ยาปฏิชีวนะ
การใช้ประโยชน์ทางการแพทย์

ยาปฏิชีวนะเป็นยาที่ถูกใช้ในการรักษาและป้องกันการติดเชื้อแบคทีเรีย และในบางครั้งถูกใช้เป็นยาต้านโพรโทซัว (เมโทรนิดาโซล สำหรับรักษาโรคที่เกิดจากการติดเชื้อโพรโตซัวบางสายพันธุ์ และในบางครั้งก็อาจถูกนำมาใช้เป็นยาต้านปรสิตได้เช่นกัน เมื่อพบว่ามีการติดเชื้อแบคทีเรียหรือมีอาการที่อาจบ่งบอกได้ว่าเป็นการติดเชื้อแบคทีเรีย แต่ยังไม่สามารถจำแนกสายพันธุ์ของเชื้อก่อโรคได้ จะมีการให้การรักษาด้วยยาปฏิชีวนะที่เรียกว่า การให้ยาปฏิชีวนะแบบครอบคลุมเชื้ออย่างกว้าง (empiric therapy) เพื่อให้ครอบคลุมเชื้อที่อาจเป็นสาเหตุทั้งหมด อย่างไรก็ตาม การให้ยาปฏิชีวนะที่ออกฤทธิ์กว้าง (broad-spectrum antibiotic) จะขึ้นอยู่อาการและอาการแสดงของผู้ป่วยและผลการจรวจทางห้องปฏิบัติการในแต่ละวัน ซึ่งอาจต้องใช้เวลาหลายวันในการระบุเชื้อสาเหตุที่แน่ชัดได้
เมื่อทราบถึงสายพันธุ์ของเชื้อก่อโรคดังข้างต้นแล้ว แบบแผนการรักษาด้วยยาปฏิชีวนะจะถูกปรับเปลี่ยนให้จำเพาะเจาะจงกับเชื้อสาเหตุนั้น ๆ มากขึ้น โดยทั่วไปมักเลือกใช้ยาปฏิชีวนะที่มีขอบเขตการออกฤทธิ์ครอบคลุมเชื้อที่แคบลง (narrow-spectrum antibiotic) ทั้งนี้ การปรับเปลี่ยนแบบแผนการรักษานี้จะขึ้นอยู่กับข้อบ่งใช้ ราคา ประสิทธิภาพ ความปลอดภัย และความสะดวกในการใช้ยานั้น การระบุชนิดของเชื้อก่อโรคที่จำเพาะถือเป็นจุดสำคัญในการรักษา เนื่องจากจะช่วยลดค่าใช้จ่าย รวมไปถึงความเสี่ยงที่อาจเกิดพิษหรืออาการไม่พึงประสงค์ จากการที่ต้องได้รับการรักษายาปฏิชีวนะที่ออกฤทธิ์กว้างหรือหลายชนิดร่วมกัน อีกทั้งยังช่วยลดความเป็นไปได้ที่จะเกิดภาวะเสี่ยงจากการดื้อยาของเชื้อแบคทีเรียได้ด้วย ในอีกกรณีหนึ่ง การมีการใช้ยาปฏิชีวนะในผู้ป่วยที่มีภาวะไส้ติ่งอักเสบเฉียบพลัน เป็นการรักษาอีกหนึ่งทางเลือกโดยไม่ต้องทำการผ่าตัด
นอกจากนี้แล้ว ยังมีการใช้ยาปฏิชีวนะเพื่อเป็นการป้องกัน (prophylactic) เฉพาะในผู้ที่มีความเสี่ยงต่อการติดเชื้อแบคทีเรียสูง เช่น ผู้ที่มีภูมิคุ้มกันบกพร่อง (โดยเฉพาะผู้ป่วยเอดส์ เพื่อป้องกันโรคปอดบวม), ผู้ที่กำลังอยู่ระหว่างการใช้ยากดภูมิคุ้มกัน, ผู้ป่วยมะเร็ง และผู้ป่วยที่ต้องได้รับการผ่าตัด อาจการใช้ยาปฏิชีวนะก่อนและหลังการผ่าตัดเพื่อช่วยป้องกันการติดเชื้อแบคทีเรียบริเวณแผล และมีการใช้ในทางทันตกรรมเพื่อเป็นการป้องกันการติดเชื้อแบคทีเรียในกระแสเลือดและการเกิดภาวะเยื่อบุหัวใจอักเสบติดเชื้อ รวมไปถึงการใช้ยาปฏิชีวนะในการป้องกันการติดเชื้อแบคทีเรียในผู้ป่วยที่มีนิวโตรฟิลในเลือดต่ำ โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ในผู้ป่วยมะเร็ง
