stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
ภาษาฟอร์แทรน

| --- | --- |


กระบวนทัศน์: หลายกระบวนทัศน์: โครงสร้าง, คำสั่ง (เชิงกระบวนความ, เชิงวัตถุ), เจเนริก, แถวลำดับ
ผู้ออกแบบ: จอห์น แบกคัส
ผู้พัฒนา: จอห์น แบกคัสและไอบีเอ็ม
เริ่มเมื่อ: 1957; 68 ปีที่แล้ว (1957)

รุ่นเสถียร: Fortran 2018 (ISO/IEC 1539-1:2018)    / 28 พฤศจิกายน 2018; 6 ปีก่อน (2018-11-28)
 
ระบบชนิดตัวแปร: strong, static, manifest
นามสกุลของไฟล์: .f, .for, .f90
เว็บไซต์: fortran-lang.org
ตัวแปลภาษาหลัก
Absoft, Cray, GFortran, G95, IBM XL Fortran, Intel, Hitachi, Lahey/Fujitsu, Numerical Algorithms Group, Open Watcom, PathScale, PGI, Silverfrost, Oracle Solaris Studio, อื่น ๆ
ได้รับอิทธิพลจาก
Speedcoding
ส่งอิทธิพลต่อ
ALGOL 58, BASIC, C, Chapel, CMS-2, DOPE, Fortress, PL/I, PACT I, MUMPS, IDL, Ratfor
ภาษาฟอร์แทรน (อังกฤษ: Fortran, /ˈfɔːrtræn/; อดีตเขียนเป็น FORTRAN) เป็นภาษาโปรแกรมที่ใช้ในจุดประสงค์ทั่วไป ภาษาคอมไพล์เชิงคำสั่งที่ใช้ในการคำนวณเลขและวิทยาการคำนวณ
เดิมฟอร์แทรนพัฒนาโดยไอบีเอ็ม ในคริสต์ทศวรรษ 1950 เพื่อใช้ในทางวิทยาศาสตร์และวิศวกรรม ต่อมาจึงครอบคลุมถึงวิทยาการคำนวณ มีการใช้งานภาษานี้มามากกว่าหกทศวรรษในศาสตร์ที่เน้นการคำนวณ เช่น การพยากรณ์อากาศเชิงตัวเลข, ระเบียบวิธีไฟไนต์เอลิเมนต์, พลศาสตร์ของไหลเชิงคณนา, ธรณีฟิสิกส์, ฟิสิกส์เชิงคำนวณ, ผลิกศาสตร์ และเคมีการคำนวณ ภาษานี้เป็นภาษายอดนิยมสำหรับ High performance computing และใช้ในโปรแกรมที่วัดเปรียบเทียบสมรรถนะและจัดอันดับซูเปอร์คอมพิวเตอร์ที่เร็วที่สุดในโลก
เค้าโครงของฟอร์แทรนเป็นฐานของภาษาโปรแกรมอื่น ๆ เช่น ภาษาเบสิก ที่มีฐานจาก FORTRAN II ในเดือนสิงหาคม ค.ศ. 2021 ฟอร์แทรนอยู่ในอันดับที่ 13 ของดัชนี TIOBE ซึ่งเป็นตัววัดความนิยมของภาษาโปรแกรม ภาษานี้ไต่ขึ้นไป 29 อันดับจากอันดับที่ 42 ในเดือนสิงหาคม ค.ศ. 2020
The Fortran Automatic Coding System for the IBM 704 (15 ตุลาคม ค.ศ. 1956) คู่มืออ้างอิงภาษาฟอร์แทรนสำหรับโปรแกรมเมอร์ฉบับแรก
แหล่งข้อมูลอื่น

ISO/IEC JTC1/SC22/WG5—the official home of Fortran standards
Fortran Standards Documents—GFortran standards
fortran-lang.org (2020).
History of FORTRAN and Fortran II—Computer History Museum
Valmer Norrod, et al.: A self-study course in FORTRAN programing—Volume I—textbook, Computer Science Corporation El Segundo, California (April 1970). NASA (N70-25287).
Valmer Norrod, Sheldom Blecher, and Martha Horton: A self-study course in FORTRAN programing—Volume II—workbook, NASA CR-1478 (April 1970), NASA (N70-25288).
An introduction to the Fortran programming language, by Reinhold Bader, Nisarg Patel, Leibniz Supercomputing Centre.
| ด ค กภาษาโปรแกรม |
| --- | --- |
 การเปรียบเทียบ  เส้นเวลา  ประวัติศาสตร์ 
 เอพีแอล  แอสเซมบลี  เบสิก  ซี  ซีพลัสพลัส  ซีชาร์ป  โคบอล  ดาร์ต  อิลิกเซอร์  ฟอร์แทรน  โก  กรูวี  แฮสเคล  จาวา  จาวาสคริปต์  จูเลีย  คอตลิน  ลิสป์  ลูอา  แมตแล็บ  อ็อบเจกทีฟ-ซี  โอคาเมล  ปาสกาล  เพิร์ล  พีเอชพี  ไพทอน  อาร์  รูบี  รัสต์  สกาลา  เชลล์สคริปต์  สมอลล์ทอล์ก  สวิฟต์  ไทป์สคริปต์  วิชวลเบสิก  ดูเพิ่มเติม... 
  หมวดหมู่   รายชื่อ ตามตัวอักษร  ตามประเภท  ตระกูล  ไม่ยึดภาษาอังกฤษเป็นหลัก 
| --- | --- |
ฐานข้อมูลการควบคุมรายการหลักฐาน: ประจำชาติ :  สเปน  ฝรั่งเศส  BnF data  เยอรมนี  อิสราเอล  สหรัฐ  เช็กเกีย 
Wikiquote
ภาพปูนเปียก

