สมเด็จพระเจ้าสร้อยศรีสมุทรพุทธางกูร
สถานภาพเดิมในราชวงศ์

ตำนานเมืองนครจำปาศักดิ์ฉบับพระยามหาอำมาตยาธิบดีชี้ว่า พ.ศ. ๒๒๓๑ (จ.ศ. ๑๐๕๐) ปีมะโรง สัมฤทธิศก พระเจ้าเวียงจันทน์ซึ่งหมายถึงพระเจ้าสุริยวงศาธรรมิกราชถึงแก่พิราลัย พระยาเมืองแสนซึ่งเป็นอัครมหาเสนาบดีกำกับดูแลฝ่ายทหารคนสำคัญของล้านช้างได้ชิงราชสมบัติแล้วขึ้นครองราชย์เวียงจันทน์แทน โดยพยายามสร้างความชอบธรรมในการขึ้นครองราชย์ด้วยการสร้างสัมพันธภาพทางเครือญาติกับราชวงศ์จากการรับพระมเหสีหม้ายของพระเจ้าสุริยวงศาธรรมิกราชมาตั้งขึ้นเป็นภรรยาในตำแหน่งใดไม่ปรากฏแต่สันนิษฐานว่าอาจเป็นตำแหน่งพระมเหสี ทว่าพระนางไม่ยอมร่วมสังวาสด้วยจึงเข้าไปพึ่งพาอาศัยอยู่กับพระครูโพนเสม็ด ด้วยเกรงจะถูกครหาติเตียนพระครูจึงให้พระนางลงไปอาศัยอยู่ที่ภูสะง้อหอคำ (ภูซ่อง่อห่อคำ) บริเวณเมืองบริคัณฑนิคม (เมืองบอลิคัน) แขวงเวียงจันทน์ ซึ่งเป็นเขตแดนติดต่อระหว่างเวียงจันทน์กับเมืองละคร ฝ่ายพรรคพวกเจ้าองค์หล่อซึ่งเป็นบุตรอีกองค์ของพระเจ้าสุริยวงศาธรรมิกราชได้นำพระองค์ไปลี้ภัยที่เมืองญวนหรือเวียดนามฝ่ายญวณรับไว้แล้วให้ชื่อว่าเจ้าองค์เวียด ต่อมาพระมเหสีของพระเจ้าสุริยวงศาธรรมิกราชทรงพระครรภ์ถ้วนทศมาสคือ ๑๐ เดือนเต็มจึงคลอดพระราชกุมาร ฝ่ายพระครูโพนเสม็ดให้พระนามว่าเจ้าหน่อกษัตริย์ซึ่งต่อมาคือสมเด็จพระเจ้าสร้อยศรีสมุทรพุทธางกูร สันนิษฐานว่าที่ได้พระนามว่าหน่อกษัตริย์คงเนื่องจากราชกุมารเป็นพระราชโอรสของพระเจ้าสุริยวงศาธรรมิกราชโดยตรง นานมาพระยาเมืองแสนผู้ครองเวียงจันทน์เห็นว่าท้าวพระยาไพร่บ้านพลเมืองพากันนิยมนับถือพระครูโพนเสม็ดอย่างมากเกรงว่าภายหน้าพระครูจะชิงราชสมบัติจึงคิดแผนลับกับพรรคพวกคนสนิทเพื่อประทุษร้าย ครั้นพระครูล่วงรู้ความคิดนั้นจึงให้คนไปรับเจ้าหน่อกษัตริย์และพระราชมารดาจากภูสะง้อหอคำพร้อมกันแล้วปรึกษาญาติโยมสานุศิษย์ผู้อุปัฏฐากรวมชายหญิงใหญ่น้อยได้ถึง ๓,๓๓๓ คน ยกออกจากเวียงจันทน์ไปถึงบ้านงิ้วพันลำโสมสนุกโดยให้เจ้าหน่อกษัตริย์และพระราชมารดาพร้อมพรรคพวกตั้งอยู่ที่บ้านนั้น