โดยยาปฏิชีวนะต่างชนิดหรือต่างกลุ่มกันจะมีข้อบ่งใช้สำหรับการติดเชื้อแบคทีเรียที่แตกต่างกันออกไป ดังแสดงในตารางต่อไปนี้
ตัวอย่างขอบเขตการออกฤทธิ์ของยาปฏิชีวนะชนิดต่างๆ
| แบคทีเรียแกรมบวกรูปทรงกลม/รี> MRSA | แบคทีเรียแกรมบวกรูปทรงกลม/รี> MSSA | แบคทีเรียแกรมบวกรูปทรงกลม/รี> MSSA | แบคทีเรียแกรมบวกรูปทรงกลม/รี> Streptococcus | แบคทีเรียแกรมลบรูปแท่ง> E. coli และ Klebsiella | แบคทีเรียแกรมลบรูปแท่ง> Proteus | แบคทีเรียแกรมลบรูปแท่ง> Pseudomonas | แบคทีเรียแกรมลบรูปแท่ง> ESCAPPM† | แบคทีเรียแกรมลบรูปแท่ง> ESCAPPM† | แบคทีเรียกลุ่มแอนแอโรบ |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  |  | เพนิซิลลิน |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  | อะม็อกซีซิลลิน | อะม็อกซีซิลลิน |  |  |  |  |  |  |
|  | ฟลูคลอกซาซิลลิน | ฟลูคลอกซาซิลลิน | ฟลูคลอกซาซิลลิน |  |  |  |  |  |  |  |
|  | เซฟาโซลิน | เซฟาโซลิน | เซฟาโซลิน | เซฟาโซลิน |  |  |  |  |  |  |
| คลินดามัยซิน | คลินดามัยซิน | คลินดามัยซิน | คลินดามัยซิน |  |  |  |  |  | คลินดามัยซิน |  |
| ไรแฟมพิซินและกรดฟูซิดิค | ไรแฟมพิซินและกรดฟูซิดิค |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| แวนโคมัยซิน, ไทโคพลานิน, ไลนิโซลิด และแดพโตมัยซิน | แวนโคมัยซิน, ไทโคพลานิน, ไลนิโซลิด และแดพโตมัยซิน | แวนโคมัยซิน, ไทโคพลานิน, ไลนิโซลิด และแดพโตมัยซิน | แวนโคมัยซิน, ไทโคพลานิน, ไลนิโซลิด และแดพโตมัยซิน |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  | เมโทรนิดาโซล |  |
|  |  |  |  | ไตรเมโทพริม |  |  |  |  |  |  |
|  | ซิโปรฟลอกซาซิน | ซิโปรฟลอกซาซิน | ซิโปรฟลอกซาซิน | ซิโปรฟลอกซาซิน | ซิโปรฟลอกซาซิน | ซิโปรฟลอกซาซิน | ซิโปรฟลอกซาซิน | ซิโปรฟลอกซาซิน |  |  |
|  |  |  |  | เจนตามัยซิน, โทบรามัยซิน และแอซทรีโอแนม | เจนตามัยซิน, โทบรามัยซิน และแอซทรีโอแนม | เจนตามัยซิน, โทบรามัยซิน และแอซทรีโอแนม | เจนตามัยซิน, โทบรามัยซิน และแอซทรีโอแนม | เจนตามัยซิน, โทบรามัยซิน และแอซทรีโอแนม |  |  |
|  |  |  | มอกซิฟลอกซาซิน | มอกซิฟลอกซาซิน | มอกซิฟลอกซาซิน |  | มอกซิฟลอกซาซิน | มอกซิฟลอกซาซิน | มอกซิฟลอกซาซิน |  |
|  |  | เซฟูรอกซิม | เซฟูรอกซิม | เซฟูรอกซิม |  |  |  |  |  |  |
|  |  | เซฟไตรอะโซน | เซฟไตรอะโซน | เซฟไตรอะโซน | เซฟไตรอะโซน |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  | เซฟตาซิดิม | เซฟตาซิดิม | เซฟตาซิดิม |  |  |  |  |
|  | เซฟิซิม | เซฟิซิม | เซฟิซิม | เซฟิซิม | เซฟิซิม | เซฟิซิม | เซฟิซิม |  |  |  |
