ท่าทอง
ประวัติ > กลับสู่ถิ่นเดิม

เมื่อพระท่าทองเดชพ้นจากหน้าที่ไปแล้ว พระราชานุรักษ์ (ภู่) บุตรพระของเจ้าพระยานครน้อย ได้มาเป็นเจ้าเมืองคนต่อไป พระราชานุรักษ์เดิมชื่อภู่ได้ไปช่วยราชการเมืองไทรบุรีกับพี่ๆ น้องๆ ที่เมืองไทรบุรี ต่อมาไปรับราชการที่กรุงเทพฯ ได้เป็นพระราชานุรักษ์ซึ่งเป็นตำแหน่งรักษาพระองค์สมเด็จกรมพระราชวังบวร ครั้งมาเป็นเจ้าเมืองท่าทองคนทั่วไปจึงเรียกพระท่าทองเหมือนเจ้าเมืองคนก่อน พระท่าทองภู่ไม่ได้ตั้งเมืองที่มะขามเตี้ยอันเป็นเมืองเดิม เพราะหาสถานที่ประกอบอาชีพใกล้ๆ ไม่ได้ เนื่องจากผู้ที่มาอยู่ก่อนได้จับจองไว้หมดแล้ว อีกประการหนึ่งตัวเมืองท่าทองอยู่ห่างจากฝั่งแม่น้ำหลวงขึ้นไป มีชุมชนที่บ้านดอนทีตั้งอยู่ปากน้ำอันเป็นทางเข้าสู่ตัวเมือง เป็นชุมชนที่พระยานครน้อย มาตั้งกองต่อเรือเมื่อครั้งก่อนแต่ตอนนี้เลิกกิจการไปแล้ว แต่ยังเป็นชุมชนใหญ่บรรดาเรือที่ค้าขายกับเมืองท่าทองมีทั้งเรือไทยและเรือต่างประเทศ เช่น จีน สิงคโปร์ มะละกาเป็นต้น ก็มาจอดค้าขายที่บ้านดอนมากกว่าเพราะอยู่ติดแม่น้ำ เข้าจอดเรือได้ง่ายกว่าไปจอดที่เมืองท่าทองผลประโยชน์จึงตกเป็นของชุมชนบ้านดอนเป็นส่วนใหญ่ ทำให้เมืองท่าทองขาดรายได้ที่จะมาทะนุบำรุงบ้านเมืองให้เจริญก้าวหน้าได้ สถานที่ที่เหมาะแก่การตั้งเมืองคือบ้านดอน แต่พระท่าทองภู่ไม่อาจไปตั้งเมืองได้สันนิษฐานว่า เมื่อพระยานครน้อยมาตั้งอู่ต่อเรือที่บ้านดอนเป็นเวลา 7 ปี ก็ทำการปกครองบ้านดอนเหมือนหัวเมืองหนึ่งของเมืองนครศรีธรรมราช และเมื่อเลิกราไปแล้วก็ยังมีนายที่ปกครองดูแลต่อไปจึงไม่อาจเข้าไปตั้งเมืองได้โดยพลการจึงจำเป็นต้องไปหาสถานที่ในปกครองของเมืองท่าทองเป็นที่ตั้ง จึงเลือกได้บริเวณฝั่งซ้ายของคลองท่าทองใหม่เวลานั้นเรียกว่าคลองท่าเพชร ปัจจุบันคือบ้านท่าทองใหม่ฝ่ายอำเภอเมืองสุราษฎร์ธานีนั่นเอง สถานที่ดังกล่าวคือบริเวณแหลมวังซึ่งอดีตเคยเป็นชุมชนใหญ่ เคยเป็นสถานที่ต่อเรือเดินทะเลและเอาสินแร่มาถลุงเอาเหล็กทำลูกปืนใหญ่ ในสมัยพระยายมราช(สังข์)เจ้าเมืองนครราชสีมา ซึ่งไม่ยอมอ่อนน้อมต่อพระเทพราชา ทหารกรุงเข้าล้อมเมืองแต่ได้พาครอบครัวและบริวารฝ่าวงล้อมออกมาได้ และเดินทางมาหาพระยารามเดโชเจ้าเมืองนครศรีธรรมราชจึงขบคิดกันเตรียมกำลังไปกำจัดพระเทพราชา แต่ความล่วงรู้ถึงพระเทพราชาจึงส่งกองทัพเรือมาปราบปราม และฆ่าพระยายมราชได้สำเร็จ บริเวณแหลมวังนี้อยู่ฝั่งซ้ายของคลองท่าเพชร