านำไม้มาค้ำยันรากกำแพงไว้ก่อนและเพื่อใช้เป็นฟืนในการเผารากกำแพงเมืองต่อไป
ฝ่ายกรุงศรีอยุธยาจมื่นศรีสรรักษ์ (ฉิม) ซึ่งในพงศาวดารพม่าเรียกว่าพระมนตรี (Bra Mundari) ระบุว่าเป็นพี่ชายของพระสนมของพระเจ้าเอกทัศน์ นำทัพกองอาทมาตและกองโจรอาสา ประกอบด้วย หมื่นหาญกำบัง นายด้วงไมยราพ นายจันเสื้อเตี้ย นายมากสีหนวด "แล้วจึงเหล่าพวกโจรออกอาสาคือ หมื่นหาญกำบัง นายด้วยไวยราพ นายจันเสื้อเตี้ย นายมากสีหนวด พวกโจรใหญ่สี่คนกับพวกโจรทั้งปวง พระหมื่นศรีเสาวรักษ์เป็นแม่ทัพ กับเหล่าอาทมาตและสมกำลังทั้งปวง ออกมาตีค่ายป่าไผ่" ออกมาโจมตีค่ายพม่าทั้งสามค่ายคือค่ายป่าไผ่ที่หัวรอ นำบันไดพาดเข้าโจมตีค่ายพม่า นำไปสู่การรบที่หัวรอ พงศาวดารพม่าระบุว่า ฝ่ายสยามมีกำลังพลจำนวนมากเข้ารุมค่ายพม่าเหมือนฝูงผึ้ง ทหารสยามเหยียบศพของทหารฝ่านตนที่ล้มตายเพื่อไต่ตะกายบันไดเข้าค่ายพม่า ฝ่ายสยามสามารถเข้าค่ายได้เกิดการสู้รบในค่าย จนฝ่ายพม่าเกือบจะเสียค่างทั้งสามแต่ได้รับกำลังสนับสนุนได้ทันเวลา ทำให้ฝ่ายพม่าสามารถรักษาายทั้งสามไว้ได้ พงศาวดารพม่าระบุว่า จมื่นศรีสรรักษ์หลบหนีขี่ช้างกลับเข้ากรุงไป ทหารสยามเสียชีวิต 800 คน จับกุมได้อีก 200 คน
เหตุการณ์สืบเนื่อง > สงครามจีน-พม่า (ต่อ)

บทความหลัก: สงครามจีน–พม่า
เมื่อทัพจีนราชวงศ์ชิง ซึ่งนำโดยหลี่สือเซิงแม่ทัพใหญ่ยูนนาน ได้พ่ายแพ้ต่อพม่าและถอยทัพกลับไปที่เมืองหลงฉวนแล้วนั้น แม่ทัพพม่าเนเมียวสิธู และอะแซหวุ่นกี้มหาสีหสุระ ยกทัพพม่าเข้าปิดล้อมและโจมตีเมืองหลงฉวน (เมืองวัน) หยางอิงจวี ข้าหลวงประจำมณฑลยูนนานและกุ้ยโจว ได้เปิดการเจรจาสงบศึกกับฝ่ายพม่าแต่ในขณะเดียวกันได้โกหกต่อจักรพรรดิเฉียนหลงว่าฝ่ายจีนได้รับชัยชนะ ฝ่ายจักรพรรดิเฉียงหลงเมื่อทรงทราบความจริงจึงทรงพระพิโรธ นอกจากนี้ ในเดือนพฤษภาคม พ.ศ. 2310 หลังจากเสียกรุงศรีอยุธยาได้หนึ่งเดือน หยางอิงจวียังทูลเสนอให้สยามกรุงศรีอยุธยาเข้าช่วยโจมตีพม่าในอีกทางหนึ่ง เนื่องจากทางการจีนยังไม่ทราบข่าวว่ากรุงศรีอยุธยาเสียให้แก่พม่าแล้ว แต่พระเจ้าเฉียงหลงทรงไม่เห็นชอบด้วย สุดท้ายจึงมีพระราชโองการให้จับกุมตัวหยางอิงจวีข้าหลวงใหญ่ยูนนาน และหลี่สือเซิงแม่ทัพใหญ่ยูนนาน ไปประหารชีวิตที่กรุงปักกิ่งในปีพ.ศ. 2310 กว่าที่ทางราชสำนักจีนจะทราบว่ากรุงศรีอยุธยาเสียให้แก่พม่าแล้ว ก็อีกหนึ่งปีต่อมาในพ.ศ. 2311 เมื่อได้รับรายงานจากเมืองห่าเตียน
เหตุการณ์สืบเนื่อง > สงครามจีน-พม่า (ต่อ) > จีนรุกรานพม่าครั้งที่สาม

