หลวงลิขิตปรีชา (คุ้ม โรจนกุล)
ผลงาน > โคลงกลอน

จารึกวัดโพธิ์ (พ.ศ. 2374-2381)
หลวงลิขิตปรีชา (คุ้ม) ได้ร่วมแต่งโคลงดั้นบาทกุญชร จารึกวัดโพธิ์ ปรากฏหลักฐานในคำประพันธ์บทหนึ่งความว่า:– "ฉันทพากย์เพลงโคลงคล่อง สองหลวงว่องโวหาร ชาญภูเบศร์สมญา ลิขิตปรีชาเฉลียวอรรถ เจนแจ้งจัดทุกอัน ร่วมสังสรรค์เสาวพจน์" จารึกวัดโพธิ์ได้รับการขึ้นทะเบียน มรดกความทรงจำของโลก เมื่อ พ.ศ. 2551 โดย คณะกรรมการองค์การศึกษาวิทยาศาสตร์และวัฒนธรรมแห่งสหประชาชาติ (ยูเนสโก)
คำโคลงจารึกวัดโพธิ์ ที่หลวงลิขิตปรีชา (คุ้ม) เป็นผู้แต่ง ปรากฏว่ามีดังนี้
จารึกโคลงภาพฤๅษีดัดตน
ท่าที่ 27 ท่าดัดตนแก้อาการลมชักปากเบี้ยว ลมลิ้นตาย ลมเท้าเหน็บ ลมมือเหน็บ
ท่าที่ 40 ท่าดัดตนแก้เท้าเย็นสบาย ใจสวิงสวาย
จารึกโคลงภาพคนต่างภาษา
แผ่นที่ 31 ภาพเขมร
แผ่นที่ 32 ภาพลิ่วขิ่ว
จารึกเพลงยาวกลบทและกลอักษร
แผ่นที่ 8 กลบทกินรเกบบัว
แผ่นที่ 20 กลบทพระจันท์ธรงกลด
แผ่นที่ 39 กลบทก้านต่อดอก
โคลงศิลาจารึกศาลเจ้าหลักเมืองพระตะบอง (พ.ศ. 2379)
หลวงลิขิตปรีชา (คุ้ม) เป็นผู้แต่งศิลาจารึกศาลเจ้าหลักเมืองพระตะบองในระหว่างที่เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์ สิงหเสนี)ทำการบูรณะสร้างกำแพงเมืองพระตะบองขึ้นใหม่ระหว่างสงครามอานามสยามยุทธ เป็นโครงสี่สุภาพสลับกาพย์ฉบับ 16 โดยคำประพันธ์ที่จารึกผนังด้านทิศตะวันออกมีระบุบรรดาศักดิ์เป็นหลวงลิขิตปรีชาเป็นผู้แต่ง ซึ่งณัฐวุฒิ สุทธิสงคราม ราชบัณฑิตประเภทประวัติศาสตร์ ระบุว่า หลวงลิขิตปรีชา เจ้ากรมพระอาลักษณ์ผู้นี้มีนามเดิมว่า คุ้ม กวีในสมัยรัชกาลที่ 3 เป็นผู้แต่งโคลงดังกล่าว
ตัวอย่างคำประพันธ์
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ๏ อาลักษณ์ศักดิ์ยศพร้อง |  | สมญา |
| หลวงลิขิตปรีชา |  | ชื่ออ้าง |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| นิพนธ์สรรพ์พจนา |  | โคลงพากย์  ฉันท์เอย |
| แนะตรนักนามป้อมสร้าง |  | สฤษดิ์ไว้เปนเฉลิม ฯ |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ๏ ป้อมนารายน์นารายน์ทรง |  | จักรแก้วฤทธิรงค์ |
ประหารประหัตดัษกร: 
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ป้อมเสือเสือร้ายแรงขจร |  | ในด้าวดงดอน |
จัตุบาทฤๅอาจเทียบทัน ฯ: 
— ศิลาจารึกศาลเจ้าหลักเมืองพระตะบอง
ส่วนคำประพันธ์ในจารึกผนังด้านทิศตะวันตก กล่าวถึงเหตุการณ์สร้างเมืองพระตะบองและยังกล่าวถึงการอธิษฐานขอให้เทพยดาช่วยรักษาคุ้มครองเมือง ซึ่งศิลาจารึกส่วนนี้เป็นของเจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) เนื่องด้วยเป็นพระราชประสงค์ของพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 3 โปรดเกล้าฯ ให้เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) สร้างเมืองไว้เพื่อป้องกันศัตรู
ตัวอย่างคำประพันธ์
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ๏ ปางปิ่นอดิศวร |  | ผู้ทรง ทศพิธธำรง |
จารีตราชประเพณี: 