จากเอกสารนี้ชี้ว่าเจ้าสร้อยศรีสมุทร พระราชมารดา และพระราชเชษฐาคือเจ้าองค์หล่ออยู่ในสถานะผู้ลี้ภัยทางการเมือง ส่วนสาเหตุที่ถูกแยกสถานที่ลี้ภัยอาจเนื่องจากความไม่ลงรอยกันระหว่างกลุ่มผู้สนับสนุนเจ้าองค์หล่อและกลุ่มผู้สนับสนุนพระมเหสีที่กำลังทรงพระครรภ์ เนื่องจากกลุ่มผู้สนับสนุนเจ้าองค์หล่ออาจเห็นว่าพระองค์มีความชอบธรรมในการสืบราชสมบัติมากกว่าโอรสในพระครรภ์เพราะเป็นพระราชโอรสองค์โต และการพึ่งญวณซึ่งเป็นมหาอำนาจใกล้ชิดในขณะนั้นสามารถสร้างกองกำลังที่เข้มแข็งให้เจ้าองค์หล่อกลับมาแย่งชิงราชสมบัติคืนได้ ฝ่ายพระมเหสีของพระเจ้าสุริยวงศาธรรมิกราชจึงหันไปหาที่พึ่งโดยอาศัยบวรพุทธศาสนาคือการพึ่งบารมีของพระครูโพนเสม็ดแทน และหวังว่าในอนาคตจะสามารถพึ่งพากำลังของกัมพูชาซึ่งเป็นมหาอำนาจใกล้ชิดทางตอนใต้ได้เช่นกัน
ส่วนพงศาวดารนครจำปาศักดิ์ฉบับหม่อมอมรวงศ์วิจิตร (ม.ร.ว.ปฐม คเณจร) ระบุศักราชของเหตุการณ์คลาดเคลื่อนกัน ๑ ปีคือ พ.ศ. ๒๒๓๐ (จ.ศ. ๑๐๕๑) ระหว่างรัชกาลสมเด็จพระมหาบุรุษพระเพทราชานั้นผู้ครองเมืองศรีสัตนาคนหุตซึ่งหมายถึงพระเจ้าสุริยวงศาธรรมิกราชพิราลัย พระองค์มีบุตรชายคือเจ้าองค์หล่ออายุ ๓ ปีและพระราชมารดาหรือมเหสีของพระองค์ที่ยังทรงพระครรภ์อยู่ พระยาเมืองแสนได้ชิงราชสมบัติและปรารถนาได้พระราชมารดาของเจ้าองค์หล่อมาเป็นภรรยาแต่นางไม่ยินดีจึงพาบุตรหนีไปอยู่กับพระครูโพนเสม็ด พระครูออกอุบายให้ไปอยู่ที่ตำบลภูซ่อง้อห่อคำซึ่งภายหลังเรียกว่าบ้านสะง้อหอคำดังนั้นการอพยพลงใต้ของพระราชมารดาเจ้าหน่อกษัตริย์จึงไม่ได้เกิดจากการกลัวข้อครหาแต่เป็นอุบายเพื่อลี้ภัย ต่อมานางคลอดบุตรเป็นชายคนทั้งหลายจึงเรียกว่าเจ้าหน่อกษัตริย์ซึ่งพระนามนี้ไม่ได้เกิดจากการตั้งขึ้นโดยพระครูโพนเสม็ดเป็นการเฉพาะ ฝ่ายเจ้าองค์หล่อพระเชษฐาครั้นเจริญวัยได้คิดโกรธแค้นพระยาเมืองแสนจึงพาบ่าวไพร่หนีไปตั้งเกลี้ยกล่อมซ่องสุมผู้คนอยู่เมืองญวน ดังนั้นเอกสารจึงชี้ว่าเจ้าองค์หล่อได้อาศัยอยู่เวียงจันทน์มานานพอที่จะมีฐานอำนาจกอบกู้ราชสมบัติได้แล้วระดับหนึ่งจึงเข้าไปพึ่งอำนาจของญวณเพื่อเสริมกำลังให้เข้มแข็ง