ศรีปราชญ์
เรื่องราว > การขยายความ

เรื่องราวของศรีปราชญ์ได้รับการดัดแปลงและขยายความเป็นอันมากในสมัยรัตนโกสินทร์ โดยเฉพาะในงานเขียนของพระยาตรัง กวีเอกสมัยต้นกรุงรัตนโกสินทร์ และงานเขียนของพระยาปริยัติธรรมธาดา (แพ ตาละลักษมณ์) ข้าราชการสมัยรัชกาลที่ 6
เรื่องราวที่ดัดแปลงนี้ระบุว่า ศรีปราชญ์มีชีวิตอยู่ในรัชสมัยสมเด็จพระนารายณ์ ชื่อเดิมว่า ศรี เป็นบุตรชายของพระโหราธิบดี เกิดราว พ.ศ. 2196 ประมาณ 3 ปีก่อนสมเด็จพระนารายณ์ทรงขึ้นครองราชย์ วันหนึ่งในราว พ.ศ. 2205 สมเด็จพระนารายณ์ทรงนิพนธ์โคลงค้างไว้ 2 บาทว่า
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| อันใดย้ำแก้มแม่ |  | หมองหมาย |
| ยุงเหลือบฤๅริ้นพราย |  | ลอบกล้ำ (บางฉบับว่า ลอบย้ำ) |


แล้วทรงให้พระโหราธิบดีกลับไปแต่งต่ออีก 2 บาทให้เต็มบท พระโหราธิบดีคิดไม่ออก ศรีจึงแต่งต่อว่า
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ผิวชนแต่จะกราย |  | ยังยาก |
| ใครจักอาจให้ช้ำ |  | ชอกเนื้อเรียมสงวน |