ฝ่ายตรงกันข้ามกับบ้านท่าไทรและเยื้องบ้านดอนหมุ่ย ซึ่งเป็นชุมชนที่มีข้าวปลาอาหารสมบูรณ์อยู่แล้วและอยู่ในเส้นทางคมนาคมระหว่างด่านท่าข้ามกับตัวเมืองท่าทองเดิม พระท่าทองภู่จึงมาตั้งบ้านเรือนที่แหลมวัง และดำเนินการต่อเรือเป็นสำคัญทำให้กลายเป็นชุมชนใหม่ มีเรือเข้ามาค้าขายมากเพราะคลองท่าเพชรกว้างและลึกเช่นเดียวกับแม่น้ำหลวง พระท่าทองจึงตั้งเมืองที่บริเวณนี้ และเรียกชื่อว่าบ้านท่าทองตามชื่อเมืองเดิม และเรียกคลองท่าเพชรว่าคลองท่าทองด้วย ทำให้เกิดคลองท่าทองและบ้านท่าทอง 2 แห่ง จึงเรียกเสียใหม่ให้เข้าใจง่ายคือท่าทองแห่งแรกที่บ้านท้อนเรียกว่าท่าทองออก ส่วนท่าทองแห่งที่2 อยู่ทางทิศตะวันตกจึงเรียกท่าทองตก ต่อมาเห็นว่าท่าทองตกแปลไปในทางที่ไม่ดี จึงให้เรียกท่าทองใหม่เพราะเป็นท่าทองที่ตั้งมาใหม่ จึงเรียกท่าทองใหม่และสร้างวัดท่าทองใหม่เป็นวัดประจำเมือง พระท่าทองภู่ตั้งบ้านเรือนที่ท่าทองใหม่ และไปหาที่ทำนาที่บ้านเขาน้อยใกล้ห้วยแก้วปัจจุบัน อยู่ในท้องที่ตำบลทุ่งกง สร้างบ้านไว้เป็นที่พักผ่อนและดูแลการทำนาโดยเดินทางมาตามคลองแดะแจะไปออกทะเล
พระท่าทองภู่เป็นเจ้าเมืองท่าทองใหม่จนในรัชกาลที่ 4 ได้เลื่อนบรรดาศักดิ์เป็นพระกาญจนดิฐบดี ผู้ว่าราชการเมืองกาญจนดิฐที่บ้านดอน ในสมัยรัชกาลที่ 5 ได้เลื่อนเป็นพระยากาญจนดิฐบดี เมื่อถึงแก่กรรม พระกาญจนดิฐบดี (จำเริญ)เป็นบุตรของพระท่าทองภู่เป็นผู้ว่าราชการเมืองคนต่อมา และยังคงใช้เขาน้อยเป็นที่พักผ่อนโดยเดินทางจากบ้านดอนมาเขาน้อยทางคลองแดะแจะ ปัจจุบันคลองตื้นเขินใช้สัญจรไม่ได้ และได้จัดหาแหล่งน้ำจืดที่บ้านบ่อโหลกให้เป็นบ่อน้ำสาธารณะมีน้ำจืดสนิท สะอาดและมีน้ำตลอดปี เมืองท่าทองตั้งอยู่ที่บ้านท่าทองใหม่ตั้งแต่ พ.ศ. 2399 ถึง พ.ศ. 2410 เมื่อพระยานครน้อยกลางเจ้าเมืองนครศรีธรรมราชถึงแก่กรรม สมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเห็นว่าเมืองนครอ่อนแอลง จึงโปรดให้ยกเมืองท่าทองเป็นเมืองจัตวาขึ้นตรงกับกรุงเทพฯ และโปรดให้พระท่าทองภู่ไปตั้งบ้านว่าราชการเมืองที่บ้านดอนตั้งแต่นั้นมา
พระท่าทองภู่ย้ายเมืองท่าทองจากบ้านท่าทองใหม่ไปตั้งที่บ้านดอนเมื่อ พ.