การสร้างอาดัม รายละเอียดของจิตรกรรมฝาผนังเพดานโบสถ์ซิสติน โดย ไมเคิลแองเจโล
ภาพปูนเปียก (อังกฤษ: fresco) เป็นกลวิธีการวาดภาพจิตรกรรมฝาผนัง ที่ทำบนปูนขาวที่เพิ่งฉาบ โดยใช้น้ำมาใช้เป็นตัวกลางเพื่อให้เม็ดสีแบบแห้งรวมเข้ากับปูนปลาสเตอร์ และเมื่อปูนแห้งแล้ว ภาพวาดก็จะกลายเป็นส่วนหนึ่งของผนัง  กลวิธีการวาดภาพปูนเปียกมีการวาดมาตั้งแต่สมัยโบราณและมีความเกี่ยวข้องอย่างใกล้ชิดกับ จิตรกรรมสมัยฟื้นฟูศิลปวิทยาในอิตาลี
วรารัตน์ เทพโสธร

| วรารัตน์ เทพโสธร |
| --- | --- |
เกิด: 24 มกราคม พ.ศ. 2505 (63 ปี) วรารัตน์ เทพโสธร ประเทศไทย
อาชีพ: นักแสดง
ปีที่แสดง: 2523 - ปัจจุบัน
ThaiFilmDb
วรารัตน์ เทพโสธร (ชื่อเล่น: ติ๋ว) เป็นนักแสดงชาวไทย เกิดเมื่อวันที่ 24 มกราคม พ.ศ. 2505 เริ่มมีผลงานงานเมื่อปี 2524 - ปัจจุบัน มีผลงานภาพยนตร์เรื่องแรกเมื่อช่วงอายุ 19 ปีเรื่อง "เด็ดหนวดพ่อตา" แสดงคู่กับ มนตรี เจนอักษร กำกับโดย ไพโรจน์ สังวริบุตร
หลังจากนั้นก็มีผลงานทั้งละครโทรทัศน์ และภาพยนตร์มากมาย อาทิ ตลาดอารมณ์ (2526), เรือมนุษย์ (2529), เรือนซ่อนรัก (2553) เป็นต้น
ปัจจุบัน วรารัตน์ เทพโสธร มีลูกสาว 2 คน ทำงานเป็นผู้จัดการโรงแรมรามาการ์เด้นส์ และยังแสดงละครอยู่หลายเรื่องด้วยกัน
ผลงาน > ละครโทรทัศน์

2523 ละคร นางครวญ - ช่อง 9
2525 ละคร แดดทอรุ้ง - ช่อง 5
2525 ละคร รอยหนาม - ช่อง 5
2525 ละคร หัวใจเถื่อน - ช่อง 7
2526 ละคร ตลาดอารมณ์ - ช่อง 5
2526 ละคร ขอเพียงรัก - ช่อง 5
2527 ละคร ห้องที่จัดไม่เสร็จ - ช่อง 3
2527 ละคร แค่เอื้อม - ช่อง 5
2527 ละคร สงครามอารมณ์ - ช่อง 5
2527 ละคร ล่าวิญญาณ - ช่อง 7
2527 ละคร เหล็กน้ำพี้ - ช่อง 5
2527 ละคร คอนโดมิเนียม - ช่อง 7
2528 ละคร ตลาดอารมณ์ - ช่อง 3
2528 ละคร วิมานสีดำ - ช่อง 5
2528 ละคร เรือมนุษย์ - ช่อง 9
2528 ละคร ดอกรักสีรุ้ง - ช่อง 3
2530 ละคร สลักจิต - ช่อง 5
2531 ละคร นาคี - ช่อง 3
2531 ละคร จอมศึกเสน่หา - ช่อง 3
2533 ละคร เทพพยาบาท - ช่อง 3
2533 ละคร เมียหลวง - ช่อง 7
2534 ละคร ไผ่แดง - ช่อง 7
2535 ละคร หัวใจนี้เพื่อเธอ - ช่อง 9
2539 ละคร มงกุฎดอกส้ม - ช่อง 7
2543 ละคร ใต้ร่มไม้เลื้อย-เรือนศิรา - ช่อง 7 (รับเชิญ)
2546 ละคร แก้วตาหวานใจ - ช่อง 7
2546 ละคร นะหน้าทอง - ช่อง 7
2547 ละคร หนี้ชีวิต - ช่อง 7 (รับเชิญ)
2548 ละคร หมอผีไซเบอร์ - ช่อง 7
2548 ละคร ดวงใจและสายน้ำ - ช่อง 7
2549 ละคร ปิ่นมุก - ช่อง 7
2550 ละคร ปู่โสมเฝ้าทรัพย์ - ช่อง 7
2552 ละคร สวย แสบ ซิ่ง - ช่อง 7
2553 ละคร เรือนซ่อนรัก - ช่อง 7
2555 ละคร ไฟมาร - ช่อง 7 (รับเชิญ)
2557 ละคร พายุเทวดา - ช่อง 7
2557 ละคร พราว (ละครโทรทัศน์) - ช่อง 7
2557 ละคร ลูกผู้ชายหัวใจเข้ม - ช่อง 7
2557 ละคร จับกัง - ช่อง 7 (รับเชิญ)
2558 ละคร แม่ดอกรักเร่ - ช่อง 7 (รับเชิญ)
2559 ละคร ผักบุ้งกับกุ้งนาง - ช่อง 7 (รับเชิญ)
2559 ละคร ทะเลไฟ - ช่อง 7
2560 ละคร หักลิ้นช้าง  - ช่อง 7
2560 ละคร อกธรณี - ช่อง 7 (รับเชิญ)
2560 ละคร เรือนพะยอม - ช่อง 7
2561 ละคร วิหคหลงลม - ช่อง 7
2562 ละคร สารวัตรใหญ่ - ช่อง 7
2563 ละคร เด็กเสเพล - ช่อง 7 (รับเชิญ)
ผลงาน > ละครสั้น / ละครชุด

