stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
เจ้าบัวทิพย์ ณ เชียงใหม่

| เจ้าบัวทิพย์ ณ เชียงใหม่ |
| --- | --- |
เจ้าหญิงจังหวัดเชียงใหม่

พระสวามี: เจ้ากุย สิโรรส (หย่า) พระยาวิสูตรสาครดิษฐ์ (สาย โชติกเสถียร) เจ้าราชภาคินัย (เมืองชื่น ณ เชียงใหม่)
พระธิดา: เจ้าสร้อยดารา สิโรรส
ราชวงศ์: ทิพย์จักร
พระบิดา: เจ้าแก้วนวรัฐ
พระมารดา: เจ้าจามรีวงศ์
ศาสนา: พุทธ
เจ้าบัวทิพย์ ณ เชียงใหม่ เป็นพระธิดาในเจ้าแก้วนวรัฐ เจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่ เป็นพี่สาวของเจ้าอุตรการโกศล (ศุขเกษม ณ เชียงใหม่) และเจ้าราชบุตร (วงศ์ตวัน ณ เชียงใหม่)
เจ้าบัวทิพย์มีความสนใจด้านศิลปวัฒนธรรม ด้วยส่งเสริมให้มีการ "ฟ้อนเล็บ" จัดแสดงแก่แขกบ้านแขกเมืองและประชาชนทั่วไปให้ได้รับชมช่วงเจ้าแก้วนวรัฐครองเมืองเชียงใหม่
พระประวัติ

เจ้าบัวทิพย์ ณ เชียงใหม่ เป็นพระธิดาในเจ้าแก้วนวรัฐ เจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่องค์ที่ 9 เกิดแต่เจ้าจามรีวงศ์ มีพี่น้องคือ เจ้าอุตรการโกศล (ศุขเกษม ณ เชียงใหม่) และเจ้าราชบุตร (วงษ์ตะวัน ณ เชียงใหม่)
เจ้าบัวทิพย์สมรสครั้งแรกกับ ร้อยตรี เจ้ากุย สิโรรส มีธิดาด้วยกันหนึ่งคนคือ เจ้าสร้อยดารา สิโรรส ซึ่งถึงแก่กรรมเมื่ออายุ 10 ปี ภายหลังทั้งเจ้าบัวทิพย์และเจ้ากุยได้แยกทางกัน ต่อมาเจ้าบัวทิพย์ได้สมรสกับพระยาวิสูตรสาครดิษฐ์ (สาย โชติกเสถียร) ซึ่งขณะนั้นยังดำรงตำแหน่งเป็น พระยานริศรราชกิจ ข้าหลวงใหญ่เทศาภิบาลประจำมณฑลพายัพ
เจ้าบัวทิพย์สมรสใหม่อีกครั้งกับเจ้าราชภาคินัย (เมืองชื่น ณ เชียงใหม่) แต่ไม่มีบุตรธิดาด้วยกัน เจ้าดารารัศมี พระราชชายาได้ทูลเจ้าแก้วนวรัฐ ว่าให้เจ้าบัวทิพย์รับเลี้ยงเจ้าวงศ์จันทร์ คชเสนี ธิดาของเจ้าราชบุตร (วงศ์ตวัน ณ เชียงใหม่) มาเลี้ยงดูเป็นบุตร แทนลูกสาวคนเดียวที่เสียชีวิตไป ต่อมาเจ้าเมืองชื่นสมรสใหม่กับหม่อมจันทร์เทพ ณ เชียงใหม่ มีบุตรธิดาสี่คน เจ้าบัวทิพย์จึงให้ความอุปการะดูแลบุตรของสามีที่เกิดแต่อนุภรรยาเช่นกัน หนึ่งในนั้นคือเจ้าดวงเดือน ณ เชียงใหม่ นอกจากนี้ยังอุปการะสมพันธ์ โชตนา (สกุลเดิม ดวงสิงห์) ศิลปินแห่งชาติ สาขาศิลปะการแสดง (นาฏศิลป์พื้นเมืองล้านนา) ปี พ.ศ. 2542 เป็นบุตรบุญธรรม
เจ้าบัวทิพย์เป็นผู้ได้รับหน้าที่ดูแลคุ้มเจดีย์กิ่ว ริมแม่น้ำปิง แต่ในช่วงสงครามโลกครั้งที่สองเจ้าบัวทิพย์ได้ลี้ภัยอยู่บ้านแม่ออน อำเภอสันกำแพงกับครอบครัว เมื่อเจ้าบัวทิพย์สิ้นชีวิตลง ท่านได้เขียนพินัยกรรมมอบมรดกแก่เจ้าวงศ์จันทร์ คชเสนี แต่เพียงผู้เดียว
ความสนใจ

เจ้าบัวทิพย์สนใจในด้านศิลปวัฒนธรรมเป็นอันมาก ในปี พ.ศ. 2474 ได้ทรงรวบรวมเด็กผู้หญิงในคุ้มให้ครูหลวงฝึกสอนการรำท่วงท่าต่าง ๆ เจ้าแก้วนวรัฐผู้เป็นบิดาก็ทรงให้การสนับสนุนอย่างเต็มที่ และได้ประทานให้หม่อมแส หม่อมในพระองค์ซึ่งเชี่ยวชาญเชิงฟ้อนเป็นผู้ควบคุมการฝึก ระหว่างนี้ได้มีการแสดงออกรับแขกบ้านแขกเมืองและประชาชนรับชม แต่หลังการพิราลัยของเจ้าแก้วนวรัฐ การแสดงดังกล่าวจึงชะงักไป
ลำดับสาแหรก