หลังจากความล้มเหลวในการรุนรานพม่าสองครั้ง พระเจ้าเฉียนหลงทรงไม่ไว้วางพระทัยแม่ทัพชาวจีนฮั่นอีกต่อไป ทรงแต่งตั้งให้หมิงรุ่ย (明瑞) เชื้อพระวงศ์แมนจูเป็นข้าหลวงยูนนานกุ้ยโจวคนต่อมาแทนที่หยางอิงจวี และเป็นผู้นำทัพเข้ารุกรานพม่า ฝ่ายจีนจัดเตรียมทัพจำนวน 25,000 คน ประกอบด้วยทัพแมนจู 3,000 คน ที่เหลือเป็นกองกำลังธงเขียวชาวจีนฮั่น เข้าโจมตีพม่าสองเส้นทาง เพื่อโจมตีกระหนาบเมืองอังวะสองด้าน ยกทัพจากเมืองหย่งชางเข้าโจมตีพม่าทางบ้านหม้อและทางแสนหวี;
หมิงรุ่ยยกทัพจำนวน 17,000 คน พร้อมทั้งเจ้าคำแหลม เจ้าฟ้าแสนหวีที่หลบหนีไปยูนนาน เข้าสู่พม่าทางเมืองหว่านติ่ง (宛頂) เข้าทางเมืองแสนหวี
เอ๋อเอ่อร์จิ่งเอ๋อ (額爾景額) แม่ทัพชาวแมนจูอีกคน ยกทัพจำนวน 8,000 คน เข้าทางช่องเขาเตียปี้ เข้าทางบ้านหม้อ
ฝ่ายพระเจ้ามังระมีพระราชโองการให้จัดทัพออกไปต้านทัพจีน;
อะแซหวุ่นกี้ ยกทัพจำนวน 20,000 คน ออกไปตั้งรับทัพจีนทางเมืองแสนหวี
เนเมียวสิธู ยกทัพจำนวน 10,000 คน ออกไปตั้งที่เมืองมีตเพื่อรับทัพจีนจากทางเมืองบ้านหม้อ
ในเดือนพฤศจิกายน พ.ศ. 2310 หมิงรุ่ยยกทัพใหญ่เข้ายึดเมืองแสนหวี และให้เอ๋อเอ่อร์จิ่งเอ๋อยกเข้าทางบ้านหม้อ หมิงรุ่ยสามารถเอาชนะทัพ 30,000 คน ของมหาสิธูได้ในการรบที่ช่องเขาโกไตก์ (Battle of Goteik Gorge) จีนเรียกว่า หมานเจี๋ย (蠻結) เป็นชัยชนะครั้งแรกของฝ่ายจีน ฝ่ายพม่าสูญเสียทหารม้าไปจำนวนมาก ทำให้พระเจ้ามังระตระหนักว่าฝ่ายจีนได้มีความพยายามมากขึ้นในการพิชิตพม่า หมิงรุ่ยยกทัพจนเกือบถึงเมืองอังวะ แต่ทว่าหมิงรุ่ยประสบปัญหา เนื่องจากทัพทางบ้านหม้อของเอ๋อเอ่อร์จิ่งเอ๋อนั้นไม่สามารถผ่านด่านค่ายกองโตนของพละแมงดินได้ ทำให้ไม่สามารถตีกระหนาบกรุงอังวะได้ และยังประสบปัญหาขาดเสบียง แม่ทัพเอ๋อเอ่อร์จิ่งเอ๋อล้มป่วยเสียชีวิต
ในช่วงต้นปีพ.ศ. 2311 กองกำลังพม่าจากกรุงศรีอยุธยาได้เดินทางกลับถึงกรุงอังวะและถูกส่งมาเสริมกำลังในการรบกับจีน อะแซหวุ่นกี้ใช้ยุทธศาสตร์ตีวกหลังตัดเสบียงกองทัพจีน อะแซหวุ่นกี้และเนเมียวสิธูสามารถยึดเมืองแสนหวีคืนได้ ทำให้เส้นทางเสบียงของฝ่ายจีนถูกตัดและหมิงรุ่ยถูกปิดทางออก หมิงรุ่นจึงตัดสินใจถอยทัพออกจากพม่าถอยคืนไปทางเมืองหว่านติ่ง อะแซหวุ่นกี้สกัดทัพของหมิงรุ่ยได้ที่เมืองกุต หรือปางอู๋โหลง หรือเมเมียว (Maymyo) จีนเรียกว่าหมานว่า (蠻化) ปัจจุบันเรียกว่าปวินอูลวิ่น (Pyin Oo Lwin) ในการรบที่เมืองกุต (Battle of Maymyo) ในเดือนมีนาคม และทัพพม่ายังตามไปตีทัพของหมิงรุ่ยที่กำลังถอยอยู่ ที่เมืองหยูน้อย (Mongyu) หรือเสี่ยวเหมิงหยู (小孟育) ระยะทางเกือบจะถึงเมืองหว่านติ่ง ในการรบที่เมืองหยูน้อย ฝ่ายพม่าสังหารทัพฝ่ายจีนแมนจูไปจำนวนมาก แม่ทัพฝ่ายจีนหลายคนถูกสังหารหรือฆ่าตัวตาย หมิงรุ่ยได้รับบาดเจ็บและเห็นว่าตนเองกำลังจะพ่ายแพ้ จึงตัดผมเปียของตนเองให้คนนำไปถวายพระเจ้าเฉียนหลง แล้วผูกคอฆ่าตัวตายในสนามรบเมืองหยูน้อยนั้น ในเดือนมีนาคมพ.ศ. 2311 (ในปีพ.ศ. 2311 เดียวกันนี้ สมเด็จพระเจ้าตากสินเสด็จยกทัพปราบชุมนุมเจ้าพิมายกรมหมื่นเทพพิพิธ)
เหตุการณ์สืบเนื่อง > สงครามอะแซหวุ่นกี้