ละครชุด เหตุเกิดที่ สน. ตอน ปีต่อมา (2534)
ละครชุด ปากกาทองมินิซีรีส์ ช่องว่างระหว่างแก้ว (2536)
ฟ้ามีตา ตอน คนบ้า (2556)
ฟ้ามีตา ตอน คนรวยง้อคน คนจนไม่ต้องง้อใคร (2557)
ฟ้ามีตา ตอน กลับบ้านเก่า (2557)
ฟ้ามีตา ตอน สะใภ้ที่แสนดี (2559)
ฟ้ามีตา ตอน ผีไม่มีญาติ (2560)
ฟ้ามีตา ตอน กากกา (2560)
ฟ้ามีตา ตอน สะใภ้คนรวย (2561)
ฟ้ามีตา ตอน พอแค่นี้ (2565)
ฟ้ามีตา ตอน วันนรกเปิด (2565)
ฟ้ามีตา ตอน แค่เรารู้ตัวเองก็พอ (2567)
ผลงาน > ภาพยนตร์

2524 เด็ดหนวดพ่อตา
2525 พระเอกรับจ้าง
2525 รักต้องหึง
2526 นิสิตใหม่
2526 เงิน เงิน เงิน
2526 พญายมพนมรุ้ง
2527 พรหมสี่หน้า
2527 แรงอธิษฐาน
2527 วันนั้นคงมาถึง – เรณู
2527 รักที่ต้องรอ
2527 รักที่ถูกลืม
2528 แม่
2528 คนกินผัว
2528 ปลัดเพชรบ่อพลอย
2528 ลูกหลง
2529 ระบำผี
2530 วิมานปีศาจ
2533 อาถรรพณ์ตุ๊กแกผี
ภาสวิชญ์ บูรณนัติ

| ภาสวิชญ์ บูรณนัติ |
| --- | --- |
เกิด: 23 กรกฎาคม พ.ศ. 2541 (26 ปี) กรุงเทพมหานคร ประเทศไทย
การศึกษา: มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ
อาชีพ:  นักแสดง  นักร้อง 
ปีที่แสดง: พ.ศ. 2561–ปัจจุบัน
สังกัด: ช่อง 3 (2561–ปัจจุบัน)​
อาชีพทางดนตรี
แนวเพลง:  ป็อป  อินดี้ 
เครื่องดนตรี:  เสียงร้อง  กีตาร์  เปียโน 
ช่วงปี: พ.ศ. 2561–ปัจจุบัน​
ค่ายเพลง: บีอีซี มิวสิค (2567–ปัจจุบัน)
สมาชิกของ: Boy in Blue's
อดีตสมาชิก: THE FINS
 
ภาสวิชญ์ บูรณนัติ (เกิด 23 กรกฎาคม ​พ.ศ​. 2541) ชื่อเล่น สมิธ เป็นนักแสดงและนักร้องชาวไทยเชื้อสายจีน สังกัดสถานีวิทยุโทรทัศน์ไทยทีวีสีช่อง 3 เคยเป็นหนึ่งในผู้เข้าแข่งขันรายการไอดอลจีน WE ARE YOUNG 2020 เป็นที่รู้จักจากบทบาท "หมวดนิพัฒน์" จากละครเรื่อง ทุ่งเสน่หา (2563) และบท "เจ้าชายศตรัศมี" จากละครเรื่อง ลออจันทร์ (2567)
ประวัติ

สมิธ ภาสวิชญ์ เกิดเมื่อวันที่ 23 กรกฎาคม พ.ศ. 2541 เป็นบุตรชายคนเล็กของครอบครัว มีพี่ชาย 1 คน ด้านการศึกษา สำเร็จ​การศึกษา​ระดับมัธยม​ศึกษาจาก โรงเรียนเซนต์ดอมินิก​ และสำเร็จการศึกษาระดับปริญญาตรี​จาก วิทยาลัยนวัตกรรมสื่อสารสังคม มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ สาขาการแสดงและกำกับภาพยนตร์​
เข้าสู่วงการบันเทิง

สมิธ​ ภาสวิชญ์​ เริ่มต้นเข้าสู่วงการบันเทิงจากการชักชวนของ ฌาณฉลาด ทวีทรัพย์​ ปี พ.ศ. 2561​ เปิดตัว​ศิลปินวง The Fins แห่งค่าย Chandelier Music ภายใต้สังกัดช่อง 3​ ในตำแหน่ง นักร้อง รวมถึงเล่นคีย์บอร์ด​ ปล่อยซิงเกิลแรกชื่อเพลง "แหม" ปี พ.ศ. 2563​ มีผลงานละครออกอากาศเรื่องแรกคือ ทุ่งเสน่หา​ ในปีเดียวกันเดือนมิถุนายนได้เดินทางไปที่ประเทศจีน​เข้าร่วมแข่งขันในรายการ WE ARE YOUNG 2020 และกลับมาเมืองไทย​อีกครั้ง​ปรากฏตัว โปรเจค​คอนเสิร์ต​12 Rising stars​​ SUPERNOVA พร้อมถ่ายปฏิทินจีนประจำปี 2564​ ปี​ พ.ศ. 2565​ มีผลงานออนแอร์เรื่อง​ ​มามี้ที่รัก​ ปี​ พ.ศ. 2566​ เรื่อง​ สะใภ้สายสตรอง​ และปี พ.ศ. 2567 เรื่อง รักท่วมทุ่ง , ซีรี่ย์ชุด ดวงใจเทวพรหม ตอน ลออจันทร์ ซึ่งเป็นภาคต่อของละครชุด สุภาพบุรุษจุฑาเทพ ตอน คุณชายรัชชานนท์​ เมื่อปี พ.ศ. 2556 และขึ้นแท่นพระเอกเต็มตัวเรื่องแรกในละครเย็นเรื่อง ผู้บ่าวสุดซ่า​ส์กะ​อีหล่าขาซิ่ง​ และมีละครที่รอออกอากาศเรื่อง สายรักสายเลือด
ผลงานการแสดง ​ > ละครโทรทัศน์