เจ้าสร้อยดารา สิโรรส พระธิดา
ตระกูลเจ้าเจ็ดตน

| --- | --- |

พระราชอิสริยยศ:  เจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่  เจ้าผู้ครองนครลำปาง  เจ้าผู้ครองนครลำพูน  เจ้าผู้ครองนครพะเยา  เจ้าผู้ครองเมืองเชียงราย  เจ้าผู้ครองเมืองงาว 
ปกครอง:  นครเชียงใหม่  นครลำปาง  นครลำพูน  เมืองพะเยา  เมืองเชียงราย  เมืองงาว 
เชื้อชาติ: ไทยวน
สาขา:  ราชสกุล ณ เชียงใหม่  ราชสกุล ณ ลำปาง  ราชสกุล ณ ลำพูน 
จำนวนพระมหากษัตริย์: 35 พระองค์
ประมุขพระองค์แรก: พระยาไชยสงคราม
ผู้นำสกุลองค์ปัจจุบัน:  นครเชียงใหม่ : เจ้าวงศ์สักก์ ณ เชียงใหม่  นครลำปาง : เจ้าศรีรัตน์ ณ ลำปาง  นครลำพูน : เจ้าวัฒนัน ณ ลำพูน 
ประมุขพระองค์สุดท้าย:  นครเชียงใหม่ : เจ้าแก้วนวรัฐ  นครลำปาง : เจ้าบุญวาทย์วงษ์มานิต  นครลำพูน : เจ้าจักรคำขจรศักดิ์  เมืองเชียงราย : พระยารัตนอาณาเขต  เมืองพะเยา : พระยาประเทศอุดรทิศ  เมืองงาว : พระยาฤทธิภิญโญยศ 
ช่วงระยะเวลา:  นครลำปาง : พ.ศ. 2275–2468  นครเชียงใหม่ : พ.ศ. 2325–2482  นครลำพูน : พ.ศ. 2357–2486  นครพะเยา : พ.ศ. 2387–2456 
สถาปนา: พ.ศ. 2275
ล่มสลาย: 5 พฤศจิกายน พ.ศ. 2486
ด ค ก
ราชวงศ์ทิพย์จักร, ทิพย์จักราธิวงศ์ หรือตระกูลเจ้าเจ็ดตน เป็นราชวงศ์ที่ปกครองนครเชียงใหม่ นครลำปาง และนครลำพูน
การสถาปนา

ทิพย์จักราธิวงศ์ หรือ ราชวงศ์ทิพย์จักร หรือ ราชวงศ์เจ้าเจ็ดตน ได้รับการสถาปนาขึ้นในปลายรัชสมัยสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวท้ายสระแห่งอาณาจักรอยุธยา โดย "หนานทิพย์ช้าง" ควาญช้างและพรานป่าผู้มีความสามารถ ได้ปราบดาภิเษกขึ้นครองนครลำปาง มีพระนามว่า พระญาสุลวะฦๅไชย ต่อมาได้รับการเฉลิมพระนามจากราชสำนักกรุงอังวะเป็นพระยาไชยสงคราม ถือเป็นนครรัฐอิสระในปี พ.ศ. 2275
เมื่อถึงแก่พิราลัย เจ้าชายแก้วพระราชโอรสพระองค์ที่ 2 ได้ขึ้นครองราชย์เป็นเจ้าฟ้าชายแก้ว ซึ่งในช่วงดังกล่าวนครลำปางมีฐานะเป็นประเทศราชของพม่า โดยพระเจ้ากรุงอังวะได้โปรดฯ เฉลิมพระนามให้เป็นเจ้าฟ้าสิงหาราชธานีเจ้าฟ้าหลวงชายแก้ว
เจ้ากาวิละ เจ้าผู้ครองนครลำปาง พระโอรสพระองค์ใหญ่ของเจ้าฟ้าชายแก้ว ได้ร่วมกับพระอนุชาทั้ง 6 พระองค์ และ พระยาจ่าบ้านผู้ครองนครเชียงใหม่ กอบกู้ล้านนาภายใต้การสนับสนุนจากทัพหลวงของสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรี ในปี พ.ศ. 2317 ซึ่งในครั้งนั้นได้โปรดฯ ให้เจ้าพระยาจักรีและเจ้าพระยาสุรสีห์ยกกองทัพไปช่วยปราบพม่า เมื่อยึดนครเชียงใหม่และนครลำปางได้แล้ว จึงโปรดฯ ให้พระยาจ่าบ้านเป็นพระยาวิเชียรปราการครองนครเชียงใหม่ และเจ้ากาวิละเป็นพระยานครลำปาง ในการรบครั้งนั้น เจ้าพระยาสุรสีห์ได้พบรักกับเจ้าศรีอโนชา พระขนิษฐาของพระยากาวิละ และได้ทูลขอจากเจ้าฟ้าชายแก้ว ซึ่งต่อมาเจ้าหญิงศรีอโนชาได้สร้างวีรกรรมสำคัญยิ่งในการปกป้องพระนครจากพระยาสรรค์ ซึ่งก่อการกบฏต่อสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช ซึ่งขณะนั้นเจ้าพระยาจักรีและเจ้าพระยาสุรสีห์ พระสวามีติดการสงครามที่เขมร หลังจากปกป้องพระนครเสร็จ ได้เชิญเจ้าพระยาจักรีกลับพระนครและปราบดาภิเษกขึ้นเป็นปฐมกษัตริย์แห่งกรุงรัตนโกสินทร์
ในคราเดียวกันนั้นได้โปรดฯ สถาปนา "เจ้าพระยาสุรสีห์" พระอนุชาขึ้นเป็นกรมพระราชวังบวรมหาสุรสิงหนาท โปรดฯให้ พระยากาวิละขึ้นครองนครเชียงใหม่ (ซึ่งขณะนั้นได้กลายเป็นเมืองร้าง เนื่องจากพม่าได้เข้ามารุกรานจนพระยาจ่าบ้านต้องพาประชาชนอพยพหนี) โปรดฯ ให้พระยาคำโสม พระอนุชาพระองค์ที่ 2 ขึ้นครองนครลำปาง และโปรดฯ ให้เจ้าคำฝั้น พระอนุชาพระองค์ที่สามขึ้นครองนครลำพูน ตลอดต้นรัชสมัยที่ครองนคร เจ้ากาวิละได้ร่วมกับพระอนุชาทั้ง 6 พระองค์ กระทำการสงครามเพื่อขยายขอบเขตขัณฑสีมาออกไปอย่างขจรขจาย ได้กวาดต้อนผู้คนและทรัพย์สินจากหัวเมืองต่าง ๆ เพื่อนำกลับมาสร้างบ้านแปงเมือง รวมทั้งได้ทรงรื้อฟื้นโบราณราชประเพณีทุกอย่างให้กลับมายิ่งใหญ่เหมือนสมัยราชวงศ์มังรายครองอาณาจักรล้านนา ด้วยพระปรีชาสามารถและความจงรักภักดีต่อพระบรมราชจักรีวงศ์ พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช จึงโปรดฯ เฉลิมพระอิสริยยศพระยากาวิละขึ้นเป็นพระบรมราชาธิบดี พระเจ้านครเชียงใหม่ เป็นใหญ่ในล้านนาไท 57 เมือง
ชื่อราชวงศ์