ศ. 2410 พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดให้เปลี่ยนชื่อเมืองท่าทองเป็นเมืองกาญจนดิฐ และพระราชทานสัญญาบัตรให้แก่พระท่าทองพุ่มเป็นพระกาญจนดิฐบดี เป็นผู้ว่าราชการเมืองกาญจนดิฐให้ปลัดเสมปลัดเมืองเป็นหลวงศรีสุพรรณดิษฐ์ปลัดเมืองกาญจนดิฐ ภายหลังได้เป็นพระศรีสุพรรณดิฐ พระกาญจนดิฐ (พุ่ม) ตั้งจวนว่าราชการบริเวณเหนือน้ำของชุมชนบ้านดอนบริเวณที่ตั้งจวนผู้ว่าราชการจังหวัด และสร้างวัดพระโยกเป็นวัดถือน้ำ เมืองกาญจนดิฐมีอาณาเขตปกครองกว้างขึ้นกว่าเมืองท่าทองเดิมรวม 10 แขวงคือ แขวงกระแดะ (เดิมคือหัวเมืองกำแพงกระแดะ) แขวงช้างขวา (หัวเมืองหัวหมากลำงาย) แขวงสวาสดิจงสระ (หัวเมืองอุหวากจงสระคือตำบลป่าร่อนและตำบลคลองสระ) แขวงพุมดวง (หัวเมืองพุมดวงและบางเดื่อ) แขวงท่าทอง แขวงท่าทองอุแท แขวงพลายวาส แขวงญวนตะเหอะ แขวงท่าชี และแขวงตะบาน ตัวเมืองกาญจนดิฐตั้งอยู่ในทำเลที่ดี มีเรือสินค้าทั้งในประเทศและต่างประเทศ เช่น จีน สิงคโปร์ และมะละกา เข้ามาค้าขายปีหนึ่งๆ มีประมาณ 100 ลำ เพราะเหนือตัวเมืองขึ้นไปมีหัวเมืองลำพูน เมืองเวียงสระ เมืองพระแสง เมืองฉวาง เมืองคีรีรัฐและเมืองพนม ทำให้บ้านเมืองเจริญมากขึ้น
ครั้น พ.ศ. 2418 เจ้าพนักงานเมืองกาญจนดิฐ คือหมื่นคเชนทร์(เกลา)หมอช้างกับหมื่นรักษ์โยธา นายคอกและควาญ เป็นหัวหน้าตั้งคอกจับช้างที่แขวงสวาสดิ์จงสระได้ช้างพลายมีลักษณะเป็นช้างเผือกโท สกุลปทุม วงค์อัคนี พระเพลิงสร้างเป็นช้างชาตินักรบ พระกาญจนดิฐจึงให้หมอกับควาญทำการเลี้ยงดูและฝึกจนเชื่องดีแล้ว จึงนำไปถวายพระเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ 5 โดยสารทางเรือถึงกรุงเทพฯเข้าเทียบเรือที่ศาลต่างประเทศ (ท่าเตียน) เมื่อวันที่ 30 สิงหาคม 2419 และทำการสมโภชทุกวันจนถึงวันที่ 2 กันยายน2419 จึงโปรดให้ขึ้นระวางเป็นช้างเผือกพระราชทานนามว่า พระเศวตสุนทรสวัสดิ์ คชินทรรัตนสมบูรณ์ ศักดิ์ตระกูลประทุมหัสดี เนตรนัขฉวีโลมวิมล สารโสภณสกนธพิเศษ ทุติเสวตวรรณโณภาส อัคนิเทวราชรังสรรค์ ชาติประจันกาญจนดิฐ อเนกบุญฤทธิสมาคม เฉลิมบรมราชบารมี จอมธเรศตรีเบ็ญจมรัช พิศาลสวัสดิ์ประเสริฐเลิศฟ้า พร้อมพระราชทานสัญญาบัตรเลื่อนยศพระกาญจนดิฐบดี(พุ่ม) เป็นพระยากาญจนดิฐบดี ถือศักดินา 2000 หมื่นคเชนทร์(เกลา)หมอช้างผู้จับช้างเป็นขุนยุพรัตนกริน ศักดินา 400 หมื่นรักษ์โยธา (ฤกษ์) ควาญผู้ช่วยจับเป็นหมื่นคชินทราลักษณ์ ศักดินา 300