ละครโทรทัศน์ทั้งหมดด้านล่างนี้ออกอากาศทางสถานีวิทยุโทรทัศน์ไทยทีวีสีช่อง 3
| ปี | เรื่อง | บทบาท |
| --- | --- | --- |
| 2563 | ทุ่งเสน่หา | ร้อยโท นิพัฒน์ รอดเจริญ (หมวดนิพัฒน์)​ |
| 2565 | มามี้ที่รัก | พชร​ เกียรติก้องธาดา (ผู้กองเพชร) |
| 2566 | สะใภ้สายสตรอง | ทรัย​ หาวสามหน |
| 2567 | รักท่วมทุ่ง | ศิวา (รับเชิญ) |
| 2567 | ดวงใจเทวพรหม : ลออจันทร์ | เจ้าชายศตรัศมี พูคำวงศ์ (ศต / จ้าว)​ |
| 2568​ | สายรักสายเลือด | ดีแลน |
| 2568​ | ผู้บ่าวสุดซ่าส์กะอีหล่าขาซิ่ง | แซ่บ​ |
ผลงานการแสดง ​ > ซีรีส์

| ปี | เรื่อง | บทบาท | ออกอากาศ​ |
| --- | --- | --- | --- |
| กำลังถ่ายทำ​ | ​Only you เพียงเธอ​​ |  | ช่อง 3 HD |
ผลงานการแสดง ​ > การแข่งขัน​

การแข่งขันรายการไอดอลจีน WE ARE YOUNG 2020​​​
ผลงานการแสดง ​ > แฟนมี​ตติ้ง​

Laorchan Fun&Fruious​ Fan Meeting​ - 30 มีนาคม พ.ศ. 2567
ดวงใจเทวพรหม Sports Day รู้แพ้ รู้ชนะ รู้ใจคุณ -​ 2 มิถุนายน​ พ.ศ. 2567
ผลงานเพลง > THE FINS

| ปี | เพลง | ​หมายเหตุ |
| --- | --- | --- |
| 2561 | แหม | Chandelier Music ช่อง 3 |
ผลงานเพลง > Boy in Blue's

| ปี | เพลง |
| --- | --- |
2562: "Sadness Blue"
2562: "Wouldn't happen"
2563: "June"
2564: "Handkerchief"
2564: "Chérie"
2565: "OMG!"
2565: "Multitasking Guy"  (Ft.Junva)
2566: "Sunshin & Roses"
2566: "Pillow"
ผลงานเพลง > คอนเสิร์ต​

Channel 3 Super Fan Live! : SUPERNOVA
H3F Exclusive​ Concert 2020
Live Session at TMM Studio 2021
Live Session for Bangkok Music City 2021
Lido Connect BUD LIVEHOUSE 51 2023
@ noble PLAY เพลินจริต 2023
BEC MUSIC SHOWCASE 2024
Flex 104.5 PMCU DV8 SIAM HALLOWEEN 2024
Lost In Gulf's Space 2024 (แขกรับเชิญ​)
รางวัล

| ปี | รางวัล | สาขา | ผลงาน | ผล |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 2566​ | รางวัลพิฆเนศวร​ ครั้งที่ 11 | นักแสดงดาวรุ่งชายยอดเยี่ยม​ ​ (สาขาวิทยุโทรทัศน์​แห่งชาติ)​ | สะใภ้สายสตรอง | ชนะ |
พลังจิต

พลังจิตเป็นพลังอำนาจอันลึกลับที่มนุษย์เข้าใจกันว่า ในตัวของมนุษย์ด้วยกันจะมีความสามารถพิเศษ และมีพลังเหนือธรรมชาติ ในปัจจุบัน ยังไม่มีการทดลองหรือวิจัยแน่ชัดว่าพลังจิตมีอยู่จริงหรือไม่
ความเข้าใจ

เราทุกคนนั้นมีพลังอยู่ภายในตัวของเราเอง แต่ทุกวันนี้มนุษย์กลับสามารถนำเอาพลังจิตที่ตนเองมีออกมาใช้งานได้เพียงแค่เศษเสี้ยวเดียวของพลังจิตทั้งหมด โดย ร่างกายไม่สามารถเข้าไปบังคับควบคุมพลังจิตเหล่านั้นได้[ต้องการอ้างอิง]
จิตไร้สำนึกเป็นจิตที่มีพลังมากที่สุด พลังจิตในส่วนของจิตไร้สำนึกจึงเป็นพลังจิตในส่วนที่มีพลังอันไร้ขอบเขต และเป็นพลังที่สามารถเปลี่ยนแปลงสิ่งต่าง ๆ ในชีวิตของเราได้อย่างน่าทึ่ง ซึ่งก็หมายความถึงว่า มนุษย์ผู้ที่มีความสามารถในการดึงเอาพลังจิตจากจิตไร้สำนึกออกมาใช้งานได้ จะเป็นผู้ที่สามารถกำหนดความเป็นไปในชีวิตให้แก่ตนเองได้[ต้องการอ้างอิง]
ในประเทศไทยความเชื่อเรื่องพลังจิตมักนำความเชื่อทางไสยศาสตร์เข้ามาปะปน จนแทบไม่เหลือเค้าโครงหรือทฤษฎีทางวิทยาศาสตร์ใด ๆ และยังมีการอ้างอิงอันเท็จว่าไอน์สไตน์ได้หันสนใจในพระพุทธศาสนา ด้วยความเชื่อทางพลังจิต[ต้องการอ้างอิง]
นิรุกติศาสตร์