คำว่า "ทิพย์จักราธิวงศ์" เกิดจากการสถาปนาของพระเจ้ากาวิละ โดยเป็นชื่ออย่างเป็นทางการของราชวงศ์เจ้าเจ็ดตน ซึ่งภายหลังได้มีพระประสงค์ของ เจ้าดารารัศมี พระราชชายา ซึ่งเป็นองค์ประธานของการจัดสายสืบสกุล โดยพระราชทานทรัพย์ส่วนพระองค์มอบหมายให้บรรดาเจ้านายในราชวงศ์ทิพย์จักราธิวงศ์ในราชสกุล ณ เชียงใหม่ ณ ลำพูน ณ ลำปาง ช่วยกันสืบเสาะทายาทและผู้สืบสายโลหิตจาก พระเจ้าทิพย์จักรสุละวะฤๅไชยสงคราม และมอบหมายให้ เจ้าราชภาคินัย (เมืองชื่น ณ เชียงใหม่) เป็นผู้จารึกลำดับลงในสมุดข่อยโบราณภายใต้ "ราชวงศ์ทิพย์จักราธิวงศ์" โดยจารึกเป็นอักษรล้านนาซึ่งภายหลังได้ถ่ายทอดมาเป็นอักษรไทยกลางและคงไว้ซึ่งอักษรล้านนาบ้างในฐานะที่ท่านเป็นเลขานุการของการจัดสายสืบสกุล ภายหลังบางตำรามักนิยมเรียกโดยย่อว่าราชวงศ์ทิพย์จักร อันหมายถึงชื่อราชวงศ์อย่างย่อจากพระนามเต็มของ พระเจ้าทิพย์จักรสุละวะฤๅไชยสงคราม ผู้เป็นปฐมกษัตริย์แห่งราชวงศ์ทิพย์จักราธิวงศ์
ความสัมพันธ์ระหว่างราชวงศ์อื่น

ราชวงศ์ทิพย์จักรถือเป็นราชวงศ์ล้านนาที่เชื่อมความสัมพันธ์กับพระราชวงศ์ล้านนาอันเก่าแก่เดิม อันได้แก่ ราชวงศ์มังราย อันมีพญามังรายมหาราชเป็นองค์ปฐมวงศ์ และราชวงศ์พะเยา พญางำเมือง ด้วยระบบความสัมพันธ์ฉันท์เครือญาติ[ต้องการอ้างอิง]
นอกจากนั้น เจ้านายในราชวงศ์ทิพย์จักรยังได้อภิเษกสมรสกับพระบรมวงศานุวงศ์ในราชวงศ์จักรีหลายพระองค์ พระองค์ที่มีบทบาทสำคัญ ได้แก่ เจ้าศรีอโนชา พระอัครชายาในสมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาสุรสิงหนาท, เจ้าจอมบัวคำ ในรัชกาลที่ 3, เจ้าจอมคำเมา ในรัชกาลที่ 3, เจ้าดารารัศมี พระราชชายา และเจ้าจอมมารดาทิพเกษร ในรัชกาลที่ 5 ด้วยความสัมพันธ์ระหว่างสองพระราชวงศ์ตั้งแต่ต้นกรุงรัตนโกสินทร์ ถือเป็นส่วนสำคัญประการหนึ่งที่ทำให้พระราชอาณาจักรล้านนาเดิมได้เข้ารวมกับสยามประเทศอย่างสมบูรณ์
การที่ไทยในสยามประเทศสามารถรวมกันได้ เพราะอาศรัยพระบรมเดชานุภาพของพระบาทสมเด็จฯพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก และสมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาสุรสิงหนาทราชอนุชาเปนต้นเค้า ก็เปนความจริง แต่สมควรจะยกย่องผู้เปนหัวหน้าของชาวมณฑลพายัพในสมัยนั้นด้วย คือเจ้าเจ็ดตนอันเปนต้นตระกูลวงศ์ของเจ้านายเมืองเชียงใหม่ เมืองนครลำปางและเมืองลำพูน กับทั้งเจ้าเมืองน่านที่ได้เปนบรรพบุรุษของเจ้านายในเมืองนั้น ที่ได้สามิภักดิ์แล้วช่วยรบพุ่งข้าศึกเปนกำลังอย่างสำคัญ...จึงทรงพระกรุณาโปรดยกย่องวงศ์สกุลเจ้าเจ็ดตนและสกุลเจ้าเมืองน่านให้มียศเปนเจ้าสืบกันมา ด้วยเปนสกุลคู่พระบารมีของพระบรมราชจักรีวงศ์มาตั้งแต่ปฐมกาล
ลำดับสกุลวงศ์ > ชั้น 1 องค์ปฐมวงศ์

พระยาไชยสงคราม (ทิพย์ช้าง), ปราบดาภิเษกขึ้นเป็นพระเจ้านครเขลางค์ (ลำปาง) นครรัฐอิสระ (2275 - 2302)
ลำดับสกุลวงศ์ > ชั้น 2 พระราชบุตรในพระยาไชยสงคราม

เจ้าชายอ้าย
เจ้าฟ้าสิงหาราชธานีเจ้าฟ้าหลวงชายแก้ว เจ้านครเขลางค์ (ลำปาง) ประเทศราชของพม่า (2302 - 2317), เป็นพระราชบิดาใน"พระเจ้ากาวิละ" ด้วยพระราชโอรสทั้ง 7 พระองค์ ทรงมีบทบาทสำคัญในการกอบกู้ราชอาณาจักรล้านนาจากพม่า และต่อมาเจ้านายบุตรหลานได้ปกครองหัวเมืองเหนือ จึงเป็นที่มาของราชสมัญญาว่า "เจ้าเจ็ดตน" หรือ "เจ้าเจ็ดองค์"
เจ้าหญิงคำทิพ
เจ้าหญิงคำปา
เจ้าชายพ่อเรือน บิดาในพระยาพุทธวงศ์ เจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่ พระองค์ที่ 4
เจ้าหญิงกม (กมลา)
เจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่ (2325 - 2482)

| ลำดับ | พระนาม | ปีที่ครองราชย์ |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 1 | พระเจ้ากาวิละ | 2325 - 2358 (33 ปี) | สมัยกรุงรัตนโกสินทร์ |
| 2 | พระยาธรรมลังกา | 2359 - 2365 (6 ปี) |  |
| 3 | พระยาคำฟั่น | 2366 - 2368 (2 ปี) |  |
| 4 | พระยาพุทธวงศ์ | 2369 - 2389 (20 ปี) |  |
| 5 | พระเจ้ามโหตรประเทศ | 2390 - 2397 (7 ปี) |  |
| 6 | พระเจ้ากาวิโลรสสุริยวงษ์ | 2399 - 2413 (14 ปี) |  |
| 7 | พระเจ้าอินทวิชยานนท์ | 2416 - 2440 (24 ปี) |  |
| 8 | เจ้าอินทวโรรสสุริยวงษ์ | 2444 - 2452 (8 ปี) |  |
| 9 | เจ้าแก้วนวรัฐ | 2454 - 2482 (28 ปี) |  |
เจ้าผู้ครองนครลำปาง (2275 - 2465)