พระโหราธิบดีนำขึ้นถวาย สมเด็จพระนารายณ์พอพระทัยมาก จึงโปรดให้ศรีเข้าเป็นมหาดเล็ก พระโหราธิบดีรู้ว่า ลูกชายเป็นคนอุกอาจ จึงทูลขอพระราชทานโทษไว้ว่า วันใดลูกชายทำผิดถึงตาย ขออย่าได้ทรงประหาร เป็นแต่เนรเทศก็พอ สมเด็จพระนารายณ์ก็โปรดให้ตามนั้น
ต่อมา สมเด็จพระนารายณ์เสด็จประพาสป่าแก้ว ฝูงลิงร่วมประเวณีอยู่บนต้นไม้ ตรัสถามศรีว่า ลิงทำอะไรกัน ศรีทูลด้วยโวหารว่า "นั้นคือเสียงมักกโฏ...มันทำสมัครสังวาสผิดประหลาดกว่าธรรมดา" บางฉบับก็ว่า ลิงในป่าแก้วถ่ายมูลรดศีรษะขุนนางผู้ใหญ่ ทุกคนหัวเราะจนสมเด็จพระนารายณ์ตื่นบรรทม ทรงถามว่า เกิดอะไรขึ้น ศรีทูลด้วยโวหารว่า "พยัคฆะ ขอเดชะ วานระ ถ่ายอุจจาระ รดศีรษะ พระยาเดโช" สมเด็จพระนารายณ์เห็นว่า ศรีมีสติปัญญา จึงพระราชทานนามให้โดยตรัสว่า "ศรีเอ๋ย เจ้าจงเป็นศรีปราชญ์ตั้งแต่บัดนี้"
ต่อมา พระแสนหลวง เจ้านครเชียงใหม่ เสด็จลงมากรุงศรีอยุธยา ได้พบศรีปราชญ์ และประลองปัญญาโต้ตอบกันเป็นโคลงดังนี้
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| พระแสนหลวง: ศรีเอยพระเจ้าฮื่อ |  | ปางใด |
| ศรีปราชญ์: ฮื่อเมื่อเสด็จไป |  | ป่าแก้ว |
| พระแสนหลวง: รังสีบ่สดใส |  | สักหยาด |
| ศรีปราชญ์: ดำแต่นอกในแผ้ว |  | ผ่องเนื้อนพคุณ |
เรื่องราวที่ได้รับการขยายความนี้มีอีกหลายแห่งที่กล่าวถึงความสามารถของศรีปราชญ์ในการเจรจาเป็นร้อยกรอง เช่น ระบุว่า ศรีปราชญ์ได้รับพระราชทานแหวน เดินผ่านประตูวัง และนายประตูทัก จึงโต้ตอบกันดังนี้
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| นายประตู: แหวนนี้ท่านได้แต่ |  | ใดมา |
| ศรีปราชญ์: เจ้าพิภพโลกา |  | ท่านให้ |
| นายประตู: ทำชอบสิ่งใดนา |  | วานบอก |
| ศรีปราชญ์: เราแต่งโคลงถวายไท้ |  | ท่านให้รางวัล |
ต่อมา ศรีปราชญ์ล่วงเกินนางในคนหนึ่ง โดยนางแต่งโคลงต่อว่าเขาว่า
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| หะหายกระต่ายเต้น |  | ชมจันทร์ |
| มันบ่เจียมตัวมัน |  | ต่ำต้อย |
| นกยูงหางกระสัน |  | ถึงเมฆ |
| มันบ่เจียมตัวน้อย |  | ต่ำต้อยเดียรฉาน |
และเขาแต่งตอบว่า
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| หะหายกระต่ายเต้น |  | ชมแข |
| สูงส่งสุดตาแล |  | สู่ฟ้า |
| ระดูฤดีแด |  | สัตว์สู่ กันนา |
| อย่าว่าเราเจ้าข้า |  | อยู่พื้นดินเดียว |
เรื่องราวดังกล่าวระบุว่า นางในคนนั้น คือ ท้าวศรีจุฬาลักษณ์ (แจ่ม) สนมเอกของสมเด็จพระนารายณ์ โดยเชื่อมโยงกับ กำสรวลศรีปราชญ์ ที่เชื่อว่า เขาแต่งให้หญิงนาม ศรีจุฬาลักษณ์ การล่วงละเมิดนางในเป็นความผิดถึงตาย แต่สมเด็จพระนารายณ์ทรงเนรเทศเขาไปนครศรีธรรมราชแทน ตามที่ทรงรับปากไว้กับบิดาของเขา เขาถูกเนรเทศไปในเดือนยี่
ที่นครศรีธรรมราช ศรีปราชญ์ถูกกล่าวหาว่า มีสัมพันธ์กับอนุภรรยาของเจ้าเมือง และถูกประหารชีวิตใน พ.ศ. 2226 ก่อนตายเขาเขียนโคลงสาปแช่งไว้บนพื้นดินว่า
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ธรณีนี่นี้ |  | เป็นพยาน |
| เราก็ศิษย์มีอาจารย์ |  | หนึ่งบ้าง |
| เราผิดท่านประหาร |  | เราชอบ |
| เราบ่ผิดท่านมล้าง |  | ดาบนี้คืนสนอง |
บางแหล่งระบุ 2 บาทแรกของโคลงดังกล่าวไว้แตกต่างออกไปดังนี้
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ธรณีภพนี้เพ่ง |  | ทิพญาณ หนึ่งรา |
| เราก็ลูกอาจารย์ |  | หนึ่งบ้าง |


ต่อมา สมเด็จพระนารายณ์ทรงรำลึกถึงเขา จึงรับสั่งให้เรียกตัวเขากลับกรุงศรีอยุธยา แต่เมื่อทรงทราบว่า เขาถูกเจ้าเมืองนครศรีธรรมราชประหารแล้ว จึงรับสั่งให้เอาดาบที่ใช้ประหารเขานั้นประหารเจ้าเมืองตายตกตามกันสมดังคำสาปแช่งของเขา
มีผู้เชื่อว่า ที่ประหารศรีปราชญ์ ปัจจุบันคือ โรงเรียนอนุบาลนครศรีธรรมราช "ณ นครอุทิศ" และสระล้างดาบที่ใช้ประหารนั้น ปัจจุบันคือ โรงเรียนกัลยาณีศรีธรรมราช