ในปี ค.ศ. 1942 นักเขียนสองคน ได้แก่ นักชีววิทยา เบอร์โทลด์ วิสเนอร์ (Bertold Wiesner) และนักจิตวิทยา โรเบิร์ต โธเลสส์ (Robert Thouless) ได้นำคำว่า "psi" (มาจาก ψ psi อ่านออกเสียงว่า "พซาย" ซึ่งเป็นอักษรตัวที่ 23 ของอักษรกรีก) มาใช้ในวิชาปรจิตวิทยาในบทความที่ตีพิมพ์ในวารสาร British Journal of Psychology  (ตัวอักษรกรีกตัวนี้ถูกเลือกใช้เนื่องจากเป็นอักษรตัวแรกของคำภาษากรีก ψυχή [psyche] ซึ่งแปลว่า "จิตใจ" หรือ "จิตวิญญาณ" ) จุดประสงค์ก็คือว่า "psi" จะแสดงถึง "ปัจจัยที่ไม่รู้จัก" (unknown factor) ในการรับรู้ด้วยสัมผัสพิเศษหรือสัมผัสที่หก (extrasensory perception) และการเคลื่อนย้ายวัตถุด้วยอำนาจจิต (psychokinesis) ซึ่งเป็นประสบการณ์ที่เชื่อกันว่าไม่สามารถอธิบายได้ด้วยกลไกทางกายภาพหรือทางชีววิทยาใดๆ ที่ทราบอยู่แล้ว  ในหนังสือปี 1972, Thouless ยืนกรานว่าเขาและ Wiesner เป็นผู้คิดคำว่า "psi" ขึ้นมาก่อนที่จะนำมาใช้ในวงการนิยายวิทยาศาสตร์ โดยอธิบายว่าพวกเขามีเจตนาที่จะสร้างคำศัพท์ที่เป็นกลางมากกว่า "ESP" ซึ่งจะไม่บ่งบอกถึงทฤษฎีกลไกที่มีอยู่ก่อนแล้ว
คำว่า "พลังจิต" ปรากฏครั้งแรกในนวนิยายขนาดสั้นของนักเขียนนิยายวิทยาศาสตร์ชื่อ แจ็ค วิลเลียมสัน—The Greatest Invention—ซึ่งตีพิมพ์ในนิตยสาร Astounding Science Fiction ในปี ค.ศ. 1951
ชิมแปนซี

| ชิมแปนซี ช่วงเวลาที่มีชีวิตอยู่: 4–0Ma  PreꞒ Ꞓ O S D C P T J K Pg N  ↓   |
| --- | --- |

ชิมแปนซีตะวันออกในอุทยานแห่งชาติคิบาเล ประเทศยูกันดา
สถานะการอนุรักษ์
 ใกล้สูญพันธุ์  (IUCN 3.1)
CITES Appendix I (CITES)
การจำแนกชั้นทางวิทยาศาสตร์ 
โดเมน:: ยูแคริโอตา Eukaryota
อาณาจักร:: สัตว์ Animalia
ไฟลัม:: สัตว์มีแกนสันหลัง Chordata
ชั้น:: สัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม Mammalia
อันดับ:: อันดับวานร 
อันดับย่อย:: ฮาพลอไรนิ Haplorhini
อันดับฐาน:: Simiiformes 
วงศ์:: ลิงใหญ่ 
วงศ์ย่อย:: โฮมินินี 
สกุล:: Pan  (Blumenbach, 1775)
สปีชีส์:: Pan troglodytes
ชื่อทวินาม
Pan troglodytes (Blumenbach, 1775)

Subspecies
 P. t. verus P. t. ellioti P. t. troglodytes P. t. schweinfurthii

แผนที่แสดงการกระจายพันธุ์ของชนิดย่อยต่าง ๆ   Pan troglodytes verus   P. t. ellioti   P. t. troglodytes   P. t. schweinfurthii
ชื่อพ้อง
 Simia troglodytes Blumenbach, 1775 Troglodytes troglodytes (Blumenbach, 1776) Troglodytes niger E. Geoffroy, 1812 Pan niger (E. Geoffroy, 1812) Anthropopithecus troglodytes (Sutton, 1883)
ชิมแปนซี (อังกฤษ: chimpanzee; ชื่อวิทยาศาสตร์: Pan troglodytes) เป็นลิงไม่มีหางที่มีความใกล้เคียงกับมนุษย์มากที่สุด
ศัพทมูลวิทยา

คำว่า chimpanzee ในภาษาอังกฤษได้รับการบันทึกครั้งแรกใน ค.ศ. 1738 มีที่มาจากภาษาวีลีว่า ci-mpenze หรือในภาษา Tshiluba ว่า chimpenze โดยมีความหมายว่า "เอป" หรือ "mockman" ภาษาปาก "chimp" น่าจะประดิษฐ์ขึ้นในช่วงปลายคริสต์ศตวรรษ 1870 ชื่อสกุล Pan มาจากเทพเจ้ากรีก ส่วนชื่อเฉพาะ troglodytes มาจาก Troglodytae เผ่าพันธุ์ในตำนานที่อาศัยอยู่ในถ้ำ
อนุกรมวิธาน