บ้านเมืองสมัยพระยากาญจนดิฐบดีที่บ้านดอน มีร้านค้าประมาณ 600 หลัง ราษฎรมีทั้งคนจีน คนแขก และคนไทย ราษฎรไทยส่วนใหญ่ทำนาทำไร่และสวนผลไม้ ทำไม้กระดาน ทำเรือมาด และหาของป่า เดินเรือค้า ตั้งร้านค้าขาย ทำเหมืองแร่และรับผูกขาดภาษีอากร ตลาดการค้าตั้งอยู่ 2 ฝากถนน มีร้านโรงหนาแน่นจากวัดสามหม้ายถึงวัดพระโยก มีโกดังเก็บสินค้าและอาคารสำคัญๆหลายแห่ง สินค้าในตลาดมีผ้าจากเมืองจีน สิงคโปร์และไชยาบ้าง ไว้ขายคนจรส่วนคนในเมืองกาญจนดิฐจะทอผ้าใช้เอง สินค้าอื่นๆ ก็มีปกติตลอดจนผักปลาซึ่งมีโป๊ะจับปลาที่หน้าอ่าว สินค้าป่ามีไต้ หวาย น้ำมันยาง ไม้กระดาน เรือมาด ส่วนใหญ่เตรียมออกขายเมืองจีนและสิงคโปร์ สินค้าส่งออกเป็นข้าวมากกว่าสิ่งอื่นราคาเกวียนละ 24 บาทเรือมาดยาว 7 ศอกถึง 4 วา ลำละ 2 บาท ถึง 16 บาท ส่งออกปีละ 2400 ลำ เงินตราที่ใช้ในเมืองกาญจนดิฐเป็นเหรียญแมกชิกัน เงินรูปี หรือยำไป มีแร่ดีบุกขึ้นทำใช้เอง เป็นเบี้ยโลหะแบนขอบกลมเส้นผ่าศูนย์กลาง 1 นิ้ว 3 กระเบียด มีอักษรไทยจากรูกลางไปยังขอบเป็น4แฉกอ่านว่ากาญจนดิฐ ค่าของดีบุก 10 อันเป็น 1 ก้อน 3 ก้อนเป็น 1 รูปี หรือยำไป 16 ก้อนครึ่ง เป็น 1 เหรียญแมกชิกัน
พระยากาญจนดิฐ (พุ่ม) เป็นเจ้าเมืองท่าทองตั้งแต่ พ.ศ. 2399 ถึง พ.ศ. 2431 ก็ถึงแก่กรรมในราชการ หลวงพิพิธสุพรรณภูมิ (จำเริญ) ซึ่งเป็นบุตรได้เป็นผู้รั้งเมืองกาญจนดิฐต่อมา โดยมีพระศรีสุพรรณดิฐ(เสม) ทำหน้าที่เป็นปลัดเมืองต่อไป
ในพ.ศ. 2432 สมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 เสด็จประพาสหัวเมืองแหลมมลายู และมีกำหนดเสด็จเมืองกาญจนดิฐด้วย ในวันที่ 6 สิงหาคม พ.ศ. 2432 ประทับแรมที่ไชยา เวลานั้นผู้ว่าราชการเมืองกาญจนดิฐถึงแก่กรรมยังไม่ได้ตั้งผู้ว่าคนใหม่ หลวงพิพิธสุพรรณภูมิเป็นผู้รั้งเมืองอยู่ ทางราชการเห็นว่าไม่มีตัวผู้ว่าราชการที่จะจัดงานรับเสด็จอันเป็นงานใหญ่ จึงกำหนดให้เสด็จเมืองกาญจนดิฐเป็นระยะเวลาสั้น ในช่วงกลางวันไม่มีการประทับแรม เช้าวันที่ 7 สิงหาคม เสด็จทางเรือมาถึงกาญจนดิฐก่อนเที่ยงเพราะใช้เวลาเดินทางประมาณ 4 ชั่วโมง โดยใช้เรือไฟลากจูงออกจากพุมเรียงเช้าถึงกาญจนดิฐก่อนเที่ยง มีเวลาให้พระเจ้าอยู่หัวประทับให้ข้าราชการเข้าเฝ้า แล้วเสด็จทอดพระเนตรบ้านเมืองพอสมควร บ่ายจึงเสด็จกลับไปประทับแรมที่เรืออุบลบูรพาทิศ ซึ่งจอดอยู่หน้าอ่าวไชยา หลวงพิพิธสุพรรณภูมิ พ่อค้า กรมการเมืองและราษฎร มีความยินดีที่พระมหากษัตริย์เสด็จเป็นครั้งแรกที่มาถึงบ้านเมืองของตน ถือเป็นสิริมงคลแก่ตนเองและเมืองกาญจนดิฐจึงจัดรับเสด็จเหมือนหนึ่งว่ารับเสด็จประทับแรม โดยสร้างพลับพลารับเสด็จอย่างสวยงาม มีท้องพระโรง โต๊ะ เก้าอี้ ห้องบรรทม พระแท่น ห้องสรงตลอดจนของใช้อย่างครบครัน