ธนิต อยู่โพธิ์
ผลงาน > ด้านการเสริมสร้างและพัฒนาศิลปวัฒนธรรม

ฟื้นฟูนาฏศิลป์และดุริยางคศิลป์แบบฉบับของไทย  โขน ละคร  ฟ้อนรำ  และดนตรี  ในกรมศิลปากร  เวลานั้นเป็่นช่วงใกล้สิ้นสุดสงครามโลกครั้งที่ 2 ศิลปะด้านนี้ของไทยเกือบจะดับสูญอยู่แล้ว โรงเรียนนาฏศิลป์ของกรมศิลปากรต้องปิดและเลิกเรียนไป  เนื่องจากถูกกรมสารวัตรทหาร (ส.ห.) เข้าครอบครองสถานที่ นายธนิตเป็นผู้ติดต่อขอโรงเรียนและสถานที่คืน และพยายามปรับปรุงหลักสูตรเพื่อเปิดการสอนนาฏศิลป์และดุริยางคศิลป์ในโรงเรียนนาฏศิลป์ขึ้นมาใหม่  จนมีศิลปะผู้สำเร็จการศึกษาทางโขน  ละคร  ดนตรีไทยจากโรงเรียนนี้เป็นจำนวนมาก  และสามารถเล่นโขนละครพร้อมกันได้หลายโรง  มีวงดนตรีไทยหลายวงจนสามารถตั้งวงดนตรี 200 คนขึ้นได้ในกรมศิลปากร  และเป็นแนวทางขยายการศึกษาบัดนี้  จนกระทั่งเป็นวิทยาลัยนาฏศิลป์
จัดตั้งโรงเรียนช่างศิลป์ขึ้นในกรมศิลปากร  ปัจจุบันเป็นวิทยาลัยช่างศิลป์
จัดให้มีการแสดงโขนและละครเป็นประจำฤดูกาลในโรงละครศิลปากรเดิม และเมื่อสร้างโรงละครแห่งชาติเสร็จก็ย้ายมาแสดงที่โรงละครแห่งชาติตลอดมา
จัดให้มี “ดนตรีสำหรับประชาชน”  ณ  สังคีตศาลา  เป็นการเริ่มแรกตั้งแต่ปี 2491  เป็นต้นมา  ซึ่งได้จัดให้มีการบรรเลงทั้งดนตรีไทยและดนตรีสากล นับว่าเป็นการริเริ่มครั้งแรกและเป็นตัวอย่างให้มีการจัดขึ้น  ณ หน่วยงานอื่นๆ  ในกาลต่อมาด้วย
เริ่มแรกให้มี “งานสัปดาห์แห่งวรรณคดี”  ขึ้นในบริเวณพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ  พระนคร  และเชิญชวนให้หน่วยราชการ ห้างร้านหนังสือ  สำนักพิมพ์ต่างๆ นำหนังสือร่วมจำหน่ายเป็นครั้งแรก   โดยมีวัตถุประสงค์เพื่อฟื้นฟูการอ่านทำนองเสนาะ  โคลง  ฉันท์  กาพย์  กลอน  และเพื่อชักชวนให้ประชาชนมีโอกาสศึกษาหาความรู้  ซึ่งเป็นผลต่อมาให้กรมวิชาการ กระทรวงศึกษาธิการ สมัยนั้นปรับปรุงการอ่านทำนองกาพย์  กลอน  โคลง  ฉันท์  ขึ้น  โดยติดต่อกับบุคคลที่กรมศิลปากรจัดหามาอ่านทำนองและอัดเทปอัดเสียงไว้เป็นแบบฉบับต่อมา
ริเริ่มจัดให้มี “งานดนตรีมหกรรม”  ขึ้นเป็นประจำในต้นเดือนมีนาคมของทุกปี  ณ  บริเวณพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ  พระนคร  เป็นงานกลางแจ้งประมาณ  1  สัปดาห์  โดยมีวัตถุประสงค์ให้ประชาชนได้ชมศิลปะการแสดงแบบต่าง ๆ  และเปิดโอกาสให้ศิลปินคณะต่างๆ นำเอาศิลปะพื้นเมืองมาแสดง  และเชิญชวนสถานทูต  และสำนักวัฒนธรรมของชาตินั้นๆ ให้นำศิลปะการแสดงประจำชาตินั้นมาร่วมแสดงในงานมหกรรมนั้นด้วย
ริเริ่มจัดให้มี “โบราณคดีสัญจร”  นำชมโบราณวัตถุสถานในจังหวัดต่าง ๆ  ด้วยการจำหน่ายบัตร  โดยมีเจ้าหน้าที่ของกรมศิลปากรนำอธิบายคุณค่าทางประวัติศาสตร์  และโบราณคดี
