stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
แคว้นนาวาร์
ประวัติ

ในสมัยโรมัน ดินแดนที่เป็นแคว้นนาวาร์มีผู้อาศัยเป็นชาวบัสโกเนส (Vascones) ซึ่งเป็นชนเผ่าสมัยก่อนโรมันที่ตั้งถิ่นฐานอยู่บริเวณลาดเขาทิศใต้ของเทือกเขาพิเรนีส ชนเผ่านี้สามารถรักษาประเพณีและภาษาบาสก์ไว้ได้ภายใต้การปกครองจากกรุงโรม ตลอดจนในช่วงที่ชาววิซิกอทเข้ามามีอำนาจในคาบสมุทรไอบีเรีย ดินแดนนี้ก็ไม่เคยพ่ายแพ้อย่างราบคาบต่อผู้รุกรานเหล่านั้น ในปี ค.ศ. 778 กองทัพของชาวแฟรงก์ (กลุ่มชนเจอร์แมนิกที่เข้าไปมีอำนาจในดินแดนกอลหรือประเทศฝรั่งเศสปัจจุบัน) ก็ถูกชาวบาสก์เอาชนะได้ในยุทธการที่ช่องเขารอนเซสบาเยส
ในปี ค.ศ. 824 หัวหน้าเผ่าชนบาสก์ชื่อ เอเนโก อาริตซา (Eneko Aritza) ได้รับเลือกให้เป็นกษัตริย์แห่งปัมโปลนา นำไปสู่การจัดตั้งอาณาจักรของชาวบาสก์ซึ่งต่อไปจะมีชื่อเรียกว่าราชอาณาจักรนาวาร์ อาณาจักรนี้มีความเจริญสูงสุดในรัชสมัยพระเจ้าซานโชที่ 3 โดยมีอาณาเขตครอบคลุมแคว้นนาวาร์ไปจนถึงดินแดนที่เป็นแคว้นประเทศบาสก์ แคว้นลาริโอฆา แคว้นกันตาเบรีย บางส่วนของแคว้นกัสติยาและเลออนและแคว้นอารากอนในปัจจุบัน อย่างไรก็ตาม หลังการสิ้นพระชนม์ของพระองค์ ดินแดนของอาณาจักรนี้ก็ถูกแบ่งแยกกันปกครองระหว่างโอรสของพระองค์ นาวาร์ไม่สามารถฟื้นฟูอำนาจทางการเมืองได้สมบูรณ์เหมือนเดิมอีกเลย 
แม้จะมีความสำคัญทางการค้าเพิ่มขึ้นเนื่องจากบรรดาพ่อค้าและผู้จาริกแสวงบุญได้หลั่งไหลเข้ามาในพื้นที่ตลอดเส้นทางเซนต์เจมส์
เมื่อปี ค.ศ. 1212 ซึ่งเป็นปีหลังจากที่ชาวมุสลิม (ซึ่งเคยปกครองดินแดนเกือบทั้งคาบสมุทรไอบีเรีย) ถูกผลักดันให้ไปอยู่ในเขตเล็ก ๆ ทางทิศตะวันออกเฉียงใต้ของคาบสมุทร กองทัพนาวาร์ก็ได้เข้าไปมีส่วนร่วมในยุทธการที่ลัสนาบัสเดโตโลซา โดยรบร่วมกับกองทัพอาณาจักรของชาวสเปนอาณาจักรอื่น ๆ จนกระทั่งปี ค.ศ. 1515 นาวาร์ก็ถูกรวมเข้าเป็นหนึ่งเดียวกับราชบัลลังก์กัสติยาและได้รับสิทธิพิเศษบางประการ ส่วนพื้นที่เล็ก ๆ ของอาณาจักรทางทิศเหนือของเทือกเขาพิเรนีสถูกผนวกเป็นส่วนหนึ่งของฝรั่งเศสไปในที่สุด
ปราสาทฆาบิเอร์
โรงสวดมนต์แห่งหนึ่งในเมืองรอนเซสบาเยส
แหล่งคาร์บอน

Global Carbon Project ประมาณว่าระหว่างปี พ.ศ. 2393 และ 2562 สองในสามของคาร์บอนไดออกไซด์ที่ถูกปล่อยออกมาเกิดจากการเผาเชื้อเพลิงซากดึกดำบรรพ์ กว่าครึ่งหนึ่งของคาร์บอนไดออกไซด์นี้ยังคงอยู่ในชั้นบรรยากาศ
ในทางชีววิทยา แหล่งคาร์บอน (อังกฤษ: carbon source) หมายถึงโมเลกุลที่สิ่งมีชีวิตหนึ่งใช้เป็นแหล่งของธาตุคาร์บอนที่ใช้สร้างเป็นมวลชีวภาพ แหล่งคาร์บอนสามารถเป็นได้ทั้งสารประกอบอินทรีย์ หรือสารประกอบอนินทรีย์ สิ่งมีชีวิตที่เป็นเฮเทโรทรอพต้องอาศัยสารประกอบอินทรีย์เพื่อเป็นแหล่งสำหรับคาร์บอนและพลังงาน ในขณะที่สิ่งมีชีวิตที่เป็นออโตทรอพสามารถใช้สารประกอบอนินทรีย์เป็นแหล่งคาร์บอน และรับพลังงานจากแหล่งที่เป็นอชีวนะ (abiotic source) เช่น แสง (photoautotroph), พลังงานเคมีอนินทีย์ (chemolithotroph) การใช้ธาตุคาร์บอนในทางชีวภาพถือเป็นส่วนหนึ่งของวัฏจักรคาร์บอน ซึ่งมีจุดเริ่มต้นมาจากแหล่งกำเนิดอนินทรีย์ของคาร์บอน เช่น คาร์บอนไดออกไซด์ ที่จะถูกนำเข้าสู่กระบวนการตรึงคาร์บอนต่อไป
ท่าอากาศยานนานาชาติพัณฑารนายกะ

