สงครามพระเจ้าอลองพญา
บทวิเคราะห์ > ยุทธศาสตร์ของพระเจ้าอลองพญา

เมื่อพระเจ้าอลองพญาประชวรในขณะที่กำลังโจมตีกรุงศรีอยุธยา ในเดือนเมษายน พ.ศ. 2303 นั้น พระเจ้าอลองพญาทรงให้เรียกประชุมแม่ทัพนายกอง เพื่อหารือว่าจะทำอย่างไรต่อไปในการล้อมกรุงศรีอยุธยา มังฆ้องนรธา แม่ทัพกองหน้าและพระสหายวัยเยาว์ของพระเจ้าอลองพญา ได้ชี้ให้เห็นถึงข้อผิดพลาดของพระเจ้าอลองพญาในการรุกรานกรุงศรีอยุธยาในครั้งนี้คือ;
พระเจ้าอลองพญาทรงเริ่มการรุกรานกรุงศรีอยุธยาช้าจนเกินไป พระเจ้าอลองพญาเสด็จออกจากราชธานีรัตนสิงห์ชเวโบในเดือนแปด (กรกฎาคม) พ.ศ. 2302 ลงมาที่เมืองร่างกุ้ง ทรงทราบข่าวว่าเรือพม่าถูกเมืองมะริดยึดเมื่อในเดือนสิบ (กันยายน) และมีพระราชโองการเตรียมการเข้าโจมตีกรุงศรีอยุธยาและเชียงใหม่ในเดือนสิบเช่นเดียวกัน แต่พระเจ้าอลองพญาทรงใช้เวลาในช่วงต้นฤดูแล้งไปกับการบำเพ็ญกุศลที่เจดีย์ชเวดากอง และการลงพระอาญาชาวอังกฤษที่เมืองเนกราย พระเจ้าอลองพญาทรงมีกำหนดที่จะยกทัพออกจากเมืองร่างกุ้งเพื่อเข้าโจมตีเมืองทวาย นับตั้งแต่วันที่ 7 ธันวาคม แต่ล่าช้าไปสองสัปดาห์ และเสด็จยกทัพออกมาในวันที่ 21 ธันวาคม เมื่อยกออกจากเมืองร่างกุ้งแล้ว พระเจ้าอลองพญาทรงจำต้องใช้เส้นทางตีผ่านเมืองทวายมะริดตะนาวศรี เข้าทางด้านสิงขร ซึ่งเป็นเส้นทางที่ยาวและอ้อม พระเจ้าอลองพญาทรงใช้เวลาถึงประมาณสามเดือน นับตั้งแต่เดือนอ้าย (ธันวาคม) จนถึงเดือนสี่ (มีนาคม) พ.ศ. 2302 กว่าจะถึงชานกรุงศรีอยุธยา เมื่อถึงกรุงศรีอยุธยาแล้ว ฝ่ายพม่าพระเจ้าอลองพญามีเวลาเพียงแค่หนึ่งเดือน ในการบีบบังคับให้อยุธยายอมจำนน ก่อนที่ฤดูฝนจะมาถึงในเดือนหก (พฤษภาคม) ซึ่งกรุงศรีอยุธยามีกำแพงเมืองที่ใหญ่โตแข็งแรง ได้รับการเสริมสร้างโดยสถาปนิกชาวฝรั่งเศสในรับสมัยของสมเด็จพระนารายณ์ฯ และมีเสบียงอาหารอาวุธยุทโธปกรณ์ล้นเหลือ เวลาเพียงหนึ่งเดือนจึงไม่สามารถบีบให้กรุงศรีอยุธยายอมจำนนได้ มังฆ้องนรธาเสนอว่า หากพระเจ้าอลองพญาประสงค์จะตีกรุงศรีอยุธยาให้ได้ภายในหนึ่งปี ต้องเริ่มยกทัพตั้งแต่ต้นฤดูแล้ง เพื่อให้มีเวลาเพียงพอในการบีบบังคับกรุงศรีอยุธยา ฝ่ายพม่าจะได้ตีหัวเมืองรายทางของสยามให้ได้ทั้งหมดตั้งแต่ภายในเดือนอ้าย (ธันวาคม) หรือเดือนยี่ (มกราคม)