| ลำดับ | พระนาม | ปีที่ครองราชย์ |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 1 | พระยาไชยสงคราม (ทิพย์ช้าง) | 2275 - 2306 (31 ปี) | สมัยกรุงศรีอยุธยา |
| 2 | เจ้าฟ้าสิงหาราชธานีเจ้าฟ้าหลวงชายแก้ว | 2306 - 2317 (11 ปี) | สมัยกรุงศรีอยุธยา |
| 3 | พระเจ้ากาวิละ | 2317 - 2325 (8 ปี) | สมัยกรุงธนบุรี |
| 4 | พระยาคำโสม | 2325 - 2337 (12 ปี) | สมัยกรุงรัตนโกสินทร์ |
| 5 | พระเจ้าดวงทิพย์ | 2337 - 2369 |  |
| 6 | พระยาไชยวงศ์ | 2369 - 2380 |  |
| 7 | พระยาขัติยะ | 2380 - 2380 |  |
| 8 | พระยาน้อยอินท์ | 2381 - 2391 |  |
| 9 | เจ้าวรญาณรังษี | 2399 - 2414 |  |
| 10 | เจ้าพรหมาภิพงษธาดา | 2416 - 2436 |  |
| 11 | เจ้านรนันทไชยชวลิต | 2436 - 2439 |  |
| 12 | เจ้าบุญวาทย์วงษ์มานิต | 2441 - 2465 |  |
| 13 | เจ้าราชบุตร (แก้วเมืองพวน ณ ลำปาง) | 2465 - 2468 (3 ปี) | ผู้รั้งตำแหน่งเจ้านครลำปาง |
เจ้าผู้ครองนครลำพูน (2348 - 2486)

| ลำดับ | พระนาม | ปีที่ครองราชย์ |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 1 | พระยาคำฟั่น | 2348 - 2358 (10 ปี) | สมัยกรุงรัตนโกสินทร์ |
| 2 | พระเจ้าลำพูนไชย | 2358 - 2370 (12 ปี) |  |
| 3 | พระยาน้อยอินท์ | 2370 - 2380 (10 ปี) |  |
| 4 | พระยาคำตัน | 2381 - 2384 (3 ปี) |  |
| 5 | พระยาน้อยลังกา | 2384 - 2386 (2 ปี) |  |
| 6 | เจ้าไชยลังกาพิศาลโสภาคย์คุณ | 2386 - 2414 (23 ปี) |  |
| 7 | เจ้าดาราดิเรกรัตนไพโรจน์ | 2414 - 2431 (17 ปี) |  |
| 8 | เจ้าเหมพินธุไพจิตร | 2431 - 2439 (8 ปี) |  |
| 9 | เจ้าอินทยงยศโชติ | 2441 - 2454 (13 ปี) |  |
| 10 | เจ้าจักรคำขจรศักดิ์ | 2454 - 2486 (32 ปี) |  |
แหล่งข้อมูลอื่น

โดม ไกรปกรณ์. “การสร้างอาณานิคมภายในของสยามในดินแดนล้านนา: บทวิเคราะห์จากข้อเท็จจริงทางประวัติศาสตร์และวรรณกรรม.” ใน พิเชฐ แสงทอง (บก.), เอกสารประกอบการประชุมวิชาการระดับชาติ เวทีวิจัยมนุษยศาสตร์ไทย ครั้งที่ 10 คลุมเครือ เคลือบแคลง เส้นแบ่งและพรมแดนในมนุษยศาสตร์. น. 649-61. นครศรีธรรมราช: โรงพิมพ์กรีนโซนการพิมพ์, 2559.
ปราณี ศิริธร ณ พัทลุง. เพ็ชร์ล้านนา. (ครั้งที่ 2) เชียงใหม่ :ผู้จัดการ ศูนย์ภาคเหนือ, 2538.
สมหมาย เปรมจิตต์, สถาบันวิจัยสังคม มหาวิทยาลัยเชียงใหม่. ตำนานสิบห้าราชวงศ์ (ฉบับสอบชำระ) . เชียงใหม่: มิ่งเมือง, 2540.
ศักดิ์ รัตนชัย. พงศาวดารสุวรรณหอคำนครลำปาง (ตำนานเจ้าเจ็ดพระองค์กับหอคำมงคล ฉบับสอบทานกับเอกสารสืบค้น สรสว.ลำปาง) .
เจ้าวงศ์สัก ณ เชียงใหม่, คณะทายาทสายสกุล ณ เชียงใหม่. เจ้าหลวงเชียงใหม่. กรุงเทพฯ: อมรินทร์พริ้นติ้ง แอนด์ พับลิชชิ่ง จำกัด (มหาชน), 2539.
คณะทายาทสายสกุล เจ้าหลวงเมืองพะเยา, สถาบันศิลปวัฒนธรรมโยนก. ครบรอบ 100 ปี แม่เจ้าทรายมูล (มหาวงศ์) ไชยเมือง และประวัติสายสกุลเจ้าหลวงเมืองพะเยา พุทธศักราช 2387 - 2456. พะเยา :บ.ฮาซัน พริ้นติ้ง จก., 2546
นงเยาว์ กาญจนจารี. ดารารัศมี : พระประวัติพระราชชายา เจ้าดารารัศมี. เชียงใหม่ :สุริวงศ์บุ๊คเซนเตอร์, 2539.
คัมภีร์ คัมภีรญาณนนท์, นาวาอากาศเอก. เจ้านายฝ่ายเหนือ.
รายพระนาม นาม เหล่าพระประยูรญาติ และ เชื้อสายเจ้านายฝ่ายเหนือ เก็บถาวร 2021-05-14 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน
ชัยวัฒน์ ปะสุนะ. (2564). ระบอบอาณานิคมของอังกฤษในพม่าและแหลมมลายู กับการจัดการมณฑลพายัพของรัฐสยาม ค.ศ. 1894-1933. วิทยานิพนธ์มหาบัณฑิต ภาควิชาประวัติศาสตร์ คณะอักษรศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.
| ด ค กลำดับราชวงศ์ในประวัติศาสตร์ไทย |
| --- | --- |
อาณาจักรสุโขทัย:  ราชวงศ์ศรีนาวนำถุม  ราชวงศ์พระร่วง 
อาณาจักรอยุธยา:  ราชวงศ์อู่ทอง  ราชวงศ์สุพรรณภูมิ  ราชวงศ์สุโขทัย  ราชวงศ์ปราสาททอง  ราชวงศ์บ้านพลูหลวง 
อาณาจักรธนบุรี:  ราชวงศ์ธนบุรี 
อาณาจักรรัตนโกสินทร์:  ราชวงศ์จักรี (ปัจจุบัน) 
ราชวงศ์ภายใต้การปกครองของสยาม:  ราชวงศ์ขุนหลวงพล  ราชวงศ์ศรีธรรมาโศกราช  ราชวงศ์ศรีวังสา  ราชวงศ์ติ๋นมหาวงศ์  ราชวงศ์ทิพย์จักราธิวงศ์  ราชวงศ์เทพวงศ์  ราชวงศ์สุวรรณปางคำ  ราชวงศ์กลันตัน 
| ด ค กเจ้าเจ็ดตนในทิพย์จักราธิวงศ์ |
| --- | --- |
เจ้ากาวิละ • เจ้าคำโสม • เจ้าธรรมลังกา • เจ้าดวงทิพย์ • เจ้าหมูล่า • เจ้าคำฟั่น • เจ้าบุญมา
เจ้าอุบลวรรณา