บทความหลัก: สงครามเชียงใหม่ พ.ศ. 2317, สงครามบางแก้ว, และ สงครามอะแซหวุ่นกี้
การเสียกรุงศรีอยุธยาครั้งที่สองทำให้สยามเปลี่ยนแปลงนโยบายยุทธวิธีใหม่ในการตั้งรับการรุกรานจากพม่า โดยเปลี่ยนจากการตั้งรับที่พระนครอาศัยกำแพงเมืองเป็นด่านปราการ เปลี่ยนเป็นการเน้นการตั้งรับพม่าที่หัวเมืองหรือชายเขตแดน การป้องกันการรุกรานของพม่ากลายเป็นเป้าหมายสำคัญของสยามในสมัยต่อมาคือสมัยธนบุรีและสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น รวมทั้งมีการปฏิรูปปรับปรุงระบบการเกณฑ์ไพร่ให้มีประสิทธิภาพและทั่วถึงมากขึ้น ในพ.ศ. 2317 สมเด็จพระเจ้าตากสินทรงให้มีการสักเลกหมายหมู่ขึ้น เพื่อให้สามารถควบคุมไพร่ได้สะดวกต่อการเกณฑ์และป้องกันไม่ให้ไพร่หลบหนี
ข้อผิดพลาดของอยุธยาประการหนึ่งคือการวางเฉยเมื่อพม่าเข้ายึดครองล้านนาและล้านช้าง ซึ่งทำให้พม่ามีข้อได้เปรียบสามารถโอบล้อมสยามได้และพม่ายังได้ทรัพยากรกำลังพลและเสบียงจากล้านนาและล้านช้างจำนวนมาก โดยเฉพาะเมืองเชียงใหม่นั้นได้กลายเป็นฐานที่มั่นทางอำนาจและการทหารที่สำคัญของพม่าในการรุกรานสยามจากทิศเหนือ สยามในสมัยต่อมาจึงเห็นความสำคัญในการแผ่ขยายอำนาจเข้าสู่ประเทศราชโดยรอบ เพื่อป้องกันไม่ให้พม่าเข้ามามีอำนาจและให้หัวเมืองเหล่านั้นเป็นฐานในการโจมตีสยาม ในปลายปีพ.ศ. 2317 สมเด็จพระเจ้าตากสินเสด็จกรีฑาทัพยกขึ้นไปโจมตีและยึดเมืองเชียงใหม่ได้สำเร็จ หลังจากนั้นหัวเมืองล้านอื่นๆ ได้แก่ ลำปาง น่าน จึงเข้าสวามิภักดิ์ต่อธนบุรี
พระเจ้าสิริบุญสารแห่งเวียงจันทน์ซึ่งฝักใฝ่พม่า สังเกตว่าอาณาจักรสยามธนบุรีกำลังเรืองอำนาจขึ้นมาอย่างรวดเร็ว จึงได้แจ้งไปยังพระเจ้ามังระในพ.ศ. 2315 ทูลเตือนว่าสยามแม้ว่าจะเสียกรุงศรีอยุธยาแต่กลับสามารถฟื้นฟูเรืองอำนาจขึ้นมาใหม่ภายใต้อาณาจักรธนบุรีสมเด็จพระเจ้าตากสิน พระเจ้ามังระจึงมีพระราชโองการให้แต่งทัพเข้าโจมตีสยามอีกครึ่งหนึ่ง โดยให้เนเมียวสีหบดีผู้พิชิตอยุธยา รวบกำลังเตรียมทัพที่ล้านนาเชียงใหม่ และให้ปะกันหวุ่นแมงยีกามะนีจันทา แม่ทัพที่เคยรบที่อยุธยาอีกคนหนึ่ง เตรียมทัพที่เมาะตะมะและทวาย เข้ารุกรานสยามจากสองเส้นทาง ใช้ยุทธวิธีเดียวกับเมื่อครั้งโจมตีกรุงศรีอยุธยาครั้งก่อน แต่ครั้งนี้ฝ่ายพม่าประสบปัญหา เนื่องจากชาวมอญที่เมืองเมาะตะมะได้กบฏขึ้นในพ.ศ. 2317 นำโดยพระยาเจ่ง เนื่องจากไม่พอใจแม่ทัพปะกันหวุ่น ขณะเดียวกันสมเด็จพระเจ้าตากสินยกทัพตีเมืองเชียงใหม่ เป็นเวลาเดียวกับที่พระยาจ่าบ้าน (บุญมา) และพระยากาวิละกำลังต่อต้านการปกครองของพม่า ฝ่ายธนบุรีสามารถยึดเมืองเชียงใหม่ได้ในที่สุดในเดือนมกราคม พ.ศ. 2318
ฝ่ายพม่ากลับมีชัยขึ้นอีกครั้งเมื่ออะแซหวุ่นกี้ แม่ทัพคนสำคัญจากสงครามจีน-พม่า ได้เข้ามาบัญชาการการรุกรานสยาม เมื่อต้นปีพ.ศ. 2318 อะแซหวุ่นกี้ส่งทัพหน้านำโดยฉับกุงโบ ซึ่งเป็นอดีตแม่ทัพพม่าที่อยุธยาอีกคนหนึ่ง นำทัพพม่าเข้ามาโจมตีสยาม ตั้งค่ายอยู่ที่บางแก้ว (สงครามบางแก้ว) ราชบุรี สมเด็จพระเจ้าตากสินทรงส่งทัพสยามไปล้อมฉับกุงโบเป็นเวลานานเดือนกว่า จนกระทั่งทัพพม่าของฉับกุงโบที่บางแก้วขาดอาหารขาดเสบียงยอมจำนนในที่สุด ต่อมาในปลายปีพ.ศ. 2318 อะแซหวุ่นกี้ยกทัพพม่าจำนวน 35,000 คน เข้ามาด้วยตนเองทางด่านแม่ละเมา เข้าล้อมเมืองพิษณุโลก ทัพฝ่ายพม่ายังคงใช้ปืนคาบศิลาได้อย่างมีประสิทธิภาพ อะแซหวุ่นกี้ใช้ยุทธวิธีตีวกหลังตัดเสบียง สามารถเอาชนะทัพหลวงได้ที่ปากพิง สมเด็จพระเจ้าตากสินต้องทรงถอยทัพลงไปอยู่ที่พิจิตร และสามารถเข้ายึดเมืองพิษณุโลกได้สำเร็จในเดือนมีนาคม พ.ศ. 2319 เผาทำลายเมืองพิษณุโลกลงอย่างสิ้นเชิง ฝ่ายสยามกลับเข้าตั้งรับที่ธนบุรี แต่บังเอิญว่าขณะนั้นพระเจ้ามังระสวรรคตเป็นเหตุให้อะแซหวุ่นกี้จำต้องถอนทัพกลับไปด้วยความรีบเร่ง
เหตุการณ์สืบเนื่อง > ปัญหาทางเศรษฐกิจ

