stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
กบฏเจ้าอนุวงศ์
เหตุการณ์นำ > มุมมองจากเอกสารพื้นเวียง

"พื้นเวียง" หรือ "พื้นเวียงจันทน์" หรือ "พงศาวดารเจ้าอนุวงศ์เวียงจันทน์" เป็น "วรรณกรรม" เชิงประวัติศาสตร์ เป็นบท "กลอนลำ" ภาษาอีสานซึ่งไม่ทราบผู้แต่ง  สันนิษฐานว่าแต่งขึ้นก่อนปี พ.ศ. 2443 ต้นฉบับพื้นเวียงนั้นพบที่วัดต่าง ๆ หลายแห่งในจังหวัดอุบลราชธานี จังหวัดนครพนม และจังหวัดหนองคาย เอกสารพื้นเวียงสะท้อนมุมมองของชาวอีสานในยุคนั้นที่มีต่อเหตุการณ์การกบฏของเจ้าอนุวงศ์
เอกสารพื้นเวียงระบุว่า พระยาพรหมภักดี ซึ่งต่อมาคือเจ้าพระยานครราชสีมา (ทองอิน) มีส่วนทำให้ความสัมพันธ์ระหว่างเจ้าอนุวงศ์ และทางกรุงเทพฯ ไม่สู้ดี เกิดความขัดแย้งระหว่างพระยาไกรภักดี (บุญจันทร์) เจ้าเมืองขุขันธ์ กับท้าวกิ่งหล้าผู้เป็นน้องชาย พื้นเวียงระบุว่าพระยาพรหมภักดี (ทองอิน) ให้การสนับสนุนแก่ท้าวกิ่งหล้า ทำให้พระยาไกรภักดีไม่พอใจ อีกทั้งยังเกิดความขัดแย้งระหว่างพระยาพรหมภักดีกับเจ้าราชบุตร (โย้) เจ้าเมืองจำปาศักดิ์ เนื่องจากพระยาพรหมภักดีต้องการยกทัพไปปราบข่า ในเขตแดนเมืองจำปาศักดิ์ ในเวลาต่อมาพระยาพรหมภักดีได้เลื่อนขึ้นเป็นเจ้าพระยานครราชสีมา
เหตุการณ์นำ > เหตุการณ์เมื่อเปลี่ยนรัชกาล

ใน พ.ศ. 2365 นายจอห์น ครอว์เฟิร์ด (John Crawfurd) ทูตอังกฤษเดินทางมายังกรุงเทพฯ เจ้าอนุวงศ์ได้เข้าพบกับครอว์เฟิร์ด เจ้าอนุวงศ์มีความเข้าใจว่าอังกฤษกำลังจะยกทัพเรือเข้ารุกรานกรุงเทพฯ
ใน พ.ศ. 2367 พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยเสด็จสวรรคต เจ้าอนุวงศ์ พร้อมทั้งพระโอรสคือ เจ้าราชวงศ์ (เหง้า) นำไพร่พลชาวลาวจากเวียงจันทน์ มาเข้าร่วมพระราชพิธี พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว มีพระราชโองการให้เจ้าอนุวงศ์นำกำลังชาวลาว ขนท่อนไม้ต้นตาลจากเมืองสุพรรณบุรีไปยังสมุทรปราการ เพื่อทำฐานเตาหม้อของพระสมุทรเจดีย์กลางน้ำ เจ้าอนุวงศ์จึงให้เจ้าราชวงศ์ (เหง้า) คุมไพร่พลชาวลาวขนต้นตาลจากสุพรรณบุรีไปสมุทรปราการ
หลังจากเสร็จสิ้นพระราชพิธี เจ้าอนุวงศ์ได้ทูลขอพระราชทานจากพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวประการต่าง ๆ ดังนี้:
ขอนักแสดงหญิงละครใน
ขอเจ้าดวงคำ เจ้าหญิงลาวซึ่งประทับอยู่ที่เมืองสระบุรี
ขอชาว "ลาวเวียง" เมืองสระบุรีที่ถูกกวาดต้อนมาจากเวียงจันทน์ตั้งแต่ พ.ศ. 2324 กลับคืนสู่เวียงจันทน์
พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงมีพระวินิจฉัยไม่พระราชทานดังคำขอของเจ้าอนุวงศ์ เจ้าคุณวังหลวง (นุ่น) ได้จัดมอบนักร้องคนหนึ่งของเจ้าพระยาอภัยภูเบศร์ให้แก่เจ้าอนุวงศ์แทน
ในปีเดียวกัน พ.ศ. 2367 มีพระราชกำหนดให้สักเลกหัวเมืองลาวตะวันออก โดยมีเจ้าพระยานครราชสีมา (ทองอิน) เป็นแม่กอง และพระสุริยภักดี (ป้อม) ไปตั้งกองสักเลกที่เมืองยโสธร นอกจากนี้ยังมีการตั้งกองสักเลขที่กาฬสินธุ์ ร้อยเอ็ด และสุวรรณภูมิ พื้นเวียงระบุว่าเจ้าพระยานครราชสีมา (ทองอิน) เป็นผู้ทูลเสนอให้มีการสักเลกชาวลาว เนื่องจากหากเจ้าอนุวงศ์ทวีอำนาจขึ้น ชาวลาวจะอพยพไปอยู่เวียงจันทน์เสียหมด ในพ.ศ. 2369 เจ้าพระยานครราชสีมา (ทองอิน) และพระยาสุริยเดช (ทองคำ) ปลัดเมืองนครราชสีมา ยกทัพไปไกล่เกลี่ยความขัดแย้งระหว่างพระยาไกรภักดี (บุญจันทร์) และท้าวกิ่งหล้าที่เมืองขุขันธ์ และในปีเดียวกันนั้นเองนายเฮนรี เบอร์นี (Henry Burney) ผู้แทนอังกฤษเดินทางมาถึงกรุงเทพฯ ทางกรุงเทพแจ้งไปยังเจ้าอนุวงศ์ว่าหากเกิดเหตุการณ์อังกฤษโจมตีกรุงเทพของให้เจ้าอนุวงศ์ยกทัพลงมาช่วย เกิดข่าวลือในหัวเมืองลาวว่าอังกฤษจะยกทัพมาโจมตีกรุงเทพ
การรุกรานของเจ้าอนุวงศ์ (มกราคม - กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2370) > วีรกรรมที่ทุ่งสัมฤทธิ์