| เจ้าอุบลวรรณา |
| --- | --- |
เจ้าหญิงนครเชียงใหม่

ประสูติ: พ.ศ. 2385
พิราลัย: 8 พฤศจิกายน พ.ศ. 2427 (ราว 42 ปี)
สามี: เจ้ามหาวงศ์ ณ เชียงใหม่ ชายสามัญชนไม่ปรากฏนาม เจ้าราชบุตร (ดวงคำ ณ ลำปาง) พระยาปาจิน ชายพม่าไม่ปรากฏนาม หม่องบอง
บุตร: เจ้ารสสุคนธ์ ณ เชียงใหม่ เจ้าแพร ณ เชียงใหม่ เจ้าสุขเกษม ณ เชียงใหม่ เจ้าธรรมวงษา ณ เชียงใหม่ เจ้ากรรณนิกา ณ เชียงใหม่ เจ้าคำใต้ ณ เชียงใหม่ เจ้าบุษบัน ณ เชียงใหม่
ราชวงศ์: ทิพย์จักร
ราชสกุล: ณ เชียงใหม่
พระบิดา: พระเจ้ากาวิโลรสสุริยวงษ์
พระมารดา: เจ้าอุษา
ศาสนา: พุทธ
เจ้าอุบลวรรณา หรือสะกดว่า อุบลวัณณา (ไทยถิ่นเหนือ: ; พ.ศ. 2385–2429) เป็นเจ้านายฝ่ายเหนือ เป็นพระธิดาในพระเจ้ากาวิโลรสสุริยวงษ์ ประสูติแต่เจ้าอุษา เป็นน้องสาวของเจ้าทิพเกสร พระชายาในพระเจ้าอินทวิชยานนท์
เจ้าอุบลวรรณาเป็นที่ยอมรับว่าเป็นนักธุรกิจหญิงผู้เฉียบแหลม ที่มีบทบาททางด้านเศรษฐกิจอันโดดเด่นเคียงคู่กับเจ้าทิพเกสร พระภคินี ที่มีความโดดเด่นด้านการปกครอง ทั้งนี้เจ้าอุบลวรรณายังเป็นผู้อุปการะเจ้าดารารัศมี พระราชชายา หลังจากการเสียชีวิตของเจ้าทิพเกสร จนกระทั่งเสด็จมายังกรุงเทพฯ เพื่อรับราชการฝ่ายในของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว อีกสองปีต่อมา
ประวัติ

เจ้าอุบลวรรณาเป็นธิดาองค์เล็กของพระเจ้ากาวิโลรสสุริยวงษ์ เจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่ องค์ที่ 6 กับเจ้าอุษา เป็นขนิษฐาร่วมอุทรกับเจ้าทิพเกสร ทั้งนี้ไม่มีการบันทึกเกี่ยวกับวันเกิดของนางอย่างแน่ชัด สรัสวดี อ๋องสกุล ระบุว่าเกิดใน พ.ศ. 2385 ส่วนเพ็ญสุภา สุขคตะ ใจอินทร์ ได้สันนิษฐานว่าน่าจะเกิดในปี พ.ศ. 2388 ขณะอายุได้ 5 ปี เจ้าอุบลวรรณาได้ติดตามเจ้าบิดา และเจ้าทิพเกสรลงไปเข้าเฝ้าถวายบรรณาการที่กรุงเทพมหานคร และลงไปกรุงเทพฯ หลายครั้ง ครั้งหนึ่งก็ใช้เวลาอาศัยอยู่ที่นั่นหลายเดือน ถือเป็นสตรีสูงศักดิ์จากเมืองเหนือที่เปิดโลกอันทันสมัยมาตั้งแต่ยังเยาว์
เจ้าอุบลวรรณาสั่งสมความรู้และประสบการณ์จากการพบปะผู้คนจำนวนมาก โดยเฉพาะหมอสอนศาสนาชาวต่างประเทศ ทำให้เธอมีความฉลาดหลักแหลม สนใจข่าวสารจากโลกภายนอก มีความเชื่อมั่นในตนเองสูง ทั้งนี้เจ้าอุบลวรรณามีความรู้ด้านประวัติศาสตร์ ปรัชญา และศาสนา รวมทั้งยังสามารถใช้ภาษาอังกฤษดี สามารถสื่อสารกับชาวตะวันตกและพม่าได้โดยไม่ต้องใช้ล่าม ฮอลต์ ฮัลเลต (Holt Hallett) เคยกล่าวยกย่องเจ้าอุบลวรรณาไว้ว่า "นักประวัติศาสตร์แห่งราชวงศ์เชียงใหม่"
ใน ราชกิจจานุเบกษา ระบุว่าเจ้าอุบลวรรณาเสียชีวิตเมื่อวันที่ 8 พฤศจิกายน พ.ศ. 2427 ด้วยโรคฝีรำมะนาด บางแห่งก็ว่าเจ้าอุบลวรรณาเสียชีวิตราว พ.ศ. 2429 ซึ่ง ดร. มาเรียน อาลอนโซ ชีก หมอสอนศาสนาชาวอเมริกัน สหายคนสนิทของเจ้าอุบลวรรณาระบุว่า นางเสียชีวิตด้วยยาพิษ แต่มิได้ระบุว่าถูกลอบสังหารหรืออัตวินิบาตกรรม
ชีวิตส่วนตัว > อุปนิสัย

