นาฏศิลป์ไทย
อิทธิพลต่อประเทศในอุษาคเนย์ > ประเทศกัมพูชา > สมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น (พ.ศ. 2325–2406)

สมัยรัชกาลที่ 1 พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชทรงสถาปนาสมเด็จพระอุทัยราชา (นักองค์จัน) โปรดให้ไปครองกรุงกัมพูชาเมื่อ พ.ศ. 2349 สมเด็จพระอุทัยราชาทรงได้ครูละครไทยครูนาฏศิลป์ไทยของสำนักเจ้าฟ้ากรมหลวงเทพหริรักษ์จากกรุงเทพฯ ไปฝึกหัดละครหลวงในราชสำนักเขมรปรากฏว่ามีการเล่นเฉพาะละครนอกเท่านั้น
ศาสตราจารย์ ม.ร.ว. คึกฤทธิ์ ปราโมช กล่าวว่า:–
สำหรับละครในก็ดี โขนหลวงก็ดี ผมเข้าใจว่าสมัยกรุงศรีอยุธยาและกรุงรัตนโกสินทร์ถือว่าเป็นของสูงจะมีไว้สำหรับประดับพระราชอิสริยยศของพระมหากษัตริย์ของไทยเท่านั้น แม้แต่ในเมืองประเทศราช เช่น เขมร ลาว ก็มีไม่ได้ไม่เคยให้มี เพราะฉะนั้นประเทศเหล่านี้ซึ่งได้รับอิทธิพลแบบอย่างนาฏศิลป์ไปจากเราจึงได้ไปแต่ละครนอกเป็นส่วนใหญ่ […] ทางด้านเขมรก็เช่นเดียวกันถึงแม้ว่าจะตั้งพระมหากษัตริย์ปกครองแต่ก็เป็นเมืองประเทศราชไม่มีละครในออกไปเพิ่งจะมีครูละครในออกไปในสมัยหลัง ๆ สมัยรัชกาลที่ ๕ ซึ่งระเบียบแบบแผนเหล่านี้ชักจะหมดไปแล้วและเขมรก็ไม่ได้ขึ้นกับเมืองไทยอีกต่อไปแล้ว
สมัยรัชกาลที่ 3 พ.ศ. 2382–91 เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์ สิงหเสนี) ยกทัพไป ณ อุดงมีชัย กรุงกัมพูชา เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) ได้นำคณะละครผู้หญิงติดตามทัพไปด้วย ในเวลานี้ตรงกับรัชกาลสมเด็จพระหริรักษ์รามาธิบดี (นักองด้วง) (พ.ศ. 2390–2402) ทรงริเริ่มให้มีการฟื้นฟูนาฏศิลป์เขมรขึ้นโดยการสนับสนุนของพระมหากษัตริย์แห่งราชวงศ์จักรีในสมัยกรุงรัตนโกสินทร์ เขมรจึงเอาแบบแผนนาฏศิลป์ไทยสมัยรัตนโกสินทร์กลับเข้าไปรื้อฟื้น โดยยังครบองค์ประกอบนาฏศิลป์ไทยหลายประการรวมถึงเครื่องแต่งกายที่มีความวิจิตรงดงามอย่างไทยไปแทนที่นาฏศิลป์เขมร จากเดิมที่ยึดถือแบบแผนสมัยอาณาจักรขอมสมัยพระนครที่มีลักษณะกึ่งโป๊เปลือยเย้ายวนทั้งท่าเต้นสะโพกที่แกว่งไกวและเปลือยหน้าอก กลายเป็นนาฏศิลป์ที่มีเครื่องครบองค์อย่างของไทย
สมเด็จพระหริรักษ์รามาธิบดี (นักองด้วง) ทรงได้คณะละครผู้หญิงของเจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) ไป ปรากฏรายนามคือ ครูเรือง (ตัวนางศุภลักษณ์) ครูอิ้ว (ตัวนางบุษบา) แต่ครูอิ้วได้ไปเป็นครูละครของเจ้าพระยาคทาธรธรณินทร์ (เยีย อภัยวงศ์) ผู้สำเร็จราชการเมืองพระตะบองด้วย ภายหลังมีครูละครศิลปินของไทยพากันไปสอนและเผยแพร่นาฏศิลป์ไทยในเขมรอีกหลายท่าน ซึ่ง ม.ร.ว. คึกฤทธิ์ ปราโมช ทราบเรื่องราวการนำนาฏศิลป์ไทยไปเผยแพร่ในเขมรนี้ได้อย่างละเอียด จึงเขียนหนังสือเรื่อง โครงกระดูกในตู้ ตีพิมพ์เผยแพร่
สมัยรัชกาลที่ 4 ถึงรัชกาลที่ 5 ระหว่างเกิดวิกฤตการณ์วังหน้า หม่อมเจ้าฉวีวาด ปราโมชหลบราชภัยไปอยู่เขมรแล้วขนเอาสมบัติแล้วยังลักลอบเอาละครของเจ้าจอมมารดาอัมพา ในรัชกาลที่ 2 ซึ่งมีชื่อเสียงที่สุดในสมัยนั้น ขนเอาทั้งเครื่องละครดนตรีวงปี่พาทย์หนีขนลงเรือไปด้วยทั้งโรงแล้วไปหัดละครในราชสำนักเขมรตามแบบไทย เล่นบทละครในเรื่อง อิเหนา และอุณรุทธ เป็นภาษาไทย ส่วนละครนอก เช่น ไกรทอง ราชนักเขมรนำไปแปลจากภาษาไทยเป็นเขมรไว้เป็นส่วนมาก ฉะนั้นละครในของเขมรจึงได้รากฐานจากสยามตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ 5 จึงคล้ายคลึงกับนาฏศิลป์ไทยอย่างมาก
สมเด็จพระเรียมนโรดม บุปผาเทวี ทรงให้สัมภาษณ์ในโครงการ The Khmer Dance Project (KDP) โดยสำนักหอสมุดประชาชนนิวยอร์กเมื่อวันที่ 25 กรกฎาคม พ.ศ. 2551 ไว้ว่า:–
From the period of Oudong with King Ang Duong to the period of Chatomuk with Kings Norodom and Sisowath, there was a lot of Thai influence because we lacked teachers. Thai masters came to the Khmer court, while Khmer masters sometimes went to the Thai court. This period was a cultural exchange the Thai and Khmer courts. It was a real mixture!
(คำแปลไทย): ตั้งแต่รัชสมัยพระบาทองค์ด้วงถึงรัชสมัยพระบาทนโรดมและพระบาทสมเด็จพระสีสุวัตถิ์มีอิทธิพลนาฏศิลป์ไทยเข้ามาอย่างมากเพราะเราขาดครูนาฏศิลป์ ครั้นครูนาฏศิลป์ไทยจึงมายังราชสำนักเขมรขณะเดียวกันครูนาฏศิลป์เขมรบางครั้งก็เข้าไปอยู่ในราชสำนักไทย ห้วงเวลานี้จึงเป็นช่วงแลกเปลี่ยนวัฒนธรรมระหว่างราชสำนักไทยและเขมร เป็นการผสมผสานอย่างแท้จริง!