ศูนย์พนัสนิคม
ประวัติ

ศูนย์พนัสนิคม เป็นศูนย์ผู้อพยพของผู้ลี้ภัยอินโดจีน ต่อตั้งขึ้นในวันที่ 9 กรกฎาคม พ.ศ. 2523 เป็นสถานที่อพยพของผู้ลี้ภัยจากประเทศกัมพูชา, ลาวพื้นราบ, ราบราบสูง, ม้ง, ขมุ, เมี้ยน, ลาหู และชาวเวียดนามที่ลี้ภัยจากสถานการณ์ความไม่สงบในประเทศของตนที่เกิดสงครามกลางเมืองและสงครามภายในที่เกิดการเปลี่ยนแปลงเป็นระบอบคอมมิวนิสต์ และหนีภัยมายังประเทศไทยโดยอพยพมายังพื้นที่อพยพต่าง ๆ ตามแนวชายแดน ซึ่งศูนย์พนัสนิคมเป็นศูนย์สำหรับผู้อพยพที่ต้องการจะลี้ภัยไปยังประเทศที่สาม เช่น สหรัฐ, ฝรั่งเศส, เยอรมัน, ออสเตรีย, ออสเตรเลีย, นิวซีแลนด์, ญี่ปุ่น, และแคนาดา เพื่อเตรียมการในการย้ายถิ่นฐาน มีศูนย์อำนวยการร่วม กองบัญชาการทหารสูงสุด (ศอร.บก.ทหารสูงสุด) รับผิดชอบดูแลและบริหารงานภายในศูนย์พนัสนิคม แบ่งออกเป็น 2 ศูนย์ย่อย คือ
ศูนย์ดำเนินกรรมวิธี
ศูนย์ดำเนินการส่งผ่าน
ซึ่งทั้ง 2 ศูนย์ย่อยตั้งอยู่บนสองฝั่งของทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 331
จากนั้นในปี พ.ศ. 2529 กระทรวงมหาดไทยได้เข้ามาดูแลการบริหารงานในศูนย์ต่อโดยได้รับความช่วยเหลือจากสำนักงานข้าหลวงใหญ่ผู้ลี้ภัยแห่งสหประชาชาติ (UNHCR) ในการดำเนินงาน และเคลื่อนย้ายผู้อพยพจากศูนย์สีคิ้ว และศูนย์สงขลา ซึ่งเป็นศูนย์สำหรับชาวเวียดนาม และย้ายผู้อพยพชาวเวียดนามจากทั้ง 2 ศูนย์ไปอยู่ในเขตซี (Section C) ทำให้ศูนย์พนัสนิคมเป็นศูนย์สำหรับรองรับการส่งต่อของผู้อพยพชาวเวียดนามที่ลี้ภายมาทางเรือโดยตรง ส่งผลให้มีการแบ่งศูนย์ออกเป็น 4 ส่วน ได้แก่
ศูนย์ดำเนินกรรมวิธีสำหรับผู้อพยพชาวเขมร ลาว และม้ง และถูกย้ายมาที่ศูนย์พนัสนิคมซึ่งถูกคัดเลือกให้ไปตั้งถิ่นฐานยังประเทศที่สามแล้ว (เขตพีซี Section PC (Processing Centre))
ศูนย์ส่งผ่านสำหรับผู้อพยพชาวลาวและเวียดนามที่ได้รับอนุญาตให้ตั้งถิ่นฐาน รวมถึงผู้อพยพที่มีคุณสมบัติ (เขตทีซี Section TC (Transit Centre))
เขตสำหรับผู้อพยพที่รอหาที่ตั้งถิ่นฐานชาวเวียดนามที่ยังไม่ผ่านการตรวจสอบสถานะผู้ลี้ภัย (เขตเอส Section S)
เขตสำหรับผู้อพยพสำหรับชาวเวียดนามที่ถูกปฏิเสธสถานะผู้ลี้ภัย และยังไม่ตัดสินใจเดินทางกลับประเทศ (เขตโอ Section O)
จนถึงปี พ.ศ. 2531 มียอดผู้อพยพเข้ามาในประเทศไทยรวม 156,121 ราย ทำให้รัฐบาลไทยพยายามลดจำนวนผู้อพยพยที่หลังไหลเข้ามาโดยยึดหลักตามพระราชบัญญัติคนเข้าเมืองที่กำหนดให้ประเทศไทยรับหน้าที่เป็นเพียงแหล่งพักพิงชั่วคราวเท่านั้น
ประเทศไทยและรัฐบาลในกลุ่มประเทศอาเซียนได้จัดทำแผนปฏิบัติการสมบูรณ์ (Comprehensive Plan of Action: CPA) และได้มีมติรับนหลักการในการประชุมที่เจนีวาเมื่อปี พ.ศ. 2532 ที่ได้มีการทำข้อตกลงกับประเทศที่เข้าร่วมในแผนนี้ ให้ดำเนินการสืบสวนและตรวจสอบสถานะของผู้ลี้ภัยที่แสวงหาแหล่งพักพิงในประเทศแรกรับ ทำให้หลังจากแผนดังกล่าวมีผลใช้งานในวันที่ 14 มีนาคม พ.ศ. 2532 ส่งผลให้ในเขตซี เป็นพื้นที่สำหรับผู้อพยพชาวเวียดนามก่อนแผนปฏิบัติการมีผล ส่วนผู้อพยพที่มาหลังจากนั้นจะถูกส่งไปยังศูนย์สีคิ้วที่ถูกเปิดขึ้นอีกครั้งในเดือนกุมภาพันธ์ 2534 เพื่อใช้งานเป็นศูนย์ตรวจสอบแยกแยะสถานะ (Screening Centre) สำหรัชชาวเวียดนามทั้งหมด
สถานะของผู้อพยพคงเหลือในศูนย์พนัสนิคมในวันที่ 31 ธันวาคม พ.ศ. 2534 มีจำนวน 7,817 คน ประกอบไปด้วยชาวเขมร ลาวลุ่ม และลาวสูง ในเขตพีซีจำนวน 7,817 คน ผู้อพยพชาวอินโดจีนใน เขตทีซี จำนวน 247 คน และผู้อพยพชาวเวียดนามจำนวน 346 คน และผู้แสวงหาแหล่งพักพิงชาวเวียดนามใน เขตเอส (กำลังรอเดินทางไปยังศูนย์สีคิ้ว) จำนวน 6,109 คน
ระยะเวลาเฉลี่ยของผู้อพยพในศูนย์พนัสนิคมอยู่ที่ประมาณ 3 ถึง 6 เดือน ยกเว้นบางกรณีซึ่งอาจจะอยู่นานกว่ากำหนดเนื่องจากปัญหาด้านสุขภาพ หรือความยุ่งยากในการอนุมัติให้ไปตั้งถิ่นฐาน
กระทั่งในปี พ.ศ. 2537 ประเทศไทยโดยกระทรวงมหาดไทยและสำนักงานข้าหลวงใหญ่ผู้ลี้ภัยแห่งสหประชาชาติ (UNHCR) ได้ดำเนินการส่งต่อผู้ลี้ภัยไปยังประเทศที่สามจนเกือบหมด เหลือเพียงแค่ชาวม้ง และส่งต่อจนหมดในปี พ.ศ. 2538 ศูนย์พนัสนิคมจึงได้ปิดตัวลงและถูกรื้อถอน