เจ้าอุบลวรรณาเป็นสตรีที่มีรูปร่างหน้าตางดงาม มีความสามารถในการดนตรี, เย็บปักถักร้อย และสื่อสารภาษาอังกฤษได้ดี เธอคบค้าสมาคมกับนักธุรกิจ จนเป็นที่ยอมรับว่าเป็น "นักธุรกิจหญิงผู้เฉลียวฉลาด" ดังปรากฏในบันทึกของคาร์ล บอค (Carl Bock) นักธรรมชาติวิทยาชาวนอร์เวย์ ได้บันทึกเนื้อความกล่าวถึงเจ้าอุบลวรรณา ไว้ตอนหนึ่งความว่า
…เจ้าอุบลวรรณาเป็นผู้สนับสนุนมิชชันนารีเป็นอย่างดี ทั้งนี้มิใช่เพราะเธอเลื่อมใส หากแต่เธอฉลาด มองเห็นข้อได้เปรียบในการคบหาสมาคมกับชาวต่างประเทศ…
เจ้าอุบลวรรณามีคุณสมบัติในเรื่องความเมตตา ใจกว้าง ทั้งยังอุปการะเจ้าดารารัศมีด้วยกำพร้าพระมารดาตั้งแต่พระชันษา 11 ปี ครั้นเมื่อเจ้าดารารัศมีถวายตัวต่อพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระเจ้ากรุงสยาม เจ้าอุบลวรรณาก็ได้มอบค่าตอไม้อันเป็นรายได้ส่วนหนึ่งของท่านเองถวายแด่เจ้าดารารัศมีเพื่อเป็นของขวัญ และประดับพระเกียรติยศ นอกจากนี้เจ้าอุบลวรรณายังเป็นผู้บูรณะวัดบุคคโล เขตธนบุรี ในช่วงที่ติดตามบิดาไปราชการที่กรุงเทพมหานคร และเปลี่ยนชื่อวัดตามนามของเธอว่า "วัดอุบลวรรณาราม"
ชีวิตส่วนตัว > ครอบครัว

เจ้าอุบลวรรณา มีบุตรธิดา 7 คน ได้แก่
เจ้ารสสุคนธ์ (ห่าน) ณ เชียงใหม่ (ญ.) สมรสกับเจ้าสิงห์คำ ณ เชียงใหม่ มีโอรสธิดา 2 คน และสมรสอีกครั้งกับพิณ บูรณศิลปิน มีบุตร 2 คน เป็นเจ้ามารดาของเจ้าจันทร ณ เชียงใหม่ พระชายาในเจ้าราชบุตร (วงศ์ตวัน ณ เชียงใหม่)
เจ้าแพร ณ เชียงใหม่ (ญ.)
เจ้าสุขเกษม (กบ) ณ เชียงใหม่ (ช.)
เจ้าน้อยธรรมวงษา (น้อยคำวงษา) ณ เชียงใหม่ (ช.) เจ้าบิดาของเจ้าศิริมา ณ เชียงใหม่
เจ้ากรรณนิกา (เต่า) ณ เชียงใหม่ (ญ.) สมรสกับเจ้าราชวงศ์ (ชมชื่น ณ เชียงใหม่) เป็นเจ้าย่าของเจ้ากอแก้วประกายกาวิล ณ เชียงใหม่
เจ้าคำใต้ ณ เชียงใหม่ (ญ.)
เจ้าบุษบัน ณ เชียงใหม่ (ญ.)
ทั้งนี้เจ้ารสสุคนธ์ เกิดแต่เจ้ามหาวงศ์ ณ เชียงใหม่ ส่วนเจ้าน้อยธรรมวงษา และเจ้ากรรณิกา เกิดกับเจ้าราชบุตร (ดวงคำ ณ ลำปาง)
เจ้าอุบลวรรณาเป็นสุภาพสตรีที่เพียบพร้อมไปด้วยจรรยามารยาท มีชั้นเชิงด้านธุรกิจ แต่มีเรื่องอื้อฉาวด้านคู่ครอง เธอโต้ตอบท้าทายเจ้าราชบุตรว่าตนมีเสรีภาพในการเลือกคู่ครองหรือคบหากับใครก็ได้ จนกลายเป็นที่วิพากษ์วิจารณ์ ทั้งนี้เจ้าอุบลวรรณาสมรสครั้งแรกกับเจ้ามหาวงศ์ ณ เชียงใหม่ แต่เลิกรากันเมื่อใดไม่ปรากฏ ตามรายงานของเดเนียล แมคกิลวารี ระบุว่าเมื่อแรกรู้จักกับพระนางในปี พ.ศ. 2425 เจ้าอุบลวรรณาก็ตกพุ่มหม้ายเสียแล้ว ส่วนฮอลต์ ฮัลเลต (Holt Hallett) วานิชชาวอเมริกันได้ระบุเรื่องราวของพระนางในหนังสือ "เดินทางหนึ่งพันไมล์บนหลังช้างในรัฐฉาน" (A Thousand Miles on an Elephant in the Shan States) ว่า เจ้าอุบลวรรณามีบุตรชื่อ เจ้าสุขเกษมบุตรหัวปี และหลานสาวคือเจ้าดารารัศมี ซึ่งกำพร้ามารดา เด็กทั้งสองมีอายุห่างกันสองปี ฮัลเลตได้บันทึกอีกว่าบิดาของเจ้าสุขเกษมเป็นเพียงสามัญชนไม่มีเชื้อเจ้าจึงไม่เป็นที่ยอมรับของพระชายาพระเจ้าเชียงใหม่ (คือ เจ้าเทพไกรสร) เท่าใด
เจ้าอุบลวรรณาสมรสกับเจ้าราชบุตร (หนานดวงคำ ณ ลำปาง) มีบุตรธิดาคือ เจ้าน้อยธรรมวงษา (น้อยคำวงษา) และเจ้ากรรณิกา (เต่า) ซึ่งเจ้าราชบุตร (หนานดวงคำ ณ ลำปาง) เป็นหลานตาของพระยาชมภู (เจ้าน้อยจิตวงศ์) บุตรของพระยาเพชรเม็ง (เจ้าน้อยจิตตะ) เจ้าฟ้าเชียงราย กับเจ้านางสมนา นอกจากนี้ยังมีความสัมพันธ์เชิงชู้สาวกับพระยาปาจิน ขุนนางในกรุงเทพมหานคร
ต่อมาเจ้าอุบลวรรณาสมรสอย่างลับ ๆ กับพ่อค้าไม้สักชาวพม่าซึ่งเป็นคนในบังคับอังกฤษผู้หนึ่ง แต่พระประยูรญาติใช้กฎเหล็กแห่งฐานันดรศักดิ์กีดกันทั้งสอง ต่อมาเจ้าอุบลวรรณาก็ทรงสมัครรักใคร่กับพ่อค้าพม่าสามัญชนอีกคนหนึ่ง ชื่อหม่องบอง แต่เมื่อนัดพบกันในคืนเดือนมืด พม่าผู้นั้นก็ถูกวิสามัญฆาตกรรมเสียก่อน เจ้าอุบลวรรณาเสียใจมากและได้สืบหาฆาตกรอยู่หลายปี ท้ายที่สุดเจ้าอุบลวรรณาก็ครองโสดเป็นหม้ายจนสิ้นชีวิต
การทำงาน

