อำเภอสรรคบุรี
ประวัติศาสตร์ > สมัยรัตนโกสินทร์

ในช่วงรัตนโกสินทร์ตอนต้นเมืองสรรคบุรี เริ่มมีผู้คนอพยพเข้าไปอาศัย เมืองสรรค์จึงมีฐานะเป็นเมืองเล็ก ๆ ต่อมาในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้มีการจัดตั้งโรงเรียนประชาบาลขึ้น และโรงเรียนประชาบาลแห่งแรกของสรรคบุรีเกิดขึ้นที่ วัดมเหยงค์ เจ้าอาวาส คือ พระครูสังฆภารวินิต ดำรงตำแหน่งเจ้าคณะอำเภอสรรคบุรี ทั้งนี้ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงมีพระราชวินิจฉัยเกี่ยวกับเมืองสรรคบุรีขณะทรงเสด็จ ตรวจราชการที่เมืองชัยนาทในปี พ.ศ. 2444 (ร.ศ.120) มีใจความตอนหนึ่งว่า
“เมืองสรรค์ดีกว่าเมืองชัยนาท แม้แต่การแต่งตัวของชาวบ้าน เมืองสรรค์ก็ดูภูมิฐานกว่าชาวบ้านเมืองชัยนาท ด้วยเหตุที่เมืองสรรค์ รอดจากการเกณฑ์ทัพหลวงเพราะอยู่ลับเข้าไป เมืองสรรค์จึงไม่ ยับเยินเหมือนเมืองชัยนาท”
ในปี พ.ศ. 2436 พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงจัดระเบียบ การปกครองส่วนภูมิภาคใหม่ โดยยกเลิก “ระบบกินเมือง” มาเป็นระบบ “เทศาภิบาล” โดยเมืองชัยนาท เมืองสรรคบุรี เมืองมโนรมย์ รวมขึ้นเป็นมณฑลนครสวรรค์ด้วย
ต่อมาในเดือนมีนาคม ร.ศ. 115 (พ.ศ.2440)  กรมพระยาดำรงราชานุภาพ เสนาบดีกระทรวงมหาดไทยในสมัยนั้น ได้มีความเห็นว่า “ด้วยเมืองสรรคบุรี และเมืองมโนรมย์ 2 เมืองนี้เป็นเมืองเล็กจ้อย เขตรแขวงใกล้ชิดติดต่อกับเมืองไชยนาท เห็นด้วยเกล้า ว่า ควรยกเมืองสรรคบุรี เมืองมโนรมย์ มารวมขึ้นกับเมืองไชยนาท แต่ให้คงอยู่ในมณฑลนครสวรรค์ตามเดิม ราชการคงจะเป็นที่เรียบร้อยแลสดวกแก่การบังคับบัญชาด้วย …” ทำให้หลังจากนั้น เมืองสรรคบุรี จึงถูกลดบทบาทลงเป็นอำเภอสรรคบุรี ขึ้นกับเมืองชัยนาท
วันที่ 7 ตุลาคม พ.ศ. 2444 เวลา 10.00 น.พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้า เจ้าอยู่หัว ได้เสด็จลงเรือ 6 แจว ล่องไปตามลำแม่น้ำเจ้าพระยาไปเข้าคลองแพรก (แม่น้ำน้อย) ได้ไปที่ วัดมหาธาตุ เมืองสรรคบุรี ตรงปากคลองมีสะพานและศาลาก่อสร้างมั่นคงแข็งแรง มีถนนเดินเท้าเข้า ไปถึงวัดมหาธาตุ ทรงได้กล่าวถึงพื้นที่เมืองสรรค์ขณะนั้นว่า มีบ้านเรือนตั้งอยู่หนาแน่น เป็นเรือน ฝากระดาน มีสวนผลไม้ซึ่งเป็นสวนที่มีมาแต่เดิมและปลูกขึ้นใหม่ ต่อจากพื้นที่สวนจะเป็นพื้นที่นา และยังทรงกล่าวถึงวัดมหาธาตุอีกว่า วัดมหาธาตุอยู่ในตำบลหน้าพระลาน เดิมเป็นที่ตั้งวังของ เจ้าผู้ครองเมือง มีคูเมือง 2 ด้าน นอกจากนี้ยังปรากฏเชิงเทินอยู่บนเนินดินลึกยื่นเข้าไปจากแม่น้ำข้างฟากตะวันตกถึง 20 เส้น เมืองสรรค์เป็นเมืองที่มีแม่น้ำผ่านกลางเมือง ตัวเมืองด้านตะวันออก ไม่พบร่องรอยอะไร อาจเป็นด้วยตัวเมืองในสมัยต่อมามีแต่ตัวเมืองฟากตะวันตกด้านเดียว วัดมหาธาตุ นั้นฝีมือช่างที่ทำน่าจะมีหลายครั้ง เพราะมีทั้งศิลปะแบบละโว้และแบบลพบุรี พระบาทสมเด็จ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ยังได้เสด็จพระราชดำเนินทอดพระเนตรโบราณสถานต่าง ๆ ที่วัดพระยาแพรก วัดสองพี่น้อง และวัดจันทร์
ในสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้เปลี่ยนคำว่า “เมือง” เป็น “จังหวัด” เมืองชัยนาทจึงเป็นจังหวัดชัยนาท และอำเภอเมืองสรรคบุรี ก็เปลี่ยนเป็นอำเภอสรรคบุรีด้วย หลังจากความเจริญด้านคมนาคมแบบตะวันตก คือ การตัดเส้นทางรถไฟเข้ามา ทำให้การคมนาคมทางน้ำเริ่มลดบทบาทลง ความเจริญจึงเปลี่ยนจากการเดินทางทางน้ำมาเป็น เส้นทางรถไฟ ซึ่งเส้นทางรถไฟก็ไม่ได้ตัดผ่านอำเภอสรรคบุรีหรืออำเภอเมืองชัยนาท ทำให้เมืองสรรคบุรีไม่ได้รับการกล่าวถึงมากนัก
ที่ว่าการอำเภอสรรคบุรีเดิมอยู่ทางเหนือสะพานข้ามแม่น้ำน้อยฝั่งตะวันออก ต่อมาในปี พ.ศ. 2476-2477 ที่ว่าการอำเภอสรรคบุรี ได้ย้ายมาตั้งอยู่ฝั่งทางเหนือสะพานข้ามแม่น้ำน้อยฝั่งตะวันตก และได้เปลี่ยนชื่อตำบล หน้าพระลาน ซึ่งเป็นตำบลที่ตั้ง ที่ว่าการอำเภอสรรค์บุรี ให้เป็น ตำบลแพรกศรีราชา เพื่อให้สอดคล้องกับหลักฐานทางประวัติศาสตร์ ที่เคยเป็นเมืองโบราณและเมืองลูกหลวงในสมัยอยุธยาตอนต้น จนถึงเดือนกุมภาพันธ์ ปี พ.ศ. 2493 ได้เกิดเหตุเพลิงไหม้ขึ้นที่ตลาดสรรคบุรี และลามมาไหม้ที่ว่าการอำเภอสรรค์บุรีทั้งหลัง ทำให้ นายฉลอง ไชยวุฒิ นายอำเภอในสมัยนั้น ได้ย้ายที่ว่าการอำเภอลงมายังบริเวณวัดป่าหมู(ร้าง) ตั้งแต่ปี พ.ศ. 2495 จนมาถึงปัจจุบัน