ภาษาบาลี
ไวยากรณ์ > การผันคำนาม (Noun Declension)

ในที่นี้ขอหมายรวมทั้ง นามนาม (Nouns), คุณนาม (Adjectives) และสัพนาม (สพฺพนาม) (Pronouns)
ซึ่งการนำคำนามเหล่านี้มาประกอบประโยคในภาษาบาลีจะพิจารณาสิ่งต่อไปนี้
ลิงค์ (ลิงฺค) (Gender) หรือเพศ ในภาษาบาลีมีสามเพศคือชาย หญิง และไม่มีเพศ บางคำศัพท์เป็นได้เพศเดียว บางศัพท์อาจเป็นได้สองหรือสามเพศ ต้องอาศัยการจดจำเท่านั้น
วจนะ (วจน) (Number) หรือพจน์ ได้แก่ เอกวจนะ และ พหุวจนะ
การก (Case) การกคือหน้าที่ของนามในประโยค อันได้แก่
ปฐมาวิภัตติ หรือ กรรตุการก/กัตตุการก (กตฺตุการก) (Nominative) เป็นประธานหรือผู้กระทำ (มักแปลโดยใช้คำว่า อ.. (อันว่า)....)
ทุติยาวิภัตติ หรือ กรรมการก/กัมมการก (กมฺมการก) (Accusative) เป็นกรรม (ซึ่ง..., สู่...)
ตติยาวิภัตติ หรือ กรณการก (Instrumental) เป็นเครื่องมือในการกระทำ (ด้วย..., โดย..., อัน...., ตาม.....)
จตุตถีวิภัตติ (จตุตฺถี) หรือ สัมปทานการก (สมฺปทานการก) (Dative) เป็นกรรมรอง (แก่..., เพื่อ..., ต่อ...)
ปัญจมีวิภัตติ (ปญฺจมี) หรือ อปาทานการก (Ablative) เป็นแหล่งหรือแดนเกิด (แต่..., จาก..., กว่า...)
ฉัฏฐีวิภัตติ (ฉฏฺฐี) หรือ สัมพันธการก (สมฺพนฺธการก) (Genitive) เป็นเจ้าของ (แห่ง..., ของ...)
สัตตมีวิภัตติ (สตฺตมี) หรือ อธิกรณการก (Locative) สถานที่ (ที่..., ใน...)
อาลปนะวิภัตติ (อาลปน) หรือ สัมโพธนการก (สมฺโพธนการก) (Vocative) อุทาน, เรียก (ดูก่อน...)
สระการันต์ (สรการนฺต) (Termination Vowel) คือสระลงท้ายของคำศัพท์ที่เป็นนาม เพราะสระลงท้ายที่ต่าง ๆ กัน ก็จะต้องเติมวิภัตติที่ต่าง ๆ กันไป
ตัวอย่างเช่น คำว่า สงฺฆ คำนี้มีสระ อะ เป็นการันต์และเพศชาย
เมื่อนำไปใช้เป็นประธานเอกพจน์ (กรรตุการก เอกพจน์) จะผันเป็น สงฺโฆ (สงฺฆ + -สิ ปฐมาวิภัตติ), ประธานพหูพจน์ (กรรตุการก พหูพจน์) เป็น สงฺฆา (สงฺฆ + -โย ปฐมาวิภัตติ),
กรรมตรงเอกพจน์ (กรรมการก เอกพจน์) เป็น สงฺฆํ (สงฺฆ + -อํ ทุติยาวิภัตติ), กรรมรองเอกพจน์ (สัมปทานการก เอกพจน์) เป็น สงฺฆสฺส (สงฺฆ + -ส จตุตถีวิภัตติ) ฯลฯ

หรือคำว่า ภิกฺขุ คำนี้มีสระ อุ เป็นการันต์และเพศชาย
เมื่อนำไปใช้เป็นประธานเอกพจน์ (กรรตุการก เอกพจน์) ก็ผันเป็น ภิกฺขุ (ภิกฺขุ + -สิ ปฐมาวิภัตติ), ประธานพหูพจน์ (กรรตุการก พหูพจน์) เป็น ภิกฺขโว หรือ ภิกฺขู (ภิกฺขุ + -โย ปฐมาวิภัตติ),
กรรมตรงเอกพจน์ (กรรมการก เอกพจน์) เป็น ภิกฺขุ (ภิกฺขุ + -อํ ทุติยาวิภัตติ), กรรมรองเอกพจน์ (สัมปทานการก เอกพจน์) เป็น ภิกฺขุสฺส หรือ ภิกฺขุโน (ภิกฺขุ + -ส จตุตถีวิภัตติ) ฯลฯ