เอปแรกสุดที่วิทยาศาสตร์ตะวันตกรู้จักในคริสตศตวรรษที่ 17 คือ "อุรังอุตัง" (สกุล Pongo) ชื่อภาษามลายูท้องถิ่นบันทึกในเกาะชวาโดย Jacobus Bontius แพทย์ชาวดัตช์ จากนั้นใน ค.ศ. 1641 Nicolaes Tulp นักกายวิภาคชาวดัตช์ ใช้ชื่อนี้กับชิมแปนซีหรือโบโนโบจากแองโกลาที่นำเข้าเนเธอร์แลนด์ Peter Camper นักกายวิภาคชาวดัตช์อีกคน ผ่าตัวอย่างชนิดจากแอฟริกากลางและเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ในคริสต์ทศวรรษ 1770 โดยสังเกตความแตกต่างระหว่างเอปแอฟริกันกับเอเชีย Johann Friedrich Blumenbach นักธรรมชาติวิทยาชาวเยอรมัน จัดให้ชิมแปนซีเป็น Simia troglodytes ใน ค.ศ. 1775 Lorenz Oken นักธรรมชาติวิทยาชาวเยอรมันอีกคน บัญญัติชื่อสกุล Pan ใน ค.ศ. 1816 โบโนโบถูดจัดให้เป็นสายเฉพาะจากชิมแปนซีใน ค.ศ. 1933
อนุกรมวิธาน > วิวัฒนาการ

แม้มีการจัดเก็บรวมฟอสซิล Homo จำนวนมาก ฟอสซิลของ Pan ยังไม่ได้รับการระบุจนกระทั่ง ค.ศ. 2005 ประชากรชิมแปนซีที่มีอยู่ในแอฟริกาตะวันตกและกลางไม่ทับซ้อนกับพื้นที่ฟอสซิลมนุษย์หลักในแอฟริกาตะวันออก แต่มีรายงานฟอสซิลชิมแปนซีจากเคนยา สิ่งนี้ระบุุว่าทั้งมนุษย์และสมาชิกเคลด Pan ปรากฏในหุบเขาทรุดแอฟริกาตะวันออกในช่วงอายุไพลสโตซีนกลาง
ตามการศึกษาวิจัยที่ตีพิมพ์ใน ค.ศ. 2017 โดยนักวิจัยที่มหาวิทยาลัยจอร์จ วอชิงตัน โบโนโบกับชิมแปนซีแยกจากสายมนุษย์เมื่อประมาณ 8 ล้านปีก่อน จากนั้นโบโนโบจึงแยกจากสายชิมแปนซีสามัญเมื่อประมาณ 2 ล้านปีก่อน การศึกษาทางพันธุกรรมอีกชิ้นใน ค.ศ. 2017 แสดงให้เห็นถึงการถ่ายเทยีน (introgression) จากโบโนโบไปยังบรรพบุรุษของชิมแปนซีกลางและตะวันออกเมื่อระหว่าง 200,000 ถึง 550,000 ปีก่อน
อนุกรมวิธาน > ชนิดย่อยและสถานะประชากร

มีชิมแปนซีีชนิดย่อย 4 ชนิดที่ได้รับการรับรอง โดยอาจมีชนิดย่อยที่ 5 ที่เป็นไปได้:
ชิมแปนซีกลางหรือ tschego (Pan troglodytes troglodytes) พบในแคเมอรูน สาธารณรัฐแอฟริกากลาง อิเควทอเรียลกินี กาบอง สาธารณรัฐคองโก และสาธารณรัฐประชาธิปไตยคองโก โดยมีจำนวนประมาณ 140,000 ตัวในป่า
ชิมแปนซีตะวันตก (P. troglodytes verus) พบในโกตดิวัวร์ กินี ไลบีเรีย มาลี เซียร์ราลีโอน กินี-บิสเซา เซเนกัล และกานา โดยมีประมาณ 52,800 ตัว
ชิมแปนซีไนจีเรีย-แคเมอรูน (P. troglodytes ellioti (มีอีกชื่อว่า P. t. vellerosus)) อาศัยอยู่ในพื้นที่ป่าของไนจีเรียและแคเมอรูน โดยมี 6000–9000 ตัว
ชิมแปนซีตะวันออก (P. troglodytes schweinfurthii) พบในสาธารณรัฐแอฟริกากลาง ซูดานใต้ สาธารณรัฐประชาธิปไตยคองโก ยูกันดา รวันดา บุรุนดี แทนซาเนีย และแซมเบีย โดยมีประมาณ 180,000–256,000 ตัวในป่า
ชิมแปนซีตะวันออกเฉียงใต้, P. troglodytes marungensis, พบในบุรุนดี รวันดา แทนซาเนีย และยูกันดา โคลิน โกรฟส์โต้แย้งว่าชิมแปนซีนี้เป็นชนิดย่อยจากการแปรผันทางพันธุกรรมมากพอในประชากร P. t. schweinfurthii ตอนเหนือและตอนใต้ แต่ทาง IUCN ยังไม่รับรอง
อนุกรมวิธาน > จีโนม

ร่างจีโนมชิมแปนซีได้รับการตีพิมพ์ใน ค.ศ. 2005 และเข้ารหัสโปรตีน 18,759 ตัว (เทียบกับโปรติโอมในมนุษย์ 20,383 ตัว) ลำดับดีเอ็นเอของมนุษย์และชิมแปนซีมีความคล้ายคลึงกันมาก และความแตกต่างของจำนวนโปรตีนส่วนใหญ่เกิดจากลำดับที่ไม่สมบูรณ์ในจีโนมชิมแปนซี ทั้งสองสายพันธุ์มีความแตกต่างกันในด้านการเปลี่ยนแปลงนิวคลีโอไทด์เดี่ยวประมาณ 35 ล้านตัว เหตุการณ์การแทรก/ลบ 5 ล้านครั้ง และการจัดเรียงโครโมโซมที่แตกต่างกันหลายครั้ง โปรตีนที่เหมือนกันของมนุษย์และชิมแปนซีโดยทั่วไปมีความแตกต่างกันเพียงกรดอะมิโน 2 ตัวเท่านั้น โปรตีนของมนุษย์ทั้งหมดประมาณร้อยละ 30 มีลำดับที่เหมือนกันกับโปรตีนของชิมแปนซี ส่วนเล็ก ๆ ของโครโมโซมที่เพิ่มขึ้น (duplication) เป็นแหล่งความแตกต่างหลักระหว่างสารทางพันธุกรรมของมนุษย์กับของชิมแปนซี อธิบายคือจีโนมปัจจุบันประมาณ 2.7% ของมนุษย์กับของชิมแปนซีต่างกัน โดยเกิดจากยีนที่เพิ่มขึ้น (duplication) หรือที่หลุดหาย (deletion) นับตั้งแต่มนุษย์และชิมแปนซีแยกตัวออกจากบรรพบุรุษร่วมกัน
ลักษณะ