ฝ่ายเจ้าพระยานครราชสีมา (ทองอิน) และพระยาสุริยเดช (ทองคำ) ซึ่งยกทัพไปไกล่เกลี่ยเหตุพิพาธที่เมืองขุขันธ์นั้น ปรากฏว่าพระยาไกรภักดี (บุญจันทร์) เจ้าเมืองขุขันธ์ยกทัพออกมาต่อสู้กับทัพเมืองนครราชสีมา ฝ่ายนครราชสีมาสามารถเอาชนะทัพเมืองขุขันธ์ได้พระยาไกรภักดีเจ้าเมืองขุขันธ์หลบหนีไปยังเมืองนางรอง เมื่อเจ้าพระยานครราชสีมาและพระยาสุริยเดชทราบข่าวการกบฏของเจ้าอนุวงศ์ และการเสียเมืองนครราชสีมาแล้ว เจ้าพระยานครราชสีมา (ทองอิน) เห็นว่ากำลังพลของตนเองมีน้อยจึงตัดสินใจเดินทางหลบหนีไปยังเมืองสวายจิกที่กัมพูชา ในขณะที่พระยาสุริยเดช (ทองคำ) ปลัดเมืองนครราชสีมา เห็นว่าครอบครัวของตนกำลังถูกเจ้าอนุวงศ์กวาดต้อนไปเวียงจันทน์ จึงเดินทางกลับไปหาครอบครัวของตน โดยไปพบกับชาวเมืองนครราชสีมาที่กำลังเดินทางอยู่ พระยาปลัดฯเข้าพบกับเจ้าอนุวงศ์แจ้งว่าเจ้าพระยานครราชสีมาหลบหนีไปยังกัมพูชาแล้ว ส่วนตนเองนั้นเป็นห่วงครอบครัวจึงขอติดตามเจ้าอนุวงศ์ไปยังเวียงจันทน์ด้วย เจ้าอนุวงศ์เชื่อจึงให้พระยาสุริยเดชปลัดฯกับพระยาพรหมยกกระบัตรเป็นหัวหน้าคุมชาวเมืองนครราชสีมาไปเวียงจันทน์ พื้นเวียงกล่าวว่า พระยาไกรภักดี (บุญจันทร์) เจ้าเมืองขุขันธ์คนเก่า เข้าร่วมกับฝ่ายเจ้าอนุวงศ์และอาสายกทัพไปตามจับเจ้าพระยานครราชสีมา (ทองอิน) ด้วยความเจ็บแค้นในอดีต
พระยาปลัดฯและพระยาพรหมคุมชาวเมืองนครราชสีมาและเพี้ยเมืองแพนคุมกองกำลังลาวคอยเฝ้าดูชาวนครราชสีมาอยู่ พระยาทั้งสองออกอุบายให้ชาวเมืองนครราชสีมาแสร้งถ่วงเดินทางอย่างช้าๆ และเดินทางไปพบเจ้าอนุวงศ์แจ้งว่าชาวนครราชสีมาอดอยากขาดอาหารขอมีดพร้าขวานและปืนไว้ล่าสัตว์เป็นอาหารบ้าง เจ้าอนุวงศ์ยินยอมมอบอาวุธเหล่านั้นให้แก่ชาวนครราชสีมา เมื่อเดินทางถึงทุ่งสัมฤทธิ์ (ตำบลสัมฤทธิ์ อำเภอพิมาย จังหวัดนครราชสีมา) ซึ่งในพื้นเวียงเรียกว่า ”ค่ายมูลเค็ง” พระยาปลัดฯ และพระยาพรหมแจ้งแก่เพี้ยเมืองแพนว่าขอตั้งพักอยู่ที่ทุ่งสัมฤทธิ์ก่อน จากนั้นในเวลากลางคืนพระยาปลัดฯและพระยาพรหมจึงนำกำลังใช้อาวุธเหล่านั้นเข้าสังหารผู้รักษาการณ์ชาวลาวไปจนหมดสิ้น และตั้งค่ายขึ้นที่ทุ่งสัมฤทธิ์ เจ้าอนุวงศ์เมื่อทราบว่าชาวเมืองนครราชสีมาลุกฮือขึ้นจึงให้เจ้าสุทธิสาร (โป้) พระโอรสยกทัพลาวจำนวน 3,000 คน มาโจมตีชาวเมืองนครราชสีมาที่ทุ่งสัมฤทธิ์ พระยาปลัดฯจึงจัดทัพเข้าสู้กับฝ่ายลาว จัดผู้ชายเป็นปีกซ้ายปีกขวา พระยาปลัดฯและพระยาพรหมเป็นกองกลาง คุณหญิงโม (ท้าวสุรนารี) ภริยาของพระยาปลัดฯนำทัพผู้หญิงเป็นกองหนุน ผู้ที่ไม่มีอาวุธก็ตัดไม้มาทำเป็นหลาว นำไปสู่วีรกรรมที่ทุ่งสัมฤทธิ์ พระยาปลัดฯนำทัพเข้าสู้กับทัพของเจ้าสุทธิสารสามารถเอาชนะทัพของเจ้าสุทธิสารได้และสังหารทหารลาวไปได้ 2,000 คน เจ้าสุทธิสารแม่ทัพลาวต้องล่าถอยไป ปรากฏตำนานวีรกรรมของนางสาวบุญเหลือ ผู้แย่งดาบจากเพี้ยรามพิชัย เพี้ยรามพิชัยวิ่งตามนางสาวบุญเหลือ นางสาวบุญเหลือจึงโยนคบไฟใส่ดินระเบิดเสียชีวิตไปทั้งนางสาวบุญเหลือและเพี้ยรามพิชัย
ในเวลานั้นเองเจ้าราชวงศ์ (เหง้า) ซึ่งคุมไพร่พลเชลยมาจากสระบุรีเดินทางมาพบกับเจ้าอนุวงศ์ เจ้าอนุวงศ์ปรึกษากับเจ้าราชวงศ์ว่าเมื่อไม่สามารถปราบการลุกฮือของชาวนครราชสีมาได้ ประกอบกับข่าวลือว่าทางกรุงเทพกำลังจัดเตรียมขนาดใหญ่เข้ามาโจมตีเจ้าอนุวงศ์จากหลายทิศทาง และนครราชสีมาไม่ใช่จุดตั้งรับที่ดีเนื่องจากจะถูกโจมตีจากหลายด้าน เจ้าอนุวงศ์จึงตัดสินใจปล่อยเชลยชาวเมืองนครราชสีมาและถอยทัพขึ้นทางเหนือไปอยู่ที่หนองบัวลำภู และสั่งให้เจ้าราชวงศ์ยกทัพไปตั้งรับที่เมืองหล่มสัก (อำเภอหล่มเก่า)
การรุกรานของเจ้าอนุวงศ์ (มกราคม - กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2370) > การรุกรานของเจ้าราชบุตร

