โกศ
ประเภท

พระโกศเป็นภาชนะเครื่องสูงมีรูปทรงเป็นกรวยมียอดแหลม อาจแยกตามวัตถุประสงค์การใช้งานเป็น 2 ประเภทคือ พระโกศสำหรับทรงพระบรมศพหรือพระศพ และ พระโกศพระบรมอัฐิหรือพระอัฐิ ซึ่งพระโกศพระบรมศพมี 2 ชั้น คือชั้นนอกเรียกว่า "ลอง" ทำด้วยโครงไม้หุ้มทองปิดทอง ประดับกระจกอัญมณี และ ชั้นใน เรียก "โกศ" ทำด้วยเหล็ก ทองแดงหรือเงิน ปิดทอง ลองชั้นนอกใช้ประกอบปิดโครงชั้นในสำหรับลอง หรือ พระลอง ที่ประดับอยู่ภายนอกของโกศ ต่อมานิยมเรียกพระลอง เป็นพระโกศแทน จนเข้าใจว่าเป็นสิ่งเดียวกัน เช่น เรียกพระลองทองใหญ่ ว่าพระโกศทองใหญ่ เป็นต้น
พระโกศและโกศแบ่งตามลำดับยศมีอยู่ 14 อย่าง ดังนี้
| ลำดับ | ชื่อเรียก | ใช้กับ | ผู้โปรดให้สร้าง ครั้งแรก | ลักษณะ |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| ลำดับที่ 1 | พระโกศทองใหญ่ | - พระมหากษัตริย์   - พระอัครมเหสี   - พระยุพราช / สยามมกุฎราชกุมาร / สยามบรมราชกุมารี    - พระบรมราชชนก /  พระบรมราชชนนี  - พระบรมราชวงศ์ที่ทรงโปรดเกล้าพระราชทานเป็นพิเศษ | รัชกาลที่ 1 | ทำด้วยไม้แกะสลักลวดลาย ทรง  8 เหลี่ยม หุ้มด้วยทองคำตลอดองค์ ประดับดอกไม้เอว ฝายอดมงกุฎ มีดอกไม้เพชรพุ่มข้าวบิณฑ์ประดับยอด มีดอกไม้ไหวประดับชั้นฝาพระโกศ และฝาพระโกศประดับเฟื่องและพู่เงิน |
| ลำดับที่ 2 | พระโกศทองรองทรง  (นับเสมอพระโกศทองใหญ่) | - พระมหากษัตริย์    - พระอัครมเหสี   - พระยุพราช/ สยามมกุฎราชกุมาร / สยามมกุฎราชกุมารี   - พระบรมราชชนก / พระบรมราชชนนี   - พระบรมราชวงศ์ที่ทรงโปรดเกล้าพระราชทานเป็นพิเศษ | รัชกาลที่ 5 | ทำด้วยไม้แกะสลักลวดลาย ทรง 8 เหลี่ยม หุ้มด้วยทองคำตลอดองค์ ฝายอดมงกุฎ |
| ลำดับที่ 3 | พระโกศทองเล็ก | - สมเด็จเจ้าฟ้า  (ชั้นเอก) | รัชกาลที่ 5 | ทำด้วยไม้แกะสลักลวดลายทรง 8 เหลี่ยม หุ้มด้วย ทองคำทั้งองค์ |
| ลำดับที่ 4 | พระโกศทองน้อย | - สมเด็จเจ้าฟ้า (ชั้น โท - ตรี)      - สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอพระองค์เจ้า (กรมพระยา)   - สมเด็จพระสังฆราชเจ้า   | รัชกาลที่ 4 | ทำด้วยไม้แกะสลักลวดลาย ทรง 8 เหลี่ยม ยอดมงกุฎปิดทองทองประดับกระจก มีดอกไม้เพชรพุ่มข้าวบิณฑ์ประดับยอดพระโกศ และฝาพระโกศประดับเฟื่องและพู่เงิน |
| ลำดับที่ 5 | พระโกศกุดั่นใหญ่ | - สมเด็จพระสังฆราช | รัชกาลที่ 1 | ทำด้วยไม้แกะสลักลวดลาย ทรง 8 เหลี่ยม ฝายอดทรงมณฑปปิดทองล่อง ชาดประดับ |
| ลำดับที่ 6 | พระโกศกุดั่นน้อย | - พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้า    - ผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์ที่เสียชีวิตขณะดำรงตำแหน่ง   - ผู้ได้รับพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์อันเป็นโบราณมงคลนพรัตนราชวราภรณ์ - ขุนนางชั้น สมเด็จเจ้าพระยา หรือ เทียบเท่า  | รัชกาลที่ 1 | ทำด้วยไม้แกะสลักลวดลาย ทรง 8 เหลี่ยม ฝายอดทรงมณฑปปิดทองประดับกระจกสี |