ริเริ่มให้มี  “วรรณคดีสัญจร”  เป็นครั้งคราว  คือ นำชมสถานที่และภูมิประเทศที่กล่าวไว้ในวรรณคดีสำคัญๆ เช่น  ในเรื่องขุนช้างขุนแผน  เพื่อให้เรียนรู้ประวัติและซาบซึ้งในวรรณคดีสำคัญเรื่องนั้นๆ
จัดตั้งหน่วยศิลปากรขึ้น  9  หน่วย  ให้มีหน้าที่ตรวจตราดูแลรักษา  ซ่อมแซมบูรณะโบราณวัตถุ  ศิลปวัตถุ  ศิลปวัตถุและโบราณสถานในแต่ละหน่วยในท้องที่ของตน
เสนอแนะให้นำหลักวิชาและฝีมือช่างทางศิลปะมาใช้เป็นหลักร่วมในการพิจารณาอายุ  และสมัยของศิลปวัตถุ  โบราณวัตถุและโบราณสถาน
จัดสร้างพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติในจังหวัดต่างๆ และสร้างขึ้นไว้แล้ว 7 แห่ง  คือ  พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ รามคำแหง พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ อู่ทอง พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ กำแพงเพชร พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ เชียงใหม่ พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ ขอนแก่น พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระปฐมเจดีย์  รวมทั้งได้ปรับปรุงพัฒนาพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติและโบราณวัตถุในพระนารายณ์ราชนิเวศน์จังหวัดลพบุรีให้ทันสมัย
ได้ริเริ่มสำรวจโบราณสถานและขุดค้นโบราณวัตถุ  ศิลปวัตถุในป่า  ในถ้ำ  และใต้ดิน  ซึ่งพบโบราณวัตถุและศิลปวัตถุทั้งในสมัยประวัติศาสตร์และสมัยก่อนประวัติศาสตร์มากมาย  โดยเฉพาะเรื่องราวของวัฒนธรรมบ้านเชียง   จังหวัดอุดรธานี  และวัฒนธรรมบ้านเก่า  จังหวัดกาญจนบุรี  เป็นต้น
ได้จัดส่งข้าราชการไทยในกรมศิลปากรไปศึกษาและดูงานด้านพิพิธภัณฑสถานโบราณคดี  งานหอสมุดและหอจดหมายเหตุ  ณ  ประเทศยุโรปและสหรัฐอเมริกา  ได้ก่อสร้างอาคารพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ  พระนคร  เพิ่มเติม  และปรับปรุงบริเวณพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ  พระนครขึ้นใหม่  กับทั้งได้ติดต่อกับยูเนสโก  ขอให้ส่งผู้เชี่ยวชาญมาให้คำปรึกษาและช่วยจัดตั้งแสดงโบราณวัตถุ  ศิลปวัตถุในอาคารพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนคร  ตามหลักวิชาการพิพิธภัณฑสถานสากลจนเป็นที่เรียบร้อย และเมื่อวันที่  25  พฤษภาคม พ.ศ. 2510   ได้กราบบังคมทูลอัญเชิญพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว เสด็จพระราชดำเนินทรงเปิดพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ  พระนคร