สร้างเรือนรับรองหลังพลับพลาอีก 2 หลัง มีชานกลางติดต่อกัน สร้างโรงหลังยาวไว้หลังเรือนรับรองไว้เลี้ยงอาหาร ข้างพลับพลามีโรงหนังและโรงมโนราห์ข้างละโรง เพื่อแสดงถวาย ครั้นถึงวันที่ 7 สิงหาคม สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงเรือพระที่นั่งกรรเชียงแต่เช้าตรู่ โดยมีเรือไฟจักรนารายณ์ลากจูงมาได้ราว 40 นาที เรือติดตื้นจึงต้องให้เรือไฟทอนิครอฟ ซึ่งกินน้ำตื้นมาจูงเรือพระที่นั่งต่อจนถึงปากอ่าวบ้านดอน ท้องเรือครือหน้าดินต้องลงไปช่วยพยุงให้เรือเดินไปตามร่องน้ำวกไปวนมาเสียเวลามากมาย จนใกล้เที่ยงจึงถึงปากน้ำได้ เรือไฟเข้าจูงต่อแต่น้ำในแม่น้ำไหลเชี่ยวมากและเรือวิ่งทวนน้ำจนเวลาบ่าย 2 โมง เรือจึงถึงตัวเมืองกาญจนดิฐ พอมาถึงพลับพลาท้องฟ้ามืดมัวไปหมด มีพายุฝนอย่างรุนแรง จะเสด็จทอดพระเนตรบ้านเมืองก็คงไม่เห็นอะไรเท่าที่ควร ทรงอุส่าห์ทนลำบากมาจนถึงได้แล้ว ถ้าเสด็จกลับโดยไม่ได้ทอดพระเนตรความเป็นไปของบ้านเมืองบ้างก็เท่ากับทรงเหนื่อยเปล่า และทรงสงสารคนกรรเชียงเรือที่ต้องทำงานหนักทั้งวัน ครั้นเสด็จขึ้นพลับพลาใหญ่และหมู่เรือนที่จัดไว้รับเสด็จ ก็ทรงยินดีและได้ประทับแรมที่เมืองกาญจนดิฐเหมือนดังที่ชาวกาญจนดิฐคาดคิดและเตรียมไว้ ทั้งที่พักและอาหารได้เตรียมการไว้หมดสิ้น แต่ปัญหาของผู้ตามเสด็จไม่มีผ้าเปลี่ยนเนื่องจากคิดว่าไม่พักแรมและเสื้อผ้าถูกฝนเปียกก่อนเข้าที่พักจึงต้องไปจัดหาซื้อผ้าในตลาด ซึ่งไม่ค่อยมีขายคุณหญิงมารดาผู้รั้งเมืองจึงเอาผ้าที่นำมาจะทำของถวายมาถวายให้เป็นการแก้ปัญหาไปได้ แต่พระกระยาหารเสวยพระเจ้าอยู่หัวทรงจัดเครื่องเสวยเป็นการส่วนพระองค์ โดยทรงให้ซื้อเตา หม้อ ถ้วย ชามและของสดมาปรุงเสวยเป็นพระสำราญไปอย่างหนึ่ง ซึ่งเป็นตัวอย่างให้ทรงจัดเครื่องเสวยในเวลาเสด็จประพาสต้นต่อมา วันที่ 8 สิงหาคมเวลาเช้าโปรดให้หลวงพิพิธสุพรรณภูมิ เบิกตัวพ่อค้าเข้าถวายสิ่งของและพระราชทานเงิน 10 ชั่ง ให้แจกจ่ายแก่ผู้มาทำงานในการรับเสด็จ แล้วเสด็จดำเนินเยี่ยมราษฎรย่านการค้าและวัดกลาง พระครูสุวรรณรังษีเจ้าคณะเมืองกาญจนดิฐ นำพระภิกษุสงฆ์ส่งเสด็จที่หน้าวัดกลาง ถวายปัจจัยพระภิกษุแล้วเสด็จลงเรือพระที่นั่งข้างวัดกลาง เรือออกจากท่า เรือไฟจูงเรือพระที่นั่งออกไปปากน้ำ ติดตื้นพนักงานต้องกรรเชียงเรือถึงเกาะปราบ เวลาบ่าย 2 โมง พายุฝนลงหนัก ต้องเสด็จขึ้นเรือกลางฝน เวลาบ่าย 3 โมงเสด็จถึงเรืออุบลบูรพทิศ บ่าย 5 โมงเดินทางไปเมืองหลังสวน