ท่าอากาศยานนานาชาติพัณฑารนายกะ หรือ ท่าอากาศยานนานาชาติปัณฏาระนายักกะ (อังกฤษ: Bandaranaike International Airport, BIA; สิงหล: බණ්ඩාරනායක ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළ, อักษรโรมัน: Bandāranāyaka Jātyantara Guvantoṭupaḷa; ทมิฬ: பண்டாரநாயக்க சர்வதேச விமான நிலையம், อักษรโรมัน: Paṇṭāranāyakka Carvatēca Vimāṉa Nilaiyam) (IATA: CMB, ICAO: VCBI) เป็นท่าอากาศยานนานาชาติหลักของประเทศศรีลังกา ตั้งชื่อตามอดีตนายกรัฐมนตรี โซโลมัน วัยสฏ์ ริชเว ฑยัส พัณฑารนายกะ (1899–1959) ตั้งอยู่ในย่านชานเมืองเนกอมโบ 32.5 กิโลเมตร (20 1⁄4 ไมล์) ทางตอนเหนือของเมืองหลวงเก่าและศูนย์กลางเศรษฐกิจ โคลอมโบ ท่าอากาศยานอยู่ภายใต้การดูแลขององค์การบริการท่าอากาศยานและการบินศรีลังกา จก. (Airport and Aviation Services (Sri Lanka) Ltd) และเป็นฮับของสายการบินศรีลังกันแอร์ไลส์ สายการบินประจำชาติของศรีลังกา นอกจากพัณฑารยนายกะแล้ว โคลอมโบยังมีอีกสนามบินคือท่าอากาศยานนานาชาติรัตมลานะ
เริ่มแรก ท่าอากาศยานเป็นลานบินของกองทัพอากาศอังกฤษในปี 1944 สมัยสงครามโลกครั้งที่สอง ในชื่อ อาร์เอเอฟเนกอมโบ (RAF Negombo) โดยมี No. 45 Squadron RAF (1946–49), No. 232 Squadron RAF (1945), No. 249 Squadron RAF (1950) และ No. 1303 Flight RAF (1945–46) ประจำตามลำดับ ในปี 1957 นายกรัฐมนตรีโซโลมัน วัยสฏ์ ริชเว ฑยัส พัณฑารนายกะ ได้รื้อถอนแอร์ฟีลด์ของอังกฤษออกจากศรีลังกาทั้งหมด ส่วนลานบินนี้กองทัพอากาศหลวงซีลอน (Royal Ceylon Air Force; RCyAF) ได้รับช่วงดูแลต่อ และเปลี่ยนชื่อเป็น กฏุนายกะ (Katunayake) ซึ่งบางส่วนของท่าอากาศยานในปัจจุบันยังคงใช้งานเป็นลานบินของกองทัพ ในปี 1964 อนิล มุเนสิงหะ รัฐมนตรีกระทรวงการขนส่ง เริ่มต้นการก่อสร้างท่าอากาศยานแห่งใหม่มาแทนที่รัตมลานะ โดยได้รับทุนช่วยเหลือจากแคนาดา ท่าอากาศยานใหม่นี้สร้างแล้วเสร็จในปี 1967 แอร์ซีลอน สายการบินแห่งชาติ เริ่มต้นบินเที่ยวบินระหส่างประเทศจากทีาอากาศยานด้วย ฮอกเกอร์ ซิดดะลี ไทรเดินท์ และ วีซีเท็น ลำที่เช่ามาจากองค์การอากาศยานอังกฤษ (BAC) ภายใต้องค์การสายการบินโพ้นทะเลอังกฤษ (BOAC)  ท่าอากาศยานเปลี่ยนชื่อเป็นชื่อของนายกรัฐมนตรีพัณฑารนายกะในปี 1970 ต่อมาเปลี่ยนชื่อใหม่เป็นท่าอากาศยานนานาชาติกฏุนายกะ (Katunayake International Airport) ในปี 1977 ก่อนจะเปลี่ยนกลับมาใช้ชื่อของพัณฑารนายกะอีกครั้งในปี 1995
ไมดุม

| พีระมิดไมดุม |
| --- | --- |
ทัศนียภาพของพีระมิดไมดุม
พิกัดทางภูมิศาสตร์: 29°23′17″N 31°09′25″E﻿ / ﻿29.38806°N 31.15694°E﻿ / 29.38806; 31.15694
ประเภท: พีระมิดขั้นบันได
ความสูง: 65 เมตร (213 ฟุต) (พังทลาย) ซึ่งน่าจะเคยสูง 91.65 เมตร (301 ฟุต) หรือ 175 ศอก
ฐาน: 144 เมตร (472 ฟุต) หรือ 275 ศอก
ความชัน: 51°50'35"
ที่ตั้งในประเทศอียิปต์
มีดุม, มายดุม หรือ ไมดุม (อาหรับ: ميدوم, อียิปต์โบราณ: Mr(y)-Jtmw, แปลว่า  'เป็นที่รักแห่งอาตุม', กรีกโบราณ: Μοι(ε)θυμις) เป็นแหล่งโบราณคดีในบริเวณอียิปต์ล่าง ประกอบด้วยพีระมิดขนาดใหญ่และมาสตาบาที่สร้างด้วยอิฐโคลนหลายหลัง และมีพีระมิดเป็นพีระมิดทรงตรงแห่งแรกของอียิปต์ แต่ได้พังทลายลงบางส่วนในสมัยโบราณ พื้นที่นี้ตั้งอยู่ประมาณ 72 กิโลเมตร (45 ไมล์) ทางตอนใต้ของกรุงไคโรในปัจจุบัน
พีระมิด