ส่วนพระยาเมืองแสนคิดกำจัดพระครูโพนเสม็ดด้วยเห็นว่าเป็นผู้มีกำลังมากเกรงจะเป็นศัตรูต่อบ้านเมือง ครั้นพระครูรู้ตัวจึงนำเจ้าหน่อกษัตริย์กับพระราชมารดาและญาติโยมพรรคพวกราว ๓,๐๐๐ เศษอพยพออกจากเมืองศรีสัตนาคนหุตไปถึงตำบลงิ้วพันลำน้ำโสมสนุก แล้วให้เจ้าหน่อกษัตริย์กับพระราชมารดาสานุศิษย์บางส่วนตั้งเคหสถานอยู่ในที่นั้น จะสังเกตว่าการอพยพลงไปจนถึงแดนเขมรของพระครูโพนเสม็ดและไพร่พลอาจเป็นอุบายเพื่อให้พระยาเมืองแสนเข้าใจว่าเจ้าหน่อกษัตริย์และพระราชมารดาอพยพลงไปด้วย พระยาเมืองแสนจะได้ไม่ติดตามลงมาประทุษร้ายราชวงศ์ แต่แท้ที่จริงเจ้าหน่อกษัตริย์และพระราชมารดากลับหลบซ่อนอยู่ไม่ไกลจากนครเวียงจันทน์ลงมา เมื่อตรวจสอบเอกสารที่เรียบเรียงโดยบุคคลเดียวกันในอีกชื่อหนึ่งคือพงษาวดารหัวเมืองมณฑลอิสาณฉบับหม่อมอมรวงษ์วิจิตร (ม.ร.ว.ปฐม คเนจร) พบว่ามีเนื้อหาใกล้เคียงกัน เอกสารได้ระบุศักราชก่อนเหตุการณ์นาน ๔๕ ปีว่า พ.ศ. ๒๑๘๖ (จ.ศ. ๑๐๐๕) ปีมะแม เบญจศก มีพระภิกษุรูปหนึ่งเป็นพระครูเจ้าวัดโพนเสม็ดแขวงกรุงศรีสัตนาคนหุตประชาชนเรียกว่าพระครูโพนเสม็ด ดังนั้นนามนี้จึงไม่ใช่นามจริงแต่เป็นสมัญญานามหรือฉายานามที่มาจากชื่อวัดเดิมซึ่งพระครูอาศัยอยู่ พระครูมีสานุศิษย์ญาติโยมและประชาชนจำนวนมากในแว่นแคว้นนับถือรักใคร่เข้ามาเป็นพรรคพวก พ.ศ. ๒๒๓๑ (จ.ศ. ๑๐๕๐) ซึ่งศักราชตรงกับตำนานเมืองนครจำปาศักดิ์ฉบับพระยามหาอำมาตยาธิบดีพระเจ้ากรุงศรีสัตนาคนหุตพิราลัยพระยาเมืองแสนจึงชิงราชสมบัติขึ้นครองกรุง พระเจ้ากรุงองค์เดิมหมายถึงพระเจ้าสุริยวงศาธรรมิกราชมีโอรสองค์หนึ่งชื่อเจ้าองค์หล่ออายุ ๓ ปีและมารดาของพระองค์ผู้เป็นชายาพระเจ้ากรุงศรีสัตนาคนหุตยังทรงพระครรภ์ค้างอยู่ พระยาเมืองแสนผู้ครองกรุงจะรับมารดาเจ้าองค์หล่อไปเป็นภรรยาแต่นางไม่ยินดีด้วยจึงพาเจ้าองค์หล่อหนีมาอยู่กับพระครูโพนเสม็ด พระครูให้นางชายากับโอรสไปอยู่ตำบลภูฉะง้อหอคำ (เอกสารเขียนและออกเสียงอย่างไทย) ครั้นถึงกำหนดจึงคลอดบุตรเป็นชายคนทั้งหลายเรียกว่าเจ้าหน่อกษัตริย์ (เจ้าหน่อกระษัตริย์) เจ้าองค์หล่อผู้เป็นพระเชษฐาโกรธคิดแค้นพระยาเมืองแสนจึงนำบ่าวไพร่ไปอยู่เมืองญวนแล้วตั้งเกลี้ยกล่อมมั่วสุมกำลังผู้คนคอยหาโอกาสแก้แค้น โดยเอกสารไม่ชี้สาเหตุที่แน่นอนว่าเหตุใดพระองค์จึงต้องการแยกออกจากกลุ่มพระราชมารดาแลพระครูโพนเสม็ดหรือไม่นำพากลุ่มพระราชมารดากับพระครูโพนเสม็ดออกไปเมืองญวนด้วย สันนิษฐานว่ากลุ่มของเจ้าองค์หล่อคงมีจำนวนไพร่พลไม่น้อยไปกว่ากลุ่มพระราชมารดาและพระครูโพนเสม็ดจึงสามารถคิดการณ์ใหญ่ได้ พระยาเมืองแสนเห็นว่าพระครูมีผู้คนรักใคร่กลัวเกรงนับถือมากถ้าละไว้เกรงจะแย่งชิงเอาบ้านเมืองจึงคิดเป็นความลับว่าจะกำจัดพระครู เมื่อรู้ระแคะระคายว่าถูกคิดทำร้ายแล้วเห็นว่าอยู่ต่อไปคงไม่มีความสุขพระครูจึงปรึกษาญาติโยมสานุศิษย์และดำริว่าควรไปตั้งอาศัยอยู่ให้พ้นเขตแขวงกรุงศรีสัตนาคนหุต จากนั้นได้รวบรวมพวกพ้องราว ๓,๐๐๐ เศษไปเชิญเจ้าหน่อกษัตริย์กับพระราชมารดามาพร้อมกันแล้วพาอพยพออกจากแขวงกรุงศรีสัตนาคนหุตไปถึงตำบลงิ้วพันลำโสมสนุก พระครูให้เจ้าหน่อกษัตริย์กับพระราชมารดาสานุศิษย์บางส่วนตั้งเคหสถานอยู่ในตำบลนั้น
ส่วนพงศาวดารภาคอีสานฉบับพระยาขัติยวงษา (เหลา ณร้อยเอ็จ) ระบุต่างออกไปบ้างโดยเริ่มเหตุการณ์เกี่ยวกับพระครูโพนเสม็ดว่าครั้นพระเจ้าเวียงจันทน์ซึ่งหมายถึงพระเจ้าสุริยวงศาธรรมิกราชพร้อมด้วยพระครูทั้งหลายประกอบพิธีฮด (เถราภิเษก) ภิกษุบวชใหม่ชื่อพระครูสีดาแล้วจึงให้นามว่าพระครูโพนเสม็ดบ้างแต่บางคนยังคงเรียกว่าพระครูสีดาตามนามเดิม พระครูโพนเสม็ดได้รักษาศีลบริสุทธิ์ไม่นานจึงสำเร็จฌานได้อภิญญา ๕ อัฏฐสมาบัติ ๘ ประการและ "...จะว่าสิ่งใดก็แม่นยำโดยบารมีธรรมโปรดสำเร็จดังมโนนึกความปรารถนาน้ำมูตรและอาจมก็หอม..." คุณลักษณะพิเศษนี้ต่อมาทำให้พระครูได้ฉายานามว่ายาครูขี้หอมหรือพระครูขี้หอมและอาจเป็นสาเหตุให้ผู้คนทุกยุคสมัยนิยมเคารพนับถือมากโดยเฉพาะมิติด้านอิทธิฤทธิ์ปาฏิหาริย์ที่เกิดจากฌานสมาบัติของพระครู