ผลกระทบโดยตรงของสงครามคราวเสียกรุงครั้งนี้ คือ การเกิดทุพภิกขภัยครั้งร้ายแรงที่สุดในประวัติศาสตร์ไทย ทหารพม่าได้ทำลายไร่นาสวนในภาคกลาง ราษฎรไม่มีโอกาสทำมาหากินอย่างปกติ ซ้ำยังทำให้เศรษฐกิจของรัฐไทยตกต่ำอย่างหนักด้วยการปล้นท้องพระคลัง เผาบ้านเรือน วัด และสถานที่ราชการทั้งหลาย ทั้งนี้ในระหว่างการทัพเองก็มีเรือต่างประเทศจะนำเสบียงและยุทธภัณฑ์มาช่วยเหลืออยุธยา แต่ทัพเรือพม่าก็ขัดขวางจนมิอาจให้ความช่วยเหลือได้
ความเสื่อมโทรมหลายประการในภายหลังก็มีสาเหตุมาจากการปล้นทรัพย์สมบัติของพม่าเมื่อคราวเสียกรุง เช่น มะริดและตะนาวศรีตกเป็นเมืองท่าของพม่าอย่างเด็ดขาด การค้าขายกับชาวตะวันตกจึงเสื่อมโทรมลง อีกทั้งยังทำให้การทหารของชาติอ่อนแอลงจากการสูญเสียปืนน้อยใหญ่เรือนหมื่นที่พม่าขนกลับบ้านเมืองไปด้วย นอกจากนี้ ยังมีประชากรในลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยาที่ละทิ้งบ้านเรือนหนีภัยสงครามเป็นจำนวนมาก เป็นอุปสรรคต่อการฟื้นฟูเศรษฐกิจในเวลาต่อมา
ประวัติศาสตร์นิพนธ์ > การเปรียบเทียบเอกสารประวัติศาสตร์

ในการศึกษาประวัติศาสตร์อยุธยาในช่วงการเสียกรุงศรีอยุธยาครั้งที่สอง นักประวัติศาสตร์ไทยในภายหลังส่วนใหญ่มักจะอิงจากหลักฐานประเภทพงศาวดารไทยที่ถูกชำระขึ้นในสมัยธนบุรีและสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น อันเป็นกรอบความคิดซึ่งเน้นกล่าวถึงความเสื่อมของอาณาจักรอยุธยาในราชวงศ์บ้านพลูหลวง แต่หลักฐานเหล่านี้ได้กล่าวถึงช่วงเวลาคราวเสียกรุงอย่างรวบรัด และยังมีความสับสนในความบางตอนอีกด้วย รวมทั้งมีอคติและกล่าวประณามพระเจ้าเอกทัศ และเน้นกล่าวถึงความอ่อนแอทางทหารของอาณาจักรอยุธยามากกว่าอย่างอื่น ทั้งนี้ นักประวัติศาสตร์ไทยไม่ค่อยยึดถือจาก คำให้การชาวกรุงเก่า และ คำให้การขุนหลวงหาวัด มากนัก แต่กลับเน้น คำให้การชาวอังวะ ซึ่งกล่าวคลาดเคลื่อนและรวบรัดเช่นเดียวกับพงศาวดารไทยที่ถูกชำระขึ้นนั้น และถึงแม้ว่าจะมีการเลือกความจากหลักฐานต่างประเทศ ก็มักจะเลือกเอาแต่ความที่ไม่ขัดแย้งกับพงศาวดารนั้น
ตรงกันข้ามกับหลักฐานที่เป็นพงศาวดารพม่าและ คำให้การขุนหลวงหาวัด ซึ่งมีการกล่าวถึงช่วงเวลาเสียกรุงอย่างละเอียด รวมทั้งยุทธวิธีของพม่าที่ใช้เอาชนะอยุธยา นอกจากนี้ในพงศาวดารพม่ากล่าวถึงความฉลาดทางยุทธวิธีที่แม่ทัพพม่าใช้เอาชนะแม่ทัพอยุธยา ซึ่งย่อมหมายถึง ความเข้มแข็งในระดับที่สามารถรบด้วยกับพม่าเช่นกัน อย่างไรก็ตามในพงศาวดารพม่าเองก็มีอคติและความคลาดเคลื่อน รวมทั้งกล่าวถึงชัยชนะของตนอย่างเกินจริง
การเผยแพร่

| ความแตกต่างในบันทึกของหลักฐานไทยและหลักฐานพม่า> หลักฐานไทย | ความแตกต่างในบันทึกของหลักฐานไทยและหลักฐานพม่า> หลักฐานพม่า | ความแตกต่างในบันทึกของหลักฐานไทยและหลักฐานพม่า> อ้างอิง |
| --- | --- | --- |
| ในตอนเริ่มการรุกราน เนเมียวสีหบดีและมังมหานรธาได้ส่งแม่ทัพในสังกัดของกองทัพตนล่วงเข้ามาปล้นชิงตามหัวเมืองต่าง ๆ ก่อนที่แม่ทัพทั้งสองนั้นยกตามมาภายหลัง | ทัพเนเมียวสีหบดีและมังมหานรธานำทัพใหญ่มาด้วยตนเองตั้งแต่เริ่มต้น |  |
| พระยาตากรับราชการในกรุงศรีอยุธยา | ในหลักฐานพม่ามีความขัดแย้งกันเอง  ·  พระยาตากถูกจับตัวระหว่างการรบที่เมืองตาก  ·  พระยาตากออกทำศึกในระหว่างการล้อมกรุงศรีอยุธยา |  |
| เจ้าเมืองสุโขทัยพาราษฎรหลบหนีเข้าป่า และรบกับพม่าร่วมกับทัพพิษณุโลก | เจ้าเมืองสุโขทัยยอมอ่อนน้อมต่อพม่า |  |
| เมืองพิษณุโลกมิได้เสียแก่พม่าตลอดการทัพ  (คาดว่าน่าจะเป็นไปได้มากกว่า เพราะพม่าน่าจะเว้นหัวเมืองใหญ่ทางภาคเหนือ เพื่อให้ประหยัดเวลาในการทัพ) | เจ้าเมืองพิษณุโลกต่อรบด้วย แต่ปราชัยพม่า |  |
การเผยแพร่ > ความแตกต่างระหว่างเหตุการณ์คราวเสียกรุงทั้งสองครั้ง