พีระมิดที่ไมดุมเชื่อว่าเป็นเพียงพีระมิดแห่งที่สองที่สร้างขึ้นหลังจากพีระมิดแห่งดโจเซอร์ และเดิมทีอาจถูกสร้างขึ้นสำหรับฟาโรห์ฮูนิ ซึ่งเป็นฟาโรห์พระองค์สุดท้ายของราชวงศ์ที่สาม และดำเนินการสร้างต่อในรัชสมัยของฟาโรห์สเนเฟอร์อู เนื่องจากลักษณะที่ผิดปกติ พีระมิดจึงถูกเรียกว่า อัล-ฮะรัม อัล-กัดตะอับ ในภาษาอาหรับอียิปต์ หรือพีระมิดเทียม
ในส่วนการขยายพีระมิดครั้งที่สองได้เปลี่ยนจากการออกแบบพีระมิดขั้นบันไดดั้งเดิมให้เป็นพีระมิดแท้ (ลักษณะพีระมิดอียิปต์ที่คุ้นกันในปัจจุบัน) โดยเติมชั้นด้วยหินปูน ถึงแม้ว่าวิธีการดังกล่าวจะสอดคล้องกับการออกแบบพีระมิดแท้อื่นๆ แต่พีระมิดที่ไมดุมกลับก็ได้รับผลกระทบจากข้อผิดพลาดในการก่อสร้าง ประการแรก ชั้นนอกวางอยู่บนทราย ไม่ใช่หินเหมือนชั้นใน ประการที่สอง พีระมิดขั้นบันไดด้านในได้รับการออกแบบเป็นขั้นตอนสุดท้าย ดังนั้นพื้นผิวด้านนอกจึงถูกขัดเงาและพื้นของขั้นบันไดไม่ได้อยู่ในแนวนอน แต่หลุดออกไปด้านนอก ซึ่งได้ทำลายความมั่นคงอย่างรุนแรงและมีแนวโน้มที่จะทำให้เกิดการพังทลายของพีระมิดไมดุมในขณะที่มีฝนห่าใหญ่ขณะที่อาคารยังอยู่ระหว่างการก่อสร้าง
ฟรังค์ มงนิเยร์ และคนอื่นๆ เชื่อว่าพีระมิดยังไม่พังทลายจนกระทั่งสมัยราชอาณาจักรใหม่ แต่ปรากฏข้อเท็จจริงหลายประการที่ขัดแย้งกับข้อสันนิษฐานดังกล่าว คือ พีระมิดแห่งไมดุมดูเหมือนจะสร้างไม่แล้วเสร็จสมบูรณ์ นับตั้งแต่รัชสมัยของฟาโรห์สเนเฟอร์อูจนถึงราชวงศ์ที่สิบสอง พีระมิดที่สร้างทั้งหมดจะวิหารรับพระบรมศพ ซึ่งไม่ได้ถูกสร้างในพีระมิดที่ไมดุม วิหารบูชาพระบรมศพ ซึ่งถูกพบอยู่ใต้ซากปรักหักพังที่ฐานของพีระมิด ดูเหมือนจะสร้างไม่เสร็จเช่นกัน ผนังยังถูกขัดเงาเพียงบางส่วนเท่านั้น จารึกศิลาสองชิ้นข้างในซึ่งปกติจะปรากฏพระนามของฟาโรห์แต่กลับไม่ปรากฏเลย ห้องฝังพระบรมศพภายในพีระมิดนั้นยังไม่เสร็จสมบูรณ์ โดยมีผนังดิบและฐานไม้ที่ยังคงอยู่ ซึ่งมักจะถูกถอดออกหลังจากการก่อสร้างแล้ว มาสตาบาบริวารไม่เคยถูกใช้งานหรือสร้างเสร็จเลย และไม่พบการฝังศพตามปกติ ในที่สุด การตรวจสอบครั้งแรกของพีระมิดแห่งไมดุมก็พบทุกสิ่งใต้พื้นผิวของกองเศษหินหรืออิฐที่ยังคงสภาพสมบูรณ์ หินจากที่กำบังชั้นนอกถูกขโมยไปหลังจากที่ขุดพบเท่านั้น ซึ่งทำให้เป็นไปได้ว่าพีระมิดจะเสียหายอย่างหนักมากกว่าแบบค่อยเป็นค่อยไป การพังทลายของพีระมิดดังกล่าวในรัชสมัยของฟาโรห์สเนเฟอร์อูเป็นสาเหตุที่เป็นไปได้สำหรับการเปลี่ยนแปลงจากมุมเอียง 54 มาเป็นมุมเอียง 43 องศาของพีระมิดแห่งที่สองของพระองค์ที่ดาห์ชูร์ หรือพีระมิดโค้งงอ
เมื่อการสำรวจของนโปเลียนในปี ค.ศ. 1799 พีระมิดไมดุมเหลือเพียงสามชั้นในปัจจุบัน โดยทั่วไปสันนิษฐานว่าพีระมิดยังคงมีห้าขั้นอยู่ในคริสต์ศตวรรษที่สิบห้า และค่อยๆ พังทลายลงไปอีก เพราะอัล-มักรีซีอธิบายว่า มันดูเหมือนภูเขาห้าขั้น แต่เม็นเดิลส์โซนได้อ้างว่าอาจจะเป็นผลมาจากการแปลแบบละเอียดๆ และคำพูดของอัล-มักรีซีจะแปลเป็น "ภูเขาห้าชั้น" จะถูกต้องกว่า ซึ่งเป็นคำอธิบายที่ตรงกับสถานะปัจจุบันของพีระมิดที่มีผนังก่ออิฐแตกต่างกันสี่แถบที่ฐานและขั้นบันไดด้านบน
พีระมิดขั้นบันไดแห่งไมดุมในช่วงราชวงศ์ที่สี่จากหอจดหมายเหตุพิพิธภัณฑ์บรู๊คลิน
ทางเดินในพีระมิดไมดุม
พีระมิดขั้นบันไดแห่งไมดุมในช่วงราชวงศ์ที่สี่จากหอจดหมายเหตุพิพิธภัณฑ์บรู๊คลิน
การสำรวจพีระมิด

