การเสียกรุงศรีอยุธยาครั้งที่สอง
เหตุการณ์สืบเนื่อง > สภาพจลาจลหลังการเสียกรุงฯ

บทความหลัก: สภาพจลาจลหลังการเสียกรุงศรีอยุธยาครั้งที่สอง และ การกอบกู้เอกราชของเจ้าตาก
ภายหลังจากการล่มสลายของกรุงศรีอยุธยา เพื่อความอยู่รอด ทำให้เกิดชุมนุมทางการเมืองในระดับต่าง ๆ ซึ่งเป็น "รัฐบาลธรรมชาติ" ขึ้นมาในท้องถิ่นทันที ส่วนรัฐบาลธรรมชาติเหล่านี้เกิดจากการที่บรรดาเจ้าเมืองขนาดใหญ่ที่ไม่ได้รับผลกระทบจากสงครามมากนักได้ตั้งตนเป็นใหญ่ในเขตอิทธิพลของตน เรียกว่า "ชุมนุม" หรือ "ก๊ก" ซึ่งมีจำนวน 4-6 แห่ง นับว่ารัฐไทยเกือบสิ้นสลายไปเพราะไม่อาจรวมกันเป็นปึกแผ่นได้อีก
ชุมนุมพิษณุโลก นำโดยเจ้าพระยาพิษณุโลก (เรือง) ซึ่งได้ทูลลากลับไปปลงศพมารดาที่เมืองพิษณุโลกตั้งแต่ปลายปีพ.ศ. 2308 และได้ทำสงครามกับเจ้าฟ้าจีด มีอำนาจในหัวเมืองเหนือ
ชุมนุมเจ้าพิมาย นำโดยกรมหมื่นเทพพิพิธ ซึ่งได้เสด็จหลบหนีไปจากปราจีนบุรีไปยังนครราชสีมาเมื่อครั้งพ่ายแพ้ให้แก่พม่าในการรบที่ปากน้ำโยทะกาในเดือนกันยายน พ.ศ. 2309 กรมหมื่นเทพพิพิธถูกหลวงแพ่งยึดอำนาจและพระพิมายนำองค์ไปไว้ที่เมืองพิมาย เมื่อเสียกรุงศรีอยุธยาแล้ว พระพิมายได้ยกให้กรมหมื่นเทพพิพิธขึ้นเป็นเจ้าพิมาย ในบรรดาผู้นำชุมนุม มีเพียงกรมหมื่นเทพพิพิธเท่านั้นที่มีเชื้อสายราชวงศ์บ้านพลูหลวงเดิม
ชุมนุมนครศรีธรรมราช นำโดยพระปลัด (หนู) เมื่อเจ้าเมืองนครศรีธรรมราช (พระยาราชสุภาวดีละคร) ยกทัพหัวเมืองปักษ์ใต้ไปสู้รบกับพม่าที่ราชบุรีแต่พ่ายแพ้ เจ้าพระยานครศรีธรรมราชมีความผิดจึงถูกจองจำอยู่ที่อยุธยา พระปลัด (หนู) รักษาการแทนจนกระทั่งเสียกรุงฯ พระปลัด (หนู) ได้ประกาศตนขึ้นเป็นเจ้านครฯ มีอำนาจเหนือหัวเมืองภาคใต้
ชุมนุมเจ้าพระฝาง เมืองสวางคบุรี นำโดยเจ้าพระฝาง หรือพระพากุลเถระ เดิมชื่อว่าเรือน เป็นเจ้าอาวาสวัดพระฝางสวางคบุรี พงศาวดารในสมัยต่อมาได้ระบุว่าเจ้าพระฝางนั้นไม่ตั้งอยู่ในพระธรรมวินัย นุ่งห่มจีวรแดงเสพสุราเมถุนธรรม นำทัพจับอาวุธสังหารศัตรูทั้งในสมณเพศ รวมทั้งแม่ทัพนายกองของเจ้าพระฝางนั้นล้วนแต่เป็นพระสงฆ์
