พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นพงษาดิศรมหิป
กรณีคดีปลอมแปลงธนบัตรสยาม

เมื่อวันที่ 18 พฤศจิกายน พ.ศ. 2446 นายลอว์สัน (Eric St. Lawson) ผู้บังคับการกรมกองตระเวนขณะนั้น ได้รับหนังสือจากนายวิลเลียมสัน (W. J. F. Williamson) เจ้าพนักงานกระทรวงพระคลังมหาสมบัติ แจ้งว่า ธนาคารฮ่องกงเซี่ยงไฮ้ (The Hongkok Shanghai Bank) พบธนบัตรปลอมเป็นจำนวนมาก นายลอว์สันจึงเดินทางไปตรวจสอบที่ธนาคาร พบว่าเป็นธนบัตรปลอมจริง จึงแจ้งให้นายอากรบ่อนเบี้ยและแขวงหวย รวมถึงธนาคารทุกแห่งในกรุงเทพฯ โรงศุลกากร และกรมรถไฟให้รับทราบ
ในวันที่ 19 พฤศจิกายน ธนาคารชาเตอร์แบงก์ (The Chartered Bank) แจ้งว่าได้รับ ธนบัตรปลอม และตรวจสอบพบลายเซ็นภาษาอังกฤษบนธนบัตร จนพบว่าธนบัตรดังกล่าวได้มาจากพ่อค้าแขกที่ถนนเฟื่องนคร เมื่อกองตระเวนติดตามตรวจสอบห้างร้านสำคัญ ๆ ในกรุงเทพฯ ก็พบการใช้ธนบัตรปลอมจำนวนมากพัวพันอยู่กับ นายเพ่ง (จมื่นศรีสรรักษ์) บุตรชายเจ้าพระยาภาสกรวงศ์กับท่านผู้หญิงเปลี่ยน ภาสกรวงศ์ จากการตรวจสอบพบว่าในช่วงเวลาเพียง 3 วัน นายเพ่งได้นำเงินไปใช้จ่ายในเรื่องต่าง ๆ ไม่ต่ำกว่า 1,600 บาท และยังนำเงินอีก 6,000 บาท ฝากธนาคาร กรมกองตระเวนเห็นว่ามีนายเพ่งมีพิรุธเป็นที่น่าสงสัย นายลอว์สันจึงเข้าพบเจ้าพระยาภาสกรวงศ์เพื่อทำการสอบสวนนายเพ่ง แต่นายเพ่งกลับแจ้งว่า เงินจำนวนนั้นได้มาจากการเล่นพนัน ขณะเดียวกัน เจ้าพนักงานกรมกองตระเวนได้พุ่งเป้าสืบคดีธนบัตรปลอมไปที่ชาวญี่ปุ่น โดยหม่อมเจ้าเศรษฐศิริได้แจ้งให้ทราบว่า ชาวญี่ปุ่นกลุ่มหนึ่งอาจมีส่วนเกี่ยวข้องกับคดีนี้
ต่อมา ในวันที่ 20 พฤศจิกายน เจ้าพนักงานกรมกองตระเวนยังปักใจว่า นายเพ่งมีส่วนเกี่ยวข้องกับคดี จึงตามสืบจากกลุ่มคนที่เคยเล่นพนันโปกับนายเพ่ง ทำให้พบว่า ธนบัตรปลอมเหล่านั้นพัวพันกับนายเพ่งทุกกรณี มิหนำซ้ำยังพบว่า นายเพ่งติดต่อไปมาหาสู่กับชาวญี่ปุ่นอยู่เป็นประจำ ในช่วงเวลานั้นก็พบว่ามีรายงานพบธนบัตรปลอมเข้ามาเรื่อย ๆ ซึ่งผูกมัดการใช้จ่ายเงินของนายเพ่งทุกกรณี ด้วยเหตุนี้ ในช่วงบ่ายนายลอว์สันจึงให้ออกหมายจับนายเพ่ง แล้วนำหมายไปแจ้งต่อกรมหลวงนเรศรวรฤทธิ์ ในค่ำวันนั้นก็นำความขึ้นกราบบังคมทูลรัชกาลที่ 5 จนกระทั่งนายเพ่งยอมรับสารภาพซัดทอดว่าได้คบคิดกับกรมหมื่นพงษาดิศรมหิป หรือ พระองค์เจ้าไชยานุชิต โดยกรมหมื่นพงษาฯ ทรงเป็นผู้ออกเงินทุนในการปลอมแปลงธนบัตร ส่วนนายเพ่งเป็นผู้จัดการติดต่อกับนายยามาโมโต (Yamamoto Yasutaro) ชาวญี่ปุ่น ให้ออกไปทำธนบัตรปลอมที่ญี่ปุ่น เมื่อเดือนมีนาคม พ.