เจ้าราชบุตร (โย้) เจ้าเมืองจำปาศักดิ์ซึ่งเป็นโอรสของเจ้าอนุวงศ์ ยกทัพจากเมืองจำปาศักดิ์เข้าโจมตีและเกลี้ยกล่อมหัวเมืองต่างๆในอีสานใต้ พระเทพวงศา (ก่ำ) เจ้าเมืองเขมราฐ ผู้เป็นบุตรของเจ้าพระวอ ไม่ยอมเข้าร่วมการกบฏ เจ้าราชบุตร (โย้) จึงเข้ายึดเมืองเขมราฐและสังหารพระเทพวงศา (ก่ำ) ไป จากนั้นเจ้าราชบุตรจึงยกทัพต่อไปยังเมืองขุขันธ์ พระยาไกรภักดีฯ (บุญจันทร์) ซึ่งขัดแย้งกันกับเจ้าพระยานครราชสีมา (ทองอิน) นั้น ได้เข้าสวามิภักดิ์ต่อเจ้าราชบุตร (โย้) แต่เจ้าราชบุตรไม่ไว้ใจพระไกรภักดีฯ จึงมีคำสั่งให้ประหารชีวิตพระยาไกรภักดีฯ (บุญจันทร์) พร้อมทั้งพระภักดีภูธรสงคราม (มานะ) ปลัดเมืองขุขันธ์ และพระแก้วมนตรี (เทศ) ยกกระบัตรเมืองขุขันธ์ ต่างถูกประหารชีวิตไปสิ้น เจ้าเมืองสุรินทร์และเจ้าเมืองสังขะหลบหนีรอดไปได้ เจ้าราชบุตร (โย้) ให้กวาดต้อนชาวเขมรและชาวส่วยจากทั้งสามเมืองนั้นไปที่จำปาศักดิ์ จากนั้นเจ้าราชบุตรจึงยกทัพไปเมืองศรีสะเกษ
การรุกรานของเจ้าอนุวงศ์ (มกราคม - กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2370) > เจ้าอนุวงศ์ถอยไปที่ช่องเขาสาร

หลังจากวีรกรรมที่ทุ่งสัมฤทธิ์ เจ้าอนุวงศ์ถอยทัพไปทางเมืองชัยภูมิ พระนรินทร์สงคราม (ทองคำ ลาวัณบุตร) เจ้าเมืองจัตุรัส เข้าร่วมกับเจ้าอนุวงศ์ เจ้าอนุวงศ์ส่งเจ้าสุทธิสาร (โป้) ยกทัพไปยึดเมืองชัยภูมิ เกลี้ยกล่อมพระยาภักดีชุมพล (แล) เจ้าเมืองชัยภูมิ ให้เข้าพวกกับเจ้าอนุวงศ์ แต่พระยาภักดีชุมพลไม่ยอม เจ้าอนุวงศ์ถึงให้ประหารชีวิตพระยาภักดีชุมพลที่ริมหนองปลาเฒ่า จากนั้นเจ้าอนุวงศ์จึงถอยทัพต่อไปยังเมืองภูเขียว เจ้าเมืองภูเขียวไม่ยอมเข้าร่วมด้วย เจ้าอนุวงศ์จึงยกทัพเข้าสังหารเจ้าเมืองภูเขียวและยึดเมือง ส่วนเจ้าราชวงศ์ (เหง้า) ยกทัพไปเมืองหล่มสัก พระสุริยวงศาเจ้าเมืองหล่มสักยอมเข้าด้วยแต่โดยดี เจ้าอนุวงศ์ยกทัพไปตั้งรับที่ช่องเขาสาร (ช่องเขาระหว่างจังหวัดหนองบัวลำภู และจังหวัดอุดรธานีในปัจจุบัน) และจัดทัพตั้งรับทัพฝ่ายไทย ดังนี้:
พระยานรินทร์สงคราม (ทองคำ) เจ้าเมืองจัตุรัสเป็นทัพหน้า คุมกำลังพลลาว 3,000 คน ตั้งที่หนองบัวลำภู
เจ้าอนุวงศ์ตั้งทัพบนเขาสาร ให้พระยาสุโพและพระยาชานนนำทัพ 2,000 คน ตั้งอยู่ที่ช่องเขาสาร พระยาเชียงสาตั้งอยู่สนมค่าย ให้นายกองคำตั้งอยู่ที่ช่องงัวแตก
เจ้าอุปราช (ติสสะ) ตั้งทัพอยู่ที่เมืองสุวรรณภูมิ
การตอบโต้ของฝ่ายไทย (มีนาคม - พฤษภาคม พ.ศ. 2370) > พระยาราชสุภาวดีตีเมืองจำปาศักดิ์

พระยาราชสุภาวดี (สิงห์) ยกทัพจากนครราชสีมาไปทางตะวันออก พบกับทัพของเจ้าโถงหลานของเจ้าอนุวงศ์ที่เมืองพิมาย พระราชสุภาวดีตีทัพของเจ้าโถงแตกพ่ายไปยึดเมืองพิมายได้แล้ว จึงยกทัพต่อไปตั้งที่เมืองขอนแก่น พระยาราชสุภาวดีแต่งหนังสือไปถึงเจ้าอุปราช (ติสสะ) ที่เมืองสุวรรณภูมิว่า ครั้งก่อนเมื่อเจ้าอุปราช (ติสสะ) อยู่ที่กรุงเทพฯ นั้น เคยบอกความไว้ว่าเจ้าอนุวงค์จะเป็นกบฏ บัดนี้เจ้าอนุวงศ์เป็นกบฏจริงแล้ว ให้เจ้าอุปราช (ติสสะ) หันกลับมาเข้ากับฝ่ายไทย ยกทัพไปตีเมืองเวียงจันทน์ จากนั้นทัพหลวงของกรมพระราชวังบวรฯจะเสด็จยกตามขึ้นไป เจ้าอุปราช (ติสสะ) ได้รับจดหมายของพระยาราชสุภาวดีแล้ว จึงส่งจดหมายนั้นให้แก่เจ้าอนุวงศ์ที่ช่องเขาสารได้อ่าน บอกว่าเป็นอุบายของฝ่ายไทยที่ทำให้เจ้าอนุวงศ์และเจ้าอุปราชแตกร้าวต่อกัน ทำให้เจ้าอนุวงศ์เกิดความระแวงสงสัย ว่าแม่ทัพนายกองขุนนางคนใดบ้างที่เป็นไส้ศึกให้แก่ฝ่ายไทย