|  | อะม็อกซีซิลลิน/กรดคลาวูลานิก | อะม็อกซีซิลลิน/กรดคลาวูลานิก | อะม็อกซีซิลลิน/กรดคลาวูลานิก | อะม็อกซีซิลลิน/กรดคลาวูลานิก |  |  |  |  | AMX/CLV |  |
|  | ไทคาร์ซิลลิน/กรดคลาวูลานิก, ปิปเปอราซิลลิน/ทาโซแบคแตม | ไทคาร์ซิลลิน/กรดคลาวูลานิก, ปิปเปอราซิลลิน/ทาโซแบคแตม | ไทคาร์ซิลลิน/กรดคลาวูลานิก, ปิปเปอราซิลลิน/ทาโซแบคแตม | ไทคาร์ซิลลิน/กรดคลาวูลานิก, ปิปเปอราซิลลิน/ทาโซแบคแตม | ไทคาร์ซิลลิน/กรดคลาวูลานิก, ปิปเปอราซิลลิน/ทาโซแบคแตม | ไทคาร์ซิลลิน/กรดคลาวูลานิก, ปิปเปอราซิลลิน/ทาโซแบคแตม |  |  | TIC/CLV, PPR/TZB |  |
|  | อีมิพีแนม‡, มีโรพีแนม‡ | อีมิพีแนม‡, มีโรพีแนม‡ | อีมิพีแนม‡, มีโรพีแนม‡ | อีมิพีแนม‡, มีโรพีแนม‡ | อีมิพีแนม‡, มีโรพีแนม‡ | อีมิพีแนม‡, มีโรพีแนม‡ | อีมิพีแนม‡, มีโรพีแนม‡ | อีมิพีแนม‡, มีโรพีแนม‡ | อีมิพีแนม‡, มีโรพีแนม‡ |  |
|  | เออร์ตาพีแนม‡ | เออร์ตาพีแนม‡ | เออร์ตาพีแนม‡ | เออร์ตาพีแนม‡ | เออร์ตาพีแนม‡ |  | เออร์ตาพีแนม‡ | เออร์ตาพีแนม‡ | เออร์ตาพีแนม‡ |  |
| หมายเหตุ: † ESCAPPM คือ Enterobacter spp., Serratia spp., Citrobacter freundii, Aeromonas spp., Proteus spp., Providencia spp. และ Morganella morganii  ‡ ใช้สำหรับจุลชีพที่ผลิตเอนไซม์ ESBL ซึ่งส่วนใหญ่มักดื้อต่อยาปฏิชีวนะที่มีวงบีตาแลคแตม (beta-lactam ring)  ยาปฏิชีวนะที่ทำสัญลักษณ์ตัวหนาจะออกฤทธิ์ครอบคลุม Enterococcus Faecalis ซึ่งข้อมูลมนตารางนี้จะไม่ครอบคลุมแบคทีเรียจำพวก Atypical bacteria  ความไวต่อยาปฏิชีวนะของแบคทีเรียแต่ละสายพันธุ์จะมีความแตกต่างกันออกไปในแต่ละพื้นที่ โดยขึ้นอยู่กับปริมาณการใช้ยาปฏิชีวนะและการดื้อยาปฏิชีวนะของแบคทีเรียในพื้นที่นั้น ๆ | หมายเหตุ: † ESCAPPM คือ Enterobacter spp., Serratia spp., Citrobacter freundii, Aeromonas spp., Proteus spp., Providencia spp. และ Morganella morganii  ‡ ใช้สำหรับจุลชีพที่ผลิตเอนไซม์ ESBL ซึ่งส่วนใหญ่มักดื้อต่อยาปฏิชีวนะที่มีวงบีตาแลคแตม (beta-lactam ring)  ยาปฏิชีวนะที่ทำสัญลักษณ์ตัวหนาจะออกฤทธิ์ครอบคลุม Enterococcus Faecalis ซึ่งข้อมูลมนตารางนี้จะไม่ครอบคลุมแบคทีเรียจำพวก Atypical bacteria  ความไวต่อยาปฏิชีวนะของแบคทีเรียแต่ละสายพันธุ์จะมีความแตกต่างกันออกไปในแต่ละพื้นที่ โดยขึ้นอยู่กับปริมาณการใช้ยาปฏิชีวนะและการดื้อยาปฏิชีวนะของแบคทีเรียในพื้นที่นั้น ๆ | หมายเหตุ: † ESCAPPM คือ Enterobacter spp., Serratia spp., Citrobacter freundii, Aeromonas spp., Proteus spp., Providencia spp. และ Morganella