ในการเสด็จเมืองกาญจนดิฐครั้งนี้ ได้ทรงพระราชนืพนธ์เรื่องต่างๆ ที่เกี่ยวกับเมืองกาญจนดิฐไว้หลายอย่าง ขออัญเชิญมาเขียนบางตอนดังนี้ ลำน้ำเมืองกาญจนดิฐเป็นแม่น้ำกว้างใหญ่น้ำจืดสนิทเหมือนแม่น้ำในกรุงเทพฯ ปลายน้ำขึ้นไปแยกขวาเรียกแม่น้ำพุมดวงแล้วขึ้นไปแยกอีกสองแยกแยกล่างเป็นคลองยันแยกบนเป็นคลองพระแสง ปลายคลองพุมดวงพ้นคลองพระแสงขึ้นไปเป็นคลองพนม น้ำตกมาแต่เมืองตะกั่วป่า แม่น้ำบ้านดอนแยกซ้ายเรียกแม่น้ำหลวง ขึ้นไปแยกเป็นคลองลำพูนคลองหนึ่ง ปลายขึ้นไปถึงเขาในเขตเมืองนครศรีธรรมราช สินค้าอันใดถ้าจะมีในสองแม่น้ำนี้จะต้องลงแม่น้ำบ้านดอนทั้งสิ้น แต่คนมีน้อยจึงไม่เป็นเมืองที่เจริญสมกับภูมิที่จำนวนคนที่ทำสำมะโนครัว พลเมืองไทย 8,000 คนเศษ เป็นจีน 300 แขกมีเล็กน้อยคนมาหนาแน่นอยู่ที่บ้านดอน เหนือขึ้นไปอยู่เรียงราย แต่เรือค้าขายมีมาก จีนพ่อค้าในเมืองมีทุนรอนหลายคน แต่งเรือไปมาค้าขาย เป็นเรือเมืองกาญจนดิฐเองบ้าง เรือไหหลำ เรือสิงคโปร์มาค้าบ้าง เมื่อเข้าไปเห็นเรือสำเภาและเรือเอี้ยมจุ๊นลำใหญ่จอดอยู่ถึง 8 ลำ ท่วงทีจะเป็นเมืองท่าค้าขายได้ดีกว่าเมืองไชยามาก เรือที่มาค้าขายเมืองกาญจนดิฐ จะแวะรับมะพร้าวที่เกาะสมุยด้วย ปลาทะเลที่ปากอ่าวเห็นมีโป๊ะหลายโป๊ะ ว่าพวกกองตระเวนเพชรบุรีมาตั้งทำปลา ปลาน้ำจืดก็มีปลาเป็นฤดู ผลไม้มีมาก ลางสาดเป็นอย่างดี แต่เวลามานี้เผอิญถูกคราวไม่มีผลไม้
หลวงพิพิธสุพรรณภูมิ ผู้ช่วยเมืองกาญจนดิฐได้เป็นผู้จัดการรับเสด็จพระเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ 5 ได้อย่างเรียบร้อย ทรงไต่ถามเรื่องงานในหน้าที่ หลวงพิพิธสุพรรณภูมิก็กราบบังคมทูลจนพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงเห็นว่า มีความรู้ความสามารถเหมาะสมให้เป็นผู้ว่าราชการได้ ครั้นประทับแรมที่เมืองหลังสวนก็พระราชทานสัญญาบัตรให้เป็นพระกาญจนดิฐบดี ผู้ว่าราชการเมืองกาญจนดิฐเมื่อวันที่ 9 สิงหาคม พ.ศ. 2432 ต่อมามีผู้กล่าวโทษว่ากระทำผิด ต้องพ้นจากราชการ พระยาวิชิตภักดี (ขำ) ผู้ว่าราชการเมืองไชยาเป็นผู้รั้งตำแหน่งผู้ว่าราชการเมืองกาญจนดิฐอีกตำแหน่งหนึ่งและโปรดให้ยุบหัวเมืองกำแพงกระแดะเป็นแขวงกระแดะ ขึ้นกับเมืองท่าทองนายที่ผู้ดำรงตำแหน่งคนสุดท้ายคือ ขุนไชยภักดี (เปรม) กระแดะเป็นแขวงหนึ่งของเมืองท่าทองมาตามลำดับ