ชิมแปนซีวัยผู้ใหญ่มีความสูงขณะยืนเฉลี่ย 150 ซm (4 ft 11 in) โดยชิมแปนซีวัยผู้ใหญ่ในป่ามีน้ำหนักประมาณ 40 และ 70 kg (88 และ 154 lb) ส่วนเพศเมียมีน้ำหนักระหว่าง 27 และ 50 kg (60 และ 110 lb) ในกรณีพิเศษ ชิมแปนซีบางตัวอาจมีขนาดเกินกว่าหน่วยวัดนี้มาก โดยมีความสูงขณะยืนด้วยขาสองข้างมากกว่า 168 ซm (5 ft 6 in) และมีน้ำหนักถึง 136 kg (300 lb) เมื่ออยู่ในที่คุมขัง
นิเวศวิทยา > ภาวะการตายและสุขภาพ

อายุขัยเฉลี่ยเฉลี่ยของชิมแปนซีในป่าค่อนข้างสั้น ปกติจะอายุไม่เกิน 15 ปี แต่ชิมแปนซีที่มีอายุถึง 12 ปีอาจมีอายุยืนยาวกว่านั้นอีก 15 ปี ในบางกรณี ชิมแปนซีในป่าอาจมีชีวิตเกือบ 60 ปี ชิมแปนซีในกรงขังมักมีอายุยืนยาวกว่าชิมแปนซีป่า โดยเพศผู้มีอายุเฉลี่ย 31.7 ปี ส่วนเพศเมียอยู่ที่ 38.7 ปี ชิมแปนซีเพศผู้ในกรงขังที่แก่ที่สุดเท่าที่มีอายุบันทึกมีอายุถึง 66 ปี ส่วนเพศเมียที่แก่ที่สุดคือลิตเติลมามา มีอายุเกือบ 80 ปี
การกระจายพันธุ์และพฤติกรรม

ชิมแปนซีกระจายพันธุ์ในทวีปแอฟริกา ทางแถบแอฟริกากลางและแอฟริกาตะวันตก อาศัยอยู่รวมกันเป็นครอบครัว มีความสัมพันธ์กันแบบเครือญาติ โดยมีจ่าฝูงเป็นตัวผู้เพียงตัวเดียว หากินบนพื้นดินมากกว่าต้นไม้ โดยหากินในเวลากลางวัน ซึ่งอาหารได้แก่ ผลไม้และใบไม้ต่าง ๆ รวมถึงสัตว์ขนาดเล็กต่าง ๆ เช่น แมลง เป็นต้น ซึ่งชิมแปนซีมีพฤติกรรมที่จะประดิษฐ์เครื่องมือต่าง ๆ ในการหาอาหารเช่นเดียวกับมนุษย์ในยุคก่อนประวัติศาสตร์ ชิมแปนซีมีเสียงร้องอย่างหลากหลาย จากการศึกษาพบว่าร้องได้ถึง 32 แบบ โดยถือเป็นภาษาสำหรับการสื่อสารระหว่างกัน สามารถเดินตรงได้แต่นิ้วเท้าจะหันไปข้างนอก เวลาเดินตัวจะเอนไปข้างหน้า แขนตรง และวางข้อมือลงบนพื้น นานๆ ครั้งจะเดิน 2 เท้าแบบมนุษย์ ซึ่งในการเดินแบบนี้ ชิมแปนซีจะเอามือไว้ข้างหลังเพื่อช่วยในการทรงตัว หรือชูมือทั้ง 2 ข้างขึ้นสูง  ชิมแปนซีมีความจำดีมาก มีอารมณ์ความรู้สึกเช่นเดียวกับมนุษย์ มีความฉลาดกว่าอุรังอุตังและกอริลล่า ซึ่งเป็นลิงไม่มีหางเช่นเดียวกัน สถาบันวิจัยสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม มหาวิทยาลัยเกียวโตของญี่ปุ่นระบุว่า ลูกชิมแปนซีมีความจำดีกว่ามนุษย์ที่เป็นผู้ใหญ่เสียอีก  ชิมแปนซีตัวผู้ในวัยเจริญพันธุ์แล้ว ในธรรมชาติจะมีพฤติกรรมก้าวร้าว บางครั้งจะยกพวกเข้าตีกันและอาจถึงขั้นฆ่ากันตายได้ ซึ่งเคยมีกรณีที่เข้าโจมตีใส่มนุษย์ให้ถึงแก่บาดเจ็บสาหัสและเสียชีวิตมาแล้ว รวมถึงมีการรวมตัวกันเพื่อล่าลิงโลกเก่าบางชนิด เช่น ลิงโคโลบัส กินเป็นอาหาร โดยจะแจกจ่ายให้ชิมแปนซีตัวผู้ได้กินก่อน ขณะที่ตัวเมียก็จะได้รับส่วนแบ่งด้วย ลูกชิมแปนซีในช่วง 3 ขวบปีแรก ที่ก้นจะมีกระจุกขนสีขาวเป็นเครื่องหมายบอกถึงวุฒิภาวะที่ยังไม่สมบูรณ์ หากทำอะไรผิด จะได้รับการละเว้นโทษ จนกระทั่งถึงอายุเลย 3 ขวบ จึงจะเริ่มเข้าสู่กฏเกณฑ์ในฝูง เช่นเดียวกับมนุษย์ ตามกฎหมายก็มีบทยกเว้นโทษให้แก่เด็กด้วย[ต้องการแหล่งอ้างอิงดีกว่านี้]
สติปัญญา