ฝ่ายพระยาราชสุภาวดี ส่งสาส์นให้แก่เจ้าอุปราช (ติสสะ) แล้ว เจ้าอุปราชไม่ตอบ จึงยกทัพเจ้าโจมตีค่ายเวียงคุกของเมืองยโสธร ฝ่ายเมืองยโสธรพระสุนทรราชวงษา (สีชา) เจ้าเมืองยโสธรถึงแก่กรรมไปตั้งแต่พ.ศ. 2366 ยังไม่ทันแต่งตั้งเจ้าเมืองยโสธรคนใหม่ มีอุปราช (บุตร) ซึ่งเป็นบุตรของพระสุนทรราชวงษา (ท้าวคำสิงห์) และราชวงศ์ (เสน) บุตรของพระวอ อยู่รักษาการณ์เมืองยโสธรอยู่ วงศ์เมืองยโสธรแบ่งออกเป็นสองฝ่าย คือฝ่ายอุปราช (บุตร) อยู่ฝ่ายเจ้าอนุวงศ์ ในขณะที่ท้าวฝ่ายบุตรโอรสของพระวิไชยราชสุริยวงษขัติยราช พระประเทศราชแห่งจำปาศักดิ์ (ท้าวฝ่ายหน้า) และเป็นน้องชายของท้าวคำสิงห์ เข้าสวามิภักดิ์ต่อพระยาราชสุภาวดี อุปราชเมืองยโสธร (บุตร) เข้าต่อสู้ป้องกันค่ายเวียงคุก นำไปสู่การรบที่เวียงคุก พระยาราชสุภาวดีและท้าวฝ่ายบุตรยกทัพเข้าตีค่ายเวียงคุกแตกพ่ายและเข้ายึดเมืองยโสธร พระยาราชสุภาวดีมีคำสั่งให้จับอุปราช (บุตร) แห่งเมืองยโสธรที่อยู่ฝ่ายเจ้าอนุวงศ์พร้อมครอบครัวมาจุดดินประสิวเผาคลอกไฟถึงแก่กรรม
พระยาราชสุภาวดีตั้งค่ายอยู่ที่ยโสธร เจ้าราชบุตร (โย้) เจ้าเมืองจำปาศักดิ์ตั้งทัพอยู่ที่ศรีสะเกษ เมื่อทราบว่าพระยาราชสุภาวดียกมาตั้งที่ยโสธรแล้ว จึงย้ายทัพลาวใหญ่มาตั้งที่เมืองอุบล ให้อนุชาคือเจ้าปาน และเจ้าสุวรรณยกทัพลาวเข้ามาโมตีพระยาราชสุภาวดีที่ยโสธร พระยาราชสุภาวดียกทัพไปสู้กับเจ้าปานเจ้าสุวรรณ นำไปสู่การรบที่ยโสธร ทัพลาวของเจ้าปานเจ้าสุวรรณแตกพ่ายไป จากนั้นพระยาราชสุภาวดียกทัพไปโจมตีเจ้าราชบุตร (โย้) ที่เมืองอุบล เวลานั้นชาวเมืองอุบลลุกฮือขึ้นเป็นกบฏขึ้นต่อต้านเจ้าราชบุตร (โย้) และเข้าโจมตีทัพของเจ้าราชบุตร เจ้าราชบุตร (โย้) จึงต้องหลบหนีออกจากเมืองอุบลไปยังเมืองจำปาศักดิ์ เชลยศึกที่เจ้าราชบุตรเคยกวาดต้อนไปไว้ที่เมืองจำปาศักดิ์ก็ได้ลุกฮือขึ้นเผาเมืองจำปาศักดิ์ ทำให้เจ้าราชบุตร (โย้) ไม่สามารถเข้าเมืองจำปาศักดิ์ได้ จึงหลบหนีข้ามไปยังฝั่งตะวันออกของแม่น้ำโขงโดยมีผู้ติดตามเพียง 30-40 คน พระยาราชสุภาวดีเข้ายึดเมืองจำปาศักดิ์ได้โดยปราศจากการต่อต้าน พระยาราชสุภาวดีให้คนไปตามจับเจ้าราชบุตร (โย้) พร้อมทั้งเจ้าปานและเจ้าสุวรรณผู้เป็นอนุชามาได้
การตอบโต้ของฝ่ายไทย (มีนาคม - พฤษภาคม พ.ศ. 2370) > การรบที่หนองบัวลำภู ช่องเขาสาร และส้มป่อย

เจ้าอนุวงศ์ตั้งค่ายที่ช่องเขาสารเพื่อเตรียมการรับทัพของฝ่ายไทย เจ้าอนุวงศ์ตั้งค่ายใหญ่อยู่บนเขาสาร ให้พระยาสุโพและพระยาชานนตั้งค่ายที่ช่องเขาสารมีกำลัง 20,000 คน ให้พระยานรินทรสงคราม (ทองคำ) ตั้งค่ายอยู่ที่หนองบัวลำภู 3,000 คน
ในเดือนพฤษภาคม พ.ศ. 2370 กรมพระราชวังบวรมหาศักดิพลเสพย์ มีพระราชบัณฑูรให้พระยาจ่าแสนยากร พระยากลาโหมราชเสนา พระยาพิไชยบุรินทรา เจ้าพระยามหาโยธา (ทอเรียะ) และพระองค์เจ้าขุนเณร ยกทัพจำนวน 8,400 คนเป็นทัพหน้ายกขึ้นไปโจมตีพระยานรินทร์สงคราม (ทองคำ) ที่หนองบัวลำภูก่อน นำไปสู่การรบที่หนองบัวลำภู ทัพหน้าตีค่ายของพระยานรินทร์สงครามแตกพ่าย จับตัวพระยานรินทร์สงครามส่งกลับมาถวายกรมพระราชวังบวรฯ กรมพระราชวังบวรฯตรัสถามพระยานรินทร์สงครามว่าจะให้สวามิภักดิ์ต่อฝ่ายไทยพระยานรินทร์สงครามจะยอมหรือไม่ พระยานรินทร์สงครามไม่ยอม กรมพระราชวังบวรฯจึงมีพระราชบัณฑูรให้นำตัวพระยานรินทร์สงครามไปประหารชีวิตด้วยการให้ช้างแทงเสีย
เจ้าพระยาอภัยภูธร (น้อย) สมุหนายก ยกทัพขึ้นเหนือไปทางเพชรบูรณ์ พระยาเพชรพิไชย (เกศ) และพระยาไกรโกษยกทัพไปทางพิษณุโลกนครไทย เข้าโจมตีทัพของเจ้าราชวงศ์ (เหง้า) ที่เมืองหล่มสักสองข้างกระหนาบพร้อมกัน ทำให้ทัพของเจ้าราชวงศ์ (เหง้า) แตกพ่ายไป เจ้าราชวงศ์และพระสุริยวงศาเจ้าเมืองหล่มสักหลบหนีจากเมืองหลบสักไปหาเจ้าอนุวงศ์ที่ช่องเขาสาร เจ้าอนุวงศ์ที่ช่องเขาสารเมื่อทราบว่าทัพของพระยานรินทร์สงคราม (ทองคำ) ที่หนองบัวลำภู แลทัพของเจ้าราชวงศ์ (เหง้า) ที่หล่มสัก ล้วนแตกพ่ายถูกฝ่ายไทยยึดไปหมดแล้ว จึงตัดสินใจเดินทางกลับไปยังเมืองเวียงจันทน์ โดยสั่งพระยาสุโพและพระยาชานนให้คอยรักษาช่องเขาสารไว้