ดูเพิ่ม: การเสียกรุงศรีอยุธยาครั้งที่หนึ่ง
ในการศึกษาสงครามคราวเสียกรุงศรีอยุธยาครั้งที่สอง พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวและสมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพได้ทรงเรียกกองทัพพม่าว่า "มาอย่างกองโจร" คือ เที่ยวปล้นอยู่โดยรอบเป็นเวลานานกว่าจะหักเอากรุงศรีอยุธยาได้ นอกจากนี้ สมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพยังมิทรงเชื่อข้อความในพงศาวดารพม่าซึ่งกล่าวว่า การรุกรานดังกล่าวมีการวางแผนอย่างถูกต้อง ด้วยทรงเห็นว่าอาจเป็นความที่ถูกแต่งเติมขึ้นในภายหลัง อย่างไรก็ตาม นิธิ เอียวศรีวงศ์ มีความเห็นว่า ความแตกต่างระหว่างทัพที่มีกษัตริย์นำมาหรือไม่มีกษัตริย์นำมาดูจะไม่แตกต่างกันมากนัก เพราะแม่ทัพทั้งสองต่างก็ปฏิบัติตามพระราชโองการของกษัตริย์ มิได้กระทำการตามอำเภอใจ หรือล่วงเข้ามาในอาณาจักรอยุธยาเพราะเห็นว่าอ่อนแอเลย สำหรับที่มาของความเชื่อนี้ สุเนตร ชุตันธรานนท์ อธิบายว่า เป็น "แนวคิดที่รับกับการอธิบายถึงความเสื่อมของอาณาจักรอยุธยาในสมัยราชวงศ์บ้านพลูหลวง"
หากแต่ประเด็นที่โดดเด่นกว่า คือ ความแตกต่างในจุดประสงค์ของสงครามคราวเสียกรุงทั้งสองครั้งมากกว่า เพราะในสมัยพระเจ้าบุเรงนอง เมื่อปี  พ.ศ. 2112 เป้าหมายในการทัพครั้งนั้นเป็นเพียงการสร้างความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันของอาณาจักรตองอู โดยประสงค์เพียงจะตีเอากรุงศรีอยุธยาเป็นประเทศราชเท่านั้น แต่เป้าหมายในการทัพครั้งนี้ เป็นการสร้างความแตกแยกให้กับกลุ่มการเมืองทั้งหลายในอาณาจักรอยุธยา หรือไม่ก็ทำลายลักษณะทางกายภาพ ทรัพยากรมนุษย์ ทรัพย์ทางคติความเชื่อศิลปะ และทรัพย์ทางปัญญาจนไม่อาจฟื้นฟูได้
การเผยแพร่ > การวิเคราะห์สาเหตุทางทหาร

สงครามครั้งนี้เกิดในช่วงที่อำนาจทางทหารของราชวงศ์โก้นบองรุ่งเรืองเกือบถึงขีดสุด โดยนักประวัติศาสตร์ถือว่าชัยชนะเหนือจีนเป็นช่วงที่อำนาจทางทหารของราชวงศ์โก้นบองรุ่งเรืองถึงขีดสุด สาเหตุหลักที่พม่ารบชนะอยุธยาและจีนนั้น มิใช่เพราะกำลังพลหรืออาวุธที่เหนือกว่า แต่ทหารพม่ากรำศึก และมีผู้บังคับบัญชาทหารที่มีความมั่นใจและได้พิสูจน์ความสามารถมาแล้ว ขณะที่ฝ่ายผู้นำอยุธยามีประสบการณ์สงครามเพียงเล็กน้อยในสงครามพระเจ้าอลองพญาเท่านั้น ซ้ำแม้ว่าจะมีการเตรียมการสงครามอย่างกว้างขวาง แต่เมื่อสงครามมาถึง ผู้บังคับบัญชาอยุธยากลับล่าช้าและไม่ประสานงานกัน
ในสงครามคราวนี้ ฝ่ายอยุธยาประสบกับความพ่ายแพ้ทางยุทธศาสตร์อย่างเห็นได้ชัด เพราะยุทธวิธีของฝ่ายพม่าสามารถรับมือกับยุทธวิธีน้ำหลากที่ฝ่ายอยุธยามักใช้ได้เป็นผลสำเร็จหลายครั้งในประวัติศาสตร์การสงคราม นอกจากนี้ พม่ายังได้โจมตีหัวเมืองทางเหนือเพื่อป้องกันการตีกระหนาบ ก่อนกองทัพเหนือและใต้เข้าปิดล้อมพระนครพร้อมกัน ซึ่งช่วยแก้ปัญหาการขาดแคลนเสบียงได้อีกด้วย ดังนั้น ฝ่ายอยุธยาจึงไม่เหลือยุทธศาสตร์อื่นใดที่จะสู้กับพม่าได้อีก ส่วนการที่ฝ่ายอยุธยาพยายามป้องกันมิให้ข้าศึกเข้าประชิดพระนคร แต่ได้มีการจัดวางกำลังกระจัดกระจายกันเกินไป อันแสดงให้เห็นถึงข้อผิดพลาดทางด้านการข่าวอีกด้วย เพราะมีที่ตั้งทัพหลายแห่งที่พม่ามิได้ยกเข้ามาเลย ส่วนทางที่พบกับพม่านั้นก็ปราชัยทุกทิศทาง
สมเด็จพระเจ้าเอกทัศไม่แสดงความสามารถด้านการบัญชาการรบ เนื่องจากทรงมอบหมายการป้องกันบ้านเมืองแก่คณะลูกขุน ณ ศาลา
ตาม คำให้การของชาวกรุงเก่า ได้ระบุว่ามีคนไทยทรยศ ชื่อว่า พระยาพลเทพ ความว่า "...มีคนไทยชื่อ พระยาพลเทพ ข้าราชการในกรุงศรีอยุธยาเอาใจออกห่าง ลอบส่งศาสตราวุธเสบียงอาหารให้แก่พม่า สัญญาว่าจะเปิดประตู [ด้านทิศตะวันออก] คอยรับเมื่อพม่าเข้าโจมตี เข้าใจว่าเป็นบริเวณหัวรอหรือใกล้เคียง ซึ่งพม่าก็ได้ระดมเข้าตีกรุงศรีอยุธยาทางด้านนี้ ตามที่พระยาพลเทพนัดหมายไว้...
ขัดแย้งกับ มหาราชวงษ์พงษาวดารพม่า มาจากบางตอนของพงศาวดารพม่า "มานนาน มหายาสะวินดอจี" หรือที่นักวิชาการทั่วไปรู้จักกันในนาม "พงศาวดารฉบับหอแก้ว" ไม่มีการกล่าวถึงพระยาพลเทพในฐานะไส้ศึกเลย กล่าวว่า พระยาพลเทพเป็นหนึ่งในเสนาบดีอยุธยาที่ถูกกวาดต้อนไปพม่า (ต้นฉบับภาษาพม่าสะกด ‘ภยาภลเทป’ ဘယာဘလဒေပ)
ความสำคัญ > อิทธิพลของไทยต่อวัฒนธรรมพม่า

