นาคารชุนะ
แนวคิดทางปรัชญา

พระนาคารชุนะอธิบายหลักพุทธพจน์บนพื้นฐานของปรัชญาศูนยตวาท  ซึ่งกล่าวไว้อย่างชัดเจนในงานเขียนของท่านคือ "มาธยมิกศาสตร์" คำว่ามาธยมิกะหมายถึงทางสายกลาง  เพราะฉะนั้นแนวคิดของมาธยมิกะก็คือปรัชญาสายกลางระหว่างสัสสตทิฏฐิ (ความเห็นว่ามีอยู่อย่างเที่ยงแท้) และอุจเฉททิฏฐิ (ความเห็นว่าขาดสูญ) ตามที่พุทธปรัชญาอธิบายว่าสรรพสิ่งล้วนอิงอาศัยกันเกิดขึ้น  ไม่มีสิ่งใดมีสวภาวะที่ดำรงอยู่ได้ด้วยตัวของมันเอง  จึงเรียกว่าสูญยตา  ทว่าก็ไม่ได้หมายความว่าเป็นความว่างเปล่าหรือขาดสูญแบบอุจเฉททิฏฐิ  หากหมายถึง  ไม่มีสาระในตัวเอง  แต่เป็นเพราะเหตุปัจจัยอิงอาศัยกันเกิดขึ้นแบบปัจจยาการ  สรรพสิ่งในโลกจึงล้วนเป็นความสัมพันธ์  เช่นความสั้นและความยาวเกิดขึ้นเพราะมีการเปรียบเทียบกับอีกสิ่งหนึ่งเสมอ  เพราะฉะนั้นสาระอันแท้จริงของความสั้นและความยาวจึงไม่มี  จึงเป็นศูนยตา  และทุกสิ่งโดยสภาพปรมัตถ์แล้วล้วนเป็นศูนยตา  ปราศจากแก่นสารให้ยึดมั่นถือมั่นได้  แนวคิดของมาธยมิกะเป็นพัฒนาการทางตรรกวิทยาอันสุขุมลุ่มลึกของมหายาน  เพื่อใช้เหตุผลทางตรรกะคัดค้านความเชื่อในความมีอยู่ของอัตตา  รวมทั้งปรมาตมัน  ซึ่งพราหมณ์และลัทธินอกพระพุทธศาสนาอื่น ๆ เชื่อถือว่า  เป็นสิ่งที่ดำรงอยู่โดยตัวเอง  ไม่อิงอาศัยสิ่งใด  และเป็นแก่นสารของสรรพสิ่ง  แต่หลักปรัชญาของพระพุทธศาสนาย่อมสอนให้เข้าถึงความดับรอบโดยแท้จริง  แม้ทั้งตัวผู้รู้และสิ่งที่รู้ย่อมดับทั้งสิ้น  กล่าวคือโดยปรมัตถ์แล้วทั้งพระนิพพานและผู้บรรลุนิพพานย่อมเป็นศูนย์นั่นเอง  เพราะเมื่อธรรมทั้งปวงเป็นอนัตตา  เกิดจากเหตุปัจจัยจึงปราศจากตัวตน  เมื่อปราศจากแก่นสารตัวตน  แล้วอะไรเล่าที่เป็นผู้ดับกิเลสและบรรลุพระนิพพาน  เราจะเห็นได้ว่าว่างเปล่าทั้งสิ้น  ไม่มีสัตว์บุคคลมาตั้งแต่แรก  เป็นสักแต่ชื่อเรียกว่าสัตว์บุคคลตัวตนเราเขาเท่านั้น  สังสารวัฏล้วนเป็นมายา  โดยแท้แล้วหาได้มีสภาวะใดเกิดขึ้นหรือดับไป  เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่าตัวตนผู้บรรลุนิพพานไม่มีเสียแล้ว  พระนิพพานอันผู้นั้นจะบรรลุจึงพลอยไม่มีไปด้วย
ตัวอย่างในเรื่องนี้ปรัชญามาธยมิกได้ใช้อุปมาว่า  เปรียบเหมือนมายาบุรุษคนหนึ่งประหารมายาบุรุษอีกคนหนึ่ง  การประหารของมายาบุรุษทั้งสองย่อมเป็นมายาไปด้วยฉันใด  ทั้งผู้บรรลุนิพพานและสภาวะแห่งนิพพานย่อมเป็นศูนย์ไปด้วยฉันนั้น  หรือเปรียบกิ่งฟ้าซึ่งไม่มีอยู่จริง  สิ่งที่แขวนอยู่บนกิ่งฟ้าก็ย่อมจะมีไม่ได้  แล้วเช่นนี้จะมีอะไรอีกสำหรับปัญหาการบรรลุและไม่บรรลุ  กล่าวให้ชัดขึ้นอีกคือ  เมื่อตัวตน  อัตตา  อาตมัน  เป็นสิ่งว่างเปล่าไม่มีแก่นสารอยู่จริง  เป็นสักแต่คำพูด  เป็นสมมติโวหารเท่านั้นแล้ว  การประหารกิเลสของสิ่งที่ไม่มีจริงนั้นจะเป็นจริงได้อย่างไร  อนึ่ง  อุปมาว่ามายาบุรุษผู้ถูกประหารอันเปรียบด้วยกิเลสทั้งหลาย  ก็ไม่มีอยู่จริงเช่นนี้แล้ว  ถ้าเกิดความเข้าใจผิดว่า  มีสิ่งอันตนประหาร  หรือมีสิ่งอันตนได้บรรลุถึง (มรรค ผล นิพพาน) แล้วไซร้  จะหลีกเลี่ยงส่วนสุดทั้งสองข้าง (เที่ยงแท้-ขาดสูญ) ได้อย่างไร  มาธยมิกะแสดงหลักว่าทั้งสังขตธรรมและอสังขตธรรมมีสภาพเท่ากันคือเป็นสูญยตา  เพราะการมีอยู่แห่งสังขตะจึงมีอสังขตะ  หากสังขตธรรมเป็นมายาหามีอยู่จริงไม่โดยปรมัตถ์แล้ว  อสังขตธรรมอันเป็นคู่ตรงข้ามก็ย่อมไม่มีไปด้วย  อุปมาดั่งดอกฟ้ากับเขากระต่าย  หรือนางหินมีครรภ์ซึ่งเป็นสิ่งที่ไม่เคยมีในโลก  เช่นนั้นแล้วบุตรอันเกิดจากนางหินมีครรภ์จะมีอย่างไรได้  แม้แต่ความสูญเองก็เป็นมายาด้วยเช่นกัน  แต่กระนั้น  ปรัชญาศูนยวาทก็ยังยืนยันในเรื่องนิพพานและบุญบาปว่าเป็นสิ่งมีอยู่  เพียงแต่คัดค้านสิ่งที่ดำรงอยู่ด้วยตัวของมันเองเท่านั้น  เพราะสรรพสิ่งเป็นศูนยตานั่นเอง  คนทำกรรมดีย่อมได้ดี  ทำกรรมชั่วย่อมได้ชั่ว  ปุถุชนจึงบรรลุเป็นพระอริยะได้  หาไม่หากสรรพสิ่งเที่ยงแท้อยู่โดยตัวของมันเองแล้วย่อมไม่แปรผัน  เมื่อนั้นมรรคผลนิพพานก็จะมีไม่ได้ด้วย
ทังการูปพระนาคารชุนะและ 84 มหาสิทธาจารย์ในศาสนาพุทธวัชรยาน ศิลปะทิเบต