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| เฉลิมดิลกพิภพศรี |  | อยุทธเยศบุรี |
พระเกียรติเกริ่นธราดล ฯ: 
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ๏ สถิตยพระโรงรัตนโสภณ |  | พร้อมหมู่มุขมน– |
ตรีชุลีกรเดียรดาษ: 
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| บัดเอื้อนราโชยงการประภาษ |  | สั่งตูข้าบาท |
ผู้รองเบื้องมุลิกา ฯ: 
— ศิลาจารึกศาลเจ้าหลักเมืองพระตะบอง
โคลงนิทานเบ็ดเตล็ด (พ.ศ. 2430)
สุริยพันธ์คำกลอน (พ.ศ. 2431)
สุริยพันธ์คำกลอนเป็นพระนิพนธ์ของพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระสมมตอมรพันธุ์ ทรงพระนิพนธ์ขึ้นในรัชกาลที่ 4 ขณะยังทรงดำรงพระยศเป็นกรมหมื่นสมมตอมรพันธุ์ ทรงพระนิพนธ์ครั้งแรกเมื่อวันที่ 12 กรกฎาคม ร.ศ. 131 (พ.ศ. 2431) ปรากฏว่าหลวงลิขิตปรีชา (คุ้ม) เจ้ากรมพระอาลักษณ์ในขณะนั้นเป็นหนึ่งในกวีที่ได้ร่วมแต่งคำกลอนลงในพระนิพนธ์นี้ด้วยโดยมีปรากฏคำกล่อนใน สุริยพันธ์คำกลอน ตอนที่ 5 ตอนที่ 8 ตอนที่ 9 ตอนที่ 12 และตอนที่ 21 เป็นต้น และเคยตีพิมพ์เผยแพร่ลงใน วารสารศิลปากร ฉบับปีที่ 4 เล่มที่ 5 วันที่ 5 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2494 - ฉบับ ปีที่ 8 เล่มที่ 12 วันที่ 3 พฤษภาคม พ.ศ. 2495 โดยสำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ กรมศิลปากร
ตัวอย่างคำประพันธ์
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ๏ ฝ่ายพระสุริยพันธุ์พงศ์กษัตริย์ |  | ซึ่งวิบัติเรือแตกแยกสลาย |
| ลงเรือน้อยลอยไปไม่วางวาย |  | เอกากายผู้เดียวให้เปลี่ยวใจ |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ด้วยเวลาราตรีก็มืดมิด |  | ทั่วทุกทิศไม่เห็นสิ่งใดได้ |
| พายุกล้าสลาตันพรั่นฤทัย |  | โอ้ที่ไหนจะได้รอดตลอดคืน ฯ |
— สุริยพันธ์คำกลอน ตอนที่ 5
โคลงพิพิธพากย์ (พ.ศ. 2455)
เป็นคำโคลงสุภาษิตที่แสดงถึงคุณและโทษของเรื่องที่ตั้งกระทู้ความ เช่นว่า ความงาม ความรัก ความชัง ความเบื่อหน่าย เป็นต้น ซึ่งกรรมการหอพระสมุดวชิรญาณได้รวบรวมโคลงเหล่าให้เป็นเรื่องเดียวกัน เมื่อ พ.ศ. 2457 หลวงลิขิตปรีชา (คุ้ม) เจ้ากรมพระอาลักษณ์ ได้ร่วมแต่งโคลงนี้ในกระทู้ความเรื่อง ความอิจฉา
ตัวอย่างคำประพันธ์
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ๏ ความอิจฉาเกิดขึ้น |  | คนใด |
| พาจิตรไม่ผ่องใส |  | สดชื่น |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| มักงุ่นง่านทยานใจ |  | เจียนคลั่ง |
| เพราะตฤกตรองตื้นตื้น |  | ต่ำช้าตนเฉา ฯ |
— โคลงความอิจฉา
กำนันหลอกพราน
เป็นเพลงยาวมีความยาว 27 บท หลวงลิขิตปรีชา (คุ้ม) เจ้ากรมพระอาลักษณ์ ร่วมแต่งกับนายนาน บางขุนพรหม ถูกตีพิมพ์ครั้งแรกใน วารสารวชิรญาณวิเศษ หมวดนิทานคำกลอน เล่ม 8 แผ่นที่ 20 ฉบับวันพฤหัสบดีที่ 23 กุมภาพันธ์ รัตนโกสินทร์ศก 111 ตรงกับ พ.ศ. 2435 และถูกตีพิมพ์อีกครั้งในหนังสือ นิทานวชิรญาณ เล่ม 1 เมื่อ พ.ศ. 2555 โดยสำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ กรมศิลปากร