morganii  ‡ ใช้สำหรับจุลชีพที่ผลิตเอนไซม์ ESBL ซึ่งส่วนใหญ่มักดื้อต่อยาปฏิชีวนะที่มีวงบีตาแลคแตม (beta-lactam ring)  ยาปฏิชีวนะที่ทำสัญลักษณ์ตัวหนาจะออกฤทธิ์ครอบคลุม Enterococcus Faecalis ซึ่งข้อมูลมนตารางนี้จะไม่ครอบคลุมแบคทีเรียจำพวก Atypical bacteria  ความไวต่อยาปฏิชีวนะของแบคทีเรียแต่ละสายพันธุ์จะมีความแตกต่างกันออกไปในแต่ละพื้นที่ โดยขึ้นอยู่กับปริมาณการใช้ยาปฏิชีวนะและการดื้อยาปฏิชีวนะของแบคทีเรียในพื้นที่นั้น ๆ | หมายเหตุ: † ESCAPPM คือ Enterobacter spp., Serratia spp., Citrobacter freundii, Aeromonas spp., Proteus spp., Providencia spp. และ Morganella morganii  ‡ ใช้สำหรับจุลชีพที่ผลิตเอนไซม์ ESBL ซึ่งส่วนใหญ่มักดื้อต่อยาปฏิชีวนะที่มีวงบีตาแลคแตม (beta-lactam ring)  ยาปฏิชีวนะที่ทำสัญลักษณ์ตัวหนาจะออกฤทธิ์ครอบคลุม Enterococcus Faecalis ซึ่งข้อมูลมนตารางนี้จะไม่ครอบคลุมแบคทีเรียจำพวก Atypical bacteria  ความไวต่อยาปฏิชีวนะของแบคทีเรียแต่ละสายพันธุ์จะมีความแตกต่างกันออกไปในแต่ละพื้นที่ โดยขึ้นอยู่กับปริมาณการใช้ยาปฏิชีวนะและการดื้อยาปฏิชีวนะของแบคทีเรียในพื้นที่นั้น ๆ | หมายเหตุ: † ESCAPPM คือ Enterobacter spp., Serratia spp., Citrobacter freundii, Aeromonas spp., Proteus spp., Providencia spp. และ Morganella morganii  ‡ ใช้สำหรับจุลชีพที่ผลิตเอนไซม์ ESBL ซึ่งส่วนใหญ่มักดื้อต่อยาปฏิชีวนะที่มีวงบีตาแลคแตม (beta-lactam ring)  ยาปฏิชีวนะที่ทำสัญลักษณ์ตัวหนาจะออกฤทธิ์ครอบคลุม Enterococcus Faecalis ซึ่งข้อมูลมนตารางนี้จะไม่ครอบคลุมแบคทีเรียจำพวก Atypical bacteria  ความไวต่อยาปฏิชีวนะของแบคทีเรียแต่ละสายพันธุ์จะมีความแตกต่างกันออกไปในแต่ละพื้นที่ โดยขึ้นอยู่กับปริมาณการใช้ยาปฏิชีวนะและการดื้อยาปฏิชีวนะของแบคทีเรียในพื้นที่นั้น ๆ | หมายเหตุ: † ESCAPPM คือ Enterobacter spp., Serratia spp., Citrobacter freundii, Aeromonas spp., Proteus spp., Providencia spp. และ Morganella morganii  ‡ ใช้สำหรับจุลชีพที่ผลิตเอนไซม์ ESBL ซึ่งส่วนใหญ่มักดื้อต่อยาปฏิชีวนะที่มีวงบีตาแลคแตม (beta-lactam ring)  ยาปฏิชีวนะที่ทำสัญลักษณ์ตัวหนาจะออกฤทธิ์ครอบคลุม Enterococcus Faecalis ซึ่งข้อมูลมนตารางนี้จะไม่ครอบคลุมแบคทีเรียจำพวก Atypical bacteria  ความไวต่อยาปฏิชีวนะของแบคทีเรียแต่ละสายพันธุ์จะมีความแตกต่างกันออกไปในแต่ละพื้นที่ โดยขึ้นอยู่กับปริมาณการใช้ยาปฏิชีวนะและการดื้อยาปฏิชีวนะของแบคทีเรียในพื้นที่นั้น ๆ | หมายเหตุ: † ESCAPPM คือ Enterobacter spp., Serratia spp., Citrobacter