| ลำดับที่ 7 | พระโกศมณฑปใหญ่ | - พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้า ที่ได้รับพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ชั้นทุติยจุลจอมเกล้าขึ้นไป หรือ ทรงกรม | รัชกาลที่ 4 | ทำด้วยไม้แกะสลักลวดลายทรง 4 เหลี่ยม ฝายอดทรงมณฑปปิดทองประดับกระจกสี ลองในเป็นสี่เหลี่ยม |
| ลำดับที่ 8 | พระโกศมณฑปน้อย | - พระเจ้าวรวงศ์เธอ  พระองค์เจ้า      - ผู้ได้รับพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ปฐมจุลจอมเกล้า - ประธานองคมนตรี / องคมนตรี ที่เสียชีวิตขณะดำรงตำแหน่ง   - ขุนนางชั้น เจ้าพระยา (ชั้น สุพรรณบัฎ) หรือ เทียบเท่า  | รัชกาลที่ 4 | ทำด้วยไม้แกะสลักลวดลายทรง 4 เหลี่ยม ฝายอดทรงมณฑปปิดทองประดับกระจกสี |
| ลำดับที่ 9 | พระโกศไม้สิบสอง | - พระองค์เจ้าฝ่ายกรมพระราชวังบวรสถานมงคล / สถานภิมุข - นายกรัฐมนตรี / รัฐมนตรีว่าการกระทรวงที่เสียชีวิตขณะดำรงตำแหน่ง  - สมเด็จพระราชาคณะ - ขุนนางชั้นเจ้าพระยา (ชั้นสัญญาบัฎ / หิรัญบัฎ) หรือ เทียบเท่า | รัชกาลที่ 1 | ทำด้วยไม้แกะสลักลวดลายย่อมุม ทรงพระศพหักเหลี่ยมทรงไม้สิบสอง ฝายอดทรงมงกุฎปิดทอง ประดับกระจกสี |
| ลำดับที่ 10 | พระโกศราชวงศ์ (มีอีกชื่อว่าพระโกศพระองค์เจ้า  เดิมเรียกว่า  โกศลังกา) | - พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้า   - หม่อมเจ้า ที่ได้รับพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ประถมาภรณ์มงกุฎไทย ขึ้นไป / เครื่องราชอิสริยาภรณ์ ทุติยจุลจอมเกล้า | รัชกาลที่ 4 | ทำด้วยไม้แกะสลักลวดลายทรง  4 เหลี่ยม ฝายอดทรงชฎาพอกปิดทองล่องชาดประดับ ลองในเป็น 4 เหลี่ยมสีขาวคล้ายหีบศพตั้งขึ้น มีฝาเป็นยอด |
| ลำดับที่ 11 | โกศราชนิกุล | - ราชสกุล / ราชินิกุล ที่ได้รับพระราชทาน โกศโถ ให้เปลี่ยนมารับพระราชทาน โกศราชนิกุล แทน | รัชกาลที่ 4 | ทำด้วยไม้แกะสลักลวดลายทรง 4 เหลี่ยม ตัดมุมผ่าทรงชฎาปิดทองประดับกระจกสี |
| ลำดับที่ 12 | โกศเกราะ | - ผู้ที่ได้รับพระราชทานโกศโถ / โกศแปดเหลี่ยม แต่ มีรูปร่างใหญ่   มิสามารถลงลองสามัญได้ ก็ให้ใช้ โกศเกราะ แทน  | รัชกาลที่ 4 | มีขนาดใหญ่ มีลวดลายเกราะรัด |
| ลำดับที่ 13 | โกศแปดเหลี่ยม | - พระราชาคณะชั้นเจ้าคณะรอง - คุณท้าวนางสนองพระโอษฐ์ - เจ้าจอมมารดา - หม่อมเจ้าที่ไม่ได้รับพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ถ้าจะทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯพระราชทานโกศจะได้รับพระราชทาน โกศแปดเหลี่ยม  - ผู้ได้รับพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์มหาปรมาภรณ์ช้างเผือก / ทุติยจุลจอมเกล้าวิเศษ - ขุนนางชั้น พระยาพานทอง หรือ เทียบเท่า  | รัชกาลที่ 1 | ทำด้วยไม้แกะสลักลวดลายทรง 8 เหลี่ยม ฝายอดทรงมณฑป ปิดทองล่องชาด ประดับกระจกสี |