| วิภัตติ | คำแปล | วัจนะ> เอก | วัจนะ> พหุ | อ แจกอย่าง ปุริส> เอก | อ แจกอย่าง ปุริส> พหุ | อิ แจกอย่าง มุนิ> เอก | อิ แจกอย่าง มุนิ> พหุ | อี แจกอย่าง เสฏฺฐี> เอก | อี แจกอย่าง เสฏฺฐี> พหุ | อุ แจกอย่าง ครุ> เอก | อุ แจกอย่าง ครุ> พหุ | อู แจกอย่าง วิญฺญู> เอก | อู แจกอย่าง วิญฺญู> พหุ |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ปฐมา | อันว่า | สิ | โย | ปุริโส | ปุริสา | มุนิ | มุนโย มุนี | เสฏฺฐี | เสฏฺฐิโน เสฏฺฐี | ครุ | ครโว ครู | วิญฺญู | วิญฺญุโน วิญฺญู |
| ทุติยา | ซึ่ง ยัง สู่ | อํ | โย | ปุริสํ | ปุริเส | มุนึ | มุนโย มุนี | เสฏฺฐึ เสฏฺฐินํ | เสฏฺฐิโน เสฏฺฐี | ครุ | ครโว ครู | วิญฺญุ | วิญฺญุโน วิญฺญู |
| ตติยา | ด้วย โดย อัน | นา | หิ | ปุริเสน | ปุริเสหิ ปุริเสภิ | มุนินา | มุนีหิ มุนีภิ | เสฏฺฐินา | เสฏฺฐีหิ เสฏฺฐีภิ | ครุนา | ครูหิ ครูภิ | วิญฺญุนา | วิญฺญูหิ วิญฺญูภิ |
| จตุตถี | แก่ เพื่อ ต่อ | ส | นํ | ปุริสสฺส ปุริสาย ปุริสตฺถํ | ปุริสานํ | มุนิสฺส มุนิโน | มุนีนํ | เสฏฺฐิสฺส เสฏฺฐิโน | เสฏฺฐีนํ | ครุสฺส ครุโน | ครูนํ | วิญฺญุสฺส วิญฺญุโน | วิญฺญูนํ |
| ปัญจมี | แต่ จาก กว่า | สฺมา | หิ | ปุริสสฺมา ปุริสมฺหา ปุริสา | ปุริเสหิ ปุริเสภิ | มุนิสฺมา มนิมฺหา | มุนีหิ มุนีภิ | เสฏฺฐิสฺนา เสฏฺฐิมฺหา | เสฏฺฐีหิ เสฏฺฐีภิ | ครุสฺมา ครุมฺหา | ครูหิ ครูภิ | วิญฺญุสฺมา วิญฺญุมฺหา | วิญฺญูหิ วิญฺญูภิ |
| ฉัฏฐมี | แห่ง ของ เมื่อ | ส | นํ | ปุริสสฺส | ปุริสานํ | มุนิสฺส มุนิโน | มุนีนํ | เสฏฺฐิสฺส เสฏฺฐิโน | เสฏฺฐีนํ | ครุสฺส ครุโน | ครูนํ | วิญฺญุสฺส วิญฺญุโน | วิญฺญูนํ |
| สัตตมี | ใน ใกล้ ที่ | สฺมึ | สุ | ปุริสสฺมึ ปุริสมฺหิ ปุริเส | ปุริเสสุ | มุนิสฺมึ มุนิมฺหิ | มุนีสุ | เสฏฺฐิสฺมึ เสฏฺฐิมฺหิ | เสฏฺฐีสุ | ครุสฺมึ ครุมฺหิ | ครูสุ | วิญฺญุสฺมึ วิญฺญุมฺหิ | วิญฺญูสุ |
| อาลปน | ดูก่อน ข้าแต่ | สิ | โย | ปุริส | ปุริสา | มุนิ | มุนโย มุนี | เสฏฺฐิ | เสฏฺฐิโน เสฏฺฐี | ครุ | ครเว ครโว | วิญฺญุ | วิญฺญุโน วิญฺญู |
| วิภัตติ | คำแปล | วัจนะ> เอก | วัจนะ> พหุ | อา แจกอย่าง กญฺญา> เอก | อา แจกอย่าง กญฺญา> พหุ | อิ แจกอย่าง รตฺติ> เอก | อิ แจกอย่าง รตฺติ> พหุ | อี แจกอย่าง นารี> เอก | อี แจกอย่าง นารี> พหุ | อุ แจกอย่าง รชฺชุ> เอก | อุ แจกอย่าง รชฺชุ> พหุ | อู แจกอย่าง วธู> เอก | อู แจกอย่าง วธู> พหุ |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ปฐมา | อันว่า | สิ | โย | กญฺญา | กญฺญาโย กญฺญา | รตฺติ | รตฺติโย รตฺตี | นารี | นาริโย นารี | รชฺชุ | รชฺชุโย รชฺชู | วธู | วธุโย วธู |