เจ้าอนุวงศ์และเจ้าราชวงศ์ (เหง้า) เดินทางถึงเมืองเวียงจันทน์ มีคำสั่งให้ประหารชีวิตพระอนุชิตพิทักษ์ (บัว) น้องชายของเจ้าพระยาอภัยภูธรซึ่งจับกุมไว้เป็นตัวประกันเสีย เจ้าอนุวงศ์ เจ้าราชวงศ์ (เหง้า) เจ้าสุทธิสาร (โป้) พร้อมทั้งพระราชวงศ์เวียงจันทน์ เดินทางออกจากเวียงจันทน์ไปตามแม่น้ำโขงไปยังเมืองนครพนม เดินทางขึ้นบกไปทางเมืองมหาไชยกองแก้ว (Mahaxay) และเดินบกขึ้นเหนือไปยังจังหวัดเหงะอาน หรือเมืองแง่อาน หรือเมืองล่าน้ำ พระบรมราชา (มัง) เจ้าเมืองนครพนม และพระพรหมอาสา (จุลนี) เจ้าเมืองมหาชัยกองแก้ว ติดตามสมทบเจ้าอนุวงศ์ไปเมืองญวนด้วยกัน
การตอบโต้ของฝ่ายไทย (มีนาคม - พฤษภาคม พ.ศ. 2370) > การรบที่หนองบัวลำภู ช่องเขาสาร และส้มป่อย > การรบที่ช่องเขาสารและส้มป่อย

ทัพหน้าของทัพหลวงหลังจากที่เอาชนะทัพลาวได้ที่หนองบัวลำภูแล้ว จึงเดินทัพต่อไปทางบ้านสามหมอไปตั้งที่บ้านส้มป่อย (ตำบลนาด่าน อำเภอสุวรรณคูหา จังหวัดหนองบัวลำภู) กรมพระราชวังบวรฯเสด็จมาตั้งทัพหลวงที่น้ำเชิน ฝ่ายพระยาสุโพ พระยาชานน และพระยาเชียงสา แม่ทัพฝ่ายลาวซึ่งรักษาช่องเขาสารอยู่นั้น เมื่อทราบข่าวว่าฝ่ายไทยมาตั้งทัพอยู่ที่ส้มป่อย จึงยกทัพมาเข้าล้อมทัพไทยที่ส้มป่อยอย่างไม่ทันตั้งตัว นำไปสู่การรบที่ส้มป่อย ฝ่ายทัพไทยนำโดยพระยาจ่าแสนยากร พระยากลาโหมราชเสนา และเจ้าพระยามหาโยธา (ทอเรียะ) เห็นว่าฝ่ายลาวมีกองกำลังจำนวนมาก ไม่ออกสู้รักษาค่ายไว้ก่อน ทัพลาวล้อมทัพไทยอยู่นานเจ็ดวันที่ส้มป่อย ฝ่ายไทยเริ่มขาดเสบียงอาหาร ทัพของกรมหมื่นนเรศร์โยธียกทัพไปถึงส้มป่อยจึงยกทัพเข้าโจมตีทัพลาวเพื่อช่วยทัพหน้า แต่ฝ่ายลาวก็ล้อมทัพของกรมหมื่นนเรศร์โยธีไว้เช่นกัน จนกระทั่งทัพของกรมหมื่นเสนีบริรักษ์ยกตามหลังมาถึงจึงเข้าโจมตีทัพลาวเพื่อช่วยทัพของกรมหมื่นนเรศร์โยธีออกมาจากที่ล้อม พระยาจ่าแสนยากร พระยากลาโหมราชเสนา และเจ้าพระยามหาโยธา เมื่อได้ยินเสียงปืนด้านนอกเข้าใจว่ายไทยยกทัพมาช่วยแล้ว จึงโจมตีทัพลาวฝ่าวงล้อมออกมาได้สำเร็จในเดือนพฤษภาคม พ.ศ. 2370 ทัพลาวแตกพ่ายไปถอยจากช่องเขาสารกลับไปยังเมืองเวียงจันทน์
เจ้าอนุวงศ์ลี้ภัยที่เวียดนาม

เจ้าอนุวงศ์ พร้อมทั้งพระโอรสคือเจ้าราชวงศ์ (เหง้า) เจ้าสุทธิสาร (โป้) พร้อมทั้งพระราชวงศ์เวียงจันทน์และข้าราชบริพารจำนวนทั้งสิ้นประมาณ 500 คน อพยพหลบหนีจากเมืองเวียงจันทน์ในเดือนมีนาคมพ.ศ. 2370 ล่องไปตามแม่น้ำโขงจนถึงเมืองนครพนม เจ้าเมืองนครพนมคือ พระบรมราชา (มัง) ติดตามขบวนของเจ้าอนุวงศ์เดินบกไปทางเมืองมหาชัยกองแก้ว ขึ้นไปทางเหนือจนถึงเมืองพวนแคว้นเชียงขวาง และเดินทางต่อไปจนถึงจังหวัดเหงะอานของเวียดนามราชวงศ์เหงียนในเดือนพฤษภาคมพ.ศ. 2370 เจ้าอนุวงศ์และคณะผู้ลี้ภัยพำนักอาศัยอยู่ที่เมืองกวี่เหิป (Quỳ Hợp, 葵合) ในแคว้นเหงะอาน พระเจ้ามิญหมั่งแห่งเวียดนามมีพระราชโองการให้ฟาน วัน ทวี้ (Phan Văn Thúy, 潘文璻) เป็นแม่ทัพยกทัพญวนไปประจำการที่ชายแดนแคว้นเหงะอาน เพื่อคอยระวังไม่ให้ทัพฝ่ายไทยยกล่วงล้ำตามเจ้าอนุวงศ์เข้ามาในเขตแดนของเวียดนาม เจ้าอนุวงศ์ส่งพระโอรสเจ้าราชวงศ์ (เหง้า) และพระบรมราชา (มัง) เจ้าเมืองนครพนม นำคณะทูตไปเข้าเฝ้าพระเจ้ามิญหมั่งที่เมืองเว้ พระพรหมอาสา (จุลนี) เจ้าเมืองมหาชัยถึงแก่กรรมที่เมืองญวน ขุนนาง องต๋ากวน (Ông Tả Quân, 翁左軍) หรือเล วัน เสวียต (Lê Văn Duyệt, 黎文悅) และฮว่างกิมฮว่าน (Hoang Kim Hoan) ทูลเสนอพระเจ้ามิญหมั่งให้เปิดศึกสงครามกับสยามโดยตรงเพื่อช่วยเจ้าอนุวงศ์ให้กลับไปครองอาณาจักรเวียงจันทน์ดังเดิม แต่พระเจ้ามิญหมั่งทรงไม่เห็นชอบด้วย พระเจ้ามิญหมั่งมีพระประสงค์ที่จะรักษาเสถียรภาพ ที่ชายแดนลาวญวนทางเมืองเหงะอาน
หลังจากที่เจ้าอนุวงศ์และพระราชวงศ์ลาวประทับอยู่ที่เมืองกวี่เฮิปอยู่เป็นเวลาประมาณหนึ่งปีกับสองเดือน พระเจ้ามิญหมั่งทรงตัดสินพระทัยที่จะส่งเจ้าอนุวงศ์คืนให้แก่ฝ่ายไทยเพื่อเปิดการเจรจา ในเดือนกรกฎาคมพ.ศ. 2371 พระเจ้ามิญหมั่งมีพระราชโองการให้ฟาน วัน ทวี้นำตัวเจ้าอนุวงศ์พร้อมทั้งพระราชวงศ์เวียงจันทน์ไปส่งที่ชายแดนลาวญวนเมืองเหงะอาน เมื่อฟาน วัน ทวี้นำเจ้าอนุวงศ์และคณะไปส่งถึงชายแดนแล้ว เจ้าอนุวงศ์ร้องขอให้ฟาน วัน ทวี้จัดกองกำลังไปส่งเจ้าอนุวงศ์ถึงเมืองเวียงจันทน์ ฟาน วัน ทวี้จึงมีคำสั่งให้เหงียน จ่ง ท้าย (Nguyễn Trong Thai) แบ่งกองกำลังญวนคุ้มครองเจ้าอนุวงศ์และคณะไปส่งถึงเมืองเวียงจันทน์