ชุมนุมพระยาตาก พระยาตากได้นำกองกำลังชาวจีนและไทยฝ่าวงล้อมพม่าออกไปจากกรุงศรีอยุธยาตั้งแต่มกราคม พ.ศ. 2310 เมื่อเสียกรุงฯในเดือนเมษายน พ.ศ. 2310 นั้น พระยาตากอยู่ที่เมืองระยอง ในเดือนมิถุนายน พระยาตากยกทัพจากระยองเข้ายึดเมืองจันทบุรีได้สำเร็จ จากนั้นพระยาตากจึงให้เมืองจันทบุรีเป็นฐานที่มั่นในการสะสมกำลังและต่อเรือ มีอำนาจในหัวเมืองชายทะเลตะวันออกตั้งแต่บางปลาสร้อย (ชลบุรี) จนถึงทุ่งใหญ่ (ตราด)
ในเดือนตุลาคม พ.ศ. 2310 พระยาตากได้นำทัพเรือประกอบด้วยกำลังพล 5,000 คน ยกออกจากจันทบุรีมาถึงแม่น้ำเจ้าพระยา ขณะนั้นฝ่ายพม่าซึ่งได้ถอนกำลังส่วนใหญ่กลับไปสู้รบกับจีน เหลือกำลังไว้เพียงจำนวนน้อยคอยรักษาการในสยาม โดยมีสุกี้พระนายกองอยู่ที่ค่ายโพธิ์สามต้นที่อยุธยา และนายทองอินอยู่ที่ธนบุรี พระยาตากยึดธนบุรีสังหารนายทองอิน และยึดค่ายโพธิ์สามต้นได้สำเร็จในวันที่ 6 พฤศจิกายน พ.ศ. 2310 พระยาตากได้นำพระศพของพระเจ้าเอกทัศน์ขึ้นมาถวายพระเพลิงตามราชประเพณี ราชธานีอยุธยาได้รับความเสียหายเกินกว่าที่จำสามารถใช้เป็นฐานที่มั่นเพื่อตั้งรับพม่าได้ พระยาตากจึงมีคำสั่งให้กวาดต้อนชาวกรุงศรีอยุธยาที่ยังเหลืออยู่ลงไปที่ธนบุรี จากนั้นพระยาตากปราบดิภิเษกขึ้นเป็นสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรี หรือสมเด็จพระเจ้าตากสิน ปีต่อมาพ.ศ. 2311 แมงกี้มารย่าเจ้าเมืองทวายได้นำทัพพม่าจากทวาย 2,000 คน เข้ามาโจมตีค่ายจีนที่บางกุ้ง (อำเภอบางคนที จังหวัดสมุทรสงคราม) สมเด็จพระเจ้าตากสินทรงยกทัพขับไล้ทัพพม่าออกไปจากบางกุ้งได้สำเร็จ
เมื่อทรงสามารถขับไล่ทัพพม่าออกไปจากสยามได้สำเร็จแล้ว สมเด็จพระเจ้าตากสินทรงมีเป้าหมายต่อไปในการปราบชุมนุมต่างๆเพื่่อรวบรวมอาณาจักรสยาม โดยทรงปราบได้ปีละหนึ่งชุมนุม ได้แก่ พ.ศ. 2311 ทรงยกทัพไปปราบชุมนุมพิมายได้สำเร็จ นำตัวกรมหมื่นเทพพิพิธมาสำเร็จโทษประหารชีวิตที่ธนบุรี ปีต่อมาพ.ศ. 2312 เสด็จกรีฑาทัพเรือพยุหนาวาลงไปปราบชุมนุมนครศรีธรรมราช จับกุมตัวเจ้านคร (หนู) มาไว้ที่ธนบุรี และในปีพ.ศ. 2313 เสด็จยกทัพขึ้นปราบหัวเมืองเหนือ ยึดเมืองพิษณุโลกและเมืองฝางสวางคบุรีได้ เจ้าพระฝางหลบหนีสูญหายไม่สามารถตามจับกุมตัวได้