freundii, Aeromonas spp., Proteus spp., Providencia spp. และ Morganella morganii  ‡ ใช้สำหรับจุลชีพที่ผลิตเอนไซม์ ESBL ซึ่งส่วนใหญ่มักดื้อต่อยาปฏิชีวนะที่มีวงบีตาแลคแตม (beta-lactam ring)  ยาปฏิชีวนะที่ทำสัญลักษณ์ตัวหนาจะออกฤทธิ์ครอบคลุม Enterococcus Faecalis ซึ่งข้อมูลมนตารางนี้จะไม่ครอบคลุมแบคทีเรียจำพวก Atypical bacteria  ความไวต่อยาปฏิชีวนะของแบคทีเรียแต่ละสายพันธุ์จะมีความแตกต่างกันออกไปในแต่ละพื้นที่ โดยขึ้นอยู่กับปริมาณการใช้ยาปฏิชีวนะและการดื้อยาปฏิชีวนะของแบคทีเรียในพื้นที่นั้น ๆ | หมายเหตุ: † ESCAPPM คือ Enterobacter spp., Serratia spp., Citrobacter freundii, Aeromonas spp., Proteus spp., Providencia spp. และ Morganella morganii  ‡ ใช้สำหรับจุลชีพที่ผลิตเอนไซม์ ESBL ซึ่งส่วนใหญ่มักดื้อต่อยาปฏิชีวนะที่มีวงบีตาแลคแตม (beta-lactam ring)  ยาปฏิชีวนะที่ทำสัญลักษณ์ตัวหนาจะออกฤทธิ์ครอบคลุม Enterococcus Faecalis ซึ่งข้อมูลมนตารางนี้จะไม่ครอบคลุมแบคทีเรียจำพวก Atypical bacteria  ความไวต่อยาปฏิชีวนะของแบคทีเรียแต่ละสายพันธุ์จะมีความแตกต่างกันออกไปในแต่ละพื้นที่ โดยขึ้นอยู่กับปริมาณการใช้ยาปฏิชีวนะและการดื้อยาปฏิชีวนะของแบคทีเรียในพื้นที่นั้น ๆ | หมายเหตุ: † ESCAPPM คือ Enterobacter spp., Serratia spp., Citrobacter freundii, Aeromonas spp., Proteus spp., Providencia spp. และ Morganella morganii  ‡ ใช้สำหรับจุลชีพที่ผลิตเอนไซม์ ESBL ซึ่งส่วนใหญ่มักดื้อต่อยาปฏิชีวนะที่มีวงบีตาแลคแตม (beta-lactam ring)  ยาปฏิชีวนะที่ทำสัญลักษณ์ตัวหนาจะออกฤทธิ์ครอบคลุม Enterococcus Faecalis ซึ่งข้อมูลมนตารางนี้จะไม่ครอบคลุมแบคทีเรียจำพวก Atypical bacteria  ความไวต่อยาปฏิชีวนะของแบคทีเรียแต่ละสายพันธุ์จะมีความแตกต่างกันออกไปในแต่ละพื้นที่ โดยขึ้นอยู่กับปริมาณการใช้ยาปฏิชีวนะและการดื้อยาปฏิชีวนะของแบคทีเรียในพื้นที่นั้น ๆ | หมายเหตุ: † ESCAPPM คือ Enterobacter spp., Serratia spp., Citrobacter freundii, Aeromonas spp., Proteus spp., Providencia spp. และ Morganella morganii  ‡ ใช้สำหรับจุลชีพที่ผลิตเอนไซม์ ESBL ซึ่งส่วนใหญ่มักดื้อต่อยาปฏิชีวนะที่มีวงบีตาแลคแตม (beta-lactam ring)  ยาปฏิชีวนะที่ทำสัญลักษณ์ตัวหนาจะออกฤทธิ์ครอบคลุม Enterococcus Faecalis ซึ่งข้อมูลมนตารางนี้จะไม่ครอบคลุมแบคทีเรียจำพวก Atypical bacteria  ความไวต่อยาปฏิชีวนะของแบคทีเรียแต่ละสายพันธุ์จะมีความแตกต่างกันออกไปในแต่ละพื้นที่ โดยขึ้นอยู่กับปริมาณการใช้ยาปฏิชีวนะและการดื้อยาปฏิชีวนะของแบคทีเรียในพื้นที่นั้น ๆ |  |