สมเด็จพระจักรพรรดิอะเลคซันดร์ที่ 1 แห่งรัสเซีย

จักรพรรดิแห่งจักรวรรดิรัสเซีย ตั้งแต่ 1801 ถึง 1825
| ธรรมเนียมพระยศของ สมเด็จพระจักรพรรดิอะเลคซันดร์ที่ 1 แห่งรัสเซีย |
| --- | --- |
ตราประจำพระอิสริยยศ
ตราประจำพระองค์
การทูล: His Imperial Majesty (ใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาท)
การแทนตน: ข้าพระพุทธเจ้า
การขานรับ: Your Imperial Majesty (พระพุทธเจ้าข้า/เพคะ)
จักรพรรดิอะเลคซันดร์ที่ 1 หรือพระนามเต็มคือ อะเลคซันดร์ ปัฟโลวิช (รัสเซีย: Александр Павлович 23 ธันวาคม [ตามปฎิทินเก่า: 12 ธันวาคม] ค.ศ. 1777 – 1 ธันวาคม [ตามปฎิทินเก่า: 19 พฤศจิกายน] ค.ศ. 1825) เป็นจักรพรรดิแห่งรัสเซียระหว่าง ค.ศ. 1801 ถึง ค.ศ. 1825 และเป็นกษัตริย์แห่งโปแลนด์องค์แรกที่เป็นชาวรัสเซีย ระหว่างค.ศ. 1815 ถึง 1825 และยังทรงเป็นแกรนด์ดยุกแห่งฟินแลนด์ชาวรัสเซียองค์แรกเช่นกัน นอกจากนี้ พระองค์ยังเป็นบิดาอุปถัมภ์ของเจ้าหญิงอเล็กซันดรินา  วิกตอเรีย แห่งเคนต์ (ภายหลังคือสมเด็จพระราชินีนาถวิกตอเรีย)
จักรพรรดิอะเลคซันดร์ที่ 1 เสด็จพระราชสมภพในเซนต์ปีเตอส์เบิร์ก เป็นโอรสของแกรนด์ดยุกพอล เปโตรวิช (ภายหลังคือจักรพรรดิพอลที่ 1) และขึ้นครองราชบังลังก์รัสเซียภายหลังที่พระราชบิดาถูกปลงพระชนม์ พระองค์ปกครองรัสเซียในช่วงที่ยุโรปเกิดสงครามใหญ่ คือสงครามนโปเลียน แม้พระองค์เป็นคนหัวเสรีแต่ก็ทรงใช้นโยบายการปกครองแบบรวมศูนย์ ในปีแรกของรัชสมัย พระองค์ทรงริเริ่มการปฏิรูปขนานเล็กในสังคม และไม่กี่ปีต่อมาก็มีการปฏิรูปสังคมขนานใหญ่ ทรงปฏิรูปการศึกษาให้มีความเป็นเสรี และแม้ว่าทรงให้คำมั่นที่จะปฏิรูปรัฐธรรมนูญและการปฏิรูประบอบทาสอย่างเด็ดขาด แต่ประเด็นนี้ก็ไม่มีอะไรที่เป็นรูปธรรม
พระองค์เข้าร่วมกับพันธมิตรต่อต้านนโปเลียนแห่งฝรั่งเศสที่มีสหราชอาณาจักรเป็นแกนนำ โดยในปี 1805 ได้เข้าร่วมกับสหราชอาณาจักรในสงครามสหสัมพันธมิตรครั้งที่สาม จนกระทั่งพบความพ่ายแพ้ใหญ่หลวงในยุทธการที่เอาสเทอร์ลิทซ์ ก็ทำให้พระองค์หันมาผูกมิตรกับนโปเลียน หลังจากนั้น รัสเซียก็หันไปทำการรบย่อยทางทะเลกับสหราชอาณาจักรระหว่างปี 1807 ถึง 1812 อย่างไรก็ตาม พระองค์กับนโปเลียนก็มีความขัดแย้งกันเสมอในเรื่องเกี่ยวกับโปแลนด์ ความขัดแย้งนี้ทำให้พันธมิตรรัสเซีย-ฝรั่งเศสพังทลายลงในปี 1810 และทำให้นโปเลียนยกทัพเข้ารุกรานรัสเซียในปี 1812 ซึ่งนำความพินาศย่อยยับมาสู่กองทัพของนโปเลียน  นอกจากนี้ ยังทรงยึดครองดินแดนได้อีกมายมาย อาทิ บางส่วนของจอร์เจีย, ดาจีสถานในปัจจุบัน และยังแย่งชิงอาเซอร์ไบจานมาจากเปอร์เซีย
ความดีความชอบในการมีส่วนร่วมโค่นล้มนโปเลียน ทำให้รัสเซียได้ดินแดนในฟินแลนด์และโปแลนด์บางส่วนมา และพระองค์ยังได้จัดตั้งพันธมิตรอันศักดิ์สิทธิ์เพื่อหยุดยั้งกระแสการปฏิวัติในทวีปยุโรปซึ่งพระองค์มองว่าเป็นภัยคุกคามที่ชั่วร้ายต่อระบอบกษัตริย์ชาวคริสต์อันชอบธรรม ในช่วงครึ่งหลังของรัชกาล อะเลคซันดร์เริ่มกลายเป็นจักรพรรดิผู้บ้าอำนาจ ก่อให้เกิดกลุ่มต่อต้านพระองค์มากมาย และพระองค์เองก็มีจิตหวาดระแวงต่อแผนลับเพื่อโค่นล้มพระองค์ ส่งผลให้การปฏิรูปหลายอย่างที่พระองค์ทำเอาไว้ก่อนหน้าเป็นอันยุติ พระองค์สั่งปิดโรงเรียนที่มีครูต่างชาติ การศึกษามีความยึดโยงกับศาสนามากขึ้น เช่นเดียวกับระบบการปกครองที่ดูโน้มเอียงสู่แบบเก่า
จักรพรรดิอะเลคซันดร์ที่ 1 สวรรคตจากไข้รากสาดใหญ่เมื่อปี 1825 ขณะเดินทางประพาสภาคใต้ของรัสเซีย และเนื่องจากพระองค์ไม่มีทายาท ส่งผลให้แกรนด์ดยุกคอนสแตนติน ปาฟโลวิช พระอนุชาองค์ใหญ่ซึ่งประทับอยู่ในโปแลนด์ กลายเป็นทายาทโดยสันนิษฐาน ในการนี้ แกรนด์ดยุกนีโคลัส พระอนุชาองค์เล็ก เป็นผู้ออกคำประกาศในเซนต์ปีเตอร์สเบิร์กให้แกรนด์ดยุกคอนสแตนตินเป็นจักรพรรดิองค์ใหม่ แต่เมื่อคำประกาศเดินทางถึงโปแลนด์ แกรนด์ดยุกคอนสแตนตินกลับปฏิเสธราชสมบัติ ส่งผลให้ราชสมบัติตกสู่แกรนด์ดยุกนีโคลัส