พีระมิดไมดุมถูกขุดโดยจอห์น เช เพอร์ริงในปี ค.ศ.1837, เล็พซิอุส ในปี ค.ศ. 1843 และจากนั้นฟลินเดอรส์ พีทรีในช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 19 ซึ่งพบว่ามีการตั้งวิหารบูชาพระบรมศพโดยหันหน้าไปทางทิศตะวันออก ในปี ค.ศ. 1920 ลุดวิก บอร์ชาร์ดท์ได้ศึกษาพื้นที่ดังกล่าวเพิ่มเติม ตามด้วยอลัน โรว์ในปี ค.ศ. 1928 และตามด้วยอะลี อัลคอลีในปี ค.ศ. 1970
พีระมิดอยู่ในสภาพเป็นซากปรักหักพัง โดยมีโครงสร้างสูง 213 ฟุต (65 เมตร) และทางเข้าอยู่ในแนวเหนือ-ใต้ โดยทางเข้าอยู่ทางเหนือสูง 66 ฟุต (20 เมตร) เหนือระดับพื้นดินในปัจจุบัน ทางเดินลงที่สูงชันยาว 57 ฟุต (17 เมตร) นำไปสู่ทางเดินในแนวนอน ซึ่งอยู่ต่ำกว่าระดับพื้นดินเดิมเล็กน้อย ที่นำไปสู่ห้องฝังศพ ซึ่งห้องดังกล่าวไม่น่าจะถูกใช้สำหรับการฝังศพใดๆ
ฟลินเดอรส์ พีทรีเป็นนักไอยคุปต์วิทยาคนแรกที่สร้างข้อเท็จจริงเกี่ยวกับขนาดและสัดส่วนการออกแบบดั้งเดิมของพีระมิด ในรูปแบบพีระมิดเมื่อยุติการสร้างแล้ว พีระมิดมีขนาด 1,100 ศอก 0.523 ม. โดยรอบสูง 175 ศอก ดังนั้นจึงแสดงสัดส่วนเดียวกับมหาพีระมิดที่กิซา และดังนั้นจึงมีสัญลักษณ์รูปวงกลมเหมือนกัน พีทรีได้เขียนในรายงานการขุดค้นปี ค.ศ. 1892 ว่า "เราจะเห็นว่ามีทฤษฎีที่คล้ายคลึงกันทุกประการสำหรับมิติของพีระมิดไมดุมและมหาพีระมิด ซึ่งในแต่ละอัตราส่วนโดยประมาณ 7:44 ถูกนำมาใช้ ดังที่ อ้างถึงรัศมีและวงกลม ... "สัดส่วนเหล่าดังกล่าวเท่ากับหน้าด้านนอกทั้งสี่ที่ลาดเอียงเข้าในอย่างแม่นยำที่มุม 51.842 องศาหรือ 51°50'35" ซึ่งชาวอียิปต์โบราณเข้าใจและแสดงออกว่าเป็นความชันที่ 51⁄ 2 ฝ่ามือ
ชิ้นส่วนของจารึดหินปูน ซึ่งเป็นจารึกบัญชีปศุสัตว์ของพาเฮมิ และอินิอูเซต ภรรยาของเขาจากช่วงราชวงศ์ที่สิบแปด จากหลุมฝังศพ หมายเลข 34 ในเมืองไมดุม ประเทศอียิปต์ พิพิธภัณฑ์โบราณคดีอียิปต์พีทรี กรุงลอนดอน
วิหารบูชาพระบรมศพของพีระมิดไมดุม
เศษหินปูน บันทึกด้วยหมึกสีดำโดยคนงานเกี่ยวกับจำนวนบล็อกหินที่ส่งมอบให้กับพีระมิดไมดุม จากสมัยราชวงศ์ที่สี่ จากเศษซากพีระมิด บริเวณมาสตาบา หมายเลข 17 ที่ไมดุม ประเทศอียิปต์ พิพิธภัณฑ์โบราณคดีอียิปต์พีทรี กรุงลอนดอน
ภาพของพีระมิดไมดุมจากมาสตาบาของเนเฟอร์มาอัต
บรรณานุกรม

Lightbody, David I (2008). Egyptian Tomb Architecture: The Archaeological Facts of Pharaonic Circular Symbolism. British Archaeological Reports International Series S1852. ISBN 978-1-4073-0339-0.
Petrie, Flinders (1892). Medum. David Nutt: London.
Edwards, I.E.S. (1979). The Pyramids of Egypt. Penguin.
Monnier, Franck (2017). L'ère des géants. Éditions de Boccard.
Verner, Miroslav (2001). The Pyramids. Their Archaeology and History. Atlantic Books.
Mendelssohn, Kurt (1976). The Riddle of the Pyramids. Sphere Books Ltd: London. ISBN 0-351-17349-8.
Meidum: Site of the Broken Pyramid & Remnants of the First True Pyramid- Virtual-Egypt เก็บถาวร 2018-07-02 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน
John Legon article on the Architectural Proportions of the Pyramid of Meidum เก็บถาวร 2019-05-26 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน
แหล่งข้อมูลอื่น

Arnold, Dieter (1991). Building in Egypt: Pharaonic Stone Masonry. Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-506350-9
Jackson, K. & Stamp, J. (2002). Pyramid: Beyond Imagination. Inside the Great Pyramid of Giza. London: BBC Worldwide. ISBN 978-0-563-48803-3
โครงสร้างของพีระมิด
แผนที่อียิปต์ล่างโบราณแสดงที่ตั้งของไมดุม
ยุคยาโยอิ