การกบฏในช่วงหลัง (กรกฎาคม - ธันวาคม พ.ศ. 2371) > การรบที่บกหวาน

เมื่อเจ้าพระยาราชสุภาวดี (สิงห์) ถอยทัพจากเมืองพานพร้าวลงทางใต้ไปยังเมืองยโสธรแล้ว เจ้าอนุวงศ์จึงมีคำสั่งให้เจ้าราชวงศ์ (เหง้า) พระโอรสยกทัพลาวจากเมืองเวียงจันทน์ติดตามเจ้าพระยาราชสุภาวดีลงไป ทัพของเจ้าพระยาราชสุภาวดีไม่สามารถเคลื่อนที่ลงทางใต้ได้ทันเวลา เจ้าพระยาราชสุภาวดีและท้าวสุวอธรรมา (บุญมา) อุปราชเมืองยโสธร จึงตัดสินใจตั้งรับทัพลาวของเจ้าราชวงศ์ (เหง้า) ที่บกหวาน (ตำบลบกหวาน อำเภอเมือง จังหวัดหนองคาย) นำไปสู่การรบที่บกหวาน ในวันที่ 16 ตุลาคม พ.ศ. 2371 ทัพฝ่ายไทยและฝ่ายลาวเข้าสู้กัน เจ้าพระยาราชสุภาวดีและเจ้าราชวงศ์ (เหง้า) ต่อสู้กันตัวต่อตัว เจ้าราชวงศ์ใช้หอกแทงเจ้าพระยาราชสุภาวดีเป็นแผลถลอกตั้งแต่อกลงไปจนถึงท้องน้อยแต่ไม่เข้าตัว เจ้าพระยาสุภาวดีตกจากม้าล้มลง เจ้าราชวงศ์จะใช้ดาบฟันเจ้าพระยาราชสุภาวดี หลวงพิพิธน้องชายของเจ้าพระยาราชสุภาวดีออกรับแทน เจ้าราชวงศ์ฟันหลวงพิพิธเสียชีวิต เจ้าพระยาราชสุภาวดีได้โอกาสจึงใช้มีดแทงเข้าที่ต้นขาของเจ้าราชวงศ์ ในเวลานั้นเองท้าวสุวอธรรมา (บุญมา) นำทัพฝ่ายไทยมาช่วยเจ้าพระยาราชสุภาวดีได้ทันเวลา ฝ่ายไทยยิงปืนถูกเข่าของเจ้าราชวงศ์ล้มลง บรรดาบ่าวของเจ้าราชวงศ์ (เหง้า) จึงยกเจ้าราชวงศ์ขึ้นแคร่ หามออกจากสนามรบไป ฝ่ายเจ้าพระยาราชสุภาวดีหลังจากนั้นจึงเปลี่ยนเสื้อใหม่และขึ้นแคร่ติดตามเจ้าราชวงศ์ (เหง้า) ไปแต่ไม่ทันไม่พบตัว เจ้าราชวงศ์ซึ่งได้รับบาดเจ็บหลบหนีกลับไปยังเวียงจันทน์
การกบฏในช่วงหลัง (กรกฎาคม - ธันวาคม พ.ศ. 2371) > วาระสุดท้ายของเจ้าอนุวงศ์

เจ้าพระยาราชสุภาวดี (สิงห์) มีคำสั่งให้พระอนุรักษ์โยธา และพระโยธาสงคราม นำกำลัง 300 คน คุมเจ้าอนุวงศ์พร้อมทั้งพระราชวงศ์เวียงจันทน์เดินทางมายังกรุงเทพฯ เมื่อเดินทางถึงเมืองสระบุรี พระอนุรักษ์โยธาและพระโยธาสงครามจึงสร้างกรงขึ้นกลางเรือ ให้เจ้าอนุวงศ์อยู่ในกรงนั้น และล่องเรือกรงเจ้าอนุวงศ์ลงมาจนถึงกรุงเทพฯในเดือนมกราคมพ.ศ. 2372 มีพระราชโองการฯให้สร้างกรงเหล็กใหญ่ขึ้นที่หน้าพระที่นั่งสุทไธสวรรย์ มีรั้วตารางเหล็กสี่ด้าน สำหรับจองจำเจ้าอนุวงศ์ และมีกรงเล็กๆอื่นอีกสิบสามกรงสำหรับพระราชวงศ์เวียงจันทน์องค์อื่นๆ มีการเตรียมเครื่องลงทัณฑ์ต่าง ๆ เช่นครกใหญ่ เบ็ดเกี่ยว กระทะต้ม ขวานผ่าอก ในทุกวันตอนเช้าให้เจ้าอนุวงศ์ไปในกรงใหญ่ ให้เจ้าราชบุตร (โย้) เจ้าเมืองจำปาศักดิ์ เจ้าสุทธิสาร (โป้) และพระราชวงศ์เวียงจันทน์อื่น ๆ รวมทั้งสิ้นสิบสี่องค์ เข้าไปอยู่ในกรงต่าง ๆ ให้นางคำปล้องซึ่งเป็นอัครมเหสีของเจ้าอนุวงศ์ถึงพัดกาบหมากเข้าไปปรนนิบัติดูแลเจ้าอนุวงศ์อยู่ในกรง ราษฎรชาวกรุงเทพต่างพากันมาดูเจ้าอนุวงศ์และพระราชวงศ์เวียงจันทน์ บรรดาราษฎรที่มีญาติพี่น้องไปเสียชีวิตในสงครามต่างมาสาปแช่ง ถึงเวลาบ่ายให้สมาชิกพระราชวงศ์เวียงจันทน์ขึ้นขาหยั่ง พอถึงเวลาเย็นจึงให้กลับเข้าไปในที่กุมขังตามเดิม เป็นเช่นนี้ทุกวันเป็นเวลาเจ็ดวัน เจ้าอนุวงศ์ล้มป่วยลงและถึงแก่พิราลัยในที่สุด ในวันที่ 26 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2372