เนื้อหาระบุต่อไปว่าพระเจ้าเวียงจันทน์ได้จัดให้มีโยมอุปฐากรักษาท่านแล้วพระครูได้เอานายแก้วกับนายหวดมาเลี้ยงไว้โดยให้เรียนศิลปวิชชาความรู้จำนวนมากจนฉลาดเฉลียว เมื่ออายุครบ ๒๑ ปีจึงบวชเป็นภิกษุให้ทั้ง ๒ คนซึ่งต่อมาวงศ์ตระกูลของทั้ง ๒ จะกลายเป็นกลุ่มเจ้าเมืองสำคัญที่มีบทบาทและอิทธิพลสูงในพื้นที่ลาวตอนใต้และภาคอีสาน อย่างไรก็ตามเอกสารไม่ได้ระบุที่มาของทั้ง ๒ ว่าเป็นเชื้อสายเจ้านายองค์ใดมาก่อนหรือมีความสัมพันธ์ทางเครือญาติกับราชวงศ์ล้านช้างอย่างไรบ้าง ต่อมาพระเจ้าเวียงจันทน์มีโอรสองค์หนึ่งเรียกว่าเจ้าองค์หล่ออายุได้ ๓ ปีส่วนพระมเหสีมีครรภ์ได้ ๖ เดือน พ.ศ. ๒๒๓๒ (จ.ศ. ๑๐๕๑) พระเจ้าเวียงจันทน์ถึงแก่พิราลัยซึ่งศักราชนี้ตรงกันกับพงศาวดารนครจำปาศักดิ์ฉบับหม่อมอมรวงศ์วิจิตร (ม.ร.ว.ปฐม คเณจร) ต่อมาพระยาเมืองแสนชิงราชสมบัติได้แล้วฝ่ายเจ้าองค์หล่อกับบ่าวไพร่ที่สนิทจึงหนีเข้าไปพึ่งญวนและได้เป็นใหญ่อยู่ที่เมืองญวน ส่วนมเหสีของพระเจ้าเวียงจันทน์นั้นพระยาเมืองแสนจะรับไปอยู่ด้วยแต่นางไม่ยอมจึงหนีเข้าไปพึ่งอยู่กับพระครูโพนเสม็ด พระครูกลัวถูกนินทาจึงส่งนางไปไว้ที่บ้านซ่อง่อหอคำเมื่อครบ ๑๐ เดือนจึงประสูติพระโอรสเป็นชาย ฝ่ายมารดาและญาติพี่น้องถวายนามว่าเจ้าหน่อกษัตริย์และนามนี้ไม่ได้เกิดจากการตั้งขึ้นโดยพระครูโพนเสม็ดเป็นการเฉพาะเช่นเดียวกับเนื้อหาของพงศาวดารนครจำปาศักดิ์ฉบับหม่อมอมรวงศ์วิจิตร (ม.ร.ว.ปฐม คเณจร) ต่อมาพระยาเมืองแสนดำริว่าพระครูมีบุญมากและผู้คนนิยมนับถือกลัวจะชิงเอาราชสมบัติจึงคิดเป็นความลับว่าจะทำอันตรายแก่พระครู ครั้นล่วงรู้ความคิดของพระยาเมืองแสนพระครูจึงว่ามีมารมาประจญแล้วจะอยู่ไม่ได้ต้องหลีกหนีให้พ้นมารจึงใช้คนไปรับมารดากับเจ้าหน่อกษัตริย์มาแต่ซ่อง่อหอคำ แล้วปรึกษาญาติโยมคนอุปฐากพร้อมกันรวมได้ชายหญิงใหญ่น้อย ๓,๓๓๓ คนพร้อมกับภิกษุแก้วและภิกษุหวดพากันอพยพ (อุปยก) จากเวียงจันทน์มาจนถึงงิ้วพลานลำสมสนุก โดยให้มารดาและเจ้าหน่อกษัตริย์พักอาศัยอยู่ในที่นั้นฝ่ายพระครูกับคนอื่นได้เดินทางต่อไป ซึ่งไพร่พลจำนวนนี้ตรงกับตำนานเมืองนครจำปาศักดิ์ฉบับพระยามหาอำมาตยาธิบดี จะเห็นว่าเนื้อความในพงศาวดารภาคอีสานฉบับพระยาขัติยวงษา (เหลา ณร้อยเอ็จ) คงเกิดจากการรวบรวม ตัดทอด และเพิ่มเติมเนื้อหาจากเอกสาร ๒ ฉบับเป็นหลักคือพงศาวดารนครจำปาศักดิ์ฉบับหม่อมอมรวงศ์วิจิตร (ม.