ชิมแปนซีแสดงสัญญาณด้านสติปัญญาหลายประการ เช่น ความสามารถในการจดจำสัญลักษณ์ จนถึงความร่วมมือ การใช้อุปกรณ์ และความสามารถด้านภาษาหลายแบบ พวกมันเป็นหนึ่งในสัตว์หลายชนิดที่ผ่านการทดสอบกระจก ซึ่งเสนอแนะถึงการตระหนักรู้ตนเอง ในงานวิจัยหนึ่ง ชิมแปนซีวัยหนุ่มสองตัวแสดงให้เห็นถึงการรับรู้ตนเองในกระจกได้หลังไม่ได้ส่องกระจกเป็นเวลาหนึ่งปี ชิมแปนซีใช้แมลงในการรักษาบาดแผลของตนเองและตัวอื่น โดยจะจับแมลงแล้วนำมาทาบริเวณที่ได้รับบาดเจ็บโดยตรง ชิมแปนซียังแสดงสัญลักษณ์ทางวัฒนธรรมระหว่างกลุ่มต่าง ๆ โดยมีการเรียนรู้และถ่ายทอดการดูแล การใช้เครื่องมือ และเทคนิคการหาอาหารที่ต่างกัน นำไปสู่ประเพณีท้องถิ่น
การอนุรักษ์

ชิมแปนซีถูกจัดให้เป็นชนิดที่ใกล้สูญพันธุ์ของบัญชีแดงไอยูซีเอ็น โดยได้รับการคุ้มครองตามกฎหมายในพื้นที่ส่วนใหญ่และพบทั้งในและนอกอุทยานแห่งชาติ คาดว่ามีชิมแปนซีในป่าระหว่าง 172,700 ถึง 299,700 ตัว ซึ่งลดลงจากชิมแปนซีประมาณล้านตัวในช่วงต้นคริสต์ทศวรรษ 1900 ชิมแปนซีได้รับการจัดเข้าในอนุสัญญาว่าด้วยการค้าระหว่างประเทศซึ่งชนิดสัตว์ป่าและพืชป่าที่ใกล้สูญพันธุ์ (ไซเตส) ชนิดพันธุ์ในบัญชีหมายเลข 1
ภัยที่ใหญ่ที่สุดของชิมแปนซีคือการทำลายที่อยู่อาศัย การบุกรุกเข้าไปล่าสัตว์ และโรค
โรคติดเชื้อเป็นสาเหตุหลักในการตายของชิมแปนซี ชิมแปนซีมักเสียชีวิตจากโรคต่าง ๆ มากมายที่มนุษย์เป็นกัน เนื่องจากทั้งสองสายพันธุ์นี้มีความคล้ายคลึงกันมาก เมื่อประชากรมนุษย์เพิ่มขึ้น ความเสี่ยงในการแพร่โรคระหว่างมนุษย์กับชิมแปนซีก็เพิ่มขึ้นตามไปด้วย
ดูเพิ่ม

โบโนโบ
แหล่งข้อมูลอื่น

DiscoverChimpanzees.org
Chimpanzee Genome resources
Primate Info Net Pan troglodytes Factsheets เก็บถาวร 13 มกราคม 2008 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน
U.S. Fish & Wildlife Service Species Profile
View the Pan troglodytes genome in Ensembl
Genome of Pan troglodytes (version Clint_PTRv2/panTro6), via UCSC Genome Browser
Data of the genome of Pan troglodytes, via NCBI
Data of the genome assembly of Pan troglodytes Clint_PTRv2/panTro6, via NCBI
Human Timeline (Interactive) – Smithsonian, National Museum of Natural History (August 2016).
| --- | --- |
การแยกแยะหน่วยอนุกรมวิธาน:  Wikidata: Q4126704  Wikispecies: Pan troglodytes  ADW: Pan_troglodytes  BOLD: 12441  EoL: 326449  EPPO: PANZTR  Fossilworks: 157891  GBIF: 5219534  iNaturalist: 43577  IRMNG: 11326321  ITIS: 573082  IUCN: 15933  MSW: 12100798  NCBI: 9598  Species+: 6692  Xeno-canto: Pan-troglodytes 
| --- | --- |
ฐานข้อมูลการควบคุมรายการหลักฐาน: ประจำชาติ :  เยอรมนี  อิสราเอล  สหรัฐ  ญี่ปุ่น  เช็กเกีย 
ลิงชิมแพนซีที่สวนสัตว์นครราชสีมา
โครงกระดูก
ชิมแปนซีชื่อ "Gregoire" ในวันที่ 9 ธันวาคม ค.ศ. 2006 เกิดใน ค.ศ. 1944 (Jane Goodall sanctuary of Tchimpounga สาธารณรัฐคองโก)
หัวกะโหลกและสมองมนุษย์และชิมแปนซี แผนภาพโดย Paul Gervais จาก Histoire naturelle des mammifères (1854)
ชิมแปนซีแคเมอรูนที่ศูนย์ช่วยเหลือหลังแม่ของมันถูกพรานเถื่อนฆ่า
ปฏิทินสุริยคติไทย

ปฏิทินสุริยคติไทย คือปฏิทินอย่างเป็นทางการของประเทศไทยในปัจจุบัน เป็นระบบปฏิทินสุริยคติอ้างวันเดือนปีตรงตามปฏิทินกริกอเรียนที่มีจำนวนวัน 365 หรือ 366 วันในแต่ละปี โดยปรับเปลี่ยนจากปฏิทินจันทรคติไทยเดิมเมื่อ พ.ศ. 2431 (จุลศักราช 1240) ในสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ชื่อเดือนในภาษาไทยทั้งสิบสองในปฏิทินตั้งชื่อโดยสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาเทวะวงศ์วโรปการ