ศ. 2445 โดยขบวนการของชาวญี่ปุ่นประกอบไปด้วย นายอิวาโมโต (Ewamoto) เป็นผู้จัดการทำ, นายวาดา (Wada) เป็นผู้แกะพิมพ์และจัดพิมพ์, นายทากาฮาชิ (Takahasi) เป็นผู้ออกเงินทุนเพิ่มเติม และนายซาซากิ (Sasaki) ซึ่งอาศัยอยู่ในกรุงเทพฯ เป็นผู้ดำเนินการหาที่พำนักให้ชาวญี่ปุ่นกลุ่มนี้ ต่อมาในวันที่ 21 พฤศจิกายน กรมกองตระเวนจึงออกหมายจับชาวญี่ปุ่นจากกงสุลญี่ปุ่น จับนายวาดา นายอิวาโมโต และนายทากาฮาชิได้ที่โฮเตลดังกล่าว จับนายซาซากิได้ที่บ้านเจ้าพระยาภาสกรวงศ์ ส่วนนายยามาโมโตนั้นหลบหนีไปและได้มอบตัวต่อราชทูตญี่ปุ่น
ศาลพิจารณาตัดสินคดีให้พระองค์เจ้าไชยานุชิต กรมหมื่นพงษาดิศรมหิป จำคุกเป็นเวลา 20 ปี เช่นกันกับ นายเพ่งที่ถูกจำคุกเป็นเวลา 20 ปี และให้ยึดทรัพย์ของนายเพ่งไว้ทั้งหมด อย่างไรก็ตาม กรณีของกรมหมื่นพงษาฯนั้น รัฐบาลเห็นว่าอาจไม่มีประโยชน์อันใดในการยึดทรัพย์ เพราะบรรดาพระญาติคงจะเข้ามาช่วยเหลือได้ในที่สุด โดยรัชกาลที่ 5 ทรงมีพระราชวินิจฉัยให้ถอดจากสมาชิกเครื่องราชอิสริยาภรณ์จุลจอมเกล้า คืนพานทองเครื่องยศ ถอดออกจากตำแหน่งองคมนตรี และยกชื่อออกจากบัญชีเงินประจำปีพระบรมวงศานุวงศ์
โดยการปลอมแปลงธนบัตรครั้งนี้อาจมีเงินมากถึง 1,200,000 บาท นับว่าเป็นเงินจำนวนมหาศาล ซึ่งนายเพ่งให้การว่านำเข้ามาเพียง 80,000 บาทเศษ ขณะที่ชาวญี่ปุ่นสารภาพว่าได้ส่งธนบัตรให้นายเพ่งและกรมหมื่นพงษาฯ เพียง 50,000 บาทเท่านั้น แต่ไม่น่าจะเป็นจริงตามอ้าง และเชื่อว่าธนบัตรปลอมที่ยังหลงเหลืออยู่ที่ญี่ปุ่นนั้น กำลังรอโอกาสเหมาะสมที่จะนำเข้ามาในภายหลัง ผลจากการสืบสวนสอบสวนคดีธนบัตรปลอม กรมหลวงนเรศฯ กราบทูลรัชกาลที่ 5 ให้พระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์แก่นายลอว์สัน
หลังจากที่กรมหมื่นพงษาดิศรมหิป และนายเพ่งรับโทษถูกคุมขังไว้ได้ 1 ปี กรมหมื่นพงษาฯ ประชวรเป็นโรคปอด ซึ่งอาจเป็นอันตรายถึงแก่พระชนม์ จึงทรงขอพระราชทานพระบรมราชานุญาตให้รับโทษโดยการควบคุมพระองค์ โดยให้รักษาพระอาการอยู่ที่หัวเมืองจนกว่าจะหายประชวร ซึ่งรัชกาลที่ 5 ทรงมีพระบรมราชานุญาต โดยทรงห้ามไม่ให้กรมหมื่นพงษาดิศรมหิปออกสังคม และคบค้าสมาคมกับคนต่างชาติอีกต่อไป