ดำเนินงานซ่อมปราสาทหินพิมาย  ในจังหวัดนครราชสีมา  จนสามารถต่อยอมตามรูปแบบขึ้นไว้ได้  และเริ่มโครงการซ่อมปราสาทหินเขาพนมรุ้งในจังหวัดบุรีรัมย์ในเวลาต่อมา
ริเริ่มให้มีการสำรวจและศึกษาจิตรกรรมฝาผนังในประเทศไทย  โดยนำศาสตราจารย์ศิลป พีระศรี  ร่วมเดินทางไปสำรวจด้วยตนเอง  พบจิตรกรรมฝาผนังสกุลช่างต่าง ๆ  ที่เก่าแก่และมีชื่อเสียงหลายแห่ง  เช่น ในถ้ำศิลป์  จังหวัดยะลา  ภายในองค์พระปรางค์วัดราชบูรณะ จังหวัดพระนครศรีอยุธยา  เป็นต้น   ซึ่งได้ถ่ายรูปสีและขาวดำไว้  และได้จัดออกแสดงเผยแพร่ให้ประชาชนชม   พร้อมทั้งได้เขียนคำอธิบายและจัดพิมพ์เป็นหนังสือ
ริเริ่มจัดให้มีสัมมนาทางโบราณคดีขึ้นเป็นครั้งแรก ที่จังหวัดสุโขทัย  พิษณุโลก  ตาก  กำแพงเพชร  และต่อมาได้จัดสัมมนาขึ้นที่จังหวัดชัยนาท  และนครสวรรค์
ขยายสถานที่และกิจการหอสมุดแห่งชาติ  โดยจัดส่งเจ้าหน้าที่ไปศึกษาดูงานหอสมุดและหอจดหมายเหตุในต่างประเทศ  และสร้างอาคารหอสมุดแห่งชาติขึ้นที่ท่าวาสุกรี  แล้วย้ายหอสมุดแห่งชาติจากตึกสังฆิกเสนาสน์  ถาวรวัตถุ  ริมถนนหน้าพระธาตุมาจัดตั้ง  ณ  อาคารหอสมุดแห่งชาติ  ท่าวาสุกรี  และได้วางแผนผังกำหนดสร้างหอจดหมายเหตุแห่งชาติไว้บริเวณเดียวกับหอสมุดแห่งชาติ
ดำริและเสนอรัฐบาลให้จัดสร้างโรงละครขึ้นใหม่ในสมัยรัฐบาลจอมพลสฤษดิ์ ธนะรัชต์  คือ  โรงละครแห่งชาติในปัจจุบัน
กำหนดและวางโครงการจัดสร้างพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ  หอสมุดแห่งชาติและโรงเรียนนาฏศิลป์ในจังหวัดสำคัญ  อันเป็นที่รวมศิลปะของภาคนั้น ๆขึ้นไว้ 5 แห่งคือ  จังหวัดเชียงใหม่  นครศรีธรรมราช  สงคลา  นครราชสีมา  และขอนแก่น  แต่เวลาและงบประมาณอีกทั้งบุคลากรไม่อำนวย  จึงได้สร้างแต่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติไว้ในจังหวัดเชียงใหม่และขอนแก่นเท่านั้น
ริเริ่มฟื้นฟูปรับปรุงแสดงนาฏศิลป์ไทยขึ้นหลายเรื่อง  และหลายชุด  รวมทั้งปรับปรุงระบำแบบฉบับของไทย  สืบทอดการแสดงพื้นเมือง  เช่น  เต้นกำรำเคียว  รำเหย่อย  รำเถิดเทิง  เซิ้งประติบข้าว
นอกจากนี้ยังได้ศึกษาวิจัยเครื่องแต่งกายตามสมัยประวัติศาสตร์และโบราณคดี  และประดิษฐ์ขึ้นไว้  พร้อมทั้งประดิษฐ์ท่ารำขึ้นให้สอดคล้องกัน 
เรียกชุดระบำโบราณคดีมี 5 ชุด  คือ ทวารวดี  ศรีวิชัย  ลพบุรี  เชียงแสน  สุโขทัย  และจัดแสดงถวายพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทอดพระเนตร  
ณ  บริเวณพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ  พระนคร   เป็นครั้งแรกเมื่อวันที่ 25  พฤษภาคม  พ.ศ. 2510  และ  4  มีนาคม  พ.ศ. 2511