ยุคยาโยอิ (ญี่ปุ่น: 弥生時代; โรมาจิ: Yayoi jidai) เริ่มต้นในยุคหินใหม่ตอนปลายในประเทศญี่ปุ่น ดำเนินต่อไปในยุคสัมฤทธิ์ และสิ้นสุดที่ยุคเหล็ก
ตั้งแต่คริสต์ทศวรรษ 1980 นักวิชาการได้โต้แย้งว่าช่วงเวลาที่ก่อนหน้านี้จัดว่าเป็นช่วงเปลี่ยนผ่านจากยุคโจมงควรจัดประเภทใหม่เป็นยุคยาโยอิตอนต้น ปีที่เริ่มต้นการเปลี่ยนผ่านนี้เป็นที่ถกเถียงกัน โดยมีการประมาณการอยู่ในขอบเขตจากศตวรรษที่ 10 ถึงศตวรรษที่ 3 ก่อนคริสต์ศักราช
ยุคสมัยนี้ได้ชื่อตามย่านในโตเกียวที่นักโบราณคดีค้นพบโบราณวัตถุและคุณลักษณะจากยุคนั้นเป็นครั้งแรกในช่วงปลายคริสต์ศตวรรษที่ 19 ลักษณะเด่นของยุคยาโยอิได้แก่ รูปลักษณ์เครื่องปั้นดินเผายาโยอิ งานช่างไม้และสถาปัตยกรรมที่ผ่านการปรับปรุง และจุดเริ่มต้นการทำนาข้าวแบบเข้มข้นในนา โครงสร้างชนชั้นทางสังคมแบบลำดับชั้นสืบต้นตอจากยุคนี้ และมีต้นตอจากจีน เทคนิควิศวกรรมโลหการจากการใช้สัมฤทธิ์และเหล็กก็นำเข้าจากจีนผ่านเกาหลีไปจนถึงญี่ปุ่นในช่วงนี้ด้วย
หลังยุคยาโยอิก็เข้าสู่ยุคโจมง และวัฒนธรรมยาโยอิเจริญรุ่งเรื่องในพื้นที่คีวชูใต้ถึงฮนชูเหนือ หลักฐานทางโบราณคดีสนับสนุนแนวคิดที่ว่าในช่วงเวลานี้ การอพยพเข้ามาของชาวนา (ชาวยาโยอิ) จากคาบสมุทรเกาหลีไปยังญี่ปุ่นอย่างล้นหลามและปะปนไปกับชาวพื้นเมืองที่เก็บของป่าล่าสัตว์เป็นหลัก (ชาวโจมง)
คุณสมบัติ

โดยทั่วไปยอมรับว่ายุคยาโยอิกินระยะเวลาจากประมาณ 300 ปีก่อน ค.ศ. ถึง ค.ศ. 300 อย่างไรก็ตาม หลักฐานคาร์บอนกัมมันตรังสีจากตัวอย่างอินทรีย์ที่ติดกับเศษเครื่องปั้นดินเผาอาจบ่งชี้ว่ามีอายุย้อนไปอีก 500 ปี ระหว่างประมาณ 1,000 ปีก่อน ค.ศ. ถึง 800 ปีก่อน ค.ศ. แม้ว่าจะเป็นของถกเถียงอย่างมาก ในยุคนี้ ญี่ปุ่นได้เปลี่ยนผ่านไปสู่สังคมเกษตรกรรมที่มีการตั้งถิ่นฐานมากขึ้น โดยรับเอาแนวทางการเกษตรและการผลิตพืชผลที่นำเข้าจากเกาหลีมาใช้ในประเทศ (เริ่มต้นที่ภูมิภาคคีวชู)
หลักฐานทางโบราณคดีแรกสุดในยุคยาโยอิพบที่คีวชูเหนือ แม้ว่าจะมีข้อถกเถียงอยู่ วัฒนธรรมยาโยอิกระจายสู่เกาะฮนชูอย่างรวดเร็ว ผสมเข้ากับวัฒนธรรมโจมงท้องถิ่น
ชื่อยาโยอินำมาจากบริเวณที่พบเครื่องปั้นดินเผายุคยาโยอิครั้งแรกในโตเกียว เครื่องปั้นดินเผายุคยาโยอิได้รับการตกแต่งและผลิตอย่างเรียบง่าย โดยใช้เทคนิคขดขึ้นรูป ซึ่งเป็นแบบเดียวกันที่เคยใช้ในเครื่องปั้นดินเผาโจมง ผู้เชี่ยวชาญด้านงานฝีมือยุคยาโยอิทำระฆังพิธีสัมฤทธิ์ (โดตากุ) กระจก และอาวุธ ชาวยาโยอิเริ่มใช้เครื่องมือทางการเกษตรและอาวุธที่ทำมาจากเหล็กในคริสต์ศตวรรษที่ 1
เมื่อประชากรยาโยอิเพิ่มขึ้น สังคมจึงมีการแบ่งชั้นและซับซ้อนมากขึ้น พวกเขาสวมสิ่งทอ อาศัยอยู่ในหมู่บ้านเกษตรกรรมถาวร และสร้างอาคารด้วยไม้และหิน พวกเขายังสะสมความมั่งคั่งผ่านกรรมสิทธิ์ที่ดินและการเก็บรักษาเมล็ดพืช ปัจจัยดังกล่าวส่งเสริมการพัฒนาชนชั้นทางสังคมที่แตกต่างกัน ข้อมูลจีนร่วมสมัยระบุถึงผู้มีรอยสักและเครื่องหมายอื่น ๆ บนร่างกายที่แสดงถึงความแตกต่างในสถานะทางสังคม หัวหน้าชาวยาโยอิในบางพื้นที่ของคีวชูดูเหมือนจะสนับสนุนและมีอิทธิพลทางการเมืองในการค้าขายสัมฤทธิ์และวัตถุมีค่าอื่น ๆ ซึ่งเป็นไปได้ด้วยการนำวิธีการทำนาชลประทานจากชะวากทะเลแยงซีในจีนตอนใต้เข้าสู่ญี่ปุ่นผ่านหมู่เกาะรีวกีวหรือคาบสมุทรเกาหลี
การเปรียบเทียบระหว่างโครงกระดูกของโจมงและยาโยอิโดยตรงแสดงให้เห็นว่าทั้งสองชนชาตินี้สามารถแยกความแตกต่างได้อย่างชัดเจน โดยชาวโจมงมีแนวโน้มเตี้ยกว่า มีปลายแขนและขาส่วนล่างยาวกว่าเล็กน้อย ดวงตาลึกกว่า ใบหน้าสั้นและกว้างกว่า และลักษณะใบหน้าที่ชัดเจนกว่ามาก นอกจากนี้ ยังมีสันคิ้ว จมูก และสันจมูกที่ยกขึ้นอย่างโดดเด่น ในขณะที่ชาวยาโยอิมีความสูงเพิ่มขึ้นเฉลี่ย 2.5–5 เซนติเมตร (0.98 นิ้ว–1.97 นิ้ว) โดยมีดวงตาตื้น ใบหน้าสูงและแคบ สันคิ้วและจมูกแบน เมื่อถึงยุคโคฟุง โครงกระดูกเกือบทั้งหมดในประเทศญี่ปุุ่นมาจากยุคยาโยอิที่มีโครงกระดูกบางส่วนผสมกับยุคโจมงเล็กน้อย (ยกเว้นจากชาวไอนุ) คล้ายกับโครงกระดูกของชาวญี่ปุ่นยุคปัจจุบัน
ประวัติ > ต้นกำเนิดชาวยาโยอิ