นายจาคอบ ทอมลิน (Jacob Tomlin) มิชชันนารีชาวอังกฤษได้ไปดูวาระสุดท้ายของเจ้าอนุวงศ์ และบันทึกไว้ในหนังสือเรื่อง Journal of a Nine Months Residence in Siam ของนายทอมลินเองว่า "เจ้าลาวผู้ชราภาพถึงแก่พิราลัยแล้วจึงรอดพ้นจากความทรมาน เจ้าลาวนั้นค่อยๆตรอมพระทัยลงทีละเล็กน้อย จนถึงแก่พิราลัยอย่างพระทัยสลาย พระศพถูกนำไปที่ลานประหารพระเศียรถูกบั่นออก และพระศพถูกนำไปแขวนไว้ที่ตะแลงแกงริมแม่น้ำแห่งหนึ่งทางใต้ของกรุงเทพฯ ซึงสัตว์และนกต่างมากัดกิน ข่าวลือว่าเชื้อพระวงศ์ลาวองค์อื่นนั้นจะได้รับการละเว้นชีวิต แต่อาจถูกจองจำไปชั่วชีวิต" นายคาร์ล กึตซลาฟ (Karl Gützlaff) มิชชันนารีชาวเยอรมันซึ่งอยู่ในกรุงเทพเวลาเดียวกับนายทอมลิน บันทึกในหนังสือ Journal of Three Voyages Along the Coast of China, in 1831, 1832 and 1833 With Notices of Siam, Corea, and the Loo-Choo Islands ว่า "พระโอรส (ของเจ้าอนุวงศ์ อาจหมายถึงเจ้าราชบุตร) หลบหนีแต่ถูกติดตามจึงปลิดชีพพระองค์เอง"
เรื่องราววาระสุดท้ายของเจ้าอนุวงศ์ปรากฏในหนังสือเรื่อง The Kingdom and People of Siam ของเซอร์จอห์น เบาว์ริง (Sir John Bowring) ซึ่งพิมพ์ขึ้นเมื่อพ.ศ. 2400 ว่า "[เจ้าอนุวงศ์]ถูกจองจำในกรงเหล็กขนาดใหญ่ท่ามกลางดวงสุริยันที่แผดเผา ต้องป่าวประกาศว่าพระเจ้ากรุงสยามนั้นทรงพระเมตตา แต่เจ้าอนุวงศ์เองนั้นกระทำความผิดใหญ่หลวงและสมควรได้รับการลงโทษ ในกรงนั้นมีครกใหญ่สำหรับตำ หม้อขนาดใหญ่สำหรับต้ม มีตะขอขนาดใหญ่สำหรับเกี่ยว มีดาบไว้เพื่อบั่นพระเศียร และมีหอกแหลมเพื่อให้นั่งเสียบ บางครั้งพระโอรสได้รับอนุญาตให้เข้าไปประทับด้วยกันในกรงนั้น เจ้าอนุวงศ์เป็นชายชราผมขาว และมีพระชนม์ชีพเพื่อทรมานหลังจากนั้นไม่นาน ความตายได้ดับความทุกข์ทรมานของเจ้าอนุวงศ์ลง พระศพถูกแขวนไว้ที่ริมแม่น้ำ ทางใต้ของกรุงเทพฯไปประมาณสองหรือสามไมล์"
หลังจากที่หลบหนีขึ้นที่เมืองมหาชัยกองแก้วไปแล้ว เจ้าราชวงศ์ (เหง้า) หายสาบสูญไปจากประวัติศาสตร์ ทั้งสยามและเวียตนามต่างค้นหาตัวเจ้าราชวงศ์ไม่พบ มีตำนานลาวกล่าวว่าเจ้าราชวงศ์ซ่อนตัวอยู่ที่ถ้ำแห่งหนึ่งในเขตเมืองเซกอง ทางตอนใต้ของลาว
ผลลัพธ์และบทสรุป > ความสัมพันธ์กับเวียดนาม

สงครามปราบกบฏเจ้าอนุวงศ์สาเหตุหนึ่งซึ่งทำให้ความสัมพันธ์ระหว่างสยามและเวียดนามเสื่อมถอยลง เมื่อพระเจ้ามิญหมั่งทรงทราบว่าเจ้าอนุวงศ์ถูกฝ่ายไทยจับกุมตัวไปและคณะทูตเวียดนามถูกสังหารที่นครพนม ก็พิโรธมีพระราชโองการให้เจ้าน้อยเมืองพวนพร้อมทั้งครอบครัวไปเข้าเฝ้าที่เมืองเว้ พระเจ้ามิญหมั่งลงพระราชอาญาประหารชีวิตเจ้าน้อยเมืองพวนและมเหสี จับกุมวงศ์และขุนนางเมืองพวนไว้ที่เมืองเว้ และผนวกเอาเมืองพวนอาณาจักรเชียงขวางเข้ามาอยู่ภายใต้การปกครองของเวียดนามโดยตรง เรียกว่า มณฑลเจิ๊นนิญ (Trấn Ninh, 鎮寧) พระเจ้ามิญหมั่งแต่งทูตเชิญราชสาส์นมาถึงกรุงเทพฯในเดือนมีนาคม พ.ศ. 2372 ใจความว่าคณะทูตญวนถูกสังหารขอให้สยามส่งตัวผู้กระทำความผิดให้แก่ฝ่ายเวียดนาม และขอให้ฝ่ายไทยตั้งเมืองเวียงจันทน์ขึ้นดังเดิม ฝ่ายไทยจะตอบพระราชสาส์นทูตญวนไม่รับ แจ้งว่าให้ไทยแต่งคณะทูตเชิญราชสาส์นไปเอง เจ้าพระยาพระคลัง (ดิศ) จึงแต่งหนังสือไปหาองเหลโบะ แจ้งว่ายังไม่ทราบแน่ชัดว่าใครคือผู้กระทำผิด เนื่องจากเจ้าพระยาราชสุภาวดีแม่ทัพฝ่ายไทยในภาคอีสานนั้นยังไม่กลับทูลข้อราชการ ต้องใช้เวลาสอบสวนหาความจริง พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าฯ มีพระราชโองการให้แต่งคณะทูตอัญเชิญพระราชสาส์นไปยังเมืองไซ่ง่อนในเดือนมีนาคม พ.ศ. 2372
ในคราวที่พระพรหมอาสา (จุลนี) เจ้าเมืองมหาชัย หลบหนีไปเมืองญวนพร้อมกับเจ้าอนุวงศ์เมื่อพ.ศ. 2370 นั้น ทำให้เมืองมหาชัยแข็งเมืองแยกตัวเป็นอิสระไปจากกรุงเทพ ในสงครามอานัมสยามยุทธพ.ศ. 2377 พระมหาเทพ (ป้อม อมาตยกุล) ยกทัพไปตั้งที่นครพนม และเข้าโจมตียึดเมืองมหาชัยได้ และพระราชวรินทร์ (ขำ ณ ราชสีมา) ยกทัพจากหนองคายเข้าโจมตีและยึดเมืองพวนอาณาจักรเชียงขวางมาจากญวน
บรรณานุกรม

Baird, Ian G.  (2007). Contested History, Ethnicity, and Remembering the Past: The Case of the Ay Sa Rebellion in Southern Laos. Crossroads: An Interdisciplinary Journal of Southeast Asian Studies. 18(2): 120-160.