เจ้าอุบลวรรณาเล็งเห็นอนาคตทางธุรกิจการค้า ดังปรากฏเมื่อครั้งที่ชาวจีนขอผูกขาดการต้มเหล้า ระหว่างการพิจารณานั้นแม่เจ้าทิพเกสรได้ล้มป่วย และมีการจัดพิธีทรงเจ้าตามความเชื่อในอดีตโดยเจ้าอุบลวรรณารับเป็น "ม้าขี่" หรือร่างทรง เมื่อวิญญาณที่มาเข้าร่างทรงได้แสดงความไม่พอใจอย่างมากที่จะอนุญาตให้คนจีนผูกขาดการต้มเหล้า ทั้งยังได้ขู่สำทับด้วยว่า หากมีการอนุญาตจะเกิดเหตุใหญ่ร้ายแรงกว่านี้ และการที่แม่เจ้าทิพเกสรเจ็บป่วยครั้งนี้เป็นเพียงการสั่งสอนเท่านั้น แม้จะไม่ทราบว่าการทรงเจ้าดังกล่าวเป็นจริงหรือเป็นอุบายของเจ้าอุบลวรรณาเอง แต่อย่างไรก็ตามก็ทำให้ล้มเลิกการผูกขาดการต้มเหล้าไป
เจ้าอุบลวรรณาเป็นผู้ขอให้พระเจ้ากาวิโลรสสุริยวงศ์ซื้อป่าไม้ตั้งแต่จังหวัดเชียงรายไปจรดแดนพม่า และป่าไม้จังหวัดแม่ฮ่องสอนทั้งหมด แล้วให้ชาวต่างชาติเช่าทำกิจการป่าไม้ ดังปรากฏในบันทึกของเจ้าวงศ์จันทร์ คชเสนี ความว่า "...ณ เชียงใหม่สายพระเจ้ากาวิโรรสจึงได้รับค่าตอไม้มากกว่าสายอื่น...ข้าพเจ้าจำได้ว่าเจ้ายายของข้าพเจ้าเปนธิดาของเจ้าหญิงอุบลวรรณามารับค่าตอไม้ เอากระบุงขนาดใหญ่อย่างใช้หาบข้าวมาโกยเงินจากบนโต๊ะที่นับไว้เปนกอง ๆ ลงกระบุงเต็มสองกระบุง เอากระด้งปิดปากกระบุง..."
นอกจากนี้ยังเป็นกำลังสำคัญในการตั้งโรงงานต่าง ๆ เช่น โรงงานทอผ้า โรงทำเครื่องเงิน โรงแกะสลักไม้ โรงต้มเหล้า ฯลฯ ทำให้ราษฎรมีงานทำ มีรายได้ และมีเงินภาษีบำรุงบ้านเมือง โดยใช้ความเป็นเจ้าและอำนาจทางการเมืองของตนในการปกป้องธุรกิจของตนไม่ถูกกระทบกระเทือน รวมทั้งพยายามต่อต้านอำนาจรัฐบาลสยามที่มีแนวโน้มในการลิดรอนอำนาจท้องถิ่น
แหล่งข้อมูลอื่น