บทความหลัก: ชาวยาโยอิ
ประวัติ > ภาษา

นักภาษาศาสตร์และนักโบรณคดีส่วนใหญ่ยอมรับว่าตระกูลภาษาญี่ปุ่นเกิดขึ้นและกระจายทั่วหมู่เกาะในยุคยาโยอิ
ประวัติ > การปรากฎตัวของ วัว ในตำราประวัติศาสตร์จีน

บันทึกเกี่ยวกับประชากรญี่ปุ่นแรกสุดมาจากข้อมูลของจีนในยุคนี้ โดยกล่าวถึงวัว รูปสะกดของประเทศญี่ปุ่นในภาษาจีนตอนต้น ใน ค.ศ. 57; รัฐนะแห่งวัวได้รับตราประทับทองคำจากจักรพรรดิกวังอู่แห่งราชวงศ์ฮั่นตอนปลาย เหตุการณ์นี้ได้รับการบันทึกใน โฮ่วฮั่นชู ที่รวบรวมโดยฟ่าน เย่ในคริสต์ศตวรรษที่ 5 ตรานี้ได้รับการค้นพบี่คีวชูเหนือในคริสต์ศตวรรษที่ 18 วัวยังได้รับการกล่าวถึงใน ค.ศ. 257 จากสามก๊กจี่ส่วนเว่ย์จื้อ ที่รวบรวมโดยตันซิ่ว นักวิชาการในคริสต์ศตวรรษที่ 3
นักประวัติศาสตร์จีนช่วงต้นกล่าวถึงวัวเป็นดินแดนที่มีชุมชนชนเผ่าที่กระจัดกระจายอยู่หลายร้อยแห่ง แทนที่จะเป็นดินแดนเดียวซึ่งมีประเพณียาวนาน 700 ปีดังที่ระบุไว้ในนิฮงโชกิ ผลงานในคริสต์ศตวรรษที่ 8 ที่บันทึกข้อมูลทางประวัติศาสตร์และตำนานเกี่ยวกับประเทศญี่ปุ่น ซึ่งระบุปีก่อตั้งเมื่อ 660 ปีก่อนคริสต์ศักราช หลักฐานทางโบราณคดียังชี้ให้เห็นว่ามีความขัดแย้งระหว่างที่ตั้งถิ่นฐานหรือรัฐเล็ก ๆ เกิดขึ้นบ่อยครั้งในช่วงเวลาดังกล่าว โดยแหล่งชุมชนที่ผ่านการขุดพบหลายแห่งมีคูน้ำล้อมรอบหรือสร้างขึ้นบนยอดเขา โครงกระดูกมนุษย์ไร้หัวหลายอันที่ค้นพบในอุทยานประวัติศาสตร์โยชิโนงาริถือเป็นตัวอย่างสิ่งที่พบได้ทั่วไปจากช่วงเวลานั้น ในพื้นที่ชายฝั่งทะเลใน หัวลูกศรหินมักพบอยู่ท่ามกลางวัตถุฝังศพ
ข้อมูลจีนในคริสต์ศตวรรษที่ 3 รายงานว่าชาววะดำรงชีวิตด้วยปลาดิบ ผัก และข้าวที่กินบนถาดไม้ไผ่และไม้ ตบมือบูชา (เป็นสิ่งที่ยังคงมีอยู่ในศาลเจ้าชินโตในปัจจุบัน) และก่อเนินดินฝังศพ
ประวัติ > ยามาไตโกกุ

เว่ย์จื้อ (จีน: 魏志) ในสามก๊กจี่กล่าวถึงยามาไตโกกุและราชินีฮิมิโกะครั้งแรกในคริสต์ศตวรรษที่ 3 โดยมีข้อมูลว่า หลังสงครามกลางเมืองครั้งใหญ่ ฮิมิโกะขึ้นปกครองราชบัลลังก์วะในฐานะผู้นำทางจิตวิญญาณ น้องชายของเธอดำรงตำแหน่งกิจการของรัฐ รวมทั้งความสัมพันธ์ทางการทูตกับราชสำนักจีนในวุยก๊ก เมื่อทูตวุยก๊กถามถึงต้นกำเนิด ชาววะอ้างว่าตนเป็นลูกหลานของอู๋ไท่ปั๋ว บุคคลทางประวัติศาสตร์ของรัฐอู๋ในบริเวณดินดอนสามเหลี่ยมปากแม่น้ำแยงซีของจีน
สถานที่ตั้งของยามาไตโกกุและตัวตนของราชินีฮิมิโกะเป็นประเด็นที่มีการค้นคว้ามาหลายปี โดยมีสถานที่ที่เป็นไปได้สองแห่ง คือ โยชิโนงาริในจังหวัดซางะและมากิมูกุในจังหวัดนาระ การค้นคว้าทางโบราณคดีล่าสุดในมากิมูกุเสนอแนะว่ายามาไตโกกุตั้งอยู่ในพื้นที่นี้ นักวิชาการบางส่วนสันนิษฐานว่าฮาชิฮากะโคฟุงที่มากิมูกุคือสุสานของฮิมิโกะ ความสัมพันธ์ของยามาไตโกกุกับต้นกำเนิดหน่วยการเมืองยามาโตะในยุคโคฟุงยังคงเป็นประเด็นถกเถียง
บรรณานุกรม