Wyatt, David (2003). A Short History of Thailand. New Haven, Connecticut: Yale University Press. ISBN 9780300084757.
Stuart-Fox, Martin (2008). Historical Dictionary of Laos. Lanham, Maryland: The Scarecrow Press, Inc. ISBN 9780810856240.
Ngaosyvathn, Mayoury; Pheuiphanh Ngaosyvathn (1998). Paths to Conflagration: Fifty Years of Diplomacy and Warfare in Laos, Thailand, and Vietnam, 1778-1828. Ithaca, New York: Cornell University Press. ISBN 0877277230.
Simms, Peter; Sanda Simms (1999). The Kingdoms of Laos: Six Hundred Years of History. Richmond, Surrey: Curzon Press. ISBN 9780700715312.
Stuart-Fox, Martin (1998). The Lao Kingdom of Lan Xang: Rise and Decline. Bangkok, Thailand: White Lotus Press. ISBN 9748434338.
Askew, Marc; William S. Logan; Colin Long (2007). Vientiane: Transformations of a Lao Landscape. New York, New York: Routledge. ISBN 9780415596626.
ดนัย ไชยโยธา. (2546). ประวัติศาสตร์ไทย: ยุคกรุงธนบุรีถึงกรุงรัตนโกสินทร์. สำนักพิมพ์โอเดียนสโตร์. ISBN 974-276-111-6. หน้า 67-71.
เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ พ.ศ. 2250–2371 แสดงอาณาจักรลาวของเวียงจันทน์ หลวงพระบาง จำปาศักดิ์ และอาณาเขตของเมืองพวน (เชียงขวาง)
อนุสาวรีย์ท้าวเซียง เจ้าผู้ครองเมืองท่งศรีภูมิคนที่ 4 พระนัดดาเจ้าแก้วมงคล ผู้ที่เป็นสาเหตุสำคัญที่ทำให้ เจ้าโอ เจ้าอิน ให้การสนับสนุนกบฎพระยานางรอง อันเป็นจุดเริ่มต้นที่แท้จริงที่ทำให้เกิดสงครามระหว่างอาณาจักรธนบุรีกับลาวเป็นครั้งแรก
อนุสาวรีย์พระตาและพระวอ พระนัดดาแสนทิพย์นาบัว ศาลสมเด็จพระนเรศวรมหาราช อำเภอเมือง จังหวัดหนองบัวลำภู
วัดสีสะเกดในเวียงจันทน์ เจ้าอนุวงศ์ทรงสร้างจนเสร็จสมบูรณ์ใน พ.ศ. 2367
อนุสาวรีย์ท้าวสุรนารี ภริยาของพระยาสุริยเดช (ทองคำ) หรือพระยาปลัดฯทองคำ ผู้นำกองกำลังชาวเมืองนครราชสีมา เข้าโจมตีทัพฝ่ายลาวในวีรกรรมที่ทุ่งสัมฤทธิ์
กรมพระราชวังบวรมหาศักดิพลเสพ องค์จอมทัพผู้นำทัพฝ่ายไทยเข้าปราบกบฏเจ้าอนุวงศ์ใน พ.ศ. 2370
หอพระแก้วในเวียงจันทน์ เดิมเป็นที่ประดิษฐานพระพุทธมหามณีรัตนปฏิมากร
ซากวัตถุโบราณพระพุทธรูปจากเวียงจันทน์ จากการถูกรุกราน
ทิวทัศน์บ้านเมืองของวัดพระธาตุหลวง
พระเจดีย์เก้ายอด ซึ่งเจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์ สิงหเสนี) สร้างขึ้นเป็นอนุสรณ์ ณ จุดที่เคยเป็นค่ายทหารเพื่อระดมพลไปทำสงครามกับเจ้าอนุวงศ์ ปัจจุบันตั้งอยู่ที่วัดทุ่งสว่างชัยภูมิ ตำบลในเมือง อำเภอเมืองยโสธร จังหวัดยโสธร
ข้าวหมูแดง

| --- | --- |
ข้าวหมูแดงและหมูกรอบ
ประเภท: อาหารจากข้าว
มื้อ: หลัก
แหล่งกำเนิด: ไทย
ภูมิภาค: อุษาคเนย์
อุณหภูมิเสิร์ฟ: อุ่น
ส่วนผสมหลัก: หมูแดง, ข้าว, กุนเชียง
รูปแบบอื่น: ข้าวหมูกรอบ
 ตำราอาหาร: ข้าวหมูแดง   สื่อ: ข้าวหมูแดง
ข้าวหมูแดง เป็นอาหารไทย ซึ่งทำจากข้าวและหมูแดง มีที่มาจากช้าซิ้วฝ่านซึ่งเป็นอาหารกวางตุ้ง