เชลยศึกอยุธยาที่ถูกกวาดต้อนไปกรุงอังวะนั้นได้เข้าไปมีอิทธิพลอย่างมากต่อการละครและการเต้นของพม่าในปี พ.ศ. 2332 ข้าหลวงพม่าอันประกอบด้วยเจ้าชายและรัฐมนตรีได้รับมอบหมายให้แปลละครไทยและชวาจากภาษาไทยเป็นภาษาพม่า ด้วยความช่วยเหลือจากศิลปินอยุธยาที่ถูกกวาดต้อนไปนั้น ข้าหลวงจึงสามารถแปลวรรณคดีเรื่องสำคัญได้ถึงสองเรื่อง ได้แก่ รามเกียรติ์และ อิเหนา
ความสำคัญ > ผลกระทบต่อความสัมพันธ์ไทย–พม่า > มุมมองฝ่ายไทย

ในปี พ.ศ. 2460 กรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงตีพิมพ์ประวัติศาสตร์ความขัดแย้งอันยาวนานหลายศตวรรษระหว่างสองประเทศที่มีความเป็นชาตินิยมสูง ชื่อว่า ไทยรบพม่า ซึ่งได้มีอิทธิพลสำคัญต่อการพัฒนามุมมองประวัติศาสตร์ชาติไทย ซึ่งมักพบปรากฏในหนังสือเรียนและวัฒนธรรมสมัยนิยมในมุมมองนี้ ไม่เพียงแต่ชาวพม่าจะถูกมองว่าเป็นพวกป่าเถื่อนและก้าวร้าว แต่ว่าอยุธยาพ่ายแพ้ในสงครามเพราะว่าขาดการเตรียมตัวและเกิดการแตกแยกภายในอีกด้วย พระมหากษัตริย์ผู้ทรงนำประชาชน อย่างเช่น สมเด็จพระนเรศวรมหาราชและพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช ทรงทำสงครามปลดปล่อยชาติจากการครอบงำของข้าศึก และการศึกสมัยโบราณระหว่างผู้ปกครองสองฝ่ายได้กลายมาเป็นสงครามระหว่างชาติไป
ล่าสุด นักวิชาการจำนวนมากขึ้นได้เตือนการมองประวัติศาสตร์คริสต์ศตวรรษที่ 16 และ 18ในกรอบความคิดของคริสต์ศตวรรษที่ 20 นักประวัติศาสตร์ แดเนียล ซีคินส์ เขียนว่า "สงครามไทย-พม่าทั้ง 24 ครั้ง ที่กรมพระยาดำรงราชานุภาพอธิบายนั้น เป็นสงครามระหว่างพระมหากษัตริย์มากกว่าสงครามระหว่างชาติ" และ "ชาวสยามคนสำคัญในสมัยนั้น รวมทั้งพระราชบิดาของสมเด็จพระนเรศวร สมัครพระทัยยอมรับอำนาจเหนือกว่าของพม่า" นักประวัติศาสตร์อีกคนหนึ่ง เฮเลน เจมส์ เขียนว่า "โดยพื้นฐาน สงครามเหล่านี้เป็นการต่อสู้ช่วงชิงความเป็นใหญ่ในภูมิภาคและในหมู่ราชวงศ์ และไม่ใช่ทั้งความขัดแย้งระหว่างชาติหรือชาติพันธุ์เลย" สุดท้าย ทหารเกณฑ์สยามจำนวนมากมีส่วนในการโจมตีกรุงศรีอยุธยา มุมมองนี้ถูกสะท้อนในวิชาการไทยสมัยใหม่ อย่างเช่น นิธิ เอียวศรีวงศ์ และสุเนตร ชุติธรานนท์ สุเนตร เขียนว่า "ทัศนคติแง่ลบที่มีต่อชาวพม่านั้นเกิดขึ้นไม่เพียงแต่เฉพาะผลจากความสัมพันธ์ในอดีตเท่านั้น แต่เป็นผลจากอุบายทางการเมืองของรัฐบาลชาตินิยมมากกว่า โดยเฉพาะอย่างยิ่ง รัฐบาลทหาร"
อย่างไรก็ตาม มุมมองทางวิชาการสมัยใหม่ยังมิได้แทนที่มุมมองของกรมพระยาดำรงราชานุภาพในหนังสือเรียนหรือวัฒนธรรมสมัยนิยม ซึ่งเป็นการส่งเสริมความรู้สึกเป็นปรปักษ์ในหมู่ประชาชนชาวไทยต่อพม่า ความเป็นปรปักษ์นี้อย่างน้อยผู้นำทางการเมืองของไทยได้แสดงออกมาในนโยบาย "พื้นที่กันชน" ของไทย ซึ่งได้จัดหาที่พัก ซึ่งในหลายโอกาสได้กระตุ้นอย่างแข็งขันและ "ให้การสนับสนุน" กลุ่มเชื้อชาติต่อต้านรัฐบาลพม่าหลายกลุ่มแนวชายแดน
ความสำคัญ > ผลกระทบต่อความสัมพันธ์ไทย–พม่า > มุมมองฝ่ายพม่า