เส้นทางการเดินทัพ: เส้นทางที่พม่ามักใช้ในการเข้ารุกรานกรุงศรีอยุธยาได้ได้แก่ เส้นทางด่านเจดีย์สามองค์ผ่านทางกาญจนบุรี เส้นทางด่านแม่ละเมาเมืองตาก เส้นทางด่านเมืองราชบุรี หรือมาจากเมืองเชียงใหม่หากว่าเชียงใหม่อยู่ภายใต้อำนาจของพม่า พระเจ้าอลองพญาจำต้องใช้เส้นทางเมืองทวายมะริดตะนาวศรี เนื่องจากพระเจ้าอลองพญาทรงต้องตีเมืองทวายให้ได้เสียก่อน เมืองทวายเป็นนครรัฐอิสระมานับตั้งแต่การล่มสลายของราชวงศ์ตองอูในพ.ศ. 2295 เมืองทวายไม่ยอมรับอำนาจของพระเจ้าอลองพญา พระเจ้าอลองพญาทรงประกาศว่าเมืองทวายนั้นเป็นกบฏต่อพระองค์ การที่พระเจ้าอลองพญาตีเมืองทวายได้ในเดือนธันวาคม พ.ศ. 2302 นั้น ถือว่าพระเจ้าอลองพญาทรงได้บรรลุการรวบรวมอาณาจักรพม่าได้อย่างสมบูรณ์ เมื่อตีเมืองทวายได้แล้ว พระเจ้าอลองพญาจึงเสด็จยกไปตีเมืองมะริดต่อ และมีสาสน์มาถึงกรุงศรีอยุธยา เนื่องจากว่าพระเจ้าอลองพญาทรงกำลังจะเข้าสู่เขตแดนของสยาม ราชสำนักกรุงศรีอยุธยามีปฏิกิริยาต่อการรุกรานของพระเจ้าอลองพญา ก็ต่อเมื่อฝ่ายพม่าเริ่มเข้าโจมตีเมืองมะริดแล้วเท่านั้น เนื่องจากเมืองทวายในขณะนั้นไม่ได้อยู่ภายใต้อำนาจของกรุงศรีอยุธยา หลังจากผ่านด่านสิงขรเข้ามาแล้ว พระเจ้าอลองพญาทรงต้องตีหัวเมืองรายทางได้แก่ กุยบุรี เพชรบุรี ราชบุรี สุพรรณบุรี กว่าจะถึงกรุงศรีอยุธยา ใช้เวลาประมาณสามเดือน เส้นทางจากทวายมะริดตะนาวศรี ผ่านด่านสิงขรเข้าสู่หัวเมืองภาคตะวันตกริมอ่าวไทย เป็นเส้นทางที่ยาวและอ้อม มังฆ้องนรธาเสนอว่า พระเจ้าอลองพญาควรใช้เส้นทางเดินทางที่สั้นกว่านี้และตรงเข้าสู่กรุงศรีอยุธยาได้โดยตรง
นอกจากนี้ ความรีบร้อนเร่งรีบของแม่ทัพนายกองพม่ายังเป็นปัญหาให้แก่พระเจ้าอลองพญา เมื่อทัพพม่าได้เห็นถึงความอ่อนแอไร้ประสิทธิภาพของกองกำลังฝ่ายสยามแล้ว แม่ทัพนายกองพม่าจึงมีความหึกเหิมต้องการที่จะได้ความดีความชอบแก่งแย่งกันพิชิตหัวเมืองรายทางให้ได้เร็วที่สุด เมื่อพระเจ้าอลองพญาทรงกำลังโจมตีเมืองกุยบุรีอยู่นั้น มีแม่ทัพกองหน้าของพม่าบางส่วนยกไปถึงเมืองเพชรบุรีแล้ว ทำให้พระเจ้าอลองพญาทรงต้องมีหมายรับสั่งออกมาหลายครั้ง เพื่อควบคุมแม่ทัพนายกองไม่ให้ยกล้ำไปข้างหน้ามาเกินไป เนื่องจากหากทัพหน้าของพม่าถูกฝ่ายสยามโจมตี ฝ่ายทัพหลวงของพระเจ้าอลองพญาจะไม่สามารถเข้าช่วยเหลือได้อย่างทันท่วงที ดังเช่นเหตุการณ์ในการรบที่แม่น้ำตาลาน หรือแม่น้ำน้อย เจ้าชายมังระศิริธรรมราชาราชบุตรของพระเจ้าอลองพญาทรงต้องการที่จะยกทัพข้ามแม่น้ำน้อยเข้าโจมตีทัพฝ่ายกรุงศรีอยุธยาอย่างรวดเร็ว แต่พระเจ้าอลองพญาทรงห้ามไว้และให้รอทัพหลวงมาถึงก่อน ฝ่ายเจ้าชายมังระทรงไม่ฟังและยกทัพพม่าข้ามแม่น้ำน้อย เป็นโอกาสให้เจ้าพระยากลาโหมคลองแกลบสั่งให้ฝ่ายสยามยิงระดมปืนใส่ทหารพม่าที่กำลังข้ามแม่น้ำน้อย ทำให้ฝ่ายพม่าสูญเสียล้มตายจำนวนมากจนเกือบที่จะพ่ายแพ้ จนกระทั่งเมื่อพระเจ้าอลองพญาทรงยกทัพหลวงเข้ามาช่วยหนุนได้ทันเวลา จึงสามารถกอบกูสถานการณ์ได้