ร.ว.ปฐม คเณจร) และตำนานเมืองนครจำปาศักดิ์ฉบับพระยามหาอำมาตยาธิบดีประกอบกับตำนานเรื่องเล่าพื้นเมืองในกลุ่มจังหวัดร้อยเอ็ด เนื่องจากเนื้อหาบางส่วนสอดคล้องกันกับเอกสารทั้ง ๒ ฉบับและเอกสารนี้รวบรวมขึ้นจากตระกูลผู้ปกครองเมืองร้อยเอ็ดซึ่งเป็นเชื้อสายของจารย์แก้วที่สมเด็จพระเจ้าสร้อยศรีสมุทรพุทธางกูรส่งไปรักษาบ้านเมืองท่งและต่อมาได้แยกออกมาเป็นเมืองร้อยเอ็ด ดังนั้นผู้เขียนจึงให้ความสำคัญกับจารย์แก้วและจารย์หวดในฐานะบรรพบุรุษผู้มีบทบาทเกี่ยวข้องสนิทสนมกับพระครูโพนเสม็ดและเจ้าหน่อกษัตริย์มาตั้งแต่ก่อนการประสูติของเจ้าหน่อกษัตริย์ให้แทรกในเนื้อหาของพงศาวดารอยู่ตลอด
นอกจากนี้ยังพบปัญหาเกี่ยวกับเชื้อสายของเจ้าหน่อกษัตริย์เนื่องจากความไม่ลงรอยกันของเอกสารชั้นต้นอยู่ด้วย แม้ตำนานเมืองนครจำปาศักดิ์ฉบับพระยามหาอำมาตยาธิบดี พงศาวดารนครจำปาศักดิ์ฉบับหม่อมอมรวงศ์วิจิตร (ม.ร.ว.ปฐม คเณจร) และพงษาวดารหัวเมืองมณฑลอิสาณฉบับหม่อมอมรวงษ์วิจิตร (ม.ร.ว.ปฐม คเนจร) จะระบุตรงกันว่าพระองค์เป็นพระราชโอรสของพระเจ้าสุริยวงศาธรรมิกราชกับพระมเหสี แต่พงศาวดารล้านช้างกลับระบุต่างออกไปว่าพระเจ้าสุริยวงศาธรรมิกราชหรือพระยาสุริยวงษาธรรมิกบรมบพิตรพระมหาราชเจ้ามีพระราชโอรสพระราชธิดา ๓ องค์ องค์โตชื่อเจ้าราชบุตร องค์กลางชื่อกุมารีลงท่า (กุมารีโรงธรรม) ผู้น้องชื่อนางสุมัง เมื่อพระองค์สวรรคตใน พ.ศ. ๒๒๕๙ (จ.ศ. ๑๐๗๘) ปีกาไก๊ (ก่าไค้) มหาเสนาใหญ่ชื่อพระยาจันได้ขึ้นเป็นเจ้าแผ่นดินเวียงจันทน์แล้วเอานางสุมังมาเป็นเทวี พระยาจันอาจเป็นอัครมหาเสนาบดีกำกับดูแลฝ่ายพลเรือนคนสำคัญของล้านช้างหรืออาจเป็นตำแหน่งเจ้าเมืองเวียงจันทน์ภายใต้การปกครองของกษัตริย์ล้านช้างที่เวียงจันทน์ ต่อมาพระยานครนัยว่าเป็นเจ้าเมืองนครพนมพระนามว่านันทราช (น่าน) จึงยกทัพมากำจัดพระยาจันชิงราชสมบัติแล้วขึ้นนั่งเวียงจันทน์แทนส่วนพระยาจันได้กินง้วนตาย (เสวยยาพิษ) รายละเอียดถัดจากนี้ไม่ปรากฏเรื่องราวเกี่ยวกับนางสุมังและราชโอรสคือเจ้าองค์หล่อกับเจ้าหน่อกษัตริย์รวมถึงพระครูโพนเสม็ด จึงทำให้เกิดข้อสงสัยว่านางสุมังเป็นพระราชมารดาของเจ้าหน่อกษัตริย์จริงหรือไม่ สถานะของพระนางในขณะนั้นอาจกลายเป็นเทวีของพระยาจันไปแล้วหรือไม่ และนางอาจเป็นคนละองค์กันกับมเหสีหรือนางชายาของพระเจ้าสุริยวงศาธรรมิกราชและพระราชมารดาของเจ้าหน่อกษัตริย์ ขณะเดียวกันความสับสนเกี่ยวกับที่มาที่ไปของเจ้าหน่อกษัตริย์และพระราชมารดาที่เกิดจากความไม่ลงรอยกันของเอกสารทั้ง ๓ ฝ่ายทำให้มติเกี่ยวกับราชสันตติวงศ์และความชอบธรรมในการสืบราชสันตติวงศ์ของพระองค์แบ่งออกเป็น ๓ กลุ่มที่ล้วนไม่สามารถรับรองการขึ้นครองราชย์กรุงเวียงจันทน์ของพระองค์ได้ทั้งสิ้นเนื่องจากไม่ใช่พระราชโอรสองค์โตที่ประสูติจากพระมเหสีดังนี้
๑. ตำนานเมืองนครจำปาศักดิ์ฉบับพระยามหาอำมาตยาธิบดี พงศาวดารนครจำปาศักดิ์ฉบับหม่อมอมรวงศ์วิจิตร (ม.ร.ว.ปฐม คเณจร) และพงศาวดารภาคอีสานฉบับพระยาขัติยวงษา (เหลา ณร้อยเอ็จ) เสนอว่าเจ้าหน่อกษัตริย์เป็นพระราชโอรสองค์รองของพระเจ้าสุริยวงศาธรรมิกราชที่เกิดจากพระมเหสีไม่ปรากฏพระนาม
๒. พงษาวดารหัวเมืองมณฑลอิสาณฉบับหม่อมอมรวงษ์วิจิตร (ม.ร.ว.ปฐม คเนจร) เสนอว่าเจ้าหน่อกษัตริย์เป็นพระราชโอรสองค์รองของพระเจ้าสุริยวงศาธรรมิกราชที่เกิดจากชายา (นางชายา) ไม่ปรากฏพระนามซึ่งมีอิสริยยศต่ำว่าพระมเหสี
๓. พงศาวดารล้านช้างมีนัยเสนอว่าเจ้าหน่อกษัตริย์เป็นพระราชนัดดาหรือหลานตาของพระเจ้าสุริยวงศาธรรมิกราชเนื่องจากพระราชมารดาคือนางสุมังเป็นพระราชธิดาลำดับที่ ๓ ส่วนพระนามของพระราชบิดานั้นไม่ปรากฏ แม้พงศาวดารล้านช้างไม่ได้ระบุว่านางเป็นพระราชมารดาจริงหรือไม่แต่เค้าโครงเหตุการณ์ที่นางได้เป็นเทวีของพระยาจันซึ่งคล้ายคลึงกับเหตุการณ์ที่พระยาเมืองแสนต้องการมเหสีหรือชายาของพระเจ้าสุริยวงศาไปเป็นเทวีหรือภรรยาทำให้เข้าใจว่าพระองค์เป็นพระราชโอรสของนางสุมัง