เมื่อเดือนธันวาคม พ.ศ. 2497 อู นุ นายกรัฐมนตรีคนแรกของสหภาพพม่า ได้กล่าวขอโทษต่อสาธารณะถึงการกระทำผิดศีลธรรมในอดีตของพม่าระหว่างการเดินทางเยือนกรุงเทพมหานครอย่างเป็นทางการ อย่างไรก็ตาม ชาวพม่าส่วนใหญ่ในปัจจุบันทราบถึงรายละเอียดการขยายอาณาเขตของพระมหากษัตริย์ในอดีตเพียงผิวเผิน ทำให้หลายคนไม่ทราบถึงเหตุผลทางประวัติศาสตร์เบื้องหลังความเป็นปรปักษ์ของไทย และนโยบายพื้นที่กันชนของไทย ชาวพม่าจำนวนมาก โดยเฉพาะอย่างยิ่งในหมู่ทหาร ไม่เชื่อในการรับประกันของรัฐบาลไทยที่ว่าไทยจะไม่ยินยอมให้มีกิจกรรมใด ๆ อัน "บั่นทอนเสถียรภาพของประเทศเพื่อนบ้าน"
ดูเพิ่ม

ความสัมพันธ์พม่า-ไทย
ราชวงศ์โก้นบอง
เชิงอรรถ

I. ^ ในหลักฐานของทั้งสองฝ่ายพบว่ามีเวลาที่เสียกรุงแตกต่างกัน หลักฐานไทยกล่าวว่า การเสียกรุงเกิดขึ้นเมื่อวันที่ 7 เมษายน พ.ศ. 2310 (เมื่อเทียบกับการนับเวลาทางจันทรคติ)ในพงศาวดารพม่าระบุว่า ทัพพม่าตีเข้าพระนครศรีอยุธยาได้ในเวลาตี 4 กว่า ของวันพฤหัสบดี ขึ้น 11 ค่ำ เดือนเมษายน พุทธศักราช 2310 ตรงกับจุลศักราช 1129  นอกจากนี้ ยังมีบันทึกอีกว่า พม่าสามารถเข้ากรุงศรีอยุธยาได้ในวันที่ 8 เมษายน พ.ศ. 2310 ซึ่งสาเหตุที่นับวันแตกต่างกันนี้ อาจเนื่องมาจากนับวันที่ต่างกัน หรือใช้หลักเกณฑ์แตกต่างกันก็เป็นได้
II. ^ ในพงศาวดารไทยและพม่ากล่าวตรงกันว่ามังมหานรธาป่วยไข้ตาย แต่ระบุระยะเวลาตายไม่แน่นอน ส่วนในหนังสือ History of Siam ของ Turpin กล่าวว่า การตายของมังมหานรธามีสาเหตุจากปมความขัดแย้งกับเนเมียวสีหบดี  พระเจ้ามังระทรงแต่งตั้ง เมงเย เมงละอูสะนา (เจ้าเมืองเมาะตะมะ) ขึ้นเป็นแม่ทัพแทนมังมหานรธา แต่อำนาจทั้งหมดก็เหมือนกับจะตกอยู่ในมือของเนเมียวสีหบดีแต่เพียงผู้เดียว
III. ^  หม่องทินอ่อง เขียนใน "ประวัติศาสตร์พม่า" ว่า "ในเดือนมกราคม ค.ศ. 1766 กองทัพพม่าทั้งสองรวบรวมรี้พลได้ประมาณ 50,000 คน พอ ๆ กับที่กษัตริย์อยุธยาทรงรวบรวมได้ที่อยุธยา" ส่วนตัวเลขของเดวิด เค. วัยอาจ ระบุไว้ว่าการป้องกันทางใต้ของอยุธยามีทหารจำนวนมากกว่า 60,000 นาย แต่จำนวนดังกล่าวอาจมิใช่กำลังพลทั้งหมดของอาณาจักรอยุธยาในยามนั้นก็เป็นได้ เพราะอาจยังไม่นับรวมทหารที่เกณฑ์มาจากหัวเมือง หรือรวมทหารซึ่งถูกส่งออกไปรับศึกยังหัวเมืองรอบนอก และทหารอยุธยาอีกไม่ทราบจำนวนที่น่าจะไม่ได้เข้าร่วมรบจริง ๆ
IV. ^  จำนวนกำลังพลในกองทัพพม่าถูกระบุไว้ในจำนวนที่แตกต่างกันไป:ใน ประวัติศาสตร์ไทย ของ พลาดิสัย สิทธิธัญกิจ ระบุไว้ที่ 40,000 นาย (เนเมียวสีหบดีและมังมหานรธาคนละ 20,000 นาย);ใน ประวัติศาสตร์พม่า ของ หม่องทินอ่อง ระบุไว้ที่ 50,000 นาย;ใน พงศาวดารฉบับราชวงศ์โก้นบอง ระบุไว้ที่ 73,000 นาย;ใน การเสียกรุงศรีอยุธยาครั้งที่ ๒ พ.ศ. ๒๓๑๐ ของ พลตรี จรรยา ประชิตโรมรัน ระบุไว้ที่ 78,000 นาย;ใน คำให้การชาวกรุงเก่า ระบุไว้ที่ 80,000 นาย; ศ. ขจร สุขพานิช ได้ประเมินไว้ที่ 120,000 นาย (ภายใต้เนเมียวสีหบดี 70,000 และภายใต้มังมหานรธา 50,000)
V. ^ ในพงศาวดารฉบับพระราชหัตถเลขา เล่ม 2 หน้า 299 ได้กล่าวว่า "พม่าเสียรี้พลประมาณสามพันสี่พันนายทั้งป่วยไข้ตาย ชาวเมืองอยุทยาเสียคนประมาณสองแสนเศษ ทั้งตายด้วยอาวุธและป่วยไข้ตาย" ซึ่ง ชัย เรืองศิลป์ ได้ประมาณว่า มีชาวอยุธยาเสียชีวิตจากการอดอาหารตายมากกว่าต้องอาวุธศัตรูถึงห้าหกเท่า
ชีนดอ