| ทุติยา | ซึ่ง ยัง สู่ | อํ | โย | กญฺญํ | กญฺญาโย กญฺญา | รตฺตึ | รตฺติโย รตฺตี | นารึ นาริยํ | นาริโย นารี | รชฺชุ | รชฺชุโย รชฺชู | วธุ | วธุโย วธู |
| ตติยา | ด้วย โดย อัน | นา | หิ | กญฺญาย | กญฺญาหิ กญฺญาภิ | รตฺติยา | รตฺตีหิ รตฺตีภิ | นาริยา | นารีหิ นารีภิ | รชฺชุยา | รชฺชูหิ รชฺชูภิ | วธุยา | วธูหิ วธูภิ |
| จตุตถี | แก่ เพื่อ ต่อ | ส | นํ | กญฺญาย | กญฺญานํ | รตฺติยา | รตฺตีนํ | นาริยา | นารีนํ | รชฺชุยา | รชฺชูนํ | วธุยา | วธูนํ |
| ปัญจมี | แต่ จาก กว่า | สฺมา | หิ | กญฺญาย | กญฺญาหิ กญฺญาภิ | รตฺติยา รตฺยา | รตฺตีหิ รตฺตีภิ | นาริยา | นารีหิ นารีภิ | รชฺชุยา | รชฺชูหิ รชฺชูภิ | วธุยา | วธูหิ วธูภิ |
| ฉัฏฐมี | แห่ง ของ เมื่อ | ส | นํ | กญฺญาย | กญฺญานํ | รตฺติยา | รตฺตีนํ | นาริยา | นารีนํ | รชฺชุยา | รชฺชูนํ | วธุยา | วธูนํ |
| สัตตมี | ใน ใกล้ ที่ | สฺมึ | สุ | กญฺญาย กญฺญายํ | กญฺญาสุ | รตฺติยา รตฺติยํ รตฺยํ | รตฺตีสุ | นาริยา นาริยํ | นารีสุ | รชฺชุยา รชฺชุยํ | รชฺชูสุ | วธุยา วธุยํ | วธูสุ |
| อาลปน | ดูก่อน ข้าแต่ | สิ | โย | กญฺเญ | กญฺญาโย กญฺญา | รตฺติ | รตฺติโย รตฺตี | นาริ | นาริโย นารี | รชฺชุ | รชฺชุโย รชฺชู | วธุ | วธุโย วธู |
| วิภัตติ | คำแปล | วัจนะ> เอก | วัจนะ> พหุ | อ แจกอย่าง กุล> เอก | อ แจกอย่าง กุล> พหุ | อิ แจกอย่าง อกฺขิ> เอก | อิ แจกอย่าง อกฺขิ> พหุ | อุ แจกอย่าง วตฺถุ> เอก | อุ แจกอย่าง วตฺถุ> พหุ |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ปฐมา | อันว่า | สิ | โย | กุลํ | กุลานิ | อกฺขิ | อกฺขีนิ อกฺขี | วตฺถุ | วตฺถูนิ วตฺถู |
| ทุติยา | ซึ่ง ยัง สู่ | อํ | โย | กุลํ | กุลานิ | อกฺขึ | อกฺขีนิ อกฺขี | วตฺถุ | วตฺถูนิ วตฺถู |
| ตติยา | ด้วย โดย อัน | นา | หิ | กุเลน | กุเลหิ กุเลภิ | อกฺขินา | อกฺขีหิ อกฺขีภิ | วตฺถุนา | วตฺถูหิ วตฺถูภิ |
| จตุตถี | แก่ เพื่อ ต่อ | ส | นํ | กุลสฺส กุลาย กุลตฺถํ | กุลานํ | อกฺขิสฺส อกฺขิโน | อกฺขีนํ | วตฺถุสฺส วตฺถุโน | วตฺถูนํ |
| ปัญจมี | แต่ จาก กว่า | สฺมา | หิ | กุลสฺมา กุลมฺหา กุลา | กุเลหิ กุเลภิ | อกฺขิสฺมา อกฺขิมฺหา | อกฺขีหิ อกฺขีภิ | วตฺถุสฺมา วตฺถุมฺหา | วตฺถูหิ วตฺถูภิ |
| ฉัฏฐมี | แห่ง ของ เมื่อ | ส | นํ | กุลสฺส | กุลานํ | อกฺขิสฺส อกฺขิโน | อกฺขีนํ | วตฺถุสฺส วตฺถุโน | วตฺถูนํ |
| สัตตมี | ใน ใกล้ ที่ | สฺมึ | สุ | กุลสฺมึ กุลมฺหิ กุเล | กุเลสุ | อกฺขิสฺมึ อกฺขิมฺหิ | อกฺขีสุ | วตฺถุสฺมึ วตฺถุมฺหิ | วตฺถูสุ |
| อาลปน | ดูก่อน ข้าแต่ | สิ | โย | กุล | กุลานิ | อกฺขิ | อกฺขีนิ อกฺขี | วตฺถุ | วตฺถูนิ วตฺถู |