Beckwith, Christopher I. (2004), Koguryo, the Language of Japan's Continental Relatives, Brill, ISBN 978-90-04-13949-7.
Habu, Junko (2004), Ancient Jomon of Japan, Cambridge, MA: Cambridge Press, ISBN 978-0-521-77670-7.
Miyamoto, Kazuo (2016), "Archaeological Explanation for the Diffusion Theory of the Japonic and Koreanic Language" (PDF), Japanese Journal of Archeology, 4 (1): 53–75.
Serafim, Leon A. (2008), "The uses of Ryukyuan in understanding Japanese language history",  ใน Frellesvig, Bjarke; Whitman, John (บ.ก.), Proto-Japanese: Issues and Prospects, John Benjamins, pp. 79–99, ISBN 978-90-272-4809-1.
Unger, J. Marshall (2009), The role of contact in the origins of the Japanese and Korean languages, Honolulu: University of Hawaii Press, ISBN 978-0-8248-3279-7.
Vovin, Alexander (2013), "From Koguryo to Tamna: Slowly riding to the South with speakers of Proto-Korean", Korean Linguistics, 15 (2): 222–240, doi:10.1075/kl.15.2.03vov.
Vovin, Alexander (2017), "Origins of the Japanese Language", Oxford Research Encyclopedia of Linguistics, Oxford University Press, doi:10.1093/acrefore/9780199384655.013.277, ISBN 978-0-19-938465-5.
อ่านเพิ่ม

Schirokauer, Conrad (2013). A Brief History of Chinese and Japanese Civilizations. Boston: Wadsworth Cengage Learning.
Silberman, Neil Asher (2012). The Oxford Companion to Archaeology. New York: Oxford University Press.
แหล่งข้อมูลอื่น

Yayoi Culture, Department of Asian Art, The Metropolitan Museum of Art
Yayoi period เก็บถาวร 2016-03-03 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน at Japanese History Online (under construction) เก็บถาวร 2020-09-23 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน
An article by Richard Hooker on the Yayoi and the Jōmon.
Comprehensive Database of Archaeological Site Reports in Japan,  Nara National Research Institute for Cultural Properties
Article "Japanese Roots Surprisingly Shallow" from Japan Times
| --- | --- |
ฐานข้อมูลการควบคุมรายการหลักฐาน: ประจำชาติ :  เยอรมนี  อิสราเอล  สหรัฐ  ญี่ปุ่น 
อุทยานประวัติศาสตร์โยชิโนงาริที่สร้างขึ้นใหม่
ที่อยู่อาศัยแบบยาโยอิที่สร้างขึ้นใหม่ในโยชิโนงาริ
ตราประทับทองคำที่กล่าวว่าจักรพรรดิฮั่นกวังอู่ทรงมีพระบรมราชานุญาตให้แก่ "เจ้าแห่งนะในวัว" เมื่อ ค.ศ. 57 ตรานั้นสลักไว้ว่า ฮั่นเหว่ย์นฺหวีกั๋วหวัง (漢委奴國王)
ฮาชิฮากะโคฟุง ซากูราอิ (จังหวัดนาระ)
เกาะอีสเตอร์

| เกาะอีสเตอร์ |
| --- | --- |
ดินแดนพิเศษ, จังหวัด และเทศบาล

   ธง ตรา ตราอาร์ม
แผนที่เกาะอีสเตอร์แสดงเตเรวากา, โปอีเก, ราโนกาอู, โมตูนูอี, โอโรโง และมาตาเวรี; "อาฮู" หลักระบุด้วยรูปโมอาย
เกาะอีสเตอร์เกาะอีสเตอร์ในมหาสมุทรแปซิฟิก
พิกัด: 27°7′S 109°22′W﻿ / ﻿27.117°S 109.367°W﻿ / -27.117; -109.367
ประเทศ: ชิลี
แคว้น: บัลปาราอิโซ
จังหวัด: อิสลาเดปัสกัว
เทศบาล: อิสลาเดปัสกัว
ศูนย์กลาง: ฮางาโรอา
การปกครอง
 • ประเภท: เทศบาล
 • องค์กร: สภาเทศบาล
 • ผู้ว่าราชการจังหวัด: Laura Alarcón Rapu (อิสระ)
 • นายกเทศมนตรี: Pedro Edmunds Paoa (PRO)
พื้นที่
 • ทั้งหมด: 163.6 ตร.กม. (63.2 ตร.ไมล์)
ความสูงจุดสูงสุด: 507 เมตร (1,663 ฟุต)
ความสูงจุดต่ำสุด: 0 เมตร (0 ฟุต)
ประชากร (สำมะโน ค.ศ. 2017)
 • ทั้งหมด: 7,750 คน
เขตเวลา: UTC−6 (เวลาในประเทศชิลี)
 • ฤดูร้อน  (เวลาออมแสง): UTC−5 (เวลาในประเทศชิลี)
Country Code: +56
สกุลเงิน: เปโซ (CLP)
ภาษา: สเปน, ราปานูอี
ขับรถฝั่ง: ขวา
เว็บไซต์: dppisladepascua.dpp.gob.cl 
NGA UFI=-905269
| อุทยานแห่งชาติราปานูอี * |
| --- | --- |
  แหล่งมรดกโลกโดยยูเนสโก
โมอายที่ราโนรารากู เกาะอีสเตอร์
ประเทศ:  ชิลี
ประเภท: มรดกทางวัฒนธรรม
เกณฑ์พิจารณา: (i), (iii), (v)
ประวัติการขึ้นทะเบียน
ขึ้นทะเบียน: 2538 (คณะกรรมการสมัยที่ 19)
พื้นที่: 6,666 เฮกเตอร์
* ชื่อตามที่ได้ขึ้นทะเบียนในบัญชีแหล่งมรดกโลก ** ภูมิภาคที่จัดแบ่งโดยยูเนสโก
เกาะอีสเตอร์ (อังกฤษ: Easter Island); เกาะราปานูอี (ราปานูอี: Rapa Nui) หรือ เกาะปัสกัว  (สเปน: Isla de Pascua) ตั้งอยู่ในมหาสมุทรแปซิฟิก อยู่ในการปกครองของประเทศชิลี ตัวเกาะห่างจากฝั่งประเทศชิลีไปทางทิศตะวันตกกว่า 3,600 กิโลเมตร เกาะที่ใกล้เกาะอีสเตอร์มากที่สุดอยู่ห่างฝั่งจากถึง 2,000 กิโลเมตร จึงได้ชื่อว่าเป็นสถานที่อันโดดเดี่ยวแห่งหนึ่งของโลก ลักษณะของเกาะมีขนาดเล็ก มีพื้นที่เพียง 160 ตารางกิโลเมตร มีความยาว 25 กิโลเมตร
ประวัติศาสตร์