นะชีนดอ
ชีนดอ (พม่า: ရှင်တော်, ออกเสียง: [ʃɪ̀ɰ̃dɔ̀]) เป็นหนึ่งในนะหลวง 37 ตนของพม่า เขาเป็นสามเณรแห่งเมืองอังวะและเสียชีวิตจากการถูกงูกัด รูปลักษณ์นะของเขาเป็นรูปยืนบนฐาน พร้อมมีเครื่องสวมศีรษะและจีวร มือขวาถือพัดและมือซ้ายถือลูกประคำ
อำเภอขลุง

| อำเภอขลุง |
| --- | --- |
อำเภอ
การถอดเสียงอักษรโรมัน
 • อักษรโรมัน: Amphoe Khlung
เขื่อนคิรีธารในพื้นที่อำเภอขลุง
คำขวัญ: ผู้คนสามัคคี เมืองมีความสะอาด ธรรมชาติเขียวขจี มากมีกุ้งหอยปูปลา นานาผลไม้ ยิ่งใหญ่ป่าชายเลนลุ่มน้ำเวฬุ เขื่อนคิรีธาร แสนสำราญน้ำตกตรอกนอง
แผนที่จังหวัดจันทบุรี เน้นอำเภอขลุง
พิกัด: 12°27′17″N 102°13′17″E﻿ / ﻿12.45472°N 102.22139°E﻿ / 12.45472; 102.22139
ประเทศ:  ไทย
จังหวัด: จันทบุรี
พื้นที่
 • ทั้งหมด: 756.038 ตร.กม. (291.908 ตร.ไมล์)
ประชากร (2566)
 • ทั้งหมด: 55,824 คน
 • ความหนาแน่น: 73.84 คน/ตร.กม. (191.2 คน/ตร.ไมล์)
รหัสไปรษณีย์ : 22110, 22150 (เฉพาะตำบลบ่อเวฬุ)
รหัสภูมิศาสตร์: 2202
ที่ตั้งที่ว่าการ: ที่ว่าการอำเภอขลุง เลขที่ 98 ถนนเทศบาลสาย 1 ตำบลขลุง อำเภอขลุง จังหวัดจันทบุรี 22110
 ส่วนหนึ่งของสารานุกรมประเทศไทย
ขลุง เป็นอำเภอหนึ่งในจังหวัดจันทบุรี คำว่า "ขลุง" หมายถึงพื้นที่ลุ่ม น้ำท่วมถึง เดิมชาวขลุงมีอาชีพทำนาและประมง ปัจจุบันมีการปลูกผลไม้อย่างเป็นล่ำเป็นสัน ตามตำนานเล่ากันว่าชาวพื้นเมืองมีเชื้อสายจาก "ชอง" มีภาษาพูดเป็นภาษาชองซึ่งแตกต่างจากภาษาเขมรและไทย
ที่ตั้งและอาณาเขต

อำเภอขลุงตั้งอยู่ทางทิศตะวันออกเฉียงใต้ของจังหวัดจันทบุรี ห่างจากตัวจังหวัดประมาณ 26.45 กิโลเมตร มีพื้นที่ทั้งหมด 756.038 ตารางกิโลเมตร หรือ 742,523.75 ไร่ มีอาณาเขตติดต่อกับอำเภอและจังหวัดข้างเคียง ดังนี้
ทิศเหนือ ติดต่อกับอำเภอโป่งน้ำร้อน
ทิศตะวันออก ติดต่อกับอำเภอบ่อไร่และอำเภอเขาสมิง (จังหวัดตราด)
ทิศใต้ ติดต่อกับอำเภอแหลมงอบ (จังหวัดตราด) และอ่าวไทย
ทิศตะวันตก ติดต่อกับอำเภอแหลมสิงห์ อำเภอเมืองจันทบุรี และอำเภอมะขาม
ประวัติ

สมัยรัชกาลที่ 5 ในช่วงปี พ.ศ. 2436 (ร.ศ. 112) สยามเกิดกรณีพิพาทกับฝรั่งเศสซึ่งทำให้ต้องเสียดินแดนฝั่งซ้ายแม่น้ำโขงไปโดยได้ตกลงทำสัญญาว่า ฝรั่งเศสจะยึดจันทบุรีไว้เป็นประกันนานถึง 11 ปีเศษ ในปี พ.ศ. 2440 (ร.ศ. 116) ได้มีการใช้พระราชบัญญัติปกครองท้องที่ คือจัดตั้งอำเภอ ตำบล และหมู่บ้านขึ้น ที่ทำงานของรัฐบาลในอำเภอเรียกว่า "ที่ว่าการอำเภอ" ซึ่งมีผลทำให้ขลุงจัดตั้งขึ้นเป็น อำเภอขลุง ในปี พ.ศ. 2441 (ร.ศ. 117)