กราบอฟสกี้, ฟอลเกอร์. "เจ้าอุบลวรรณา." ใน เจ้าวงศ์สักก์ ณ เชียงใหม่ (บก.), ขัตติยานีศรีล้านนา (น. 268-78). เชียงใหม่: วิทอินดีไซน์, 2547.
เพ็ญสุภา สุขคตะ ใจอินทร์. "เจ้าอุบลวรรณา เมื่อคิดจะรัก ต้องกล้าหักด่านฐานันดร". บทความดี ๆ เพื่อชีวิตเสรี&เวทียุติธรรม. สืบค้นเมื่อ 4 พฤศจิกายน 2556. {{cite web}}: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: |accessdate= (help)
วราภรณ์ เรืองศรี. “อุบลวัณณา: ผู้หญิงในประวัติศาสตร์เปลี่ยนผ่านของยุคสมัย.” วารสารประวัติศาสตร์ ธรรมศาสตร์ 10, 2 (2566): 1-34.
อดิศร ศักดิ์สูง. “สตรีในสังคมเชียงใหม่สมัยวงศ์เจ้าเชื้อเจ็ดตน พ.ศ. 2339-2476.” วิทยานิพนธ์ปริญญามหาบัณฑิต สาขาวิชาประวัติศาสตร์เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ภาควิชาประวัติศาสตร์ บัณฑิตวิทยาลัย มหาวิทยาลัยศิลปากร, 2539.
| ด ค กพระโอรสและพระธิดาในเจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่ |
| --- | --- |
เจ้าผู้ครองที่ 1:   เจ้าราชบุตร (สุริยฆาต) • พระเจ้ากาวิโลรสสุริยวงษ์ • เจ้าหนานมหาวงศ์ • เจ้าสำใส • เจ้าหนานไชยเสนา 
เจ้าผู้ครองที่ 2:   เจ้าศรีปิมปา • พระเจ้ามโหตรประเทศ • เจ้าหลวงน้อยคำแสน • เจ้าอุปราช (หน่อคำ) • เจ้าน้อยพรหมา • เจ้าหนานอินตา • เจ้าสุธรรมมา • เจ้าปทุมมา • เจ้าคำทิพย์ • เจ้าบัวคำ • เจ้าองค์ทิพย์ • เจ้ากาบแก้ว • เจ้าบุญปั๋น • เจ้าเกี๋ยงคำ • เจ้าจันทร์เป็ง • เจ้าแก้วยวงคำ 
เจ้าผู้ครองที่ 3:   เจ้าหนานไชยเสนา • เจ้าหนานมหายศ • พระยาอุปราชพิมพิสาร • เจ้าไชยลังกาพิศาลโสภาคย์คุณ • เจ้าหลวงหนานธรรมลังกา • เจ้าบัวคำ • เจ้าเกี๋ยงคำ • เจ้าคำค่าย • พระยาราชวงศ์ (มหาพรหมคำคง) • เจ้าบุญนำ • เจ้าคำเกี้ยว • แม่เจ้าเขียวก้อมเทวี • เจ้าฟองสมุทร • เจ้าเปาพิมาลย์ • เจ้าคำเมา • เจ้าลังกา • เจ้าคำปวน • เจ้าหนานมหาวงศ์ • เจ้าบัวถา • เจ้ากัณหา • เจ้ามณีวรรณ • เจ้าธรรมเสนา • พระยาบุรีรัตน์ (เจ้าภูเกียง) • เจ้าอุปราช (ธรรมปัญโญ) • เจ้าน้อยธรรมกิติ • เจ้าหนานธรรมปัญญา • เจ้าหนานพรหมจักร • เจ้าหนานคำวัง • เจ้าน้อยจักรคำ • เจ้าน้อยมโนรส • เจ้าหนานสุยะ • เจ้าคำตื้อ • แม่เจ้ากันธิมาเทวี • เจ้ากัลยา • เจ้ามุกดา • เจ้าสนธยา • เจ้าบัวบุศย์ • เจ้าหนานกาวิละ • เจ้าบัวศรี • เจ้าพิมพา • เจ้าคำนาง • เจ้าเบ็ญจ๋าย • เจ้าบัวไข • เจ้ากรรณิกา 
เจ้าผู้ครองที่ 4:   เจ้าราชบุตร (หนานธนัญไชย) • เจ้าหนานปัญญา • เจ้าน้อยขี้วัว • เจ้าน้อยขี้ควาย • เจ้าน้อยขี้ช้าง • เจ้าเฮือนคำ • เจ้าน้อยหน่อแก้ว • เจ้าศิริวรรณา • เจ้าสุนันทา สุริยโยดร 
เจ้าผู้ครองที่ 5:   เจ้าอุตรการโกศล (มหาพรหม) • เจ้าราชบุตร (สุริยวงศ์) • เจ้าน้อยเทพวงศ์ • เจ้าหนานไชยวงศ์ • เจ้ามหันต์ยศ • เจ้าหนานไชยเทพ • เจ้าหนานมหาเทพ • เจ้าน้อยคำกิ้ง • เจ้าอุปราช (ปัญญา) • เจ้าบุญปั๋น • เจ้าน้อยก้อนแก้ว • เจ้าคำปวน • เจ้ายอดเรือน • เจ้าอุษา • เจ้าบัวทิพย์ • เจ้าคำหลอ • เจ้าปิมปา • เจ้าอโนชา • เจ้าตุ่นแก้ว 
เจ้าผู้ครองที่ 6:   เจ้าทิพเกสร • เจ้าอุบลวรรณา 
เจ้าผู้ครองที่ 7:   เจ้าจันทรโสภา • เจ้าดารารัศมี พระราชชายา • เจ้าอินทวโรรสสุริยวงษ์ • เจ้าแก้วนวรัฐ • เจ้าจอมจันทร์ • เจ้าน้อยโตน • เจ้าแก้วปราบเมือง • เจ้าน้อยมหาวัน • เจ้าราชวงศ์ (น้อยขัตติยะ) • เจ้าคำข่าย • เจ้าคำห้าง 
เจ้าผู้ครองที่ 8:   เจ้าราชวงศ์ (เลาแก้ว ณ เชียงใหม่) 
เจ้าผู้ครองที่ 9:   เจ้าอุตรการโกศล (ศุขเกษม ณ เชียงใหม่) • เจ้าบัวทิพย์ ณ เชียงใหม่ • เจ้าราชบุตร (วงศ์ตวัน ณ เชียงใหม่) • เจ้าพงษ์อินทร์ ณ เชียงใหม่ • เจ้าศิริประกาย ณ เชียงใหม่ • เจ้าอินทนนท์ ณ เชียงใหม่
เจ้านรนันทไชยชวลิต

เจ้านรนันทไชยชวลิต (ไทยถิ่นเหนือ: ) เป็นเจ้านครลำปางองค์ที่ 12 ดำรงตำแหน่งตั้งแต่ปี พ.ศ. 2435 - 2438
ประวัติ

เจ้านรนันทไชยชวลิต มีนามเดิมว่าเจ้าน้อยธนัญไชย เป็นเจ้าโอรสในเจ้าวรญาณรังษีกับเจ้าสุวันไล ต่อมาในวันพุธที่ 5 พฤษภาคม พ.ศ. 2418 พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงตั้งเป็นเจ้าราชสัมพันธวงศ์เมืองนครลำปาง ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวจึงได้เลื่อนบรรดาศักดิ์เป็นเจ้าอุปราชเมืองนครลำปางตั้งแต่วันที่ 4 ธันวาคม พ.ศ. 2428
ในเดือนมิถุนายน พ.ศ. 2435 เจ้าอุปราชได้ฟ้องทางการสยามว่าเจ้าพรหมาภิพงษธาดา (บางตำราว่าเป็น เจ้าสุริยะจางวาง) เจ้านครลำปางขณะนั้น ให้เจ้าราชวงษ์ (แก้วเมืองมา) ว่าราชการแทนโดยพลการ ไม่ได้ขอพระบรมราชานุญาตก่อน และเจ้าราชวงษ์นั้นก็ไม่มีความสามารถในทางราชการเพียงพอ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระดำริว่าเจ้าอุปราชซื่อสัตย์ต่อสยาม และสามารถว่าราชการให้เรียบร้อยได้ จึงมีพระบรมราชโองการเมื่อวันที่ 25 มกราคม พ.ศ. 2435 (นับแบบปัจจุบันเป็นปี พ.ศ. 2436) ให้ยกเจ้าพรหมาภิพงษธาดาเป็นเจ้าจางวาง และให้เจ้าอุปราชรับพระราชทานสัญญาบัตรตั้งเป็น เจ้านรนันทไชยชวลิต สามันตวิชิตประเทศราช บริสัษยนารถทิพจักราธิวงษ์ ดำรงโยนวิสัย อภัยรัษฎารักษ์ อุดมศักดิ์สัตยาทิวรางค์ ลำปางคมหานคราธิปไตย เจ้าเมืองนครลำปาง สืบแทน
เจ้านรนันทไชยชวลิตถึงแก่พิราลัยเมื่อวันที่ 30 มีนาคม พ.ศ. 2438 (นับแบบปัจจุบันเป็นปี พ.ศ. 2439) ด้วยโรคหืดเรื้อรัง