ปี ค.ศ. 1680 เป็นช่วงที่ชาวเผ่าสองเผ่าที่อยู่บนเกาะ ซึ่งมีชนเผ่าหูสั้น (คาดว่าเป็นพวกที่มาจากเกาะแถบโปลีนีเซีย) กับเผ่าหูยาว (คาดว่ามาจากอเมริกาใต้) ซึ่งอยู่อย่างสงบมาช้านานได้ทะเลาะกันและทำสงครามกัน ทำให้ป่าเริ่มหมด สภาพดินเริ่มเสื่อมลง เผ่าหูสั้นซึ่งมีประชากรน้อยกว่ากลับชนะเผ่าหูยาว และช่วงที่ทำการรบอยู่นั้น พวกชาวเผ่าหูสั้นก็ได้ทำลายรูปปั้นหินและโคนรูปเกาะสลักเป็นจำนวนมาก หลังจากนั้นได้มีสงครามและความอดอยากเกิดขึ้นบ่อยครั้ง
ในปี ค.ศ. 1722 นักเดินเรือชาวดัตช์นำโดย ยาโกบ โรคเคเฟน (Jacob Roggeveen) เป็นชาวยุโรปกลุ่มแรกที่เข้ามาถึงได้เดินทางมาพบเกาะนี้ในวันอาทิตย์อีสเตอร์ และได้ค้นพบว่าบนเกาะมีชนเผ่าอาศัยอยู่สองเผ่า และได้ตั้งชื่อเกาะให้ตรงกับวันที่ได้พบคือวันอีสเตอร์
ในปี ค.ศ. 1770 นักเดินเรือชาวสเปนที่เดินทางมาจากเปรูได้ค้นพบเกาะนี้อีกครั้ง ซึ่งขณะนั้นบนเกาะมีซึ่งมีชาวพื้นเมืองอาศัยอยู่ มีประชากรราว 3,000 คน แต่สี่ปีให้หลังจากนั้น กับต้นเจมส์ คุกที่เดินทางสำรวจแถบแปซิฟิกครั้งที่สอง ก็ได้พบเกาะอีสเตอร์ ซึ่งขณะนั้นประชากรบนเกาะเหลืออยู่เพียง 600-700 คน และมีผู้หญิงอยู่เพียง 30 คนเท่านั้น (มีการเล่าต่อกันมาว่าอาจเกิดจากการที่ผู้หญิงและเด็กถูกจับกิน จึงทำให้เด็กกับผู้หญิงลดน้อยลง) ตอนต้นคริสต์ศตวรรษที่ 19 จำนวนประชากรได้เพิ่มขึ้นเพียงเล็กน้อย
ในปี ค.ศ. 1862 รัฐบาลเปรูได้กวาดต้อนชาวพื้นเมืองชายประมาณ 1,000 คนไปเป็นทาสบนแผ่นดินใหญ่ แต่ไม่กี่เดือนให้หลัง หลังจากทาส 15 คนที่ได้รับการปล่อยตัวเพื่อกลับมาที่เกาะ ก็ได้นำเชื้อไข้ทรพิษกลับเข้ามาด้วย ทำให้ชาวเกาะซึ่งไม่มีภูมิคุ้มกันได้ติดโรคร้ายไปด้วย ทำให้ประชากรลดลงไปมาก
จากการที่ชาวพื้นเมืองไม่ได้บันทึกอะไรไว้เลย สิ่งที่ถ่ายทอดไปสู่คนรุ่นหลังคือเล่าจากปากต่อปาก ต้นตอของสิ่งต่าง ๆ จึงได้ตายหายไปพร้อมกับชาวพื้นเมืองที่ลดจำนวนลงไปด้วย แม้จะมีข้อความสัญลักษณ์ แต่ก็ไม่สามารถถอดความได้ และยังหาคำอธิบายไม่ได้ว่าชาวเกาะอีสเตอร์ได้อพยพมาจากที่ใด
ในคริสต์ศตวรรษที่ 19 ประเทศชิลีก็ได้ผนวกเกาะอีสเตอร์เข้าเป็นส่วนหนึ่งของประเทศในปี ค.ศ. 1888 หลังจากนั้นประชากรบนเกาะก็เพิ่มขึ้นอีกครั้ง
รูปสลักหินขนาดยักษ์

ถึงแม้ว่าจะไม่รู้ที่มาของชาวพื้นเมืองบนเกาะ แต่ชาวพื้นเมืองก็ได้สร้างรูปสลักยักษ์ขึ้น ซึ่งสร้างจากหินและกากแร่ภูเขาไฟหรือหินบะซอลต์ ซึ่งรูปสลักในยุกแรกจะเป็นรูปสลักคนนั่งคุกเข่าในช่วงประมาณ ค.ศ. 380 ในยุคถัดมาเริ่มต้นตั้งแต่ปี ค.ศ. 1100 จะสลักเป็นรูปที่เรียกว่า โมไอ ซึ่งเป็นที่โดดเด่นทั่วไปบนเกาะ