พ.ศ. 2439 พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ 5 ได้ทรงปฏิรูปการปกครองท้องถิ่นโดยรวมอำนาจเข้าสู่ส่วนกลาง ยกเลิกระบบกินเมืองอันเป็นระบบที่เจ้าเมืองมีอำนาจเบ็ดเสร็จในการบริหารจัดการบ้านเมืองของตน และให้มีข้าหลวงเทศาภิบาลทำหน้าที่กำกับดูแลหัวเมืองต่างๆ แทนรัฐบาลกลาง เรียกว่าระบบเทศาภิบาล ได้มีการจัดส่วนราชการตามแบบใหม่มีอำนาจหน้าที่ความรับผิดชอบตามลำดับสายบังคับบัญชาคือ หมู่บ้านมีผู้ใหญ่บ้านปกครอง ตำบลมีกำนันเป็นผู้ปกครอง อำเภอมีนายอำเภอเป็นผู้ปกครอง และให้วัดเป็นผู้จัดการศึกษาให้กับราษฎรโดยใช้หนังสือแบบเรียนเร็วเป็นตำราเรียน แขวงกระแดะจึงเปลี่ยนเป็นตำบลกระแดะ รวมตำบลกระแดะและตำบลอื่นๆ เป็นอำเภอตั้งที่ว่าการอำเภอที่ตำบลกระแดะเรียกอำเภอกระแดะ มีขุนสิทธิ์ (เล้ง) เป็นนายอำเภอคนแรก
ต่อมาปี พ.ศ. 2440 ได้มีการตราพระราชบัญญัติลักษณะการปกครองท้องที่โปรดให้จัดการปกครองเป็นระบบเทศาภิบาลมณฑล ภาคใต้มี 3 มณฑลคือ มณฑลภูเก็ต มณฑลชุมพร และมณฑลนครศรีธรรมราช เมืองกาญจนดิฐ เมืองไชยา เมืองหลังสวน และเมืองชุมพรรวมเป็นมณฑลเดียวกันเรียกว่ามณฑลชุมพรตั้งศาลาว่าการที่เมืองชุมพร พระยาดำรงสุจริตมหิศวรภักดี(คอซิมก๊อง)เป็นเทศาภิบาลมณฑล พระยาวิชิตภักดี (ขำ) เป็นผู้ว่าราชการเมืองกาญจนดิฐ
ในปีพ.ศ. 2440 นี้ เมืองกาญจนดิฐแบ่งการปกครองออกเป็น 4 อำเภอ คือ
1. อำเภอเมือง ปกครองท้องที่ตัวเมืองบ้านดอน และท้องที่ที่อยู่ในแขวงท่าชีทั้งหมดตั้งที่ว่าการอำเภอที่บ้านดอน
2. อำเภอกระแดะ ปกครองท้องที่ในแขวงกระแดะ แขวงท่าทอง แขวงท่าทองอุแท แขวงสวาสดิ์จงสระ แขวงพลายวาส แขวงช้างขวา แขวงญวนตะเหอะ ตั้งที่ว่าการอำเภอที่บ้านกระแดะ
3. อำเภอพุนพิน ปกครองท้องที่ที่เคยอยู่ในแขวงตะบานทั้งหมด ตั้งที่ว่าการอำเภอที่บ้านพุนพิน 4. อำเภอพุมดวง ปกครองท้องที่ซึ่งเคยอยู่ในแขวงพุมดวงทั้งหมด ตั้งที่ว่าการอำเภอที่บ้านท่าโรงช้าง
ถึง พ.ศ. 2442 โปรดให้รวมเมืองกาญจนดิฐและเมืองไชยาเป็นเมืองเดียวกันให้เรียกว่าเมืองไชยา (คือยุบเมืองกาญจนดิฐเป็นอำเภอขึ้นกับเมืองไชยา) ตั้งศาลาว่าการเมืองที่พุมเรียง มีหลวงวิเศษภักดี (อวบ) เป็นผู้ว่าราชการเมือง ขุนวิเศษรักษา ปลัดเมืองไชยาเดิม เป็นปลัดเมืองไชยา ส่วนพระศรีสุพรรณดิษฐ์ปลัดเมืองกาญจนดิฐที่ถูกยุบก็ทำหน้าที่เป็นปลัดเมืองอยู่ที่บ้านดอน