| ลำดับที่ 14 | โกศโถ | - พระราชาคณะชั้นธรรม - ผู้ได้รับพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ มหาวชิรมงกุฎ / ทุติยจุลจอมเกล้า   - ขุนนางชั้น พระยา หรือ เทียบเท่า  | รัชกาลที่ 1 | ทำด้วยไม้แกะสลักลวดลายรูปกลม ฝายอดปริก ปิดทองประดับกระจก |
แม้พระโกศ/โกศ มีการแบ่งลำดับตามฐานันดรศักดิ์อย่างชัดเจน แต่บางครั้งอาจมีการเลื่อนลำดับชั้นให้สูงขึ้นได้ ตามแต่ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ อาทิเช่น
งานพระศพสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส เมื่องานวันถวายเพลิงพระศพจึงได้รับพระราชทานพระโกศทองใหญ่
สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาเทวะวงศ์วโรปการ สิ้นพระชนม์ พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดเกล้าฯ พระราชทานพระโกศทองน้อยทรงพระศพ ครั้นเมื่องานวันถวายพระเพลิงพระศพ ณ พระเมรุท้องสนามหลวงจึงโปรดเกล้าฯ พระราชทานพระโกศทองใหญ่ เป็นกรณีพิเศษ
งานพระศพ สมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงวชิรญาณสังวร เลื่อนชั้นจากพระโกศกุดั่นใหญ่ เป็นพระโกศทองน้อย
งานพระศพพระวรวงศ์เธอ กรมหมื่นพิทยลาภพฤฒิยากร เลื่อนชั้นจากพระโกศราชวงศ์ เป็นพระโกศทองน้อย
งานศพ หม่อมหลวงทวีสันต์ ลดาวัลย์ เลื่อนชั้นจากโกศมณฑป เป็นโกศกุดั่นน้อย
งานศพ สมเด็จพระพุฒาจารย์ (เกี่ยว อุปเสโณ), สมเด็จพระญาณวชิโรดม (วิริยังค์ สิรินฺธโร) และ สมเด็จพระวันรัต (จุนท์ พฺรหฺมคุตฺโต) เลื่อนชั้นจากโกศไม้สิบสอง เป็นโกศมณฑป
งานศพ หม่อมเจ้ามงคลเฉลิม ยุคล เลื่อนชั้นจากโกศราชวงศ์ เป็นโกศมณฑป
งานศพท่านผู้หญิง สุประภาดา เกษมสันต์ เลื่อนชั้นจากโกศแปดเหลี่ยม เป็นโกศมณฑป
งานศพท้าววนิดาพิจาริณี (บาง สนิทวงศ์ ณ อยุธยา) เลื่อนชั้นจากโกศแปดเหลี่ยม เป็นโกศไม้สิบสอง
งานศพ พระธรรมปัญญาบดี (ถาวร ติสฺสานุกโร) พระพรหมมงคล วิ. (ทอง สิริมงฺคโล) เลื่อนชั้นจากโกศแปดเหลี่ยม เป็นโกศไม้สิบสอง
งานศพอภิรดี ยิ่งเจริญ เลื่อนชั้นจากโกศแปดเหลี่ยม เป็นโกศไม้สิบสอง
งานศพ หม่อมราชวงศ์กัลยาณกิติ์ กิติยากร เลื่อนชั้นจากโกศราชนิกุล เป็นโกศราชวงศ์
งานศพพระเทพวิทยาคม (คูณ ปริสุทฺโธ) เลื่อนชั้นจากหีบทองทึบ เป็นโกศโถ
สำหรับพระโกศของสมเด็จพระเจ้าภคินีเธอ เจ้าฟ้าเพชรรัตนราชสุดา สิริโสภาพัณณวดี และสมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ เจ้าฟ้ากัลยาณิวัฒนา กรมหลวงนราธิวาสราชนครินทร์ ตามอิสริยยศชั้นเจ้าฟ้า ตามแบบแผนจะได้รับพระราชทานพระโกศทองน้อย แต่ด้วยพระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตรมีพระบรมราชโองการโปรดเกล้าฯ ให้สำนักพระราชวังถวายพระเกียรติสูงสุดตามโบราณราชประเพณี ดังนั้นพระโกศที่ใช้ในงานพระราชพิธีครั้งนี้จึงเป็นพระโกศทองใหญ่ หรือพระลองทองใหญ่ อันเป็นพระโกศที่มีลำดับชั้นสูงสุด
สำหรับพระโกศทองใหญ่ ซึ่งถือเป็นพระโกศที่ประกอบ พระอิสริยยศ ตามธรรมเนียมการประดับตกแต่งพระโกศ มีความลดหลั่นกันเป็นหลายชั้นตามพระเกียรติยศ พระบรมศพ หรือพระศพ