เมื่อเมืองกาญจนดิฐที่บ้านดอนยุบรวมกับเมืองไชยาตั้งศาลาว่าการที่พุมเรียง บ้านดอนก็ลดฐานะลงเป็นอำเภอ การปกครองและการค้าที่บ้านดอนก็ตกต่ำลง พวกพ่อค้าที่บ้านดอนจึงรวมกับราษฎรที่บ้านดอน ทำหนังสือร้องเรียนต่อทางบ้านเมืองด้วยเหตุผลว่าการยุบเมืองกาญจนดิฐซึ่งกำลังเจริญอยู่นั้นเป็นการหยุดความเจริญของบ้านเมือง เพราะภูมิประเทศของเมืองไชยาไม่อำนวยเหมือนสมัยก่อน กำลังซื้อขายมีน้อย เรือสินค้าใหญ่ๆ เข้ามาค้าขายที่บ้านดอนมากกว่าที่ไชยา จึงขอย้ายเมืองมาตั้งที่บ้านดอนเพื่อฟื้นฟูให้เจริญทันสมัยต่อไป ซึ่งทางราชการก็เห็นด้วย
ครั้น พ.ศ. 2443 จึงย้ายเมืองจากพุมเรียงมาตั้งที่บ้านดอนให้เรียกว่าเมืองกาญจนดิฐอีกครั้งหนึ่ง และได้แต่งตั้งให้หลวงวิเศษภักดี (อวบ) เป็นผู้ว่าราชการเมืองกาญจนดิฐที่บ้านดอน มีบรรดาศักดิ์ว่า พระกาญจนดิฐบดี ถือศักดินา 3000 เมื่อวันที่ 7 มิถุนายน พ.ศ. 2443 โดยมีพระศรีสุพรรณดิฐ (เสม) เป็นปลัดเมืองกาญจนดิฐ ต่อไป
เมืองกาญจนดิฐ สมัยพระกาญจนดิฐบดี (อวบ) เป็นผู้ว่าราชการนั้นมี 7 อำเภอคือ อำเภอเมือง อำเภอพุมเรียง อำเภอพระแสง อำเภอคีรีรัฐ อำเภอกระแดะ อำเภอพุนพิน และอำเภอพุมดวง
ถึง พ.ศ. 2445 สมเด็จพระยานริศรานุวัติวงศ์ เสด็จตรวจราชการงานวางสายโทรศัพท์ภาคใต้ซึ่งพระกาญจนดิฐบดี(อวบ)ผู้ว่าราชการเมืองกาญจนดิฐได้นำเสด็จตรวจในท้องที่เมืองกาญจนดิฐ คืออำเภอเมือง อำเภอพุนพิน อำเภอพุมดวง อำเภอกระแดะ อำเภอพุมเรียง อำเภอพะสง สมัยนั้น นายเชื่อมเป็นนายอำเภอกระแดะ
พ.ศ. 2446 เมืองกาญจนดิฐ ที่บ้านดอนได้เปลี่ยนชื่อเป็นเมืองไชยาจึงเอากาญจนดิฐมาแทนชื่ออำเภอกระแดะและในปี 2449 ย้ายศาลาว่าการมณฑลชุมพรมาตั้งที่เมืองไชยา (ที่บ้านดอน)
พ.ศ. 2458 ในรัชกาลที่ 6 ได้เสด็จประพาสหัวเมืองปักษ์ใต้ตั้งแต่วันที่ 27-30 กรกฎาคม 2458ได้ประทับแรมที่ตำหนัก ณ ควนท่าข้ามหรือพระตำหนักสราญรมย์ โปรดให้ เปลี่ยนเมืองไชยาที่บ้านดอน เป็นเมืองสุราษฏร์ธานีเพราะเห็นว่าไม่สอดคล้องกับประวัติศาสตร์เนื่องจากที่เมืองไชยาเก่ามีพระธาตุไชยาเป็นหลักฐานอยู่แล้ว ราษฎรก็ไม่เรียกเมืองไชยาใหม่ที่บ้านดอนว่าเมืองไชยา คงเรียกที่ไชยาเก่าว่าเมืองไชยาตามเดิม ทำให้สับสนจึงทรงเห็นว่าควรเปลี่ยนนามเมืองนี้เสียใหม่ เพื่อให้สะดวกแก่ประชาชนและทอดพระเนตรเห็นผู้คนมีกิริยาวาจาเรียบร้อย จึงพระราชทานเมืองคนดีว่า สุราษฎร์ธานี และในวันเดียวกัน โปรดให้เปลี่ยนมณฑลชุมพรเป็นมณฑลสุราษฎร์ เมื่อมีการเปลี่ยนแปลงจัดระเบียบการปกครองท้องที่ใหม่เป็นอำเภอ จังหวัด อำเภอพุมเรียง เปลี่ยนเป็นอำเภอไชยาและเปลี่ยนอำเภอกระแดะเป็นอำเภอกาญจนดิษฐ์ และย้ายกลับมาอยู่บริเวณบ้านกระแดะมาจนถึงปัจจุบันนี้